21
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/663037aabd3101ca00c2277fd81b6742.pdf
4dc198ec21a2ce1a65aa274387c3e0be
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5871
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5467
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udzielenie noclegu przybyłym gościom/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.247 ( mapa nr 45)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
45.Współdziałanie społeczne w obrzędzie
weselnym: udzielanie noclegu przybyłym gościom
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I .
W obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przyjmowanie na nocleg gości
weselnych. Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udzia
łem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej"
i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi.
Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz za
nikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele
trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej —
przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę?
w naturze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Na mapie
uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy.
Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9851eb9b3b02ae7791cdcdfb38bfbeb4.pdf
e9f61929f2a72cfa7e6cdfb74f297eee
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5870
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5466
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:użyczanie izb,mebli i naczyń/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.245 (mapa nr 44)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
44. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:
użyczanie izb, mebli i naczyń
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I .
W obrzędzie weselnym: która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Inne — jakie)? Oraz według
kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka):
51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na
koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed
I wojną światową, przed I I wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł - określić —
kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni
lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej - przed I wojną świa
tową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w go
tówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Mapę opracowano w oparciu
o wypowiedzi spontaniczne. Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowa
dzono badania wg obu kwestionariuszy.
Objaśnienia znaków: 1 — pożyczanie mebli; 2 — pożyczanie naczyń; 3 — wypożyczanie izby; 4 — brak
informacji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/417129702d50a7205fafd5b05da612af.pdf
f301f168b5ac4f5fe4a46dccadf6183d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5865
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
narodziny - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5461
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: odwiedzanie położnicy przez krewnych i znajomych / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.222 (mapa nr 39)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
39. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzino
wej: Odwiedzanie położnicy przez krewnych i znajomych
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia uro
dzinowe" (oprać. J. Gajek): Czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: a. Kogo obowiązuje
odwiedzanie położnicy?
Objaśnienie znaków: 1—rodzina; 2—znajomi, sąsiedzi; 3—brak informacji; 4—brak tradycji.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4903b13b363c0b9e37945bbebde22b67.pdf
a6f8919f3f0034e7b89c5bdc300a06f7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5864
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5460
Title
A name given to the resource
Zwyczaj odrobku za korzystanie z maszyn i nowoczesnych urządzeń oraz inne formy rewanżu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.212 (mapa nr 38)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
38. Zwyczaj odrobku za korzystanie z maszyn
i nowoczesnych urządzeń oraz inne formy rewanżu
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Odrobki: Czy istnieje zwyczaj
płacenia pracą (odrobek) za korzystanie [...] z urządzeń gospodarskich lub nowoczesnych narzędzi ?
Objaśnienie znaków: 1—płacenie pieniędzmi; 2—wynagrodzenie naturaliami; 3 — odrobek; 4—brak
informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d56e0fde7ea1830d730ebe92a7712439.pdf
d33f3a01f632b28bcce2799171702a99
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5867
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
narodziny - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5463
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: dary przynoszone położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.225 (mapa nr 41)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 41. Współdziałanie społeczne w obrzędowości
urodzinowej: dary przynoszone położnicy
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia uro
dzinowe" (oprac. J. Gajek): 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: [...] d). Czy
istnieje zwyczaj przynoszenia jej darów? Jakich? Wymienić! e. Czy dary te są zwyczajowo określone?
f) Czy są to dary dla matki? czy dla dziecka?
Objaśnienia znaków: 1 — słodycze; 2 — inne artykuły spożywcze; 3 — kwiaty; 4—dary dla dziecka;
5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e91942d1dca40303fbe2b5d1a1fe942.pdf
3c2d23083809fe8106b72c6779622c05
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5866
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
urodziny - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5462
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: osoby obdarowywane przez odwiedzających/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.224 (mapa nr 40)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
40. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzi
nowej: osoby obdarowywane przez odwiedzających
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje obrzędy i wierzenia urodzi
nowe" (oprac. J. Gajek): 36. Zbadać czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: [...] d) Czy ist
nieje zwyczaj przynoszenia jej darów? Jakich? [...] f) Czy są to dary dla matki? czy dla dziecka?
Objaśnienia znaków: 1 — matka; 2 — dziecko; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c00e2978d6ddb25ab4fefa220ad26c71.pdf
7a18d51a83227770487c87c9d98f4634
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4559
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Subject
The topic of the resource
sztuka ludowa - badania
Rzeszowskie - sztuka ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4237
Title
A name given to the resource
Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.113-121
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Reinfuss, Roman
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Roman
Reinfuss
SZTUKA LUDOWA W WOJEWÓDZTWIE
R Z E S Z O W S K I M I JEJ
BADANIA
Wiele przyczyn złożyło się na to, że sztuka ludowa
nie dochowała się w r ó w n y m stopniu na terenie ca
łej Polski. Podczas gdy tereny zachodnie i północno-zachodnie już w 2. połowie ubiegłego wieku zostały
objęte silnymi prądami niwelującymi
tradycyjną
kulturę ludową, w Polsce środkowej, południowej
i wschodniej zjawisko to dało się zaobserwować
znacznie później i w ł a ś c i w i e
dopiero I wojna
ś w i a t o w a poczyniła pierwsze poważne zmiany w tra
dycyjnym układzie dziedziczonym na wsi polskiej
z pokolenia na pokolenie. Województwo rzeszowskie,
mimo że i tu w ciągu ostatniego półwiecza proces
niwelacji kultury tradycyjnej poczynił znaczne po
stępy, stanowi dziś, jeśli chodzi o stan zachowania
z a b y t k ó w ludowej sztuki, jeden z najbogatszych
i najbardziej interesujących terenów w Polsce.
W porównaniu z w o j e w ó d z t w a m i centralnymi wo
j e w ó d z t w o rzeszowskie cechuje większa rozmaitość
w y t w o r ó w sztuki ludowej, co w i ą ż e się ze zróżnico
waniem obszaru w o j e w ó d z t w a na szereg grup etno
graficznych, z których każda posiada odmienne i so
bie w ł a ś c i w e cechy kultury tradycyjnej. W dziejach
rozwoju kultury ludowej woj. rzeszowskiego podsta
wowe znaczenie odegrał podział na tereny północne
i środkowe, zamieszkiwane przez ludność polską,
i południowe oraz wschodnie zamieszkałe do niedaw
na przez ludność ukraińską. Na terenach zajmowa
nych przez P o l a k ó w wyróżniają się trzy większe
II. 1. Domy w Starej Wsi, pow. Br?ozńw.
II. 2. Chałupa
przysłupowa.
Z XVIII
w. Kraczkowa,
pow. Łańcut. II. 3.
Kapliczka przy szosie Krosno—Jasło.
11. 4. Strój
łańcucki.
�ugrupowania; jedno z nich stanowią Lasowiacy (po
prawniej Lesiacy), których siedziby znajdują się
w widłach Wisły i Sanu w obrębie dawnej Puszczy
Sandomierskiej,
drugą
Pogórzanie
zamieszkujący
szeroką nieckę, ciągnącą się wzdłuż Beskidu N i s k i e
go od rzeki Ropy po średni San. Pas środkowy m i ę
dzy Lasowiakami a Pogórzanami, wyróżniający się
najżyźniejszymi glebami, zajmuje ludność rozpada
jąca się na kilka mniejszych ugrupowań, różniących
się między sobą głównie strojem, wśród których
F . Kotula wyróżnia jako odrębne całości m i e s z k a ń
ców okolic Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska.
1
W obrębie ludności ruskiej, której ilość po prze
siedleniach — jakie miały miejsce po I I wojnie ś w i a
towej — znacznie spadła, wyróżniali się odrębnością
swej góralskiej kultury Łemkowie, zamieszkujący
Beskid Niski łącznie ze zlewiskiem górnej Osławy,
i Bojkowie, których siedziby znajdowały się w Biesz
czadach. Na południe od wschodnich Ł e m k ó w , w
okolicy Sanoka mieszkali Dolinianie , których siedzi
by graniczyły z wsiami ukraińskimi, ciągnącymi się
na wschód w kierunku Przemyśla i na północ w oko
lice Cieszanowa i Lubaczowa.
2
Ugrupowania te, wykrystalizowane w wyniku
skomplikowanych procesów osadniczych przebiega
jących w zróżnicowanych warunkach gospodarczych
mimo postępującej urbanizacji, zachowały liczne swe
odrębności po dzień dzisiejszy.
3
Do niedawna jednym z najbardziej konserwatyw
nych pod w z g l ę d e m kulturowym terenów Małopolski
1
F . Kotula, Strój
rzeszowski,
„Atlas polskich
strojów ludowych", Lublin 1951; tenże, Strój
łańcuc
ki, „Atlas polskich strojów ludowych", Wrocław 1955.
R. Reinluss, Etnograficzne
granice
Łemkowszczyzny, „Ziemia", 1936, nr 10—11.
M. Dobrowolska, Osadnictwo Puszczy
Sando
mierskiej, K r a k ó w 1923; Taż, Z badań nad osadnict
wem Łemkowszcżyzny.
II Zjazd
Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony
środkowym
i wschodnim
Karpatom
polskim, Warszawa 1938; A. Fastnacht, Osadnictwo
Ziemi Sanockiej w latach 1340—1650, Wrocław 1962.
2
3
114
II. 5.
Sw. Agata, jragm.
rzeźby
drewn.
Kobylany,
pow.
Krosno.
II. 6. Matka Boska z
Dzieciątkiem,
rzeźba w drewnie,
polichr.,
wys.
94 cm. Samoklęski,
pow. Jasło. II. 7.
Sw. Agata, rzeźba w drewnie, wys.
£3 cm. Kobylany.
�był zamieszkiwany przez L a s o w i a k ó w obszar dawnej
Puszczy Sandomierskiej. T u , na ubogich piaszczy
stych ziemiach, jeszcze do I wojny ś w i a t o w e j orano
ziemię sochą analogiczną jak na Polesiu, znaczny
procent d o m ó w stanowiły kurne chaty, a w zady
mionych izbach trafiały się szerokie nieruchome pry
cze do spania, u ż y w a n e przez biedniejszą ludność za
miast łóżek. Podobnie przedstawiała się sytuacja
w górach Ł e m k o w s z c z y z n y i Bojkowszczyzny , gdzie
na skutek lichej gospodarki panowała bieda, hamu
jąca wszelką m y ś l o postępie i zmianie na lepsze.
Najpomyślniej pod w z g l ę d e m gospodarczym układa
ły się stosunki na urodzajnych ziemiach pasa środko
wego, przecinającego obszar w o j e w ó d z t w a r ó w n o l e ż
nikowo od Pilzna po Przemyśl, i na roponośnych te
renach zamieszkiwanych przez Pogórzan, gdzie w
związku z większą zamożnością chłopów proces urba
nizacji poczynił znaczniejsze postępy, przejawiające
się między innymi wcześniejszym zanikiem ludowych
ubiorów, podczas gdy budownictwo i urządzenie
wnętrza dopiero w ostatnich czasach zaczęło tu ule
gać szybko postępującym przemianom.
4
5
e
Kultura poszczególnych grup etnograficznych za
mieszkujących obszar dzisiejszego w o j e w ó d z t w a rze
szowskiego stosunkowo wcześnie zwróciła na siebie
u w a g ę badaczy. T u , na terenach karpackich, w po
łowie ub. stulecia prowadzili swe badania W. P o l ,
I. Kopernicki , a później O. K o l b e r g , tu zrodziły
7
8
4
R. Reinfuss, Łemkowie,
9
„Wierchy", R. 14, 1936,
s. 1.
5
Tenże, Ze siuaiów
nad kulturą materialną
Boj
„Rocznik Ziem Górskich", Warszawa 1939.
Tenże, Sztuka ludowa gorlickich Pogórzan.
Ka
talog wystawy, Gorlice 1960, s. 5.
W. Pol, Górale Czuchonkowie (rękopis w zbio
rach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem).
I. Kopernicki, O góralach
ruskich w
Galicji,
„Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", K r a
ków, t. X I I I , 1889.
O. Kolberg, Tarnów
— Rzeszów,
„Materiały
Antropologiczno-Archeologiczno-Etnograficzne", t. X I ,
1910.
ków,
6
10
7
8
9
8
II. 8. Św. Florian, rzeźba w drewnie, polichr.,
wys.
72 cm. Suchodół,
pow. Krosno. II. 9. Matka Boska
z Dzieciątkiem,
rzeźba drewniana z feretronu,
ślady
polichr., wys. 49 cm. Witryłów,
pow. Brzozów.
II. 10.
Chrystus
Ukrzyżowany,
fragm. rzeźby
w
drewnie,
polichr., wys. 22 cm. Cmolas, pow.
Kolbuszowa.
9
�się zainteresowania etnograficzne zasłużonego na
stępcy Kolberga Seweryna Udzieli, który w 80-tych
latach X I X wieku rozpoczął swe badania w okolicach
Ropczyc , kontynuowane później w powiecie gorlic
kim . Wynikiem ich jest szereg cennych prac,
a wśród nich pierwsza w polskiej literaturze etno
graficznej rozprawa o poczuciu estetycznym naszego
ludu .
10
u
12
Siadem S. Udzieli poszli wkrótce inni badacze.
Z. Wierzchowski zajął się L a s o w i a k a m i A .
Saloni
opisem kultury ludowej z okolic Rzeszowa, Łańcuta
i Przeworska , Br. Gustawicz — Pogórzanami spod
D u k l i . W czasie I wojny ś w i a t o w e j nastąpiła przer
wa w badaniach etnograficznych Rzeszowszczyzny.
Dopiero na parę lat przed wybuchem I I wojny ś w i a
towej rozpoczęła się nowa seria badań, obejmująca
przede wszystkim tereny karpackie , w minimalnym
tylko stopniu obejmując również Pogórze
Badania
te prowadzone przez indywidualnych badaczy obej
m o w a ł y szeroki wachlarz zagadnień, w których zna
lazło się również i nieco miejsca na zagadnienia l u
dowej twórczości plastycznej. Niemniej jednak o sy
stematycznych badaniach tej w a ż n e j dziedziny k u l
tury ludowej m o ż e m y m ó w i ć dopiero po zakończeniu
I I wojny ś w i a t o w e j , kiedy na obszarze w o j e w ó d z t w a
rzeszowskiego zaczęła prowadzić swe prace Sekcja
14
15
lc
1 7
ii
Badania Plastyki Ludowej P a ń s t w o w e g o Instytutu
Sztuki (obecnie Pracownia Badania Sztuki Ludowej
Inst. Sztuki PAN), a później również Muzeum Okrę
gowe w Rzeszowie i Muzeum Budownictwa Ludowe
go w Sanoku.
10
S. Udziela, Materiały
etnograficzne
zebrane
2 miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do
Antropologii Krajowej", t. X , 1886, s. 75; tenże, Lud
w powiecie ropczyckim, „Zbiór Wiadomości do Antro
pologii Krajowej", t. X , 1886.
Tenże, Ziemia łemkowska
przed
półwieczem,
L w ó w 1934. Jako inspektor szkolny w Gorlicach zor
ganizował
Seweryn Udziela kółko
etnograficzne,
którego członkowie — nauczyciele opracowali pod je
go kierunkiem obszerną monografię
etnograficzną
pt. „Ziemia biecka", która do chwili obecnej znajdu
je się w rękopisie.
Tenże, Poczucie
piękna
ludu
ropczyckiego,
„Wisła", t. I I I , 1889.
Z. Wierzchowski, Materiały
etnograficzne z po
wiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór
Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. X I V , 1890.
A. Saloni, Lud wiejski z okolic
Przeworska,
„Wisła", t. X I — X I I I , 1887—1889; tenże, Lud
łańcucki,
„Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno
graficzne", t. V I , 1903; tenże, Lud rzeszowski, „Ma
teriały
Antropologiczno-Archeologiczno-Etnografic:ne", t. X , 1908.
B. Gustawicz, O ludzie poduklańskim
w ogól
ności a Iwoniczanach w szczególności,
„Lud", t. V I —
V I I , 1900—1901.
Bliższe dane bibliograficzne zawarte są w pra
cy: Bibliografia
historii
kultury
ludowej
Karpat,
Warszawa 1960.
A. Wójcik, Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939.
11
12
13
14
15
16
17
II.
30
II.
62
(
11. Pasyjka z kapliczki, rzeźba w drewnie,
wys.
cm. Głowienka,
pow.
Krosno.
WJ. Fr.
Guzik.
12. M. B. Dzikowska, obraz olejny na
płótnie,
X 47 cm. Wł. Muz. Etn. w Krakowie.
�II. 13. Sw. Katarzyna, obraz temperą
na desce,
43 X 37 cm. ziemia sanocka. Wl. Muz. w Sano
ku.^ II. 14. Sw. Jan Nepomucen (z kapliczki),
rzeźba
w drewnie,
polichr.,
wys.
115 cni.
Iskrzynia, pow. Krosno. Wł. J. Lorenc. II. 15.
Sw.
Franciszek,
obraz
olejny
na
płótnie,
64 X 47 cm. Wyk. W. Kusztyb. Wł. Muz. w Rze
szowie. II. 16. Św. Jan, rzeźba
w
drewnie,
polichr., wys. 48 cm. Kraczyna, pow. Krosno.
Badania prowadzone przez Instytut Sztuki na te
renie
województwa
rzeszowskiego
zapoczątkował
jednomiesięczny obóz naukowo-badawczy, zorganizo
wany w Weryni (pow. Kolbuszowa) w 1950 r. . Ce
lem tego obozu, w którym wzięło udział ok. 30 osób,
było przeprowadzenie inwentaryzacji sztuki ludowej
na terenach znajdujących się w widłach Wisły i S a
nu. W latach późniejszych odbyły się w w o j e w ó d z
twie rzeszowskim jeszcze dwie podobne akcje (obóz
w Żuklinie, pow. Przeworsk w 1957 r. i w Turaszówce, pow. Krosno w 1959 r.), które łącznie z szeregiem
krótszych jednotygodniowych objazdów penetracyjnych dały w sumie wcale dokładne rozpoznanie we
wszystkich dziedzinach ludowej plastyki zarówno
dawnej, jak i współczesnej, na badanych terenach.
18
W wyniku przeprowadzonych badań zgromadzono
obfite materiały w postaci tekstów, sprawozdań,
18
R. Reinfuss, Z obozu naukowego
„Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 3—4.
16
w
Weryni,
�garncarskich, uzupełnioną odpowiednim komenta
rzem .
Przebiegające równolegle badania Muzeum Okrę
gowego w Rzeszowie miały w pierwszym etapie
charakter badań indywidualnych prowadzonych przez
doc. F . Kotulę. Obejmowały one zarówno energicz
nie prowadzoną akcję penetracyjną w terenie, jak
i badania archiwalne, które znalazły swój wyraz w
kilku w a r t o ś c i o w y c h opracowaniach omawiających
wybrane zagadnienia z zakresu ludowej sztuki w roz
woju historycznym .
21
22
Od kilku lat Muzeum Okręgowe w Rzeszowie
rozszerzyło swą działalność badawczą w terenie orga
nizując poszukiwania zespołowe typu stacjonarnego.
Przykładem tego rodzaju imprez są badania w Har
cie, pow. Brzozów, Moszczenicy, pow. Gorlice, Wierzawicach, pow. Leżajsk, czy ostatnio na terenach
zagłębia siarkowego w okolicach Tarnobrzega. B a
dania te zakresem swym wychodzą poza dziedzinę
ludowej plastyki, obejmując również folklor oraz za
gadnienia społeczne.
Badania prowadzone przez Muzeum w Rzeszowie
pogłębiają i poszerzają w sposób interesujący wy
niki badań prowadzonych przez Pracownię Badania
Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N . Znaleziono
m. in. piece z malowanych kafli leżajskich, z których
pierwszy odkryty został w 1951 r. w czasie obozu
w e r y ń s k i e g o w Wólce Niedźwiedzkiej, pow.
Le
żajsk , dalszych zaś 4 znaleźli pracownicy Muzeum
w latach następnych; umożliwiło to gruntowniejsze
opracowanie tej
dziedziny produkcji
leżajskiego
garncarstwa .
23
plansz, rysunków i fotografii zebranych w przeszło
330 miejscowościach . Na podstawie powyższych ma
teriałów opublikowano sporo prac, drukowanych
przeważnie w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , a ponad
to opracowano kilkanaście map ilustrujących w y s t ę
powanie na terenie w o j e w ó d z t w a
rzeszowskiego
ośrodków stolarstwa ludowego i poszczególnych ty
pów skrzyń malowanych, ośrodków produkcji zaba
wek, ośrodków rzeźbiarskich, garncarskich etc. Do
tychczas opublikowano jednak tylko mapę ośrodków
19
24
20
19
Według danych cyfrowych z 1961 r. w archi
wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N
w Krakowie, odnośnie do sztuki ludowej w woj.
rzeszowskim, znajdowało się 5.103 str. tekstu spra
wozdań z 5.073 ilustracjami w tekście, 5.922 plansza
mi i rysunkami oraz 2.278 fotografiami (Z. B. Głowa,
Zagadnienia plastyki ludowej na Konferencji P. T. L . ,
„Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 3).
20 Wykaz pozycji drukowanych w „Polskiej Sztu
ce Ludowej", odnoszących się do woj. rzeszowskiego,
znajduje się w Spisie treści za lata 1947—1962, sta
n o w i ą c y m dodatek do nr 4 „Polskiej Sztuki Ludo
wej" z 1962 r.
Z. Głowa, Materiały
do mapy ośrodków
garn
carskich w Polsce. Województwo
rzeszowskie, „Pol
ska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1.
F . Kotula, Materiały
do dziejów
garncarstwa,
Rzeszów 1956; tenże, Poszukiwania metryk dla stro
ju ludowego, Rreszów 1956; tenże, Z badań nad stro
jem ludowym Rzeszowiaków,
„Polska Sztuka Ludo
wa", 1952, nr 4—5; tenże, Skrzynia w źródłach
archi
walnych, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1; tenże,
Wpływ
mebli mieszczańskich
na urządzenie
izby
wiejskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 3.
L . Dzięgiel, Malowane kafle leżajskie,
„Polska
Sztuka Ludowa", 1953, nr 1.
T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska,
w bież.
nr „Polskiej Sztuki Ludowej", s. 165.
2 1
2 2
2 3
2 4
118
11. 17, 18. Figurki z szopki, woj. rzeszowskie. II. 19.
Turoń. Kwiatonowice, pow. Gorlice. Wł. St. Dziki.
�20
Badania prowadzone przez Muzeum Budownictwa
Ludowego w Sanoku ograniczają się na razie g ł ó w
nie do inwentaryzacji z a b y t k ó w budownictwa drew
nianego na terenie południowej części w o j e w ó d z t w a
rzeszowskiego
(Łemkowszczyzna,
Bojkowszczyzna
i Pogórze). W ciągu kilku lat penetracji terenowej
Muzeum to zgromadziło cenne archiwum, na które
składa się blisko 5 tysięcy zinwentaryzowanych za
b y t k ó w ludowej architektury.
Muzea powiatowe (w Gorlicach, Krośnie, Kolbu
szowej, Łańcucie) ograniczają na razie s w ą pracę do
gromadzenia zabytków ludowej kultury, wśród k t ó
rych miejsce poczesne zajmują obiekty sztuki ludo
wej.
W ostatnich dwóch latach do badań nad kulturą
ludową w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego włączyła się r ó w
nież katedra Etnografii i Etnologii U M C S w Lublinie.
W latach 1961—1962 zespół studentów
etnografii
przeprowadził badania w kilku wsiach łemkowskich
powiatu gorlickiego. W ramach tych badań u w z g l ę d
nione były również zagadnienia związane z ludową
twórczością artystyczną (rzeźba w kamieniu, zabawkarstwo, meblarstwo etc). Wyniki tych badań zosta
ły już częściowo opublikowane .
25
P o d s u m o w u j ą c wyniki dotychczasowych badań w
zakresie sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a rzeszowskie
go stwierdzić należy, że poza niewielkimi obszarami
położonymi w zachodniej, wschodniej i północnoR. Reinfuss, Sztuka ludowa
Łemkowszczyzny,
2 5
..Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1; K . Marczakowa,
Kamieniarstwo
ludowe u Łemków,
„Polska Sztuka
Ludowa", 1962, nr 2; R. Reinfuss, Łemkowska
rzeź
ba w kamieniu,
„Polska Sztuka Ludowa", 1963,
nr 3—4.
II. 20. 2yd na koniu z grupy „Herodów".
Konia
wyk.
w 1933 r. Franciszek Kamyski. Pruchnik, pow.
Jarosław.
II. 21. Konik z wózkiem,
zabawka drewniana,
malowana,
wys. 13 cm. Nowica, pow. Gorlice. Wl. Muz. Etn. w Kra
kowie. II. 22. Traktor, zabawka drewniana. Wyk. w 1958 r.
Tadeusz Wierzbicki. Opaeionka, pow. Jasio. II. 23. Maska
„Śmierci". Wyk. Kazimierz Piotrowski. Kwiatonowice,
pow.
Gorlice.
�II. 24. Ręcznik
haftowany. Wyk. M. Burycka.
Woj.
białostockie.
II. 25. Łyżnik drewniany. Wyk. Marian
na Kurek. Lubla. pow. Krosno. II. 26. Pająk z gę
sich piór. Wyk. Maria Kozłowa,
Machów, pow. Tar
nobrzeg.
-wschodniej części w o j e w ó d z t w a akcja penetracyjna
jest już bardzo poważnie zaawansowana. W archi
wum Pracowni Badania Sztuki Ludowej I S P A N
w Krakowie, Muzeum Okręgowym w Rzeszowie, M u
zeum Budownictwa Ludowego w Sanoku zgromadzo
no obfite materiały naukowe z zakresu architektury
ludowej, meblarstwa, zdobnictwa wnętrza, stroju,
ludowych rzemiosł artystycznych — jak kowalstwo,
stolarstwo, tkactwo, garncarstwo — a także rzeźby
ludowej, malarstwa, drzeworytu czy sztuk plastycz
nych związanych z obrzędami.
Obecnie (po uzupełnieniu wskazanych poprzednio
braków w rozpoznaniu terenu) należałoby przystą
pić do drugiego etapu, polegającego na dogłębnym
badaniu metodą stacjonarną wybranych zagadnień.
Powinny one objąć opracowania najważniejszych ty
pów architektury, jak chociażby budownictwo przysłupowe w okolicach Przeworska i Łańcuta, czy do
m ó w podcieniowych w pow. brzozowskim, ośrodków
ludowego meblarstwa (Sokołów Małopolski, L u b a
czów, R y m a n ó w i in.), garncarstwa (Sokołów Mało
polski, ośrodek-gigant w Medyni Głogowskiej, a prze
de wszystkim tak bardzo interesujące ze w z g l ę d u na
swą produkcję o wysokiej wartości artystycznej —
Kołaczyce). Gruntownego opracowania domaga się
niezwykle ciekawa rzeźba ludowa i malarstwo, które
w dużej mierze pochodziło z pracowni miejscowych
małomiasteczkowych malarzy.
120
26
�27
Wymieniona tu przykładowo garść t e m a t ó w wska
zuje, że na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego wiele
jest jeszcze w dziedzinie badania sztuki ludowej do
zrobienia. Publikacje, które dotychczas ukazały się
w wyniku prowadzonych prac badawczych, choć do
syć liczne, zawierają zaledwie małą cząstkę tego co
o ludowej twórczości plastycznej w o j e w ó d z t w a rze
szowskiego należałoby powiedzieć. Ze w z g l ę d u na
szczególne bogactwo sztuki ludowej Rzeszowszczyzny, konieczne jest przyspieszenie prac zmierzających
do publikacji opracowań o charakterze monograficz
nym, które w przyszłości staną się cegiełkami do bu
dowy syntezy obejmującej całokształt sztuk plastycz
nych wszystkich grup etnograficznych zamieszkują
cych w o j e w ó d z t w o rzeszowskie.
Fot.: Jerzy Czajkowski — U. 5, 7, 11; Stefan Deptuszewski — U. 10, 13, 16, 17, 18, 21, 28; Franciszek Ko
tula — U. 4; Jan Swiderski — U. 1, 3, 6, 8, 9, 12, 14,
15, 19, 20, 22—27, 29; Zb. Muz. w Rzeszowie — U. 2.
28
II. 27, 28. Haft rzeszowski l łańcucki. II. 29. Kotwicz
ka żelazna. Łużna, pow. Gorlice. Wł. J. Wałęga.
29
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8420a1d32d219cc86159d7cc8ccfbb76.pdf
cfda10fa6d03193ab1dff17768715c1b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5872
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5468
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: organizowanie kwesty na rzecz panny młodej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.249 (mapa nr 46)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
46. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:
organizowanie kwesty na rzecz panny młodej
Oprac Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I .
W obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? Kwesta na rzecz panny młodej.
Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się
dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy?
(przed I wojną światową, przed II wojną światową, po I I wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł —
określić - kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało
kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed
I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w na
turze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Na mapie uwzględ
niono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy.
Objaśnienia znaków: 1 — kwesta przed weselem; 2 — kwesta w trakcie wesela; 3 — dary dla zapra
szającej panny młodej; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa6ab39adfc39cd8d85a6c7daf181b08.pdf
7764f0fbd6939b022c553a63d8a3a547
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4558
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Subject
The topic of the resource
spis treści
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4236
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, pierwsze strony
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
i
a
to
O
N
00
al
N
Oí
Oí
LU
Z
Mopii[ «pjzs qs[od
tí' •
a
J';r
o
— *
J 2 Ssg
ts>«;
"-3
' O
S S"
od etc
-cj^S
S
g
vi
-O 3
-O
fe
S
o
cu»
S5'g*»;
er
1
SÍ
eft
- g ^ m
p
er-p.-.
g^~-<53
^ P »
o d M * ^ * ? , "*
_ A l i g n a
«¿
r^-^ä-^o
MI
S3 " - i
77. S => S
tu
pfcs***"^*
m
Oí
Z
n
•o
>
N
00
CO
�P O L S K A
KWARTALNIK
S Z T U K A
INSTYTUTU
SZTUKI
L U D O W A
PAN
ROK
XVII
1 9 6 3 NR
3-4
Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej
badania
113
Rzeźba figuralna Ł e m k ó w (Ze studiów
nad ludową rzeźbą kamienną na Ł e m kowszczyźnie, cz. I I )
122
„Dywany" — współczesne malarstwo l u
dowe wsi rzeszowskich
135
Stefania Krzysztofowicz
E w a Snieżyńska
Mieszczańscy
157
Teresa Szetela
Malowane kafle z Leżajska
.
165
Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska
Grupa kapliczek z kolumnami w powie
cie jasielskim
183
Wystawa ceramiki i muzeum
w Łańcucie
193
TREŚĆ
Roman Reinfuss
Roman Reinfuss
Franciszek
Ewa
Kotula
Fryś-Pietraszkowa
Franciszek Kotula
Publiczna
szawy
malarze
kronika
leżajscy
.
historyczna
X I X w.
.
.
regionalne
z
Rak
202
KRONIKA
203
SUMMARY OF ARTICL.ES
207
PE3H3ME
208
Na okładce: 1. Chrystus Frasobliwy,
rzeźba w drewnie,
polichr.,
wys. 52 cm, Pantalowice, pow. Przeworsk. Fot. Jan
Świderski.
2. Kronika, deska lipowa, wym. 35 X 205 cm, z kapliczki w Rak
szawie, pow. Łańcut. Obecnie wl. Muzeum w Rzeszowie, nr inw.
E 7 109. Fot. wyk. A. Badała.
K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz,
prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn.
ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas
tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor
działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska,
mgr W a c ł a w Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny:
Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.).
Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P.
Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. K r a k . Przedmieście 21/23.
0 T 6
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb647fd94759a6c201597e94531dab0f.pdf
657f0dad10400a09c32c1fa47b99b126
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4557
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Subject
The topic of the resource
Łemkowszczyzna
sztuka ludowa - badania
rzeźba ludowa
rzeźba kamienna
rzeźba figuralna
Łemkowie - badania
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4235
Title
A name given to the resource
Rzeźba figuralna Łemków/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.122-134
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Reinfuss, Roman
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Roman
Reinjuss
RZEŹB'A
FIGURALNA
(ZE STUDIÓW N A D LUDOWĄ
ŁEMKOWSZCZYZNIE, C Z . II)
RZEŹBĄ
ŁEMKÓW
KAMIENNA
NA
Zagadnienia ludowego kamieniarstwa artystyczne
go nie zostały jeszcze dotychczas w naszej literaturze
etnograficznej postawione w sposób w ł a ś c i w y . Z a j e
dyną godną uwagi dziedzinę ludowej twórczości
rzeźbiarskiej uważa się bowiem tradycyjnie rzeźbę
w drzewie, natomiast ludowe rzemiosło kamieniar
skie przesuwane jest całkowicie w sferę badań z z a
kresu kultury materialnej. Nieliczne przykłady t w ó r
ców ludowych uprawiających rzeźbę w kamieniu
traktowane są jako indywidualne próby, nie p o w i ą
zane z tradycją, które wykraczają już na margines
problematyki związanej że sztuką ludową, podobnie
jak np. współczesne malarstwo niektórych wiejskich
?matorów. Przyczyną, która skłaniała do tak daleko
idącej r e e r w y wobec ludowego kamieniarstwa arty
stycznego, było prawdopodobnie przekonanie, że rzeź
ba w kamieniu ze względu na znaczne trudności w a r
sztatowe przekracza możliwości t w ó r c ó w ludowych,
wobec czego występująca po wsiach kamienna rzeź
ba figuralna u w a ż a n a jest za obcy kulturze ludowej
wtręt, zawdzięczający swe pochodzenie miejskim
warsztatom kamieniarskim.
_
IZ. 2. Kamienne krzyże
nagrobne na cmentarzu
w
Bartnem, pow. Gorlice. II. 2. „Matka Boska",
rzeźba
w kamieniu. Wyk. 1911 r. Władysław
Jamer, Bartne.
II. 3. Kapliczka wykonana w jednym bloku kamien
nym. Wierhomla Wielka, pow. N. Sącz.
Po bliższym zapoznaniu się z w y s t ę p u j ą c y m i na
terenie wsi zabytkami kamiennej rzeźby figuralnej
musimy dojść do wniosku, że taka globalna dyskwa
lifikacja bynajmniej nie jest uzasadniona. Z punktu
1
Praca niniejsza oparta jest głównie na materia
łach terenowych zgromadzonych w Bartnem i okolicy
w ramach badań Katedry Etnografii i Etnologii
UMCS w Lublinie prowadzonych w 1961 r.
�II. 4—5. Kapliczka kamienna (całość
Bartne pow.
Gorlice.
i
i fragm.). Wyk. 1895 r. Wasyl Gracoń, Matei
widzenia ściśle formalnego, zabytki rzeźby kamien
nej, reprezentowane głównie przez figury i krzyże
przydrożne, da się podzielić na trzy "grupy. Jedną
z nich stanowią rzeźby stare, noszące w y r a ź n e pięt
no stylów historycznych, drugą rzeźby współczesne,
wykonane z dużą techniczną biegłością, przypomina
jące s w ą bezduszną poprawnością banalne figurki
dewocyjne (il. 2), do trzeciej wreszcie grupy zaliczy
my figury, których wykonanie w duchu ludowego
prymitywu wykazuje daleko idące analogie do ludo
wej rzeźby w drzewie i zdradza wyraźnie nieuczoną
rękę samouka (il. 6).
Spośród wymienionych tu trzech grup dwie pierw
sze interesować nas będą jedynie jako materiał po
równawczy, ułatwiający rozwiązanie problemu inspi
racji t w ó r c ó w ludowych. Dopiero trzecia grupa sta
nowić będzie przedmiot, na którym skupia się uwaga
badacza sztuki ludowej. Precyzyjne wyodrębnienie
obiektów należących do tej grupy nie zawsze bywa
łatwe. O ile bowiem oddzielenie ich od zabytków
sztuki stylowej nie nasuwa na ogół większych trud
ności, o tyle przeprowadzenie ścisłego podziału m i ę
dzy ludową rzeźbą w kamieniu a produkcją w s p ó ł
czesnych miejskich w a r s z t a t ó w kamieniarskich bywa
niekiedy utrudnione, po części dlatego, że niektóre
z tych warsztatów, szczególnie małomiasteczkowe,
niewiele się czasem różniły w charakterze swych
prac od rzeźb ludowych samouków, po drugie z tej
przyczyny, że w p ł y w y atmosferyczne działające ni
szcząco na miękki zazwyczaj materiał kamienny od
bierają z czasem miejskiej rzeźbie rzemieślniczej
wspomniane w y ż e j cechy wymuskanej poprawności,
zbliżając ją w y g l ą d e m do ludowego prymitywu.
Mimo wskazanych w y ż e j trudności, wśród przy
drożnych figur kamiennych i rzeźb stojących w .kap
liczkach znaleźć m o ż e m y znaczną ilość takich, k t ó
rych zaklasyfikowanie do grupy rzeźb ludowych nie
Cyrkot,
Iwan
Dutkanycz
budzi najmniejszych zastrzeżeń czy wątpliwości (il. 6).
Najwięcej spotykamy ich w Polsce południowej,
szczególnie zaś w okolicach Nowego Sącza, Gorlic,
Myślenic, Kalwarii Zebrzydowskiej, zdarzają się jed
nak i na innych terenach, np. na Kielecczyźnie.
K i m byli ich twórcy? Trudno jest na to pytanie
odpowiedzieć wyczerpująco. Ze szczupłych materia
łów, jakie zostały w tym zakresie zgromadzone, wy
nika, że sprawa autorstwa ludowych rzeźb kamien
nych może przedstawiać się rozmaicie. Czasem t w ó r
cami ich są wiejscy rzeźbiarze drewnianych ś w i ą t
ków, którzy równolegle uprawiali rzeźbę w drzewie
II. 6. Matka Boska
z
Dzieciątkiem",
rzeźba
w kamie
niu, wys. 45 cm.
Iwonicz,
pow.
Krosno.
Wł.
St.
Kielar.
�i kamieniu, jak np. Ignacy Lorek z Sądeczyzny czy
Wojciech Kulach, którego kamienna figura św. Jana
stoi do dziś przy drodze w rodzinnym Gliczarowie
(pow. Nowy Targ). Niekiedy zdarzają się wiejscy
specjaliści, którzy poświęcają się wyłącznie rzeźbie
w kamieniu, przykładem jest Marcin Dziodzio z Rze
piennika Strzyżewskiego (pow. Gorlice), cieszący się
w okolicy s ł a w ą wybitnego rzeźbiarza.
W niektórych wsiach sztuka rzeźbienia w kamie
niu rozpowszechniała s i ę do tego stopnia, że powsta
w a ł ośrodek, nasycający swymi wyrobami okolicę
w pewnym zasięgu. Przykładem tego może b y ć w i e ś
Jodłówka, położona w południowej części powiatu
tarnowskiego, skąd przydrożne figury kamienne roz
chodziły się licznie na sąsiednie tereny powiatu gor
lickiego. Zdarzało się również, że twórczość artystycz
na rozwijała się jako dalszy etap produkcji kamie
niarskiej w ośrodkach trudniących się wyrobem k a
mieni młyńskich, żarnowych, czy kamieni do ostrze
nia. Taki właśnie początek miała artystyczna działal
ność wiejskich kamieniarzy z Brusna (pow. lubaczowski), czy ł e m k o w s k i c h kamieniarzy z Bartnego i oko
licznych wsi.
W promieniu kilkunastu kilometrów od tego ostat
niego w y s t ę p u j e na terenie wsi ł e m k o w s k i c h powia
tu gorlickiego i jasielskiego znaczna ilość kamien
nych rzeźb dewocyjnych w postaci krzyżów przy
drożnych i cmentarnych czy figur kamiennych w
kapliczkach. Rzeźby te o niewątpliwie ludowym cha
rakterze wiążą się przynajmniej w części z produkcją
miejscowych ośrodków kamieniarskich, o której pi
sała już poprzednio w „Polskiej Sztuce Ludowej"
K . Marczakowa . Jak wynika z badań prowadzonych
2
11. 7. Kapliczka kamienna
na, pow.
Jasło.
z końca
XIX w. Mytarz,
w terenie w roku 1961, kamieniarze ł e m k o w s c y obok
produkcji kamieni młyńskich, żarnowych, brusów do
ostrzenia czy kamienia budowlanego zajmowali się
również pracami artystycznymi, do których należało
kucie w kamieniu całych kaplic czy ich ozdobnych
detali, krzyżów przydrożnych i cmentarnych oraz płyt
nagrobkowych na cmentarze żydowskie, czyli tzw.
szajbeców.
Tradycja miejscowa jako najwybitniejszych k a mieniarzy-artystów wskazuje nieżyjących już dziś
Wasyla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza. W czasach m i ę d z y w o j e n n y c h wybijał się Osyp
Tarbaj z Bodaków, którego uważa się obecnie za n a j
zdolniejszego spośród pracujących jeszcze ł e m k o w
skich kamieniarzy.
Produkcja artystyczna kamieniarzy z Bartnego
i okolicznych wsi rozwijała się zasadniczo w dwóch
kierunkach. Jeden z nich to rzeźba architektoniczna,
drugi zaś — rzeźba figuralna wiążąca się najczęściej
z pomnikami nagrobnymi i przydrożnymi.
Nie popełnimy przypuszczalnie błędu, jeżeli pierw
s z e ń s t w o w układzie chronologicznym oddamy rzeź
bie architektonicznej. Na zachodniej i środkowej Ł e m kowszczyźnie w y s t ę p o w a ł y do niedawna budowane
z kamienia kaplice przydrożne. Niekiedy były to pro
ste bloki z płytką wnęką, zbudowane z płaskiego, na
wet nie zawsze spojonego zaprawą kamienia rzeczne
go lub łupanego, czasem pionowe głazy-monolity, po
zbawione jakiejkolwiek obróbki prócz w n ę k i na obraz
2
K . Marczakowa, Kamieniarstwo
ludowe
Łem
ków
(Ze studiów
nad ludową
rzeźbą kamienną
na
Łemkowszczyźnie,
Cz. I), „Polska Sztuka Ludowa",
1962, nr 2, s. 84.
pow. Jasło.
II. 8.
Szczyt
kapliczki
kamiennej.
Kręp-
�czy figurkę (il. 3), czasem zaś kapliczki zbudowane
z w y r a ź n y m i aspiracjami artystycznymi, zaopatrzo
ne w dekoracyjne gzymsy, kopułki etc, które wska
zywały, że na twórczość stawiających je ludowych
architektów oddziaływały w tym samym stopniu
spóźnione echa baroku, co i w p ł y w y lokalnej archi
tektury drewnianych cerkiewek.
jące wyraźnie artystyczne aspiracje swych twórców,
pochodzą z ostatnich dziesiątków lat ubiegłego wie
ku. P o w s t a ł y one n i e w ą t p l i w i e w kręgu kamieniar-,
stwa łemkowskiego, koncentrującego się w Bartnem
i okolicy. Świadczy o tym fakt, że w samym Bart
nem na południowym końcu wsi stoi kuta z mono
litu kaplica kamienna (il. 4), wykonana w roku 1895
wspólnie przez trzech miejscowych kamieniarzy: W a
syla Graconia, Mateja Cyrkota i Iwana Dutkanycza.
Najstarsi informatorzy pamiętają jeszcze moment
transportu kapliczki, który odbywał się z wielkim
trudem przy pomocy wielu par w o ł ó w . Jest rzeczą
godną zanotowania, że we w n ę k a c h kutych w kamie
niu kapliczek nie spotykamy kamiennej rzeźby figu
ralnej.
Obok opisanych tu kapliczek domkowych w y r a
biali również ł e m k o w s c y kamieniarze nagrobki i fi
gury przydrożne. Wśród nagrobków znajdujących się
na trzech cmentarzach, gdzie prowadzona była i n
wentaryzacja, wyróżnia się swą niespotykaną formą
nagrobek z Bartnego (il. 10). Składa się on z dwóch
ledwo obrobionych kamieni młyńskich ułożonych je
den na drugim, które stanowią podstawę pod część
trzecią, w
formie
ostrosłupa
pionowego
bloku
o przekroju prostokątnym, wychodzącego z nieco
szerszego cokołu. Górą blok nagrobka posiada zakoń
czenie w kształcie graniastosłupa o podstawie prosto
kątnej, zaś w jednej z bocznych ścian szerszych,
płytką, łukowato sklepioną w n ę k ę , w której znaj
dują się obecnie resztki w y c i ę t e j z blachy postaci
Chrystusa. Brak jakiegokolwiek napisu czy daty nie
pozwala na bliższe określenie czasu powstania tego
nagrobka. Istnieje tylko podanie, które głosi, że na
grobek ten w y k o n a ł pewien młynarz (stąd wykorzy
stanie kamieni młyńskich jako podstawy). Pozostałe
nagrobki, podobnie jak figury przydrożne, to krzyże
kr.mienne z postacią ukrzyżowanego Chrystusa.
Specjalnie interesującą grupę wśród tych kaplic
stanowią te, których korpus został wykonany, nie
kiedy wraz z dachem, z jednego bloku kamienia. Jest
to zazwyczaj blok o podstawie kwadratowej lub zbli
żonej do kwadratu, czasem z nieco szerszą podstawą,
zaznaczoną gzymsem, nakryty namiotowym dachem,
na szczycie którego nasadzona jest bardziej lub mniej
w y d ł u ż o n a kopuła o kolistym lub graniastym prze
kroju poprzecznym, zakończona krzyżem kamiennym
(il. 4) lub żelaznym. Poszczególne elementy składające
się na s y l w e t k ę budowli są raczej proste, surowe
i pozbawione ozdób.
Ze znanych mi kapliczek dwie pod tym w z g l ę d e m
stanowią wyjątek, obydwie z Krępnej w pow. j a
sielskim. Jedna z nich zamiast jednolitego bloku po
siada część środkową ażurową, zamkniętą od tyłu
jednolitą ścianą kamienną, od przodu zaś dwiema ko
lumnami o sześciennych podstawach , druga jest blo
kowa, obydwie natomiast posiadają od frontu k r a
wędź dachu przerwaną łukiem (il. 7), druga z oma
wianych kapliczek posiada ponadto niespotykaną w
tej postaci d w u s t o p n i o w ą kopułę przechodzącą u góry
w smukłą iglicę (il. 8). Opisane tu kapliczki, zdradza3
3
R. Reinfuss, Sztuka ludowa
Łemkowszczyzny,
„Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 1, s. 9.
II. 9. Chrystus
Ukrzyżowany,
nagrobek
kamienny.
Wyk. między
1907 — 1910 r.
Wasyl
Gracoń,
Bartne,
pow.
Gorlice.
II. 10. Nagrobek na podstawie z kamieni
młyńskich.
Bartne.
10
�jącą dzisiejsze krzyże z figurkami miały być kamien
ne krzyże z postacią Chrystusa w y m a l o w a n ą na bla
sze i wyciętą, umieszczoną w płytkiej wnęce, której
kontur odpowiadał zarysowi sylwetki w y c i ę t e j z bla
chy. Parę takich krzyżów zachowało się po dzień dzi
siejszy na cmentarzu w Przegoninie i Bartnem. Trze
cią wreszcie grupę stanowią krzyże kamienne cmen
tarne i przydrożne, na których postać Chrystusa wy
konana jest z jednego bloku wraz z krzyżem. S k ł a
dają się one zazwyczaj z trzech części: płaskiej,
prostokątnej podstawy, smukłego cokołu oraz umiesz
czonego na nim krzyża.
Ozdoba cokołu ogranicza się zazwyczaj do skrom
nego ogzymsowania w części górnej i dekoracji ścia
ny frontowej, na której wykuwa się płytkie prosto
kątne wgłębienia dla umieszczenia napisu. Czasem
pole wyodrębnione na napis zamknięte jest od góry
czterema głębokimi łukami ( w p ł y w dekoracji ż y d o w
skich „szajbeców"?) lub skośnie ustawionymi zdobi
nami w kształcie litery S. Same krzyże posiadają krój
łaciński (z jednym ramieniem poprzecznym) lub
wschodni (z jedną belką poziomą, drugą skośną). Jed
ne i drugie robione były przez Łemków. W Foluszu,
gdzie jak wiemy z części I, pisanej przez K . Marczakową, było kamieniarzy dużo, ale na niezbyt wyso
kim poziomie technicznym, krzyże żelazne osadzone
na kamiennych cokołach odpowiadały w kształcie wy
maganiom obrządku wschodniego, natomiast
kute
w całości z kamienia posiadały formy łacińskie, po
nieważ „takie były łatwiejsze do wykonania" . Trud
no jest ustalić, kiedy kamieniarze ł e m k o w s c y zaczęli
kuć krzyże z postacią Chrystusa. Najstarszy z zareje
strowanych krzyżów tego rodzaju znaleziony w Bart
nem nosi datę 1878, drugi stojący w Ś w i ą t k o w e j Wiel
kiej — 1899, reszta zaś wykonana została już prze
w a ż n i e w obecnym stuleciu, głównie zaś (jeśli chodzi
o krzyże przydrożne) przed I wojną światową.
5
11
Według informacji, zanotowanej w Bartnem, daw
niejsze krzyże kamienne nie posiadały wyobrażeń fi
guralnych. Wiadomość tę potwierdza fakt, że najstar
szy datowany krzyż kamienny w Bartnem, o którym
zachowała się pamięć, noszący datę 1789 , pozbawio
ny był jakiegokolwiek wizerunku. Formą poprzedza
4
Porównując sposób traktowania postaci Chrystusa
na krzyżach kamiennych nietrudno dostrzec, że wy
odrębniają się one w pewne grupy, wykazujące znacz
ne podobieństwo cech formalnych.
Jedną z grup stanowią krzyże (il. 9), na których
postać Chrystusa charakteryzuje ciało raczej krępe,
g ł o w a przechylona w kierunku prawego ramienia,
w ł o s y proste, spadające na ramiona, bez zaznaczonych
loków. Na głowie — korona cierniowa, równo plecio
na, przypominająca raczej warkocz niż wianek z cier
niowych gałęzi. Twarz — o rysach wyrazistych, po
traktowanych w sposób syntetyczny,
wydobytych
przy użyciu najprostszych środków, zlewające się
w jedną lekko wygiętą linię łuki nadoczodołowe,
opuszczone powieki, schematycznie zaznaczone dwo
ma wiszącymi łukami, usta o opadających ku dołowi
kątach, zarysowane jedną kreską, która równocześnie
podkreśla kontur w ą s ó w . Korpus — walcowaty, lek
ko spłaszczony, o minimalnym przewężeniu w pasie.
4
Archiwum Pracowni Badania Plastyki Ludowej
w Krakowie, materiały zebrane przez M. Przeździecką w 1959 r.
Z materiałów A. Lewickiej-Kowalskiej zebra
nych w Foluszu w 1961 r.
5
�II. 11. Chrystus Ukrzyżowany
fragm. kamiennego krzyża przydrożnego
z 1906 r. Polany,
pcw.
Krosno.
II. 12. Chrystus Ukrzyżowany,
fragm. kamiennego krzyża
nagrobkowego. Wyk. 1904 r. Iwan
Dutkanycz,
Bartne, pow. Gorlice. II. 13. Chrystus Ukrzyżowany,
rzeźba w kamieniu. Świątkowa
Wielka,
pow.
Jasio.
II. 14. Chrystus Ukrzyżowany,
fragm. kamiennego krzyża nagrobnego. Wyk. Iwan Dutkanycz,
Przegonina,
pow. Gorlice. II. 15. Chrystus Ukrzyżowany,
fragm. kamiennego nagrobka. Wyk. Matei Cyrkot,
Przegonina.
II. 16. Stary, zwalony nagrobek kamienny.
Przegonina.
�II. 17. Chrystus Ukrzyżowany,
rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Szatyński,
Bartne, pow. Gorlice. II. 18. Chry
stus Ukrzyżowany,
rzeźba w kamieniu. Wyk. Iwan Homkowicz, Przegonina, pow. Gorlice.
Anatomia klatki piersiowej zarysowana jest charak
terystycznymi czterema łukami zbiegającymi się
w okolicy mostka, którego koniec podkreślony jest
trójkątnym wzgórkiem. Brzuch płaski z silnie zazna
czonym, dużym w y p u k ł y m pępkiem. Nogi — w a ł k o
wate, z lekko podkreślonymi wzgórkami kolan i sto
pami założonymi jedna na drugą. Perisonium — w ą s
kie, udrapowane w trzy regularnie ułożone ł u k o w a t e
fałdy, spięte na prawym boku w węzeł, którego k o ń
ce spływają ku dołowi.
poprzedniej, posiada skośne, równoległe karby, przy
pominające skręty grubej liny. Sposób traktowania
szczegółów anatomicznych (twarz, klatka piersiowa,
kończyny) jest prawie taki sam jak w grupie po
przedniej, istnieją jednak drobne niuanse w propor
cjach (jak np. wyraźnie w y d ł u ż o n a klatka piersiowa
Chrystusa na krzyżu z Polan pow. Krosno, il. 11) czy
w fakturze rzeźby, które powodują, że grupa ta nie
jest w e w n ę t r z n i e tak zwarta jak poprzednia i trudno
byłoby przypisać ją jednemu autorowi.
Opisana tu grupa rzeźb reprezentowana jest przez
szereg przykładów występujących głównie na terenie
Bartnego. Należy do nich stojący przy drodze „hromadskyj krest" i kilka krzyżów cmentarnych z lat
1904—1909. Według informacji starszych mieszkańców
Bartnego autorem tej serii krzyżów był zmarły po
I wojnie ś w i a t o w e j Wasyl Gracoń, który zarówno we
wsi rodzinnej, jak i w okolicy, cieszył się sławą do
skonałego kamieniarza-artysty.
Odmianę w obrębie grupy drugiej stanowią krzy
że, na których postać Chrystusa jest traktowana iden
tycznie jak poprzednio, z tą jedynie różnicą, że twarz
pozbawiona jest w ą s ó w , a perisonium posiada układ
fałdów wydobyty nacięciami przypominającymi skoś
ną kratkę (il. 12). Jeden tylko Chrystus z krzyża
w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej, należący do tej grupy, po
siada w ą s k i e perisonium o kilku płytkich, ł u k o w a
tych, równolegle biegnących fałdach (il. 13), co w s k a
zuje na ścisłe powiązania ze sobą obu odmian.
Druga grupa jest pod względem formalnym bar
dzo zbliżona do powyżej opisanej, niemniej jednak
różni się od niej paru dość istotnymi szczegółami,
które nie pozwalają łączyć jej w jedną całość z po
przednią. Cechą szczególnie wyróżniającą jest od
mienny sposób traktowania perisonium. Podczas gdy
w grupie pierwszej wykonane przez Wasyla Graconia
perisonium ułożone było jak wiemy w trzy lub cztery
regularne, łukowato wygięte, opadające poziome fał
dy, tu fałdy tkaniny zaznaczone są kilkoma niere
gularnymi wzajemnie przecinającymi się łukami. Ina
czej też wykonana jest korona cierniowa, która za
miast warkoczykowatej plecionki, jak w grupie
128
Krzyże grupy drugiej występują na cmentarzach
w Przegoninie, Bartnem, Wołowcu, a także jako krzy
że przydrożne w Ś w i ą t k o w e j , pow. Krosno (1906), zaś
z omawianej ostatnio odmiany — na cmentarzu w
Przegoninie, Bartnem i na krzyżach przydrożnych w
Pętnej.
Autorów tej grupy krzyżów nie udało się ustalić
w sposób pewny. Według ustnej tradycji dwa z tych
krzyżów (z których każdy reprezentuje inną odmia
nę) miał w y k o n a ć również Wasyl Gracoń. Wiadomość
ta nie wydaje się jednak pewna. Gdyby omawiane
tu krzyże grupy drugiej różniły się od poprzednio
�opisanych czasem swego powstania, m o g l i b y ś m y przy
jąć, że stanowią one pewien etap w rozwoju t w ó r
czości Wasyla Graconia. Są jednak zupełnie w s p ó ł
czesne (1906—1911), co n i e w ą t p l i w i e przemawia prze
ciw przypisywaniu ich powstania ręce jednego auto
ra. Wiemy, że kamieniarze z Bartnego nie pracowali
indywidualnie tylko w z e s p o ł a c ^ czyli „ s p ó ł k a c h " .
Wasyl Gracoń współpracował z Matejem Cyrkotem
i Iwanem Dutkanyczem; m o ż e to właśnie spod dłuta
tych ostatnich w y s z ł y figury zdobiące krzyże dru
giej grupy? Przypuszczenie jest tym prawdopodobniejsze, że na cmentarzu w Bartnem zachował się
krzyż z roku 1904 (na grobie Anny Żuraw), na którym
wyrzeźbiona jest w ten sposób postać Chrystusa przy
pisywana Iwanowi Dutkanyczowi (il. 12).
6
Trzecią z kolei grupę stanowią rzeźby, w których
widoczna jest pewna tendencja do realistycznego
traktowania anatomii ciała ludzkiego (il. 15). Nie ma
tu owych schematycznych, ł u k o w a t y c h wyżłobień,
które poprzednio wyznaczały szczegóły budowy klat
ki piersiowej. Rzeźby te cechuje łagodny modelunek
muskulatury piersi i krawędzi dolnych żeber, delikat
ne wysklepienie brzucha, bez owego wystającego p ę p
ka, tak charakterystycznego dla obu grup poprzed
nich. Nogi o w y r a ź n i e zaznaczonej budowie ud i ł y
dek, z lekko wzniesionymi do góry kolanami, ze sto
pami złożonymi i przybitymi jednym gwoździem. T y l
ko ręce są potraktowane w sposób stosunkowo naj
bardziej schematyczny, bez w e w n ę t r z n e g o podziału,
bez w i ę k s z e j troski o anatomiczną poprawność. Duża
jest też różnica w traktowaniu głowy. Włosy spadają
na ramiona w skręconych lokach, łuki oczu są roz
dzielone, silnie podkreślone kości policzkowe, w ą s k i e
proste usta, brak zaznaczonego zarostu. Korona cier
niowa w y s t ę p u j e w kształcie wąskiej plecionki po
wstającej z dwóch przecinających się nawzajem w y
pukłych linii falistych. Opisana tu grupa nie jest zbyt
liczna. Posiadamy zanotowane dwa tego rodzaju krzy
że (obydwa na cmentarzu w Przegoninie), z których
jeden według opowiadań informatorów został wyko
nany przez Mateja Cyrkota (il. 15), drugi (il. 14) przez
Iwana Dutkanycza.
Różnice między obu rzeźbami są w zasadzie nie
wielkie i jedynie ś w i a d o m o ś ć różnego ich autorstwa
pozwala je zauważyć. Chrystus Mateja Cyrkota ma
twarz zwężającą się k u dołowi, o w y r a ź n y m t r ó j
k ą t n y m zarysie, mniej sfalowane włosy, jak gdyby
przylepione do ramion i piersi, bardziej miękko mo
delowany t u ł ó w i perisonium o dość długich, wcho
dzących między siebie łukach poziomych. Natomiast
rzeźba Iwana Dutkanycza posiada zarys twarzy za
m y k a j ą c y się w rombie, śmielej wymodelowane splo
ty w ł o s ó w , słabiej zaznaczoną w y p u k ł o ś ć piersi, na
tomiast nieco silniej podkreśloną linię krawędzi ż e
ber, perisonium węższe, złożone z drobnych, wcho
dzących m i ę d z y siebie w y d ł u ż o n y c h rombów, co
stwarza powierzchnię o fakturze krystalicznej. Spo
sób rozwiązania perisonium w obu opisanych tu
rzeźbach mimo woli nasuwa porównanie z rzeźbami
grupy drugiej, która w tym w ł a ś n i e szczególe w y k a
zuje ciekawe analogie.
•
K . Marczakowa, op. cit.
II. 19. Chrystus
Ukrzy
żowany, fragm. kamien
nego nagrobka.
Wyk.
po 1931 r. Iwan Gra
coń, Bartne, pow. Gor
lice.
Nie udało się ustalić autorstwa wszystkich t y p ó w
i odmian rzeźb na krzyżach. Do anonimowych należy,
między innymi, n i e w ą t p l i w i e stary, połamany już
krzyż, znajdujący się na cmentarzu w Przegoninie
(il. 16). Przypomina on w ogólnym zarysie rzeźby gru
py drugiej (sposób traktowania kształtu ciała, twa
rzy, perisonium), ale uproszczone w szczegółach (brak
ł u k o w a t y c h w r ę b ó w wyznaczających anatomię klatki
piersiowej). Z punktu widzenia ściśle formalnego
można by rzeźbę tę uznać za stadium w y j ś c i o w e dla
rzeźb pierwszej i drugiej grupy, jednakże brak j a
kichkolwiek podstaw do ustalenia chronologii naka
zuje w tej sprawie dużą ostrożność. Z a dawnością
opisanej tu rzeźby przemawia jej podobieństwo w
ogólnym sposobie traktowania postaci do najstarsze
go datowanego „wizerunku" ze wspomnianego już
poprzednio przydrożnego krzyża w Bartnem, fundo
wanego w roku 1878.
Nowy okres w rozwoju rzeźby kamieniarskiej w
Bartnem i wsiach okolicznych w i ą ż e się z działal
nością Iwana Szatyńskiego. B y ł to zawodowy kamie
niarz, pochodzący z okolic Dobromila, Ukrainiec,
który ze w z g l ę d ó w politycznych przeniósł się na Ł e m kowszczyznę i zamieszkał wraz z synem Włodzimie
rzem w Nieznajowej, wsi niezbyt od Bartnego od
ległej. Szatyńscy prowadzili tartak w pobliskim Rozstajnem, a niezależnie od tego zajmowali się kamie<niarką. Wykonywali oni na zamówienie krzyże cmen
tarne i figury przydrożne
7
7
Spod dłuta Iwana Szatyńskiego wyszła m. in.
figura kamienna przedstawiająca św. Rodzinę, stoją
ca przy drodze wiodącej z Bartnego do Ś w i e r ż o w e j
oraz kilka krzyżów na cmentarzach w Krempnej,
Żydowskiem i Kotaniu, pow. Jasło. Włodzimierz Szatyński rzeźbi krzyż przydrożny w Rozstajnem fun
dowany przez Wasyla Dawyda.
129
�II. 20. Chrystus
Ukrzy
żowany, fragm. kamien
nego krzyża
nagrobnego
z 1929 r. Wyk.
Iwan
Gracoń,
Bartne,
pow.
Gorlice. II. 21. Chrystus
Ukrzyżowany,
kamien
ny
krzyż
nagrobny.
Wyk.
Osyp
Tarbaj,
Przegonina,
pow.
Gor
lice.
Materiał na cokoły i figury przygotowywali Szat y ń s k i m kamieniarze z Bartnego i Bodaków, w za
mian za co Szatyńscy rzeźbili na wykonywanych
przez nich krzyżach postacie Chrystusa. Przykładem
takiej współpracy jest wspomniany w y ż e j nagrobek
z Bartnego, którego krzyż w y k o n a ł Osyp Tarbaj, zaś
Iwan Szatyński postać Chrystusa. Szatyński, który
w opinii ł e m k o w s k i c h kamieniarzy cieszył się opinią
wybitnego „speca od artystycznej roboty", przedsta
wia się nam jako miernej klasy miejski rzeźbiarz na
grobkowy. Postać wykonanego przez niego Chrystu
sa (il. 17) odznacza się t y p o w ą w tej kategorii ten
dencją do realistycznego traktowania szczegółów ana
tomicznych, czego przykładem jest poprawnie mode
lowany tors z miękko zaznaczonymi żebrami, próba
wydobycia muskulatury rąk, czy starannie wypraco
wany kształt nóg.
W stosunku do poprzednio opisywanych rzeźb
łemkowskich, Chrystus Szatyńskiego wnosi kilka nie
spotykanych poprzednio szczegółów ikonograficznych,
należy tu w s p o m n i e ć zgięte k u środkowi palce rąk,
nogi o stopach złożonych równolegle i wspartych na
ukośnej podpórce. Inaczej też niż poprzednio potrak
towana jest głowa Chrystusa z luźno splecioną koro
ną cierniową, w ł o s a m i spadającymi na ramiona i pier
si, z charakterystyczną, lekko rozdwojoną przy k o ń
cu brodą. Perisonium zwisające na przewiązanym
w pasie sznurze układa się z przodu w starannie
udrapowane symetryczne fałdy, zaś z prawego biodra
spada pionowymi fałdami do wysokości kolan.
Sposób wykonania postaci Chrystusa przez Sza
tyńskiego w y w o ł a ł całą falę naśladownictw. Widocz
ne to jest np. w grupie rzeźb (il. 18) znajdujących się
130
na cmentarzach w Przegoninie i Bartnem, a przypi
sywanych Iwanowi Homkowiczowi, z k t ó r y m czasami
współpracował Szatyński. Przedstawiona na il. 18
rzeźba Iwana Homkowicza jest w ł a ś c i w i e kopią rzeź
by Szatyńskiego (szczegóły g ł o w y i twarzy, dłonie
z zaciśniętymi palcami, sposób udrapowania periso
nium, stopy złożone na podpórce) z tym jednak, że
w trakcie kopiowania niektóre elementy zostały
uproszczone i pozbawione cech realizmu, w ł a ś c i w y c h
oryginałowi (spłaszczona klatka piersiowa, w a ł k o w a
te, pozbawione mięśni ręce i nogi).
W n i e w ą t p l i w y m związku z opisaną poprzednio
rzeźbą Szatyńskiego pozostaje również rzeźba (il. 19)
wykonana w 1931 r. przez Iwana Graconia (syna
wspomnianego p o w y ż e j Wasyla). Powtórzył on za
Szatyńskim jedynie wzór ikonograficzny, natomiast
forma przetłumaczona została w całości na język
plastyczny ł e m k o w s k i e g o kamieniarza. Chrystus ma
g ł o w ę silnie pochyloną w kierunku ramienia (zgod
nie z miejscowymi wzorami), okoloną rytmicznie
ułożonymi lokami fryzury. Dość realistyczna u Sza
tyńskiego korona cierniowa zmieniła się w charak
terystyczny „warkoczyk", typowy dla rzeźb pierw
szej grupy, twarz oczyszczona z banalnej popraw
ności nabrała cech w ł a ś c i w y c h niektórym rzeźbom
ł e m k o w s k i m (łączące się w jedną całość łuki nadoczodołowe). Anatomia klatki piersiowej wydobyta
została grubymi bruzdami z charakterystycznym row
kiem pośrodku, m a j ą c y m oznaczać mostek. Żebra —
zarysowane szeregiem skośnych nacięć, stopy r ó w n o
legle złożone i wsparte na podpórce. Dłonie — o pal
cach skurczonych do środka i spadające k u dołowi,
końce perisonium w y r a ź n i e nawiązują do poprzednio
|
�opisanej rzeźby Szatyńskiego, natomiast część środ
kowa przepaski, która w poprzednich rzeźbach była
w y r a ź n i e płaska i spływała regularnymi łukami k u
dołowi, posiada kształt w y p u k ł y z fałdami zaznaczo
nymi kilkoma poziomymi, dość nieregularnie usytuo
wanymi żłobkami.
Z w y ż e j opisanymi w i ą ż e się też w pewien sposób
rzeźba w y s t ę p u j ą c a na krzyżu z 1929 r. znajdującym
się na cmentarzu w Bartnem (il. 20). Cechuje ją po
dobny sposób wykonania g ł o w y (brak w ą s ó w , spicza
sta broda rozdwojona na końcu, w ł o s y w karbach
spadające na piersi, z koroną w postaci dwu przepla
tających się linii falistych). K l a t k a piersiowa i brzuch
wyznaczone ł u k o w a t y m i płytkimi bruzdami z w k l ę s
ł y m zarysem linii mostku, z rytmicznie żłobionymi
po bokach w r ę b a m i żeber. Nogi z równolegle złożo
nymi stopami, opartymi na skośnej podstawie. Inny
natomiast w stosunku do poprzedniej rzeźby jest
układ dłoni (z dwoma zgiętymi do środka palcami)
oraz sposób wykonania perisonium, w którym w i
doczna jest tendencja do swobodnego, bardziej reali
stycznego traktowania f a ł d ó w tkaniny. Opisana tu
rzeźba stanowi f o r m ę przejściową, w której prócz
w y r a ź n e g o w p ł y w u którejś z dwóch grup poprzed
nich (głowa, klatka piersiowa, złożone stopy) krzy
żują się w p ł y w y form dawniejszych (dłonie z dwoma
zgiętymi palcami) oraz nowszych, zapożyczonych od
kamieniarzy miejskich, czego wynikiem jest, nieudol
na zresztą, próba realistycznego wykonania periso
nium.
Opisany p o w y ż e j typ rzeźby tradycja miejscowa
przypisuje również Iwanowi Graconiowi. Pewne ana
logie w sposobie traktowania klatki piersiowej, a mo
że i g ł o w y nie wykluczają tej możliwości, zwłaszcza
że między datami powstania obu rzeźb jest kilka lat
różnicy, które dopuszczają zachodzenie
pewnych
zmian w sposobie rozwiązywania przez artystę prob
lemu formy.
Tarbaj, urodzony w Bodakach w roku 1901, po
dobnie jak inni tamtejsi kamieniarze wyrabiał przede
wszystkim kamienie do żaren, brusy i kamienie
młyńskie, a prócz tego od czasu do czasu na z a m ó w i e
nie kuł również ^krzyże zarówno cmentarne, jak
i przydrożne. Podobnie jak wszyscy kamieniarze ł e m
kowscy, nie otrzymał Tarbaj systematycznego wy
szkolenia zawodowego, jednakże w czasie swej prak
tyki najpierw współpracował z Iwanem Homkowiczem, dobrym, jak wiemy, rzeźbiarzem, później wszedł
w porozumienie z wyszkolonym kamieniarzem W ł a
d y s ł a w e m Jamerem z Łużnej (pow. Gorlice), który
do krzyżów Tarbaja rzeźbił wizerunki Chrystusa lub
plakiety z figurami świętych, osadzane następnie
w cokołach nagrobków (np. popiersie M. Boskiej,
M. Boska w całej postaci, św. Rodzina). Rzeźby te,
a w szczególności wykonane z białego p i ń c z o w s k ł e go piaskowca „wizerunki" Ukrzyżowanego Chrystusa
stanowiły dla Tarbaja cenne wzory, podobnie jak te
rzeźby, które na jego krzyżach w y k o n y w a ł I w a n
Szatyński.
Przy małej indywidualności twórczej Tarbaja do
robek, który mu przypisują, w z g l ę d n i e do którego
sam się przyznaje, stanowi konglomerat przeróżnych
zapożyczeń, wśród których rozpoznajemy zarówno
wzory Szatyńskiego, jak i Iwana Homkowicza (il. 22),
Iwana Graconia (il. 21), czy wreszcie różne mniej lub
w i ę c e j powierzchownie przyjęte w p ł y w y rzemieślni
czych pracowni miejskich.
Obok opisanych w y ż e j krzyżów
przydrożnych
i cmentarnych, których produkcja związana jest n a j
ściślej z ośrodkiem kamieniarskim w Bartnem, Prze
goninie i Bodakach, występują w rejonie ś r o d k o w o zachodniej Ł e m k o w s z c z y z n y (w powiecie gorlickim
i w przyległej części jasielskiego) figury przydrożne
i figury w kapliczkach przedstawiające najczęściej
Matkę Boską z Dzieciątkiem lub św. Rodzinę. R z ę z
Sprawa ustalenia autorstwa poszczególnych ty
pów czy odmian w y s t ę p u j ą c y c h w opisywanych tu
rzeźbach napotyka na znaczne trudności. Informato
rzy, wśród których mało już jest ludzi starszych,
rzadko potrafią podać nazwisko wykonawcy poszcze
gólnych figur. Dzieląc posiadany materiał na grupy
w e d ł u g analogii formalnych, nie chciałbym sugero
wać, że grupy te reprezentują twórczość indywidual
nego autora czy jednego określonego warsztatu (w
sensie „spółki" w y k o n u j ą c e j zamówienia w sposób
kolektywny). O wiele słuszniejsze wydaje się przy
puszczenie, że kamieniarze ł e m k o w s c y wzorowali się
nawzajem na swych pracach, skutkiem czego ten sam
typ rzeźby mógł wychodzić z różnych rąk. Musimy
też przyjąć możliwość ewolucji w zakresie twórczości
konkretnego rzeźbiarza, który w okresie paru czy
parunastu lat w y k o n y w a ł rzeźby bynajmniej nie na
leżące do jednego typu w sensie formalnym.
Najlepszą tego ilustrację stanowią dzieje t w ó r
czości Osypa Tarbaja, który ostatnio uznawany był
w środowisku ł e m k o w s k i c h kamieniarzy za najwy
bitniejszego
specjalistę w dziedzinie rzeźby figu
ralnej.
ił. 22. Chrystus
Ukrzyżowa
ny, fragm. kamiennego krzy
ża przydrożnego.
Wyk.
Osyp
Tarbaj, Bartne, pow.
Gorlice.
�by te dość znacznej wielkości (6C—100 cm), zwykle
polichromowane, w przeważnej części zdradzają rękę
ludowego twórcy.
Wspólną ich cechą jest krępa budowa ludzkiej po
staci, statyczność, typizacja twarzy i schematyczny,
zrytmizowany układ fałdów szat (il. 24). W szczegółach
jednak figury te (których zresztą znamy zaledwie
kilka) wykazują szereg istotnych różnic, ś w i a d c z ą
cych, że mamy tu do czynienia z pracami różnych
autorów.
Porównując np. rzeźbę Matki Boskiej z figury
przydrożnej w Ropicy Górnej (il. 25) z rzeźbą o tej
samej tematyce znajdującą się w S w i e r ż o w e j (pow.
Jasło, il. 24), widzimy pewne podobieństwo w zakre
sie kompozycji całości i analogie w układzie szat Mat
ki Boskiej, inaczej natomiast potraktowane są twarze
(il. 24), korony i fałdy odzienia. Podobnie przedstawia
się sprawa, gdy w naszych porównaniach u w z g l ę d n i
my rzeźbę Matki Boskiej, znajdującą się w kapliczce
w Wapiennem (il. 26), która w sposobie traktowania
twarzy i szat zbliża się nieco do rzeźby ze Ś w i ą t k o
wej (il. 23), posiada jednak również pewne analogie
II. 23—24. Matka Boska z Dzieciątkiem, rzeźba w ka
mieniu z 1894 r. Swierżowa
Ruska, pow. Jasło (ca
łość i fragm.). II. 25. Matka Boska z
Dzieciątkiem,
rzeźba w kamieniu, polichr., wys. ok. 140 cm. Ropica Górna, pow. Gorlice. II. 26. Matka Boska z Dzie
ciątkiem,
rzeźba w kamieniu. Wapienne, pow. Gor
lice.
II. 27. Matka Boska z Dzieciątkiem,
rzeźba
w kamieniu, polichr., wys. 100 cm. Bodaki, pow. Gor
lice.
�z figurą z Ropicy (kształt korony i berła trzymanego
w ręku przez Matkę Boską). Być może w s p ó l n y m
wzorem ikonograficznym dla dwu ostatnich rzeźb by
ła kamienna figura Matki Boskiej z kaplicy przydroż
nej w Bodakach (il. 27), która przedstawia Matkę Bo
ską z Dzieciątkiem na lewym i berłem w prawym
ręku. Rzeźba ta pochodząca z 2. p o ł o w y X I X w. ma
charakter ludowy, ale wskazuje na w p ł y w miejskie
go warsztatu kamieniarskiego.
Jeszcze rzadziej od opisanych poprzednio rzeźb
Matki Boskiej spotyka się jako figury przydrożne wy
obrażenia św. Rodziny. Wspomnianą już w y ż e j rzeź
bę tej treści w y k o n a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m
Iwan
Szatyński na z a m ó w i e n i e mieszkańców ze
Ś w i e r ż o w e j . Nie była to jednak pierwsza rzeźba św.
Rodziny w tych stronach. Znamy ich jeszcze dwie.
Jedna z nich pochodząca prawdopodobnie z pierwsze
go dziesięciolecia bieżącego stulecia znajduje się w
Pętnej (pow. Gorlice). Rzeźba ta nosząca cechy pro
wincjonalnego warsztatu miejskiego nie przedstawia
dla nas nic interesującego, druga natomiast znajdu
jąca się w Ś w i ą t k o w e j Wielkiej (pow. Jasło) jest rzeź
bą ludową. Kute z jednego bloku postacie ujęte są tu
wybitnie statycznie (il. 28), mają pełne, starannie
wymodelowane twarze, o wyraźnej tendencji do ty
pizacji, szaty udrapowane w fałdy, ujęte w przejrzy
ste zespoły rytmiczne, przypominają nieco te, które
widzieliśmy na szatach Matki Boskiej z Ropicy.
niarskich kiedykolwiek podobne rzeźby były wyko
nywane.
Czy zaprzeczenia te istotnie wykluczają możliwość
powstania interesującej nas grupy rzeźb w pracow
niach miejscowych kamieniarzy? Argumentem, który
przemawia za miejscowym pochodzeniem
omawia
nych tu rzeźb, jest ich zasięg terenowy: Ś w i ą t k o w a
Wielka, Wapienne, Ropica Górna, Małastów, Swierżowa czy Pętna, gdzie rzeźby te w y s t ę p u j ą — są to
wsie zaledwie o kilka kilometrów odległe od Bartne
go, co w jakiś sposób wiąże je z miejscowymi ośrod
kami kamieniarskimi. Gdyby te rzeźby stanowiły
import z terenów pozałemkowskich, to, u w z g l ę d n i w
szy trwałość materiału, z jakiego są one wykonane,
znaleźlibyśmy dla nich analogie z terenów sąsied
nich co, przynajmniej na razie, nie zostało stwierdzo
ne. Negatywne wypowiedzi kamieniarzy na temat
miejscowej proweniencji interesujących nas rzeźb
wynikają stąd, że masowe przesiedlenia ludności ł e m
kowskiej przerwały już nić tradycji, która pozwoliła
by sięgnąć badaczowi w czasy odleglejsze niż bezpo
średnia pamięć najstarszych żyjących dziś informa
torów.
Zagadnienie pochodzenia omawianych tu rzeźb
wyobrażających postać Matki Boskiej i św. Rodziny
przedstawia się na razie dosyć tajemniczo. O ile bo
wiem wykonywanie przez ł e m k o w s k i c h kamieniarzy
krzyżów z postacią Chrystusa można było stwierdzić
ponad wszelką wątpliwość, a w niektórych wypad
kach nawet ustalić ich autorstwo, o tyle, gdy chodzi
o rzeźby Matki Boskiej czy św. Rodziny, nie tylko nie
udało się tego dociec, ale indagowani w tym kierun
ku informatorzy (w tym również kamieniarze) wręcz
zaprzeczali, aby w ł e m k o w s k i c h ośrodkach kamie
Mimo że nie znamy dokładnych dat powstania tych
rzeźb, nie ulega wątpliwości, że chronologicznie wy
przedzają one znacznie opisaną poprzednio rzeźbę na
grobkową. Stawianie kamiennych krzyżów cmentar
nych, to zwyczaj, który w ł e m k o w s k i c h wioskach po
jawił się dopiero w bieżącym stuleciu, zaś przydrożne
figury i kamienne świątki, spotykane w kapliczkach,
pochodzą przeważnie z ostatnich dziesiątek lat, a mo
że i połowy ubiegłego wieku. W tym mniej w i ę c e j
czasie czy to z chęci okazania wdzięczności za znie
sienie pańszczyzny, czy dla zabezpieczenia się od na
wiedzających w i e ś klęsk elementarnych (lata g ł o d o
we, cholera), wzmaga się na Łemkowszczyźnie akcja
różnego rodzaju fundacji pobożnych, zwłaszcza gro
madzkich, do których u schyłku minionego stulecia
dołączają się indywidualne fundacje pierwszych re-
26
27
�emigrantów powracających z Ameryki z zarobiony
mi oszczędnościami.
W 2. połowie X I X w. powstaje na Ł e m k o w s z c z y ź nie znaczna część kaplic i figur przydrożnych, których
rozpadające się szczątki dziś jeszcze możemy napot
kać w terenie.
Trafiały się wśród nich figury pochodzące z miej
skich pracowni kamieniarskich. Stały się one wzorem
dla bardziej przedsiębiorczych kamieniarzy ł e m k o w
skich, którzy podejmowali wtedy pierwsze próby
twórczości artystycznej. Zamówienia na tego rodza
ju figury nie miały charakteru masowego. Ich reali
zacja stanowiła każdorazowo indywidualną próbę roz
wiązania artystycznego zagadnienia i dlatego właśnie
wśród kamiennych figur z kapliczek nie możemy w y
odrębnić grup o jednolitych cechach formalnych, j a
kie bez w i ę k s z y c h trudności da się ustalić dla krzy
żów cmentarnych, wykonywanych niemal seryjnie.
Najstarsze krzyże kamienne były zresztą też krzyża
mi przydrożnymi, a ł e m k o w s c y kamieniarze zaczęli
je robić w e d ł u g w z o r ó w importowanych z miasta.
Świadczy o tym w y r a ź n i e łaciński schemat ikonogra
ficzny, gdzie rozpięty na krzyżu Chrystus ma stopy
złożone jedna na drugą i przybite jednym gwoździem.
Wzór ten w bieżącym stuleciu przechodzi u kamie
niarzy ł e m k o w s k i c h do masowej produkcji p o m n i k ó w
nagrobkowych i powtarza się w różnych indywidual
nych interpretacjach, wiążących się z nazwiskami
najwybitniejszych łemkowskich kamieniarzy (Wasyla
i Iwana Graconiów, Mateja Cyrkota, Iwana Dutkanycza).
Dopiero w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pojawił się
w rzeźbie nagrobkowej sposób przedstawiania ukrzy
ż o w a n e g o Chrystusa w e d ł u g wzoru zaczerpniętego
z obrządku wschodniego, ze stopami równolegle z ł o
żonymi i przybitymi dwoma gwoździami. To nowe dla
II. 28. Sw. Rodzina,
Wielka, pow.
Jasio.
rzeźba
kamienna.
Świątkowa
-v.r
ł e m k o w s k i c h kamieniarzy ujęcie ikonograficzne zo
stało z czasem powszechnie przyjęte. Niektórzy k a
mieniarze, jak np. Iwan Homkowicz i Iwan Cyrkot,
przyjmując nowy wzór adaptowali go w duchu ludo
wego prymitywu, podczas gdy inni pod w z g l ę d e m
formy posuwali się coraz dalej w kierunku n a ś l a d o
wania w y r o b ó w kamieniarstwa miejskiego (Osyp T a r baj). Ostatnie lata m i ę d z y w o j e n n e i czasy okupacji,
w związku z wzrastającym nasileniem w z o r ó w m i e j
skich, stały się na Łemkowszczyźnie okresem schył
kowym ludowej rzeźby w kamieniu.
Omawiana tu twórczość plastyczna ł e m k o w s k i c h
kamieniarzy służyła przede wszystkim zaspokojeniu
potrzeb w ł a s n e g o środowiska. Niektórzy kamieniarze
czy też ich agenci krążyli po okolicznych wsiach
i zbierali zamówienia na krzyże przydrożne czy
cmentarne, które (głównie z Bartnego czy Bodaków)
rozchodziły się tą drogą po okolicznych wsiach ł e m
kowskich, a czasem i polskich (Ropica Dolna), ale
w niezbyt szerokim promieniu . Jedynie Tarbaj
(a zapewne i Szatyński) dzięki rzemieślniczemu cha
rakterowi swych rzeźb potrafili w y j ś ć poza lokalny
krąg odbiorców, w y k o n u j ą c sporadycznie z a m ó w i e n i a
przysyłane z różnych stron Polski
8
Wyrobami, które przeznaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla
odbiorcy obcego, były płyty nagrobkowe na cmenta
rze żydowskie, tzw. szajbece. Kuciem ich zajmowali
się głównie kamieniarze z B o d a k ó w (Bazyli Nowak,
Michał Sobin, Hnat Homkowicz, Leszko Sobin, Osyp
Tarbaj i in.). Wykonywali oni płyty z ramą na napis.
Natomiast napisy w alfabecie hebrajskim i symbo
liczne płaskorzeźby zdobiące nagrobki wykuwali
w miastach kamieniarze żydowscy .
10
Podany tu opis twórczości rzeźbiarskiej kamienia
rzy ł e m k o w s k i c h obrazuje rozwój i działalność jed
nego tylko ośrodka tej dziedziny sztuki ludowej.
Ośrodków takich, jak wspomniano na \ stępie, było
w Polsce w i ę c e j . Wystarczy tu przypomnieć chociaż
by w y m i e n i o n ą poprzednio Jodłówkę w powiecie tar
nowskim, Brusno w pow. lubaczowskim czy nie zna
ne mi dotąd bliżej ośrodki w woj. lubelskim, do czego
należy dodać jeszcze całą plejadę rzeźbiarzy indywi
dualnych typu Kułacha czy Dziodzia. Bliższe zainte
resowanie się ich pracami dostarczyłoby n i e w ą t p l i w i e
m n ó s t w a cennego materiału, który pozwoliłby w y
eksponować w sposób w ł a ś c i w y tę zapoznaną, a bar
dzo w istocie interesującą dziedzinę ludowej t w ó r
czości artystycznej.
8
Np. Ł e m k o w i e z okolic Jaślisk figury kamienne
zakupywali w Rymanowie.
Na cmentarzu w Gorlicach znajduje się kilko
krzyżów nagrobnych wykonanych przez ł e m k o w s k i c h
kamieniarzy, g ł ó w n i e Osypa Tarbaja. P o n i e w a ż po
siadający uprawnienia rzemieślnicze kamieniarze gor
liccy zwalczali dziką konkurencję nieuprawnionych
„partaczy", nagrobki te stawiano nocą w największej
tajemnicy.
Specjalistami od napisów hebrajskich byli w
Gorlicach dwaj kamieniarze ż y d o w s c y Pinkas (znany
tylko z imienia) i Schperber.
9
1 0
Fot.: Maria Przeździecka
— U. 11, 13, 23, 24, 28; Ro
man Reinfuss — U. 3, 20; Jan Swiderski — U. 1, 2,
4—10, 12, 14—19, 21, 22, 25—27.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7691d5873597697e01365069b0f327c.pdf
0b24096be51e947e2b8512bf524e2d57
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4555
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Subject
The topic of the resource
sztuka ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4234
Title
A name given to the resource
Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.112
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P
O
t
l
S
H
F
Kazimierz Pietkiewicz — THE ROLE AND IMPOR
TANCE OF ARTISTIC FOLK TRADITIONS I N
CONTEMPORARY POLISH CULTURE
The author discusses the complex phenomena
occurring today i n folk art, emphasizes the inte
gration processes now taking place, coming to the
conclusion that folk culture still has an important
role to play, both in the folk artists' milieu and in
enriching contemporary Polish culture.
Barbara Bazielich — THE IMPORTANCE OF TECH
NIQUE I N STUDIES ON FOLK EMBROIDERY
(Śląsk cross-stitch embroidery taken as an example)
This article brings an analysis of the technique
of various types of cross-stitch embroidery. The
descriptions and systematic treatment of the subject
permit of an attempt to establish a certain chrono
logy and to show the evolution of cross-stitch embroi
dery, which in turn throws some light on the pro
blem of ornamentation, creative milieus, directions
of development, influences and dependence on con
ditions.
O
L
K
A
R
T
a r e j u s t b e f o r e t h e c o m i n g o f Spring a n d , i n connec
tion
with
this,
the masqueraders
were
to
ensure
s u c c e s s i n f a r m i n g a n d i n t h e f a r m e r s ' p r i v a t e life
i n t h e n e w p e r i o d o f v e g e t a t i o n w i t h t h e a i d o f magic.
The m a s k s ( b e a r s , g o a t s , h o r s e s ) w o r n b y t h e m a s
q u e r a d e r s i n t h e p r o c e s s i o n symbolize t h e e l e m e n t s
favouring a n d impeding vegetation a n d the original
purpose
of t h e procession
of masks w a s to w o r k
m a g i c . As t i m e w e n t o n , n e w c h a r a c t e r s f r o m t h e
village
community a p p e a r e d ( t h e o l d woman, t h e
old m a n ,t h e b a k e r , t h e gypsy, t h e policeman) a n d
the
whole
custom b e c a m e a p r e t e x t f o r a v i l l a g e
fete, w h i l e
the people
n o longer
believed i n t h e
effectiveness o f t h e magic r i t e s .
Jacek Olędzki — TRADITIONAL VIEWS ON THE
BEAUTY OF NATURE EXPRESSED BY PEASANTS
FROM PUSZCZA ZIELONA (KURPIE REGION)
The v i e w s o f t h e p e a s a n t s on t h e beauty of
nature
presented
i n this
article
a r e material f o r
r e s e a r c h w h i c h is to establish t h e relation
between
the
artistic
achievements
a n d aesthetic
sensitivity
of
t h e people.
The
statements,
as made
by the
peasants themselves,
a r e striking for their practical
a t t i t u d e t o w a r d s t h e beauty of n a t u r e . In m o s t c a s e s ,
v a l u e s b r i n g i n g r e a l a d v a n t a g e s p l a y a d e c i s i v e role
in evaluating
the beauty
of t h e t i m e
of theday,
scenery,
living
creatures
a n d plants.
The
author
a t t r i b u t e s t h i s inability t o m a k e a n abstract e v a l u a t i o n
o f t h e b e a u t y of n a t u r e t o t h e f a c t t h a t t h e Kurpie
peasants
do not possess highly
developed
aesthetic
sensistivity. This does n o t , of c o u r s e , e x c l u d e t h e
existence
among
them
of individuals
w h o react
strongly
to t h e b e a u t y
of t h e world s u r r o u n d i n g
t h e m , without p a y i n g attention to p r a c t i c a l conside
Janina Dydowicz — SHROVETIDE I N WIELKOPOL
SKA
The development processes taking place in the
rural areas have led to the decline of the traditional
customs connected with the primitive beliefs of the
people in olden times. However, in Wielkopolska
(Poznań region) the campaign to defend Polish
culture from Germanization during the period when
Poland was ruled by the partitioning powers resulted
in the preservation of some of these customs in
relatively pure form. The article describes the
rations.
manner of celebrating Shrovetide. These celebrations
n O / l b C K O E
H A P O
K a s H M e a n e i s e B H i — POJIb M 3HAHEHHE
HAPOAHOKt
XyAOHCECTBEHHOfl
TPAAMH.MM
B COBPEMEHHOtf TLOJlbCKOVl
KYJlbTYPE
ABTOP
pacciwaTpMBaeT
cJiojKHbie
HBJieHHH,
3aMe-
laeMbie B coBpeMeHHOM H a p o f l H O M TBopnecTBe, noflnepKMBaeT nponcxoflsm;ne B Hame BpeMH o6o6maiomiie
npou,eccbi M npwxoflMT K yBejKfleHHio, H T O Hauiew H a poflHOM K y j i b T y p e n p e f l C T O M T erqe ctirpaTb Sojibiuyw
pojib, K a K B oSjiacTM H a p o f l H o r o T B o p n e c T B a , T a K
w B flejie flajibHewiuero p a 3 B H T H H coBpeineHHOM K y j i b Typbi CTpaHbi.
flKHHa^HflOBHi
-
MACJIEHMIIA B BEJIMKOH
noJibiUE
H O E
H C K Y C C T B O
B a p 6 a p a E a 3 e JI u x — MCCJIE^OBAHMH B OBJIACTM TEXHMKM MCnOJIHEHMH HAPOAHblX
BbllUMBOK (Ha n p w M e p e CMJie3CKMX B M U I M B O K K p e CTMKOM).
B CTaTbe npOBOflMTCH TeXHMHeCKHM aHajIM3 B b l U I M B a H M H „KpeCTMKOM" C y H e T O M p a 3 J ! M H H b l X BHflOB 3T0M
BblUIMBKM.
OnMCaHMe M CHCTeMaTMKa
npeflCTaBJIHIOT
B 0 3 M O J K H O C T b y C T a H O B M T b B HeKOTOpOM C T e n e H M X P O HOJIOrMK) M 3BOJlK)U,HIO 3TOrO BMfla BHUlMBaHMH. 3T0
B C B O K ) OMepeflb o c B e m a e T B o n p o c T B o p n e c K M X u;eHT P O B , O p H a M e H T M K M , p a 3 J I M H H b I X H a n p a B J l e H M H ¡4 B 3 3 M MOfleMCTBMM.
npouoccbi pa3BMTMH flepeBHM npMBejiM K nocTen e H H O M y OTMHpaHMK} TpaAMIJMOHHblX oSbinaeB, C B H 3 a H H b I X C n e p B O S b l T H b I M M HapOflHbIMM B e p O B a H H H M M .
Bee x e Ha T e p p w T o p H M BennKow riojibuiw, r,z;e
B nepnoA p a 3 f l e J i O B B c n a c b 6opb6a B 3 a m , H T y n o J i b CKOM
Kyjibrypbi npoTMB r e p M a H M 3 a q n M , HeKOTOpbie
oObinaw no ceii fleHb coxpaHMjracb n o H T M H e n p M K O c -
HOBeHHblMM.
B C T a T b e onwcbiBaeTCH npa3flHOBaHMe M a c j i e H M U b i ,
npeflBemaromew B e c H y . B C B H 3 M C S T H M p n J K e H b i e
flojiiKHbi
6bijin
MarMHecKMM
o6pa30M
noe 6jiaronoJiyHne KpecTbHH M M X
o6ecneHHTb
JIMH-
SjiarococTonHwe
B HacTynaiomMM BereTaqwoHHbiw nepwofl.
M a c K M (MeflBeflb, K 0 3 a , jioiuaflb) c M M B O J i M 3 n p o B a j i n
noxofle 3JieMeHTbi, o 6 y c j i O B J i M B a i o m M e BereTam«o
JIMSO
n p e n a T C T B y r o m w e ew,
M nepBOHanajibHO
M X
m e c T B H e A O J I J K H O Sbijio M c n o j i H H T b M a r w i e c K y i o pojib.
O f l H a K O n o c T e n e H H O B mecTBMH pajKeHbix CTaJiM no-
fl U e K O j i e H f l 3 K M — TPAflJUTHOHUblE B3rJIHPM HA K P A C O T H nPMPOflbl B BbICKA3bIBAHMHX
KPECTbHH K y P n E B C K O t f
3EJIEHOKE
nyiiiM
npeflCTaBJieHHbie B CTaTbe B3r^aflM KpecTbHH H a
K p a C O T b l n p n p O f l b I HBJIHIOTCH M a T e p M a j l O M flJIH M C C J i e flOBaHMM,
KOTOpbie
flOJIJKHbl
y C T a H O B M T b 3aBMCMMOCTb
MejKfly xyflOJKeCTBeHHbIMM
flOCTMJKeHMHMM
M SCTeTM-
^jecKMM BOcnpMHTneM Hapofla. B Henocpe/jCTseHHbix
BbicKa3biBaHMHx K p e c T b H H Ha T e M y o K p a c o T a x npwp O f l b l C K B 0 3 M T n o p a 3 M T e J I b H b I M npaKTMI^M3M. B 60JlbuiMHCTBe
cjiynaeB peuiaromyio p o j i b B M X oueHKe
npejiecTM pa3JiHHHbix n a c o B A H H , KpacoTbi neii3a>Ka,
jKMBOTHoro M pacTMTeJibHoro Mwpa — Mrpaex B o n p o c
MX
cyujecTBeHHOH n o J i b 3 b i . 3Ty Hecnoco6HocTb a6C T p a K T H o r o B o e n p w f l T H H B c e x o S a a H H H n p w p o f l b i OBTOp
oO^aCHHeT
HeflOCTaTOHHO
pa3BMTbIM 3CTeTMHeCKMM
HBJIHTbCH HOBbie MaCKM, OTo6pa}KaK>m,Me pa3JIMHHbIX
npeflCTaBMTejieM c e j i b c K O M o6mecTBeHHOCTH (6a6a, jxe%. M y B C T B O M KypneB. O f l H a K o n 3 3 T o r o H e c j i e ^ y e T ^ e ^ a T H
nexapb, u , b i r a H , nojiMi^eMCKMM) j o 6 b i H a M s e e , K a K T a - B b l B O f l a , HTO CpeflM HMX H e T JlIOfleM, CnOCOOHblX CMJIbHO
oKpyK O B O M , c T a j i jiMUjb n p e f l J i o r o M K yBeceJieHMHM M J I M - M H e n o c p e f l C T B e H H O p e a r w p o B a T b H a K p a c o T y
jKaHDmero M M p a , He3aBMCMMO O T n o j i b 3 b i , K O T o p y i o
I I I M J I C H s j i e M e H T O B B e p w B ycneuiHoe
fleiicTBMe
MaraMOJKHO M3 H e e M 3 B J i e H b .
HeCKMX 3aKJIHHBHHH..
B
112
I**
�CZASOPISMA
INSTYTUTU SZTUKI PAN
wydawane przez
P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE
BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego
formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł,
roczna — 96 zł.
POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu,
bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł,
roczna — 72 zł.
PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około
100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł.
KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji.
Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł.
MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe.
Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł.
PRENUMERATA
Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie
do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez:
Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu".
Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto
PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw
„Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12.
<)
Cena prenumeraty za granicę jest o 40 /o droższa od ceny podanej wy
żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne
i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie,
Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie,
ul. Warecka 10.
SPRZEDAŻ
Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy
ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy
kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War
szawa, ul. Srebrna 12.
Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN są do nabycia
w większych księgarniach miast wojewódzkich:
Białystok — Lipowa 43
Bielsko — Dzierżyńskiego 3
Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor
cowa 14
Bytom — Kościuszki 4
Chorzów — Wolności 13
Częstochowa — A l . NMP 8
Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz
ka 8
Gdynia — Świętojańska 47
Gliwice — Zwycięstwa 31
Grudziądz — Rynek 13
Inowrocław — Królowej Jadwi
gi 31
Kalisz — Śródmiejska 14
Katowice — Warszawska 11
Koszalin — Młyńska, blok 12
Kielce — Sienkiewicza 30, Sien
kiewicza 60
Kraków — Podwale 6
Lublin — Krakowskie Przed
mieście 68
Lódź — Piotrkowska 102a
Poznań — Marcinkowskiego 21,
Armii Czerwonej 37
Przemyśl — Franciszkańska 19
Radom — Żeromskiego 27
Rzeszów — Kościuszki 3
Sandomierz — płk. Skopenki 4
Słupsk — PI. Zwycięstwa 11
Sopot — Bohaterów Monte Cassi
no 26
Sosnowiec — Czerwone Zagłę
bie 23
Toruń — Rynek Staromiejski 30
Warszawa — Krakowskie Przed
mieście 7, Kredytowa 9, Pięk
na 31/37, Bracka 20, Nowy
Świat
35, Rynek Starego
Miasta 22/24
Włocławek — 3 Maja 25
Wrocław — Kuźnicza 42
Zabrze — Wolności 276
S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne.
D . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m .
i l u s t r . k l . m,
120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 300
157.
egz.
Pap.
L-55.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f73e88943e152a6a0de48f1aa1b491.pdf
b0a34808858df16b3172b27b71a518bd
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5436
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Olędzki, Jacek (1933-2004)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5054
Title
A name given to the resource
Pan Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.242-243
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Ciarka, Ryszard
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
RYSZARD CIARKA
I wtedy Jacek opowiedział mi o pomyśle, który nawtedy "kulturą wierzby". O drzewie, które
w niezwykły sposób związane jest z kulturą Mazowsza.
Opowiedział i pokazał; zasuszone i opisane listki
wszystkich gatunków wierzby występujące w Polsce.
Wymieniał prace botaników i farmakologów, etnografów i fotografików, którzy temat ten podejmowali. Ba,
zaciągnął mnie nawet na Starówkę - ale to chyba, aby
mnie pocieszyć- by tam naigrywać się z niekompetencji malarzy, którzy sprzedawali smętne mazowieckie
pejzaże z wierzbą.
Zadawał pytania, często z pozoru absurdalne i dziwaczne, ale mające zwrócić uwagę na główny problem. Kiedy pisałem i rozmyślałem na temat zabijania
zwierząt, pytał mnie, dlaczego w naszej kulturze nawet
w czasie największego głodu nie jedzono powszechnie
ani płazów, ani gadów, ani ślimaków. Albo dzwonił do
mnie, pytając, czy wiem, że żaba, kiedy odcina się jej
tylne kończyny, w celu pozyskania smakowitych udek,
i trzyma się ją głową w dół, przednie łapki ma złożone
w modlitewnym geście. Kiedy znów fascynowałem się
muzyką reggae, oburzał się, że nic nie wiem na temat
afrykańskich bębnów szczelinowych i technik klaskania Murzynów w Kongu.
To prawda, że w tym, co robił, był perfekcjonistą,
choć często to go gubiło, bo natłok i różnorodność
gromadzonego materiału przygniatała samą ideę, sam
pomysł. Pamiętam, jak oburzony twierdzeniem, że gra
w klasy ma wymiar magiczo-rytualny, sporządził niewiarygodnie wręcz wielką dokumentację fotograficzną, uzupełnioną rysunkami i rozmowami z dziećmi,
która miała tę myśl podważyć, zwracając wszak uwagę
bardziej na wartość estetyczną powstających na asfalcie dzieł w całej niemal Warszawie niż sam problem.
Gubiła go ta wrażliwość estetyczna i detal, bo był
także niezwykłym artystą fotografikiem i filmowcem.
Jednym z pierwszych Geśli nie pierwszym), chyba świa
domym, choć wtedy nikt tego tak precyzyjnie nie określał, polskim antropologiem wizualnym. To zadziwiają
ce i nie mogę tego pojąć do dziś - jeśli prawdą jest to,
co mi mówił - że wszystkie te filmy wymyślił, nakręcił,
zmontował i opisał sam, a przez to są Jego własną etnograficzną wypowiedzią. Parniętam jak w Murzynowie
otrzymałem od Mistrza nie tylko lekcję pokory, ale także i wiedzę na temat robienia zdjęć, a właściwie dokumentacji etnograficznej wyplatania wiklinowego kosza.
Miałem, bagatela, jednocześnie manipulować światłem
"oświetlającym" i "odcinającym", co dotąd wydaje mi
się niewykonalne ... , a jednak. Jacek opowiadał mi wtedy, jak w Mongolii miał dziesięć minut, na tyle udało
mu się zmylić czujność mongolskich "ubeków", aby
wbrew "odgórnym zaleceniom mongolskiej partii, która zawsze czuwa nieubłaganie", sfilmować wnętrze
świątyni. I wtedy, jak twierdził, sam poradził sobie ze
światłem i filmowaniem -ja mu wierzę.
Ale i nasza partia również "czuwała nieubłaganie"
i Jacek zdawał sobie z tego sprawę, że szczególnie kiezywał
Pan Jacek 1
acek nie był dobrym pedagogiem, przynajmniej
w tym sensie, że nigdy nie wypowiadał wprost swoich uwag. Nigdy też nie zniechęcał do pracy, choć
często w czasach, o których wspominam, pomysły lub
spostrzeżenia bywały bardzo nieprzemyślaną lub wprost
niekompetentną bzdurą. To sam delikwent w morderczym, rozłożonym w czasie, systematycznym ogniu pytań i dygresji, nienawidząc i Mistrza, i swojej głupoty,
podejmował decyzję, buntując się lub ulegając.
Ale jakże wspaniały był to czas, kiedy można było
wbiec na maleńkie poddasze, przypominające bardziej
łódź podwodną niż mieszkanie, i gadać godzinami
w małej kajucie o szalonych pomysłach i spostrzeże
niach. O etnografii życia codziennego. O wielkiej
i małej kulturze. O etnografii "zaokiennej", bo zawsze
był jakiś temat.
Pamiętam, jak kiedyś wpadłem do Mistrza z pomysłem badań układu i doboru drzew wokół chłopskich
domostw, zakładając, że oprócz jakichś tradycyjnie etnograficznych (tzn. magicznych czy praktycznych)
wątków jest jeszcze i pewna myśl przestrzenno-czasowa. Drzewo rośnie długo - jak słusznie zakładałem,
tak więc twórca tak zagospodarowanej przestrzeni
mógł tylko przypuszczać, wyobrażać sobie jej przyszły
kształt. Jak jednak- dowiedziałem się o tym kilka dni
później - badacz może zabierać się do pracy, skoro nie
odróżnia liścia klonu od jesionu, grabu od buka
i w ogóle nie ma zielonego pojęcia o dendrologii. Tak
więc pewnego dnia w perypatetycznej wędrówce po
parku Krasińskich zatrzymywaliśmy się przy każdym
niemal drzewie, a ja upokorzony i zły wiedziałem już
wściekły na cały świat, że nic nie wiem.
J
1 Trudno to wytłumaczyć ale zwykle zwracaliśmy się do siebie per
Pan. Wiąże się to po części z anegdotą, a po części z moim uporem.
Jacek zaproponował mi przejście na Ty w bardzo dziwacznych okolicznościach. Oto ja sponiewierany i strofowany, okpiony i wystawiony na najbardziej stresujące próby w Murzynowie, godne najbardziej
wymyślnych praktyk inicjacyjnych, o których nie będę tu wspominał. Człapiąc po jakiejś błotnistej ścieżce, Jacek nagle zaproponował
mi przejście na TY, a ja wściekły na niego i na siebie powiedziałem,
że możemy co najwyżej przejść na drugą, mniej błotnistą stronę
ścieżki. A mój upór z rym Pan wiązał się też z szacunkiem dla Mistrza
i niezwykłą, więzią, jaka z tego wynikała. Umowa obowiązywała, ale
w chwilach zapalczywych dyskusji, poważnych rozmów o życiu Ty
stawało się bardziej naturalne i obopólnie akceptowane.
242
�Ryszard Ciarka • PAN JACEK
Wywiad z Masajem
dyśmy się najintensywniej spotykali (w pierwszej poło
wie lat osiemdziesiątych) pewne zmory przeszłości bę
dą go mocniej bodły, a podjęte wtedy działania będą
szukały usprawiedliwień. Nie lubiłem tego, ale musiałem słuchać, tym bardziej że przeważały usprawiedliwienia, a czasami fobie i konfabulacje. Któż zresztą
z nas nie przeżył w czasie stanu wojennego stresu, mając świadomość telefonicznych "rozmów kontrolowanych". Oto pewnego dnia przychodzę do Jacka, nie
mogąc się do niego dodzwonić, a ten wyjawia mi
w najgłębszej tajemnicy, że dzwoniła do niego cztery
razy "ubecja", ale nie odbierał.
Zawdzięczam Mu wiele, bo wiem, jak nie być "etnolodżistem", jak zwykł mówić o tych, którzy jego zdaniem zbyt powierzchownie i teoretycznie podchodzą
do tematów. Choć wiem, że to, co proponowal Jacek,
to dziś nieco siermiężna, staroświecka i mało efektowna etnografia. Ale etnografia ciekawa, bardziej do
przegadania i rozmyślania niż do szybkiego wylania na
papier. Bardziej gawędziarska i przekorna niż ta mocno naznaczona konkretem teorii.
Jackowi zawdzięczam wiele, ale zwykle tak jest, że
osoba, którą takim brzemieniem obarczamy, nie musi
wcale być o tym przekonana. Czasami sami dokładnie
nie wiemy, jak to jest, skoro tam na poddaszu przy placu Krasińskich wciąż pali się lampka i Ktoś w tej kajucie czuwa, i można do Niego przyjść i pogadać. Można
Go spotkać na Miodowej lub w parku, przypadkiem
lub na umówionej perypatetycznej przechadzce. Ale
teraz już wiem, bo coraz bardziej to do mnie dociera,
że Jacka już nie ma. I choć gapiłem się wtedy bezmyśl
nie na bezchmurne, sierpniowe niebo, podziwiając rój
meteorytów, nie przypuszczałem, że rano zadzwoni do
mnie Wojtek Marchlewski i powie mi o Jacku, że zderzą się wtedy we mnie te dwa wydarzenia i pierwszym
skojarzeniem będzie ciemne okno na poddaszu, znak,
że Go niema.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c87cc79f19425a55f2fb861761be1456.pdf
34f0004adb3354fbfa4e7793c8c57193
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5437
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Olędzki, Jacek (1933-2004)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5055
Title
A name given to the resource
Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.244
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kubiak, Anna Eleonora
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ANNA E. KUBlAK
Jacek
Egotyzm jest darem
Jacek
B
Olędzki
ył
mistrzem w badaniu obcości tego, co znajduje się zbyt blisko nas, by tę obcość łatwo było
dostrzec, problematyzować. Był również świet
nym nauczycielem drwiny i autoironii. Jego umiejęt
ność rozwinięcia opowieści na temat drobnego szczegółu (znane wszystkim gadulstwo Jacka) było świadec
twem ciekawości świata, przymusu ciągłej interpretacji. W Murzynowie stworzył muzeum żywe, miejsce
wielu rozmów. Jacek tępił jak nikt pojęcia 'informator'
i 'wywiad'. Pisał w książce Murzynowo. Znaki istnienia
i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślań
skiej XVIII-XX w. (UW, Warszawa 1991): "Przyjąłem
dewizę, że badając innych, badam również siebie. Badając innych, przyzwalam na nieskrępowaną ingerencję również w moje zachowania, zajęcia i zainteresowania". Był autorem trzech książek i kilkudziesięciu
materiałów filmowych. W latach sześćdziesiątych, gdy
jeździł z profesorem Dynowskim do Mongolii, na wła
sną rękę brał ze sobą kamerę. Władzom mongolskim
tłumaczył, że wozi niezbędną mu bezprzewodową golarkę. Gdyby żył w innych czasach na pewno wybiłby
się w etnograficznej kinematografii.
Tępił wszelkie przejawy pompatyczności, oficjalności. Narażał tym samym często swoje kontakty zawo-
dowe. Należał do ludzi, którym- mówiąc jego słowa
mi - było dane. Poznanie i szacunek wobec innych wizji świata dzięki wyprawom do Afryki i Mongolii szły
w parze z tropieniem zaściankowości, ksenofobii. Pisał
w książce Ludzie wygasłego spojrzenia (Dialog, Warszawa 1999): "( ... ) to, co ludy te wyróżnia, w żadnym wypadku nie jest egzotyzmem. I dalej, że owego egzotyzmu, w drugim znaczeniu tego słowa, częściej nieraz
można doświadczyć pośród swoich, a nie obcych, pośród rodaków, niekoniecznie w ostępach naszego kraju. Przeciwnie, tuż przed własnym domem, kiedy z tłu
mu na placu Krasińskich w Warszawie słyszę: Polska
dla Polaków".
Był etnografem w życiu, na co dzień. Ciągle coś badał , interpretował. Trzeba było stale mieć się na baczności, by czegoś nie palnąć. Inaczej narażał się czło
wiek na szyderstwo straszne. Był często nieznośny.
Chciałoby się uciekać, gdyby nie potrafił jak nikt rozśmieszyć. Uwielbiał indywidualne rytuały. Wszystkie
ważne chwile musiały mieć swoją oprawę: muzyka,
trociczki, dobrane słowa. Mierziła go zwyczajność. Że
by podtrzymać jego sympatię, trzeba było stale go zadziwiać lub przynajmniej uważnie słuchać.
Określany metodologicznie jako 'nieświadomy fenomenolog', 'pogrobowiec duperelnych zainteresowań', 'syn marnotrawny', sam siebie nazywał etnologiem-perypatetykiem. Chodził zawsze swoimi drogami. Chronił swoją niezależność, nawet za cenę bolesnych awantur i w końcu rozstań. Bronił się do końca.
Jeszcze w hospicjum, wbrew rygorom, wychodził sam
na dziedziniec. Kiedy w końcu, w ostatnich dniach,
siadał na wózek, mówił: "Myślałem, że jestem wolnym
człowiekiem". Jego ostatnie zdanie, które od niego
usłyszałam to: "Najważniejsza jest świadomość".
I umarł świadomie. Na dzień przed śmiercią wiedział,
że następnego dnia umrze, i chciał uciekać na Długą.
No i uciekł.
Krajobraz.
Fot. Jacek
Olędzki
244
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4314b84eb0fb19d0c09d497b2a93ca69.pdf
945a6b0e3753f86e03a83a501dccb8ea
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5438
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Olędzki, Jacek (1933-2004)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5056
Title
A name given to the resource
Badacz osobny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.245-248
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Mróz, Lech
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
est jedną z najbardziej znaczących, oryginalnych
postaci powojennej ~tnologii. p~lskiej - naj~ardziej
twórczych i pracowttych. Nte Jestem pewten, czy
Jacek Olędzki kiedykolwiek spędzał urlop w sposób,
jaki zwykle kojarzy się z tym pojęciem -jako odpoczynek, oddalenie od pracy. Obserwacja, zastanawianie
się dlaczego coś jest takie, a nie inne i co znaczy - towarzyszyły mu chyba zawsze. Nieomal do samego koń
ca, do śmierci, czytał, robił notatki, przygotowywał
szkic kolejnego tekstu. Był pierwszym, który podjął tak
wiele tematów, wcześniej w ogóle nie badanych lub
tylko marginalnie.
Charakterystyczne dla jego osobowości jest też, że
nie używał nieomal słów typowych dla języka naukowego- zawodowego żargonu, mądrze brzmiących, napuszonych zwrotów, które niejednokrotnie miały być
oznaką kompetencji naukowej autora. Pisał bardzo
prosto, zaś kompetencje widoczne były poprzez materiał, jaki prezentował i oryginalność analizy. Nieomal
nie odwoływał się do języka filozofii i nie zajmowały go
problemy filozofii, ale pytania, które go intrygowały
i na które szukał odpowiedzi, były pytaniami z zakresu
filozofii, choć odpowiedzi na nie szukał w rozmowie
z mieszkańcami wsi polskich, afrykańskich, czy mongolskich koczowisk.
Był umysłem niezwykłym, stale stawiającym pytania. Przez to często także denerwującym w kontaktach
z innymi osobami. Pytanie: "dlaczego?"- kierowane do
osób z bliskiego kręgu, niejednokrotnie konfudowało
albo złościło, było bowiem często stawiane w sposób taki, jak pyta wymagający nauczyciel leniwego lub niezbyt rozgarniętego ucznia. Niewątpliwie czasami zadawał je w sposób prowokacyjny, gdy znał już odpowiedź,.
Dlatego zapewne zmieniało się dość często grono osób
zafascynowanych jego osobowością. Wielu nie czuło
się zbyt dobrze w roli mało pojętnego rozmówcy.
Kiedyś, w latach 70, spotkała się u mnie grupka
naszych wspólnych przyjaciół. Był i Jacek. Prawie natychmiast po przyjściu zaczął przyglądać się starej rzeź
bie ludowej, przedstawiającej Chrystusa Frasobliwego.
A potem zamiast miłej towarzyskiej rozmowy, padało
zadawane to denerwujące pytanie: "dlaczego?". Dlaczego głowa tego Chrystusa jest uniesiona ku górze,
podczas gdy zawsze w wyobrażeniach, nie tylko ludowych, skierowana jest ku dołowi. Próbował zrozumieć
dlaczego tak została przedstawiona postać, czy jest to
świadomy zamysł twórcy, czy też przypadek wynikają
cy z cech materiału, lub niedoskonałości warsztatowej.
To bardzo charakterystyczna sytuacja dla osobowości
i umysłowości Jacka Olędzkiego.
Był osobą szczególnie wrażliwą na kształt, na formę, ale jako wyraz zamkniętej z niej treści. Potrafił
przy tym doskonale - fotografując, realizując zapis filmowy - wydobyć to, co istotne, wyeliminować to, co
zbędne; niepokój tła, elementy rozpraszające, potrafił
z fotografii dokumentującej jakieś zjawisko, zrobić fotografię artystyczną. Nikt chyba z polskich badaczy nie
J
LECH MRÓZ
Badacz osobny
potrafił tego dokonać w takim, lub choćby zbliżonym
stopniu i na takim poziomie. Jego fotografie intrygują,
zwracają uwagę- przekonać się łatwo sięgając do publikacji Jacka. Inni niekiedy próbowali je naśladować,
fotografując taki sam motyw. Ale efektem była zwyczajna fotografia, jakich dziesiątki można widzieć
w publikacjach etnologów, obrazek dołączony jako ilustracja publikowanego tekstu.
Wieś polska lat 50. i 60. zmieniała się szybko. Odchodzili starsi ludzie, których wiedza, sposób widzenia
świata i postrzeganie otoczenia ulegały zapomnieniu,
nie przekazywane następnym pokoleniom, eliminowane wpływem miasta, edukacją, ucieczką młodzieży ze
wsi. Wtedy właśnie Jacek prowadził badania na Kurpiach i Podlasiu. Nikt później nie potrafił tak interesująco pokazać tego tradycyjnego stosunku do przyrody,
pokazać kryteria estetyki mieszkańców wsi kurpiowskich czy podlaskich. Do dzisiaj - mimo tak znaczące
go przyrostu literatury- teksty te znajdują się w zestawie ważnej literatury dla studentów etnologii. Jeżeli
prześledzić bibliografię publikacji Jacka Olędzkiego,
zamieszczonych w "Polskiej Sztuce Ludowej", a potem
w: "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", łatwo przekonać się, jak bardzo oryginalny był w swoich pracach
i podejmowanych tematach.
Wiosną 1960 rozpoczął realizację kolejnego swojego filmu. Jego tematem były ludowe przedstawienia
Chrystusa Frasobliwego. Byłem wówczas na pierwszym
roku studiów i wespół z kolegą z roku zgłosiliśmy się do
pomocy. Niestety nie ma tego filmu. Rezultaty wielodniowej pracy Jacka uległy zniszczeniu w trakcie wywoływania. Nie wiem jak do tego doszło, ale ten niezwykły zapis filmowy nie istnieje. Jako początkujący
etnograf mogłem obserwować sposób pracy Jacka. Widzieć, w jaki sposób przygląda się przedmiotowi, jak
analizuje formę, chcąc dotrzeć do zawartej w niej treści i do osobowości twórcy. Jak posługuje się światłem,
wydobywając to czego nie dostrzega się nawet przy
uważnym oglądzie . Możliwość towarzyszenia tamtej
realizacji, podglądania jego sposobu pracy i fotografowania dały mi ogromnie dużo, pamiętam tę ważną lekcję do dziś. Jego publikacje o twórcach i ich dziełach,
o artystach ludowych i naiwnych, są przykładem
i efektem tego borykania się Jacka z tematami, które
go intrygowały.
�Jeżeli przeprowadzał badania terenowe według klasycznego kwestionariusza, to musiało to być bardzo
dawno. Jego wczesne publikacje zdają się jeszcze o rym
świadczyć. Bowiem sposobem pracy doszedł dawno do
tego, co dzisiaj jest już oczywistością. Jego praca- wła
ściwie nie używał terminu: "badania" - to były długie
rozmowy o wielu wątkach, tak jak zwykle wielowątko
wa jest rozmowa z kimś znanym sobie, z osobą, z którą wymieniamy poglądy, rozmawiamy, a nie tylko zarzucamy ją pytaniami, na które chcielibyśmy otrzymać
syntetyczną, zwartą odpowiedź. Tak często jednak
sprowadzającą się do niespójnych, zdawkowych wypowiedzi, wynikających z chęci szybkiego pozbycia się
natrętnego badacza. Tę sztukę rozmowy doskonalił Jacek, jak sądzę, latami. Nie wiem na ile był to proces
planowany, przemyślany dokładnie, a na ile intuicyjny,
jak akt twórczy. Sądzę, że jego książka habilitacyjna
Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej
mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (Warszawa 1991), jest najpełniejszym wyrazem takiego sposobu pracy.
Było kilka wyraźnie zaznaczonych, czy zauważal
nych poprzez publikacje, okresów życia i twórczości
Jacka Olędzkiego. Najpierw okres zainteresowań sztuką oraz estetycznymi i duchowymi potrzebami mieszkańców Podlasia i Kurpiowszczyzny - formami i postaciami realizacji tych potrzeb. Nie ograniczał się do
tych jedynie obszarów geograficznych i tej tak rozległej tematyki. Uczestniczył w badaniach nad pasterstwem górskim, realizowanych przez zespół pracowników ówczesnego (pierwszej połowy lat 60) Zakładu
Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej
PAN. Próbował poznać w jaki sposób ludność wypę
dzona z Beskidu Niskiego, podczas Akcji ,;wisła",
a osiedlona w koszalińskim, oswaja nowe środowisko
i oswaja siebie z morzem i zupełnie innymi warunkami
krajobrazowymi i gospodarczymi. Prócz prac pisanych
zrealizował na ten temat także film.
Jeszcze w latach 60 dołączył- jako jeden z pierwszych - do zespołu kierowanego przez prof. Witolda
Dynowskiego, podejmującego pracę w Mongolii. Kilkakrotne wyjazdy do Mongolii przyniosły nie tylko nowe publikacje. Powstał duży zbiór fotografii, i zapisy
filmowe. Pokazujące także, że Jacek szukał już wówczas takich elementów ludzkich zachowań i ludzkiego
myślenia, takiej artykulacji potrzeb duchowych, które
nie są tylko polskie, czy tylko mongolskie, lecz mają
walor uniwersalny. Kiedyś miałem możliwość zapoznania się z jednym z notatników-ksiąg, gdzie Jacek zapisywał rozmaite obserwacje poczynione w trakcie pobytu w Mongolii, gdzie szkicował elementy wyposażenia
jurty, czy klasztoru, notował intrygujące go wypowiedzi rozmówców. To niezwykły dokument, wart studiów
sam w sobie, jako świadectwo oryginalności i wielkiego talentu obserwacyjnego, refleksyjności - świadec
two nieustającej pracy autora.
Potem nastał czas wyjazdów do Afryki i równie
konsekwentnego, równie zdeterminowanego studiowania sztuki, potrzeb estetycznych, postaci zachowań
religijnych. Zarówno podejmowane tematy, jak sposób
ich pokazania, dociekliwość i oryginalność są ilustracją niezwykłej konsekwencji i samodzielności badawczej. Dla wielu uczonych nie jest to walor. Jacek nie
odwoływał się do aktualnych tendencji w nauce, do
modnych prądów teoretycznych i wątków uznanych
za ważne. Zbyt wiele jest jego osobistego odczucia
i własnego rozumienia tego, co opisuje i analizuje oceniali niejednokrotnie uczeni.
A później nastał czas Murzynowa. W Murzynowie,
niedaleko Płocka (przez wiele lat autobus do Murzynowa odjeżdżał z Placu Jedności Afryki), istnieje Stacja badawcza Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW. Budowa zalewu na Wiśle pociągnęła wysiedlenie wielu rodzin żyjących nad rzeką i z rzeki. Jacek,
wówczas już pracownik tego wydziału (po likwidacji
Studium Afrykanistycznego UW), przekonał stosowne instytucje, pod których zarządem znajdują się brzegi zalewu, by pozostawić jedną z typowych dla tamtejszego pejzażu chat, stojących na skarpie wiślanej i dlatego przeznaczonej do rozebrania. Porządkując zniszczone domostwo, usuwając - z pomocą niewielkiej
garstki przyjaciół - gromadzone dziesięcioleciami
śmieci, rozpoczął tworzenie niezwykłej placówki. Nazwał później tę chatę Muzeum im. Stanisława Murzynawskiego (syna niegdysiejszego właściciela wsi Murzynowo), autora pierwszego, z roku 1551, przekładu
na język polski Nowego Testamentu. Z jego też, z Jacka inspiracji wydanego powtórnie w Płocku, w roku
2003.
Ta chata była przez wiele lat jego domem - tu
mieszkał i pracował, gromadził sprzęty otrzymane od
mieszkańców Murzynowa. Stworzył niepowtarzalne,
specyficzne muzeum, będące istotnym unaocznieniem, ilustracją jego wykładów dla studentów geografii i etnologii, a także spotkań z gromadami młodzieży
szkolnej. Dziś jest to muzeum o charakterze regionalnej izby pamięci; trudno mieć o to pretensje. Tego rodzaju instytucje czy dzieła żyją w pełni tak długo, jak
długo żyje autor idei, ich twórca i gospodarz.
Przedstawiona tu chronologia zainteresowań Jacka
Olędzkiego jest tylko przybliżona; to uproszczony obraz ewoluowania tematów i obszarów jego badań.
Przez cały długi czas swojej aktywności zakres jego zainteresowań obejmował przede wszystkim sztukę i potrzeby estetyczne człowieka. Równie ważne w jego biografii są zainteresowania duchowymi potrzebami i postaciami ich uzewnętrznienia oraz formami rytualizacji.
Przejście na emeryturę i opuszczenie Murzynowa
było dla Jacka bardzo trudnym momentem, choć dzię
ki życzliwości władz wydziału nadal dysponował pomieszczeniem do pracy i możliwością bezpośredniego,
codziennego kontaktu z uczelnią. Przez kolejne lata
przychodził tu dwukrotnie w ciągu dnia. Pierwszy raz
246
�Lech Mróz • BADACZ OSOBNY
około
9. Sygnaturka na kościele Wizytek, dzwoniąca
na Anioł Pański, była znakiem południowej przerwy
na odpoczynek i obiad. Do swojej izdebki na Uniwersytecie wracał około 15 i pracował tam do wieczora.
Potrzebował rozmówców, ale też słuchaczy. Studenci etnologii niezwykle cenili jego zajęcia. Choć
rzadko podejmował się je prowadzić, zwłaszcza w latach późniejszych. Nigdy jednak nie odmówił pomocy,
proszony o indywidualną opiekę nad studentem. Pracował z nimi zmuszając do wysiłku, do własnych przemyśleń. Przynosiło to bardzo pozytywne efekty, choć
nie wszyscy byli w stanie znieść ciężar tych rozmów
i zadawanej do wykonania pracy.
Jak wiele zapewne wybitnych osobowości, bardzo
indywidualnych badaczy, był osobą nie łatwego charakteru; często apodyktyczny, zrażający rozmówców,
nawet spośród oddanych mu przyjaciół. Zarazem bardzo potrzebował tych rozmówców, słuchaczy, współ
pracowników. Lgnął do nich i odpychał zrażony, że nie
są tacy, jak potrzebował. Zapewne dlatego krąg osób,
z którymi utrzymał do końca kontakty był stosunkowo
niewielki.
Pod wieloma względami jest człowiekiem niespeł
nionym. Zmiany miejsc pracy - w wyniku własnych
decyzji, lub reorganizacji - rozproszyły część dorobku
Afryka. Fot. Jacek Olędzki
zwłaszcza fotograficzno-filmowego. Nie pozouczniów, nie dokończył nowo podjętych tematów. Nawet tytułu profesorskiego nie doczekał. Mając
doskonałe opinie o dorobku, pozytywne wyniki oceny
na kolejnych etapach i szczeblach procedury, zmarł,
gdy całość wszczętych działań zmierzała ku końcowi.
Można jednak przyjąć inne kryteria spełnienia. To,
że realizował samego siebie, że rytm pracy i jej rodzaj
wybierał sam, że sam decydował nad czym będzie pracował i w jaki sposób - nie poddając się naciskom. To,
że podjął jako pierwszy wiele tematów i że pozostawił
wiele ogromnie wartościowych, stale aktualnych publikacji, że ciągle zauważalny i wyraźny jest jego wpływ
na środowisko etnologiczne w Polsce, że uznawany jest
za autorytet i osobowość wybitną. A także, że jego oddziaływanie na studentów, także na tych młodszych,
którzy osobiście nie poznali go, jest widoczne poprzez
studenckie inicjatywy - przeglądy filmów etnograficznych. Wówczas można uznać, że jest spełniony w stopniu daleko większym, niż wynikałoby to z bycia od
dłuższego czasu na uboczu życia instytucji, z dala od
kariery i awansów. Spełnionym w stopniu daleko
większym, niż wielu innych, uczonych i bardziej utytułowanych badaczy.
Jacka,
stawił
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22862eafc7e5341199383db2f8247f17.pdf
270e89b4fd707d6a60f62d0194b9bad8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5439
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Olędzki, Jacek (1933-2004)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5057
Title
A name given to the resource
Życiorys, bibliografia, filmografia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.249-251
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Olędzki, Jacek
Kowalska, Malgorzata (oprac.)
Dudzińska, Krystyna (oprac.)
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
U
rodziłem się w Warszawie w 1933 roku. Ojciec
mój major - major dypl. WP - pracował
w Wojskowym Instytucie Geograficznym. Zginął w ZSRR w 1940 roku. Mama po studiach na UJ-
była urzędniczką.
Świadectwo dojrzałości uzyskałem w Liceum im.
Romualda Traugutta w Częstochowie w 1951. W Liceum tym założyłem Szkolne Koło Etnograficzne.
W 1951r. Rozpocząłem studia na Wydziale Historycznym UW (Historia Kultury Materialnej - specjalizacja etnografia). Równolegle jako wolny słuchacz uczęszczałem na zajęcia z historii sztuki.
W 1955 r. ukończyłem studia, otrzymując tytuł
magistra etnografii (praca magisterska: Rola środowi
ska wodnego w kształtowaniu się kultury Kurpiów PuszCzY Zielonej). Również w tym roku podjąłem pracę
w Zakładzie Etnografii Folski Instytutu Kultury Materialnej PAN. Zatrudniony zostałem w zespole opracowującym monografię kultury Kurpiów. Zajmowałem
się opracowaniem wybranych zajęć pozarolniczych.
Ponadto kontynuowałem rozpoczętą w czasie studiów
współpracę z Polskim Atlasem Etnograficznym we
Wrocławiu.
W 1957 r. ukończyłem Studia Realizatorów Filmów Naukowych we Wrocławiu. Od 1957 do 1962
uczestniczyłem w przeglądach filmów amatorskich,
zdobywając pierwsze nagrody w kategorii filmów dokumentalnych za tytuły: KozY prostyńskie, Czekam na
twe zmiłowanie, Odświętne prowincjonalizmy, ]an Sęk
z PłoszYC. Z filmów tych korzystałem w prowadzonych
od 1960 r. zajęciach w KE UW ze sztuki ludowej.
W 1960 i 1961 r. uczestniczyłem w Międzynarodo
wych Przeglądach Filmów Naukowych w Pradze i Atenach. Wyjazdy na owe przeglądy łączyłem z zapoznaniem się z miejscowym środowiskiem etnografów oraz
badaniami terenowymi (w Słowacji, na Morawach,
w Serbii, Chorwacji, Słowenii i Grecji).
Do 1963 roku w Zakładzie Etnografii IHKM PAN
zajmowałem się wyłącznie problematyką europejską.
Od 1963, pierwszej Ekspedycji IHKM do Mongolii,
do badań azjanistycznych, uczestnicząc aż do 1976 roku w kilku ekspedycjach pod kierownictwem prof. dr. Witolda Dynowskiego. Zajmowałem się: sposobami zajmowania przez pasterzy przestrzeni, sztuką, systemem kodyfikacji etycznej, dokumentacją zachowań religijnych klasztoru Gandan. Rezultaty badań z projekcją filmów (Sacrum-profanum,
Zurakczin, Agnus Dei) miałem okazję przedstawić na
sesji sprawozdawczej w Łańcucie.
W 1965 roku obroniłem pracę doktorską w IHKM
PAN: Kultura artystyczna Kurpiowszczyzny od 2. pol.
XVIII do pol. XX w., promotor doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, recenzenci prof. dr Ksawery Piwocki,
prof. dr Kazimierza Zawistowicz-Adamska.
Na początku lat siedemdziesiątych mogłem rozszerzyć dotychczasowe zainteresowania badawcze o studia afrykanistyczne.
włączony zostałem
JACEK
OLĘDZKI
•
Zyciorys
W 1972/73 r. uczestniczyłem w I Akademickiej
Wyprawie Afrykanistycznej Uniwersytetu Warszawskiego. Wyprawa objęła Maroko, Algierię, Niger, Kamerun, Nigerię, Republikę Środkowoafrykańską, Zair,
Rwandę, Tanzanię, Kenię, Etiopię, Sudan, Egipt.
Przed dotarciem do Afryki gromadziłem niezbędne
dane porównawcze do świadomości religijnej z pół
nocnych Włoch, południowej Francji oraz na obrzeżach południowej Hiszpanii.
W 1974 roku zatrudniony zostałem na stanowisku
adiunkta w Zakładzie Społeczno Kulturowym Studium Afrykanistycznego Wydziału Neofilologii UW
kierowanym przez prof. dr Zofię Sokolewicz. W SA
WN UW oprócz prowadzenia zajęć ze studentami kierowałem z poręczenia dyrektora prof. dr. Bogdana Winida Pracownią Audiowizualną. Nie przerwałem
współpracy z KEiAK UW, prowadziłem grupę proseminaryjną. Zajmowaliśmy się wybranymi zagadnieniami kultury religijnej w Polsce.
W latach 1976-1977 byłem stypendystą Institut
Fondamentale d'Afrique Noire w Dakarze. Oprócz
studiów bibliotecznych prowadziłem w Senegalu badania do pracy habilitacyjnej (kodyfikacja norm etycznych). Poza Senegalem przebywałem w Ghanie, Gwinei, Liberii, w Wybrzeżu Kości Słoniowej oraz w Togo.
W drodze powrotnej mogłem na krótko zatrzymać się
w północnej Francji, Holandii oraz północnych Niemczech. Uzupełniłem dane porównawcze do wcześniej
rozpoczętych badań w Czechosłowacji, na Bałkanach
i w Grecji.
W czasie mego pobytu w Afryce Studium Afrykanistyczne dostępowało doniosłych aktów z zakresu
transformacji instytucjonalnej, kadrowej, lokalowej
i innej. Stosunkowo na krótko przekształcone zostało
w Instytut Afryki. Najważniejsze jednak przekształce
nia dotyczyły ogólnego profilu naukowo-dydaktycznego. Dawne studium stopniowo uzyskiwało zasadniczo
nową postać merytoryczną i organizacyjną w strukturze Uniwersytetu. Włączone zostało do nowego Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych. Powstał
w ramach tego wydziału Instytut Krajów Rozwijają
cych się.
Nowo powstały instytut zatrudnił geografów regionalnych Azji i Ameryki Łacińskiej.
1978-1999. Działalność dydaktyczna; wykłady,
opieka nad praktykami studenckimi w Murzynowie
k. Płocka, inspirowanie tematów prac magisterskich
�i doktoranckich, pomoc w gromadzeniu materiałów.
Seminaria i ćwiczenia praktyczne przed dwoma wyprawami studenckimi do Indii.
Po powrocie ze stażu w Senegalu oraz podróży do
10 krajów zachodniej Afryki przestałem być pracownikiem przekształconego w Instytut Krajów Rozwijają
cych się WGiSR Stud. Afrykanistycznego WN UW
Powierzono mi, jako "specjaliście w zawodzie", wyłącz
nie opiekę nad zbiorami audiowizualnymi oraz wyposażenie sal wykładowych WGiSR w urządzenia i sprzę
ty multimedialne. Narzędzia pomocnicze do pracy badawczej, naukowej i dydaktycznej miały stanowić
przedmiot moich obowiązków służbowych, podlegałem dyrektorowi administracyjnemu WGiSR.
W lecie 1978 roku wysłany zostałem służbowo do
Murzynowa, gdzie powstawało Mazowieckie Obserwatorium Geograficzne WGiSR UW Penetrowałem
wywłaszczone, opuszczone obejścia we wsi wzdłuż
dawnej Wisły, obecnie Jeziora Włocławskiego. Wybrałem obejście najuboższe, należące do wyrobników Antoniego i Mariana Więckowskich, planując zabezpieczenie go do dalszego zagospodarowania, jako bazy do
prowadzenia badań terenowych w dawnej ziemi dobrzyńskiej oraz utworzenia placówki muzealnej.
W 1979 roku udało się uzyskać oficjalną zgodę
Okręgowej Dyrekcji Gospodarki Wodnej w Warszawie
na przejęcie budynku mieszkalnego i ogrodu w obejściu, przed wywłaszczeniem, należącym do państwa
montern pieca oraz położeniem nowych strzech na
chacie i spichrzu w drugiej zagrodzie muzealnej.
W latach 1983/85 zgromadzone zostały w wyremontowanych obiektach liczne eksponaty dawnej kultury
chłopskiej, pochodzące z darów mieszkańców Murzynowa oraz wsi sąsiednich. Zaistniało Muzeum I i Muzeum II. W pierwszym zlokalizowana została biblioteka
(księgozbiór 1000 cennych darów pracowników UW
dla dzieci i dorosłych mieszkańców Murzynowa) oraz
Pracownia (na początku lat dziewięćdziesiątych uchwałą Rady Naukowej WGiSR podniesiona do rangi Muzeum Pracowni Geografii Historyczno-Kulturowej im.
Stanisława Murzynowskiego WGiSR UW w Murzynowie). Muzeum II pozostawało obiektem, którym opiekowało się Koło Naukowe Studentów KEiAK UW
Rozpoczęła się systematyczna i intensywna współ
praca z KEiAK WH UW Przez pełne trzy lata odbywały się w Murzynowie praktyki studenckie. Mogłem
liczyć na pomoc studentów w gromadzeniu materiałów do mej pracy habilitacyjnej poświęconej zagadnieniu istnienia i tożsamości mieszkańców Murzynowa
i wsi sąsiednich. Inspirowałem zainteresowania w pracach magisterskich i doktorskich.
W 1986 roku ukończyłem pracę habilitacyjną:
Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej
wioski nadwiślańskiej w XVIII-XX wieku,
mieszkańców
ss. 500. Do 1990 roku oczekiwałem na jej ukazanie się
w Wydawnictwach Uniwersytetu Warszawskiego.
W oczekiwaniu na wydanie pracy kontynuowałem zajęcia dydaktyczne w KEiAK WH UW z: sztuki społe
czeństw pierwotnych, a na WGiSR UW z: multimediów w procesie dydaktycznym oraz systemów wartościowania w kulturach pierwotnych.
Więckowskich.
Opracowanie materiałów zgromadzonych w Afryce w latach 1972/73 i 1976/77 realizowałem poza aktualnymi obowiązkami służbowymi. Uznałem, że w nowych okolicznościach zatrudnienia na UW nie mam
możliwości kontynuowania wcześniejszego, zatwierdzonego tematu pracy habilitacyjnej, poświęconej kodyfikacji norm etycznych w kulturach Europy (Polski),
Azji (Mongolii) i Afryki (Senegalu) . Postanowiłem
dostosować nowy temat habilitacji do warunków istniejących na WGiSR przy najpełniejszym wykorzystaniu szansy wyjazdów do Murzynowa.
W latach 1980/81 wyodrębnione zostały w Murzynowie obiekty objęte ochroną dawnego krajobrazu
kulturalnego wioski (oprócz zagrody Więckawskich
skrzyżowanie dróg u figury oraz zagroda gospodarcza
i rzemieślnicza wywłaszczonej rodziny Cabanów). Do
prac porządkowych w drugim obejściu włączyło się
Koło Naukowe przy Katedrze Etnologii i Antropologii
Kulturowej UW
Przywrócone mi zostało stanowisko adiunkta, które zaszczytnie utrzymałem do emerytury w 1999 roku.
Otrzymałem zatrudnienie w Zakładzie Dydaktyki
Geografii WGiSR, kierowanym przez doc. dr hab. Alicję Kostrowicką.
W 1982 r. z rąk dziekana WGiSR prof. dr. hab. BoDumanowskiego otrzymałem nagrodę za osią
gnięcia dydaktyczne. Całość przyznanych pieniędzy
przeznaczyłem na pokrycie kosztów związanych z relesława
Forum upowszechnienia kultury
Wizyta w roku poprzednim Ewy Bączyńskiej w Muzeum w Murzynowie zapoczątkowała moją stałą
współpracę z Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechnienia Kultury przy Ministerstwie Kultury
i Sztuki. Ewa Bączyńska organizowała fora COMUK
poświęcone analizie wybranych problemów związa
nych z rozwojem kultury współczesnej w Polsce. Na
fora zapraszała znanych badaczy kultury, pracowników
polskich uniwersytetów oraz innych placówek, jak np.
panowskie, zajmujących się problematyką społeczną,
kulturalną oraz kwestiami kultów religijnych. Fora odbywały się w głośnych ośrodkach kraju, trwały kilka
dni. Stanowiły pierwsze znaczące na tę skalę spotkania
wybitnych działaczy i teoretyków, związanych z kwestiami dzisiejszych przemian kulturalnych.
W Książu na VIII Forum i Antoninie na IX Forum referowałem rezultaty zdobytych doświadczeń
w Murzynowie. Na Forum X i XI w Poznaniu i Łucz
nicy przedstawiłem rezultaty swych badań w Azji
i Afryce.
250
�Jacek Olędzki • ŻYCIORYS
W 1991 roku po zatwierdzeniu habilitacji obronionej na WH UW zostałem przeniesiony na WGiSR UW
z Zakładu Dydaktyki Geografii do Zespołu Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego w Murzynowie.
Muzeum-Pracownia włączona została do placówki,
w której byłem zatrudniony. Dotychczasowy program
edukacyjno-dydaktyczny Muzeum poszerzyły EkspozYcje pod Wiosłem Zielonym, dla których realizacji przydzielono osobny pawilon. Ekspozycje miały zdecydowanie charakter naukowy i były podporządkowane aktualnym problemom badawczym, jakimi się zajmowałem. Oto rejestr realizowanych ekspozycji:
- znaki istnienia i tożsamości kulturowej mieszkańców
ziemi dobrzyńskiej,
-Jezus chodzący po jeziorze Genezaret. Fenomen kulturowy obchodów Bożego Ciała przez murzynowiaków
w parfii Rokicie,
- Vannitas vanitatum ... , przeszłość i teraźniejszość
kulturowa mieszkańców wioski nadwiślańskiej Murzynowo. Główna prezentacja w Spichrzu Muzeum Mazowieckiego w Płocku,
- Po tej stronie chmur, malarstwo na szkle, drzeworyty i rzeźba Wojciech Marchlewskiego,
- Plagi, żywioły, demony, Opatrzność, Święci Pańscy.
Najlepsze prace wybrane spośród dorobku Pleneru
Malarskiego w Murzynowie oraz obrazy z XVIII-XIX w.
z kościoła w Rokiciu,
- KrajobrazY nieba, fotografia Michała Browarskiego,
Damieelli Możekowskiej oraz rzeźba i malarstwo
Wojciecha Marchlewskiego. Główna prezentacja w Parzeźba
łacu
Kazimierzowskim w Galerii UW na Dzień Ziemi,
- Ranidae. Świat się wspiera na żabie. Konsultacja:
Magdalena Zowczak, Jadwiga Lipińska (egiptolog), Jerzy
Makowski (amerykanista),
- Ulotna sztuka niewinności,
- Droga w zaświaty. Wystawa stała na ekranie ekspozycyjnym w ogrodzie Muzeum-Pracowni. Ozdobne
klepsydry blaszane z grobów chłopskich wzorowane na
szlacheckich kartuszach herbowych, renesansowych
i barokowych, wykonywane przez żydowskie zakłady
blacharskie w Płocku. Kute krzyże nagrobne z cmentarza w Rokiciu. Fenomen świadomości przemijania
i pamięci o zmarłych w kulturze chłopskiej,
- Suidae. Ekspozycja na dwudziestopięciolecie
MOG w Murzynowie,
-22 obrazY. Ekspozycja na 22lata działalności Muzeum-Pracowni w Murzynowie. Dużego formatu obrazy na płótnie, najcenniejsze prace uczestników plenerów artystycznych w Murzynowie.
Będąc pracownikiem MOG WGiSR UW w Murzynowie, dopilnowałem wzniesienia we wsi pomnika
poświęconego Stanisławowi Murzynowskiemu ok.
1526- ok. 1553, autorowi pierwszego przekładu na ję
zyk polski Nowego Testamentu i pierwszej Ortografii
Polskiej. W 2003 roku na jesieni odbędzie się w Płocku
uroczysta sesja naukowa pod patronatem prezydenta
miasta poświęcona 450. rocznicy ukazania się Testa-
Zupełnego, połączona z wydaniem reprintu tego dzieła.
Czas zatrudnienia w MOG poświęciłem na opracowanie materiałów gromadzonych w Europie, Azji
i Afryce, które gromadziłem do pierwotnej wersji pracy habilitacyjnej. W 1999 roku na krótko przed przejściem na emeryturę Dialog wydał Ludzi wygasłego wejrzenia - książkę zawierającą rezultaty owych wieloletnich badań.
mentu Nowego
Autofererat
Trwałym
obszarem moich zainteresowań - od
do dzisiaj - jest sztuka. Początkowo po
studiach zajmowałem się sztuką ludową i naiwną Polski. Z czasem zainteresowania rozszerzyłem na zespół
zagadnień związanych z kulturą artystyczną społe
czeństw pierwotnych.
Z tego kierunku zainteresowań kształtowały się dą
żenia do poznania:
- różnych postaci synkretyzmu religijnego
- ludowego, a czasem plemiennego światopoglądu
artystycznego,
- nurtów rozwojowych (w społeczeństwach rozwarstwionych, nurtu oficjalnego, elitarnego i nieelitarnego, nieoficjalnego),
- znaczenia sztuki w kształtowaniu tożsamości zbiorowej i kategorii istnienia osoby (zagadnienie autoteliczności i heteroteliczności w przekazie artystycznym),
- semiotyki wyobrażeń plastycznych.
Z tego kręgu zainteresowań wyłoniło się śledzenie
w kulturach stosunku do NATURY; w szczególności
pór roku, wyładowań atmosferycznych, opadów, krajobrazu, flory i fauny.
Odrębnym obszarem badawczym stały się kultury
wotywne i ściśle z nimi związana świadomość mirakuralna oraz świadomość ISTNIENIA.
Dla uzyskania skali porównawczej do antropologicznych i ostatecznie etnologicznych badań zajmowałem się wybranymi artystami nurtu elitarnego, na
przykład działaniami artystycznymi Jerzego Kaliny czy
twórczością Wiktora Gajdy. W podobny sposób poświęcałem uwagę współczesnym formom młodzieżo
wej wizualizacji oraz parateatralnej ekspresji.
Za największy sukces naukowy uznaję współdziała
nie w trudnych latach minionego okresu w tworzeniu
pozaeuropejskich obszarów badań, a także kształtowa
nie w antropologii i etnologii polskiej współczesnych
(nowoczesnych) metod dydaktycznych (multimedia,
zapis filmowy, ekspozycja etc.) i poznawczych, dokumentalnych (dbałość o źródła wywołane i archiwalne,
długotrwałe badania monograficzne w bezpośredniej,
trwałej więzi z podmiotami zainteresowań).
szkoły średniej
�JACEK
OLĘDZKI-
Opr. Krystyna
Dudzińska
1959a Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb
(Przyczynek do badania poglądów estetycznych ludu) ,
"Polska Sztuka Ludowa", R. XIII, nr 1-2, str. 73-75.
1959b Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć na Kurpiowszczyźnie, "Etnografia Polska", tom II, str. 247-255, ił. 6.
1959c Czekam na Twe zmilowanie ... , "Argumenty", R. III,
nr 10, str. 6-7.
1959d O święty Walenty, o dobry, o litościwy, "Argumenty",
R. III, nr 40, str. 6-7.
1960a Wota woskowe ze wsi Brodowe Łqki i Krzynowiaga
Wielka, "Polska Sztuka Ludowa", R. XIV, nr l, str. 3-32, il. 36, autorzy fot. S. Biniewski, J. Świderski,
J. Olędzki.
1960b Magia dobrego początku, "Argumenty", R. IV, nr 10,
str. 4-5.
1961a Doroczne pieczywo obrzędowe pólnocno-wschodniej
Polski, "Polska Sztuka Ludowa", R. XV, nr l, str. 3-23, ił. 45, ił. J. Olędzki, J. Świderski.
1961b Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX wieku do I wojny
światowej, "Polska Sztuka Ludowa", R. 15, nr 4, str.
199-214, il. 32, autorzy fot. J. Olędzki, K. Kwaśniewski,
BIBLIOGRAFIA
J. Świderski.
1961c Tradycyjne wierzenia o pszczołach z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, "Literatura Ludowa", R. XV, nr 4-6, str.
39-44.
1961d Niekonieczny ten święty Roch, "Argumenty", R. V, nr
13, str. 6-7.
1962a Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XVI, nr 2, str. 92-97, il. 7, autorzy fot. J. Olędzki, H. Olędzka.
1962b Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XVI, nr 4, str. 237-244, ił. 16 autorzy fot. J. Olędzki, S. Deptuszewski, J. Świderski.
1962c Pierwiastki tradycyjne we współczesnym światopoglą
dzie ludu wiejskiego, zamieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Mazowszu, w: 1962 Rok Ziemi
Mazowieckiej, Płock, str. 289-295, il. 5.
1962d Rybołówstwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej
od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza
Zielona, t. l, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 139-276, ryc. 39;
streszcz. w jęz. francuskim.
1963 Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XVII, nr 2, str. 97-110, il. 10,
autorzy fot. S. Deptuszewski, J. Olędzki.
1964a Rzeźba w drewnie z pólnocnej Kurpiowszczyzny, "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, nr 3, str. 135-158, ił.
35, autorzy fot. J. Olędzki, M. Pokropek, mapa Antonina Hasowa.
1964b Uwagi o twórczości kowalskiej i snycerskiej w Polsce,
"Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, nr 4, str. 224-230.
1964c Pasiecznictwo na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej
od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza
Zielona, t. 2, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 175-211, il. 12;
streszcz. w jęz. francuskim.
252
(IEiAK UW)
1964d Miejsce i rola kowalstwa w przeobrażeniach kultury ludowej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od polowy XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, t. 2, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 293-340,
ryc. l 7, streszcz. w jęz. francuskim.
1965a Wota srebrne i woskowe, "Literatura Ludowa", nr 5,
str. 36-49.
1965b Przemiany funkcji mieszkania w żYciu ludności Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od polowy XIX do polowy XX w.,
w: Kurpie Puszcza Zielona, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, t. 3, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków,
str. 225 -265, ił. 20, streszcz. w jęz. francuskim.
1965c Rybak i kowal w społeczności wsi kurpiowskiej (tradycyjne zawody wiejskie - proces zanikania i modyfikacji), w: Socjologia zawodów, red. A. Sarapata, str.
349-354.
1965d Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, PWN, Łódź-Warszawa 1962, "Etnografia Polska", t. IX, str. 521-526.
1965e B. Rinczen, Mongol ardyn gar ur!a!, brak miejsca i roku wyd.; Mongol ardyn goe! czingijn chee uga!z, brak
miejsca i roku wyd. [Mongolskie ludowe rzemiosło
artystyczne; Mongolski ornament dekoracyjny wydawnictwa albumowe], "Etnografia Polska", t.
IX, 1965, str. 626-629.
1966a Mondo cane -film etnograficzny, " Współczesność",
R. XI, nr 13 (215) .
1966b "Hej w Kadzidłańskim boni... ", "Argumenty", R. X,
nr 27, str. 7
1966c Górale na Kurpiach, "Argumenty", R. X, nr 51-52,
str. 13.
1967a Wota srebrne, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 2,
str. 67-92, ił. 40, autorzy fot. J. Olędzki, Jan Świder
ski.
1967b Zakres pojęcia sztuki ludowej [głos w dyskusji], "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 4, str. 203.
1967c Badania etnograficzne w Mongolii, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXI, nr 4, str. 242.
1967d Andras Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów; zwę
gierskiego przelożYI Eugeniusz Moroszko, Państwowe
Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1965, ss.
352, l mapa, "Etnografia Polska", t. XI, str. 516-520.
1967e Pieski świat (Mondo cane), scenariusz: Gualtero ]acopetti, zdjęcia Antonio Climati i Benito Fratteri, muz.
Nino Oliviera i Riz Orto!ani, prod. Cineriz (Wiochy
1962), "Etnografia Polska", t. XI, str. 508-510.
1967f Stanisław KalużYński, Mongolia, PWN, Warszawa
1965, ss. 158, ryc. 49, mapa l, "Etnografia Polska",
t. XI, str. 514-516.
1967g Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z "Bogatego szczęścia" .
Świat się zmienia, Iskry, Warszawa 1961 ; ]erzy Putrament, Cztery strony świata, Iskry, Warszawa 1963
(rozdz. Mongolskie pastorałki); W Nowakowski, W !akierkach przez Gobi, Warszawa 1964, "Etnografia
Polska", t. XI, str. 520-527.
1967h Stanisław KalużYński, Glosy z jurty. Przyslowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów [wybrał i przelożyl z oryginału], Wiedza Po-
�Jacek Olędzki • BIBLIOGRAFIA
wszechna, Myśli srebrne i z!ote (seria wschodnia pod
red. E. Tryjarskiego), Warszawa 1960, ss. 202, "Etnografia Polska", t. XI, str. 527-529.
1968a Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, "Etnografia Polska", t.
XII, str. 199-252, fot. 18, autorzy fot. J. Olędzki, N.
Dordż, rys., tabela, (Współautorzy: Danuta Markowska, Zofia Sokolewicz).
1968b Wota woskowe i srebrne w wiejskiej obrzędowości !udowej, "Roczniki Socjologii Wsi", t. VIII, str. 171-188,
il. 7, streszcz. w jęz. francuskim i rosyjskim.
1968c Native and Folk Elements in Contemporary Mangolian
National Art, w: Poland at the 8th International Congress
of Anthropological and Ethnologicai Sciences (Tokyo),
Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 224-238.
1968d Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach pol-
skich, Zdzisław Małek fotografie, Wydawnictwo "Polonia", Warszawa 1966, ss. 186, w tym 135 rycin całostronicowych, "Etnografia Polska", t. XII, str. 541-_546, il. 2, autor fot.: J. Olędzki.
1969a Swiatopoglqd artystyczny ludności wiejskiej w świetle
studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny, "Polska Sztuka
Ludowa", R. XXIII, nr 3-4, str. 139-149, il. 8.
1969b Rodzimość i ludowość we współczesnej sztuce naradowej Mongolii, w: "Studia Mongolskie", red. Witold
Dynowski, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 99-113, il. 25, streszcz. w jęz. angielskim
i rosyjskim.
1969c Na manowcach europocentryzmu. Oszukiwanie Boga,
,:Współczesność", R. XIV, nr 19 (289).
1969d +200 i- 50= Polak?, "Argumenty", R. XIII, nr 45
(596), str. 3.
1970a Sztuka Kurpiów, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 77, il. 150.
1970b Chun Bajna, "Etnografia Polska", t .. XVII, z. 2, str.
81-195, aut. fotografii: J. Olędzki, B. Sowiński.
1971a Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 242, il. 105,
bibliografia, streszcz. w jęz. angielskim.
197lb Rejony sztuki ludowej, "Polska Sztuka Ludowa", R.
XXV, nr l, str. 3-20, il. 23.
1973a Wota lwowskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXVII,
nr l, str. 5-29, il. 36.
1973b Chun Bajna - There is a Man. Selected Indices of
Tansformations in Mangolian Philosophy of Life, w: IX
International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences (Chicago), str. 99.
1974a Les peintures de l'Afrique Noire (La peinture nad'veNouveau courant de devoloppement de la culture artistique en Afrique contemporaine), "Africana Bulletin", nr 20, str. 9-46.
1974b The Contemporary African Art. Same Remarks on
New Trends in the Development of Sculpture, "Africana Bulletin", nr 21, str. 9-35.
1974c Wybierz swój styl, "Kontynenty", nr 12 (131), str. 30-33.
1975a Pieśni wotywne, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXIX,
nr 4, str. 225-236, il. 15.
1975b Pogodny moralitet z Dawanau. Twórczość nigeryjskiego
artysty Suly'ego, "Kontynenty", nr l (132), s. 24-27.
1975c Nie tylko podobieństwo własne, "Kontynenty", nr
6 (137), str. 22-27.
1975d Nagość, "Kontynenty", nr 7 (138), str. 29-33.
1976a Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, ss. 308, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa (współautorzy: Anna Zadrożyńska-Barącz, Tadeusz Ciołek).
1976b Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki
od poglądów estetycznych i etycznych artysty, "Polska
Sztuka Ludowa", R. XXX, nr l, str. 29-42, il. 16, autorzy fot. M. Browarski, T. Listopadzki, J. Olędzki.
1976c Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki. (Uwagi
o nowych kierunkach twórczości rzeźbiarskiej o charakterze ludowym), "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX,
nr 2, str. 97-114, il. kolor 28, autorzy fot.
S. Deptuszewski.
J. Olędzki,
1977a Prawdziwym pięknem jest natura (o twórczości malarskiej Bazylego Albiczuka), "Polska Sztuka Ludowa",
R. XXXI, nr l, str. 29-38, il. 17, autorzy fot. M. Pokropek, B. Sowilski, J. Olędzki.
1977b Dywan na suficie [o twórczości Waldemara Paciuka], "Polska Sztuka Ludowa", R. XXXI, nr 2, str.
107-114, il. 8.
1977c roeuvre poetique et politique de Leopold Sedar Senghor
comme l'expression de normes africaines traditionnelles
et nouvelles, "Africana Bulletin", nr 26, str. 113-129.
1977d "Khun Bayna - There is a Man". Selected Indices of
Transformations in the Mangolian Philosophy of Life,
"Ethnologia Polona", vol. 3, str. 9-29.
1978 Senegalskie malunki na szkle. Analiza twórczości Fala
i Begue, "Kontynenty", nr 3, str. 23-25.
1979 On Same Maximes on African Cars, "Africana Bulletin", nr 28, str. 29-35.
1980a Wizerunek dobrego pasterza. Przyczynek do sposobów
zajmowania przestrzeni przez pasterzy mongolskich,
"Etnografia Polska", t. XXIV, z. l, str. 211-281, il.
31, autorzy fotografii: J. Olędzki, L. Mróz, (Wspólautor artykułu: Lech Mróz).
1980b Etat des recherches sur l'art non-officiel de l'Afrique
contemporaine, w: Studies in Art History, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków, str. 215-234.
1981 rart non-officiel au Senegal, "Ethnologia Polona",
vol. 7, str. 81-97, il. 24.
1985 Znaki istnienia [zagadnienia pracy habilitacyjnej],
"Polska Sztuka Ludowa", R. XXXIX, nr 1-2, str. 3-22, il. 28.
1986 Rzeźba Heleny Szczypawki-Ptaszyńskiej, Muzeum
Mazowieckie w Płocku, 1986, katalog, ss. 24, 18 il,
(Współautor: W Dowlaszewicz)
1987 "Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych, "Polska Sztuka Ludowa", R.
XLI, nr 1-4, str. 142-149, il. 7, autorzy fot. W Marchlewski, J. Olędzki.
1988a Troski żYciowe i kłopot z istnieniem (Pacierze w Zapiskach
domowych Teresy Trajanowskiej 1957-1968), "Polska
Sztuka Ludowa", R. XLII, nr 4, str. 230-242, il. 6.
1988b Tunbaszi. Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatyczną. I przynależności metodologicznej niezależnej, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLII,
nr 4, str. 273-274, il. 2.
1988c Badacz i środowisko, w: Adam Chętnik a współczesne
badania kultury wsi kurpiowskiej. Materiały z Sesji
Kurpiowskiej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
Łomża-Marianowo-Nowogród 21-23 września 1984,
red. Mirosława Drozd-Piasecka, Warszawa 1988, str.
24-49.
1989a Kwitdechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kulturach chasydzkich i katolickich, "Polska Sztuka Ludowa", R. XLIII, nr 1-2, str. 23-26, il. 2, autorzy fot.
ł-;'fonika Krajewska.
1989b Swiadomość mirakularna, "Polska Sztuka Ludowa",
R. XLIII, nr 3, str. 147-157, il. 11.
�Konsolacja [graffiti stanu wojennego w Warszawie],
"Polska Sztuka Ludowa", R. XLIV, nr 2, str. 35-40, ił. 7.
1990b Wrażliwość mirakulama, "Polska Sztuka Ludowa", R.
XLIV, nr l, str. 8-14, ił. 3, autorzy fot. J. Olędzki, A.
Hemka, J. Nowakowski, {Współautor: Andrzej
Hemka).
199la Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej
mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. [rozprawa habilitacyjna], Wydawnictwo Uniwersytetu
Warszawskiego, Warszawa, ss. 432, 54 s. tabl., ił. 52,
3 mapy, tablice, autorzy fot. Jacek Olędzki, Jan Świ
derski, Krzysztof Sabak, Wojciech Marchlewski.
199lb Gesty nadziei, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa",
R. XLV, nr l, str. 35-46, ił. 10.
199lc Jezus chodzący po jeziorze Genezaret. Zagadnienie czasu historycznego i mitycznego, "Konteksty. Polska
Sztuka Ludowa", R. XLV, nr 2, str. 9-17, ił. 4, autotrzy fot. J. Olędzki, W. Wolny.
1992 Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem
Olędzkim, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R.
XLVI, nr 3-4, str. 215-218, ił. 2, filmografia, {Autor
rozmowy: Ryszard Ciarka).
1993a Izolaty (o spopielaniu świetlanej przyszłości), "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLVII, nr l, str. 3944, ił. 15, autorzy fot.: J. Olędzki, J. Świderski.
1993b Świadomość miejsca (Muzeum-Pracownia Geografii
Historyczno-Kulturowej w Murzynowie), "Notatki
Płockie", 1/54, s. 37-41.
1994a Filodzóon. Ciesząca się życiem - albo - Ogławianie.
Kultura wierzby ił., "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLVIII, nr 3-4, str. 90-99, ił. 3, autorzy fot.
J. Olędzki, W. Marchlewski.
1994b Venitas Vanitatum ..., przemijanie i trwanie w kulturze
Murzynowa wioski nadwiślańskiej kolo Plocka, Muzeum Mazowieckie w Płocku.
1995 Gesty życzliwości, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLIX, nr l, str. 76-79.
1996a Jednakowo, albo badacz i wciąż to samo środowisko,
"Łódzkie Studia Etnograficzne", R. XXXV, str. 31-38.
1996b Plagi, ŻYwioły, demony, Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. L, nr 1-2, str. 83-98, ił. 10.
1997a Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświad
czenie etnologa w Murzynowie, "Konteksty. Polska
Sztuka Ludowa", R. LI, nr 1-2, str. 187-191, ił. 4.
1997b W imię Boga albo Gott mit uns. Monogramy E. M.
1990a
Antropologiczne i psychiatryczne próby rozumienia
sztuki naiwnej, w: Edmund Monsiei odsłona druga,
1998
red. Zbigniew Chlewiński, str. 145-194.
Ulotna sztuka niewinności, Muzeum w Murzynowie
Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego
WGiSR UW, Murzynowo.
1999a Ludzie wygaslego wejrzenia (szkice poświęcone wybranym kulturom pierwotnym dawnego i współczesnego
świata), Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa, ss. 3 84, ił. 81.
1999b "Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności, "Konteksty.
Polska Sztuka Ludowa", R. LIII, nr 1-2, str. 138-148,il.l7.
1999c Oui, j'en crois. Ryszard Kapuściński, Heban, Czytelnik,
Warszawa 1998, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LIII, nr 3, str. 65-68, ił. 2.
1999d Ryszard Kapuściński, Heban, "Africana Bulletin", nr
47, str. 164-167.
254
1999e Odkrywcze i prorocze działaniaJerzego Kaliny, "Pokaz,
pismo kryryki artystycznej", str. 43-45.
200la Czerepaszki Kauri. Zapiski postrannogo - maijarstwo
na skli bezturbotnowo chudożnika, jaki nie widczuwaje
muk tworczosti Wojciecha Marchlewskiego, ss. 34, ił.
200lb "Czucie pychy" albo ludzie przeklętego honoru, "Studia
Etnologiczne i Antropologiczne", R. V, str. 141-151.
200lc Anna Mrozek-Dumanowska, Współczesny ruch odno-
wy islamu ... W poszukiwaniu własnej tożsamości kulturowej. Prace monograficzne Zakładu Krajów Pozaeuropejskich PAN, Warszawa 2000, ss. 96, "Afryka, Azja,
Ameryka Łacińska", R. LXXVIII, str. 125-126.
200ld Maciej Jędrusik, Izolacja jako zjawisko geograficzne,
Uniwersytet Warszawski Wydział Geografii i Studiów
Regionalnych, Warszawa 200 l , ss. 231, ryc. 6, tabl.
10+3, fig. 7+31, fot. 27, "Afryka, Azja, Ameryka
Łacińska", R. LXXVIII, str. 127-129.
2002a Sanktuarium Maryjne w Bardzie Śląskim, "Konteksty.
Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 159-163
i!. 2.
2002b Meksyk . Współczesna świadomość mirakulama, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str.
164-171, i!. 5.
2002c Jedną kreską kreślone, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 252-256.
2002d Meksyk. Świadomość mirakulama, "Afryka, Azja,
Ameryka Łacińska", R. LXXIX, str. 131-143.
2002e Lucjan Buchalik, Kolorowy Sahel, Mali, Burkina Faso
(The Sahel of Many Colours, Mali, Burkina Faso), ed.
Lucjan Buchalik, Żory 2000, 142 p., illustrated, "Africana Bulletin", nr 50, str. 347-351.
2002f "Siedzi baba na cmentarzu". Magdalena Zowczak, Bi-
blia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze
ludowej, Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej,
Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, "Konteksty.
Polska Sztuka Ludowa", R. LVI, nr 1-2, str. 242-248.
2003a Peru. Petroglify. Rozważania etnologiczne, Wydział
Geografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa,
SS. 31, i!. 22.
2003b Wydanie Ewangelii św. Mateusza Stanisława Murzynowskiego, "Notatki Płockie", nr 2, str. 46-47.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0298c924f014f7d480f08044afb5f5be.pdf
62e5290778717249dd1acef78b7995d2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5432
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
malarstwo nieprofesjonalne
Nikifor Krynicki (1895-1968)
twórcy nieprofesjonalni
Drowniak, Epifaniusz (Nikifor)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5050
Title
A name given to the resource
Epifaniusz Drowniak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.226-236
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Wisłocki, Seweryn
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SEWERYN
SĄD UZNAJE,
ŻE NIKIFOR -TO EPIFANIUSZ DROWNIAK
W dniu 26 marca 2003 r. "Sąd Rejonowy w Muszynie Wydział I Cywilny w następującym składzie: Przewodnicząca SSR Barbara Tischner po rozpoznaniu
w dniu 13 III 2003 r. w Muszynie na rozprawie z wniosku Zjednoczenia Łemków Zarząd Główny z siedzibą
w Bielance z udziałem Muzeum Okręgowego w Nowym
Sączu i Prokuratury Okręgowej w Nowym Sączu
o unieważnienie aktu urodzenia
postanawia:
l. Unieważnić akt urodzenia Nikifora Krynickiego
sporządzony w Urzędzie Stanu Cywilnego w Krynicy na
nr 4 77/1962/1 w dniu 18 X 1962 r. na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18 września 1962 r.
sygn. Akt N s. 122/62;
U. Koszty postępowania między stronami wzajemnie
znieść;
III. Nie obciążać wniosk. kosztami postępowania na
rzecz Skarbu Państwa
Uzasadnienie
Wnioskodawca Zarząd Zjednoczenia Łemków
w Gorlicach we wniosku domagał się unieważnienia aktu urodzenia Nikifora Krynickiego, sporządzonego na
podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym
Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18
września 1962 r. sygn. Akt Ns. 122/62, wywodząc, że Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak, dla którego sporządzono akt urodzenia pod nr. 35 w dniu jego chrztu
22 V 1895 r. w Greckokatolickiej Parafii w Krynicy.
Uczestnik Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu
wniósł o oddalenie wniosku i zarzucił, że wnioskodawca nie ma legitymacji czynnej do złożenia nin. wniosku.
Do niniejszego postępowania wstąpił Prokurator
Okręgowy w Nowym Sączu, zgłaszając swój udział
w sprawie o unieważnienie aktu stanu cywilnego Nikifora Krynickiego /k. 131 akt/.
SĄD USTALIŁ NASTĘPUJĄCY
WISŁOCKI
Epifaniusz Drowniak
J
ako wprowadzenie - ten fragment z postanowienia
oraz uzasadnienia wyroku sądu jest wystarczający.
Rzeczowo i z wykluczeniem wszelkich zastrzeżeń,
w specyficznie precyzyjnym języku prawniczym, Sąd
Rejonowy w Muszynie przywraca krynickiemu "Matejce" jego pełną tożsamość: imię i nazwisko, prawdziwą datę urodzenia i rodzinę, czyli łemkowski rodowód.
Doszło do tego wreszcie - w wymiarze formalnoprawnym - dzięki uporowi i konsekwencji Stefana Hłady
ka, prezesa Zarządu Zjednoczenia Łemków. Podkreślam: w wymiarze formalnoprawnym, bowiem w kręgu
znawców przedmiotu matactwa wokół osoby Nikifora
wynikające z przesłanek politycznych (m.in. akcji ,:Wisła") sygnowane przez Mariana Włosińskiego i Stefana Półchłopka, a sterowane przez Andrzeja Banacha,
zostały już dawno rozpoznane. Dowodem prawdy w tej
mierze są bogate materiały dotyczące Nikifora opublikowane w monograficznym numerze "Polskiej Sztuki
Ludowej" (R. XXXIX, 1985 r. nr 3-4). Obok tekstów
STAN
FAKTYCZNY:
W dniu 21 V 1895 r. w Krynicy Eudokia Drowniak
urodziła syna Epifaniusza Drowniaka, którego ojciec
był nieznany. Eudokia Drewniak była córką Grzegorza
Drowniaka i Tatiany z domu Krynicka. W dniu 22 V 1895
r. w Parafii Greckokatolickiej w Krynicy Epifaniusz
Drowniak został ochrzczony imieniem "Epifaniusz". Jego rodzicami chrzestnymi byli Andrzej Kozak i Katarzyna wdowa po Jakubie Rystweju. W dniu
22 V 1895 r. sporządzony został pod nr. 35/1895 w Parafii Grecko-katolickiej w Krynicy akt urodzenia Epifaniusza Drewniaka urodzonego w dniu 21 V 1895 r.
w Krynicy syna Eudokii Drewniak, córki Grzegorza
i Tatiany z domu Krynickiej. Dowód: odpis zupełny aktu urodzenia Epifaniusza Drewniaka k. 13 akt oraz wyciąg z kopii ksiąg metrykalnych greckokatolickiej parafii Krynica przechowywanych w zespole Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego w Przemyślu k. 6 w aktach
tut. Sądu sygn. Ns. 169/98/... /."
Nikifor, fot. Jan Świderski 1965r.
226
�Seweryn Wislocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK
Nikifor,
Pejzaż,
akwarela
A. Jackowskiego i J. Jarnuszkiewicz opublikowany
wtedy został materiał niżej podpisanego Przyczynek do
biografii Nikifora Drowniaka nazwanego Krynickim,
przytaczająy
m.in. za Pawłem Stefanowskim treść metryki urodzenia Nikifora - czyli Epifana Drowniaka.
Należy podkreślić, iż wspomniany numer monograficzny "P.Sz.I.:' zawierał pierwsze, poważne opracowania etnograficzno-etnologiczne dotyczące kultury
Łemków od czasu akcji "Wisła" w Polsce, a to, że się
ukazał, począwszy od koncepcji po realizację (włącz
nie, a może szczególnie z pokonaniem ogromnych
oporów ówczesnych władz politycznych PRL oraz cenzury) było osobistą zasługą Aleksandra Jackowskiego.
W każdym razie jest faktem, iż od tamtego czasu,
a dotyczy to wydań z lat dziewięćdziesiątych ub. wieku, w Encyklopedii PWN, w jej wszystkich wariantach objętościowych, hasło Nikifor - to Epitafiusz
Drowniak z prawdziwą datą urodzenia. Również
w oparciu o tę publikację, jako w pełni wiarygodną,
Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie
w 1995 roku, zorganizowało ogromną wystawę dzieł
Nikifora, w stulecie jego urodzin, wydając przy okazji kompetentnie opracowany katalog. Został w nim,
obok tekstów Aleksandra Jackowskiego, Jadwigi
Migdał i Andrzeja Osęki, opublikowany obszerny
szkic mojego autorstwa "Epifan Drowniak - łem
kowski <<Matejko>>, będący poszerzonym merytorycznie tekstem z "P.Sz.L." nr XXXIX, 1985 r., nr 3-4,
z przytoczeniem prób mityzacji ukrainizującej Epifana Drowniaka z katalogu wystawy "Nikifor Drowniak- stulecie urodzin" w Galerii Sztuki Ukraińskiej
w Krakowie.
Opracowanie to, które po raz pierwszy dotarło do
szerszej publiczności, zadając kłam licznym książkom
Banacha na temat Nikifora i wynikłym z nich publikacjom prasowym, wywołało sporą sensację, czego dowodem był dwukrotny dodruk katalogu wystawy muzealnej! Nie należy zapominać także o wydanym w tymże
1995 r. monumentalnym opracowaniu A. Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Zarys encyklopedyczny w Polsce, (Wyd. Krupski i S-ka, Warszawa), gdzie pomieszczone zostało duże hasło dotyczące Nikifora.
Wydawać by się mogło - skoro jest już tak dobrze,
to po co proces? Rzeczywistość w tym konkretnym
przypadku miała jednak cechy schizofrenicznego rozdwojenia. Z jednej strony tak jak powyżej, z drugiej,
tej oficjalnej, urzędowej, było zupełnie coś innego.
Urodził się w 1895 r. Epifaniusz Drowniak i zapowiadało się, że w swym życiu urzędowym będzie żył wiecznie. Po prostu nie mógł umrzeć, bo nie istniał w oficjalnych dokumentach. Na odmianę umarł w 1968 r.
jakiś Nikifor Krynicki, który w ogóle się nie urodził!
Nie ma takiego w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy - Wsi. W istniejącej do momentu tegoż historycznego wyroku sądu sytuacji nie
można było zmienić fałszywej inskrypcji na grobie najwybitniejszego akwarelisty świata. Nie można było
także umieścić stosownej tablicy na JEGO muzeum
w Krynicy. Fakt ten boleśnie odczuwali Łemkowie, jako dalszy ciąg dyskryminacji z okresu PRL.
Proces trwał bez mała 7 lat! Tyle trzeba było czasu
i ogromnej ilości świadków o nieposzlakowanej wiarygodności, aby przezwyciężyć w demokratycznej i wolnej Polsce komunistyczny humbug o ewidentnej pro-
�Nikifor przy pracy, fot.
J. Świderski
weniencji politycznej. Zjednoczenie Łemków 30 grudnia 1996 roku złożyło do Sądu Rejonowego w Nowym
Sączu (Wydział I Cywilny) wniosek o sprostowanie
aktu urodzenia Nikifora przezwanego Krynickim. Do
wniosku dołączono dowody: istniejący w USC w Krynicy skrócony odpis aktu urodzenia Epifaniusza Drowniaka, ze wskazaniem, że w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy- Wsi, przechowywanych w Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego
w Przemyślu (sygn. 7372, s. 174) istnieje zapis o urodzeniu tego samego człowieka. Celem rozwiania wąt
pliwości, iż obydwa zapisy dotyczą osoby Nikifora,
Zjednoczenie Łemków przedstawiło pisemne oświad
czenia tegoż dowodzące. Największy ciężar gatunkowy
posiadało w pierwszej fazie procesu oświadczenie księ
dza Stefana Dziubiny, będącego w latach 1942-45 proboszczem greckokatolickiej parafii w Krynicy - Wsi
(obecnie Krynicy Dolnej) i zarazem spowiednikiem
Nikifora. Przytoczę je in extenso: ,~rew twierdzeniom, że był on głuchoniemy, oświadczam, że nie jest
to prawdą. W czasie wielu rozmów z nim rozumiałem
każde jego słowo, chociaż rzeczywiście mówił bardzo
niewyraźnie i dlatego kto nie znał dobrze mowy łem
kowskiej, uważał go za niemego. Ja, jako rodowity
Łemko, rozumiałem go doskonale. Nieprawdą jest, że
był on głuchy. Nadmieniam również, że rozmawiałem
z nim w Krynicy po nadaniu mu nazwiska <<Krynicki>>
i kiedy powiedziałem mu, że on nie nazywa się <<Krynicki>> , ale <<Drowniab, to on wtedy chytrze odpowiedział: -Ja znam o tim, ale ja nie głupi siedzieć w kryminale. Powiedział tak, gdyż jako Łemko był wysiedla-
ny w czasie akcji <<Wisła>> , a gdy wracał do Krynicy, był
nadal wysiedlany, a z nazwiskiem <<Krynicki>> zostawiono go w spokoju".
W trakcie procesu wielu Łemków krynickich zeznało, iż Nikifor Krynicki i Epifaniusz Drowniak to ta
sama osoba. Z początku sprawę rozpatrywał Sąd Rejonowy w Gorlicach pod przewodnictwem sędzi Krystyny Wszołek, który nie dawał wiary zeznaniom świad
ków. Rzecz ta była co najmniej dziwna, choćby w świe
tle powszechnie stosowanej współcześnie w Polsce
praktyki określenia tożsamości Romów. W ich przypadku wystarczy oświadczenie przed sądem dwu świad
ków romskiej narodowości, aby dany osobnik czy osobniczka otrzymali urzędowe akty swojej tożsamości.
Stroną w procesie było Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu reprezentujące skarb państwa, mające
wątpliwości, czy urodzony w 1895 roku Epifaniusz
Drowniak to ta sama osoba co Nikifor Krynicki.
Znaczna część spuścizny artystycznej po malarzu jest
w zbiorach tegoż muzeum i znajduje się od kilku lat
w budynku dawnej wilii Romanówka, przeniesionej
w rejon deptaku, przystosowanej do pełnienia funkcji
muzealnej. To na budynku Romanówki Stefan Hładyk
w imieniu Zjednoczenia Łemków chciał umieścić tablicę z prawdziwym nazwiskiem i prawdziwą datą urodzenia genialnego malarza. Sprzeciw ze strony muzeum stał się powodem procesu. Postacią głównie podważającą wiarygodność świadków, nieuznającą, iż metryka urodzenia Epifaniusza Drowniaka dotyczy nie
kogo innego, tylko Nikifora przezwanego później Krynickim, był od początku kustosz Muzeum Okręgowe
go w Nowym Sączu Zbigniew Wolanin. Sprawa ta ma
swoją oddzielną, choć nie do końca zrozumiałą historię. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych pomagałem Antoniemu Krohowi, wybitnemu etnografowi,
ówcześnie kustoszowi Muzeum Sądeckiego w nawią
zaniu kontaktów ze środowiskiem łemkowskim w Krynicy, ze zrozumiałych względów wysoce nieufnym wobec osób z zewnątrz. Miało to miejsce w związku
z przygotowaniem przez niego wystawy dotyczącej kultury materialnej i duchowej Łemków, a także tragicznych skutków akcji ,,Wisła". Wtedy Antoni Kroh zapoznał się z jednoznacznymi dowodami w środowisku
łemkowskim dotyczącymi tożsamości Nikifora.
Rzeczona wystawa doszła do skutku, była ogromnym wydarzeniem społecznym, politycznym i kulturalnym. Na niej pokazano po raz pierwszy publicznie, że
Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak.
Potem p. Kroh odszedł z pracy w muzeum, zmienił
się dyrektor i nastąpiło zlekceważenie, czy wręcz zignorowanie dokonanych przez rzetelnego badacza
ustaleń. Z jakich powodów się to stało, nie jestem tego w stanie określić, lecz przychylałbym się do opinii,
iż niekoniecznie par excellence merytorycznych. Przemawia za tym fakt, iż wielokrotnie wskazywałem kustoszowi Z. Wolaninowi osoby w Krynicy będące nośnikami informacji źródłowych w tej mierze. Nie zda-
228
�Seweryn Wtslocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK
Nikifor, kompozycja złożona z 21 obrazków przedstawiających uzdrowienie chorej i Kościół w Krynicy, akwarela
rzyło się, aby z nich skorzystał, prezentując z uporem
godnym lepszej sprawy konsekwentnie negatywne stanowisko, twierdząc, że tożsamość Nikifora jest praktycznie nie do udowodnienia.
Jak dalece usiłowano zagmatwać całą sprawę, jak
dalece Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu zabrnęło
w kruczki prawne, niemające nic wspólnego z naukową metodologią badawczą, jedyną mu właściwą, jako
statutowej placówce naukowej - dowodnie ilustruje
postępowanie pełnomocnika muzeum w sądzie. Wyrażone przez niego stanowisko w imieniu Muzeum
Okręgowego było następujące: - zakwestionowanie
prawa Zjednoczenia Łemków do występowania
w sprawie Nikifora. Zjednoczenie - zdaniem pełno
mocnika - nie wykazało swego interesu prawnego do
zmiany aktu urodzenia. Jednocześnie stwierdził on, że
Zjednoczenie Łemków wkroczyło w sferę praw osobistych. Z takim wnioskiem mogliby wystąpić krewni
Nikifora. Ponieważ nie ma ich wśród żyjących, albo
inaczej - nikt nie jest w stanie dowieść swego pokrewieństwa z Nikiforem- w obecnym stanie rzeczy koło
się zamyka. Wyrok korzystny dla Łemków byłby
stwierdzeniem, że sąd powiatowy popełnił błąd, naru-
szył ustawę
i zasady postępowania cywilnego. Wyrok
korzystny dla muzeum byłby przyznaniem się do błędu
polegającego na przyjęciu wniosku strony Łemkow
skiej. W takiej sytuacji najlepszym wyjściem będzie
odroczenie sprawy na czas nieokreślony.
Wynika z tego jasno pozanaukowy, ciągle jakby polityczny podtekst całej sprawy. Jest w tym stanowisku
Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu zawarta pełna
negacja istniejących materiałów źródłowych, dużej
liczby wiarygodnych informatorów, jak na złość ludziom złej woli, ciągle żyjących, a także publiczne
przyznanie się do braku zainteresowania w wyjaśnie
niu do końca podstawowych danych biograficznych
krynickiego artysty.
Należy zwrócić uwagę na sformułowanie - wyrok
korzystny dla Łemków (!)-nie wyjaśnienie wątpliwo
ści, nie dojście do prawdy, nie osoba malarza są tu
ważne! Ważne jest, aby do wyświetlenia prawdy nie
dopuścić, bowiem byłoby to korzystne dla Łemków!
W tym kontekście trzeba uznać postawę Muzeum
Okręgowego w Nowym Sączu, wyrażoną jednoznacznie przez jego pełnomocnika, jako mieszczącą się we
współczesnym kontekście "spadku" po akcji ,,Wisła" ...
�Nikifor przy pracy, fot.
J. Świderski 1965r.
Dodatkowym dowodem na to, co napisałem pojest wydany trzy lata temu przez Muzeum
Okręgowe w Nowym Sączu album Nikifora, w którym pominięto informacje biograficzne. Trzeba
w sposób zdecydowany zwrócić uwagę, iż taka postawa cechowała wyłącznie sądeckie muzeum, a sam
proces był żenującym widowiskiem. Sąd zmusił Muzeum do rzetelności, do uznania dowodów o charakterze źródłowym! Jest to niechlubny casus w historii
muzealnictwa polskiego!
wyżej,
***
Proces wywołał ożywienie wokół Nikifora i spraw
z nim związanych. Pojawiły się spekulacje, na temat
rzekomo zakulisowych jego przyczyn. A to sprawa
zwrotu przez skarb państwa trudnych do wyobrażenia
pieniędzy - owych 367 tys. zł., jakie Nikifor zostawił
umierając na książeczkach oszczędnościowych PKO.
A do tego odsetki za ponad 30 lat!
W rzeczywistości w ogóle nie o to chodziło. Zjednoczenie Łemków już na początku procesu złożyło
w sądzie stosowne oświadczenie określające jego rolę
oraz oczekiwania Łemków. I tak, zgodnie ze statutem
zadaniem zjednoczenia jest reprezentowanie i ochrona interesu Łemków, pobudzanie, pielęgnowanie
i rozszerzanie działalności kulturalno-oświatowej
w regionie łemkowskim i innych skupiskach ludności
łemkowskiej .
Co do oczekiwań Łemków? Nie oczekują oni zwrotu pieniędzy ani setek obrazów i osobistych pamiątek
po Nikiforze. Zresztą nie mają do tego prawa. Chodzi
w tym przypadku o moralną stronę sprawy. O symboliczne choćby zadośćuczynienie za krzywdy doznane
zaraz po wojnie i jeszcze długo po niej. O zwrot zawłaszczonego artysty społeczności łemkowskiej, a więc
także o to, by wygnani przed laty odwieczni mieszkań
cy tej ziemi mogli, przyjeżdżając tutaj, pomodlić się
nad grobem sławnego ziomka. Oznacza to przede
wszystkim zgodę władz na zmianę tekstu i dat na pły
cie grobowca w Krynicy.
Wyrok sądu wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom. Ożywienie wywołane przez proces obrodziło
także dwoma dokonaniami o ambicjach dokumentacyjnych. Film Człowiek zwany Nikiforem, którego reży
serem i autorem scenariusza jest Grzegorz Siedlecki,
to dzieło udane zarówno w płaszczyźnie dokumentacyjnej, jak i czysto filmowej, wręcz artystycznej. Film
ten zbudowany został z umiejętnie zestawionych, precyzyjnie dobranych wypowiedzi ludzi związanych z Nikiforem w różnoraki sposób. Siedlecki zgromadził
przed kamerą filmową osoby, które odegrały w tragifarsie, jaką było życie Epifana Drowniaka, zwanego
Nikiforem, najróżniejsze role. Świetnie zrytmizowany,
operujący kontrastem postaci, ich wypowiedzi, skalą
emocji osobistych, trafnie grupujący relacje dotyczące
meritum sprawy jak i te, które rysowały konteksty po-
230
�Seweryn Wislacki • EPIFANIUSZ DROWNIAK
lityczny i społeczny, jest bez wątpienia dokumentem
artystycznym, mającym własną wartość autonomicznego dzieła.
Znawcy przedmiotu, badacze, etnolodzy przewijają
się obok postaci zacnych, acz pospolitych, tudzież niezacnych, także pospolitych. Do tego kilka szwarccharakterów, nadal butnych, usiłujących się teraz "awansować" z podrzędnych wykonawców - do twórców
(rzekomo dla dobra Nikifora) - humbugu z jego wyssaną z nie wiadomo czego "metryką" i zmyślonym nazwiskiem Krynicki. Całość tego pochodu otwiera czło
wiek, który swoją karierę "artystyczną" w relacjach
krajowej i europejskiej opiera wyłącznie na malowaniu
pastiszy obrazów Nikifora. Żadna postać występująca
w filmie nie wiedziała w jakim wystąpi towarzystwie,
i każda z wypowiedzi filmowana była oddzielnie. Dzię
ki temu powstało porażające wręcz autentycznością
postaw i zabójczymi dla kłamców zestawieniami - panoptikum.
Film ten powstały- jak pisałem - z inspiracji tymże procesem, w jego ostatniej fazie stał się dowodem
dla sądu, i to dowodem, który mocno zaważył na ostatecznym wyroku! W tej sytuacji zwróciłem się do
Grzegorza Siedleckiego o przedstawienie, jak do realizacji tego zamysłu doprowadził. Oto jego lakoniczna
wypowiedź: Pomysl filmu powstal na podstawie artykułu
w "Gazecie Wyborczej" z roku 1998 o toczącym się procesie Nikifora. W tym samym roku wyjechałem na dokumentację do Krynicy, gdzie m.in. spotkałem się z Marianem Wlosińskim - osobą, która uczestniczyła w nadawaniu Nikiforowi polskiego, wymyślonego nazwiska. Na Festiwalu Filmów Krótkometrażowych (w Krakowie przyp. SAW) poznałem przyszlą producentkę filmu,
Agnieszkę Traczewską (Studio Filmowe "Largo" w Krakowie - przyp. SAW), której pomysł filmu się spodobał:
"W poszukiwaniu tożsamości Nikifora".
Po dokumentacji w archiwum Zachęty - wszystkich
wycinków prasowych, rozmowach telefonicznych lub spotkaniach z przyszłymi rozmówcami filmu - powstal scenariusz. Zlożony w 1998/99 roku w Agencji Produkcji Filmowej, mimo najwyższych ocen kilka lat czekał w kolejce
na pieniądze. To trudności finansowe - brak pełnego
budżetu filmu - rozciągały w czasie rozpoczęcie jego realizacji. W końcu stalo się to możliwe, dzięki usilnym staraniom i zaangażowaniu producentki, w 200 l roku.
Niektórzy świadkowie zmarli w międzyczasie, a co do
występu pozostałych, którzy mataczyli przy sprawie, nie do
końca bylem pewien, czy wezmą udział. Jednak udało się!".
Filmem jest zainteresowane Museum of Modern
Art w Nowym Jorku, jednak jak dotąd nie mogą się
znaleźć pieniądze w Telewizji na wyprodukowanie
wersji anglojęzycznej. Należy jeszcze gwoli ścisłości
dodać, że do realizacji doszło dzięki współdziałaniu finansowemu Agencji Produkcji Filmów, Programu
2 TVP i Studia Filmowego "Largo"
Drugim "produktem ubocznym" procesu jest
książkaJaśnie Pan Nikifor Adama Kowalczewskiego. 1
Nikifor, Autoportret
�Nikifor,
Wnętrze
nawet o niej, gdyby nie to, iż również została włączona przez sąd do materiałów dowodowych. Jest to prymitywny produkt, mający jednoznaczne cechy koniunkturalnego skorzystania z szerszego społecznie zainteresowania sprawą Nikifora, wywołanego przez inicjatywę Zjednoczenia Łemków. Kowalczewski- czyli "Jaśnie Pan Plagiator", swoje "dzieło" oparł głównie na kompilacji teksów Andrzeja Banacha, Aleksandra Jackowskiego i moich. Nie podając
literatury przedmiotu, ani nie zaznaczając cytatów, zasugerował, iż całość publikacji jest jego oryginalnym
opracowaniem. Aby mistyfikacja była pełna, bezczelny
Pan Plagiator, przepisując całe fragmenty publikacji
A. Jackowskiego i moich, prezentuje je tak, jakby były to fragmenty udzielonych wywiadów, czyli przykła
dowo: ... - wspomina profesor Jackowski- str. 48 plagiatu Gest to fragment w całości przepisany z Notatek
o Nikiforze Jackowskiego z "numeru łemkowskiego'',2
w plagiacie Kowalczewskiego str. 43 - 48), "Seweryn
Wisłocki opowiada, ... "- str. 34 plagiatu)
Jedynie tu i ówdzie A. Banach jest cytowany (np.
str. 35 plagiatu z książki Historia o Nikiforze), ale to wynika prawdopodobnie z faktu, iż trudno byłoby Kowalczewskiemu z nieboszczyka zrobić swego rozmówcę!
Tych kilka cytatów nie zmienia tego, że duże partie
tekstu z książek Banacha zostały przepisane lub nieudolnie poprzerabiane i podane "jako swoje"!
W odniesieniu do mojej publikacji pomieszczonej
w rzec;::onym "numerze łemkowskim" "PSzC' Kowalezewski "korzystał" z niej obficie: "przyswoił" sobie
metaforyczne porównanie Nikifora z Mowglim z Księ
gi dżungli Kiplinga,4 przepisał w nieudolnej przeróbce,
Nie
wspomniałbym
pod "hasłem" ,,Wisłocki wspomina ... " fragment dotyczący mojego dziadka Harasyma Gromosiaka i jego
opieki nad Nikiforem, a także o jego wędrówkach po
Łemkowszczyźnie,s przy wątku dotyczącym konfraterni żebraczej, kontaktu z nią Nikifora i jego chęci przystania do niej, brak jest podania źródła mojej publikacji, na którą ogólnikowo powołuje się Kowalczewski, 6
wątek "szpiegowski" jest przepisany w nieudolnej
przeróbce,7 jako tekst własny. Kolejny raz pod "hasłem". "Seweryn Wisłocki opowiada ... " przytoczony
zostaje fragment dotyczący Andrzeja Banacha i pewnego Rumuna, który dostał się do rodziny Gromosiaków na prawach "wojennego fuksu". Jest to nieudolnie przerobiony fragment mojego tekstu z "PSzC', 8 na
dodatek źle przepisany. Historia z rumuńskim dezerterem miała miejsce jesienią 1939 r., czyli w czasie
wojny, a nie jak niefrasobliwie napisał Pan Plagiator.
"Ale to było oczywiście przed wojną". Skandal zwią
zany z pochówkiem Nikifora, a potem z jego muzeum,
został przepisany w nader prymitywnej przeróbce
z mojego tekstu Epifan Dwomiak - lemkawski "Matejko, opublikowanego w katalogu wystawy dla uczczenia 100-lecia urodzin Artysty, zorganizowanej przez
Państwo w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, pt.
Nikifor w 1995 r.9 Prymitywne przekręcenia są tu
szczególnie rażące: polska elita intelektualna zamienia się w jakichś artystów protestujących w KC, Ludwig Zimmerer, który chciał utworzyć Muzeum Nikifora w Krynicy, dając narodowi za darmo swoją fenomenalną kolekcję polskiej sztuki ludowej i amatorskiej, zatrzymując dla siebie funkcję honorowego dożywotniego kustosza (czyli bez etatu), za co zobowią-
232
�Seweryn WISiocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK
Nikifor,
Pejzaż
z cerkwią
zywał się do uzupełniania kolekcji ze swych funduszy
- zamienia się w tekście Kowalczewskiego w małego
karierowicza, któremu zależy na tym, aby być tam
pierwszoplanową postacią!
Wskazane przekręcenia świadczą nie tylko o niekompilatora i plagiatora, ale także o jego
nieznajomości tematu i "locie" myśli.
Nie wymieniłem oczywiście wszystkich "dwuznacznych" fragmentów zaczerpniętych z moich publikacji,
jedynie ważniejsze, bądź bardziej charakterystyczne.
Wszystkie znaleźć można wyłącznie w moich o wiele
wcześniejszych tekstach, mających charakter informacji źródłowych.
Oświadczam, że nigdy niejakiemu Adamowi Kowalczewskiemu żadnych wywiadów nie udzielałem.
Nie znam go osobiście. Nie udzieliłem mu także zgody
na wykorzystanie w takiej formie moich publikacji.
Pozostaje jeszcze "na deser" grubsze przestępstwo
A. Kowalczewskiego. Na 12 str. swego "dzieła" pisze on
tak: "Przekonywająca jest więc teza o zaproszeniu Nikifora przez dwóch malarzy związanych z Aleksandrem
Gierymskim. Kim oni byli? (... ) Kilka domysłów niepozbawionych podstaw snuje Seweryn Wislacki - tym
drugim mógł być syn Tadeusza Stryjeńskiego - Karol".
Na str. 14 m.in. czytamy: "Seweryn Wislacki opisuje swoją rozmowę z Zygmuntem Królem- krakowskim
malarzem, który zetknął się z Nikiforem około 1922 r.".
Obydwa odwołania się do mojego nazwiska (pisanego zres ztą konsekwentnie błędnie; poprawnie jest
udolności
Seweryn A. Wisłocki) i do rzekomych publikacji na
wskazane tematy są zwyczajnym humbugiem. Jest to
ordynarne kłamstwo. Jeśli nie- to żądam pokazania
moich publikacji, które upoważniły Kowalczewskiego
do napisania powyższych stwierdzeń.
Kowalezewski nie zna słowa "fontaź". Pisze "fontaż", a w przepisanym fragmencie z Notatek o Nikiforze
A. Jackowskiego - fontazie zamieniają się w fantazje!!! Takich prymitywnych lapsusów jest więcej, ale
na tym tylko się zatrzymam.
***
Zamykając ten specyficzny zapis dotyczący sądowego finału ustalenia tożsamości Nikifora jako Epifa-
niusza Drowniaka, chcę wrócić do pewnych fragmentów uzasadnienia wyroku. W części zatytułowanej:
Sąd ustalił następujący stan faktyczny mamy do czynienia z syntetycznym, opartym na udowodnionych
zdarzeniach i faktach, życiorysem Epifana Drowniaka,
w tym również z całościowo wypunktowaną jego świa
tową karierą artystyczną. Część ta zamknięta jest peł
nym wykazem dowodów procesowych. W szeroko rozbudowanej części trzeciej - W tym stanie rzeczy Sąd
zważył - omawiającej zeznania świadków i przedstawione dowody, podzielił je na wiarygodne i niewiarygodne. Te pierwsze sumuje stwierdzenie: "Złożone
więc przez nich zeznania i oświadczenia z tego wzglę
du, że są autentyczne i prawdziwe, zasługują na wiarę.
Na ich podstawie Sąd ustalił tożsamość Nikifora jako
�Epifaniusza Drowniaka, syna Eudokii Drowniak urodzonego 21 V 1895 r. w Parafii Greckokatolickiej
w Krynicy na nr 35/1895. Natomiast Sąd pominął dowody z zeznań świadka Zbigniewa Wolanina, który
w zeznaniach nie miał żadnych istotnych wiadomości
o pochodzeniu i tożsamości Nikifora, a wątpliwości
(... ) . Zeznania św. Mariana Włosińskiego, św. Stefana
Półchłopka złożone w sprawie Ns 169/98 nie stanowią
materiału dowodowego istotnego w obecnie prowadzonej sprawie, bowiem wyjaśniają przyczyny dla których utworzono akt urodzenia Nikifora w toku postę
powania przed Sądem Powiatowym w Nowym Sączu
Wydziałem Zamiejscowym w Muszynie".
Pisząc
***
Przypisy
Adam Kowalczewski, jaśnie Pan Nikifor, Wydawnictwo ADI,
Łódź, 2003 r.
Aleksander Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewicz, Notatki o Nikiforze, "Polska Sztuka Ludowa", Warszawa, Rok XXXIX, 1985,
nr 3-4, s. 227-238
Seweryn A. Wisłocki, Przyczynek do biografii Nikifora Drown.iaka nazwanego Krynickim, "Polska Sztuka Ludowa", j. w., s. 220221, w plagiacie s. 10-11
ibidem, s. 221; w plagiacie s. 8
patrz: przypis 3
ibidem, s. 223, w plagiacie s. 22-24
ibidem, s. 223; w plagiacie s. 31
ibidem, s. 223-224, w błędnej przeróbce s. 34
Seweryn A. Wisłocki, Epifan Drowniak- lemkawski "Matejko, w:
Katalog wystawy "Nikifor", PME, Warszawa, 1995, s. 20-21;
w plagiacie s. 57
ten tekst, uświadomiłem sobie, że 13 marca
2003 r. odbyła się przedostatnia rozprawa tego historycznego w swoim wymiarze procesu. Składałem na
niej zeznania jako ostatni świadek powołany przez
Zjednoczenie Łemków. Rozbudowane wnikliwymi pytaniami sędzi Barbary Tischner i podstępnymi pełno
mocnika muzeum zeznanie trwało ok. półtorej godziny. Złożyłem również sądowi, jako dowód, kserokopię
tzw. łemkowskiego numeru "PSze oraz kserokopię
mojego tekstu z katalogu wystawy Nikifor w PME
w Warszawie na stulecie urodzin Artysty. 26 marca
2003 r. na ostatniej, tzw. walnej rozprawie sąd zapoznał się w obecności obu stron i przybyłej licznie publiczności (głównie krynickich Łemków) z filmem
Człowiek zwany Nikiforem Grzegorza Siedleckiego. Po
tej dowodowej projekcji został uroczyście ogłoszony
wyrok. Po uprawomocnieniu się jest on werdyktem
obowiązującym, którego wiarygodność nie budzi wąt
pliwości.
Na zakończenie chcę podzielić się pewną refleksją.
Wbrew emocjom- może dobrze się stało, iż proces ten
trwał prawie siedem lat, że przesłuchano wszystkich
żyjących świadków, którzy znali Nikifora osobiście,
a także i tych, którzy mieli wiarygodne przekazy
z pierwszej ręki (jak przykładowo ja - od mojej Matki
Olgi z domu Gromosiak, Wisłockiej, córki Harasyma,
w którego domu mieszkał Epifaniusz, zwany przed
wojną pospolicie Nikifor). Sąd musiał "przekopać" się
przez multum publikacji gmatwających obraz, a także
zapoznać się materiałami o charakterze wiarygodnych
opracowań źródłowych. W sytuacji mataczonej do
ostatniej chwili jedynie tak rzetelnie, tak wnikliwie
przeprowadzony proces i wieńczący go wyrok - mają
wartość ustaleń nie do podważenia.
W wymiarze "Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" jest to klamra, już(!) po siedemnastu latach przynosząca urzędową korektę dotyczącą tożsamości Nikifora, zgodnie z naszymi niegdysiejszymi ustaleniami.
Dwór Bella Vita, Wola Zręczycka, 17.08.2003 r.
Nikifor, Biskup w pokoju ok. 1937 akwarela, papier
234
�Jacek
Olędzki 1933~2004
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8ae613eac89ebf44dc72b0bd3683b4c.pdf
75e6790473688c3aaa76526517441575
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5433
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Olędzki, Jacek (1933-2004)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5051
Title
A name given to the resource
Człowiek niewygasłego wejrzenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.237-238
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Wasilewski, Jerzy S.
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
acek Olędzki- to przede wszystkim oczy. Najpierw
"oko", dar wypatrywania, kadrowania, ustawiania
w najodpowiedniejszym świetle, tak by powstała fotografia pokazująca piękno, głębię i tajemnicę tam,
gdzie inni nie umieli zobaczyć nic. Jego światłocienio
we zdjęcia dwóch zwykłych dłoni w mongolskiej grze
zręcznościowej wyglądają jak zapis tajnego języka albo
ezoterycznych scen ze wschodniego teatru cieni. Nigdy nie byłem z nim w terenie, ale wiem, że te fotografie robił w jurcie długo w noc, bez końca przestawiając
jakieś zmajstrowane z desek konstrukcje oświetlenio
we; było to w obecności sędziwego profesora Dynowskiego, który próbował zasnąć i bardzo się wtedy zży
mał, ale jeszcze po latach opowiadał o tym z szacunkiem dla Jackowej zawziętości.
A potem jego "oczy" w szerszym znaczeniu - jako
sposób patrzenia na drugiego człowieka, przenikania
w głąb i kontaktu z nim. Niech lepszy ode mnie portrecista opisuje to niesamowite spojrzenie: przenikliwe, świdrujące, a przecież nie bez wilgotnej warstewki
w oczach, która dawała nadzieję, że w jego patrzeniu
spode łba jest życzliwość i ciekawość, jaki jest ten drugi. A jeśli ironia - to także ta ciepła, jeśli żart - to raczej ścichapęk, bez śmiechu.
Kiedyś trochę się tych oczu bałem. "Trochę" to
zresztą mało powiedziane. Dawno temu, jako student
czwartego roku ówczesnej etnografii, miałem wygłosić
na jego zajęciach referat na temat historycznej genezy
polskiej sztuki ludowej. Czułem się przygnieciony odpowiedzialnością za przedstawienie tak zasadniczej
kwestii wobec człowieka, który - jak sobie wyobraża
łem - oczekiwał wypowiedzi arcymądrej i tylko na ta-
JER ZY S. WAS ILEWSKI
J
Człowiek
niewygasłego
wejrzenia
ką ostateczną prawdę zasługiwał. Pamiętam, że
przemówienie po kilku minutach - sparaliżowany
strachem, że nie przedstawiam mu nic poza akademickimi abstrakcjami.
Swoim spojrzeniem obnażał nieautentyczność.
Mój (nasz, pokoleniowy) młodzieńczy zapał w imitowaniu modnych książkowych konstrukcji (albo
i w tworzeniu własnych, "śmiałych" uogólnień i modeli) brał na sztych swego krytycyzmu, uwagi dla detalu,
ciekawości i szacunku dla prawdziwych ludzi, ich osobowości, realiów życia i kultury. Kiedy przeczytał mój
artykuł o symbolice ruchu obrotowego w Mongolii,
dał mi swoją fotografię kobiety, która zmiata śnieg
z dachu jurty, posuwając się w lewo (a więc pod słoń
ce, czyli wbrew "mojemu" kosmologicznemu paradygmatowi); przypomniał mi w ten sposób, że w codziennej praktyce człowiek działa inaczej niż w symboliczno-rytualnej teorii.
rwałem
�Z biegiem czasu i on zaadaptował do swego poznawczego światopoglądu odpowiadające mu elementy wielkich nurtów interpretacyjnych, ale zawsze po
swojemu je przetwarzał. Nie budował na ich wzór
sztywnych systemów, lecz jedynie brał z nich narzędzia
dla ulepszenia własnego wglądu w drugiego człowieka.
Kiedy zaczął przedstawiać polskie wierzenia magiczne
na temat przyrody, to głównie po to, by zilustrować
stosunek konkretnych ludzi do ich własnego otoczenia, a nie logikę czy strukturę modelu świata. Gdy gromadził mongolskie mity o pogodzie i żywiołach, to także miało to służyć lepszemu poznaniu i zrozumieniu ży
jącego wśród nich człowieka, zakorzenionego w przyrodzie, a nie konstruowaniu abstrakcyjnego systemu
myślenia mitycznego. Ciekawiło go raczej to, z jakimi
uczuciami człowiek wykonuje działania magiczne czy
religijne, a nie to, jaki jest ich sens, możliwy do odczytania w gabinecie z pomocą uniwersalnego słownika
symboli. Mnie, zbierającemu wcześniej takie materiały, nie przyszło to nawet do głowy.
Wiadomo - Olędzki. Był zawsze sobą, osobowością, osobą, człowiekiem osobnym. Ale ten odludek
nie był nigdy mizantropem. Był badaczem terenowym
jak mało kto - wykraczając poza wymogi etnograficznej obserwacji uczestniczącej realizował wśród swoich
murzynowiaków uczestniczące uczestnictwo. Uświa
damiam sobie teraz, nie bez zaskoczenia, że w gruncie
rzeczy musiał mieć niemało wiary w człowieka. Patrząc
na zmieniającą się wieś kurpiowską czy ginące kultury
pozaeuropejskie nie biadolił nad ich upadkiem, nie
skarżył się na zanik dawnej duchowości. Zamiast tego
podziwiał ich zdolności adaptacyjne, bez ironii opisywał nowoczesne zapożyczenia, świadczące o inteligencji i sile przetrwania, choć kogoś innego mogłaby tylko razić groteskowość takiej modernizacji.
Ostatnia książka, Ludzie wygaslego wejrzenia
(1999), jest summą wszystkich Jackowych sposobów
patrzenia, katalogiem od lat drążonych tematów, świa
dectwem jego obsesji i idiosynkrazji. Nie miejsce tu na
jej krytyczne recenzowanie. Ze swoim rozrzutem tematycznym, obfitością wspominków i dygresji oraz zalewem kilkustronicowych cytatów, pisana jakby w proteście przeciw terrorowi wszelkich przyjętych zasad
wydawniczo-formalnych - copyrightowych, edytorskich, redakcyjnych, językowych i interpunkcyjnych zrobiła na mnie wrażenie problemowego collage'u,
książki raczej sfastrygowanej niż "dobrze zeszytej". Jej
czytanie to jak wędrówka przez trudny i uciążliwy,
a geologicznie różnorodny teren.
Ale, jak sam pisze, ujmując to w zdaniu na miarę
Koheleta, "bywa jednak, że nawet Sahara użyczy cierpliwemu swojego Tasili" (s. 145). Jego opis pracy grupy afrykańskich artystów wykonujących odlewy z brą
zu (s. 3 70) mógłby wejść do antologii najlepszych opisów w antropologii, takich gdzie badacz relacjonuje
w zgęszczeniu istotną dla danej kultury scenę, której
był naocznym świadkiem. Podróżujący z nim czytelnik
widzi, że jest on wierny trasom i tematom swoich
pierwszych podróży: nomadzi Azji Centralnej, subsaharyjska Afryka, zwykły człowiek jako twórca. Wraca
do kwestii, które stawiał w młodości: przypominając
mocny film Jacopettiego Pieski świat, znów pyta, ile
w człowieku jest zwierzęcia; za Gabrielem Marcelem
powtarza pytanie, czy warto mieć, czy być.
Nie goni za aktualnością, nie używa takich słów
jak postmodernizm, chociaż śmiało mógłby uchodzić
za autentycznego, z bożej łaski, prekursora panowoczesnej postawy badawczej i pisarskiej. Wielkie kwestie stawia po swojemu, nie przywołuje aktualnie odmienianych nazwisk. To może dziwne, ale nie sięga
nawet do autorów, którzy mogliby mu być bliscy. Nie
cytuje filozoficznych wywodów Levinasa, nie komentuje antropologicznych wypowiedzi Kapuścińskiego on, taki znawca i miłośnik Afryki, nie powołuje się nawet na jego Heban.
Może odpowiedziałby nam przekornie, iż nigdy nie
interesowały go heban, kość słoniowa czy inne surowce "wysokie" - zbyt ostentacyjne, a do tego pozyskane
kosztem natury. Wolał "sztukę ubogą", której dzieła
robione są z tworzyw niepozornych, jak słoma, trzcina,
sznurek, gałęzie wierzby, barani łój, wosk pszczeli,
mąka do pieczenia małych ciastek ... Dlatego napisał
pochwałę zwykłego haka- wynalazku ludzkiego, wielkiego "pod względem swej niezwykle pomysłowej i zarazem praktycznej przydatności" (s. 95). Dlatego
uważnie przyglądał się - w różnych tekstach - takim
działaniom, jak wiercenie palcem dziur w cegłach
nadwiślańskich kościołów (w średniowieczu) czy
zostawianie w autobusach maleńkich "vlepek" (współ
cześnie). Traktował je z pełną powagą- jako elementarne "znaki istnienia" owych hoi polloi, ludzi pospolitych, w historii nieznaczących, wszystkich tych "Kieł
bików i Uklejek" (co za znakomite określenie, wyło
wione z nadwiślańskiego terenu badań - nie zapominajmy, czyj to termin, podobnie jak owe "znaki istnienia",
"salony odnowy duchowej" i inne, którymi obiegowo
się posługujemy).
Jacek łączył w sobie i swoim pisarstwie cechy przeciwstawne. Szukam słów... może "smutny figlarz" albo
-koniecznie z dużej litery- "Przekora"? Na ponurym
obliczu, w oczach smutnego wodołaza coś się czasem
zapalało i zaczynała się oryginalna krytyka, kpiąca
ocena, zaskakujący wywód. Ten Przechera wodził nas
wtedy za nos, wyprowadzał słuchających w pole, dawał mi nauczkę. Ale była to przekora tylko wobec nas,
a za to najprawdziwsza pokora wobec Innych, wobec
Drugiego Człowieka.
238
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3325066c268d4239512a499f63bd7363.pdf
bebcf398bd70a5ef4ec6ae107ec93a49
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5434
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5052
Title
A name given to the resource
"Bania Karmelicka albo antropologia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.239-240
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zowczak, Magdalena
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
iedy przywołuję obraz Jacka pogodnego, widzę
Go w Murzynowie, w początkach lat osiemdziesiątych, w środku lata; Jacek zasiada w cieniu rozłożystego klonu przed swoim muzeum i, obserwując mnie, nuci figlarnie: Szła baba z łąk, ugryzł ją
bąk ... Kilka razy prowadziłam badania w tej Jackowej
ziemi wybranej i z Jego inspiracji, z pierwszą moją grupą laboratoryjną, a potem zbierając materiały do mojej książki. Murzynowo, przedmieście naftowej metropolii, nie należało do tzw. dobrych terenów badawczych: ogólnie rzecz biorąc niegościnne, niechętne,
nieprzystępne, jak zresztą w ogóle Mazowsze. W dodatku kontakt z ludźmi obciążony był działaniami geografów, którzy utworzyli stację-obserwatorium w budynku byłej szkoły. Ponieważ moje wyjazdy badawcze
koncentrowały się na wschodzie Polski, odczuwałam
rażący kontrast w atmosferze rozmów na niekorzyść
Murzynowa. Dopiero później zdałam sobie sprawę, że
Jacek potrzebował opornej, niewdzięcznej rzeczywistości, żeby chronić się przed fałszywymi pozorami ła
twych kontaktów; nie traktował bowiem etnografii jako ucieczki od rzeczywistości, ale przeciwnie, jako
sztukę przyjmowania jej w postaci spotęgowanej aż do
granic wytrzymałości. N ie można opisać, kim byłJacek
dla mnie i moich kolegów, bez wzmianki o prowadzonej przez niego grupie laboratoryjnej (zwanej wówczas, w połowie lat siedemdziesiątych, proseminarium), w której uzyskaliśmy formację duchową i warsztatową. Bez względu na to, czyim pomysłem była ta
formuła zajęć, to Jacek potrafił nadać jej duszę. Stał
się dla nas pierwszym autorytetem i nieraz na ślepo
angażowaliśmy się w realizację jego pomysłów. Był autorem kwestionariusza na temat zdarzeń cudownych,
którego nauczyłam się na pamięć, zanim poszłam na
K
moją pierwszą etnograficzną rozmowę. Wprowadził
surowy standard dokumentacji: jako pierwszy (i przez
długi czas jedyny) wśród wykładowców domagał się od
początkujących studentów posługiwania się magnetofonem i opracowywania materiałów w maszynopisie,
a zarazem naciskał na odrzucenie atrybutów tajnego
agenta. Marzyliśmy o napisaniu wspólnej książki. Był
to rodzaj inicjacji w etnografię jako praktykę życiową,
której towarzyszyła cicha rywalizacja pomiędzy naszą
grupą i grupą Ludwika Stommy, jako że obie koncentrowały się na religijności ludowej. Różniły się jednak
pod każdym innym względem, a więc typem więzi mię
dzy prowadzącym i uczestnikami, sposobem traktowania rozmówców i atmosferą badań terenowych. Kiedy
Jacek wyjeżdżał do Afryki, uznał, że bezpieczniej bę
dzie pozostawić nas pod opieką Zbyszka Benedyktowicza. Może dlatego postrzegałam wówczas ową rywalizację na planie teoretycznym: fenomenologia przeciw
strukturalizmowi, który zresztą był dla nas także niezwykle atrakcyjny. Jacek był jednak zawsze antyteoretyczny, nieufny wobec metodologicznych kanonów.
Praktykował postawę egzystencjalną, inspirowaną filozofią Gabriela Marcela. Celem jego studiów były im-
MAGDALENA ZOWCZAK
Bania Karmelicka
albo antropologia
niezwykłości
ponderabilia, esencja tego, co w kulturze elementarne
i najtrudniej uchwytne: związki kategorii etycznych
i estetycznych, typy religjności. Służyła temu obserwacja wychodząca od szczegółu: mimiki, gestu, specyficznych wyrażeń językowych, a jednocześnie wgląd
w ekspresję materialną, usytuowaną jednak z reguły
w takiej przestrzeni, która z perspektywy tzw. kultury
wysokiej traktowana była z pogardą jako nieistotny
margines albo wręcz śmietnik. Tu pomysły Jacka kontynuują tradycję studiów Jana Stanisława Bystronia,
chociaż przewyższają je pod względem znajomości tzw.
praxis, dostępnej tylko w bezpośrednim doświadcze
niu. Analizowane w Jackowych rozważaniach ludowe
wota i feretrony, jamki modlitewne, znaki kreślone
przez niepiśmiennych chłopów, detale konstrukcji
drewnianych i metalowych i ich zdobienia, nomenklatura kości głowy szczupaka, lalka z turzycy, wiejskie
przybory toaletowe nabierają charakteru "znaków istnienia", stają się dokumentami fascynujących zachowań kulturowych. Jacek, wytrawny esteta, potrafił je
eksponować i fotografować, wydobywając ich ukrytą
urodę. Niezwykłe wrażenie wywierały na mnie zawsze
Jego czarno-białe fotografie, na których figurki wotywne z ciasta i wosku czy pieczywo obrzędowe wyglą
dają jak monumentalne rzeźby. Byłam kiedyś świad
kiem zabawnego wydarzenia w Jackowym muzeum,
gdzie zacierały się granice między życiem i ekspozycją,
składającą się w znacznej mierze z przedmiotów codziennego użytku. Pewna pani, która przybyła zwiedzić
muzeum, dostrzegła ułożone misternie na blasze kuchennej skorupki od jajek uzbierane z kilku dni. Przyglądała im się niepewnie przez dłuższą chwilę, jakby
widziała takie eksponaty po raz pierwszy w życiu, po
czym spytała, co mają przedstawiać.
Jacek, jak chyba żaden ze znanych mi badaczy, potrafił budować refleksję w oparciu o wszystkie możliwe
typy źródeł, od dziecięcych rysunków po archiwalne
metryki. Było to jednak ciągle jeszcze za mało na potrzeby jego etnologii, więc posługiwał się eksperymentem, inicjowanym jego własnym działaniem. Ta gra,
mająca cechy teatru, dawała niekiedy efekty surrealistyczne, jak w przypadku afrykańskich muszli, przechowywanych- według Jego komentarza- w niektó-
�rych domach Murzynowa i wykreowanych w monografii tej wsi jako symboliczny akcent, znak losu, łączą
cy Autora afrykanistę z Jego ziemią wybraną.
Pewnego razu umówiliśmy się telefonicznie
w Ogrodzie Saskim nieopodal jego domu. Odnalazłam
go leżącego na wznak na środku asfaltowej ścieżki.
Konwersował życzliwie z parą młodych ludzi, którzy
w przeciwieństwie do innych przechodniów nie ominęli go szerokim łukiem, lecz podeszli i zagadnęli, czy
nie trzeba mu w czymś pomóc. Eksperymentował
w ten sposób ze sobą i ze wszystkimi, bez wyjątków czy
strefy ochronnej. Spotkania z nim były poruszające,
uruchamiały emocje, otwierały drogę do samopoznania, ale też - zależnie od kondycji obu stron - bywały
czasami nie do zniesienia i budziły odruch obronny.
Niełatwo było sprostać jego pomysłom.
Jacek był wspaniałym gawędziarzem, snującym
wielogodzinne narracje nasycone szczegółowymi ob-
240
serwacjami, ale też konfabulacją, która nadawała jego
opowiadaniom potoczystość, barwy i wdzięk Paskowych pamiętników. Obdarzony takimi talentami, nie
zawsze potrafił wypowiadać się równie atrakcyjnie
w tekstach, które chyba też z reguły nie miały szczęścia
do redaktorów. Wymagają więc od otwartego czytelnika wysiłku i niekiedy żmudnej rekonstrukcji, a do nieprzygotowanego mogą zupełnie nie trafiać. Niezależ
nie od syntezy dokonanej przez samego Jacka w Ludziach wygaslego wejrzenia, warto byłoby wydać zbiór
jego najlepszych tekstów rozproszonych (a jest w czym
wybierać) wraz z wyborem zdjęć, w jednolitej redakcji.
Myślę, że taki collage, popularyzujący na szerszym forum nieprawdopodobne bogactwo jego studiów, mógł
by nosić tytuł wymyślony przez samego autora dla projektowanego przez niego periodyku (cytuję z jego listu): "Bania Karmelicka. Antropologia niezwykłości
(cuda, ale nie tylko)".
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7cf0d993719c5d63c6487bf99d46b459.pdf
122e6ae2b78811d533e0bc19a009c67a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5435
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Olędzki, Jacek (1933-2004)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5053
Title
A name given to the resource
Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.241
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
C
iężko mi pogodzić się z jego śmiercią, był młod
szy, pełen pasji do ostatnich chwil. Niepokorny, ale wierny w przyjaźni, choć rugał mnie niemiłosiernie za pomnik na placu Krasińskich. Patrzył
na niego z okna swej mansardy i na mnie wylewał swą
złość - byłem przecież kiedyś w wojsku, w artylerii oczekiwał, że to świństwo wysadzę. A ja już zmieszczaniałem, nawet tego nie umiałem zrobić dla przyjaciela! Był fascynujący, ale trudny. Fotykał się o własne
nogi. "Świat" takich nie lubi, nigdy nie wiadomo, co
im przyjdzie do głowy. Hierarchię urzędową przyjmował z pokorą, ale tak wyraźną, że dostrzegano w niej
ironię. Zapewne słusznie. A przecież przerastał swoich
utytułowanych zwierzchników i kolegów o głowę. Co
najmniej. Wobec tego nie znalazło się dla niego po
studiach miejsce w katedrze etnografii. Zresztą nie
chciano w niej widzieć ani Ludwika Stommy, ani
Zbyszka Benedyktowicza. Stomma został wtedy profesorem na paryskiej Sorbonie, Benedyktowicz uwikłał
się w redagowanie "Kontekstów" (fantastyczne numery), związał się z katedrą dopiero w ostatnich latach.
Jacek znalazł przytulisko w Instytucie Geografii, co
miało tę dobrą stronę, iż mógł wyjechać na stypendium do Afryki, i co jeszcze ważniejsze - badać społeczność wsi Murzynowo. Przez lata. Systematycznie,
mądrze. Parniętam seminarium folklorystyczne, które
prowadziłem na zamku w Książu. Program był napięty,
Jacek miał mówić od 8 do 10. Ale mówił tak fascynująco, że słuchaliśmy go do samego obiadu, a później do
kolacji, i znów po niej. Byłem tak wzruszony, jak gdybym słuchał relacji Bronisława Malinowskiego z wyprawy do Trobriandów. Jacek umiał widzieć. Inni patrzą, lekceważą to, co dokoła - a dla niego ważne były
rysunki dzieci na boisku, napisy w tramwajach wszystko. Interesowali go ludzie, umiał dostrzec
w nich to, co ważne, ciekawe. W Mongolii, w Afryce,
na Kurpiach. Cudownie patrzył, czuło się, że dla niego
jest ważne to, co mówię. Znałem tylko dwóch takich
ludzi umiejących słuchać- Ludwiga Zimmerera i Jacka. Mówiono im wszystko, już nawet nie jak na spowiedzi, ale na torturach. Wszystko. Przecież tak namiętnie słuchali!
Ludzi z Murzynowa traktował jak przyjaciół. Szai co ważne- lubił. Oni o tym wiedzieli i starali
się serdeczność odwzajemnić. To były kontakty mię
dzyludzkie, a nie etnograficzne wywiady. Książka Munował
rzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (W-wa,
1991) jest pozycją znakomitą, a Kultura artystyczna
ludności kurpiowskiej (Wrocław, 1971) najciekawszą,
jaką znam, relacją o kulturze ludowej . O sztuce.
A sztukę Jacek widział znakomicie, obserwując i fotografując z całą świadomością artystycznej wartości
obiektu. Umiał dostrzec urodę glinianego konika, kozy prostyńskiej, monumentalizm wotów woskowych,
które odkrył w kurpiowskich peregrynacjach. Jego
wrażliwość artystyczna była niezwykła i to nie tylko
ALEKSANDER JACKOWSKI
Jacek
w środowisku antropologicznym. To on zwrócił mi
uwagę na Jerzego Kalinę, zmusił do przyjścia na Dworzec Centralny, gdzie obaj badali reakcję publiczności
na zawieszony pod sufitem wielki sześcian. Pogonił
mnie na Świętokrzyską, gdzie Kalina stworzył znakomitą rzeźbę, wchodzących pod ulicę i wychodzących
ludzi. W galerii przy bramie Uniwersytetu zrobił wystawę fascynujących rzeźb - z zapałek, suflera w jednym z warszawskich teatrów (Kornaś?). Zajmował się
kowalstwem, rzeźbą, plastyką obrzędową, wotami, obrazami, wrażliwością estetyczną i preferencjami chło
pów, światopoglądem, ich współczesnością i historią.
Większość jego artykułów znaleźć można w rocznikach, "Kontekstów". Wiedział, że w tej redakcji ma
prawdziwych przyjaciół, że czekamy z niecierpliwością
na każdy jego tekst.
Był wierny ludziom, z którymi się przyjaźnił. Wiedział, że ma wpatrzonych w siebie uczniów, budził
w nich wrażliwość, poczucie odpowiedzialności. Czcią
otaczał pamięć Andrzeja Hemki, który odszedł nie
mogąc znieść naporu życia. Wpływał na studentów,
rozszerzał pole ich wyobraźni. Ja też wiele mu zawdzię
czam, był kimś. Tak jak niegdyś jego profesor Witold
Dynowski, którego wykłady trudne były do zanotowania, ale zostawały w pamięci.
Dynowski otwierał perspektywę na wielki świat,
inne kultury, to było więcej niż znajomość szczegółu,
uwarunkowań tylko jednego środowiska. Podobnie Jacek. Uczył patrzeć na świat, widzieć go i opisywać.
Także fotografować. Ale czy ktoś zechce i zdoła pokazać na wystawie jego fantastyczne zdjęcia z Kurpi,
Mongolii, Afryki? Byłyby dopełnieniem książek i artykułów.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36236439bae37ed20d61ec687bd95a4c.pdf
eced9b5e1d84cb204d4042c187a97c38
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5441
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5059
Title
A name given to the resource
Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.258-260
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Jan Gondowicz- krytyk literacki i tłumacz. Archeolog wyobraźni. Współpracuje, prócz "Kontekstów",
z "Nowymi Książkami", "Literaturą na Świecie" i "Tygodnikiem Powszechnym". Autor kilku tysięcy recenzji. Przekładał między innymi Biełego, Charmsa,
Brodskiego, Flauberta, Jarry'ego, Queneau i Topora.
Wydał bestiariusz Zoologia fantastyczna uzupełniona
(1995). Usiłuje opublikować trzy książki własne i szereg ekscentrycznych tłumaczeń. Były dziennikarz, były krytyk filmowy, były wydawca. Utrzymuje się (z trudem) z redagowania dzieł polskich pisarzy współcze
snych i skopanych przekładów. Mieszka w Warszawie.
N o ty o autorach
Wojciech Brojer - absolwent Wydziału Elektroniki Politechniki Warszawskiej, pracownik Instytutu Historii
PAN w Warszawie. Wydał m.in. Sefer jecira - Księga
Stworzenia (1995 , współautor); Diabeł w wyobraźni śre
dniowiecznej (2003). Założenie Domu Bożego jest fragmentem przygotowywanej książki Studia nad wzgórzem Moria.
Zygmunt Krzyżanowski - urodzony 11 lutego (30
stycznia nowego stylu) 1887 roku pod Kijowem. Miejsce jego urodzenia, nie zostało dokładnie ustalone.
W 1919 roku, w pierwszym numerze pisma "Zori",
ukazał się debiut Krzyżanowskiego - osadzony w epoce niemieckiego Sturm und Orangu dialogowy esej
o urokach niepewności, ]acobi i ,,Jakoby". Późniejsze
utwory nie zostały jednak opublikowane przez dłuższy
czas. Dopiero w dziewięć lat po śmierci Krzyżanow
skiego, czyli w roku 1959, w Związku Pisarzy powoła
no na fali odwilży stosowną komisję, mającą udostęp
nić jego twórczość czytelnikom. Pierwsze prozy Krzyżanowskiego ukazały się w prasie dopiero na przełomie
1988 i 1989 roku. By mogły przebić się do publiczności, musiał upaść komunizm.
Mateusz Braun- absolwent Instytutu Etnologii i Antropologii UW
Ryszard Ciarka- sekretarz redakcji "Kwartalnika Filmowego", pracownik Instytutu Sztuki PAN.
Andrzej Coryell- malarz i rzeźbiarz mieszkający w Bazylei.
W 1978 r. opublikował zbiór wierszy Les chameaux du
myope (Wielbądy krótkowidza) wyd. Caracteres, Paryż.
Powieść Spółka z lwem, wydano w 1986 r. w wyd. Czytelnik, a w 1991 r. -w języku francuskim- wyd. Actes Sud.
Jest autorem aforyzmów i przypowieści, które ukazały się
w ZeszYtach Uterackich, Frazie, Uteracjach, Aspektach,
Toposie. W 2002 r. zrealizował film krótkometrażowy Album rodzinny, a w 2004 r. następny- Wodna kaligrafia.
Wojciech Dąbrowski - antropolog pracujący w Australii i Papui-Nowej Gwinei. Studiował na Wydziale Afrykanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Doktoryzował
się na Uniwersytecie Narodowym w Canberze (Australia), pisząc pracę na temat reakcji ludności Gór Zachodnich w Nowej Gwinei na obecność misji katolickiej.
Wykładał na Uniwersytecie Narodowym w Canberze,
Uniwersytecie Sydnejskim i na Uniwersytecie Macąu
arie w Sydney. Pracował z Aborygenami Nowej Połu
dniowej Walii przy zbieraniu materiałów dokumentują
cych ich prawa do własności ziemi w ramach nowego
ustawodawstwa federalnego (Native Title). Jest konsultantem naukowym filmów dokumentalnych i fabularnych poświęconych PNG i Trobriandom (Black Harvest,
Joe Leahy's Neighbours, First Contact, Szlachetny Dzikus,
In the Savage Land) i historii emigracji do Australii (Amnesia). Ostatnio pracuje wśród Aborygenów i nie-Aborygenów przy rozwijaniu metod nauczania opartych
na zindywidualizowanej opiece mentorskiej.
Krystyna Dudzińska - etnograf, Instytut Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW, badania nad religijnością necprotestantów na Podlasiu i Ukrainie,
Religijność ewangelicznych chrześcijan-baptystów w
dowisku prawosławnych i katolików (2003).
Julia Hartwig - poetka, eseistka i tłumaczka, laureatka wielu nagród i wyróżnień. Opublikowała następu
jące tomiki poetyckie: Pożegnania, Wolne ręce, Dwoistość,
zieleń,
Czuwanie, Obcowanie, Czułość, Nim opatrzY się
Zobaczone, Przemija postać świata oraz ostatnie
zbiory poetyckie- nie ma odpowiedzi (2001), za który
była nominowana do Nagrody Nike, Wiersze amerykańskie (2002) oraz Błyski (2002); szkice: Z niedalekich
podróży, Dziennik amerykański; monografie: Apolinaire,
Gerard de Nerval; książki dla dzieci (pisane wraz z Arturem Międzyrzeckim): ]aś i Małgosia, Przygody poziomki, Tomcio Paluch, Wielki pościg.
Agata Kapturkiewicz - studentka IV roku Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW oraz I roku Wiedzy
o Teatrze na Akademii Tetralnej, pracuje jako asystentka w filmie.
Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię na
UW; adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW; zajmuje się kulturowymi uwarunkowaniami przekazu wizualnego oraz populamą recepcją sztuki.
Bartłomiej
śro
258
Kowal -jest doktorantem Katedry Języ
koznawstwa Ogólnego i Bałtystyki UW, a także studentem etnologii. Interesuje się językoznawstwem
i antropologią oraz związkami między tymi dwiema
dziedzinami.
�NOTY O AUTORACH
Lubomir Kosiński - zm. w 2004 r. starszy kustosz,
w dziale Dokumentacji Archiwalnej i Fotograficzno-Filmowej Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Warszawie.
kie w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW (2000).
Stypendium badawcze w Universitat Trier i Centre
Universitaire de Luxembourg (2002). Praca dydaktyczna dla Goethe-Institut w Warszawie (2002-2004).
Anna E. Kubiak- antropolog kultury, adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Autorka pracy na temat nowych ruchów religijnych Delicje i lewa ręka
Kryszny, 1997, za którą otrzymała nagrodę im. Stanisła
wa Ossowskiego; zamierza opublikować swoje Dzienniki
prowadzone podczas dwuletnich badań terenowych
nad ruchem Hare Kryszna. Od 1996 roku prowadzi badania nad kulturą New Age w Polsce, Anglii, Szkocji
i Danii. Przygotowuje do druku książkę NEW AGE.
Lech Mróz - Profesor dr hab. etnolog, zajmuje się problemami etnicznymi, autor wielu prac o Cyganach m.in.
Anna Kucio - absolewntka Instytutu Romanistyki
Uniwersytetu Warszawskiego. Do jej zainteresowań
badawczych należy szeroko rozumiana wielokulturowość i komunikacja międzykulturowa, w szczególności
kwestie dotyczące frankofonii (stosunki etniczne,
zmiana językowa i kulturowa we francuskich obszarach
językowych świata, literatura wyżej wymienionych).
Lechosław Lameński- dr
hab., prof. nadzw. KUL, historyk sztuki i krytyk, Dyrektor lnsrytutu Historii
Sztuki KUL, a zarazem Kierownik Katedry
Historii Sztuki Nowoczesnej, autor monografii: To-
masz Oskar Sosnowski 181 0-1886 rzeźbiarz polski
w RzYmie, 1997; oraz wielu artykułów, wstępów do katalogów, recenzji i haseł do encyklopedii, głównie z zakresu sztuki polskiej (architektury, rzeźby i malarstwa)
od II poł. XIX wieku do 1939 roku.
Aleksandra Metbechowska-Luty - historyk sztuki,
studia na UW, doktorat z nauk humanistycznych (UW
1966). Specjalizacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX
w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie pracowała
w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów
Polskich. Autorka 46 artykułów i 7 książek, m.in. Teofil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, Wrocław
1966; Widmo. Życie i twórczość Ludwika De Laveaux,
Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeź
bie polskiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie
z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu .
XIX w., Neriton, Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie polskim, Arkady, Warszawa 1999.
Grzegorz Pawłowski - absolwent filologii germańskiej
KUL (1999). Studia humanistyczne w Centre Universitaire de Luxembourg (1994-95) oraz w Universitat Salzburg (1997). Praktyka metodyczno-dydaktyczna w Centre de Langues, stypendium Ministre des Affaires Culturelles Grancl-Ouche de Luxembourg
(1996). Praca w charakterze reportera i nauczyciela fotografiki w ramach Academie d'ete w Larochette, Echtemach i Luksemburgu dla Cercle Europeen pour la
Propagation des Artes ( 1997, 1998). Studia doktoranc-
Dzieje Cyganów- Romów w Rzeczpospolitej XV-XVIII w.,
Warszawa 2001; Etnos Przebudzony [red.] Warszawa
2004. Dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW
Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii
Sztuki UW. Wraz z żoną, Jolantą Chrzanowską-Pień
kos opublikował Słownik artystyczny Paryża i regionu
Ile-de-France (Warszawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej (książka Okropności sztuki, Gdańsk
2000), krytyki artystycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikował w licznych czasopismach.
Magdalena Prosińska - absolwentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW (praca magisterska
na temat pielgrzymek na Podhalu) i Studiów Ochrony
Światowego Dziedzictwa (World Heritage Studies) na
Wydziale Architektury Folitechniki Brandenburskiej
w Cottbus (praca magisterska na temat zmian w tradycyjnej, drewnianej architekturze Nungów z Van
Quan, w północno-wschodnim Wietnamie). Zainteresowania badawcze i projekty dotyczące zmian w krajobrazie kulturowym wsi, dokumentacja, ochrona
i rozwój dziedzictwa. Mieszka w Berlinie.
Tomasz Rodowicz - historyk filozofii (ATK), aktor,
i muzyk. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warszawie
pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży
uzależnionej. W latach 1974-76 współpracował z Teatrem Laboratorium we Wrocławiu przy projektach
parateatralnych. Zaproszony przez Włodzimierza Staniewskiego, współtworzy z nim Ośrodek Praktyk Teatralnych "Gardzienice", gdzie pracuje do dziś.
W 1985 wyreżyserował w Munster (Niemcy) Prometeusza wg Ajschylosa. W latach 1992-94 współpracował
z teatrem Tanto w Wiedniu, w 1996 w duńskim Oyfn
Veg. W "Gardzienicach" jest współodpowiedzialny za
stronę muzyczną projektów; w 2000 r. wydał płytę
z muzyką antyczną Metamorfozy. W Akademii Praktyk
Teatralnych prowadzi trening fizyczny i zajęcia głoso
we. Pracuje nad projektem Orkiestra Antyczna.
Maria Rogińska- doktorantka
nych przy IFIS PAN.
Szkoły
Nauk Społecz
Maciej Rożalski - absolwent Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, obecnie na studiach doktoranckich w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnieniami z zakresu pogranicza antropo-
�rzył
logii kultury, filozofii kultury i estetyki - szczególnie
rolą ruchu, tańca, krwawej ofiary, spożywania w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych.
Sam zajmuje się teatrem, między innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych "Gardzienice" oraz jako performer teatrów ulicznych.
Towarzystwo Kursów Naukowych, konwersatorium
i Przyszłość (DiP) , współdziałał ze śro
dowiskami katolickimi - Klubem Inteligencji Katolickiej, z "Tygodnikiem Powszechnym", z ,,Więzią", z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim, z "Laskami" i z Duszpasterstwami Ludzi Pracy. Szczególnie bliskie kontakty
miał z kościołem św. Stanisława Kostki i z górnikami.
W roku 1980 w Gdańsku został doradcą "Solidarności" i działał w niej do końca swoich dni. Udział
w ruchu "Solidarność" widział jako dalszy ciąg uczestnictwa w Powstaniu Warszawskim.
Brał udział w wielu konferencjach międzynarodo
wych, m.in. Rencontres de Geneve, Klub Rzymski,
W.F.S.F, Wiłton Park.
Zarówno w swojej twórczości, jak i działalności reprezentował myśl niepodległościowego i humanistycznego socjalizmu, ładu społecznego opartego na idei
braterstwa i chrześcijańskiego personalizmu. Było to
permanentnym "powstawaniem" przeciwko wszelkim
przejawom totalitaryzmu i nieprawościom władzy.
Był członkiem polskiego PEN Clubu, który w r. 1990
ustanowił nagrodę jego imienia.
Autor kilku książek i ok. 150 artykułów. Najważniej
sze pozycje: O socjalistycznym humanizmie, Zapiski z lat
1950-1953, Próby świadectwa, niepokoje amerykańskie,
Doświadczenie
Maja Stachowiak - studentka Kolegium Międzywy
działowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na UW; w ramach studiów realizuje minimum
programowe w Instytucie Antropologii Kulturowej
i Etnologii oraz w Instytucie Stosunków Międzynaro
dowych.
Tomasz Wit Szerszeń- student MISH-u na UW oraz
w Studium Fotografii w PWSFTViT w Łodzi. Publikował w "Kontekstach".
Wiesław
Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską
poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku.
Jan Strzelecki, urodzony 4 VII 1919 r. w Warszawie,
zmarł 11 VII 1989 r. w wyniku brutalnego napadu
w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach.
Był socjologiem-filozofem, publicystą, eseistą.
Rozpoczęte przed wojną studia kontynuował W czasie wojny; studiował na tajnym uniwersytecie. Działał
w grupie młodzieży "Płomienie" związanej z organizacją
,,Wolność- Równość- Niepodległość". Współredago
wał
pisma młodzieży socjalistycznej "Płomienie", "Mło
Socjalistyczna" i "Droga". Uczestniczył w działa
niach bojowych, m.in. w pomocy Warszawskiemu Gettu. W Powstaniu Warszawskim walczył w batalionie
"Żywiciel" (AK). Dwukrotnie ranny, odznaczony Krzyżem Walecznych i Krzyżem Powstańczym.
Powojnie, w 1946 r., został asystentem prof. Stanisława Ossowskiego w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, a także przewodniczącym akademickiego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (AZNMS), członkiem PPS i jej Rady Naczelnej.
(Po połączeniu PPR i PPS stał się członkiem PZPR,
z której go usunięto w roku 1978 za permanentną
dzież
działalność opozycyjną).
Już
w roku 1946 był aresztowany pod zarzutem
należenia do WIN, zwolniony dzięki ostrej interwencji władz PPS. Od tego jednak czasu był stale, aż do
tragicznej śmierci, inwigilowany przez służby bezpieczeństwa.
W 1952 r. usunięty z pracy na UW jako "ideologiczny demoralizator młodzieży akademickiej". Nigdy więcej
nie pozwolono mu wrócić do pracy z młodzieżą. W latach 1957-1988 pracował w Polskiej Akademii Nauk.
Uczestniczył w wielu inicjatywach niezależnych
i opozycyjnych - był współtwórcą i prezesem Klubu
Krzywego Koła, współpracował z KOR-em, współtwo-
Socjalizmu model liryczny, Kontynuacje, Solidarite. Analyse
d'un mouvement social (wyniki badań socjologicznych
przeprowadzonych wspólnie z prof Alainem Touraine).
Jadwiga Brzezińska-Strzelecka - psycholog. Studiowała na Uniwersytecie Warszawskim u prof. Stefana
Baleya, prowadzącego Katedrę Psychologii wychowawczej. Kolejno pracowała: jako asystentka swego
profesora, jako redaktor literatury dla dzieci i młodzie
ży, w spółdzielni wydawniczej Czytelnik, następnie jako psycholog w Poradni Społeczno Wychowawczej.
Pełniła też niejednokrotnie funkcję biegłego sądowego
w procesach nieletnich przestępców.
W czasie wojny należała do AK. Odznaczona medalem "Sprawiedliwej wśród Narodów Świata"
Agnieszka Śmiertka - studentka Instytutu Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW, absolwentka Instytutu
Anglistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Interesuje się kulturą Wielkiej Brytanii XIX i XX
wieku, a w szczególności życiem codziennym w czasach wiktoriańskich oraz kulturą niderlandzkiego obszaru językowego.
Gabriela Świtek - historyk sztuki. Adiunkt w Zakła
dzie Dziejów Myśli o Sztuce, Instytut Historii Sztuki
Uniwersytetu Warszawskiego. Absolwentka University of Cambridge (wydział architektury, praca doktorska z dziedziny historii i filozofii architektury, 1999).
Kurator w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie (m.in. kurator wystawy Daniela Libeskinda,
Fundamenty pamięci, 2004).
/
260
�NOTY O AUTORACH
Jerzy Sławomir Wasilewski- etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii
Kulturowej UW W latach 1971-80 był uczestnikiem
corocznej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów
Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz o szamań
skich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty
etnologii, Warszawa 1989.
Seweryn A. Wisłocki - etnolog, krytyk sztuki, eseista. Zajmuje się śląską sztuką nieelitarną, (współtwór
ca Kolekcji Sztuki Nieprofesjonalnej w Muzeum
Śląskim), oraz problematyką interetniczności kultury
śląskiej. Autor licznych publikacji, m.in. książki Górniczy Śląsk w sztuce Górnego Śląska. Mit, sacrum, kreacja (1996).
Anthony Vidler - historyk i krytyk architektury
nowoczesnej i współczesnej. Absolwent m.in.
Wydziału Architektury, University of Cambridge.
Wykładał m.in. w Princeton University School of
Architecture oraz na Wydziale Historii Sztuki,
University of California, Los Angeles. Od 2002
dziekan The Cooper Union School of Architecture
w Nowym Jorku. Specjalizacja: francuska architektura
od czasów Oświecenia do współczesności. Ważniejsze
publikacje: The Writing on the Walls: Architectural
Theory
in the Late Enlightenment (Princeton
Architectural Press, 1987), Claude-Nicolas Ledoux:
Architecture and Social Reform at the End of the Ancien
Regime (MIT Press, 1990), The Architectural Uncanny:
Essays in the Modem Unhomely (MIT Press, 1992),
Warped Space: Architecture and Anxiety in Modem
Culture (MIT Press, 2000).
Joanna Zalewska - studentka Instytutu Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW. Psycholog. Pracuje
w Instytucie Psychologii Zdrowia przy Polskim Towarzystwie Psychologicznym, gdzie współtworzy portal
internetowy poświęcony tematyce psychologicznej.
Interesuje się antropologią współczesności.
Magdalena Zowczak, etnolog, dr hab., profesor w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się antropologią religii: związkami między kulturą religijną a tożsamością,
studiami nad apokryfem i modlitwą oraz współczesną
ekspresją religijną. Prowadziła badania etnograficzne
na Litwie, Białorusi i Ukrainie. Napisała m. innymi:
Bohater wsi. Mit i stereotypy, Wiedza o kulturze, Wrocław 1991, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wyd. FUNNA, Wrocław
2000, współautorka tomu Podole i Wołyń. Szkice etnograficzne, DiG, Warszawa 2003.
Summary of articles
Grzegorz Pawłowski My Home, Jerusalem
Reminiscences from a voyage to the Eternal City
of Jerusalem. The effect of awaiting successive images
has assumed the shape of a series of photographs
which document experiencing the fragmented shapes
ofhistory.
Wojciech Brojer The Establishment of the House of God
As long as they wandered, God accompanied them
and preceded them in the Ark of the Covenant and
below the Tabernacle. Once they settled clown in the
Promised Land, it became necessary to build Him
a House. Who, and in what manner was to decide
where in the homeland of the twelve generations of
Israel should the Tempie of Jehovah be erected? The
answer to this question is to be found in the texts of
the Jahvist (ninth century B. C.), cited in chapter 24
of 2 Samuel (2 Kings) and repeated (almost) faithfully
seven hundred years later in the Chronides (l ChronicIe, 21). The account given by Samuel is immersed in
the political re ality of the emergent Kingdom of Israel
and Juda, the organisational undertakings of King Da-
vid, and the revolt against the new structures. The inspiration, however, came from God (the wrath of Jehovah), and the foundation of the House of God was
composed of hierophancy together with its drastic
consequences and the abrupt intrusion of divine energy into earthly reality; the Temple's construction site
emerged in a dramatic dialogue between God and David. Heretofore destructive energy assumed the form
of Jehovah's altar in Jerusalem and on M t. Zion -land
obtained from the King of the Jebusites.
Anthony Vidler The Architectural Uncanny. Essays in
the Modem Unhomely.
Unhomely Houses is the first chapter of Anthony
Vidler's The Architectural Uncanny: Essays in the Modem Unhomely (MIT Press, 1992), in which the author traced the motif of haunted houses recurring in
Romantic literature, i. a. in the stories of Edgar Allan
Poe (The Fall of the House of Usher), Victor Hugo (Les
Travailleurs de la mer), and E. T. A. Hoffmann (The
Golden Flower Pot, Rath Krespel). By analysing literary
imagesof unusual houses and, at the same time, refer-
�ring to The "Uncanny", the celebrated text by Sigismund Freud, Vidler attempted to define the element
of the "uncanny" as a special experience in architecture. Assorted symptoms of spatial eeriness, e. g. the
feeling of disorientation, instability, and claustrophobia experienced when faced with the abyss of an imaginary void, a labyrinth or a prison, are discovered also in literary descriptions by Thomas De Quincy
(Confessions of an English Opium-eater) and Charles
Nodier (Piranese, contes psychologiques), one of the
many examples of the Romantic, sometimes "mistaken" interpretations of Giambattista Piranesi 's Carceri d'Invenzione series.
agent, obtained thanks to a pact with an unclean spirit
and used to expand an insufferably cramped flat, leads
to an explosion of the void: the flat hecomes a breeding
ground for an alternative, prison-like universe.
Tomasz Rodowicz Home, or Wandering in Time
An account of the first excursion made by the actors of the Gardzienice Theatre in Septernber 1982
to northern Norway (Lapland) and the only nomadic
tribe in Europe, the Sami. lts members have retained
their distinctness, identity, occupation (reindeer breeding) and archaic songs known as JOJK. A moving
description of the experience of seeking the reindeer,
loneliness, and the feeling of being los t, together
with an attempt at defining the true nature of the
home.
Mańa Rogińska,
The Road Home. Certain Aspects of
the Model of theWorld in Russian Orthodox Narration
from the End ofthe century.
Andrzej Coryell Drawing a Home
A reflection by an author of aphorisms and poetry,
expressing the dream-like dimension of a home.
In the presented reflections on the organisation
and conceptualisation of Iiving space in post-Soviet
Russia (1991-2004) the loss of the habits of sacralising
space is confronted with a tangible longing for the
Home, conceived as a sacral locum. The author attempted to examine, in the spirit of structuralism and
phenomenology, the status of the home in models of
the word contained implicitly (K. Levi-Strauss) in
Russian mythology. She sought an image of the home
in eontemparary Russian Orthodox narration (upon
the basis of 900 documents of daily life) by resorting
to a presumption of a profound analogy between the
religious and secular order, disclosed by Russian history as a whole. In this perspective, the text delves into
the theme of the home and the border, the home and
prison, the home envisaged as a stop along the way,
members of the household and newcomers, the home
and fate, the home and the family, sight and sound in
the space of the home, static and dynamie qualities,
and time and eternity. The author analysed concepts
of the smalt and large home (Fatherland, native land),
which appear as elements of a wartime image of the
world, typical for comemporary Russia.
Jan Gondowicz, Collector of Fissures
A biogramme of Sigismund Dominikovich Krzhizhanovsky vel Zygmunt Krzyżanowski (1887-1950),
whose voluminous prose and numerous essays were
revealed in Russia some fifteen years ago. This sophisticated and concise author - a Pole writing in Russian - transformed philosophical and physical concepts into succinct and astonishing tales worthy of
Calvin, Buzzatti, Landolfi, Rosendorfer or Borges, and
maintained in their spirit.
Zygmunt Krzyżanowski Quadraturite
This novel (Kvadraturin, 1926) from the collection
Chem lyudi miortvi, not published during Zygmunt
Krzyżanowski' s lifetime, starts in the manner of Bulhakov and ends in a truły Kafkaesque vein. A miraculous
Jerzy S. Wasilewski On the Trail of an Imaginary
Escape The Long March by Slavomir Rawicz - a description of an impressive escape to British lndia
across Mongolia, Tibet and the Himalayas, accomplished by a Pole arrested by the Russians in 1939 and
detained in a Siberian labour camp - has recently enjoyed a worldwide career, and is treated as a document. To an ethnographer farnihar with the terrains
in question it remains obvious fiction, brimming with
naive images of the East and glaring errors in depictions of cultural reality. The plot is full of infantile inventions, and totally lacks details which simply had
to be included if the described events really took place. A critical review of episodes, landscapes, and portrayals of the natives proves that the book was written by someone who had never been there. The current popularity of the publicarion demonstrates the
degree to which the boundary between the virtual
and the real has become obliterated. The reader is increasingly less concerned with finding out whether
something was an historical fact or fiction, vero or
merely bene trovato.
Maciej Rożalski Candomble
Candomble is a generał term pertaining to a group
of religious cults in Brazil. There is no single, strict definition of the essence of this phenomenon, which
cannot be even described as a cohesive religious formula, since Candomble is extremely differentiated and
syncretic. Depending on the region in which it takes
place the ritual is composed of various elements. Diverse impacts, partially of Catholicism and partly of
local Indian culture, together with the religious beliefs
brought over from Africa by black slaves, produced
a unique mixture characteristic for the multi-cultural
and ambiguous qualities of its form. As a rule, men-
262
�SUMMARY OF ARTICLES
tion is made of a set of cults, thus avoiding eventual
problems associated with definitions. There does
exist, however, a certa in joint feature typical for all offshoots of Candomble and worthy of special attention
- so-called passession which, according to the adherents of the cult, is a manner in which the pantheon
of the worshipped deities reveals itself. The gods descend into dancers selected for this purpose by assuming eontroi over their bodies. The nature of this divine passession remains unexplained. On the other
hand, it is known that it appears both in Brazil and in
other cults of African origin in Cuba and Haiti, not to
mention large parts of Africa, where it originated. lt is
even possible that this form of religious activity was
present already in the rituals of ancient Greece. The
author tells one of the stories about Candomble, the
Brazilian cult of possession.
Jacek Olędzki Poetic Diaries. Peru, the Iconosphere of
the Most Extraordinary Petroglyphs
In 2002 the author organised at Warsaw University a ("ceiling") display of Peruvian petroglyphs. In this
extremely personał sketch he describes his interest in
the phenomenon, and takes the opportunity to present anthropological themes and publications which
he regards as important.
Jacek Olędzki Quiet and Loud
A highly personał interpretation of Rondo de Gaulle'a (The de Gaulle Rondo), a book by Olga Stanisławska - a reporter's account of a trip to Africa.
Dąbrowski Verandah
Verandah is a description of the first four weeks of
Wojciech Z.
the author's stay in New Guinea and the historical
event which took place at the time- a missionary expedition across the jungle to terrains which up to then have remained heathen. For two years the author conducted on-the-spot work in the Western Highlands of
Papua-New Guinea. His research concerns changes of
the consciousness among tribes of the Hagen culture,
living in Jimi Valley, which in the second half of the
twentieth century found themselves under the impact
of a powerful gravitation of Western civilisation. In
contrast to many other earlier colonised lands, Papua-New Guinea, which from the 1930s remained under
Australian administration, did not experience a mass-scale influx of settlers and the resultant sudden attack
launched against its tribal organisation.
Magdalena Prośińska Feeding a Dead
The reportage, written by an ethnographer working in Van Quan, North-eastern Vietnam, tells a story of her experience of meeting a lady-shaman called
a then singer, who invites her to assist in a ritual called
feeding of a dead person. The Tay shaman calls the soul
ofMr. Tuan, who died one hundred days before and leads him through dangers of an Underground world.
An army of the Then spirits helps the shaman and Mr.
Tuan to reach the Land of Ancestors. The artide describes preparations for the ritual and gives many details about the ceremcny and people taking part in it.
Jan Strzelecki, Jadwiga Strzelecka The presented block
Tomasz Szerszeń BRISEES or Traces of Africa.
On the African Journal of Michel Leiris In Poland,
Michel Leiris is associated predominantly with the
surrealistic movement and placed within a constellation of such names as Georges Bataille or Antonin
Artaud (the recently translated into Polish De la
litterature consideree comme une tauromachie /Lustro Tauromachii l stems from Bataillean inspiration
which explains such an interpretation of Leiris' writing in Poland). Meanwhile, Leiris was also
an ethnographer. Years later, interest in his works was
disclosed by such influential anthropologists as James
Clifford. The author of text presented in this issue
concentrates his attention on Afrique fantorne (1934)
- a journal written by Leiris during his ethnographic
expedition across Africa. The journey came as a
breakthrough for Michel Leiris: all problems, topies, manners of writing characteristic for his later
works originate in Afrique fantome. This intriguing
text evades all classifications: it combines the features
of an intimate diary, an adventure story, an ethnographic treatise, and traveller's notes ... The author stresses the connection between "ethnography", "art'' and
"life" - Afrique fantorne is simultaneously "ethnograhy" and "autobiography".
of texts relating to the tragically deceased ]an Strzelecki
sociologist, mountaineer, political activist and publicist, encompassed predominantly that part of his life
which was associated with mountain climbing and research expeditions. The texts inducle reminiscences
by Strzelecki's wife, Jadwiga, documenting his mountain excursions (primarily in the Tatra M ts.); an interview conducted by Andrzej Wilczkowski, brimming
with fascinating anecdotes, in which Strzelecki recalled his first encounters with the mountains and the
beginnings of his career as a mountain clirober and alpinist; Strzelecki's "ethnographic" recollections from
an International Sodological Seminar held in Vittakivi (Finland), as well as his private notes and letters
linked with the Spitsbergen expedition.
Wiesław
Szpilka On Sealskins
"Sealskining" is a special type of skiing which
thanks to a suitable construction of the skis, the bindings, and the shoes, and by using two glued-on strips
of fa brie makes it possible to reach, and descend from,
every arbitrarily chosen spot. Ski-touringand ski-Alpine mountaineering also describe the phenomenon in
question, which offers a feeling of unrestrained liberty,
but also the experiences of exertion, pain and hazard.
�Andrzej Pieńkos The San Michel Book and Home
From the time of eighteenth-century expeditions
the island of Capri remained a popular destination of
artists and researchers alike. In 1876 Axel Munthe,
a young physician from Sweden, feli under the spell of
the island's beauty and commenced building his dream residence, which he named Villa San Michel. In
1929 he published his life's work, an autobiographical
novel entitled The Book from San Michel, a source of
information about a profound fascination with classical culture, which gave rise to the construction of the
author's highly individual home. The villa was not
subjected to any architectural conceptions, nor did its
owner employ a professional architect. The end result
was the outcome of inspiration sought among the ruins of Capri and the labaur of severallocal workers. A.
Pieńkos analysed this interesting example of hazardous architectural eclecticism, and inquired into the essence of this phenomenon, the limits of aesthetic fascination, and the arbitrariness of an artistic collage.
longing to existence, albeit free from the commonplace and banality; in this unique manner, he elevates and consecrates details of daily life, devising his
own imaginarium of man's real and supra-sensual existence. De Tramecourt uses gouache, pasteis and oil
paint; he seeks special texture effects and strives to
improve impasto and glaze. As a habitual partkipant
in artistic life, he frequently showed his works in assorted Polish, German and French cities. The most
relevant impulse in selecting the artist's path of life
proved to be a deeply encoded determination and
a conviction that he must devote himself to art,
which has become the sole reason for his existence.
Lechosław Lameński, To Conserve, to Restore, or Perhaps Simply to Tear It All Down?
A review of three books written upon the initiative
of Jarosław Krawczyk, editor-in-chief of the monthly
"Mówią Wieki", concerning the history of the protection and conservation of monuments of architecture:
Wokół
Aleksandra Metbechowska-Luty Places, Traces, Sha-
dows. On the Oeuvre of Daniel de Tramecourt
As an artist Daniel de Tramecourt is both an amateur and a professional. He had never graduated from
an Academy of Fine Arts, and in 1964-1967 he attended an secondary arts school in Lublin, where he
learned the basie warkshop skilis and embarked upon
individual work. For long he has succumbed to various fascinations, and is captivated by the art of Bosch,
the Surrealists, Witold Wojtkiewicz, Jean Dubuffet,
and Francis Bacon; in about 1995 he chose his master- the acclaimed painter Jacek Sienicki, in whose
works he discavered a spiritual affiliation. De Tramecourt applied graphic techniques and drew and sculpted a lot, but painting remains the core of his oeuvre.
He recreates the surrounding world: sites, landscapes, houses, interiors and objects, but also that which
he sees with the "inner eye" and which had been rendered indelible in traditional mernory - archetypical
motifs taken from philosophy, literature, art, the Bibie and mythology, and thus those realms which contain the ever-present idea of returnability, the "eterna! return" to the sources. In this manner, his art not
only mirrors substitutes of reality, but glows with the
shadows of "primary things". During the 1980s de
Tramecourt painted quasi-ludic grotesques, intensively "coloured" genre scenes enacted in the market
square of Kazimierz Dolny. Subsequently, he entered
the domain of the human dwelling - up this very day
de Tramecourt executes magnificent likenesses of the
universal space of the home and metaphorical, usually deformed, portraits of men and women shouldering
the heavy burden of existence, but also endowed
with a secret spirituallife. De Tramecourt paints still
life compositions and utensils: tables, chairs, fish, wine, fruit and flowers, which become iconic signs be-
Wawelu. Antologia tekstów z lat 190 1-1909 (Abo-
ut Wawel. An Anthology ofTexts from the Years 19011909, Warszawa-Kraków 2001), Alois Riegl, Georg Dehio i kult zabytków (Alois Riegl, Georg Dehio and the
Cult of Historical Monuments, Warszawa 2002) and
Zabytek i historia. Wokół problemów konserwacji i ochrony
zabytków w XIX wieku. Antologia (The Historical Monument and History. On the Conservation and Protection of Historical Monuments During the Nineteenth
Century. An Anthology, Warszawa 2002).
Ewa Klekot National Heritage Monumentsand the Re-
lation towards the Past
Ewa Klekot wrote about the modern and postmodern comprehension of the concepts of "history" and
"heritage", the rhetoric which emotionally appropriates ("colonises"} past experiences, precisely as an "heritage", in order to legitimise the presence, and the role played within such rhetoric by the concept of "monuments of the past". The artideisan introduction to
texts presenting the outcome of the research conducted by students of the Institute of Ethnology at Warsaw University among visitors touring the royal castles
in Cracow and Warsaw.
Joanna Zalewska (National heritage monuments - who do they belong to?} examined egalitarianism and
elitism, as well as participation and exclusion in the
attitudes of visitors touring the monuments.
Agnieszka Śmiertka (Monuments and guidebooks, or
the source of the tourist's knowledge about what is worth
seeing} studied the image of the two castles as seen by
individual tourists using guidebooks.
Anna Kucio (Knowledge about national heritage monuments upon the example of the Royal Castle in Warsaw
264
�SUMMARY OF ARTICLES
and Wawel Castle) clemonstrared the fact that knowledge about national heritage monuments is not histofical but haphazard lore about the past, whose part is
composed of symbols and patriotic feelings.
real name of the famous naive painter from Krynica,
known as Nikifor, was Epifaniusz Drowniak. The tria!
was the outcome of years-long efforts on the part of
the Łemko Union to recognise the artist's Łemko descent.
Bartłomiej Kowal (Between tourism and religion. Experiences of national heritage upon the example of the Royal
Castle in Warsaw and Wawel Castle) - with a differen-
Peter Martyn, The former highway inn of Paweł Out-
tion between the concepts of "emotional experiencing" and "experiencing as such" as his point of departure, the authar showed how in the case of visitors at
Wawel Castle and the Royal Castle in Warsaw tourist
experiences change into experiencing the "national
heritage".
Agata Kapturkiewicz (Must a national heritage monument be authentic?) described the ways in which a tourist understands authenticity, and the manner in
which the latter influences the evaluation of a given
site as a heritage monument.
Maja Stachowiak (Power and politics within the context
of national heritage monuments in the opinion of the visitors) attempted to reconstruct the common understanding of the concepts of "power" and "politics",
and wrote about the ways of situating them within the
space of national heritage monuments: the inclusion
of the former and the exclusion of the latter.
Wiesław
Szpilka Wit
Persona! notes made after reading Dariusz Czaja's Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne (Signa tu re and Fragment. Anthropological Narrations), a book which demonstrates how assorted spaces of culture can become the domain of ethnographic analysis. A eonfrontarion of various perceptions, forms of presence, and shapes of the same,
performed in order to come elaser to the ultimate
sense.
Mateusz Braun A True Myth, or How Karol
Wojtyła
Became the Pope
The historical event of the election ofKarol Wojto the office of Pope, as perceived by the community of Gorlice, possesses the symptoms of a mirade and is located within mythical space. The story recounted by the authar pertains to the oath
sworn by the Pope's father during the battle of Gorlice, one of the bloodiest clashes during World War
l. This tale has aU the features necessary to create
a myth about the miraculous intervention of Providence.
tyła
Seweryn A.
Wisłocki,
Mostowski at Poronin: an historie monument of wooden
architecture in (dire) peril
This open letter is intended to inform readers of
the threat that an appallingly ill-conceived 'road improvement" scheme poses not only to an outstanding
example of vernacular wooden architecture but equally a place of exceptional natura! beauty. The planning scheme, which forms part of the generał transforming of the highway from Cracow to Zakopane into
a dual carriageway, is intended to link this concrete
and tar-macadammed 'zakopianka" with the regional
road that leads to Slovakia.
The apparent indifference shown by the !ocal
authorities of Poronin towards the former inn at the
confluence of the Poroniec mountain stream and River
Zakopianka may be explained partly by its overexaggerated association with V.l. Lenin, but also by the
likelihood that the 'Tatras Junction" is merely a sign of
what is to come; namely, the entire area's
redevelopment. The forces of change currently moving
in on an enclave of uniqueness, where people achieved
a remarkable degree of harmony with a beautiful but
harsh natura! environment, may be seen as part of an
ongoing catastrophe. The entire region could only
have been spared the worst excesses of modern
'civilisation' if the !ocal highlanders themselves had
demonstrated an intuitive foresight which, due to a
paradoxical course in their more recent history, they
seem to have all but completely forfeited. Having in
large part introduced themselves to the ~merican' way
of life by escaping - much like the lrish - rura! poverty
and overcrowding, embracing with arms ever wider
outstretched successive achievements of the industrial
and techno-informational ages, the Highlanders
currently find themselves between the devil of material
well-being that has so long enticed them and the
growing despair of witnessing their once safe, but now
insecure, homeland being turned into a spiritual no less
than an environmental wasteland.
The Court Rules that Nikifor is
EpifaniuszDrowniak
On 26 March 2003, aftera seven-years long tria!,
the Regional Court in Muszyna proclaimed that the
Nr inw. .J(,..'(.~ ............ .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17a48b465b1da8193522e21422c1daf2.pdf
130c72a27612fbe090cc4d4a5bbef5a8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1319
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1218
Title
A name given to the resource
Źródła do dziejów przedhiszpańskiego Meksyku. I Historia Meksyku (1548?) / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.49-80
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tomicki, Ryszard
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X X I I : . 1988, z. 1
P L ISSN 0071-1861
RYSZARD TOMICKI
( I H K M PAN, Warszawa)
Ź R Ó D Ł A D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO
I. H I S T O R I A M E K S Y K U (1548?)
MEKSYKU
WPROWADZENIE
1
1. Tekst prezentowany poniżej w polskim przekładzie znany jest wśród
badaczy historii i kultury Indian Mezoameryki pod nazwą Histoyre du
Mechique. Chociaż należy on do najwcześniejszych źródeł etnohistorycznych
dotyczących środkowego Meksyku, odnaleziony został i opublikowany do
piero w pierwszych latach X X w. Autorem odkrycia był Edouard de Jonghe,
który podczas kwerendy w Bibliotece Narodowej w Paryżu natknął się na
rękopis w języku francuskim (nr 19.031), w kilku miejscach opatrzony
podpisami André Theveta, znanego XVI-wiecznego podróżnika i kosmo
grafa. Oprócz tłumaczenia fragmentów dzieła Gonzala Fernandeza de Oviedo
y Valdés Historia general y natural de las Indias (fols. 1-78), rękopis za
wierał także niewielki tekst zatytułowany Hystoire du Mechique traduicte
de Spannol (fols. 79-88); ostatnie słowa tytułu, które zostały dość niestarannie
wymazane, stanowiły wyraźną wskazówkę, iż tekst ó w — podobnie jak pierw
sza część rękopisu — jest tłumaczeniem.
W 1904 r. E . de Jonghe przedstawił swoje odkrycie na kongresie amerykanistycznym w Stuttgarcie, a w roku następnym opublikował pełny tekst
źródła z własnym wstępem i komentarzami w czasopiśmie paryskiego T o
warzystwa Amerykanistycznego (Jonghe, 1905). Zidentyfikował tam ostatecz1
Z górą 20 lat temu prof. Maria Frankowska, pisząc o perspektywach i zadaniach
polskiej amerykanistyki, sygnalizowała potrzebę wydawania po polsku tekstów źródłowych:
„Obok prac ściśle badawczych mogą i powinny być podejmowane prace naukowe o charak
terze pomocniczym, jak np. publikacje źródeł, tłumaczenie wybranych kronik hiszpańskich,
czy też dawnych opisów podróży" ( F r a n k o w s k a , 1966, s. 242). Publikowane obecnie tłu
maczenie Historii Meksyku stanowi kolejną cząstkową realizację tego postulatu; pierwszą był
przekład relacji Pedra Ponce de León z 1569 г., por. T o m i c k i , 1984. Dodać wypada,
iż potrzeba wydawania w naszym kraju różnego rodzaju tekstów źródłowych dotyczących kul
tur indiańskich znajduje coraz większe zrozumienie, czego wyrazem jest m. in. opublikowanie
przez Wydawnictwo Literackie peruwiańskiej relacji z przełomu X V I i X V I I w. pt. Bogowie
i ludzie z Huarochiri w przekładzie i opracowaniu Jana Szemińskiego (Kraków 1985).
4 -
Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1
�50
RYSZARD TOMICKI
nie nowo odkryte źródło jako sporządzone przez A . Theveta
tłumaczenie
fragmentów traktatu o starożytnościach meksykańskich pióra brata Andresa
de Olmos, hiszpańskiego franciszkanina, który począwszy od 1533 r. przez
wiele lat prowadził systematyczne studia nad kulturą mieszkańców Meksyku •
(wówczas Nowej Hiszpanii), tworząc podstawy franciszkańskiej „szkoły etno
2
graficznej" . Ponadto, analizując dane chronologiczne znajdujące się w roz
dziale V Historii
Meksyku,
de Jonghe ustalił date powstania
hiszpańskiego
oryginału (kopiowanego przez Theveta) na rok 1543.
Przy
okazji wyszło na jaw, iż treść paryskiego manuskryptu nie
całkowicie nieznana, albowiem A . Thevet włączył znaczne jego
do swej La cosmographie universelle
opublikowanej
była
fragmenty
w Paryżu w
1575 г.,
a za nim powtórzył je Adolph Bastían w drugim tomie Die
Kulturlander
der alten Amerika
pochodzące
wydanym
w Berlinie w
1878 r. Jednakże
z niewiadomego źródła informacje nie były brane pod uwagę przez meksykanistów.
2. Ustalenia E . de Jonghe'a dotyczące
Meksyku,
nie
autorstwa i datowania
jakkolwiek bardzo długo akceptowane
są bynajmniej bezsporne.
bez większych
W kwestii datowania źródła
dowiódł
w latach siedemdziesiątych Georges Baudot wskazując, iż w Historii
mówi
się o mieście
Meksyk jako siedzibie
arcybiskupstwa, co
że rękopis nie mógł p o w s t a ć przed. 1546-1547 r .
2
3
Jednoczesne
Historii
zastrzeżeń,
tego
Meksyku
świadczy,
występowanie
Andrés de Olmos (ur. ok. 1480 — zm. 8 X 1568) przybył do Nowej Hiszpanii jako
misjonarz w 1528 г., mając już za sobą udział w antyczarowniczej kampanii w kraju Basków.
Ze względu na biegłą znajomość języka náhuatl w 1533 r. otrzymał od swych przełożonych
polecenie opracowania w postaci księgi „starożytności (antigüedades) miejscowych Indian,
zwłaszcza z Meksyku, Tezcuco i Tlaxcali, aby mieć o tym jakąś wiedzę i móc lepiej zbić to
co zle i bezrozumne, a gdyby się znalazło coś dobrego, żeby móc to utrwalić, jak utrwala
się i zachowuje w pamięci wiele rzeczy innych pogan" (Mendieta, 1945, t. I, Lib. 2,
Prólogo, s. 81). Gromadząc materiały do tego dzieła, Olmos wypracował oryginalną meto
dykę badań terenowych, przejętą potem przez jego następców. Efektem kilkuletnich studiów
była „bardzo obszerna księga", która wraz z 3-4 kopiami wysłana została do Hiszpanii.
Żaden z egzemplarzy nie jest dziś znany. W 1546 r. Olmos sporządził skróconą wersję
traktatu na podstawie posiadanych materiałów z badań terenowych. Z niej korzystali w latach
późniejszych kronikarze działający na terenie Meksyku: Gerónimo de Mendieta, Alonso de
Zorita i Juan de Torquemada. Oprócz wymienionych dzieł A. de Olmos napisał wiele innych
prac, w tym gramatyki i słowniki języków indiańskich, zbiór kazań i tekst przedstawienia
teatralnego w języku náhuatl, traktat o czarownictwie. Głównym jego żywiołem była jednak
działalność misyjna, którą prowadził w różnych regionach Meksyku, m. in. wśród ludów Nahua,
Totonaków, Huasteków i Chichimeków. Współcześni uważali go za najlepszego znawcę tra
dycji indiańskich; ludzie zainteresowani przeszłością rodzimej ludności Meksyku zwracali się
do niego „jak do źródła, z którego wypływały wszystkie strumienie tyczące tej materii"
(Mendieta, 1945, t. I, Lib. 2, Prólogo, s. 82). W związku z postacią A. de Olmos i jego
twórczością por.: Olmos, 1875; Baudot, 1976, 1979, 1983, s. 129-245; Pilling, 1895;
Manrique C a s t a ñ e d a , 1982.
11 lutego 1546 r. papież Paweł I I I podniósł biskupstwo Meksyku do rangi arcybi
skupstwa; 8 lipca 1547 r. arcybiskupem mianowany został Juan de Zumárraga, biskup Mek
syku, por. Baudot, 1983, s. 205. Pierwsze wydanie cytowanej książki G. Baudota ukazało
się w 1977 r. w Tuluzie.
3
�ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U
51
w tekście wzmianki o arcybiskupstwie (w rozdz. I I I ) i daty 1543 (w rozdz. V )
skłoniło go do szukania wyjaśnienia tego fenomenu w długotrwałym i za
wiłym procesie redagowania Historii Meksyku przez A . Theveta, a nie —
jak chciał E . de Jonghe — przez autora hiszpańskiego oryginału, gdyż jeśli
był nim A . de Olmos, to zakończył on pisanie swego traktaku w 1539 r.
G . Baudot nie odrzucił daty 1543, uznając ją za dostatecznie dobrze
potwierdzony fakt wynikający z obliczeń zamieszczonych w rozdziale V .
Nie zadał sobie jednak trudu sprawdzenia owych kalkulacji. Tymczasem ich
analiza przeprowadzona w 1986 r. przez piszącego te słowa wykazała, że
data 1543 jest rezultatem błędnej korelacji meksykańskiej daty rocznej z ka
lendarzem europejskim. Po dokonaniu odpowiedniej korekty z obliczeń po
danych w rozdziale V wynika, iż były one wykonane na początku 1547
lub — co z pewnych względów wydaje się bardziej prawdopodobne — na
początku 1548 r. (Tomicki, 1987). Daty te korespondują ze wzmianką o arcy
biskupstwie, potwierdzając zarazem opinię G . Baudota o konieczności za
pisania wszystkich błędnych i niejasnych informacji o chronologii i kalen
darzu azteckim, zawartych w rozdziale V , na konto A . Theveta.
Znacznie bardziej skomplikowaną sprawą jest autorstwo Historii Mek
syku. W istocie mamy tu do czynienia z dwoma problemami: z niejasnym
stosunkiem francuskiego rękopisu do hiszpańskiego oryginału oraz z niezna
nym autorem nieznanego tekstu będącego podstawą tłumaczenia dokonanego
przez A . Theveta. Przy czym, na dobrą sprawę, w grę wchodzić może nie
jeden, lecz paru autorów różnych tekstów, nigdzie bowiem nie jest powie
dziane, że Thevet korzystał z jednej tylko relacji. Struktura Historii Mek
syku, stanowiącej zbiór dość luźno ze sobą powiązanych materiałów o cha
rakterze historyczno-etnograficznym, nie wyklucza takiej możliwości.
D l a E . de Jonghe'a pierwszą kwestię rozstrzygał fakt, iż zajmujące
znaczną część paryskiego manuskryptu tłumaczenie fragmentów dzieła G . Fernandeza de Oviedo jest wiernym, nawet dosłownym odtworzeniem oryginału.
N a tej podstawie przyjął on, że stosunek Historii Meksyku do zaginionego
tekstu hiszpańskiego powinien być podobny. Z kolei identyfikację tekstu
oryginalnego oraz jego autora umożliwiały bardzo wyraźne analogie pomię
dzy niektórymi partiami źródła i materiałami etnograficznymi, które przy
taczali w swoich kronikach Gerónimo de Mendieta (1945) oraz Juan de
Torquemada (1975) w kilku wypadkach z bezpośrednim powołaniem się na
dzieło swego konfratra Andresa de Olmos.
Wnioski odkrywcy Historii Meksyku podane zostały w wątpliwość w la
tach pięćdziesiątych przez Ángela M a . Garibaya K . ( G a r i b a y , 1971, t. I I ,
s. 47-48), a następnie Wigberta Jiméneza Moreno (Histoyre, 1961). Wskazy4
4
Pierwsze wydanie cytowanej pracy Garibaya ukazało się w latach 1953-1954. Zgodnie
z informacją autora (Garibay, 1971. t. II, s. 47, przyp. 53), pomysł przypisania pierwotnej
wersji Historii Meksyku franciszkaninowi Marcosowi de Niza wysunął Ramón Rosales Manguía,
tłumacz źródła na język hiszpański.
�52
RYSZARD
TOMICKI
wano, iż dokładniejsza analiza treści źródła ujawnia niejednorodność zgro
madzonych w nim materiałów. Część z nich, jak np. wspomniany już opis
zasad azteckiej chronometru, zawiera podstawowe błędy, które trudno było
by przypisać Olmosowi, albo też nie ma większej wartości ze względu na
pobieżność i ogólnikowość informacji. Obok takich partii, w tekście znajdu
ją się jednak także partie diametralnie odmienne, oryginalne, zawierające
bardzo cenny, częściowo unikalny materiał etnograficzny, który musiał po
chodzić od pierwszorzędnych informatorów, jakimi bez wątpienia dyspono
wał A . de Olmos, wybornie władający językiem náhuatl i stosujący wyszu
kane — jak na owe czasy — metody gromadzenia informacji .
5
Poza tym, w Historii Meksyku dostrzeżono odautorskie komentarze do
tyczące prowincji Culiacan („najżyźniejsza, jaką kiedykolwiek widziałem"),
miejscowości Toich (tamtejsze źródło było „tak urocze i miało tak dobrą
wodę, że [podobnego] nigdzie nie widziałem") i Xuchipila (rozdz. I I I ) . Tego
rodzaju wrażeń nie mógł doznać A . de Olmos, ponieważ nigdy nie prze
bywał w okolicach opisywanych w tekście.
W konsekwencji A . M a . Garibay K . był zdania, że pionierowi badań
etnograficznych w Meksyku przypisać można autorstwo co najwyżej sześciu
spośród jedenastu rozdziałów Historii Meksyku, tych mianowicie, które za
wierają najcenniejsze źródłowo materiały dotyczące wierzeń religijnych i mi
tologii ludów Nahua (rozdz. V I - X I ) . Pozostałe rozdziały stanowiły jego zda
niem wyciąg z jakiejś innej hiszpańskiej relacji, być m o ż e autorstwa fran
ciszkanina Mareosa de Niza, o którym wiadomo, iż w latach trzydziestych
i czterdziestych X V I w. przemierzał obszary opisane w Historii
Meksyku
z pozycji naocznego obserwatora.
Odmienne stanowisko w sprawie autorstwa Historii Meksyku zajął Georges
Baudot, który w najpełniejszy — jak dotąd — sposób zrekonstruował i prze
analizował zarówno koleje życia brata Andresa de Olmos, jak też losy jego
dzieł (Baudot, 1983, s. 129-245). N a tej podstawie doszedł do "wniosku,
iż André Thevet musiał korzystać z jednej z kopii traktatu o starożytnościach
meksykańskich (ukończonego w 1539 г.), która — wysłana do Hiszpanii —
stała się łupem francuskich piratów i dzięki nim dotarła do rąk Theveta,
podobnie jak słynny meksykański Codex Mendoza. Francuski kosmograf
sporządził z dzieła wyciągi i notatki, o różnym stopniu wierności orygina
łowi, z myślą o włączeniu ich do własnego dzieła, co też w końcu uczynił,
przeredagowując zresztą po raz kolejny materiały zaczerpnięte z pracy Olmosa.
5
Dają o nich wyobrażenie słowa jednego z kronikarzy korzystających z materiałów
Olmosá: „fray Andrés de Olmos powiada w swojej relacji, że Indianie mieli to [utrwalone]
dla pamięci w malowidłach złożonych z figur i znaków i że on kazał to wyłożyć w języku
meksykańskim kilku Indianom, każdemu z osobna, i że wszyscy byli zgodni w tłumaczeniu,
a on przełożył to z języka meksykańskiego na kastylijski nie dodając ani nie ujmując nic
z istoty tego, co [malowidła] zawierały", A. de Zorita, Relación de Nueva España (rps.
nr 59, Biblioteca del Palacio Real, Madryt), 2 Parte, cap. IV, fol. 184 r; podaję za
Baudot, 1983, s. 185 przyp. 60.
a
�ŹRÓDŁA
DO DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
MEKSYKU
53
Zachowany manuskrypt paryski jest więc rodzajem brudnopisu z licznymi
śladami ingerencji jego autora, do których Baudot zalicza — obok niejasności
i nieścisłości, jakich nie popełniłby z pewnością A . de Olmos — także
kontrowersyjne opisy północno-zachodnich rejonów Nowej Hiszpanii sugeru
jące, iż autor był tam osobiście.
Uwypuklenie udziału A . Theveta w nadaniu ostatecznego kształtu Historii
Meksyku wyjaśnia z powodzeniem przyczynę pojawienia się w tekście, zwłasz
cza w jego pierwszych rozdziałach, większości tych mankamentów, które
A. Ma. Garibay K . g o t ó w był traktować jako ślad innej niż traktat Olmosa
relacji hiszpańskiej. Gdyby nawet interpretacja osobistych impresji związanych
z Culiacan, Toich i Xuchipila, zaproponowana przez Baudota, uznana zo
stała za niedostatecznie przekonującą, to mimo wszystko fakt ten nie mógłby
stanowić podstawy wystarczającej do wydzielenia rozdziałów I - V jako zasad
niczo odmiennych od reszty źródła. Już choćby dlatego, że pojawiający się
na początku rozdziału I mit o powstaniu protoplastów dynastii panującej
w Tetzcoco z całą pewnością pochodzi z materiałów zebranych przez A . de
Olmos, czego Garibay nie zauważył, a co uwzględnił w swej interpretacji
Baudot. Wariant tego mitu przytacza G . de Mendieta, powołując się bez
pośrednio na Olmosa; nie znamy go natomiast z żadnego innego źródła
(Mendieta, 1945, t. I I , s. 87-88).
6
M o ż n a zatem stwierdzić, że aktualny stan b a d a ń potwierdza wnioski
E . de Jonghe'a co do autorstwa Historii Meksyku czy też — mówiąc ściślej —
pochodzenia materiałów zawartych w paryskim manuskrypcie. Nie da się
jednak podtrzymać jego opinii, według której autor rękopisu, A . Thevet,
kopiował wiernie wybrane fragmenty traktatu Andresa de Olmos. Przeciwnie,
wiele wskazuje na to, iż Thevet dość swobodnie traktował tekst oryginalny,
dokonując w nim skrótów, streszczając go, komentując, a nawet — jak się
wydaje — pisząc samodzielnie niektóre partie (np. rozdz. V ) .
3. Wtórność Historii Meksyku w stosunku do zaginionego traktatu o sta
rożytnościach meksykańskich, jakkolwiek pociąga za sobą konieczność pod
dawania zawartych w niej informacji szczególnie wnikliwej krytyce, nie zmie
nia w niczym faktu, iż stanowi ona cenne źródło do badań nad tradycjami
mito-historycznymi i mitologiczno-religijnymi Indian środkowego Meksyku.
6
W omówieniu tym nie została uwzględniona praca austriackiego meksykanisty Karla
Antona Nowotny'ego Die Chronik der Histoyre du Mechique, opublikowana w tomie: Die
Wiener Schule der Vblkerkunde. The Vienna School of Ethnology. Festschrift anlasslich des
25-jáhrigen Bes/andes des Institutes fur Volkerkunde der Universitát Wien (1929-1954), Wien
1956, s. 477-491. Nie udało mi się dotrzeć do tej publikacji, podobnie zresztą jak Georgesowi
Baudot, który nie wspomina w ogóle o artykule Nowotny'ego. Odnotować tu należy ponadto
opublikowany niedawno tekst Salvadora Toscano, zmarłego w 1949 г., zatytułowany Libros
cosmogónicos del México antiguo, w którym znajduje się m. in. kilkustronicowa charaktery
styka Historii Meksyku (por. L e ó n - P o r t i l l a , 1983, s. 338-342). Tekst Toscano, pomyślany jako
wstęp do przygotowywanej przez niego edycji hiszpańskiego tłumaczenia źródła, nie wnosi
żadnych istotnych elementów do wiedzy o autorstwie i czasie powstania Historii Meksyku.
�54
RYSZARD
TOMICKI
Podobnie jak Historia Meksykanów
według ich malowideł — inne źródło z po
łowy X V I w., będące również najprawdopodobniej wyciągiem z dzieła Andresa
de O l m o s — dostarcza ona materiałów etnograficznych zbieranych zaledwie
w kilkanaście lat po podboju na podstawie indiańskich kodeksów, których
liczba z roku na rok szybko malała, i przy pomocy informatorów, jakich
nie mogli już mieć kronikarze działający w późniejszych latach. Okoliczności
te sprawiły, że w Historii Meksyku znaleźć można opowieści mitologiczne
nie znane z innych przekazów lub zawierające szczegóły nigdy więcej nie
zanotowane. R ó w n i e cenne, choć z nieco odmiennych p o w o d ó w , są utrwalone
w niej wersje oraz warianty mitów, wierzeń i legend zapisanych także przez
późniejszych kronikarzy .
7
8
Niestety, jak dotąd nikt nie podjął się szczegółowej analizy treści Historii
Meksyku w kontekście innych źródeł o podobnej tematyce. Nawet Georges
Baudot, który na podstawie cytatów przytaczanych przez G . de Mendietę,
J . de Torquemade i A . de Zoritę odtworzył zestaw tematów, jakie musiała
obejmować skrócona wersja traktatu, tzw. Suma, sporządzona przez Olmosa
w 1546 r. i wykorzystywana przez wspomnianych kronikarzy (рот. przyp. 3),
ograniczył się wyłącznie do wskazania w tekście Historii Meksyku fragmen
tów potwierdzających w sposób najbardziej wyraźny jej związek z dziełem
Olmosa. Przeprowadzenie analizy całego tekstu źródła jest więc kwestią przy
szłości i chociaż trudno przewidzieć wyniki tej pracy, wolno przypuszczać,
iż przyniosłaby ona nie tylko głębsze odczytanie wielu fragmentów okale
czonych przez André Theveta, lecz także szereg istotnych spostrzeżeń do
tyczących rzeczywistości kulturowej badanej przez pierwszego meksykań
skiego misjonarza-etnografa.
Szansę taką stwarza m. in. fakt, iż Historia Meksyku jest zbiorem ma
teriałów zaczerpniętych przez Theveta z traktatu, a nie ze wspomnianej
skróconej wersji, którą Olmos zmuszony był pisać na podstawie notatek
sporządzanych w trakcie badań, gdyż po wysłaniu traktatu oraz jego kopii
do Hiszpanii, tylko one zostały mu do dyspozycji. Ten drobny na pozór
szczegół umożliwia swoisty wgląd w archiwum Olmosa. Oto bowiem relacjo
nowany w Historii Meksyku (w rozdz. I) mit o powstaniu pary przodków
dynastii władającej Tetzcoco, a zarazem — jak m o ż n a się domyślać z tekstu —
wszystkich mieszkańców tego miasta, sytuuje cudowne narodziny w miejscu
zwanym Tetzcalco, a pierwszego mężczyznę obdarza imionami Tzontecomatl
i Tlotli. Jak wiemy, Thevet przepisał ten mit z traktatu. Identyczny mit
znał Mendieta z tym jednak, iż w jego wersji miejscem narodzin jest
Aculma, mężczyzna natomiast nazywa się Aculmaitl. Ponieważ kronikarz ten
7
Źródło, o którym mowa, nosi w oryginale nazwę Historia de los mexicanos por sus
pinturas. O jego związkach z dziełem Olmosa pisze obszernie Baudot, 1983, s. 196-204.
Por. analizy niektórych materiałów mitologicznych z Historii Meksyku w: T o m i c k i ,
1982. 1985 a-b.
8
�ŹRÓDŁA
D O DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
MEKSYKU
55
korzystał ze skróconej wersji traktatu Olmosa, wniosek nasuwa się sam:
w archiwum tego ostatniego istniały dwie wersje mitu, z których jedna zna
lazła się w traktacie, druga zaś w tzw. Sumie.
N a tym jednak nie koniec, Mendieta poprzedza bowiem mit następu
jącym wyjaśnieniem:
„Mieszkańcy Tezcuco podali potem korzystając z malowidła inny sposób stworzenia pierw
szego człowieka, całkiem odmienny od tego, który wcześniej ustnie przekazali uczniowi ojca
Fr. Andresa de Olmos, zwanemu D. Lorenzo, mówiąc że ich przodkowie przybyli z tamtej
krainy, gdzie upadli bogowie [...] i z tamtej jaskini Chicomoztoc. I zgodnie z tym, co później
pokazali na malowidle i oświadczyli rzeczonemu Fr. Andresowi de Olmos, pierwszy człowiek,
od którego oni pochodzą, narodził się na ziemi Aculma" (Mendieta, 1945, t. I, s. 87).
Aby uczynić ten komentarz bardziej jasnym, trzeba powiedzieć, że Men
dieta przytacza wcześniej mit o zstąpieniu (upadku) b o g ó w na ziemię i stwo
rzeniu ludzi z popiołu oraz kości przyniesionych z krainy śmierci (Men
dieta, 1945, t. I , s. 83-86). Teraz dowiadujemy się, iż opowieść tę uzyskał
od mieszkańców Tetzcoco don Lorenzo we wstępnej fazie badań, a w każ
dym razie przed ujawnieniem Andresowi de Olmos mitu o Aculmaitlu i jego
żonie. Wariant opowieści don Lorenza znajdujemy również w Historii Mek
syku, skrócony i rozbity na części (rozdz. V I I i V I I I ) . Jednak tym, co
zasługuje na szczególne podkreślenie, jest nie tyle możliwość ściślejszego
powiązania ze sobą mitów rozproszonych po Historii Meksyku czy ich
ewentualne uzupełnienie, ile fakt, iż dzięki świadectwu Mendiety zyskujemy
całkowitą pewność, że w Tetzcoco funkcjonowały jednocześnie dwie odmien
ne koncepcje stworzenia człowieka. Wariantowość m i t ó w — w przypadku
opowieści o Tzontecomatl/Aculmaitl dostrzeżona na poziomie leksykalnym —
tutaj wydaje się mieć głębszy charakter. Fenomen ten byłby praktycznie
niezauważalny, gdyby poprzestać na lekturze Historii Meksyku, tam bowiem
mit o stworzeniu ludzi z p o p i o ł ó w i kości przytoczony został w rozdziale
V I I jako mit meksykański (tj. mieszkańców Meksyku-Tenochtitlan), pomi
nięto go natomiast w rozdziale V I I I noszącym tytuł „O stworzeniu świata
według mieszkańców Tetzcoco" i zawierającym początek opowieści, którą dla
Andresa de Olmos uzyskał jego uczeń, don Lorenzo.
Przedstawiony tu przykład świadczy, że dalsze badania nad
Historią
Meksyku są możliwe i konieczne, m. in. dlatego, iż wartość informacyjna
tego źródła zależy w znacznej mierze — jak zwykle zresztą w takich przy-,
padkach — od umieszczenia zawartych w nim materiałów we właściwym kon
tekście.
4. Historia Meksyku miała dotychczas trzy wydania (Gibson, Glass, 1975,
s. 340 nr 1049). Rękopis paryski, jak już wspomniano, opublikowany zo
stał przez Edouarda de Jonghe'a w 1905 r. w jego własnej paleografii.
Odkrywca źródła opatrzył tekst komentarzami i notami objaśniającymi prze
de wszystkim ogromnie zniekształcone przez Theveta nazewnictwo meksy
kańskie.
�56
RYSZARD
TOMICKI
N a podstawie wydania de Jonghe'a sporządzono dwa tłumaczenia źródła
na język hiszpański. Autorem pierwszego, opublikowanego wraz z francuskim
oryginałem w 1961 г., był Joaquin Meade; wersję tę opatrzył komenta
rzami Wigberto Jimenez Moreno (Histoyre, 1961). Drugie tłumaczenie, autor
stwa Ramona Rosales Munguía, opublikowane zostało przez Ángela Ma.
Garibaya K . w 1965 r. z objaśnieniami wydawcy [Teogonia, 1979, s. 91-116).
9
Polskie tłumaczenie oparte jest na wersji francuskiej . W trakcie pracy
konsultowano wersję hiszpańską wydaną przez Garibaya, która jednak w wie
lu momentach odbiega (niekiedy dość znacznie) od oryginału. Nie udało się
natomiast dotrzeć do drugiego hiszpańskiego przekładu.
Zachowano, w przeciwieństwie do wydania Garibaya, podział tekstu na
rozdziały zgodny z rękopisem francuskim. Niezbędne wydawało się jednakże
rozbicie na akapity ciągłego w oryginale tekstu poszczególnych rozdziałów
oraz przystosowanie nadzwyczaj rozbudowanych zdań okresowych do współ
czesnych przyzwyczajeń w tym zakresie.
Odstąpiono, wzorując się tym razem na edycji Garibaya, od podawania
w tekście nazewnictwa meksykańskiego w postaci, w jakiej występuje w ory
ginale, ze względu na stopień jego zniekształcenia przez A . Theveta. Wszyst
kie nazwy, których pierwotną postać dało się odtworzyć, podano w formie
zrekonstruowanej, przytaczając w przypisach formy występujące w rękopisie
paryjkim. Nie uczyniono tego jedynie w wypadku nazw, których identyfi
kacja nie budzi żadnych wątpliwości [np. Tezcuq = Tetzcoco, Mechique =
México (Meksyk), Populoques = Popoloca (Popolokowie), itp.]. Wyjątkowo
w tekście pozostawiano formę oryginalną — zniekształconą, kiedy nie dało
się ustalić jej pierwowzoru. Przypadki te sygnalizowane są również w przy
pisach.
Wszystkie wtrącenia umieszczone w nawiasach okrągłych pochodzą z tek
stu francuskiego; uzupełnienia dodane przez tłumacza, które wydawały się
niezbędne dla większej jasności tekstu, umieszczone zostały w nawiasach
kwadratowych. Kursywą oznaczono słowa pochodzące z języka náhuatl, nie
będące imionami własnymi i nazwami geograficznymi.
Z uwagi na i tak znaczną objętość tekstu źródłowego, komentarze za
mieszczone w przypisach ograniczono do minimum. Dodatkowym powodem
tej decyzji był fakt, iż w bardzo wielu przypadkach objaśnienia musiałyby
przybrać postać analityczno-porównawczych rozważań, a te — jak j u ż wcześ
niej powiedziano — stanowią osobne zadanie wymagające odrębnego studium.
Wszystkie przywołane w przypisach opinie E . de Jonghe'a oraz Á. M a . G a
ribaya K . , przy których nie są podane odsyłacze bibliograficzne, zaczerpnięte
zostały z komentarzy towarzyszących wymienionym wyżej wydaniom Historii
Meksyku.
9
Pragnę w tym miejscu podziękować mgr Bogumile Marczak za konsultacje i pomoc
udzieloną mi podczas pracy nad przekładem Historii Meksyku.
�HISTORIA
MEKSYKU
Rozdział I. O P I E R W S Z Y C H ZAŁOŻYCIELACH T E T Z C O C O ,
MIASTA [ODLEGŁEGO] O OSIEM M I L OD M E K S Y K U
Tetzcoco jest jednym z głównych miast, p o ł o ż o n y m o osiem mil od
miasta Meksyk, tak wodą, jak lądem, a ci co obecnie tam mieszkają za
pewniają, że to oni i ich przodkowie byli jego pierwszymi założycielami
w taki oto sposób:
Pewnego dnia o świcie wypuszczona została z nieba strzała, która trafiła
w miejsce zwane Tetzcalco , tu gdzie teraz jest miasto. Z dziury [uczy
nionej przez] strzałę wyszli mężczyzna i kobieta; mężczyzna miał na imię
Tzontecomatl , to znaczy „głowa", oraz Tlotli , to znaczy „krogulec"; ko
bieta miała na imię Tzompachtli , to znaczy „włosy z pewnej [odmiany]
trawy". Mężczyzna ó w miał wtedy ciało tylko od pach w górę, tak jak
i kobieta, a dzieci płodzili, gdy on wkładał język w usta kobiety . Chodzić
potrafili tylko skokami, niczym sroka czy wróbel. Mężczyzna zrobił wówczas
łuk i strzały, którymi strzelał do przelatujących ptaków, jeśli zaś przypadkiem
nie trafił ptaka, do którego mierzył, strzała spadała na królika lub na inne
zwierzę, a oni zjadali je na surowo, ponieważ nie umieli jeszcze używać
ognia i odziewali się w skóry.
1
2
3
4
5
Mieli oni sześciu synów i jedną córkę, którzy udali się tam, gdzie teraz
jest Tezcoco, a wtedy rósł jedynie gęsty las pełen wszelakiej zwierzyny,
w której skóry się ubierali. I ani oni [mężczyźni], ani one [kobiety] nie
obcinali sobie nigdy włosów. Składali ziemi w ofierze pewne ziele zwane
w ich języku tlazozacatl , co w naszym wyrazić można jako „drogocenne
ziele", po to, aby ziemia dawała im jeść. Żyli w tak wielkim pokoju i przy
jaźni, że jeden drugiemu nie śmiał uczynić ani rzec nic, co by m o g ł o
go urazić. T a k samo, jeśli ktoś znalazł martwe zwierzę, zranione przez kogoś
6
1
W oryg. Tezcalque.
W oryg. Contecomael.
W oryg. Loli.
W oryg. Compahli.
Nieco odmienną wersję tej opowieści genealogicznej podaje Gerónimo de Mendieta,
powołując się expressis verbis na materiały zebrane przez Andresa de Olmos, por. Mendieta,
1945. t. I, Lib. I I , cap. IV, s. 87-88. - Skróty literatury odnoszą się do s. 77-78 tego tomu.
W oryg. tlacocacatl.
2
3
4
5
6
�58
RYSZARD
TOMICKI
innego, to choćby tamten nie zdołał dotrzeć do miejsca, gdzie ono padło,
ten nie zabierał zwierzęcia, tylko mówił później o nim innym, żeby ten, kto
je zabił, poszedł je odszukać; tak byli dobroduszni.
Nie zaprzątali też sobie uwagi [upływem] czasu i nie potrafili liczyć mie
sięcy ani lat, dopóki Meksykanie nie przynieśli im kalendarza w postaci
pewnych znaków.
Ów Tlotli i jego żona byli zatem pierwszymi panami Tetzcoco, lecz ich
dzieci rozeszły się po kraju w poszukiwaniu nowych ziem i zostawały tam,
gdzie najbardziej im się p o d o b a ł o , tak że zaludnili wiele miejscowości, cho
ciaż nigdzie nie osiadali na stałe, tylko mieszkali w jaskiniach, które [potem]
pozostawiali urządzone, lub budowali małe chaty z gałęzi i kryli je trawą.
Upolowane zwierzęta zanosili władcy, którym był ich ojciec. Byli oni tak
wstrzemięźliwi w kontaktach z kobietami, że nawet gdyby który z nich miał
umrzeć, nie znał innej kobiety poza swoją, gdyż było to dla nich wielką
hańbą.
Pierwszym, który zetknął się z bożkami, był jeden z synów Tlotli. Po
długim pobycie poza Tetzcoco, wrócił on do swego ojca i przyniósł bożka
zwanego Tezcatlipoca i wzniósł mu ołtarz w Tetzcoco. Od tego też czasu
zaczęli siać kukurydzę i fasolę, to jest pewne [rodzaje] ziarna, jakie mają
w Chalco, które leży o sześć mil od Tetzcoco; stamtąd sprowadzili nasiona
do Tetzcoco i zasiali je. Żył jeszcze wtedy Tlotli i był władcą Tetzcoco,
wkrótce jednak umarł pozostawiając jako następcę swego syna, który zaraz
ożenił się z córką władcy Culhuacan, [miasta] p o ł o ż o n e g o blisko Meksyku.
I tak rozmnażali się, żenili się jedni z drugimi i lud ten zaczął być nazy
wany Otomi; zaczęli też budować domy.
Ten drugi władca Tetzcoco miał syna, który ożenił się z córką władcy
Tenochtitlan , lecz szybko został zabity przez poddanych i braci swej żony,
urażonych tym małżeństwem. Nie dość mając jego śmierci, rzucili się oni
również na jego braci i krewniaków i wielu spośród nich zabili.
Najstarszy z braci tej dziewczyny ustanowił na swych ziemiach guberna
torów. Był on bardzo uzdolniony i pragnął znać początek, wszelkich rzeczy;
jego synowie byli tacy sami i żyli jak filozofowie.
7
8
7
W oryg. Theomuthilan. Podzielam opinię E . de Jonghe'a, że chodzi tu o władcę miasta
Tenochtitlan, chociaż pewne wątpliwości rodzi nie tylko zniekształcona nazwa miasta, lecz
także sama syntaktyka zdania: „Ce segond seigneur de Tezcuq eust un fils le quel se maria
avec une filie du seigneur Theomuthilan..." (zamiast „du seigneur de Theomuthilan"). W tłu
maczeniu hiszpańskim opublikowanym przez Angela Ma. Garibaya K . interesująca nas część
zdania uległa daleko idącej zmianie i przybrała postać następującą: „Este segundo señor,
Techutlala, empero fue muerto en seguida por los vasallos y hermanos de su mujer, que
estaban desabridos por este enlace...", por. Teogonia, 1979, s. 93. Nie jest to jedyna „po
prawka", jaką znaleźć można w tym wydaniu tekstu Historii Meksyku.
Jeśli dziewczyna ta była córką władcy Tenochtitlan, a więc Meksykanką (zgodnie z przy
jętą lekturą wcześniejszego akapitu), to w tekście błędnie uznaje się kolejnego władcę Tetzcoco
za jej brata. Problem wyjaśnił E . de Jonghe stwierdzając, iż w Cosmographie universelle
André Thevet napisał: „le plus viel des freres de cestuy-ci", co dowodzi, że mowa jest jednak
o bracie zabitego władcy Tetzcoco, a nie jego żony.
8
�ŹRÓDŁA
D O DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
MEKSYKU
59
Rozdział II. O B R O D Z I E SŁOŃCA I O T Y M ,
J A K ZETKNIĘTO SIĘ Z O G N I E M
Jak już powiedzieliśmy, w opisanej wyżej prowincji Tetzcoco panowali
Otomi. Ale niedaleko od nich żyli inni ludzie zwani Popolokami, [bardziej
na południe] ku [krajowi] Mixteca, ludzie, którzy czcili słońce, tak jak Otomi
księżyc, i uważali je za stwórcę wszystkiego. Byli oni wielkimi magami
i czarownikami i jako pierwsi zetknęli się z ogniem, o czym wam [teraz]
opowiem.
Jeden z tych P o p o l o k ó w , będących próżniakami i ludźmi nie troszczą
cymi się o nic, wziął mocno wyschnięty kij, z jednej strony spiczasty,
przytknął go ostrym końcem do kawałka drewna, także bardzo suchego,
i siedząc w pełnym słońcu bezmyślnie wkręcał kij niby wiertło w kawałek
drewna z dużą siłą. Podczas tego kręcenia z drewna oraz z kija posypało
się trochę małych trzasek i starły się one na pył, aż,, wreszcie na skutek
szybkiego i ciągłego ruchu, jaki Indianin nadawał kijowi, oraz dzięki sypiącym
się trzaskom — nagle zapłonął ogień.
Gdy ujrzeli to Popolokowie, uznali, że wydarzył się cud, a ci, którzy
byli wśród nich naczelnikami, aby się wywyższyć ponad wszystkich, rozkazali
rozpalić wielkie ognisko. I zebrawszy dużo drewna, zanieśli je na szczyt
najwyższej góry w swojej prowincji; zanieśli tam też ogień, który płonął
coraz mocniej.
D y m spostrzegli Otomi i zdumieni tym, a jednocześnie wzburzeni i jakby
zawstydzeni, że to inni, a nie oni czegoś takiego dokonali, wysłali do Po
p o l o k ó w posłańców, żeby dowiedzieć się, kto i dlaczego doradził im robić
takie sztuczki bez pozwolenia; powiadali bowiem oni: „czynienie takiego
cudu przystoi nam, a nie wam". N a co Popolokowie odparli, że są równie
dobrzy, jak tamci, a nawet górują nad nimi w czynieniu tego. Wobec czego
Otomi wypowiedzieli im wojnę, i oni również chwycili za broń; jednak
kiedy bitwa miała się już zacząć, Otomi poprosili P o p o l o k ó w o pokazanie
jakiegoś znaku, skoro b ó g ich jest tak potężny. Gdy Popolokowie wyrazili
zgodę, Otomi poprosili ich o trzy rzeczy.
Po pierwsze, by sprawili, żeby równina, na której się znajdowali, za
pełniła się domami, co też diabelskim sposobem wnet się stało; poprosili
także, by nic z tego nie pozostało — i wszystko było tak jak przedtem.
Po drugie, żeby za ich sprawą ukazało się tam wielu zabijających się
[nawzajem] ludzi, i tak się stało; a kiedy poprosili, żeby to ustało, wszystko
zniknęło.
W końcu, w godzinę nieszporów, poprosili ich, aby zatrzymali słońce.
[Popolokowie powierzyli to zadanie czarownikowi] i czarownik, lecąc w po
wietrzu, spotkał słońce albo mówiąc lepiej diabła, który przybrał postać bro
datego słońca. I ono spytało go, dokąd zmierza, na co ten rzekł: „Przy
bywam prosić cię, żebyś się zatrzymało, a po raz drugi już nie uzyskają
przewagi ani nad tobą, ani nad nami ci przeklęci nasi wrogowie". „Nie
jest możliwe, bym się zatrzymało — odparło słońce — gdyż jestem wielkim
�60
RYSZARD TOMICKI
bogiem oraz władcą i wielu innych b o g ó w czeka na mnie tam, w przodzie,
tak że muszę iść szybko na spotkanie z nimi, aby zobaczyć, co robią. Żeby
jednak zadowolić waszych wrogów, weź te oto włosy z mojej brody, które
cenię bardziej niż cokolwiek innego i które daję wam jako tym, których
miłuję bardziej niż kogokolwiek innego; i powiedzcie tym nędznikom, że
jeśli nie przyznają wam zwycięstwa, j a ich wszystkich wygubię, co do jednego".
Czarownik wrócił z tymi włosami z brody, a gdy ujrzeli je Otomi, którzy
nigdy nic podobnego nie widzieli (i wystrzegali się tego, co m o g ł o spaść
na nich), bardzo się przestraszyli i uznali wtedy ich przewagę. Te włosy
z brody miały p ó ł łokcia długości, były dość grube i rude .
9
Mieli też ci Popolokowie innego bożka o wyglądzie człowieka, którego
zwali Amateotl , to znaczy „papierowy bóg", umazanego ludzką krwią,
gdyż zawsze kiedy wygrywali jakąś bitwę na znak dziękczynienia składali mu
w ofierze najlepszego niewolnika, jakiego pojmali, wyrywając mu żywcem
serce i maczając w spływającej z serca krwi kawałek papieru o wielkości
dłoni, który mu [bożkowi] przyklejali. I według obliczeń samych Indian,
miał on na sobie krew osiemdziesięciu tysięcy niewolników w czasie, gdy
znaleźli go Hiszpanie, którzy spalili go razem z brodą słońca oraz innymi
bożkami.
10
Rozdział III. O P R Z Y B Y C I U M E K S Y K A N ÓW, O I C H D R O D Z E C Z Y TEŻ PODRÓŻY
I O POCHODZENIU NAZWY M E K S Y K
Meksyk jest stolicą i głównym miastem Nowej Hiszpanii, arcybiskupstwem
oraz siedzibą wicekróla i audiencji zarówno dlatego, że jest [to miasto]
położone pośrodku Nowej Hiszpanii, jak też ze względu na to, iż jest to
najlepsze miejsce, jakie istnieje w całym tym kraju.
Słowo Mechique
nie jest poprawnym słowem indiańskim; toteż krajowcy
oraz ludzie z o g ł a d ą mówią wyłącznie Exic albo Echic. T o słowo Mechique,
11
n
13
9
Nie bez racji E. de Jonghe wskazał, iż dokładność opisu włosów zdaje się świadczyć,
że autor tych słów widział je na własne oczy.
W oryg. Malteutli. E. de Jonghe zawierzył w tym przypadku pisowni oryginału, inter
pretując tę nazwę jako Malteotl (od maili „jeniec" i teotl „bóg") i uznając, że mowa jest
o duszy złożonego w ofierze jeńca reprezentowanej przez ozdobioną papierem kość. Z innych
źródeł wiadomo, że nazwą tą obdarzano kość udową jeńca zabitego na ofiarę bogom, prze
chowywaną jako relikwia w domu wojownika, który jeńca zdobył. Przeciwko takiej inter
pretacji przemawia fakt, że podane w tekście tłumaczenie nazwy boga brzmi „papierowy
bóg", przy czym w Historii Meksyku tłumaczenia z reguły są poprawne, będąc nieraz główną
podstawą do rekonstrukcji właściwej formy nazw i imion nahuatlańskich. Z tego powodu
w polskiej wersji umieszczono nazwę Amateotl (od amatl „papier" i teotl „bóg"), podobnie
jak to uczynił A. Ma. Garibay K . w wersji hiszpańskiej.
l n
11
W oryg. parlement. Mowa jest o Audiencia Real, najwyższym trybunale, zwierzchniej
władzy sądowo-administracyjnej na danym obszarze.
W całym akapicie pozostawiono oryginalną formę nazwy Meksyk ze względu na jasność
wywodu etymologicznego, nawiasem mówiąc — całkowicie błędnego.
W oryg. courtisans.
1 2
13
�ŹRÓDŁA
D O DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
61
MEKSYKU
i4
na ile jestem w stanie pojąć, składa się z trzech [słów]: metl , które ozna
cza pewne drzewo, Exic lub Echic, to znaczy „coś, co wiatr pędzi dołem",
oraz que, co znaczy „z"; albowiem, gdy pyta się ich o miejsce, z którego
pochodzą, a oni chcą powiedzieć „jestem z Paryża", mają w zwyczaju mówić
„jestem Paryż z " . A ponieważ miejsce, z którego oni wyszli, nazywa się
Echy, po dodaniu z jednej strony metl a z drugiej que, co znaczy „z",
powstało Mechique.
15
Wracając do naszego tematu: są oni przybyszami z pewnej krainy, gdzie
była wielka skała (blisko góry Tholman, przez mieszkańców Florydy zwanej
Quivira, przez innych zaś Tucan, z której wypływają trzy rzeki wpadające do
zatoki Morza Cynobrowego ); u jej stóp znajdowała się jaskinia, z której
wiał wiatr. Obok tej skały mieszkało dwóch braci i każdy z nich czcił swego
boga. Kiedyś, gdy doszło do kłótni między nimi, a starszy brat wziął w niej
górę i drwił sobie z [młodszego] brata, wtedy b ó g młodszego, widząc to,
ukazał mu się i rzekł: „Nie martw się, gdyż j a zaprowadzę cię do miejsca,
gdzie będziesz większym władcą niż twój brat. Zbierz w tym celu ludzi, ilu
tylko zdołasz, i podążaj za mną".
16
On to uczynił, wędrując ze wszystkimi swymi ludźmi aż do prowincji
Culiacan, która bez wątpienia jest najżyźniejsza jaką kiedykolwiek widziałem,
a znajduje się o dwieście mil od Meksyku na zachód, niezbyt daleko od
Morza Południowego, gdzie był Ñ u ñ o de Guzman po zdobyciu Nowej G a
licji . Przebywali w tej prowincji długie lata, pobudowali tam świątynie,
wspaniałe domy i inne piękne budowle.
Po wielu latach, z woli swoich b o g ó w albo z własnej, odeszli stamtąd,
aby udać się na poszukiwanie innych miejsc, bardziej wygodnych i lepiej im
odpowiadających. I po długiej wędrówce dotarli do bardzo niezwykłego
miejsca, zwanego T o i c h , o siedem mil od X u c h i p i l a , w którym to miejscu
jest skała, cała podziurawiona jak ser, a na jej wierzchołku znajduje się
piękny dom zbudowany na kształt fortecy, cudownie wykonany i tak wysoki,
że widać z niego całą równinę wokoło, na której także są bardzo piękne
domy i budowle, gdzie mieszkały diabły. W najwyższej części tego miejsca
1 7
I8
1 4
19
W oryg. met. Nahuatlańskie metí — agawa amerykańska.
Przykład ten jest najwyraźniejszym śladem ingerencji w tekst Historii Meksyku fran
cuskiego kosmografa André Theveta.
W oryg. la mer vermeille, z hiszpańskiego Mar Bermejo; nazwą tą określano dzisiej
szą Zatokę Kalifornijską, którą zabarwiały na czerwono wody niesione przez rzekę Colorado.
Nowa Galicja obejmowała w poł. X V I w. terytoria dzisiejszych stanów Jalisco, Nayarit,
Zacatecas, Aguascalientes. Prowincja Culiacan leżała na północny zachód od Nowej Galicji,
na obszarze dzisiejszego stanu Sinaloa.
E . de Jonghe przypuszczał, że pod nazwą Toich kryje się miejscowość Teul, leżąca
na terenie dzisiejszego stanu Zacatecas, w której znajdowało się słynne sanktuarium Indian
Cazca. Potwierdza to przypuszczenie kronika Antonia Tello, zaświadczając oboczność nazw
Tuich (Toich) i Teul; por. Tello, 1973, t. II, cap. C X X X I X , s. 313.
W oryg. Chuquipila; w dalszej partii tekstu także Chypila.
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
�62
RYSZARD T O M I C K I
było źródło tak urocze i o tak dobrej wodzie, że [podobnego] nigdy nie
widziałem i nie sądzę, by istniało na świecie.
W tym miejscu nie zatrzymali się na dłużej, przeszli tylko tamtędy
[w drodze] do Xuchipila, gdzie jest zbudowany klasztor Braci Mniejszych,
i tam przebywali na dwóch niewielkich wzniesieniach, odległych od siebie
nie więcej niż na szerokość rzeki przepływającej między nimi. Tam też
wznieśli bardzo piękne budowle i wyruszyli rychło i poszli do X a l p a ,
0 osiem mil stamtąd, gdzie także przebywali bardzo krótko, ale zbudowali
świątynię tak okazałą, że mocno wątpię, czy Rzymianie zrobili coś pięk
niejszego.
We wszystkich tych miejscowościach, do których przybywali, pierwszą
1 najważniejszą rzeczą, jaką robili, były świątynie i kaplice dla b o g ó w ,
których to bogów, nazywających się Tezcatlipoca i Huitzilopochtli , zawsze
nieśli ze sobą. Zachęcali też ludzi [mieszkających] tam, gdzie oni przecho
dzili, do służenia ich bogom i traktowali dobrze wszystkich, zdobywając
tym sposobem przyjaźń wielu ludzi.
N a koniec opuścili Xalpa i przybyli do Meksyku. Najpierw osiedli
w Tenayucan , o dwie mile od Meksyku, gdzie teraz znajduje się klasztor
Braci Mniejszych. Osiedli także w miejscu zwanym Chapultepec , co znaczy
„dom wypoczynku", ponieważ leży ono na małym wzniesieniu, gdzie jest
bardzo dobre źródło i piękne otoczenie [stosowne] dla [zażywania] przy
jemności.
2 0
21
22
23
Stamtąd przybyli do miejsca, na którym wzniesiony jest Meksyk, wtedy
porośniętego całkowicie drzewami zwanymi przez nich metl, od czego bierze
początek jego [miasta] nazwa, mająca potem echic i co :
oni je założyli
i ozdobili pięknymi budowlami i świątyniami, i nie ruszyli się z niego więcej
aż po dziś dzień.
24
Rozdział IV. O UKŁADZIE, J A K I OTOMI Z A W A R L I Z M E K S Y K A N A M I
I O P R Z Y B Y C I U CULHUAKANÓW
Władca Otomi, jak już powiedzieliśmy w rozdziale pierwszym, był czło
wiekiem wielkiego umysłu, pragnącym poznać początek wszelkich rzeczy.
Nie było to jednak możliwe, gdyż nie znał on Boga a jedynie swoje bożki,
2 0
W oryg. Chalpe; w dalszej partii tekstu także Chalpa.
W oryg. et se appelloint Tezcachipuca, Yhin, Cylopucheli; zgodnie z sugestią E . de
Jonghe odczytuję dwa ostatnie człony jako zniekształcenie pierwotnego hiszpańskiego zapisu
у Huieylopuchtli.
W oryg. Tenainque.
W oryg. Chapultepet; nazwa Chapultepec nie ma jednak znaczenia, jakie przypisuje
się jej w tekście; jej dosłowne tłumaczenie brzmi „w miejscu, gdzie jest wzgórze świerszcza"
(złożenie z chapulín „świerszcz", tepetl „góra, wzgórze", -c sufiks miejsca).
W przeciwieństwie do wcześniejszych rozważań nad etymologią nazwy Meksyk, gdzie
ostatni człon miał formę -que, teraz pojawia się forma -co, będąca faktycznie składnikiem
nahutlańskiej nazwy Mexico (sufiks miejsca), której znaczenie ciągle jeszcze^rodzi kontrowersje
wśród specjalistów.
2 1
2 2
2 3
2 4
�63
ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U
którym kazał budować wielce okazałe świątynie, niszcząc te, które zostały
wzniesione z woli jego ojca, były bowiem bardzo małe.
On to jako pierwszy zaczął prowadzić wojny i miał wiele szczęścia,
a działo się to w czasach Huehue Motecuhzomy , pierwszego władcy Meksykanów żyjących j u ż w Meksyku. Chociaż zdarzały się między nimi jakieś
utarczki i waśnie, zawsze żyli w pokoju, żenili się ze sobą i bardzo rośli
w liczbę. Sąsiedzi znajdowali wielkie upodobanie w kobietach meksykańskich,
były one bowiem najpiękniejsze i najwytworniejsze; są takimi nadal, bardziej
niż jakiekolwiek inne [kobiety]. Toteż, jeśli ktoś z tego kraju dopuścił się
z nimi cudzołóstwa, Meksykanie zawierali sojusz z Tetzcokanami i rozpo
czynali wojnę, a po odniesieniu zwycięstwa podporządkowywali ich sobie
i czynili z nich trybutariuszy. Wyjątek stanowili mieszkańcy Cuitlahuac,
ponieważ ci otoczeni byli wodą, a przez to silni i mocni, tak że nigdy nie
mogli ich pokonać i dlatego zawarli ze sobą p o k ó j .
25
2 6
Wspomniany władca Tetzcoco ze strony Otomi był pierwszym, który zło
żył w ofierze ludzi i jadł ludzkie mięso. On też wynalazł rzemiosła takie,
jak stolarstwo, złotnictwo, krawiectwo, powroźnictwo itd. Przysporzył również
dużych korzyści państwu, miał bowiem sto czterdzieścioro dzieci płci męskiej.
On także zaczął ustanawiać prawa, sprawować sądy i powołał r a d ę w swoim
kraju. Miał ogromny szacunek dla b o g ó w i dbał bardzo o świątynie oraz
ceremonie. Rozkazał on też, żeby młodzi mężczyźni i kobiety tańczyli w świą
tyniach od zachodu słońca do północy, aby sprawić bogom przyjemność.
Powołał w swoim domu urzędników, takich jak stolnik, zarządca pałacowy
oraz inni, i nakazał, żeby w mieście Tetzcoco odbywał się targ.
2 7
Początkowo przystrajali oni swych b o g ó w papierem, gdyż nie mieli wtedy
nic innego, lecz gdy tylko władca ten zaczął uzyskiwać złoto, srebro i klej
noty, polecił wykonać dla nich stroje najwspanialsze, jakie mógł, z licznymi
drogocennymi perłami, pięknymi piórami i tym wszystkim, co najlepszego
zgromadził. Ich świątynie obsypane były różami i kwiatami, i tańczyli stale
przed nimi zarówno mieszkańcy miasta, jak i najbliżsi sąsiedzi. A diabeł
oszukiwał ich, każąc im jeść jakąś roślinę, zwaną przez nich nanacatl ^,
2
2 5
W oryg. Ueuemont Cumaci. Pierwotna forma to najprawdopodobniej Ueue Montecumatzin. Był on w rzeczywistości piątym, a nie pierwszym władcą Meksyku-Tenochtitlan
w latach 1440-1468. Podział imienia tego władcy na dwa człony: monte i zuma, był zjawiskiem
częstym w piśmiennictwie europejskim, przy czym człon pierwszy interpretowany bywał jako
„góra", drugi zaś jako nazwa własna; np. w łacińskim tłumaczeniu drugiej relacji Hernána
Cortesa, opublikowanej w Novus Orbis (Basilea 1532), znajduje się zdanie: „... quodam potenti
domino, qui monte Zuma appellabatur", które autor wczesnej kosmografii czeskiej przełożył
jako „panství hory Zuma"; por. K a š p a r , 1980, s. 61.
Informacja błędna. Miasto Cuitlahuac, położone na wyspie oddzielającej od siebie je
ziora Xochimilco i Chalco, podbite zostało przez koalicję meksykańsko-tetzcokańską w latach
trzydziestych X V w.
W oryg. parlement.
W oryg. nauacatl. Nazwą nanacatl lub teonanacatl określano różne rodzaje grzybów
o właściwościach halucynogennych.
2 6
2 7
2 8
�64
RYSZARD
TOMICKI
odwodzącą ich od zmysłów i powodującą, że mieli m n ó s t w o przywidzeń.
Ten władca Tetzcoco kazał zabić dwóch ludzi, którzy oszukiwali się naw
zajem, i wydał rozkaz, żeby wszyscy przyłapani na takim uczynku byli za
bijani; i tak samo cudzołożnicy.
Po jego śmierci władzę objął -jeden z jego synów, który we wszystkim
starał się naśladować ojca. Miał on na imię Nezahualpiltzintli, to znaczy
„mały post" . Z p o m o c ą Meksykanów zdobył on zbrojnie dużą część kraju
i przez resztę swego życia naśladował ojca.
Po jego śmierci władcą został jeden z jego synów, który panował, gdy
Hiszpanie przybyli do tego kraju, lecz wkrótce potem umarł nie będąc
chrześcijaninem, bo wtedy nie udzielano jeszcze chrztu. Po nim nastał jeden z jego synów, który był chrześcijaninem i żył oraz
umarł w pełnej zgodzie ^z Kościołem, otrzymawszy wszystkie sakramenty
i sporządziwszy testament.
Tak więc władców, którzy rządzili Tetzcoco aż do tego ostatniego, jest
piętnastu .
Ale wróćmy do sprawy, o której zapomnieliśmy, to jest do przybycia
mieszkańców C u l h u a c a n , [miasta] leżącego o dwie mile od Meksyku. Po
wiadają oni, że byli częścią Meksykanów przebywających w Culiacan (o któ
rym mówiliśmy już wcześniej). Jakaś grupa spośród nich wyruszyła do walki
przeciw komuś, a gdy powróciła, ich władca nie był zadowolony z tego,
co uczynili i nie chciał ich przyjąć. Dlatego, zmuszeni do szukania miejsca,
gdzie mogliby mieszkać, udali się do Tula, [miasta] p o ł o ż o n e g o o dwanaście
mil od Meksyku. Przebywali tam jakiś czas zanim umarł ich władca, a na
jego miejsce wyniesiony został inny, imieniem H u e m a c .
W czasie, gdy ten był władcą, w mieście pojawiła się zjawa o postaci
człowieka, który głową zdawał się dotykać nieba. Władca i cały jego lud,
przestraszeni tym, opuścili to miejsce i przybyli do Culhuacan, leżącego
o dwie mile od Meksyku.
29
30
31
32
To oni wprowadzili ofiary wśród Tetzcokanów; dzięki swemu dobremu
sposobowi życia zyskali sympatię wszystkich i wprowadzili wśród nich ofiary.
Oni właśnie, jak już mówiłem, przynieśli kukurydzę, papier, bawełnę i ka
dzidło, gdyż Otomi wiedli życie proste, nic z tego nie posiadając, i dlatego
p o w a ż a się Culhuakanów jako ludzi szlachetnych i zacnych.
2 9
W oryg. Necahuatl pilciutli. Imię złożone z nezahualli „post", pilli „szlachetnie uro
dzony, książę" i -tzintli — sufiksu wyrażającego szacunek, poważanie, zwykło się tłumaczyć
jako „Poszczący Książę". Jednakże wyraz pilli miał także znaczenie „dziecko, potomek",
i ten właśnie sens oddany został w tłumaczeniu podanym w tekście.
Jak łatwo zauważyć, w tekście nie wymienia się nawet połowy z nich. Tak obszernej
listy władców Tetzcoco, jaką najprawdopodobniej zawierał pierwotny tekst hiszpański, z którego
korzystał André Thevet, nie znamy z innych źródeł.
W oryg. ceux de Culhua. Dalsza część zdania wskazuje, że chodzi tu o miasto
Culhuacan.
W oryg. Vamac.
3 0
5 !
3 2
�ŹRÓDŁA
DO
DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
65
MEKSYKU
Rozdział V. O SPOSOBIE L I C Z E N I A L A T I O ZAŁOŻENIU
MEKSYKU
Meksykanie jako lud największy i władający krajem mają księgę noszącą
tytuł Xiuhtonalli , co znaczy „księga rachuby lat", z której wynika, że
dotarli do Meksyku w roku orne calli, będącym 28-mym rokiem ich pierw
szej epoki. Mają oni bowiem cztery epoki, z których każda liczy sobie 52
lata, każda zaś z tych epok miała cztery okresy liczące po 13 lat, a rok
miał osiemnaście miesięcy, a miesiąc dwadzieścia dni; tak że rok uzyskuje
365 d n i .
33
34
N a wędrówkach spędzili oni cztery epoki, co stanowi 208 lat. A gdy
przybyli do Meksyku, minęło jeszcze 28 lat zanim założono miasto i do
piero wtedy weszli i rozpoczęli rachubę od przybycia aż do dziś, co według
naszej rachuby było w roku M I I I C X X I [1321] od narodzenia Pana Naszego
Jezusa Chrystusa. Tak że mijają C C X X I I [222] lata odkąd Meksyk został
założony, a razem z epokami, kiedy byli oni w drodze, jest to osiem epok,
tych, jakie oni mają, oraz 22 lata i kilka dni, jak to jest pokazane w księ
dze z ich rachubą, co daje C C C C X X X V I I I [438] lat odkąd wyruszyli ze
swego kraju. I minęło C L X X [170] lat odkąd Meksyk jest stolicą królestwa.
To jest najbardziej ścisły rachunek, jaki znaleźliśmy, gdyż pierwsza strona,
na której mają oni początek tej rachuby, jest już prawie całkowicie zatarta,
tak że z wielkim trudem można odczytać, co jest tam napisane. Figura
znajdująca się tu poniżej była narysowana w tej samej k s i ę d z e .
Rok dzielą oni, tak jak my, na cztery części: lato, jesień, wiosnę i zimę;
każdej z tych pór dawali pięć miesięcy. P o ł o w a roku była deszczowa, od
naszego kwietnia do września, i w tym czasie panuje upał. Pozostałe sześć
miesięcy jest suchych i zimnych. Plony zbierają oni w listopadzie i grudniu.
Swoje cztery epoki zaczynali liczyć od południa, od [znaku] tochtli, i po
zakończeniu jednej epoki przechodzili do następnej. A więc, jak długo trwał
pierwszy okres, to jest przez trzynaście lat, liczyli 1, 2, 3 itd. lat tochtli
w danej epoce, a skończywszy ten okres po trzynastu latach przechodzili
do [znaku] acatl i liczyli znowu 1, 2, 3 lata itd. Od acatl, ciągle w tej
samej epoce, powracali do tochtli i dodawali jeszcze jeden okres, co dawało
52 l a t a . I tak stale powracali, jak i my dzisiaj robimy licząc setki [w ra35
36
3 3
W oryg. Xehutonali. Podane w tekście tłumaczenie „księga rachuby lat" świadczy, że
pełna nazwa powinna brzmieć xiuhtonalamatl.
W rzeczywistości powyższe wyliczenie daje w sumie 360 dni. Pominiętych zostało 5 dni,
które w kalendarzu meksykańskim uzupełniały cykl 18 miesięcy po 20 dni i zwane były
nemontemi.
W manuskrypcie francuskim brak tego rysunku.
Objaśnienie sposobu funkcjonowania meksykańskiej rachuby lat jest całkowicie błędne.
W rzeczywistości poszczególne lata cyklu oznaczane były za pomocą kombinacji liczb od 1
do 13 oraz znaków acatl, tecpatl, calli, tochtli, powtarzających się stale w podanej kolejności.
Rachuba mogła rozpoczynać się od dowolnego znaku. Jeśli zaczynała sie od 1 tochtli, to
kolejny rok oznaczony był jako 2 acatl, trzeci jako 3 tecpatl itd. Po 52 latach ponownie
pojawiał się rok 1 tochtli i był pierwszym rokiem kolejnego cyklu 52 lat.
3 4
3 5
3 6
5 -
Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I
�66
RYSZARD TOMICKI
mach]
go
tysiąca,
stulecia
odkąd
zmarł
rozpoczynamy
Pan
drugie,
Nasz,
i
dodając
[gdy]
to
po
zakończeniu
następne
stulecie do
by aż do kolejnej setki. Rachuba ta jest bardzo dokładna
jedne
licz
i nadal ją za
chowują.
Rozdział V I . O T Y M , C O SĄDZILI O STWORZENIU ŚWIATA, O S W Y C H B O G A C H ,
O Z N I S Z C Z E N I U ŚWIATA I O NIEBIOSACH
Wierzyli Meksykanie oraz wielu ich sąsiadów, że było trzynaście niebios.
37
W pierwszym z nich był b ó g zwany Xiuhtecuhtli , b ó g lat. W drugim
iH
39
bogini ziemi Rontli .
W trzecim Chalchiuhtlicue , co znaczy „ d o m bogini".
40
W czwartym T o n a t i u h , który jest słońcem. W piątym pięciu b o g ó w , każ
41
dy innego koloru; z tego powodu zwą się Tonaleque . W szóstym Mictlan42
tecuhtli , który jest bogiem piekieł. W s i ó d m y m Tonacatecuhtli i Tonaca43
44
c i h u a t l , d w ó c h b o g ó w . W ó s m y m Tlalocantecuhtli , b ó g ziemi. W dzie
45
wiątym Quetzalcoatl , jeden z głównych b o ż k ó w ; o tym i o innych będziemy
46
m ó w i ć dalej. W dziesiątym Tezcatlipoca , także główny
bożek.
W jede
47
nastym Yohualtecuhtli , co znaczy „bóg nocy i ciemności". W dwunastym
48
Tlahuizcalpantecuhtli , co znaczy „ b ó g brzasku dnia". W trzynastym i ostat-
3 7
W oryg. Rintentli. Ta i niektóre inne nazwy bogów podane niżej sprawiają ogromne
trudności interpretacyjne. Forma, w jakiej zostały zapisane przez André Theveta, jest całko
wicie błędna, już choćby z tego powodu, że w języku náhuatl nie występuje głoska „r".
Pewną pomocą przy ich rozszyfrowywaniu są towarzyszące określenia, jak na przykład w przy
padku Rintentli „bóg lat", co pozwala zidentyfikować tę nazwę jako Xiuhtecuhtli. Niektóre
przypadki ortografii zastosowanej przez André Theveta omawia bliżej E . de Jonghe.
3 8
Tak w oryginale. Forma niemożliwa do jednoznacznej interpretacji pomimo wzmianki, iż chodzi o boginię ziemi. E . de Jonghe gotów byl uznać, że Ronili powstało ze zniekształ
cenia imienia Couatlicue, po wcześniejszym odrzuceniu końcówki -cue. Z kolei w wersji hisz
pańskiej, opublikowanej przez A. Ma. Garibaya K . , pojawia się bez uzasadnienia (nie znana
też z innych źródeł) f o T m a Xiuhtli.
W oryg. Chalcintli. Znana z innego źródła forma Chalchiutli pozwala sądzić, że cho
dzi tu o boginię wód Chalchiuhtlicue, jednak imię to nie ma znaczenia „dom bogini", lecz
„ta o szmaragdowej spódnicy".
W oryg. Tonatio.
W oryg. Tonaleą.
W oryg. Mitlantentli.
W oryg. Tonacatentli i Tonacacilmatl.
W oryg. Tlalocatentli.
W oryg. Calconatlansi. Przyjmuję za E . de Jonghe i A. Ma. Garibayem K . , że mamy
tu do czynienia ze zniekształceniem pierwotnej formy Quecalcouatl lub Quecalcouatzin. W dal
szych partiach tekstu imię to ma postać Quecalcoatl.
W oryg. Tezcatlipuca.
W oryg. Yoaltentli.
W oryg. Tlahuizcalpatehutli.
3 9
4 0
4 1
4 2
43>
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
�67
ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U
49
nim, najwyższym, był b ó g zwany Ometeotl , co znaczy „dwóch
bogów",
50
i bogini zwana Omecihuatl , co znaczy „dwie boginie".
Wierzyli oni, iż poza tymi wszystkimi w każdym z niebios było wielu
innych b o g ó w .
C o do stworzenia świata, to jak opowiadają, ich przodkowie
li im, że świat był raz zniszczony,
powiedzie
a ludzie byli stworzeni ze skał.
I że
podczas pierwszej kreacji bogowie stworzyli cztery słońca pod czterema zna
kami, jak to jest pokazane w ich księgach.
Pierwsze z nich nazywało
się Chachuich
51
tonajo ,
to jest jakby
„bóg
drogocennych kamieni", i ci, którzy żyli pod tym słońcem, zginęli w potopie,
a niektórzy
zwaną
przemienili się w ryby; i wszyscy żywili
się rośliną
rzeczną
52
acicintli .
Drugie słońce zwało się Chalchiuhtonatiuh
czasie, jedli roślinę
zwaną
54
cencocopi ;
53
i ci, którzy
i wszyscy zginęli
żyli w tym
spaleni
ogniem
z nieba, a niektórzy z nich przemienili się w kury, inni w motyle, jeszcze
inni w psy.
55
Trzecie słońce nazywało się Yohualtonatiuh , co znaczy „słońce ciemne
albo nocne". C i , którzy żyli pod nim, jedli mirrę i żywicę z sosen,
których
jest wielka obfitość w tym kraju, i ci zginęli z (powodu] trzęsienia ziemi
4 9
W oryg. Teotli. Poprawna forma Ometeotl nie oznacza „dwóch bogów", jak podane
jest w tekście, lecz dosłownie „dwa-bóg", co można rozumieć jako „Bóg Dwoistości" albo
„Bóg Dwoisty", w domyśle — jednoczący w sobie przeciwieństwa, np. pierwiastek męski i żeń
ski, co znalazło wyraz w hipostazowaniu Ometeotla jako Ometecuhtli „Pana Dwoistości"
i Omecihuatl „Pani Dwoistości", Por. W i e r c i ń s k i , 1985-1986.
W oryg. Omecinatl. Poprawne znaczenie — „Pani Dwoistości".
Tak w oryginale. Być może jest to ta sama nazwa, która w znacznie czytelniejszej
postaci przypisana została kolejnemu słońcu, tj. Chalchiuhtonatiuh; można by ją rozumieć
jako „Słońce Drogocennych Kamieni", a więc w sposób zbliżony do podanego w tekście
znaczenia. E . de Jonghe słusznie — jak się zdaje — wskazywał na możliwy związek tej nazwy
z Chalchiutlicue, boginią wód. W każdym razie w innych źródłach słońce to nosi nazwę
Atonatiuh „Słońce Wody".
W oryg. aciantli. Potwierdzona przez inne źródła forma acicintli lub acecentli nie ma
jasnej etymologii. Tłumaczona jest najczęściej jako „wodna kukurydza", choć w takim przy
padku poprawna forma powinna mieć postać acintli (acentli). Według innej hipotezy nazwa
ta wywodzić by się miała od cecee „odżywczy, pożywny, regenerujący", co łącznie z prze
czeniem a- dawałoby sens „nie pożywne, nie regenerujące", por. Moreno de los Arcos,
1967, s. 205 przyp. 35.
W oryg. Chalchiuh tonaiuh. W związku z tą nazwą por. przyp. 51. Można podejrze
wać, iż André Thevet powtórzył omyłkowo tę samą nazwę w odniesieniu do pierwszego
i drugiego słońca. W innych źródłach słońce, które zniszczone zostało przez ogień spadający
z nieba, nosi nazwę Quiauhtonatiuh „Słońce ognistego deszczu" lub Tletonatiuh „Słońce
ognia".
W oryg. centencupi. Cencocopi znaczy dosłownie „prawie kukurydza", „coś, co naśladuje
kukurydzę".
W oryg. Yioanoatiuh.
s o
5 1
5 2
5 3
5 4
5 5
�68
RYSZARD
TOMICKI
56
i zostali pożarci przez dzikie bestie, zwane przez nich quinametin ,
co
znaczy także „giganci"; istnieli,oni w Nowej Hiszpanii, o czym opowiemy
później.
Czwarte słońce nosiło nazwę Ehecatonatiuh , co znaczy „słońce wiatru";
ci, którzy żyli pod tym słońcem, odżywiali się owocami pochodzącymi
z drzewa o nazwie mizquitl ; jest go bardzo dużo w Nowej Hiszpanii,
a Indianie cenią sobie wielce jego owoc i robią z niego chlebki do zabrania
w drogę i do przechowywania w ciągu roku; jest to naprawdę dobry owoc.
C i zostali zniszczeni przez burze wiatrów i zmienili się w małpy.
57
5S
Każde z tych słońc trwało tylko 23 lata i natychmiast ginęło.
A pytani o to, jakim sposobem — skoro słońce ginęło razém z ludźmi —
wschodziły potem inne słońca i powstawali inni ludzie, odpowiedzieli, że
bogowie robili dalsze słońca i ludzi.
Powiadają także, iż przodkowie im mówili, że świat został całkowicie
zniszczony przez wodę i tak zatopieni zostali wszyscy ludzie z powodu grze
chów, jakie popełnili przeciw bogom; a ponadto, że zstąpili oni do piekła,
gdzie, dusze były palone i z tego powodu ci, którzy byli stworzeni później,
mieli palić ciała [zmarłych] i przechowywać popioły, ponieważ oczekiwali,
że Mictlantecuhtli , będący bogiem piekieł, pozwoli im wyjść i że w ten
sposób powrócą znowu do życia. Z czego dobrze widać, że diabeł powie
dział im jedną prawdę, aby wmówić im tysiąc kłamstw.
59
Rozdział VII. O D R U G I M S T W O R Z E N I U ŚWIATA, CZŁOWIEKA, Z I E M I I WINA
Po zniszczeniu pierwszego świata, jak to przy końcu poprzedniego roz
działu zostało przedstawione, opowiadają oni o stworzeniu drugiego w taki
sposób:
Gdy wody przeszły ponad ziemią, na której — jak mówią — nic nie
uniknęło zniszczenia, została ona ponownie uporządkowana i wypełniona tym
wszystkim, co było potrzebne do użytku człowiekowi, którego bogowie stwo
rzyli później.
Tę ostatnią kreację przypisują Meksykanie bogu Tezcatlipoca oraz drugie
mu zwanemu Ehecatl, to jest „wiatr". M ó w i ą , że zrobili oni niebo w taki
sposób.
Istniała bogini imieniem Tlalteotl , która jest samą ziemią; miała ona
60
5 6
W oryg. quenamenti. Słowo quinametin oznacza faktycznie „giganci, olbrzymi", ale po
równanie opisu z Historii Meksyku z innymi źródłami wskazuje, że doszło tu do przekłama
nia (najprawdopodobniej) pierwotnego tekstu hiszpańskiego. Giganci byli bowiem istotami ży
jącymi podczas trwania tego słońca i oni zostali pożarci przez dzikie bestie, tj. jaguary.
W oryg. Ecatonatuieh.
58 Jedno z niewielu słów nahuatlańskich napisanych poprawnie. Drzewo podobne do akacji
o strączkowatych owocach, Prosopis juliflora.
W oryg. Symitlateutl.
60 W oryg. Tlaltentl.
5 7
5 9
�ŹRÓDŁA
DO DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
69
MEKSYKU
według nich postać mężczyzny, inni powiadają, że kobiety. Przez jej usta
wszedł b ó g Tezcatlipoca, a jego towarzysz, zwany Ehecatlem, wszedł przez
pępek i obaj połączyli się w sercu bogini, będącym środkiem ziemi; gdy
się połączyli, utworzyli niebo bardzo nisko. Z tego względu przybyło wielu
innych bogów, aby p o m ó c je podnieść w górę, a kiedy zostało ono już
umieszczone tam, gdzie jest teraz, kilku z nich pozostało podtrzymując je,
żeby nie upadło.
Mówią, że uczyniono to w pierwszym dniu roku, nie wiedzą jednak,
jak dawno temu to się stało, choć wydaje się im, że minęło sto epok,
0 których już mówiliśmy, co stanowi 10 200 l a t .
W drugim roku inni bogowie, on zwany Citlallatonac , a jego żona
Citlalicue , zrobili gwiazdy.
Także noc, jak mówią, została zrobiona przez innych b o g ó w , Yohualtec u h t l i i jego żonę Yacahuiztli.
61
62
63
64
B ó g Tlaloc, który jest bogiem wód, zrobił w tym samym roku wodę,
deszcz, a ponieważ oni mówią, że chmury wychodzą z gór, nazywają wszyst
kie góry Tlaloque , to znaczy „panowie".
65
Mictlantecuhtli, będący bogiem piekła, utworzył piekło w ósmym roku.
Gdy to wszystko było już zrobione, bogowie Tezcatlipoca i Ehecatl
rozmyślali nad stworzeniem człowieka, który by wziął w posiadanie ziemię.
1 zaraz ó w Ehecatl zstąpił do piekła, aby prosić Mictlantecuhtli o popiół
ze zmarłych do zrobienia innych ludzi. B ó g piekła dał jedną tylko kość,
długą na łokieć, oraz nieco popiołu, ale ledwo mu tę kość dał, mocno tego
pożałował, bo była to rzecz, której pożądał bardziej niż wszystkiego co miał,
i dlatego ruszył za Ehecatlem, żeby mu kość odebrać. Podczas ucieczki
kość upadła wszakże Ehecatlowi na ziemię i połamała się, przez co człowiek
powstał mały; albowiem mówią, że ludzie pierwszego świata byli wielcy ni
czym giganci. Przyniósł zatem resztki kości i popiołu i wszedł do apaztli ,
co oznacza duże gliniane naczynie, skąd wezwał wszystkich pozostałych bo
g ó w do stworzenia pierwszego człowieka. Gdy się zebrali, upuścili sobie
w ofierze krew z języka i tak rozpoczęli pierwszy dzień tworzenia człowieka,
formując mu ciało. O n natychmiast się poruszył, a czwartego dnia zrobieni
zostali mężczyzna i kobieta. Nie byli oni jednak od razu całkiem dorośli,
66
4
6 1
Oczywisty błąd, gdyż epoki, o których tu mowa, to cykle 52-letnie.
W oryg. Citlaltona.
W oryg. Citlaline.
W oryg. Yoaltentli.
W oryg. Tlaloqs. Tlaloque to 1. mn. od imienia boga deszczu Tlaloca, o problema
tycznej etymologii (por. Sullivan, 1974). Jednakże nazwa Tlaloque z pewnością nie znaczy
„panowie". Jak już zauważył E . de Jonghe, musiało tu nastąpić pomylenie ze słowem tlatoque
„władcy, panowie".
W oryg. paztli. André Thevet umieścił to słowo w nawiasie, mając być może — jak
domyśla się E . de Jonghe — wątpliwości co do jego znaczenia, albowiem przetłumaczył je
jako grand libre „dużą książkę"; nie rozumiał zapewne użytego w pierwotnym tekście hiszpań
skim słowa lebrillo oznaczającego glinianą misę. Tekst polski został w tym miejscu poprawiony.
6 2
6 3
6 4
6 5
6 6
�70
RYSZARD
TOMICKI
lecz zgodnie z naturalnym biegiem rzeczy. Jak już byli stworzeni, nakarmił
ich bóg zwany X o l o t l , to znaczy „indyjski kogut"; nakarmił ich on mie
lonym zbożem, a nie mlekiem.
Nie znają imienia tego pierwszego człowieka, ale mówią, że był stworzony
w pewnej jaskini w Tamoanchan , w prowincji Quauhnahuac, zwanej przez
Hiszpanów Cuernavaca, w posiadłościach Markiza del V a l l e .
Po dokonaniu tego wszystkiego, zadowoleni z dzieła bogowie mówili
między sobą: „Zaprawdę, człowiek będzie bardzo smutny, jeśli nie uczynimy
czegoś, by go rozweselić i żeby nabrał ochoty do życia na ziemi i wychwalał
nas, i śpiewał, i tańczył". Gdy to usłyszał b ó g Ehecatl, bóg wiatru, zaczął
się zastanawiać, gdzie mógłby znaleźć jakiś napój, aby dać go człowiekowi
i sprawić, by się weselił. Rozmyślając o tym, przypomniał sobie o bogini
dziewicy imieniem M a y a h u e l , której strzegła pewna bogini, jej babka, zwa
na Tzitzimitl . Natychmiast poszedł tam, gdzie one były, i zastał je śpiące.
Obudził więc dziewicę i rzekł do niej: „Przychodzę, żeby zabrać cię na
świat". Ona od razu przystała na to, toteż zeszli [na ziemię] oboje, a on
niósł ją na plecach. I zaraz po przybyciu na ziemię zmienili się oboje
w drzewo, które ma dwie gałęzie; jedna z nich nazywa się Quetzalhuexotl ,
i ta była Ehecatla, a druga Xochicuahuitl -\ i ta była dziewicy.
67
68
69
70
71
72
7
Tymczasem jej babka, która spała, gdy po przebudzeniu się nie znalazła
wnuczki, zwołała natychmiast inne boginie, które nazywają się Tzitzimime ,
i wszystkie zeszły na ziemię szukać Ehecatla. A wtedy właśnie dwie gałęzie
drzewa odłączyły się od siebie i stara bogini rozpoznała od razu gałąź
dziewicy, chwyciła ją, połamała i dała każdej z pozostałych bogiń po ka
wałku, a one zjadły je. Lecz gałęzi Ehecatla nie połamały, pozostawiły ją
tam; gdy tylko boginie wzniosły się do nieba, powróciła ona do swej pier
wotnej postaci Ehecatla, on zaś zebrał kości dziewicy zjedzonej przez boginie,
zakopał je i wyrosło z niej [z Mayahuel] drzewo, które oni nazywają metl .
Z niego wytwarzają Indianie wino, które piją i upijają się nim, choć nie
74
15
6 7
W oryg. Cholutl. Podane w tekście znaczenie imienia Xolotl — coq des Indes „indyjski
kogut", to po prostu indyk zwany w języku náhuatl huexolotl (złożone z huey „wielki,
główny" oraz xolotl — słowa o niejasnej etymologii, którego znaczenia odwołują się często do
idei bliźniactwa, podwojenia). Na temat związków boga Xolotla z indykiem por. Tibon, 1948.
Tamoanchan to w mitologii nahuatlańskiej mityczna praojczyzna ludzi. Być może w pier
wotnym tekście hiszpańskim byla ona sytuowana w jaskini, o której mowa w Historii
Meksyku, i odnośny fragment zdania miał postać: „w jaskini Tamoanchan". nie zaś jak
w rękopisie André Theveta: „en une cáveme en Tamoanchan".
To jest Hernána Cortesa.
W oryg. Mayauetl.
W oryg. Cicimitl.
W oryg. Quecalhuexotl.
W oryg. Choquicauitl.
W oryg. Cicimime. Forma Tzitzimime jest 1. mn. od Tzitzimitl — imienia babki bo
gini Mayahuel. Nazwą tą określano demoniczne istoty mające pożreć ludzi przy końcu świata.
Agawa, za boginię której uważano Mayahuel.
6 8
6 9
7 0
7 1
7 2
7 3
7 4
7 5
�ŹRÓDŁA
D O DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
71
MEKSYKU
jest to spowodowane samym winem, lecz jakimiś korzeniami, zwanymi przez
nich ocpatli , które do niego dodają.
Przez cztery słońca, o których była już mowa, rozumieli oni cztery
wieki, chociaż nie potrafią tego dobrze wyrazić; ale my wyjaśnimy to dalej
bardziej dokładnie.
Inni powiadają, że ziemia została stworzona w taki sposób:
D w ó c h bogów, Quetzalcoatl i Tezcatlipoca, opuściło z nieba na dół
boginię ziemi Tlaltecuhtli , która na wszystkich stawach miała pełno oczu
i ust, którymi kąsała niczym dzikie zwierzę. A zanim j ą opuścili, istniała
już woda, lecz nie wiedzą, kto ją stworzył; po niej chodziła ta bogini.
Widząc to, bogowie powiedzieli do siebie: „Trzeba zrobić ziemię". I mówiąc
to, zmienili się obaj w dwa wielkie węże, z których jeden pochwycił bogi
nię od prawej ręki aż po lewą nogę, drugi zaś od lewej ręki do prawej
nogi, i ścisnęli ją tak, że rozdzieliła się na pół. Z połowy od strony ple
c ó w zrobili ziemię, a drugą połowę podnieśli na niebo, czym zawstydzili
bardzo innych bogów.
16
77
78
Po dokonaniu tego, aby wynagrodzić owej bogini ziemi krzywdy, jakie
dwóch b o g ó w jej wyrządziło, wszyscy bogowie zstąpili pocieszyć ją i naka
zali, żeby z niej powstał wszelki owoc potrzebny do życia człowiekowi.
I by tak się stało, zrobili z jej włosów drzewa, kwiaty i rośliny, z jej
skóry drobną roślinkę i małe k w i a t k i , z oczu studnie, źródła i małe jaskinie,
z ust rzeki i duże jaskinie, z nosa górskie doliny, z pleców góry.
79
Bogini ta płakała nieraz nocą, pragnąc jeść serca ludzi, i nie chciała
zamilknąć, póki ich jej nie dano, nie chciała też wydać owocu, jeśli nie
była zraszana krwią ludzi.
Rozdział VIII. O STWORZENIU ŚWIATA WEDŁUG MIESZKAŃCÓW T E T Z C O C O
80
Indianie ci twierdzą, że mają również boginię Citlalicue , która wysłała
z nieba 1600 swoich synów do miasta zwanego Teotihuacan, w pobliżu
Tetzcoco; wyginęli oni zaraz po przybyciu do tego miasta.
Po tym, po upływie 26 lat od stworzenia świata, który przez cały ten
czas trwał w strasznych ciemnościach z braku słońca, zebrało się trzech
b o g ó w : Tezcatlipoca, Ehecatl oraz bogini Citlalicue, którzy postanowili zro
bić słońce, aby oświetlało ziemię.
7 6
W oryg. ucpatli. Niezidentyfikowana roślina przyspieszająca fermentację i zwiększająca
moc napoju alkoholowego wyrabianego z agawy, zwanego w náhuatl octli.
W oryg. Calcoatl.
W oryg. Atlalteutli.
Możliwe że chodzi tu o tytoń, o którym Gerónimo de Mendieta — korzystający z ma
teriałów Andresa de Olmos — pisał, iż Indianie uważają go za ciało bogini Cihuacoatl, por.
G. de Mendieta, op. cit., t. I, Lib. II, cap. X I X , s. 118.
W oryg. citlaline.
7 7
7 8
1 9
8 0
�72
RYSZARD
TOMICKI
81
W tym samym czasie istniał inny bóg, o imieniu Piltzintecuhtli , i jego
żona nazywająca się Xochiquetzal . Mieli oni syna zwanego X o c h i p i l l i
i drugiego, który nie był ich, ale go wychowywali, i ten nazywał się Nanahuaton . Jego ojciec miał na imię I z p a t l , a matka C o z c a m i a u h i przy
bierali oni ciało i postać ludzką, kiedy im się podobało.
Kiedy więc bogowie zapragnęli zrobić słońce, wszyscy, ci wymienieni oraz
inni, odbyli pokutę, aby m ó c być godnym zostania słońcem i ofiarowali
trzem wielkim bogom drogocenne perły, kadzidło i inne bardzo cenne rzeczy.
Jedynie Nanahuaton, jako że był biedny, nie miał nic do ofiarowania, do
konywał tylko ofiary z samego siebie przy użyciu kolca, kłując się po wielekroć i ofiarowując to, co mógł posiadać w swej biedzie. Przyłączył się do
swych braci i rozpalił przed bogami duży ogień, a ci powiedzieli, że ten,
kto rzuci się w ogień, będzie słońcem. Wtedy Nanahuaton skoczył w ogień
magicznym sposobem, w czym był bardzo biegły; i udał się wówczas do
piekła i przyniósł stamtąd wiele cennych rzeczy i został wybrany, aby był
słońcem.
82
83
84
85
86
Rozdział IX. O S T W O R Z E N I U ŚWIATA WEDŁUG MIESZKAŃCÓW PROWINCJI
CHALCO
W innej prowincji, zwanej Chalco, opowiadają, że woda była pierwszą
przyczyną świata, ale także oni nie wiedzą, kto j ą stworzył. I że zstąpiło
z nieba kilku b o g ó w o imionach Cemecatl , Tezcatlipoca, Chiconahui
E h e c a t l , wszyscy synowie Citlalicue , bogini gwiazd, która jak mówią
zrobiła gwiazdy, słońce i księżyc; a ci bogowie, jej synowie, stworzyli czło
wieka, nie wiedzą jednak, w którym roku to było.
M ó w i ą ponadto, że jest dziewięć niebios, lecz nie wiedzą, gdzie znajduje
się słońce, ani księżyc, ani gwiazdy, ani bogowie.
87
88
8 1
89
W oryg. pilciutentli.
W oryg. Chuquiquecal.
W oryg. Choquipili.
W oryg. Nanauaton.
Tak w oryginale. Imię nie znane z innych źródeł. E . de Jonghe dopatrywał się w nim
zniekształcenia ogólnej nazwy roślin leczniczych (itzpatli lub ixpatli), co — jego zdaniem —
identyfikowałoby ojca Nanahuatona jako czarownika. W wersji hiszpańskiej Historii Meksyku
imię zmienione zostało na Itzpapalotl, bez uzasadnienia.
W oryg. Cuzcamianh.
Tak w oryginale. Nie wykluczone, iż imię to należy interpretować jako imię kalenda
rzowe Ce Ehecatl „1-Wiatr", jak sugerował E . de Jonghe.
W oryg. Chiconaui et Ehecatl, ale już E . de Jonghe wskazał, że chodzi tu bez wątpie
nia o jedno imię typu kalendarzowego Chiconahui Ehecatl „9-Wiatr".
W oryg. Atlatime. Określenie „bogini gwiazd" świadczy, że ta mocno zniekształcona
forma powinna być interpretowana jako Citlalicue. W wersji hiszpańskiej opublikowanej przez
A. Ma. Garibaya K . podano „Atlalicue lub Citlalicue".
8 2
8 3
8 4
8 5
8 6
8 7
8 8
8 9
�ŹRÓDŁA
D O DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
73
MEKSYKU
90
Ziarno, które oni jedzą, nazywa się k u k u r y d z a i powstało w taki
sposób:
Wszyscy bogowie zeszli do jaskini, gdzie b ó g zwany Piltzintecuhtli spał
z boginią imieniem Xochiquetzal , z której narodził się b ó g zwany Cinteotl .
Ten wszedł pod ziemię i z jego włosów wyrosła bawełna, z jednego ucha
[powstały] bardzo dobre nasiona, które oni chętnie jedzą, zwane sanctlhquez ,
z drugiego [ucha] jakieś inne, z nosa jeszcze inne nasiona, zwane
chia ,
które są dobre do picia w letniej porze; z palców wyrósł owoc, zwany
camotli , który jest jak rzepa, bardzo dobry owoc; z paznokci inna od
miana wysokiej kukurydzy , to jest zboża, które oni teraz jedzą; a z reszty
jego ciała wyrosło wiele innych o w o c ó w , które ludzie zbierają i sieją. I dla
tego b ó g ten był miłowany przez innych b o g ó w i nazywano go Tlazopilli ,
to znaczy „umiłowany pan".
j
91
92
93
94
95
96
97
98
Czas już teraz dowiedzieć się, kim był ó w Tezcatlipoca, o którym India
nie tak wiele opowiadają, a i my z tego powodu tak często o nim mówimy.
Imię to składa się z trzech [słów]: tezcatl, co znaczy „zwierciadło",
tlepuca złożonego z kolei z tletl, co znaczy „światło", i pudli — „ d y m " ;
z nich wszystkich złożone zostało to imię Tezcatlipoca i dlatego powiadają,
że nosił on zawsze przy sobie silnie błyszczące zwierciadło i że dymiło ono
z powodu kadzidła oraz pachnideł, które w nim nosił.
Powiadają też, że b ó g ten stworzył wiatr, który ukazał się jako czarna
postać z wielkim kolcem całym okrwawionym na znak ofiary. Wtedy b ó g
Tezcatlipoca rzekł do niego: „Wietrze, pójdź przez morze do domu słońca,
które ma wokół siebie wielu muzyków i trębaczy, usługujących mu i śpiewa
jących. Jest wśród nich kilku o trzech nogach, inni mają uszy tak wielkie,
że zakrywają im one całe ciało. Gdy dotrzesz na skraj wody, zawołasz
9 9
9 0
W oryg. maiz. Słowo maíz, pochodzące z jeżyka Indian antylskich, upowszechnione
zostało przez Hiszpanów jako nazwa kukurydzy zwanej w náhuatl cintli (cenili).
W oryg. Pieciutentli.
W oryg. Choquijceli.
W oryg. Ciutentl.
Tak w oryginale. Słowo w sposób ewidentny zniekształcone i chyba niemożliwe do
identyfikacji. E . de Jonghe dopatrywał się w nim nazwy catateztli, natomiast Á. Ma. Garibay K . — huazontli, nie wykluczając jednak całkowicie propozycji swego poprzednika.
Tak w oryginale; z nahuatlanskiego chian — odmiana szałwi.
W oryg. camotl. Batat (Ipomoea batatas).
Mimo iż we wstępie do tego akapitu zapowiada się wyjaśnienie genezy kukurydzy,
a wzmianka o „innej odmianie wysokiej kukurydzy" sugeruje, że wcześniej była już mowa
o jej odmianach, tekst nie wspomina więcej o tej roślinie.
W oryg. Tlacopili.
Etymologia imienia Tezcatlipoca nie jest całkowicie jasna. Interpretacja podana w tek
ście zakłada oboczność form Tezcatlipoca/Tezcatlepoca „Błyszczące (płonące) zwierciadło, które
dymi". Jednakże człon -tli- bywa też wywodzony od tlilli lub tliltic „czarny", co daje asumpt
do tłumaczenia „Dym czarnego zwierciadła". Najczęściej imię to tłumaczy się jako „Dymiące,
Zwierciadło".
9 1
9 2
9 3
9 4
9 5
9 6
9 1
9 8
9 9
�74
RYSZARD
1 0
TOMICKI
101
moje wnuki: Acapachtli ° , to jest żółwia, A c i h u a t l , to jest półkobiete,
półrybę, oraz Atlicipactli , to jest wieloryba, i powiesz im, żeby utworzyli
z siebie most, abyś mógł przejść. I przyprowadzisz mi z domu słońca mu
zyków z instrumentami, by oddać im cześć". Powiedziawszy to, odszedł
i więcej go nie widziano.
'Wtedy b ó g wiatru poszedł na skraj wody, wywołał ich imiona, a oni
niezwłocznie przybyli i utworzyli z siebie most, po którym on przeszedł.
Słońce, widząc że nadchodzi, rzekło do swych m u z y k ó w : „Oto zbliża się
nieszczęśnik; niechaj nikt mu nie'odpowiada, bo kto mu odpowie, pójdzie
z nim". Owi muzycy mieli odzienie w czterech kolorach: białym, czerwo
nym, żółtym i zielonym.
102
Gdy b ó g wiatru tam dotarł, przywołał ich śpiewem, na co natychmiast
odpowiedział jeden z nich i odszedł wraz z nim zabierając muzykę. Jest to
ta, którą wykonują teraz podczas tańców na cześć swoich bogów, tak jak
my to czynimy przy użyciu organów.
M ó w i ą oni również, że Tezcatlipoca ukazywał się im w postaci małpy
i mówił przez plecy. Innymi razy w postaci ptaka, który uderzając skrzydła
mi czynił wielki hałas i budził śpiących, kiedy chciał do nich przemówić.
I tak przekonywał ich, o czym opowiemy szerzej w dalszym ciągu naszej
historii, do składania mu ofiar. Chciał bowiem, żeby byli oni okrutni, i cie
szył się ludzką krwią, a ofiarę taką spełniali otwierając żywym jeszcze nie
wolnikom klatkę piersiową, wyrywając serce i dając mu je do zjedzenia za
nim umarło. Tego zaś, kto lepiej dokonywał tej ofiary, uważali za lepszego
i bardziej godnego czci kapłana.
Rozdział X. O BOŻKU Z W A N Y M QU E T Z A L C O A T L , O JEGO POCHODZENIU,"
C Z Y N A C H I C Z A S I E J E G O PANOWANIA
W historiach tego dzikiego ludu powiada się, że istniał b ó g imieniem
C a m a x t l i , który pojął za żonę boginię o imieniu Chimalma i miała ona
z nim dzieci, jedno spośród których nosiło imię Quetzalcoatl. Urodził się
103
100 w oryg. Esacapachtli. E . de Jonghe proponuje odczytanie tego słowa jako Acatapachtli
(acatl „trzcina", tapachtli „mięczak rzeczny lub morski") podejrzewając, iż forma podana
w tekście powstała z fałszywego odczytania hiszpańskiego zdania „la tortuga que es acata
pachtli". A. Ma. Garibay К. podaje natomiast Acapachtli dodając: »tal vez por acatapachtli,
o sea „concha acañada"«. Jeżeli zauważymy, iż de Jonghe najwyraźniej przeinterpretował
formę podaną w tekście (hipotetyczne hiszpańskie zdanie powinno bowiem brzmieć raczej:
„la tortuga que es acapachtli"), wówczas nazwa zaproponowana przez Garibaya wydaje się
trafniejsza. Tym bardziej że podobną formę acapechtli notuje słownik Alonsa de Molina
w znaczeniu „plecionka z trzciny lub tratwa do przebywania rzeki", por. Molina, 1977, s. 1 v.
101 w oryg. Acilmatl. Nahuatlańskie acihuatl (atl „woda", cihuatl „kobieta") oznacza
dosłownie „wodna kobieta".
102 w oryg. Altcipatli. Możliwe jest dwojakie odczytanie tej formy: acipactli {atl „woda",
cipactli „krokodyl, kajman") lub atlicipactli [atl „woda", i- „jej", cipactli „krokodyl, kajman"),
dosłownie „wodny kajman".
юз w oryg. Camachtli.
�ŹRÓDŁA
DO
DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
MEKSYKU
75
104
on w M i c t í a t l a u h c o
a ponieważ matka zmarła przy jego porodzie, został
oddany dziadkowi i babce, którzy go wychowywali.
Gdy już dorósł, odesłano go do ojca; jednak z powodu wielkiej miłości,
jaką darzył go ojciec, jego bracia byli tak zazdrośni, że postanowili go
zabić. Aby to uczynić, wysłali go podstępnie na wielką skałę zwaną Tlachinoltepec , co znaczy „skała, na której dokonuje się spalenia". Tam go
pozostawili, zeszli na dół i patrzyli na ogień płonący wokół skały. Ale
Quetzalcoatl wsunął się do dziury, która była w skale, i bracia odeszli myśląc,
że zginął. Jednak kiedy się oddalili, on wyszedł ze skały z łukiem i strzałami,
strzelił do jakiegoś zwierzęcia i zabił je. I zarzuciwszy je sobie na plecy,
zaniósł do swego ojca. Przybył wcześniej niż jego bracia i dał zwierzę ojcu.
A gdy przyszli bracia, zdumieli się na jego widok i postanowili zabić go
w inny sposób.
105
Umieścili go zatem na drzewie mówiąc, żeby strzelał stamtąd do ptaków,
a gdy był już na drzewie zaczęli ciskać weń strzały; on zaś, jako że był
sprytny, spadł na ziemię udając martwego. Widząc to, jego bracia udali się
do domu; kiedy odeszli, Quetzalcoatl podniósł się, zabił królika i zaniósł
go swemu ojcu, zanim jeszcze przybyli jego bracia.
Ojciec, podejrzewając co chcieli z nim zrobić bracia, zapytał, gdzie są
jego bracia. On mu odrzekł, że już nadchodzą i opuścił ojca odchodząc
do innego domu. Tymczasem przyszli bracia i ojciec spytał ich, gdzie jest
ich brat; oni odparli, że zaraz przyjdzie. Wtedy złajał ich za to, że chcieli
zabić brata; a oni, rozgniewani tym, postanowili zabić także swego ojca.
Uczynili to, zabierając go na pewną górę.
Po zabiciu go odszukali Quetzalcoatla i wmówili mu, że ojciec przemie
nił się w skałę, przekonując go zarazem, by poświęcił tej skale i złożył
w ofierze coś takiego, jak lwy, tygrysy, orły, drobne zwierzaki i motyle, aby
mieć okazję do zabicia go, ponieważ on nie mógłby znaleźć tych zwierząt.
A gdy nie chciał ich usłuchać, chcieli go zabić, lecz on wymknął się im,
wspiął się na drzewo albo, co bardziej zasługuje na wiarę, na tęże skałę
i ciskając strzały zabił ich wszystkich.
Po tym przybyli z honorami poszukujący go poddani, którzy bardzo go
miłowali, i wziąwszy głowy jego braci, opróżnili ich czaszki i zrobili z nich
naczynia do picia; i bezzwłocznie wyruszyli stamtąd i przybyli na ziemie
Meksyku. Kilka dni przebywał [Quetzalcoatl] w wiosce zwanej Tulantzinco ,
a stamtąd udał się do Tula, gdzie wtedy nie wiedziano jeszcze, co to jest
składanie ofiar; i tam, ponieważ przyniósł zwyczaj składania ofiar, uznano
go za boga. Nauczył on ich wielu pożytecznych rzeczy, [wznoszenia] świątyń
dla niego i innych rzeczy; i przez 160 lat był bogiem tego kraju.
1 0 6
104 \Y oryg. Nichałlanco. Por. interesującą próbę zlokalizowania miejsca urodzenia Quetzal
coatla w wąwozie Michatlauhco w pobliżu Amatlán w stanie Morelos, Dubernard Cha
ve au,' 1982.
105 w oryg. Chalchonoltepetl.
106
oryg. Tulancingo.
�76
RYSZARD
TOMICKI
Rozdział X I . O P R Z Y B Y C I U T E Z C A T L I P O C A D O T U L A I O T Y M ,
J A K ZMUSIŁ Q U E T Z A L C O A T L A DO U C I E C Z K I
Quetzalcoatl żył w Tuła w wielkim dostatku, czczony jako b ó g , lecz jako
że prawdy nie da się zbyt długo zataić doszło do tego, że przybył do Tula
inny bóg, Tezcatlipoca, o którym mówiliśmy już wcześniej. Ten, gdy tylko
się pojawił, z zazdrości, jaką czuł względem Quetzalcoatla, usiłował zaszko
dzić ludziom z Tula, ażeby i jego czcili razem z Quetzalcoatlem.
Wszedł do Tula jako biedak i przybierając co chwilę odmienną postać
straszył mieszkańców Tula oraz Quetzalcoatla, bo c h o ć i on był diabłem,
jak tamten, to jednak zawsze jedne diabły są potężniejsze od innych; albo
wiem powstały one z aniołów, a skoro jedne anioły są potężniejsze od dru
gich, to także diabły. T a k więc ó w Quetzalcoatl był słabszy niż Tezcatlipoca
i dlatego obawiał się go.
I pewnego dnia Tezcatlipoca poszedł do świątyni Quetzalcoatla. Było
tam wiele sług strzegących ołtarza, gdzie znajdowała się podobizna Quetzal
coatla oraz zwierciadło, które Indianie bardzo cenili, albowiem — jak im
kazał wierzyć Quetzalcoatl — dzięki temu zwierciadłu zawsze miały padać
deszcze, ilekroć ich potrzebowali, i jeśli go prosili za pośrednictwem zwier
ciadła, on im je dawał. Kiedy więc wszedł Tezcatlipoca do świątyni, natknął
się na uśpione straże i poszedł wprost do ołtarza, ukradł zwierciadło i ukrył
je pod pałacem, gdzie spali strażnicy; a zrobiwszy to, odszedł.
Gdy strażnicy się obudzili i nie znaleźli zwierciadła, z wielkim smutkiem
zaczęli go szukać. Tezcatlipoca zaś spotkał na swej drodze starą kobietę
i rzekł do niej: „Idź do świątyni i powiedz strażnikom, że to, czego szukają,
jest pod ich pałacem, a będziesz przez nich lubiana". Staruszka tak też
uczyniła.
Tymczasem Tezcatlipoca przemieniał się w postacie różnych zwierząt
i potworów, starając się przerazić ludzi. Obciął sobie także włosy, czego
Indianie nigdy dotąd nie widzieli. I poszedł [znowu] do świątyni Quetzalcoatla,
zniszczył jego statuę, łamiąc ją i ciskając o ziemię, a przybierając różne
postaci przeraził jego sługi i wszystkich mieszkańców Tula, którzy widząc to
odchodzili i opuszczali miasto. Także Quetzalcoatl widząc to bał się i uciekł
z kilkoma ze swych sług, z czego Tezcatlipoca był bardzo zadowolony.
Quetzalcoatl poszedł stamtąd do T e n a y u c a n i przebywał tam jakiś czas.
A stamtąd poszedł do C u l h u a c a n , gdzie również przebywał dłuższy czas,
lecz i teraz nie wiedzą jak długo. Stamtąd, po przejściu gór, udał się do
Quauhquechollan , wystawił świątynię i ołtarz dla siebie i był czczony
jako bóg, i nie było innych tylko on. Przebywał tam 290 lat i pozostawił
władcę imieniem M a t l a l x o c h i t l . I poszedł do C h o l u l a , gdzie przebywał
107
108
lft9
no
107 \y oryg. Tenacuia.
ios w
W
W
'H' W
1 0 9
1 1 0
oryg.
oryg.
oryg.
oryg.
Cullinacan.
Quantiquechula.
Maclalchochitl.
Acholula.
111
�ŹRÓDŁA
D O DZIEJÓW
PRZEDHISZPAŃSKIEGO
MEKSYKU
77
160 lat; tam wzniesiono mu wspaniałą świątynię, z której pozostała jeszcze
duża część, gdyż była solidnie zbudowana i piękna, a wznieśli ją giganci,
o czym będziemy mówić później.
Stamtąd poszedł do C e m p o a l l a n , głównego miasta nad Morzem Hisz
pańskim, dokąd najpierw przybył markiz Don [Hernán] Cortés, kiedy wkro
czył do tego kraju. Ale teraz jest [to miasto] całkowicie zrujnowane przez
Hiszpanów, podobnie jak to zrobili z wieloma innymi. W mieście tym prze
bywał [Quetzalcoatl] przez 260 lat i aż do tego miejsca ścigał go Tezcatlipoca.
Widząc, że ó w Tezcatlipoca tak go prześladuje, poszedł na pustynię,
wypuścił strzałę w drzewo i rzucił się na brzechwę strzały, i tak umarł.
Jego słudzy zabrali go i spalili; stąd pozostał zwyczaj palenia zwłok.
Powiadają, że z dymu, jaki powstał z jego ciała, utworzona została wielka
gwiazda, która nazywa się Gwiazdą W i e c z o r n ą .
Ten Quetzalcoatl nigdy nie miał żony ani dzieci.
Inni mówią, że kiedy miał on umrzeć, udał się do miejsca...
112
113
LITERATURA
Baudot Georges
1976 Fray Andrés de Olmos y su Tratado de los Pecados Mortales en lengua náhuatl,
..Estudios de Cultura Náhuatl", t. X I I . s. 33-59.
1979 Tratado de hechicerías y sortilegios de Fray Andrés de Olmos. Edición del texto
náhuatl con traducción y notas en francés, México.
1983 Utopía e historia en México. Los primeros cronistas de la civilización mexicana
(1520-1569), trad, del francés por Vicente González Loscertales, Madrid.
Dubernard Chaveau, J.
1982 ¿ Quetzalcoatl en Amatlán (MorelosJ?, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. X V ,
s. 209-217.
F r a n k o w s k a Maria
1966 Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „Etnografia Polska",
t. X, s. 237-252.
4
G a r i b a y K . Ángel Ma.
1971 Historia de la literatura náhuatl, México, t. I-II.
G i b s o n Charles, G l a s s John B.
1975 A Census of Middle American Prose Manuscripts in the Native Historical Tradition,
[w:] Handbook of Middle American Indians, ed. Robert Wauchope, vol. 15: Guide
to Ethnohistorical Sources, Part 4, Austin, s. 322-400.
Histoyre
1961 Histoyre du Mechique. Retraducción del francés por Joaquín Meade, notas de Wigberto Jiménez Moreno, „Memorias de la Academia Mexicana de la Historia",
t. X X , num. 2, s. 183-210.
Jonghe Edouard de
1905 Histoyre du Mechique. Manuscrit francais inédit du XVI siecle, „Journal de la
Société des Américanistes de Paris", N. S., t. I I , s. 1-41.
е
1 1 2
W oryg. Cempoala.
из w oryg. Hesper. Mowa o planecie Wenus widocznej po zachodzie słońca.
�78
RYSZARD T O M I C K I
K a š p a r Oldřich
1980 Nový Svět v české a evropské literatuře 16.-19. století, Praha (1983).
L e ó n - P o r t i l l a Miguel
1983 lín texto inédito de Salvador Toscano: Libros cosmogónicos del México antiguo,
presentación y notas de Miguel León-Portilla, „Estudios de Cultura Náhuatl",
t. X V I , s. 327-347.
Manrique C a s t a ñ e d a L .
1982 Fray Andrés de Olmos: Notas críticas sobre su obra lingüistica, „Estudios de Cultura
Náhuatl", t. XV, s. 27-35.
Mendieta Gerónimo de
1945 Historia eclesiástica indiana, México, t. I-IV.
M o l i n a Alonso de
1977 Vocabulario en lengua castellana y mexicana y mexicana y castellana, México.
Moreno de los Arcos Roberto
1967 Los cinco soles cosmogónicos, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. VII, s. 183-210.
Olmos Andrés de
^
1875 Grammaire de la langue náhuatl ou mexicaine, ed. par Rémi Simeon, Paris.
P i l l i n g James С.
1895 The writings of Padre Andrés de Olmos in the languages of Mexico, „American
Anthropologist", vol. 8, n° 1, s. 43-60.
Sullivan Thelma D.
1974 Tlaloc: A new etymological interpretation of the God's name and what it reveals of
his essence and nature, [w:] Atti del XL Congresso Internazionale degli Americanisti,
Roma-Genova, 3-10 Settembre 1972, Tilgher-Genova, t. II, s. 213-219.
Tello Antonio
1973 Crónica Miscelánea de la Sancta Provincia de Xalisco. Libro segundo, Guadalajara,
t. I-II.
Teogonia
1979 Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI, ed. Ángel Ma.
Garibay K . , México.
T i bon Gautier
1948 Le пот mexicain du dindon et ses rapports avec la mythologie náhuatl, [w:] Actes
du XXVIII
Congres International des Américanistes (Paris 1947), Paris, s. 529-547.
T o m i c k i Ryszard
1982 Sobre la semántica de tres mitos aztecas, „Ethnologia Polona", t. 8 (1984),
s. 171-182.
1984 Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 polowy XVI w.: Krótka relacja o bo
gach i obrzędach z czasów pogaństwa Pedra Ponce de León, „Etnografia Polska",
t. X X V I I I , z. 2, s. 111-135.
1985a Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre
du Mechique, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas,
„Etnografia Polska", t. X X I X . z. 2, s. 107-134.
1985b Estructura de las épocas del mundo en la mitología náhuatl: el problema de la
llamada versión canónica de Tenochtitlan, „Ethnologia Polona", t. U (1986), s. 45-73.
1987 Fecha de redacción de la Histoyre du Mechique y otros datos cronológicos según
los cálculos contenidos en el capítulo V de la misma, „Estudios Latinoamericanos",
t. 11.
Torquemada Juan de
1975 Monarquía Indiana, México, t'. I-III.
W i e r c i ń s k i Andrzej
е
1985-1986 Ometeotl — concepción de la deidad suprema en el México prehispánico,
Latinoamericanos", t. 10, s. 9-32.
„Estudios
�ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U
79
Ryszard Tomicki
SOURCES F O R T H E H I S T O R Y O F PRE-SPANISH
I. T H E H I S T O R Y O F M E X I C O (1548?)
MEXICO
In the paper the author presents the Polish translation of a source known as Histoyre
du Mechique which was published for the first time by Edouard de Jonghe in 1905. The
author of the Polish translation introduced it with a preface discussing the former researches
aiming to discover the authorship of the source and the probable time when it might have
been written. Basing on own analyses published in "Estudios Latinoamericanos" (Warszawa)
vol. I I : 1987 the author suggests that Histoyre du Mechique might have been written in
1548 or 1547. In the notes to the text quoted verbatim the explanations of the náhuatl
terms have been given as well as some remarks concerning certain problems of interpretation
of Histoyre du Mechique.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64a6f6b39ea1903c992fc270edc21fbb.pdf
b5a8968c8870c80a61a2333c913f8bc3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1312
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1212
Title
A name given to the resource
In memoriam / LUD 1972 t.56
Description
An account of the resource
LUD 1972 t.56, s.377-378
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
v.
I
N
M
E
M
o
R
I
A
M
Lud, t. 56, 1972:
PROF. DR BOLESŁAW
5 I 1893 --
OLSZEWICZ
24 I 1972
Z grona współzałożycieli i organizatorów Polskiego Towarzystwa Geograficznego
odszedł \V dniu 24 stycznia 1972 r. ostatni z żyjących, z grona członków Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego jeden spośród członków honorowych, wybitny geograf i historyk, długoletni prezes Oddziału Wrocławskiego PTL, a także były prezes
Zarządu Głównego, prof. dr Bolesław Olszewicz.
Od stycznia 1946 r. związał się po dzień śmierci z Wrocławiem. Tu był profesorem geografii historycznej w Uniwersytecie Wrocławskim, tu też założył filię Instytutu Geografii PAN, jedyną w Polsce i jedyną w Europie Pra<::ownię Historii Geografii. Zgromadził w niej najpełniejszą kartotekę map polskich i map Polski, sięgającą XV wieku, a także archiwum i bibliografię
do dziejów polskiej geografii
i geografii Polski oraz kartotekę rękopisów geograficznych w zbiorach krajowych.
W łatach 1947--1955 byl sekretarzem generalnym Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego.
Większą część swego życia naukowego prof. Olszewicz poświęcił historii kartografii polskiej. Jako 17 -letni gimnazjalista
pierwszą swą publikację poświęcił odkryciu Ameryki 1. Po ukończeniu szkół średnich w Warszawie, Genewie i Lozannie,
studiach w Paryżu, losy wojenne skierowały go w 1919 r. do sztabu formującego
się wojska polskiego, gdzie został pierwszym kierownikiem oddzialu map. W latach
1921~1924
był ekspertem do spraw rewindykacji
zbiorów i materiałów kartograficznych, zagrabionych przez carską Rosję.
Nie sposób wymienić tu nawet najlepszych spośród około 200 opublikowanych
prac '. wśród których jedną z kapitalni ej szych jest praca ściśle związana z odkryciem Ameryki O Janie z Kolna, domniemanym polskim poprzedniku Kolumba (1933),
albo wcześniejsza Polska kartografia
wojskowa
(1921), czy następne
Kartografia
polska XV i XVI w. (1930), Kartografia
polska XVII
w. (1931) i wreszcie opublikowana w 19:32 r. Kartografia polska XVIII w.
Wagę j znaczenie Jego publikacji oceniono wysoko na forum międzynarodowym
i dlatego też Międzynarodowa
Unia Geograficzna powolała Go w latach trzydziestych na członka komisji wydawnictw
dawnych map. Z mapami, starodrukami
i globusami związaly Go zarówno zamiłowania
historyczne, jak i długoletnia praca
w bibliotekarstwie.
Wychowany w duchu patriotycznym dostrzegał także szerzące się w latach trzydziestych koncepcje geopolityczne, ocenił ich błędność i dostrzegł groźbę, jaka wyniI
mia".
2
skq ...
Ols7.ewicz. Pierwsze wiadomości
o odkryciu. Ameryki
w /iteratu.ne
polskiej.
"Zies. 321-323.
Hiblioqmfia
prac
Holeslawa Olszewicza (1910-1959), zestawiona
przez
Anielę
Drozdow5Iu(lia i materialy
z dziejów
nauki polskiej",
Seria C, z. 4, 1961, obejmuje
159 pozycji.
B.
I,
1910,
�378
In memoriam
kala z ich realizacji,
graficzne
Polski
w
czemu dal wyraz w publicystycznym artykule Polożenie geopl'awdy
i legendy oraz obszerna broszura Adolf
Hitler
wydana pod pseudonimem Henryka Wernińskiego. Wkrótce
świetle
o Polsce i Polakach,
po. wojnie opracowal Listę stmt kultury polskiej.
Był znawcą i smakoszem sztuki drukarskiej,
zapalonym bibliofilem i miłośnikiem piękna polskiego języka, co silnie związało Go z poetą Julianem Tuwimem.
Młodzieńczo wyprostowany, nienagannie elegancki, pełen kurtuazji potrafił prowadzić polemiki w obronie własnego zdania. Odszedl od nas Człowiek wielkiej
kultury i osobistej dobroci, uczony o wysokim autorytecie i rozległej wiedzy. pedagog i' przyjaciel młodzieży.
Cześć Jego pamięci.
Konrad
Wypych
DR WLADYSLAW BOGATYŃSKI
Dr Wladyslaw Bogatyński ur. w Krakowie w 1884 r., nestor historyl,ów krakowskich, dlugoletni profesor gimnazjów krakowskich, ukończył studia historyczne na
UJ w 1908 r., w 1911 r. otrzymal stopień doktora filozofii. Byl wybitnym specjalistą w zakresie historii Polski XVI w. Po przejściu na emeryturę z pl'acy pedagogicznej w 1949 1'. związał się na następne 14 lat z Muzeum Etnograficznym w Krakowie z racji swych zainteresowań w 'zakresie etnografii. Był m.in. autorem kilku
rozpraw z tej dziedziny. W Muzeum Etnograficznym był początkowo kierownikiem
działu naukowo-oświatowego,
a następnie kierownikiem archiwum. Na t:VI11stanowisku przyczynił się do poważnego wzrostu materiałów rękopiśmiennych
i ikonograficznych. W pracy muzealnej awansowal do stopnia kustosza i był przejściowo
zastępcą dyrektora Muzeum. Zmarł w Krakowie w 87 roku życia 25 I 1971 L
KAZIMIERA
MAŚLANKA
Mgr Kazimiera Maślanka, były prezes Zarządu Oddziału PTL w Lańcucie. zmarła
w 1971 wskutek tragicznego wypadku. Zmarła była bardzo aktywnym działaczem
Oddziału. Była również autorem nie drukowanej pracy na temat gwary wsi Kraczkowa, pow. Lańcut. W Zmarłej tracimy pracowitego, szlachetnego człowieka.
PROF. DR ADAM WANKE
Dnia 27 marca 1971 r. zmarł we Wrocławiu prof. dr Adam Wanke. przeżywszy
lat 65. Prof. Wanke był długoletnim członkiem Zarządu Głównego PTL i skarbnildem, Kierownikiem
Zakładu Antropologii Instytutu Zoologicznego, pl'zev,;odniczącym Komitetu Antropologicznego PAN, członkiem Rady Naukowej Zakładu Antropologii PAN, kierownikiem
Zakładu Antropologii
PAN, redaktorem
naczelnym
"Materiałów
i Prac Antropologicznych",
członkiem
licznych Towarzysh\'
Naukowych.
CZESLA W WITKOWSKI
Czesław 'Witkowski ur. 8 marca 1914 r. zmarl w 1971. Był praco'wnikicl11 Muzeum
Etnograficznego w Krakowie.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b31a81f3b98c8bb6dd1f4eaa8651a75.pdf
3bd40e47bb13e8c256da489602029c6d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1313
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1213
Title
A name given to the resource
Varia / LUD 1972 t.56
Description
An account of the resource
LUD 1972 t.56, s.379-383
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
VI.
A
V
NAJWAŻNIEJSZE
BIBLIOTEKI
POLSKIEGO
NABYTKI
R
I
A
ZAGRANICZNE
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
ZA ROK 1971 (BEZ CZASOPISM)
IM.
J.
CZEKANOWSKlEGO
zestawiła J. Gerlach-Klodnicka
OGOLNE
'CLAIBORNE ROBERT: Climate, Man and History. New York 1970, s. 444.
EVANS-PRITCHARD E. E.: AnthropOlogie sociale. Paris 1969, s. 177.
GUNTHER HANS F. K.: I.e Mariage. Ses formes, son origine. Paris 1952, s. 255.
HERSKOV1TS MELVILLE J.: Les bases de l'anthropologie
culturelle. Paris 1967,
s. 331.
KONTAKTE und Grenzen. Probleme der Volks-, Kultur- und Socialforschung. Festschrift fur Gerhard Heilfurth zum 60. Geburtstag. Gottingen 1969, s. 566, tab I. 32.
MAUSS MARCEL: Manuel d'Ethnographie. Paris 1971, s. 262.
MICHALEK JAN: Spomienkove rozpn'lvanie s historickou tematikou. Bratislava
1971, s. 197.
NOWOTNY KARL A.: Beitrage zur Geschichte des Weltbildes. Farben und Weltrichtungen. Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte
und Linguistik t. 17, Horn-Wien
1970, s. 263.
SCHWEDT HERBERT: Kulturstile kleiner Gemeinden. Volksleben t. 21,. Tubingen
1968. s. 174.
TARR LASZLO: Karren, Kutsche, Karosse. Eine Geschichte des Wagens. Munchen
1970, s. 349.
BIBLIOGRAFIE
BTBLIOGRAPHIE a'Etudes Balkaniques vol. 111--..,1968
Sofia 1970. s. 404
BIBLIOGRAPHY of Human Paleopathology
compiled by George J. Armelagos,
James H. Mielke, John Winter. Research Reports t. 8, Amherst 1971, s. 159.
FOLKLORE of the North American Indians. An Annotated Bibliography compiled
by Judilth C. Ullom. Washi'ngton 1969, s. 126.
GHANA. A quide to official publications 1872-1968 compiled by Julian W. Witherell and Sharon B. Lockwood. Washington 1969, s. IlU.
<.TREBLE V.: Latviesu vestita.jas folkloras un folkloristikas
bibliografija
L Riga
1971, s. 214.
INTERNATIONAL Scientific Organizations. A Guide to Their Library, Documentalion .. and Information Services. Prepared under the direction of K. O. Muna. Washington 1962, s. 794.
JURKOVIC MILOS: Slovenska polnohospodarska
bibliografia.
Prameny
Historie
ZemedeJstvi a Lesnictvi t. 5, Praha 1968, s. 462.
�380
Varia
LATIN America an Annotated Bibliography of Paperback Books. Compiled by
G. M. Dom. Washington 1967, s. 77.
NATIONAL Directory of Latin Amerj.canists. Biobibliographies of 1, 884 Specialists
in the Social Sciences and Humanities. Washington 1966, s. 349.
NEWSPAPERS of East Central and Southeastern Europe in the Library of Congres.
Edited by R. G. Carlton. Washington 1965, s. 204.
KONFERENCJE
RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru
Negotinu 1958, urednik M. S.
Vinko Zganec. Zagreb 1958, s. 195.
RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru
Negotinu 1958, urednik M. S.
Zagreb 1959, s. 351.
RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru
Negotinu 1958, urednik M. S.
Lalević. Beograd 1960, s. 307.
SOURCES Archeologiqlies de la Civilisation Europeenne. Actes du Colloque international organise par Ie Secretariat general de l' AIESEE, sous Ie haut patronage
et avec leconcours
financier de l'Unesco. Mamaia 1-8 septembre 196!!. Bucarest
1970, s. 303.
TRUDY VII Miezdnarodnogo Kongressa Ant,ropologiceskich ·i Etnograficeskich Nauk.
Moskva 3-10 avgusta 1964. T. 8, sekcija 16-religioznyje verovanija i mifołogija pod
red. L A. Kryveleva, 1970, s. 538; T. 10, sek!cija "Zapadnaja Azija", 1970, s. 563.
VARANGIAN Problems. Report on the first international symposium on the theme
"The Eastern Connections of the Nordic Peoples in the Viking Period and Early
Middle Ages". Moesgaad-University
of Aarhus 7th-11th
October 1961l. ScandoSlavica. Supplem. L Copenhagen 1970, s. 216.
ETNOGRAFIA
SŁOWIAŃSKA
BAKARDZIEV GEORGI: Businska keramika. Sofija b.r., s. 156.
ELATOV V. L: Melodiceskie osnovy belorusskoj narodnoj muzyki. Minsk 1970,
s. 140.
GOSPODARSKA in druzbena zgodovina Slovencev. Zgodovina agrarnih panog.
I zvezek - Agrarno gospodarstvo. Ljubljana 1970, s. XVilI+650.
GRINBLAT M. J.: Belorusy. Ocerki proischozdenija i etniceskoj istorii. Minsk 196B.
s. 285.
HERRMANN JOACHIM: Siedlung, Wirtschaft und Gesellschaftliche
Verhaltnisse
del' Slawischen Stamme zwischen Oder/Neisse und Elbe. Studien auf del' Grundlage
archaologischen Materials. Berlin 1968, s. 374.
HRBKOVA RCJZENA: Litovelska HrnCina. Littauer Topferwaren.
Prace Odboru
Spolecenskych Ved Vlastivedneho "Ostavu v Olomouci t. 26, Olomouc 1970, s. Li,
iI. 24.
HRVATSKE narodne pjesme kajkavske. Uredio i komentirao Vinko Zganec. Zagreb
1950, s, 553 XL.
IZ ISTORlI russkoj narodnoj poezii. Russkij Folklor t. 12. Leningrad 1971, s. 32:3.
KAŃOvA MAGDALENA, BENZA MOJMIR: Ludove kozuchy. Martin 1970, s. 215.
ił. 119.
KLEMENTIS EUGEN: "Ocast Matice Slovenskej na narodopisnom a folkloristickom
vyskume Slovenska. Martin 1970, s. 94.
�Varia
381
KL YMASZ ROBERT B.: An Introduction
to the Ukrainian-canadian
immigrant
Folksong cycle. Ottawa 1970, s. 106.
KYMASZ ROBERT B.: The Ukrainian Winter Folksongcycle
in Canada. Ottawa
1970, s. 156.
KOLESSA F. M.: Folklorystycni praci. Kyiv 1970, s. 412.
LANDSFELD HERMAN: Habanske pamatky. Straznice 1970, s. 72.
LICKE SALE. Izbor i redakcija Stjepan Mazar. Bjelovar 1967, s. 191.
LIDOV A malba na S'kle XVI-XIX 'Stoleti. Katalog vy",tavy v Etnografickem -ostavil
Moravskeho Musea v Brne. Brno 1970, s. 23, i!. 31.
LIDOV A tradice. Pratel(~ k 85. Narozeninam Akademika Jiriho Honłka. Uspohidili Jaromir Jech a Olga Skalnikova. Praha 1971, s. 250.
LOVRIC IVAN: Biljeske o putu po Dalmaciji opata Alberta Fortisa i zivot Stanislava Socivice. Zagreb 1948, s. 229.
NARYSY istorii ukrainskogo dekoratyvno-prykladnogo
mistectva pod red. G. Blocha. Lviv 1969, s. 190.
NASE pjesme. Drugo prosireno izdanje. Zagreb 1945, s. 59.
OCERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii t. 5. Trudy Instituta
Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja. Novaja serija t. 95.
PJESME, plesovi i obicaji jugoslavenskih naroda na festivalu 9-13.IX.1951 u Opatiji. Zagreb b.r., s. 99.
RUSSKIJE skazki v rannich zapisjach i publikacijach (XVI-XVIII
veka). Leningrad 1971, s. 287.
SABALENKA E. R.: Etnagraficnaja
spadcyna Jakuba Kolasa. Minsk 1969, s. 129.
SELO Trg kod Ozlja. Eksperimentalni
primer utvrdivanja
spomenickih vrednosti
seoskih naselja. Beograd 1969, s. 164.
STASTNY JAROSLAV: Tradicni zemedelstvi na Valassku. Acta Univei·sitatis Carolinae Philosophica et Historica Monographia t. 35, Praha 1971, s. 197.
SVJATA ta obrjady radianskoi Ukrainy. Kyiv 1971, s. 269.
TANCJUVALNI pisni. Kyiv 1970, s. 801.
ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA
EUROPA
ANOCHIN G. I.: Obscinnyje tradiCii norvezskogo krestjanstva. Moskva 1971, s. 204.
BUTKEVICIUS I.: Lietuvos Valstieciu gyvenvietes ir sodybos. (Poselki i usad'by
litovskih krestjan). Vilnius 1971, s. 246.
CHAZANOV A. M.: Ocerki vojennogo dela Sarmatov. Moskva 1971, s. 169.
CIBIROV L. A.: Osetin'skoje narodnojeziliSce. Cchinvali 1970, s. 219.
CRESSWELL ROBERT: Une communaute rurale de l'Irlande. Travaux et Memoires
de l'Institut d'Ethnologie t. 74, Paris 1969, s. 57!.
DAS DEUTSCHE Volksliedarchiv. Freiburg 1970, s. 10.
DOMANOVSZKY GYÓRGY: Ungarische
Bauerntopferei.
Ungarische
Volkskunst
t. 1, Budapest 1968, s. 73, tab!. 32.
EK SVEN B.: Noden i Lund. En Etnologisk Stadsstudie. Engl. Summary. Skrifter
fran Folklivsarkivet i Lund t. 11, Lund 1971, s. 237.
KABUZAN V. M.: Izmenenija v razmescenii naselenija Rossii v XVIII-pervoj polovine XIX v. (Po materialam revizij). Moskva 1971, s. 188.
KRASNOVSKAJA N. A.: Friuly (lstoriko-etnograficeskie
ocerki). Moskva 1971,
s. 185.
�383
Varia
LIETUVININKAI. Zapadnyje litovcy v XIX v. Na litovskom jazyke. Vilniu~ 1970,
s. 453.
LUKJANCENKO T. V.: Materialnaja kultur,a saamov (loparej) Kolskogo polyostrova
v konce XIX-XX
v. Moskva 1971, s. 165.
OAKES ALMA and HAMILTON HILL MARGOT: Rural Costume. Irts Origin and
Development in Western Europe and the British Isles. London-New
York 1970,
s. 248.
cjPIK ELINA: Vadjalastest ja isuritest XVIII saj. lopuI. (O vodi i izore v konce
XVIII v. Etnograficeskije i lingvisticeskije materialy. V opisani i peterburgskoj gubernii F. Tumanskogo.) Tallinn 1970, s. 206.
PETERSON ALEKSEJ: Eesti NSV Riiklik Etnograafiamuuseum
Tallinn 1970, s. 15;:SAVELEV A E. A.: Perm vycegodskaja. K voprosu o proischozdenii naroda Korni..
Moskva 1971, s. 221.
AZJA
ANTROPOVA V. V.: Kultura i byt Korjakov. Leningrad 1971, s. 215.
Byt i iskusstvo russkogo naselenija vostocnoj Sibiri Cast 1 Priangarie, Novosibirsk
1971, s. 197, tab!. 30.
EREMEEV D. E.: Etnogenez turok (proischozdenie i osnovnyje etapy etniceskojistorii). Moskva 1971, s. 270.
GANKOVSKY YU. V.: The Peoples of Pakistan. An Ethnic History Moscow 1971,
s. 246.
GOUDRIAAN T., HOOYKAAS C.: Stuti and Stava (Bauddha, Śaiva and Vaisnava)
of Balinese Brahman priests. Verhandelingen
del' Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde. Nieuwe Reeks t. 76. Amsterdam 1971,
s. 608.
HARTWIG WERNER: Wirtschaft und Gesellschaftsstruktur
del' Naga in del' zwei-·
ten Half te des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts.
Veroffentlichungen
des
Museums fUr Volkerkunde zu Lei'pzig t. 20, Berlin 1970, is. 274.
IKEDA HIROKO: A Type and Motif Index of Japanese Folk-Literature.
FF Communications no. 209, Helsinki 1971, s. 375.
KUDRIAVCEV M. K.: Obscina i kasta v Hindustane. (Iz zizni indijskoj derevni) ..
Moskva 1971, s. 281.
LEVIN M. G.: Etniceskaja antropologija Japonii. Moskwa 1971, s. 2:3.1.
Tradicionalnaja kultura narodov Perednej i Srednej Azii. Sbornik Muzeja AntrOlPOlogii i Etnografii t. 26, Leningrad 1970, s. 383.
AFRYKA
FORMAN
1967,
s.
WERNER,
BRENT JES
BURCHARD:
Alte afrikanis~he
Plastik.
Leipzig
178.
HILL POLLY: The Occupations of Migrants in Ghana. Anthropological
Papers
Museum of Anthropology, University of Michigan t. 42, Ann Arbor 1970, s. 76.
SCHINKEL HANS-GEORG: Haltung, Zucht und Pflege des Viehs bei den Nomaden
Ost- und Nordostafrikas.
Ein Beitrag zur traditionellen
6konomie del' Wanderhirten in semiariden Gebieten. Veroffentli'Chungen des Museums tli.r Volkerkunde'
zu Leipzig t. 21, Berlin 1970, s. 302.
AMERYKA
BURLAND COTTlE: Mythologie del' Indianer Nordamerikas.
DRAGER LOTHAR : Indianer del' Prarie. Leipzig 1968, s. 46.
Wiesbaden
197~, s. 141..
�Varia
383
FE.lES CLAIRE: People of the Noatak. New York 1966, s. 368.
GRANBERG WILBUR .J.: People of the Maguey. The Otomi Indians of Mexico.
New York 1970, s. 160.
GUYOT MIREILLE: Les Mythes chez les Selk'nam et les Yamana de la Terre
de Feu. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie t. 75, Paris 1968, s. 220.
KINŻALOV R. V.: Kultura drevnich Majja Leningrad 1971, s. 362.
KOCH CONRAD: La Colonia Tovar. Geschichte und Kultur einer alemannischen
Siedlung in Venezuela. Basler Beitrage zur Ethnologie t. 5, Basel 1969, s. 336.
KRAMER FRITZ W.: Literature among the Cuna Indians. Etnologiska Studier t. 30,
GCiteborg }970, s. 166.
ROBE STANLEY L.: Mexican Tales and Legends from Los Altos. Introduction,
Classification, and Notes. Folklore Studies t. 20, Berkeley 1970, s. 578.
SWANTON JOHN R: The Indian Tribes of North America. Washington 1968, s. 726
SWEDLUND ALAN C.: The Genetic Structure of an Historical Population: A Study
of Marriage and Fertility in Old Deerfield, Massachusetts. Research Reports t. 7,
Amherst 1971, s. 78.
AUSTRALIA I OCEANIA
BUCK PETER H.: Les Migrations des Polynesiens. Les Vikings du solei! Levant.
Paris 1952, s. 294.·
MOUNTFORD CHARLES P.: Hommes bruns et sable rouge. Mythes et Rites des
Aborigines d'Australie Centrale. Paris 1953, s. 207.
RAPPAPORT ROY A.: Pigs for the Ancestors. Ritualin
the Ecology of a New
Guinea People. New Haven 1970, s. 311.
WATTERS R. F.: Koro. Economic development and Social Change in Fiji. Oxford
1969. s. 305.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38ffbcdc9d8394bfdab08c96a00c13ac.pdf
bd009a303c7a220cc0b3b84e29bbec58
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1311
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1211
Title
A name given to the resource
Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1972 t.56
Description
An account of the resource
LUD 1972 t.56, s.279-336
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
III.
R
E
c
E
N
z
J
E
Lud, t. 56, 1972
Ziemie Zachodnie
w polskiej
literaturze
socjologicznej.
Wybór
tekstów.
Wybór,
opracowanie i wstęp Andrzej Kwilecki. Poznań 1970. Instytut Zachodni, seria: Ziemie Zachodnie Studia i Materiały nr 13, ss. 468.
Ziemie Zachodnie. z uwagi na całokształt zjawisk
procesów społeczno-kulturowych jakie zaszły na tym terenie w okresie dwudziestu pięciu lat od zakończenia
działań wojennych. stanowią obszar wyjątkowy
w skali światowej.
Wyjątkowość
tych zjawisk ma swoje źródło w ogromnych przesunięciach ludnościowych, w całkowitej niemal wymianie ludności, polegającej na odpływie ludności pochodzenia niemieckiego i napływie Polaków. Implikowały one potrzebę poznania i przebadania
tych proces()w ze względów poznawczych i praktycznych.
Stanowiły one swoiste
..laboratorium
społeczne" dla socjologów i etnografów. Badania te kontynuowano
w różnych okresach czasu \V zakresie obu dyscyplin, stosując zróżnicowane ujęcia
i zakresy przedmiotu badań.
Wyniki prac badawczych
socjologicznych
i etnograficznych,
prowadzonych
na
tym terenie zazębiają się w sposób swoisty, rozpatrują
bowiem tę samą rzeczywistość z dwóch różn.vch stanowisk, od strony zagadnień społecznych i kulturowych.
Z lego leż powodu p<Jznanie niektórych specyficznych
aspektów wyników badań
socjologicznych nad społeczną problematyką
Ziem Zachodnich jest istotne dla badań nad współczesnymi pl"Zeobrażeniami kulturowymi
wsi na Ziemiach Zachodnich.
bowiem badania etnograficzne
nad tą problematyką
muszą łączyć się w pewnym
punkcie z badaniami socjologicznymi.
Próbą podsumowania
dorobku badań socjologicznych nad Ziemiami Zachodnimi
jest opracowanie A. Kwileckiego zawierające wybór 31 tekstów z polskiej literatury
socjologicznej. Publikacja
ta stanowi dokumentację
rozwoju badań socjologicznych
na Ziemiach Zachodnich, ukazuje rozwój problematyki
badawczej i metod. Kilka
pozycji w niej zamieszczonych
dotyczy bezpośrednio
pToblematyki
z pogranicza
socjologii i etnografii.
Próba pl'ześledzenia zagadnień zawartych
w poszczególnych tekstach. zestawionych według pewnych grup problemO\~Tych przez A. Kwileckiego, wykazuje, że dostarczają one wiele cennego materiału dla badań etnograficznych.
Znaczenie tego
materiału polega z jednej strony na tym, że wprowadza on wszechstronnie \V specyfikę procesów społeczno-kulturowych
na tym terenie, a z drugiej ukazuje, iż w badaniach nad współczesnymi przeobrażeniami
udział każdej z dyscyplin i ich łączność jest nieodzowną.
W omówieniu lej publikacji warto nieco więcej uwagi zwrócić na wstęp A. Kwileckiego, w którym autor porusza szereg istotnych zagadnień, stanowiąc~rch niejako
uzupełnienie i komentarz ukazujący w szerokim aspekcie całokształtu dorobku polskiej socjologii znaczenie badań nad Ziemiami Zachodnimi. Autor omawia w nim
rozwój problematyki badawczej. a nadto przedstawia metody, jakimi \V tych badaniach posługiwano
się, wskazując
na ich wszechstronne
znaczenie
praktyczne.
W dalszej części przedstawione
zostały poszczególne ośrodki badawcze, ich wkŁad
i dorobek w zakresie prac badawczych, prowadzonych
na Ziemiach Zachodnich.
�280
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
Osobnym zagadnieniem, poruszonym przez A. Kwileckiego, to problem wkładu
wyników badań nad tymi terenami do ogólnej teorii socjologicznej, a po części
i etnograficznej. Autor podkreśla, że z wielości badań empirycznych, jakie prowadzone były w różnych okresach czasu, w różny{;h aspektach nad szerokim wachlarzem zagadnień, wyciągnąć można kilka wniosków mających istotne znaczenie
teoretyczne. Zaliczyć do nich można m. in. wyniki badań nad przebiegiem akcji
osiedleńczej, mającej duże znaczenie dla teorii migracji i osadnictwa. Istotnego znaczenia dla teorii integracji społecznej miały wyniki dalszych badań nad zagadnieniem tworzenia się nowych społeczności lokalnych i regionalnych na miejscu początkowej "próżni społecznej". Badania zjawisk zderzenia kultur na Ziemiach Zachodnich i ich konsekwencje wniosły nowe, o dużym znaczeniu poznawczym, elementy teorii kultury. Pewne wnioski o znaczeniu praktycznym i społeczno-politycznym dotyczą socjologicznych aspektów historycznego procesu kształtowania się polskiego terytorium narodowego.
Teksty zawarte w poszczególnych rozdziałach omawiają kolejno podstawowe zagadnienia specyficzne dla ty,ch terenów, takie jak: kwestię socjotechniki osadnictwa
oraz polityki integracyjnej w pierwszym okresie, spoleczną rolę nauczydela i szkoły, problematykę ludności rodzimej, charakterystykę
wybranych gmp ludności napływowej i przebieg procesów tworzenia się nowego, jednolitego społeczeństwa.
Nadto niektóre
podejmują
problematykę
społeczności lokalnych
i regionalnych
oraz "młodej" struktury demograficznej Ziem Zachodnich.
Istotnym elementem tego tomu są wprowadzenia
pióra A. Kwileckiego do poszczególnych rozdziałów, koncentrujących
się wokół problemów dotyczących wspólnej tematyki. Oprócz wprowadzeń, zamieszczone zostały krótkie notki, odnoszące
się do poszczególnych tekstów, w których oprócz informacji o źródle skąd pochodzi
dany tekst, autor charakteryzuje
i określa miejsce, jakie dane opracowanie zajmuje
w szerszym kontekście badań socjologicznych.
Rozwój problematyki badawczej przechodził kilka etapów, będących odpowiednikiem pewnych okresów przemian społecznych. W pierwszym etapie przedmiotem
zainteresowania
socjołogów były zagadnienia ruchów migracyjnych i kształtowania
się stosunków między poszczególnymi grupami ludnościowymi. Szczególne miejsce
w ówczesnych badaniach zajmował problem ludności rodzimej. Badania etnograficzne w tym czasie koncentl'Owały się wokól dokumentacji zachowanych reliktów polskości oraz uchwycenia i zarejestrowania
niektórych tradycyjnych elementów kultury materialnej ludności osadniczej,
W pierwszej części A. Kwilecki zawarł teksty odnoszące się do najwcześniejszego okresu w pracach naukowych dotyczących Ziem Zachodnich, które podejmowane były przez Radę Naukową dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Problematyka
podejmowana
przez Radę związana jest z zagadnieniami
społecznej organizacji
osadnictwa
i prawidłowej
polityki osiedleńczej. Wysunięto wówczas szereg projektów i propozycji, a wprowadzeniem
do dyskusji i motorem dalszych poczynań
była rozprawa R. Buławskiego (zawarta w omawianym tomie) nad niektórymi problemami polityki osadniczej. Zamieszczone w tej części teksty dotyczą teoretycznych zagadnień oraz techniczno-organizacyjnego
sposobu zasiedlania
Ziem Zachodnich (R. Bulawski, M. Orlicz, K. Dobrowolski, P. Rybicki), a także problemu
kształtowania się nowego społeczeństwa (T. Kłapkowski, P. Rybicki, K. Dobrowolski, R. Buławski, S. Golachowski) oraz życia kulturalnego (R. Lutman).
W drugiej części poświęconej społecznej roli szkoły i nauczyciela na Ziemiach
Zachodnich znalazły się teksty odnoszące się do zagadnień okresu pionierskiego
(R. Wroczyński, A. Kwilecki), niektórych aspektów udziału nauczyciela w życiu
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
281
społeczno-kulturalnym oraz funkcji pełnionych przez nauczycieli w nowych społecznościach (J. Szczepański i J. Woskowski) oraz regionalizacji w pracy wychowawczej (Z. Dulczewski).
Już od pierwszych powojennych lat w centrum zainteresowań znalazły się zagadnienia związane z ludnością rodzimą. Szczególnie silnie badania te rozwinęły
się na Śląsku Opolskim. Tematem ich były sprawy etniczne Śląska Opolskiego, akcja
osadnicza, problemy współżycia ludności autochtonicznej
i napływowej, a nadto
zagadnienia świadomości narodowej ludności rodzimej i ewolucja przeobrażeń w życiu społecznym tej grupy. Z tego też powodu słusznie A. Kwilecki w swym wyborze wynikom tych badań poświęcił osobną część. Pozycje w niej uwzględnione dotyczą uwarunkowań i przeobrażeń w życiu i świadomości narodowej ludności autochtonicznej (S. Ossowski, S. Nowakowski) oraz rozwoju procesu integracji tej ludności i osadników (K. Zygulski i J. Chałasiński).
W całym okresie badań naukowych na Ziemiach Zachodnich w centrum zainteresowań znajdowaŁy się kwestie ludności osiedleńczej. Do problematyki tej nawiązują wszelkie niemal publikacje oparte na badaniach terenowy'ch. Wiąże się to
z faktem, że ludność ta stanowiła dominującą grupę mieszkańców Ziem Zachodnich
i dostarczyła jednocześnie, dzięki swym etnograficznym i społecznym zróżnicowaniom, caŁego wachlarza interesujących
i ważnych zagadnień, których przebadanie
umożliwiło szersze spojrzenie
na całokształt
przebiegu
procesów
społecznych.
Wszystkie kategorie osiedleńcze, a nawet prawie wszystkie grupy etnograficzne doczekały się szerszych publikacji. A. Kwilecki z całego bogactwa istniejącej literatury uwzględnił fragmenty prac odnoszących się do podstawowych zagadnień socjologicznych: Wielkopolan (Z. Dukzewski i A. Kwilecki), repatriantów z ZSRR (S. Nowakowski i K. Zygulski) i reemigrantów z Francji (W. Markiewicz).
W dalszym etapie badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich na czoło wysunęły się zagadnienia określane jako tworzenie się nowego społeczeństwa. W skład
problematyki badawczej tego procesu weszły zagadnienia adaptacji grup ludności
napływowej do nowego środowiska geograficznego, gospodarczego i społecznego
oraz kulturalnego oraz procesy stabilizacji przestrzennej
i społecznej. Najwięcej
jednak uwagi poświęcono zagadnieniom integracji społecznej i tworzeniu się jednolitego społeczeństwa. Prowadzono także badania 'nad inną formą integracji, jaką
jest integracja przestrzeni społecznej, scalania się Ziem Zachodnich w świadomości
ich mieszkańców. Najnowsze badania, których nasilenie przypada na okres ostatni,
to badania nad swoistymi cechami nowego społeczeństwa.
W tej <:zęści wyboru tekstów poświęconych zagadnieniom tworzenia się nowego
społeczeństwa znalazły się opracowania dotyczące problemów demograficzno-socjologicznych konsekwencji osadnictwa w mieście (L Turnau), integracji i formowania
się społeczności lokalnych małych miast (Z. Pióro i B. Rząd-Górnicki oraz S. Nowakowski). Sprawom integracji kulturowej wsi poświęcony jest artykuł J. Burszty,
w którym omówione zostały zagadnienia związane z mechanizmem zderzenia kultur
i tworzeniem się jednolitych kulturowo społeczności wiejskich. Tekst pióra Z. Dulczewskiego dotyczy problemu powstawania
nowych społeczności regionalnych na
Ziemiach Zachodnich. W dalszej części zawarto rozprawy zajmujące się problematyką Ziem Zachodnich w sposób całościowy, dotyczące roli polityki państwa i partii
w procesie integracji społecznej (W. Markiewicz), uwarunkowań
i przebiegów procesów społecznych na Ziemiach Za·chodnich na tle całego kraju (P. Rybicki), wpływu młodej struktury wieku mieszkańców tych terenów na ich dalszy rozwój demograficzny i społeczny (J. Ziółkowski) oraz stosunku i postaw młodego pokolenia
�282
Recenzje,
przegrqay
wyaawnictw
czasopism
mieszkańców Ziem Odzyskanych wobec nowych ojczyzn lokalnych i regionalnych
(Z. Dulczewski).
Znaczenie tego wyboru i jego wartość ,polega glównie na szerokim i wszechstronnym ukazaniu całokształtu dorobku socjologii Ziem Zachodnich. W zakończeniu
należy podkreślić, że istniejąca literatura etnograficzna dotycząca Ziem Zachodnich
winna także doczekać się opracowania,
które stanowiloby
podsumowanie
caloksztaltu badań, W ten s.posób udokumentowane
zo.stałyby w pełni przeobrażenia
społeczno-kulturowe
na Ziemiach Zachodnich w ostatnim dwudziestopięcioleciu.
Andrzej
Między
dawnymi
a nowymi
skiego i J. Krzyżanowskiego.
laty ... Studia
folklorystyczne.
Wroclaw-Warszawa-Kraków
Brencz
Pod redakcją R. Gór1970, ss. :350.
Książka stanowi konsekwentną
kontynuację
programu zaproponowanego
prze/o
wydawców w przedmowie
do POlPrzedniego tomu Studiów
folklorystycznych
pt.
W świecie pieśni i bajki. Jako publikacja pretendująca do roli forum, które integrować ma wysilki i osiągnięcia badawcze różnych ośrodków naukowych, skupia prace
folklorystów ze środowisk warszawskich
i pozawarszawskich,
m. in. z Krakowa.
Poznania, Wrocławia, Opola. Siedemnaście
artykułów składających
się na calość
zbioru reprezentuje
różny ty:p maiteriału i rozleglą tematykę. Koncentruje się ona
w dwu działach: pierwszy zawiera studia i lprzyczynki do historii folkloru i badaii
nad nim, drugi skupia 'prace poświęcone folklorowi wspólczesnemu, oparte w ogólnej mierze na materiałach
terenowych z ostatnich lat.. W'idoczne w zestawieniu
z tomem ,poprzednim poszerzenie problematyki o złożone zagadnienia polskiego folkloru w.s.pól'czesnego przyjąć należy ze .s7Jczególnym uznaniem. SIedzenie jego przemian i funkcji w określonej rzeczywistości kulturowej, rzetelna i wielostronna dokumentacja
są bowiem ,niezbędne dla syntezy pol'Skiej kuJitury ludowej.
Dział pierwszy, zatytułowany Do dZiejÓW folklO1'u i folklorystyki,
zawiera a prac
o różnym profilu. Próby teoretycznego ujęcia problemu i sprecyzowane konstatacje
syntetyczne przynoszą trzy studia: J. Krzyżanowskiego Przysłowie i bajka w folkloj'ze polskim, S. Grzeszczuka Kariera
Albertusa
oraz T. Brzozowskiej Berwi1iski jako
folklorysta.
Pierwsze z nich podejmuje problem związków genetycznych przysłowia
z bajką. Przedmiotem artykułu jest grupa przysłów o rodowodzie literackim. wywodzących się z tekstów bajkowych. Autor analizuje stosunek tych przysłów do
źródeł, uwarunkowany
charakterem
źródła i jego recepcją, odnajduje
wzajemne'
pokrewieństwa
formalne i tematyczne, by dojść tą drogą do ,potwierdzenia literackiego charakteru
pn~ysłowia. W studium Grzesz;czuka przedstawiona
zoslała biografia literacka AIbertusa, bohatera pierwsze.go a zarazem najbardziej
reprezentatywnego utworu sowizdrzalskiego
nurtu nteratury
staropolskiej, Wypl'awy
plebańskiej. Autor ukazuje dzieje narosłej wokół tego utworu i jego czołowej postaci dlugiej i żywotnej -tradycji literackiej, a także daje wnikliwą ocenę roli i miejsca tej
tradycji w naszej literaturze. Warto tu zaznaczyć, że rozprawa ta konlynuuje pl'Oblematykę 'poruszaną już przez tegoż autora w poprzednim tomie Studiów w artykule Nobilitacja
antybohatel'a.
Trzecia wreszcie z wymienionych wyżej prac ma na
celu weryfikację dotychczasowy!ch ocen dorobku folk!lorystyczDzego Berwińskiego.
ukazanie jego rzeczy:wis,tych zasług i znaczenia dla ,polskiej folklorystyki. Na drodze
precyzyjnej analizy prac tego badacza, głównie przełomowych dla dziejów badań
�Recenzje,
pr;.:eglq.dy
wyclalvn.icfw
i.
czasopism
283
nad folklorem Studiów a literaturze
ludowej,
dokumenituje Brzozowska tezę, że zasadnicza wartość pracy Berwińskiego polega nie na teoretyczny>ch uogólnieniach,
lecz na nowatorskich propozycjach badawC"<:ych i postulatach metodologicznych.
Pozostałe prace z tego działu mają przeważnie charakter materiałowy;
charakteryzują bądź prezentują źródła o wartości historycznej.
J. Pośpiech omawia w swym artykule materiały folklorystyczne
zawarte w prasie śląskiej z lat 1845-186:3,
wokół której koncentrowały
się pierwsze zainteresowania i prace w tym kierunku na Śląsku. B. Zakrzewski zajmuje się Bandtkiem
jako zbieraczem pieśni, dopełniając tym samym portret naukowy tego badacza i stawiając hipotezę dotyczącą
autorstwa
anonimowego
zbioru krakowiaków.
Praca
A. Skrukwy rzuca ciekawe światło na recepcję pierwszych polskich zbiorów pieśni
ludowych i aspekt społeczny dyskusji nad nimi. Wreszcie dwa artykuły w tej grupie poświęcone są niepublikowanym
lub świeżo wydanym materiałom archiwalnym.
W pierwszym. pióra R. Wojciechowskiego,
publikuje i omawia autor dwa dokumen ty: l'Odzaj kwestionariusza
przYl'Odniczo-Iudoznawczego z 11105 r., przygotowany
przez T. Czackiego. oraz anonimowy
Opis Puszczy
Zielonej...
prawdopodobnie
z pierwszego trzydziestolecia
XIX wieku. Przynoszą one cenne przyczynki do historii folIdorystyki we wczesnym okresie jej rozwoju. Drugi, napisany przez J. Gołosa, jest komunikatem o odkrytym przez autora i już wydanym przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne rękopisie sprzed 1680 L. stanowiącym źródło do historii pieśni
polskiej w XVII wieku.
Dział drugi - O folklorze wspólczesnym - objętościowo większy od pierwszego,
obejmuje 9 prac, będących w więrl:szości wyn'i'kiem be~pośredniego lub pośredniego
kontaktu 7. terenem. Prezentują one nowy materiał folklory'styczny, zebrany w różnych regionach
Polski,
niektóre
przedstaw'iają
propozycje
warsztartowe,
terminologiczne j melodologiczne, a także przynoszą syntetyczne
ujęcia wybranych
zagadnień. Wpl'awdzie pewne zawarte w nich uogólnienia wydają się dyskusyjne
i mają charakter roboczy, z czego zdają sobie sprawę i autorzy, i redakcja, ale jest
to chyba nieodłącznym atrybutem
wszelkich badań nad współczesnymi procesami
przemian kulturowych, prowadzonych z natury rzeczy bez możliwości korygowania
ich wniosków przez właściwą perspektywę
historyczną. Szczególnie cenne wydaj2
się tu wyraźne wyeksponowanie
postulatu środowiskowego i kompleksowego badania folkloru, funkcjonującego
w określonej rzeczywistości kulturowej.
Uwidacznia
się to głównie w rozprawach teoretyczno-metodologicznych
B. Linette'a (Problematyka .folkloru
wspólczesnego
na tle 1'Zeczywistości
kulturowej
Ziemi Lubuskiej)
i D. Simonides (Mechanizm
życia opowiadań
ludowych
<<na iPrzy'kladzie Śląska»).
Autor pierwszej ,podejmuje próbę syntezy współczesnego folkloru Ziemi Lubuskiej
\V
oparciu o reprezentatywny
materiał
terenowy.
Wychodząc od sprecyzowania
własnej koncepcji folkloru współczesnego, który rozgranicza od f-olkloru tradycyjnego na zasadzie kryterium funkcjonalistycznego,
rozważa egzystujące obecnie i żywotne formy folkloru wsi lubuskiej. Praca jest prezentacją stanowiska etnograficzno-socjologicznego w badaniach nad folklorem współczesnym. Przedmiotem rozprawy D. Simonides jest <J.naliza kierunku
przeobrażeń
formalnych
i tematycznych
współczesnych śląskich opowieści ludowych, funkcji, jakie pełnią w konkretnym
środowisku społecznym, oraz ich społecznej transmisji. Te nowe dla polskiej a także
europejskiej folklorystyki zagadnienia były punktem wyjścia dla ID-letnich, wielopłaszczyznowych badań terenowych i pozwoliły autorce na wysnucie interesujących
wniosków dotyczących repertuaru
współczesnych opowiadań ludowych na Śląsku,
a także motorów i praw rządzących jego przemianami.
Praca J. Sadownika O problematyce
tekstologicznej
tradycyjnych
pieśni ludo-
�284
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
prezentuje model archiwum tekstów pieśni ludowych oraz koncepcję ich katalogowania. Wysunięte tu propozycje warsztatowe i edytorskie zasługują na uwagę,
tym bardziej że zagadnienia systematywwania
i klasyfikacji pieśni ciągle jeszcze
czekają na pełne i operatywne rozwiązanie naukowe. Pod innym kątem problematyką pieśni zajmuje się A. Mioduchowska. Celem jej artykułu jest wyznaczenie
w nich treści społecznych, przy czym bierze pod uwagę zarówno pieśni poświęcone
problematyce społecznej .w całości, jak i te, które zawierają tylko jej elementy.
Współczesnemu repertuarowi pieśniowemu poświęcone są prace H. Kapełuś i E. Jaworskiej, omawiające materiały nadesłane na konkurs zorganizowany na łamach
"Nowej Wsi" w latach 1968-1969 przez Zarząd Główny Związku Młodzieży Wiejskiej przy współudziale naukowców. Wobec ogromnej żywotności tradycji pieśniowej w środowisku wiejskim i do niego ciążącym, potwierdzonej plonem konkursu
(4 tys. wariantów tekstowych), aktualna staje się konieczność opracowania zasobu
polskich pieśni popularnych. Oba artykuły dostarczają informacji umożliwiających
orientację w tym materiale.
Dla badań na pograniczu folkloru i literatury przydatna może być publikacja
J. Dunina, w której autor dokonuje przeglądu wybranych zagranicznych wydawnictw popularnych pod kątem ich analogii i wpływów na polskie. Dział ten zamykają dwie prace, które stanowią ciekawe przyczynki folklorystyczne: D. Czubala
pisze o ludowej bajce garncarzy polskich, A. Kisielewska ukazuje postać współcześnie działającego płanetnika z Przysietnicy w Rzeszowskiem.
Już ten pobieżny przegląd zawartości książki, której za tytuł posłużyła parafraza
Mkkiewiczowskiegocytatu,
wydaje się dostat~nie
podkreślać jej wartość i przydatność. Pozostaje z zainteresowaniem
oczekiwać następnego tomu Studiów folklorystycznych,
do którego materiały są już zebrane.
wych
Elżbieta
Prace
i materiały
w powiecie
z badań
Tarnobrzeskim.
etnograficznych
Ośrodka
Millerowa
Mokrzyszowsko-Grębowskiego
Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 1968, ss. 250.
Jednym z niedostatków współczesnej humanistyki jest brak szeroko pojętej informacji naukowej. Rozwój wielu dyscyplin - w tym i etnografii - poszerzanie
się problematyki
badawczej i w konsekwencji wzrost publikacji naukowych uniemożliwia ogarnięcie całej narastającej
w szybkim tempie literatury. Obok istniejących ośrodków naukowych wciąż powstają nowe, ogłaszające wyniki badań we
własnych wydawnictwach. Jedyną powszechną dotychczas formę informacji naukowej stanowią recenzje nowych publikacji, zamieszczane w poczytnych czasopismach
naukowych. Postulaty poszerzenia zakresu informacji i dostosowania jej do wymagań współczesności wciąż jeszcze nie są realizowane. Brak ten szczególnie dotkliwie
odczuwają
etnografowie,
próbujący
swoimi zainteresowaniami
naukowymi objąć
całokształt polskiej kultury ludowej.
Na miano placówek naukowo-badawczych
zasłużyło w chwili obecnej również
wiele muzeów. Najczęściej jest to efekt pasji badawczej poszczególnych muzeologów,
nie zaś decyzji administracyjnych,
"unaukowiających"
te instytucje. W pracach badawczych podejmowanych przez poszczególne regionalne placówki muzealne dominuje problematyka etnograficzna. Długą historię mają badania nad kulturą ludową
�Recenzje,
przeglądy
wyda.wnie/w
285
i czasopi.sm
Rzeszowszczyzny, prowadzone przez Dział Etnografi·czny Muzeum w Rzeszowie, pod
kierunkiem ich inicjatora, doc. F. Kotuli. Pierwszy obóz naukowo-badawczy
został
zorganizowany przez tego zasłużonego dla poznania kultury ludowej południowo-wschodniej Małopolski etnografa jeszcze w 1954 r. Prowadzone rokrocznie w okresie letnim badania w różnych regionaeh województwa
rzeszowskiego przyniosły
bogaty plon w postaci materiałów terenowych, rysunków, fotografii, nagrań magnetofonowych, o czym informuje obszerny katalog I. Akcję badawczą skoncentrowano
w pierwszym rzędzie we wsiach leżących w pobliżu ośrodków przemysłowych, gdzie
rozpad tradycyjnej
kultury ludowej następuje najszybciej. W trakcie pierwszych
obozów badawczych obserwacją naukową objęto tereny dawnej Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu, leżące w zasięgu oddziaływania tarnobrzeskiego zagłębia siarkowego i huty w Stalowej Woli. Celem akcji było zarejestrowanie i uchronienie przed zapomnieniem wszelkich, szeroko rozumianych przejawów kultury ludowej. Nad wyborem problematyki badawczej silnie zaważyła osobowość naukowa
kierującego obozami doc. F. Kotuli, który do prac terenowych wciągał nie tylko
etnografów pracujących na terenie województwa rzeszowskiego, ale również historyków, regionalistów i miłośników tradycji wiejskiej. Wpływ doe. F. Kotuli jest
również widoczny w wydanym w 1968 r. pierwszym tomie Prac i materialów
z badań etnograficznych,
zapoczątkowującym
nową serię wydawniczą Muzeum Okręgowego w Rzeszowie i za':,rierającym materiały z obozu zorganizowanego w 1962 roku.
Zadania te, o czym wspomina zarówno doc. F. Kotula w "Przedmowie",
jak
i dr A. Zyga we "Wstępie", prowadzono na obszarze lasowiackim, w mikroregionie
kulturowym, który pierwszy z wymienionych tu autorów nazwał Ośrodkiem Mokrzyszowsko-Grębowskim.
W skład Ośrodka wchodzą wsie powiatu tarnobrzeskiego
leżące w pobliżu Mokrzyszowa i Grębowa: Jeziórko, Jadachy, Stale, Budy Stalowskie, Cygany, Zupawa i Wydrza. Kultura ludowa Lasowiaków - bo tak przyjęto
jeszcze w II .połowie XIX wieku nazywać ludność zamieszkującą
tereny dawnej
Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu - rozwijająca się w warunkach
osadnictwa puszczańskiego, wcześnie zwróciła uwagę badaczy. Już w II połowic
XIX wieku o tych terenach pisali tacy znani etnografowie, jak W. Pol, Sz. Matusiak, K. Matyas czy Z. Wierzchowski. O stanie badań nad kulturą ludową Lasowiaków, a w szczególności wsi mikroregionu mokrzyszowsko-grębowskiego,
pisze wnikliwie we wspomnianym już "Wstępie" A. Zyga, ukazując na tle dorobku XIX wieku i I polowy XX wieku wklad badań prowadzonych pod kierunkiem doc. F. Kotuli
w naukowe poznanie tej części województwa rzeszowskiego. Prezentowany w omawianym tomie Prac i materialów
z badań etnograficznych
zestaw opracowań naukowych nie wyczerpuje całokształtu zjawisk kultury ludowej. Z problematyką
społeczną wiąże się tylko jeden, wszechstronnie udokumentowany
artykul S. Darłakowej Zwyczaje i obrzędy doroczne oraz rodzinne w powiecie tarnobrzeskim.
Więcej
miejsca poświęcono kulturze duchowej w artykułach J. B. Ożoga, Literatura
ludowa
okolic Tarnobrzega,
B. Linette, Folklor muzyczny w Ośrodku Mokrzyszowsko-Grębowskim, S. Raka, Nieco magii w lecznictwie
ludowym.
Z zakresu zdobnictwa ludowego bogaty materiał zebrała w artykule Strój ludowy w Ośrodku Mokrzyszowsko-Grębowskim
T. Szetela, a problematykę
przeobrażeń
kultury ludowej podjął
S. Lew w opracowaniu Budownictwo
wiejskie
na pólnocnym
skraju
Puszczy Sandomierskiej.
Osobną uwagę należy poświęcić wartościowemu artykułowi Krótki
rys
histol'yczny
pól nocnej
części Puszczy Sandomierskiej,
napisanemu
przez znanego
regionalistę i historyka tarnobrzeskiego, Józefa Rawskiego, który - wykorzystując
I Zob. E. Szarek-Waszkowska,
1970, ss. 124
I mapa.
+
Archiwum
do
dziejów
kultury
ludowej.
Katalog,
Rzeszów
�286
Recen.zje,
przeglq.dy
tV.'Idawnictw
j
czasopisnl
wszelkie dostępne źródła rękopiśmienne oraz drukowane - opracował rzetelne studium o kształtowaniu
się osadnictwa i gospodarki w północnej części Puszczy Sandomierskiej.
Z artykułem
J. Rawskiego wyraźnie koresponduje
reportaż etnograficzny F. Kotuli, Wczoraj między Mokrzyszowem
a Lęgiem
w tradycji
ludowej,
w którym autor barwnie rekonstruuje
obraz pierwotnych
form gospodarki, takich
Jak zbieractwo czy rybołówstwo,
uprawianych
w przeszłości na obszarze Puszczy
Sandomierskiej.
Prace i materiały
z badań etnograficznych
Ośrodka Mokrzyszowsko-Grębowskiego,
mimo zróżnicowanego poziomu poszczególnych artykułów, mogą w przyszłości stanowić wartościowy materiał do syntetycznego opracowania
tradycyjnej
kultury ludowej Polski. Wartość tomu podnosi staranna redakcja oraz dolączona bibliografia
prac etnograficznych dotyczących powiatu tarnobrzeskiego.
Krzysztof
Jacek Olędzki, Kultura
1971, s. 242, ił. 105.
artystyczna
ludności
kurpiowskiej.
Ossolineum,
Ruszel
Wrocław
Książka Jacka Olędzkiego ukazuje wyniki wieloletnich badań autora nad twórczością artystyczną Kurpiów. Praca składa się z trzech głównych części: w pierwszej omówiona została osobowość artysty ludowego na tle specyficznych cech regionalnych Kurpiów; w drugiej omówiono twórczość plastyczną Kurpiów, a w trzeciej
części dokonano próby przedstawienia
światopoglądu
artystycznego
lwórców ludowych.
Między rozdziałami: pierwszym, drugim i trzecim au lor nie zachował równowagi
ilościowej. I tak np. część pierwsza obejmuje 27 stron, część druga 126, a część
trzecia 50 stron. Ponadto w poszczególnych rozdziałach autor wychodził często poza
zakres tematyczny
książki, np. w części pierwszej zostały przytoczone moim
zdaniem zbytecznie - znane powszechnie poglądy na temat osobowości artystów
ludowych i podstaw ich twórczości. W cz. drugiej Olędzki usiłując określić genezę
rzeźby w drewnie (s. 73), sięga do epoki średniowiecza,
ktora nie ma tu związku
z grupą kurpiowską, ukształtowaną
w późniejszym okresie historycznym. Również
uwagi o genezie polskiej sztuki ludowej, zamieszczone we wstępie (s. 13), a będące
powtórzeniem
poglądów innych badaczy, nie są uzasadnione.
Slwierdzenie
Olędzkiego, w oparciu o rzekomo powszechnie przyjęty w literaturze przedmiolu pogląd,
że "dzieJa sztuki (ludowej - przyp. E. O.) wyróżniają się od wytworów i procesów
utylitarnych
niepodleganiem
zmianom postępowym ..." (s. 13) pozostaje w sprzeczności z dalej wyrażonym
poglądem, a mianowicie:
"Nie ulega dziś najmniejszej
wątpliwości, że sztuka ludowa, analogicznie jak sztuka nurtu oficjalnego, podlega
nie tylko zróżnicowaniu
przestrzennemu,
lecz również przeobrażeniom
w czasie"
(s. 15 i 16).
Olędzki z dużą odwagą, ale często niestety zbyt pośpiesznie, próbuje wyjaśnić
rozmaite zlożone zjawiska artystyczne występujące w twórczości ludowej Kurpiów.
Autor własne poglądy nie zawsze dostatecznie udokumentował
materiałem artystycznym i relacjami badanych informatorów.
I tak np. mówiąc o artystach ludowych
stwierdza, że: ,.W środowisku własnym nie awansowali oni nigdy do tej społecznej pozycji, aby wokół ich postaci kształtowała
się swoista atmosfera celebracji
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i c,::((~opis'm
287
i namaszczenia. W rezultacie trudno jest mówić o kształtowaniu
się u tych twórców wyraźniejszych
przejawów uświadomionego posłannictwa,
potrzeby niepowtarzalności, dążenia za wszelką cenę do własnej indywidualnej
wypowiedzi artystycznej. Stąd też większość ich cechuje krańcowa
otwartość,
prawie bezgraniczna
szczerość, brak bojaźni przed ujawnieniem
w sposób bezpośredni własnej osobowości, dróg zdobywania umiejętności
i pomysłów twórczych, aspiracji artystycznych itp." (s 11). Uwagi te pozostają w sprzeczności z dalszymi wywodami autora
i cytowanymi pl'zez niego wypowiedziami informatorów
(por. przypis 84), z których
niedwuznacznie wynika, że np. rzeźbiarze ludowi znajdowali w środowisku wiejskim
szacunek, a ich umiejętności budziły podziw, zachowywali oni pewność siebie, niekiedy przypisywali sobie cechy nadprzyrodzone.
Zapewne w społeczności wiejskiej
nie wszyscy artyści ludowi znajdowali
się w sytuacji wyeksponowanej.
Olędzki
niesłusznie obniża wkład twórców ludowych do sztuki, kiedy twierdzi, że nie wykazywali oni tendencji do tworzenia form plastycznych niepowtarzalnych
i indywidualnych oraz nie posiadali świadomości swego powołania artystycznego, co - według autora - jest wynikiem nieposiadania przez nich wysokiej pozycji w środowisku wiejskim. Ten brak "uświadomionego
posłannictwa"
- zdaniem autora spowodował bezgraniczną szczerość, ujawniając
w ten sposób "osobowość artysty",
która nie bardzo wiadomo na czym polega, skoro artyści ludowi - zdaniem autora - nie wykazywali tendencji do tworzenia form własnych. Wobec takiego ujęcia
problemu nasuwa się pytanie: skoro artyści ludowi nie wykazywali tendencji do
tworzenia form oryginalnych i niepowtarzalnych,
to skąd biorą się one tak licznie,
np. w rzeźbie?
Trzeba tu pamiętać, że wielu malarzy zawodowych żyło w skrajnej nędzy, nie
posiadało wysokiej pozycji w społeczeństwie, a mimo to do sztuki wnieśli swój
trwały wkład! Autor twierdząc, że szczerość twórcza jest wynikiem braku "uświadomionego p05łannictwa", nie przywiązuje znaczenia do procesów twórczych artystów. Twórca bowiem, który w swej wypowiedzi artystycznej nie ujawnia własnych
przeżyć, nie jest artystą, a jego działalność tzw. artystyczna jest rzemiosłem! Przyjęty w książce podział na twórców ludowych zawodowych i niezawodowych, którego
nie neguję, doprowadzi l do zagmatwania wielu rozważań teoretycznych, a poza tym
nie był konsekwentnie
przestrzegany.
Olędzki nie ustrzegł się pewnych błędów,
a mianowicie: na s. 75 poruszając zagadnienie kapliczek kurpiowskich,
które szerzej rzekomo omawia na s. 135 i 136, jak podaje w przypisie 45. Niestety wymienione strony nie zawierają
żadnych informacji o kapliczkach. Nie można się zgodzić
z autorem, kiedy twierdzi. że: "Sztuka rzeźbiarska najbliższa pod względem formalnym temu, co rozumiemy przez pojęcie ludowości, ukształtowana
została ostatecznie nie pod wpływem zainteresowań
i potrzeb miejscowego środowiska i nie
w czasach odleglejszych, lecz dziś, na zamówienie z zewnątrz" (s. 100).
Nie będę tu polemizować z autorem książki, bo sprawa jest aż nadto oczywista.
a tylko ograniczę się do postawienia pytania: jak środowisko miejskie, które jest
odbiorcą np. prac Sęka, ukształtowało formę ludową i treść ideową tego rzeźbiarza,
k [óry wraz ze swą twórczością posiada wiejski, a nie miejski rodowód?
Trudno także przy jąć, że: "W rzeźbie ludowej owo przetłumaczenie
widzianeg,')
świata na język brył. mniej lub bardziej uproszczonych form, dokonuje się w dużej
mierze niezależnie od twórcy" (s. 91).
Twórczość ludowa nie jest zjawiskiem społecznym występującym
przypadkowo,
posiada om swe solidne podstawy ideowo-formalne, które nie mogą pretendować do
przypadku, a poszczególni artyści tworząc, starają się w miarę swych umiejętności
ukazać w formie plastycznej swe przeżycia duchowe, aspiracje oraz potrzeby spo-
�288
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
leczności wiejskiej dawniej, a miejskiej obecnie. Gdyby zaś była to działalność
artystyczna
oparta, jak widzi Olędzki, na przypadkowych
efektach plastycznych,
to nie byloby wtedy mowy o jednolitym stylu i tematyce w polskiej rzeźbie ludowej. Prawdą natomiasT jest, źe pewne efekty plastyczne nie da się z góry przewidzieć, ale odnosi się to takźe, choć w mniejszym stopniu, do twórców elitarnych.
Nie negując faktu, że deformacja występuje niemal nierozerwalnie z działalnością
twórców ludowych, to jednak trzeba pamiętać, że sprawa nie jest prosta, choć na
pozór wydaje się być taką.
Ze zjawiskiem deformacji wiąże się szereg, często nietypowych zjawisk towarzyszący'ch w procesie twórczym. Ukazana w książce wrażliwość estetyczna generacji starszej i mlodszej oraz Itwórców ludowych nie daje czytelnikowi skali porównawczej (s. 175 i n.), a posługiwanie się przez autora rozwlekłymi opisami zagubiło istotę zagadnienia. Poza tym malo uwagi poświęcono tak kluczowemu zagadnieniu, jak poglądy s,poleczności wiejskiej na piękno dzieł sztuki (por. s. 206 i n.),
Autor cytuje wypowiedzi Golana o rzeźbach Sęka (s. 207), które dotyczą wyłącznie głowy postaci rzeźbionej, a gdzie reszta?
W rozdziale zatytułowanym
"Próba poznania światopoglądu artystycznego twórców ludowych" znalazły się opinie społeczności wiejskiej, a częściowo i twórców na
temat zjawisk przyrody i o budowie ciała ludzkiego. Natomiast skrótowo ujęto zugadnienie dotyczące dzieł sztuki. Mankamentem tego rozdziału jest brak wyjaśnienia, 'co należy tu rozumieć przez pojęcie "światQpogląd" i jakie ,posiada on skladniki.
Na zakoń·czenie z uznaniem należy przyznać, że koncepcja pracy przedstawiona
przez Olędzkiego jest bardzo interesująca.
Dla dalszych badań nad polską twórczością ludową jest to książka wartościowa. Jej wartość jednak byłaby niewspółmiernie wyższa, gdyby autor ograniczyI się do konsekwentnego
wiązania swych
rozważań teoretycznych z zebranym materiałem terenowym. Angażowanie się zaś,
często niepotrzebnie,
w rozmaite problemy z zakresu teorii sztuki, nad któt'ymi
autor nie zawsze pan owal, spowodowało, że obraz kultury artystycznej Kurpió\';
jest mało przejrzysty.
Edward
Bogusław Gałęski, InnotJacje
szawa 1971, ss. 388.
a spoleczność
wiejska.
Wyd. Książka
Ozgowicz
Wiedza, War-
Postęp techniczny l Jego skutki - oto jeden z głównych problemów współczesnej
rzeczywistośd.
Zjawisko to, w swej istocie bardzo złożone, staje się przedmiotem
badań różnych dyscyplin naukowych.
B. Gałęski w pracy swojej zajął się zagadnieniem upowszechniania postępu technicznego, zawężonego do rozpowszechniania
się innowacji produkcyjnych w rolnictwie. Problematyka
ta jest dziś szczególnie aktualna, zważywszy jak dUŻą wagę
sprawie produkcyjności gospodarstw przypisują zarówno sami rolnicy, jak i czynniki
oficjalne.
Uwaga autora skupiona została na społecznych mechanizmach "przenikania innowacji i udoskonaleń technicznych do praktyki produkcyjnej rodzin chłopskich prowadzących indywidualne gospodarstwa rolne" (s. 6), Dodać tu trzeba, że autor przenosi tę problematykę
także na spółdzielcze i państwowe gospodarstwa rolne, ale
�Recenzje.
pl'zeglącllj
wydawnictw
i
czasopism
już raczej jako pewien rodzaj refleksji teoretycznych, nie popa1iych wynikami badań.
Studium B. Gałęskiego składa się z trzech zasadniczych częSCl. Część pierwsza
"Teoria dyfuzji i jej ograniczenia" poświęcona jest podstawowym zagadnieniom teoretyczno-metodologicznym,
podejmowanym
na gruncie antropologii kulturowej i socjologii amerykańskiej,
a dotyczących dyfuzji innowacji rolniczych. Autor dokonuje
wnikliwego przeglądu prowadzonych pod tym kątem studiów, aby stwierdzić, w jakim stopniu teoria dyfuzji i przyswajania
innowacji,
wypracowana
w Stanach
Zjednoczonych, da się zastosować w odmiennych warunkach
społeczno-ekonomicznych, ściślej - w odniesieniu clo polskiego modelu społeczno-gospodarczego.
Gałęski wyraża opinię, że teoria dyfuzji w wydaniu amerykańskim
posiada ograniczone zastosowanie, dlatego "wymaga uzupełnień oraz zmiany aparatury
pojęciowej i przyjętych miar" (s. 136). Autor nie kwestionuje jednak podstawowych schematów i zasad tej teorii. Uzupełnienia teorii dyfuzji, jakie proponuje autor, można
by sprowadzić do takich zasadniczych kwestii: 1) rozbudowanie systemu decyzji oprócz decyzji jednostkowych uwzględnienie także decyzji zbiorowych; 2) wprowadzenie właściwych miar i typologii w celu wyodrębnienia
warunków determinujących pozarynkowy przekaz innowacji (dotyczy to sytuacji, gdy innowacja nie jest
powszechnie dostępna, a nabywanie 'determinują
takie czynniki, jak kontakty osobiste, bliskość zamieszkania, przydział itp.); 3) uwzględnienie
czynnika przymusu
bądź to ekonomicznego, bądź administracyjnego
w akceptowaniu
innowacji.
Na koniec swych teoretycznych refleksji autor słusznie podkreśla, że stosowalność teorii dyfuzji wymaga każdorazowo odpowiedniego dostosowania i uzgodnienia
z konkretnym systemem społecznym, objętym badaniami.
Część drugą swojej pracy Galęski zatytułował
"Badania socjologiczne nad dyfuzją innowacji rolniczych w Polsce". Autor zrelacjonował
tu dotychczasowy ciąg
teoretyczny i badawczy, związani z omawianym problemem. Sprawy te podejmowane były na marginesie inr.ego typu badań, głównie w pracach etnograficznych
oraz w badaniach z dziedziny agronomii społecznej. Zajęcie się tymi zagadnieniami
przez socjologów datuje się dopiero od lat sześćdziesiątych. Gałęski zwraca uwagę,
że badania te, obok nagromadzenia bogatego materiału empirycznego. wniosly spory
bagaż doświadczeń metodologicznych, a także ujawniły niektóre mechanizmy działania procesu dyfuzji. Ponadto autor na podstawie l'ezu!tatów badawczych formułuje
odmienne nieco hipotezy od spotykanych w literaturze
naukowej tego przedmiotu.
Jest to więc wprowadzenie
szczególnego rodzaju korekty do niektórych twierdzel1,
zawartych w ogólnej teorii dyfuzji innowacji.
Zamierzeniem
autora było także
zwrócenie uwagi na pewne prawidłowości, które należy uwzględnić w programowaniu szczegółowych studiów empirycznych w warunkach polskich.
Należy podkreślić, że hipotezy przedstawione przez autora cechuje duża precyzja
i zaskakująca wprost trafność wyboru problemu. Hipotezy te zresztą posiadają stosunkowo duży stopień ogólności i ....
vcale nie zawężają się do innowacji .produkcyjnych w rolnictwie. Wreszcie pod koniec drugiej części wysuwa autor szereg postulatów badawczych wobec przyszłego programu
badań. Można je ująć w kilku
punktach: 1) prowadzenie badań w odmiennych kulturowo społecznościach lokalnych nad jednostkowymi korelatami nowatorstwa;
2) analiza właściwości wprowadzonych innowacji i ich skutków rysujących
się w postępie technicznym
oraz
w organizacji rolnictwa; 3) prowadzenie
równolegle wielopunktowych
badań nad
normami kulturowymi
wsi z uwzględnieniem
układu na osi "tradycjonalizm
nowoczesność" w poszczególnych
regionach
Polski; 4) badania
w państwowych
i spółdzielczych gospodarstwach rolnych.
19 -
Lud,
tom LVI
�:?90
Reccn?je
.. ])J"?cglądy
l.VlIclawnicfu:
i czasopism
Typ ostatnich badań nie posiada odpowiednika w studiach prowadzonych zagranicą. Jak słusznie zauważa Gałęski, w tym typie gospodarki procesy produkcyjne
i decyzje są udziałem szerszych, powiązanych ze sobą grup ludzkich. W badaniach
należy więc - obok analizy cech organizacyjnych.
i strukturalnych
przedsiębiorstwa - zwrócić na nie szczególną uwagę jako na bezpośrednie czynniki, wpływające na wdrażanie innowacji techniczno-organizacyjnych.
Rezultaty tego typu badań są jednakże obciążone determinantami.
cechującymi
globalnie system społeczno-ekonomiczny,
których nie da się uniknąć. Wiadomo bowiem, że każde przedsiębiorstwo
wchodzi w przyjęty układ planowania
i zarządzania gospodarką
jako całością. Autor zdaje sobie sprawę z narzucających
się
w związku z tym konsekwencji
badawczych, jednakże nie widzi powodów odrzucenia powyższej metody.
Postulowane przez Gałęskiego badania wymagają powołania odpowiednich instytucji naukowo-badawczych.
Ośrodki te. jak tego słusznie domaga się autor, powinny
łączyć dzialalność badawczą i wdrożeniową w celu szybkiej modernizacji polskiego
rolnictwa.
Osadzeniem problematyki
szczegółowej, związanej z zagadnieniem dyfuzji i prz,\"swajaniem innowacji w ogólniejszym kontekście teoretycznym,
jest ostatnia część
studium Gałęskiego, zatytułowana "Zmiany socjalne i postęp techniczny". Dla autora
najwlaściwszym
systemem teoretycznym,
ściśle związanym z analizą d.vnamiki sil
wytwórczych, jest marksistowska
teoria zmian społecznych. P07-wala ona bowiem
nie tylko wyznaczać założenia i kierunek postępowania badawczego, lec? także być
..d.Vl·cktywą określającą
kiewnek
syntetyzowania
wyników badawczych"
(s. 326).
W całokształcie zmian społecznych życia wiejskiego autor szczególną rolę przypisuje zmianom technicznym,
zmianom w organizacji
wytwórczości
rolnej ora7zmianom w kulturze. Te ostatnie 7-miany autor proponuje badać - nie jak się
to stosuje najczęściej w wymiarze ,.tradycjonalizm-nowoczesność",
leC7. poprzez analizowanie głównych czynników przemian, jakimi są, zdaniem autora. zmiany w społecznej organizacji oraz zmiany o charakterze kosmopolitycznym.
Książka B. Gałęskiego ze względu na przedmiot analizy posiada charakter bezsprzecznie nowatorski. Fakt ten może tłumaczyć pewne luki i niedociągnięcia. Pominięto bowiem w pracy rolę kółek rolniczych w organizacji społec7-nej wsi ora?
ich wpływ na przenikanie
lub hamowanie tego procesu do określonej wielkości
gospodarstw rolnych (ciekawego materiału na ten temat dostarcza praca J. Burszt~·.
Wieś lubuska. Na podstawie badait wsi Głuchowo i Łęgowo, w: Spoleczeitstwo Ziem
Zachodnich pod red. Z. Dulczewskiego, 1971).
Wiele niejasności budzi posługiwanie
się rozróżnieniem
.,kultury społeczeństwa
miejskiego" i "kultury społeczeństwa pracowniczego".
Nagromadziwszy obszerny material teoretyczny i empiryczny, autor nie wyzwolił
się od sprawozdawczości.
Śmiałe natomiast postulaty badawcze i hipotezy mogą
najlepiej zostać zweryfikowane
na konkretnym
materiale empirycznym w terenie.
Uwagi krytyczne w niczym nie podważają walorów naukowych i badawczych
pracy B. Gałęskiego. Zaprezentowane
przez autora studium spełni niewątpliwie
inspirującą
rolę do badań nad przemianami
społeczno-kulturowymi
nie tylko
w obrębie socjologii wsi, ale także na terenie ekonomiki rolnictwa i etnografii.
Bolesław
Januszldewicz
�Hec(!1l
Heligie
wczoraj
zje.
i dziś. Praca
pr:z:eglqd.ll
l!:!F{([
lOniet
tv i
291
C'.:(fs()]Jisn~
zbiorowa pod red. J. Kellera, Warszawa
1971, ss. 524.
Książka jest kontynuacją serii prac religioznawczych, redagowanych przez jeden
zespół ludzi w ciągu ostatnich kilku lat. Należą do niej takie pozycje, jak Zarys
dziejów religii I oraz Od Mojżesza do Mahometa 2. Obie te prace doczekały się już
dwóch wydań. Poza pracami tego zespołu redakcyjnego,
któremu przewodniczy
Józef Keller, trudno jest znaleźć na naszym rynku wydawniczym
inne pozycje
polskie z tego zakresu.
Literatura traktująca o religiach Tóżnych ludów świata (religiach pozachrześcijańskieh) jest ciągle jeszcze niedostateczna. Ostatnio sytua'cja się nieco poprawiła.
Ukazały się: Religie nie chrześcijańskie 3, Religie świata',
Pierwotne
formy
religii
i ich rozwój",
Stare i nowe w religiach
tropikalnej
i poludniowej
Afryki 6 lecz
nie można jeszcze mówić o całkowitym wyczerpaniu
tematów z tej dziedziny.
Dlatego jeż każda nowa praca religioznawcza przyjmowana jest z dużym zainteresowaniem i oczekuje się od niej czegoś nowego.
Tymczasem Religie wczoraj i dziś są pracą nową jedynie z tytułu. Podział na
sześć rozdziałów (poprzedzonych wstępem), omawiających
dość dowolnie wybrane
religie, nawiązuje wyraźnie do poprzedniej pracy tych autorów, a mianowicie Zarysu dziejów
religii
7.
Niektóre rozdziały tej ostatniej zostały połączone tu w nową całość (zwykle
ze szkodą dla materiałów w nich zawartych). Witold Tyloch omawia teraz religie
Bliskiego Wschodu (poprzednio religie Fenicji i Syrii, 'religie staroźytnych Żydów).
Włodzimierz Szafrański dawne religie Europy (poprzednio religie Europy prahistorycznej, religie Bałtów i religie Słowian), Wiesław Kotański w obu wypadkach buddyzm, Józef Keller - chrześcijaństwo (poprzednio katolicyzm), Edward
Szymański - islam (przedtem islam pierwotny).
Wynikałoby stąd, że starano się poszerzyć zakres omawianych tematów, tym··
czasem sprowadziło się to do jeszcze bardziej ogólnego ich potraktowania.
O ile
Zarys dziejów religii
był pracą naukową, to Religie wczoraj i dziś, wbrew założeniom zawartym we wstępie (który zdaje się być pisany na wyrost) nie mają tego
charakteru. Poszczególne rozdziały stanowią najczęściej streszczenie odpowiednich
rozdziałów !pracy poprzedniej. Jasno nasuwa się wniosek, że Religie wczoraj i dziś
są uproszczoną formą Zarysu dziejów religii,
sygnowaną jedynie nowym tytułem.
Etnografa zainteresuje
szczególnie treść rozdziału pierwszego, którego autorem
jest Tadeusz Żbikowski, omawiający - obok religii ,Indii, Chin, Japonii - takźe
"eligie współczesnych ludów opóźnionych w rozwoju. Rozdział nosi tytuł "Religie
różnych kontynentów", czyli stanowi typowy cicer cum caule.
Jest tutaj wiele analogii z rozdziałem omawiającym
ten temat w pierwszym
wydaniu Zarysu dziejów religii".
Już wtedy zarzucano tej pracy m. in. wyjątkowo
pobieżne potraktowanie
religii ludów pierwotnych, nieuwzględnianie
współczesnych
przemian w nich zachodzących, brak spojrzenia historycznego, a całej pracy brak
I Zarys dziejów
;\. Posern-Zielińskiego.
religii,
praca
zbiorowa
pod
,.Lud", t. LIII. s. 361-370.
2 Od MOjżesza do Mahometa,
wydanie
1970.
praca
zbiorowa
red .. T. Rellera,
pod
red.
W'arszawa
J. Rellera.
1968. Zob.
Warszawa
Helmuth von Glac,senapp.
Religie niechrześcijańskie,
Warszawa
1967.
Religie świata. praca zbiorowa
pod red. E. Dąbrowskiego,
Warszawa
1957.
S. A. Tokariew,
Pierwotne formy religii i ich rozwój, Warszawa
1969.
B. Szarewska,
Stare i nowe w "eligiach tropikalnej
i poludniowej
Afryki,
7 Op. cit.
3
4
s
6
a Zarys
dziejów
"eligii,
praca
zbiorowa
pod
red.
Z. Poniatowskiego,
też
1969, drugie
Warszawa
Warszawa
rec.
1964.
1971.
�393
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
integracji [Xlszczególnych rozdziałów i nierówny poziom ich opracowania 9. Reakcjij
na te zarzuty było drugie wydanie Zarysu dziejów l'eligii z rozszerzeniem czy nawet zmianą poszczególnych rozdziałów.
Praca Religie wczoraj i dziś wraca znów do punktu wyjścia. Omówienie lak
skomplikowanego
tematu, jak religie ludów pierwotnych,
na dwudziestu stronach
(książka liczy stron 524) świadczy o wręcz lekceważącym [Xldejściu do tego lematu.
Nie tłumaczy tego nawet zwięzły charakter pracy (np. sam judaizm omówiony jest
na 23 stronach). Sam s[Xlsób omówienia poszczególnych tematów jest często żenujący. Polega na streszczeniu czy nawet niemal na dosłownym pGwtórzeniu treści
poszczególnych
rozdziałów. Na przykład początek rozdziału o religiach Auslralii
i Oceanii w Zarysie dziejów religii brzmi: "Podstawową cechą religii Australii jest
totemistyczna
wiara w istnienie swoistego pokrewieństwa
między ludźmi i i::h
totemami, więzi bardzo silnych i wielostronnych,
wiążących członków klanu i ich
totemy w jedną organiczną całość, żyjącą wspólnym życiem" 1łI. Natomiast Zbikowski pisze: "Podstawową
formą religii Australii
jest totemizm. Wyraża się on
w przekonaniu o istnieniu więzów swoistego pokrewieństwa
między ludźmi i ich
totemami, wiążących ich w jedną wspólnotę społeczną" II Przykłady tego !'odzaju
można znaleźć prawie na każdej stronie. Zarzutów tych nie można wytłumaczyć
[XlpularyzatQrskim charakterem
pracy. Wstęp J. Kellera świadczy, że miała ona
w założeniach naukGwe ujęcie tego tematu. Według słów autora wstępu książka ta
stanowi "zwięzłą historię religii świata" 12. Niestety, całość nie ma tego zwięzłego
charakteru.
Religie "dzisiejsze" są omówione o wiele lepiej, bardziej dokładnie chociaż nie wydaje się to w pełni słuszne. Zostały tutaj zachwiane proporcje.
Religie mniej znane czytelnikowi powinny być omówione dokładniej. O wiele więcej mamy bowiem prac poświęconych
buddyzmowi
czy islamowi. nie mówiąc
o chrześcijaństwie, niż religiom omówionym w rozdziale pierwszym.
Włączenie do pracy rozdziału "Religie różnych kontynentów", sumującego w sposób prawie encyklopedyczny
bardzo złożone częstokroć systemy religijne, jest nieporozumieniem.
Niewytlumaczalny
jest również fakt opuszczenia przypisów oraz
bl'ak podstawowej bibliografii. W świetle tych zarzutów trudno zrozumieć celowoś~
wydawania podobnych pozycji.
Jacek
Łapott
Theodor-Wilhelm
Danzel, Ethnologische
Kulturkunde.
Versuch eines universalen
Systematik der Kulturwissenschaften.
Hans Christian Verlag, Hamburg 1967, ss. 1119.
Teodor Wilhelm Danzel (1886-1954),
profesor Uniwersytetu
w Hamburgu a jednocześnie kustosz tamt, Muzeum Etnologicznego, dał się [Xlznać w latach 1912-1954
jako znakomity badacz i autor szeregu wartościowych publikacji, szczególnie w zakresie etnopsychologii,
mitologii porównawczej
i religioznawstwa.
Główny jednak
o A. Pasem-Zieliński.
s. 536-5U.
10 Op. cit., s. 200-201.
11 Op, cit., s. 80.
12 Op. cit., s. 25.
Zarys
dZiejów
j'eligii
(recenzja)
w
"Etnografia
Polski"
t. XII.
1968,
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopi3m
293
wysiłek badawczy od wielu lat kierował ku wypracowaniu
ogólnej teorii kultury.
W 1930 roku opublikował jej wstępny zarys w rozprawie pl. Gefiige und Fundamente der Kultur
vom Standpunkt
der Ethnologic.
Niestety teorii tej nie zdążył
rozwinąć i nadać jej formę odpowiednio wykończoną. Temat okazał się bardzo
zlożony i wielce czasochłonny. Pozostawił natomiast obszerny zbiór własnych not
i wypisów materiałowych
vdnoszących się do tego tematu, a które pośmiertnie
zostaly uporządkowane
i opublikowane przez Jadwigę Danzel oraz Annelizę Westermann.
Zbiór ten jako całość ukazuje interesującą
próbę syntezy naszej aktualnej wiedzy o kulturze. Wg Danzela, kluczem do tej syntezy jest pełna systematyka podstawowych stwierdzeń, odnoszących się do ogólnoludzkiej kultury, a uzyskanych
nie tylko przez etnologię, ale także przez te dyscypliny naukowe, które bezpośrednio zajmują się różnymi jej aspektami, jak językoznawstwo, socjologia, ekonomia,
filozofia i in. Ogół tych dyscyplin składa się na swoisty, odrębny zespól nauk o kulturzt'. Aulor oznacza je terminem "Kulturwissenschaften".
Wiodącą w tym zespole
jest, zdaniem Danzela, etnologia. Ona bowiem bada i empirycznie poznaje podstawy
i zasadnicze struktury kultur, przede wszystkim tych najprostszych,
zwanych pierwotnymi. Dzięki temu jest w stanie wykazać, jakie elementy albo ich kompleksy
5<1w poszczególnych kulturach trwałe i ciągłe, a które w określonych warunkach
zanikają Z tego właśnie powodu stanowisko etnologii jest uprzywilejowane.
Upoważnia ją do ogarniania
swoim widzeniem kultury jako całości, ogólnoludzkiej,
wymiernej i dającej się poznać. Rezultatem tego poznania powinno być sfOTffiułowanie praw rządzących przemianami i rozwojem kultury. Jednak osiągnięcie tego
jest możliwe tylko pod warunkiem, że etnologia dla swego celu wykorzysta to, co
w zahesie najogólniejszych prawidłowości zjawisk kulturowych stwierdziły wspomniane dyscypliny naukowe. które tematyką swoich badań pozostają w styczności
z etnologią.
Temu podstawowemu założeniu podporządkowane
jest studium Danzela. Stanowi
ono bardzo bogate, niemal encyklopedyczne
kompendium
wiedzy o kulturze.
uwzgl~dniające jej wielce różne aspekty. Na li·czącą ponad tysiąc stron całość
składa się piętnaście obszernych rozdziałów, drukowanych
trochę dla oka uciążliwym petitem. Treść ich, obok sformulowanych esencjonalnie, generalnych omówień
i ocen. tworzą liczne skrótowe notki-hasła materiałowe. Każdy z rozdziałów, jako
tematycznie odrębna całość, zawiera próbę systematyki
zasadniczych problemów
kulturologicznych, w dziedzinie, której dany rozdział dotyczy, a wyeksponowanych
pod kątem zainteresowań etnologicznych. Oto tytuły kolejnych rozdziałów: I. Podstawy i struktura
kultury ze stanowiska etnologii. II. Wiedza i systematyka
na
wczesnych etapach kultury. III. Językoznawstwo.
IV. Nauka o piśmie. V. Literaturoznawstwo.
VI. Religio7.11awstwo. VII. Nauka o państwie, polityce i prawie.
VIII. Socjologia. IX. Ekonomia. X. Ergologia. XI. Wiedza o sztuce. XII. Filozofia.
XIII. Psychologia. XIV. Etnologia. XV. Dzieje świata i kultury.
AUlae wielokrotnie i z naciskiem powtarza potrzebę: zintegrowania przynajmniej
niektórych problemów oraz wykorzystania
wniosków wynikowych
tych właśnie
dyscyplin: scalenia kh z uogólniającymi stwierdzeniami
etnologii, koniecznego do
uzyskania szerszej niż dotąd perspektywy w spojrzeniu na kulturę; wYPr<J.cowania
nowego teoretycznego stanowiska
i dużo skuteczniejszego
poznania jej istotnego
mechanizmu. Nie jest to myśl całkiem nowa. Podobne bowiem stanowisko zajął
w swomi czasie (1934) Jose Ortega y Grasset twierdząc, że tylko nowe, optymalnie
5zeJ"Okie,encyklopedyczne i bardziej systematyczne ujęcie całości może uratować
nas przed ujemnymi skutkami nadmiernej specjalizacji w dziedzinie wiedzy o kul-
�29-1
Recen,je,
przeglądy
wydawnictw
i
czasopism
turze. Zarówno Danzel jak Ortega y Grasset zdają sobie sprawę z ogromnej, wręcz
zniechęcającej
złożoności kultury, pojmowanej monistycznie i totalnie jako ogólnoludzka całość. Obaj wierzą jednak w możliwości wykrycia, właśnie poprzez wspomnianą integrację problemów i wniosków, praw wzgl. prawidłowości jej rozwoju.
W założeniach najbardziej podstawowych T. W. Danzel stoi na gruncie idealizmu
niemal mistycznego. Czynnikiem sprawczym, tworzącym i kształtującym
kulturę
jest wg niego duch. "Der Geist, der sich in einer Kultur auspragt, konstituiert
die Kultur nicht bloss, sondern er erzeugt sie" (s. XXII). Przypomina to trochę
koncepcje W. H. Riehla z 1859 r. z tym, że problemowo ujęte dużo szen:ej. bo
w skali ogólnoludzkiej. Poza tym niemałe znaczenie w procesach tworzenia i ksztaltowania konkretnych kultur Danzel przyznaje substratom rasowym.
Główne tezy teoretyczne autor zawarł w rozdziale I. Sumarycznie oceniając, nie
wnoszą one nic szczególnie nowatorskiego. Interesujące byłyby zapewne jego metodologiczne rozważania o kulturowych
konstantach.
Terminem tym autor ol$:reśla
elementy albo czynniki w danej kulturze ciągłe. W każdej bowiem kulturze, któr<\
przyrównać
można do nurtu złożonego z wielce różnych składników przemijających, zmiennych, coraz to nowych, istnieje także pewna ilość elementów stałych.
ciągłych. Ciągłość ta jest przestrzenna
i czasowa. Konstanta
może wyrażać się
w jakichś formach języka, religii, organizacji władzy, stylu w sztuce itp. Jednym
7. ważnych
za<:lań etnologii jest śłedzenie i badanie tych właśnie kulturowych konstant. Niestety to, co na temat konstant pisze Danzel, jest dość niejasne i nazb,",
wieloznaczne.
Rozwój człowieka jako twórcy i nosiciela kultury autor periodyzuje
w dwa
etapy, które charakteryzuje
nazwami "homo divinans" i "homo faber". Na wcześniejszym etapie, w kulturach
pierwotnych,
w stosunku do świata zewnętrznego
dominują koncepcje i intencje magiczne. Na etapie późniejszym techniczne.
Oznaczeń tych, zastrzega autor, nie należy jednak rozumieć w sensie pojęć wartościujących. Miarą stopnia rozwoju jakiejś kultury bynajmniej nie jest ilość i jako",ć
osiągnięć technicznych. Ubóstwo zaś w zakresie środków technicznych wcale przecież nie oznacza ubóstwa w innych dziedzinach kultury. Warunkiem poprawneg8
spojrzenia na kultury pierwotne jest, wg Danzeła, zrezygnowanie
z poglądu, że
kultury europejskie ze swoimi osiągnięciami gospodarczymi, technicznymi, religią.
sztuką itd. reprezentują
najwyższe ogniwa w rozwojowym łańcuchu kultur.
Każda z dających się wyodrębnić kultur jest specyficzną strukturą. Skladają się
na nią czynniki świata zewnętrznego
(umweltliche Faktoren), ludzie (menschliche
Tt'ager) i ich wytwory. Wszystkie te czynniki są powiązane wzajemnymi 7.ałeżnościami. Każdemu etapowi ogólnego rozwoju kulturowego odpowiada okrl'Ślony t~·p
struktury. Niestety, autor nie wyjaśnia - jaki. Jeżeli jakieś dwie odrębne kuHul"\"
wykazują bliskie podobieństwa,
to przyczyny tego mogą być trojakie: tożsamość
cech rasowych, tożsamość środowiska geograficznego, albo tożsamość stopnia rozwoju. Jako całość specyficznie ustrukturyzowana
każda kultura jest czymś więcej
niż tylko sumą swoich składników. Składniki zaś są dwojakie: materialne i niematerialne. Pierwsze tworzą manifesta,cję zewnętrzną kultury, drugie jej wewnętrzną treść. Materialne
składniki, stosownie do funkcji, mogą być narzędziami albo
i symbolami. Każda z kultur posiada aspekty egzo- i endogeniczne oraz rzeczowe
i symboliczne. Otóż w zależności od tego, który z aspektów w niej dominuje, można
określić jej stopień rozwoju. Symbole w kulturze przeżywane są jako znaczenia,
Składniki rzeczowe jako wartości funkcyjne. W toku rozwoju składniki o naturze
symbolów stale ustępują
składnikom
funkcyjnym.
W każdej z kultur da,ią się
wyróżnić cztery dziedziny działalności: mityczno-religijna,
prawna, sztuki i tech-
�Recen.zje.
jJl'.z:eylqdy
lt.:Y(/(IICllict'lL"
i
cZ"aso}Jis17't
niczno-gospodarcza.
Sztuka' środkami
egzogenicznymi
pełni funkcje
symbolicz;ne.
Prawo środkami endogenicznymi
kształtuje docelowe normy społeczne. Gospodarka
i technika środkami egzogenicznymi pełni funkcje rzeczowe, a mity i religie t\\'orz'1
wyrazy symboliki endogenicznej.
Przy pomocy tego rodzaju kryteriów Danzel konstruuje
uniwersalny
system kla·syfikacyjny kultur. Stara się w sposób eklektyczny zintegrować pojęcia wypracowane na przes( rzeni ostatnich stu lat przez różne, kolejne kierunki etnologiczne.
Niestety, nie są to wywody dostatecznie jasne i pewnie trafiające do przekonania
zainteresowanego
czytelnika.
Rozumienie
ich utrudnia
zawiły tok rozumowania
autora, a poza tym bardzo uciążliwy styl pisarski. Być jednak może, iż droga
wskazywana
przez Danzela jest słuszna i rzeczywiście prowadzi do pełniejszego
niż dotąd zrozumienia mechanizmu
kultury. Nie ulega natomiast
wątpliwości,
że
dzieło Danzela zawiera ogromny i pożyteczny material instruktywny,
a także wiele
stwierdzeń, które na pewno mogą stać się źródłem twórczych refleksji.
Tadeusz
Rasy
narody.
t. t: UJ7!.
Sovrie mennyje
etniceskije
rasovyje
problemy.
Wróblewski
"Jeżegodnik",
Toskwa. ss. :~()2.
Instytut Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja
AN ZSRR wzbogacił się o nowy
naukowy periodyk. Jest nim rocznik wydany po raz pierwszy w r. 1971 a zatytułowany Rasy i narody i redagowany przez kolegium, na którego czele stanąl znany
amerykanista
J. R. Grigulewicz.
Celem nowego pisma jest pobudzenie
rozwoju
badań nad szeroko pojętą problematyką
współczesny·ch procesów etnicznych i I'asowych zachodzących
poza granicami
ZSRR, nad różnorakimi
aspektami
analizy
antropologicznej
oraz zwrócenie uwagi na ważniejsze momenty walki przeciwko
rasizmowi i narodowościowej nietolerancji.
Wszechstronnemu
ujęciu powyższych zagadnień
służyć będą o czym piszą
we wstępie redaktorzy - rozprawy teoretyczne jak i studia analityczne; zagwaran··
towany jest także staly udział przedstawicieli
wielu pokrewnych
etnografii dziedzin naukowych glównie antropologów,
historyków,
socjologów, ekonomistóvJ
i prawników. gdyż nowy rocznik posiadać winien. wg założeń, charakter
interdyscyplinarny.
Warto tu podkreślić,
iż wyjście w świat pierwszego numel'U zbiegło się niepl'zypadkowo w czasie z zainaugurowanymi
przez ONZ obchodami międzynarodowego roku walki z rasizmem. Jednakże ta pożyteczna w sensie naukowym
jak
i spolecznym inicjatywa
radzieckich
specjalistów
stanowi już kolejny, mocno zaawansowany etap badań nad problematyką
rasy i narodu. Otóż w latach 1966-1970
opublikowano
już cztery większe prace na ten temat; wszystkie wypełnione duż4
ilością artykułów i dokumentów ilustrujących
wspókzesne
formy rasizmu w Am('ryce. Azji. Afryce. Australii i Europie l. Jeżeli jednak w dotychczasowych
opraco1 A. W .. Jefil1low. 1. R. Grigulewicz.
W. W. Iwanow.
E. L. Nitoburg
(red.). Protiw
msizma.
Moskwa
19(jG: I. R. Grigule\viez.
A. \\T. Jefinl0\\',
E. L. Nitoburg
(red.),
Dokumentu
a.hlic:ajut
rasiz'm.
Moskwa 19G3: A. \\T .. Jefimo\\'. I. R. Grigulc\vicz.
E. L. Nitoburg (red.) ... Nif?t,"
rasizmu. Moskwa 1%9: i\. W. Jcfil1lo\\'. 1. R. Crigulewicz.
E. L. Nitoburg
(red.). Narody
j)rotilc
ra~hma.
Moskwn 1970.
�Recen?je,
przeglądu
wydawnictl..o
i c:zasopisrn
waniach przeważały materiały poświęcone problematyce rasowej w Stanach Zjednoczonych i wysoko uprzemysłowionych
krajach świata kapitalistycznego, to w publikacji Rasy i narody szczególny nacisk położono na targane wewnętrznymi etniczno-rasowymi sprzecznościami rejony trzeciego świata - przede wszystkim zaś na
państwa Ameryki Łacińskiej.
Obok głębokiego spojrzenia historycznego motywowanego chęcią ujawnienia procesów kształtowania
się poszczególnych narodów i ich grup. dostrzegamy także
w trakcie lektury rocznika cechy świadczące o ambicjach możliwie szybkiego reagowania na bieżące konflikty społeczne, polityczne. ekonomiczne wyrastające z podłoża, rasowych i etnicznych uprzedzeń. I tak np. tą drogą uzyskujemy obraz
narodowościowego
składu mieszkańców Kanady w związku z narastającymi
tam
tendencjami
separatystycznymi,
wczytujemy się w naukowel interpretację
zbro,inego konfliktu salwadorsko-honduraskiego
z r. 1969. czy też poznajemy mechanizm
formowania
się malajsko-chińskiej
wrogości w Malajzji U1G1Zan~'na marginesie
wyborów do parlamentu w 1'. 1969.
Należy przypuścić, iż zawartość treści następnych roczników kształtowana będzie
również przez aktualny
rozwój sytuacji międzynarodowej.
Wymagałyby przecież
szerszego oświetlenia takie sprawy, jak: wojna pakistańsko-indyjska
i powstanie
Republiki Bengalskiej, etniczno-rasowe
konflikty arabsko-izraelskie,
walka Baskó·.\'
przeciwko totalitarnemu
reżimowi Franco, permanentne
niepokoje w północne.i Irlandii, czy też bliżej nieznane problemy łamania praw człowieka w Chinach w odniesieniu do zamieszkujących ten kraj mniejszości narodowych.
Zawarto:ść rocznika podzielona została na 5 części, z których pierWSZe! PUświęcono zagadnieniom teoretycznym. Otwiera ją wal·tościowy, acz l,ontrowersyjn~'
artykuł dyrektora Instytutu Etnografii J. W. Bromleja a charakterystyce
pojęcia
etnos (s. 9-33). Otóż autor porządkując
dotychczasowe ustalenia dokonuje również
weryfikacji
aktualnej
terminologii używanej na określenie takich jednostek, jak
"naród", "lud", "nacja" etc. Analiza ta prowadzi go do konstatacji. iż w dalszych
badaniach na ten temat niezbędnym jest przestrzeganie zasady ścisłego precyzowania stosowanych
terminów. czemu sprzyjałoby
wprowadzenie
jednolitej międz~'narodowej nomenklatury, wyzwolonej od narodowo-tradycyjnych
konotacji poszczególnych określeń uniemożliwiających
zwykle ich przekładalność
na inne języki.
Oczywiście. w pewnej liczbie wypadków należałoby wprowadzić całkowicie nowe
terminy, stare zaś obwarować dokładniejszymi definicjami wyznac/.ającymi ich semantyczne zakresy.
Sam autor za najbardziej
uniwersalny
termin obejmujący
wszystkie kategori[~
etniczno-historyczne
i typy etnicznych struktur uważa pojęcie ..etnos". Termin ten
bowiem posiada zastosowanie w odniesieniu do różnych poziomów taksonomicznych.
poczynając od grup etniczno-językowych
typu .,naród". aż do grup etnograficznych,
i od form "ewolucyjnie" prostych, takich jak "płemię", na współcześnie kształtujących się ,.nacjach" kOlicząc. Bromlej analizuje również szczególowo podstawowe
cechy konstytutywne
tak pojętego ,.etnosu" dochodząc do wniosku, że mogą b,l-ć
nimi elementy składu rasowego (ty1ko w szczególnych ,przypadkach), typu kulturowego, sprowadzone głównie do sp0cyficznych i tradycyjnych
dla danej grup\'
wzorów. charakter
narodowy oraz samookreślenie
etniczne. Cechą równorzędna
w stosunku do wymienionych
wyżej jest vvg autora wysoki stopień (dochodzący
do 90%)
endogamicznych
małżeństw, będący w istocie rzeczy pewnego rodza,ju
..stabilizatorem"
etnosu. któremu
zapewnia
kontynuację
homogeniczności
kulturowej.
�Recenzje,
przeglądy
~wydawnlctw
l czasopism
Do naj cenniejszych teoretycznych stwierdzeń autora należy wprowadzony przez
niego podział "etnosu" na dwie podstawowe kategorie. Otóż "etnos" w węższym
rozumieniu (niezależnym jednak od wielkości populacji) określa Bromlej mianem
"etnikosu". Terminem tym oznacza autor historycznie uformowaną grupę charakteryzującą się względnie stabilnymi cechami kulturowymi
i odpowiadającymi
im
cechami psychiki oraz wykształconym po~zuciem wspólnoty. Tak zdefiniowanemu
w kategoriach ściśle e t n i c z n y c h - "etnikosowi" przeciwstawia Bromlej "etniczno-społeczny organizm", nazywany w skrócie ESO, a będący podstawowym typem
symhiozy etnicznych i makrospołecznych struktur. ESO wyrasta z amalgamatu "etnikosów" i organizmów społecznych. W swym optymalnym kształcie taki ESO określony będzie wspólnotą terytorialną, ekonomiczną, społeczną, polityczną i kulturową.
Swe niezwykle interesujące
rozważania kończy autor prezentacją
typologii ESO
uwzględniającą aspekt diachroniczny (zmienność postaci ESO w zależności od formacji społeczno-ekonomicznych)
i synchroniczny (warianty ESO wynikające z odmiennych kombinacji "etnikosów" i społecznych organizmów).
Rozsmakowani
erudycją
Bromleja z mieszanymi
uczuciami zapoznajemy
się
z drugim artykułem działu teoretycznego pióra J. P. Awierkijewej
pl. Neoewolucjonizm, relatywizm
i rasizm (s. 34-45). Jest to bowiem w swej konstrukcji eklektyczny zespół niejednorodnie
udokumentowanych
tez i uwag nie wykraczających
;mi o jotę dalej ponad znane już co najmniej od lat 10 stwierdzenia
autorki na
temat niektórych współczesnych kierunków antropologii kulturowej". Pomijając powierzchowność analizy i ogólnikowość zarzutów wypada ze smutkiem zauważyć.
iż Awierkijewa stosuje dość specyficzną - obecnie chyba już przestarzałą - metodę
dyskredytacji swych przeciwników. Najpierw przypisuje im poglądy, których nigdy
nil' głosili, by później tym łacniej zmiażdżyć oponentów w ogniu kontrargumentów
bO,cato przetykanych emocjonalnie zabarwionymi epitetami.
Przejdźmy zatem do konkretnych przyl.;:!adów. Otóż autorka stara się udowodnić.
iż glównym, ukrytym celem kierunku zwanego relatywizmem kulturowym jest kolportowanie poglądu () niepelnej wartości kulturowej i psychicznej ludów postkolonialnych, wynikającej jakoby z ich prymitywizmu, dominacji myślenia prelogiC!:nego i balastu egzotycznych obyczajów. W rzeczywistości jednak uczeni stojący na
stanowisku relatywistycznym
głoszą tezy diametralnie odmienne, programowo wystrzegając się wulgarnego aksjologizmu i europocentryzmu, podkreślając na każdym
kroku specyficzność kulturowych wzorców badanych społeczności, do których analizy nie można przykładać pojęć i doświadczeń nabytych w obrębie innego kręgu
cywilizacyjnego. Ich stanowisko metodologiczne zbliża się w pewnym sensie do tego,
ktcJre L. Nowak określił mianem "tezy deskryptywizmu
antypozytywistycznego" ".
Dlatego też nie do przyjęcia wydaje się być twierdzenie Awierkijewej,
iż poc1kl'e,i:lanie nieporównywalności
i unikalności kultur różnych narodów wynikających
ze specyfiki myślenia, a więc światopoglądu, prowadzi w rezultacie do rasizmu
w jego psychologicznej wersji, stając się ideową osnową szowinizmu, narodowościowej cl,\"skryminacji etc. (s. 44).
Największe jednak zdziwienie wzbudzać musi opinia Awierkijewej
odrzucająca
zdee.\"Cjowanie tezę o wzajemnych współzależnościach zachodzących między specy-
Sowrierniennyje
tendencji w razwitH etnografii
S. Sz. A. (w:) Sowrieetnograjija,
Mosk\\'a
1963: tenże. Neoewoluc)oni.zm
w s01vriernlenno}
(nn!cl'ikuns1coj
ctnOf!rajii,
.. S()\victskaja
Etnog'rafija".
R. 1959. nr 6.
3 L.•. No\vak.
Oceny
1(' nau/;:ach
sjJolec?.'n]Jch
LV
koncepcji
twórców
rnarksi.zmu ... Studia
S{){'JtJ1ogieznc", R. 1971, nr 3, s. 5-18.
2 J. P. Aw:erkijewa.
amieril(unskaja
nliennoj(f
t
�298
Recenzje,
przeglądy
wuclawnictw
i
czasopism,
ficznymi
cechami kulturowymi
każdego narodu
a jego cechami psychic,~nymi.
Szkoda wielka, że autorka zignorowała pewne pl"TZemyślenia zawarte \V cennym
artykule swego kolegi Bromleja - prezentowanym
już wyżej - w którym tenże
omówił właśnie tego typu relacje posługując się określeniami w rodzaju ..psychiczny skład narodu" i "stabilne komponenty psychiki etnicznej wspólnoty" (s. 24-25l.
będącymi wg 'niego jednymi z głównych ·cech wyróżniających
"etnos". Wprawdzie.
jak stwierdził Bromlej, stale jeszcze te narodowe cechy psychiki (a wlaści w·,~ rc'JŻnice między odmiennymi
psychicznymi
składami)
ujmujemy
jedynie intuicyjni.:
i nie potrafimy ich opisać w kategoriach naukowych, ale to nas wcale nie upoważnia do ignorowania tej sfery zjawisk, a co ważniejsze, nie może nas skłaniać
do potępiania tych, którzy czynnik ten wmontowują w swe naukowe teorie. choćby
były one same w sobie w najwyższym stopniu dyskusyjne.
W recenzowanym
tu tomie szereg artykulów tworzy jakby pewien tematycznv
blok amerykanistyczny,
który zawarty zostal w części zatytułowanej
,.Pl'Ocesy etniczne we współczesnym
świecie". Dwa z nich dotyczą historycznych
aspektów
kształtowania
się stosunków indiańsko-hiszpańskich,
kwestii tubylczej i rasowego
problemu w Ameryce Łacińskiej, Pierwszy - autorstwa S. J. Sewwa pl. Problem
,rasowy w pracach Alejandro
Lipschutza
(s. 104--116) poświęcony jest poglądom
znanego badacza chilijskiego, pochodzącego z Rygi. na temat społecznych aspektów
i historycznych uwarunkowań
konfliktów rasowych w Ameryce Łacińskiej ze S7.czególnym uwzględnieniem
jego stosunku do tzw. kwestii indiańskiej,
znanej Lipschutzowi dobrze z badań terenowych prowadzonych wśród Araukanów i tubyleC'w
Ziemi Ognistej.
Drugi artykuł z tej serii napisał M. Morner sz\ovedzki historyk, dyrektor
Instytutu
Ibero-Amerykańskiego
w Sztokholmie, poświęcając
go procesom met ysacji i wzajemnym wpływom kulturowym
w Ameryce Łacińskiej, rozpatrywan,nn
jako problem natury historycznej (s. 188-202), Opracowanie to, napisane specjalnie
dla radzieckiego
wydawnictwa,
zostało oparte na ksiąke
autora opublikowanej
w r. 1967 w Bostonie pl. Race mixture
in the history of Latin America.
Morner
formułuje tu nowy termin - "miscegenacja"
(miscegenation) proponując. aby UŻ\'wać go na oznaczenie czysto biologicznej metysacji, która przecież mogla. ale nie
musiała być podłożem procesu kulturowego - akulturacji. zwanej częściej \V Ameryce Łacińskiej transkulturacją,
i procesu społecznego - integracji różnych grup,
warstw i klas. Autol' pokazując współzależności tych trzech aspektów zwraca również uwagę na dominujące znaczenie czynników społecznych nad elementami raS0wymi, które wprawdzie historycznie ważne i doniosłe, spełniają obecnie funkcję
drugorzędną. Na tym tle ukazuje nam się dawna przezwyciężana obecnie struktura
społeczeństwa
latynoamerykańskiego
przypominająca
wg Mórnera system kastowy, w którym o miejscu różnych grup w układzie stratyfikacyjnym
typu iberyjsIw-kolonialnego
decydowały w dużej mierze proporcje
"krwi" indiańskiej.
murzyńskiej i europejskiej.
Dalsze trzy opracowania amerykanistyczne
poświęcone są problemom nal'Odowościowym w Kanadzie, Gujanie, Ameryce Srodkowej. L. N. Fursowa wart.
Etniczny
skład i rozmieszczenie
powojennych
imigrantów
w Kanadzie (s. 172-187)
charakteryzuje ok. 2,5 mln. populację przybyszów, którzy w latach 1946-1965 wyemigrowali
do Kanady głównie z Wielkiej Brytanii, Włoch, Francji, Niemiec i Skandynawii.
Autorka pomija społeczną strukturę tej ludności, nie analizuje także imigrJcyjnej
polityki kanadyjskiej.
Stwierdza jedynie, że większość tych ..Neokanadyjc7.yków··
osiedla się w wielkich ośrodkach
przemyslowych,
oraz iż w grupie tej COl'az
większe znaczenie pod względem ilościowym posiadają Włosi.
�Recenzje,
przeglącly
wydawnictw
299
i czasopism
W. N. Sofinskij wart.
Problem narodowościowy
w Gujanie
(s. 221-258) prezentuje zasadnicze etapy kształtowania
się wielorasowego
i wielonarodowego
społeczeństwa byłej bl'ytyjskiej Gujany, akcentując
rolę układów kolonialnych
w tym
procesie. Obok ludności autochtonicznej
i potomków białych kolonizatorów,
żyją
w Gujanie Murzyni sprowadzani
niegdyś w charakterze
niewolników.
Po nich
przybyli z kolei, jako kontraktowi
robotnicy, Hindusi i Chińczycy, tworząc w ten
sposób konglomerat
jedyny w swoim rodzaju. Autor ukazuje wzajemne
relacje
między tymi grupami, zwracając
uwagę na miejsce poszczególnych
narodowości
i ras w hierarchii społecznej i ich historyczną drogę do zajmowanych
dziś pozycji.
O Etnicznych aspektach salwadorsko-honduraskiego
konfliktu
(s. 203-220) pisze
N. S. Leonow, który jednak nie w pełni wywiązał się ze swego zadania, gdyż w daleko większej mierze zajął się problemami natury społecznej, demograficznej
i politycznej, niźli podłożem narodowościowym
zbrojnych wystąpień z r. 1969, znanych
potocznie jako lzw. "wojna futbolowa".
Warto także zwrócić jeszcze uwagę na
ar!. R. N. Ismagiłowa o Czynniku etnicznym we wspólczesnej Afryce (s. 239-27:3).
w którym aulol' analizuje sprzeczności między tendencjami
separatystycznymi
i nacjonalistycznymi
a prądem antytrybalistycznym,
dążącym do nowych form narodowej jedności.
W omawianym tu tomie zawm-te zostały również artykuły typowo antropologiczne (w sensie antropologii fizycznej). J. J. Roginskij pisał w okolicznościowym
art.
pl. N. N. Mi.klucho-Maklaj
bojownik
walczący
z rasizmem.
Z okazji lS-1ecia
urodzin (s. 46-51)
() stanowisku
tego wybitnego uczonego i patrona radzieckiego
Instytutu Etnografii, do kwestii rasowej zarówno na gruncie praktyki społecznej,
jak i rozważań teol·etycznych. W. P. Aleksiejew
przedstawił
genetyczne
aspekty
antropologii (s. 52-76), a W. W. Bunak wart.
Antropologia
zachodniej
Europy
we współczesnej
zagranicznej
litemturze
(s. 77-103)
omówił w krytyczny sposób
różne kierunki analizy antropologicznego
materiału, m.in. metodę typologiczną. porównawczą,
populacyjną,
geograficzną.
nie zapominając
także o polskiej szkole
antropologicznej. Warto zauważyć, iż generalnej krytyce koncepcji Czekanowskiegc.
spl-zecznej wg Bunaka z .prawami genetyki towarzyszyło
·duże -tiznanie dla
posiadającej solidne podstawy matematyczne metody analizy typologicznej A. Wankego i jego następców.
W pierwszym tomie rocznika "Rasy i narody" znalazło się także miejsce dla
omówienia
takich zagadnień.
jak: aspekly prawne
walki o likwidację
rasowej
dyskryminacji,
charakterystyka
stanowiska
radzieckich
organizacji
spoleczn.vch
w kwestii ich stosunku do ·polityki rasistowskiego
bloku państw afrykańskich,
czy
ocena materiałów XXIV sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w sprawie kolonializmu
i rasizmu.
Uzupełnieniem
tych artykułów,
posiadających
już charakter
publicystyczny.
S'ł
zestawy materiałów
źródłowych, przeważnie dokumentów
na temat dyskryminac.ii
rasowej w Afryce i problematyki
antyrasistowskiej
poruszanej na forum Narodów
Zjednoczonych.
Całość rocznika posiada przejrzysty
układ, a dobór .artykułów w pierwszym
tomie świadczy o ambitnych zadaniach, jakie postawili sobie wydawcy i redaktorzy.
Miejmy nadzieję, że również następne roczniki nie zawiodą oczekiwań czytelników,
którzy - być może - znajdą w nich odpowiedź na aktualne, formułowane
przez
współczesność pytania.
Aleksander
Posern-Zieliiiski
�:100
Vesillja.
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i c.zasopUl1n
U dvoch kl'ligach. Kilv 1970, kn. 1 ss. 456, kn. 2 ss. 4110, nuty, ilusir.
Jest to dziesiąty tytuł z serii Ukra'ins'ka narod'na tvorcist wydawanej przez Instytut Sztuki, Folkloru i Etnografii Ukraińskiej Akademii Nauk. Dwa tomy zawierają
22 opisy wesel z różnych regionów Ukrainy, przygotowane do druku przez M. M.
Szubrawską i O. A. Prawdiuka
pod naukowym kierunkiem O. I. Deja. Opisy poprzedzone są krótkim wstępem wydawców i rozprawą O. A. Prawdiuka
pl. Narodnoe vesillja
na Ukm'ini
(kn. 1 s. 9-59).
Wydawcy traktowali weselny obrzęd
jako swoisty dokument, można bowiem na jego podstawie analizować zarówno
stosunki społeczne i rodzinne, normy moralne obowiązujące w wiejskim środowisku,
jak i zdolności artystyczne
ludu, przejawiające
się w plastycznej
i muzycznej
oprawie wesela i w towarzyszących mu ,pieśniach.
O. A. Prawdiuk
w swym artykule
wstępnym,
po omówieniu
kolejnych faz
obrzędu i charakterysty,ce
melodii, zajmuje się dwoma ciekawymi
problemami:
recepcją folkloru weselnego w ukraińskiej sztuce i literaturze profesjonalnej i zmianami, jakie zaszły w tym obrzędzie po Rewolucji Październikowej.
Przeobrażenia
pewnych elementów wesela wynikają częściowo ze świadomych wysiłków władz.
przy czym w ich realizacji dużą rolę odegraly odpowiednio kierowane organizacje
młodzieżowe, częś'ciowo zaś wiążą się one z nowymi warunkami życia (np. zanik
tradycyjnej
zależności młodej żony od rodziny męża, a zwłasL.cza jego matki, zamawianie specjalnego tortu w cukierni zamiast pieczenia korowaja itp.).
Teksty podzielone są na trzy grupy: naj dawniejsze opisy wesela ukrairiskiego,
opisy z drugiej polowy XIX w. i początków w. XX oraz opisy wesela współczesnego. Pierwszy rozdział zawiera materiały L. trzech źródeł: fragment Descriptioll
de l'Ukl'Uine Guillaume'a Ie Vasseur de Beauplana z 1650 r .. Opisanie svadebnyc1J
ukrainskich
prostonarodnych
obrjadov
G. Kalinowskiego z 1777 r. i fragment pra~~'
I. Czerwińskiego Swactwa, wesela i urodziny u ludu ruskiego ... z 1805 1'. Na rozdział drugi złożyło się 13 opisów wykonanych w latach 1877-1959.
Wszystkie one
dotyczą tradycyjnego wesela ukraińskiego, a spisane i opracowane zostaly w większości przez etnografów i folklorystów
(np. P. P. Czubińskiego, L Franko). Część
materiałów w tym rozdziale publikowana
jest po raz pierwszy, część to przedruki
z prac wcześniejszych. Teksty te wydawcy ułożyli w dziewięciu grupach regionalnych,aby
ułatwić porównania
między przebiegiem obrzędu w różnych ośrodkach
Ukrainy.
Rozdział trzeci zawiera 6 opisów wesela współczesnego. Wykonane one zostal~'
przez pracowników
Instytutu lub amatorów w terenie w latach 196:~-1968. Jak
wynika z not edytorskich,
problem opisu etnograficznego
autorzy potraktowali
w różny sposób część to zapisy przebiegu konkretnych,
jednostkowych
weseL
przy czym autorzy podali nazwiska i wiek młodych par, część to kompilacje dol<onane na podstawie obserwacji obrzędów w różnych wsiach i w różnym czasiE'.
Dane o wykonawcach
pieśni podało tylko kilku autoró'.1IJ zbiol'OWO w nocie edy·
torskiej, nie poinformowano
jednak, kto był wykonawcą konkretnych
pieśni.
We wspomnianych
już notach edytorskich
wydawcy zamieścili pełne zapisy
bibliograficzne
prac, których fragmenty znalazły się w książce, informacje o rękopisie, gdy chodziło o pierwodruk, podstawowe dane o autorach zapisów. informacje
o sposobie redagowania tekstu, o przekładzie w wypadku źródeł nieukraińskich
iip.
W obydwu tomach znajdują
się osobne słowniczki z wyjaśnieniami
mniej znanych wyrażeń gwarowych.
VesiUja to pierwsza antologia zbierająca
opisy wesel z całego, bardzo zróżnicowanego terytorium Ukrainy. Zgromadzenie w jednej publikacji źródeł etnograficz-
�Recen.zje>, prre>glądy
wydawnictw
301
i czasopism
nych z różnych okresów pozwala na śledzenie zmian, jakie zachodziły w obrzędzie
weselnym na przesh'zeni ostatnich dwu wieków. Korzystanie z tego pożytecznego
wydawnictwa w dużym stopniu utrudnia brak indeksów (zwłaszcza indeksu incipitów pieśni) i bibliografii. Zestawienie literatury etnograficznej
i folklorystycznej
na temat ukraińskich obrzędów weselnych ułatwiłoby dalsze studia nad tym problemem i informowałoby o wszystkich, publikowanych
do tej pory opisach wesel,
spośród których \'I}'dawcy dokonali wyboru.
_4gata Skrukwa
Rostislaw
W. Kinżałow,
Kultura
d)'ewnich
Maija,
Leningrad
1971, ss. 3u2.
Radzieckie badania amerykanistyczne
koncentrują
się głównie w dwóch ośrodkach naukowych. Największe skupisko amerykanistów
znajduje się w Moskwie,
gdzie specjaliści w tej dziedzinie działają przede wszystkim w ramach Instytutu
Etnografii i Instytutu Ameryki Łacińskiej AN ZSRR. Znacznie skromniejszy krąg
osób zajmuje się twórczo amerykanistyką
w Leningradzie. Miasto to jest jednak
centrum radzieckich badań w zakresie tzw. indoamerykanistyki
prekolumbijskiej.
rozumianej jako studia nad starożytnymi cywilizacjami indiańskimi.
Nic zatem dziwnego, iż właśnie w Leningradzie ukazala się w ubieglym roku
większa i posiadająca kształt syntezy, praca poświęcona kulturze Majów. Jej autor
jest znanym i cenionym specjalistą w zakresie majologii. W tej dziedzinie debiulawał już pod koniec lat 40-tych. Od tego czasu opublikował szereg interesujących
artykułów i kilka książek. W 'centrum jego zainteresowań
znajdowala się dotąd
sztuka Majów, głównie tzw. okresu klasycznego (III-IX
w. n.e.) oraz literacka
twórczość Indian poludniowej części Meksyku, Gwatemali i Hondurasu, a w związku z nią także i mitologia. Kinżałow dokonał również w r. 1959 przekładu na
j. rosyjski Popol-Vuh,
słynnego eposu Indian Maja-Kicze (Quiche), opatrując
go niezbędnym w takim przypadku komentarzem naukowym.
Warto również nadmienić, że w ośrodku leningradzkim
działa także najbardziej
chyba znany radziecki amerykanis,ta, J. W. Knorozow, wsławiony swymi nowatorskimi studiami nad pismem Majów. Rozgłos ten zawdzięcza on swemu ogromnemu
wkładowi do tej właśnie dziedziny majologii, tworząc nowoczesne podstawy teoretyczne i praktyczne - deszyfrowania hieroglificznych
tekstów mezoamerykańskich Indian.
Uzupełnieniem tych szeroko rozwiniętych badań radzieckich amerykanistów
nad
pismem, prekolumbijską
literaturą
i sztuką były dotychczas jedynie drobne opracowania na temat genezy kultury Majów, formowania się klasowego społeczeństwa
i nagłego "zagadkowego", upadku 'ioh slynn~h
miast oraz możliwości kontaktów
Mezoameryki ze Starym Światem. Problemy te wziął na warsztat inny radziecki
amerykanista. W. 1. Guljajew, który jednak włączył się do tego naukowego programu dopiero w połowie lat BO-tych.
W sumie więc rozwój badań nad kulturą Majów nie był w ZSRR równomierny.
Mając jednak na uwadze szczupłość kadr specjalistów łatwo zrozumieć, że równomierne rozłożenie akcentów było niemożliwe. Faktem wszakże pozostaje. iż obok
dobrze już poznanych i naświetlonych
sfer kulturowej
nadbudowy Majów, zbyt
długo brakowało opracowań
innych równie ważnych stron cywilizacji
Majów,
�302
Recenzje,
przeglq(ly
wydawnictw
i czasopism
w tym także takich podstawowych
dla rozwoju kultury dziedzin, jak gospodarka
i struktura społeczna. Zatem należy się cieszyć, że luki te są stopniowo zapełniane.
Pierwszy krok w tym kierunku uczyni! Kinżałow, który po monograficznym
opracowaniu "Sztuki starożytnych Majów" (lskusstwo
drew nich Maija, Leningrad
1968) - opublikował dzieło o znacznie ambitniejszym charakterze, będące w istocie rzeczy syntetycznym ujęciem kultury starożytnych Majów. Praca ta, wydana
w serii publikacji firmowanych przez Instytut Etnografii, stanowi najnowszą próbę
krytycznego podsumowania dotychczasowego stanu światowej wiedzy odnośnie różnorodnych aspektów cywilizacji Majów.
Prezentowana
tu publikacja
może być wartościowym,
godnym naśladowania
przykładem wyboru drogi postępowania
przez tych badaczy, którzy z przyczyn
0biektywnych odcięci są od terenów swej specjalizacji. Miast rezygnować z twórczej działalności w wybranej przez siebie dziedzinie, rozwijają oni swój warsztat
naukowy, ukierunkowując
go na weryfikację tez poprzedników, szerokie badania
porównawcze, źródłoznawcze studia typu historycznego i analizy wybranych aspektów kultury w oparciu o publikowaną
dokumentację materiałową. Muszą jednak
mieć zapewniony dostęp do bieżącej literatury przedmiotu. Ukoronowaniem tych
zabiegów mogą być jak świadczy o tym dorobek Kinżałowa - opracowania
podręcznikowe czy syntezy, wymagające nie tylko erudycji i ogromnego znawstwa
przedmiotu,
ale również umiejętności
wykorzystywania
rezultatów
badawczych
kilku dyscyplin. W przypadku tematów z zakresu prekolumbijskiej
indoamerykanistyki najczęściej w grę wchodzą: archeologia, językoznawstwo, etnografia, antropologia i historia. Tego rodzaju studia, prowadzone zwykle na poziomie uogólnieil,
komparatystyki,
rekonstrukcji
większych całości i syntezy określa się np. w Meksyku mianem etnografii prekortezjańskiej.
Jej zadaniem jest twórcze niejako
przetwarzanie
nowoodkrytych przez pokrewne gałęzie wiedzy źródeł i wytyczanie
na podstawie ich analizy dalszych perspektywicznych
zadań. Do tej kategorii studiów zaliczyć można bez wątpienia działalność badawczą Kinżałowa, który w omawianym tu dziele dał dobre świadectwo swych umiejętności łączenia i twórczego
wykorzystywania
danych źródłowych 'najprzeróżniejszego
autoramentu.
W swej pracy oparł się przede wszystkim na publikacjach rezultatów ekspedycji
archeologicznych, które dostarczyły mu głównie materiału do rekonstrukcji
działalności rzemię.ślniczej, budownictwa, architektury
i sztuk plastycznych. W badan'iach nad strukturą
społeczną, wiedzą i religią niewątpliwie
cennym źródłem
pomocniczym okazała się oryginalna ikonografia Majów - freski ze świątynnych
sal, reliefy pokrywające monumentalne stele, monolityczne rzeźby i słynne kodeksy.
Równie ważnymi co dane archeologiczne były dla Kinżałowa źródła historyczne przewaźnie relacje i dokumenty z XVI i XVII w., spisane po hiszpańsku lub też
w językach indiańskich. Natomiast przy pomocy współczesnego materiału etnograficznego starał się naświetlić te zagadnienia, które w źródłach historyczno-archeologicznych nie znalazły wystarczającego
odzwierciedlenia.
Dane te posłużyły jako
porównawcze tło przy rozpatrywaniu
niektórych zagadnień gospodarczych, szczególnie uprawy ziemi, myślistwa i rybołówstwa, a także okazały się pomocne przy
analizie irracjonalnego światopoglądu Majów, tj. ich systemu wierzeń. Wśród prac'
etnograficznych, jakimi posiłkował się Kinżałow, znajdujemy dzieła takich wybitnych badaczy terenowych Mezoameryki, jak A. Villa Rojas, R. Redfield, E. Z. Vogt
i O. La Farge. W nieco skromniejszym
wymiarze czerpał autor potrzebne mu
informacje z opracowań i źródeł językoznawczych, które - jak sam pisze - pomocne mu były szczególnie w tych partiach pracy, w których zajmował się problematyką etnogenetyczną.
�Recenzje .. 1J1'.7eVlqcly
wydawnict-w
i c.zasopism
:303
Wykorzystując wszechstronnie tak dobraną literaturę dał Kinżałow w swej pracy
ogólną charakterystykę najważniejszych stron starożytnej kultury Majów, przedsta\\'iająe jej stan i dzieje od wczesnego okresu preklasycznego (XX-X w. p.n.e.),
aż do schylku ery postklasycznej (1200-1530 r. n.e.), tj. do momentu wtargnięcia
na ziemie Majów hiszpańskich konkwistadorów.
Tak duże ramy chronologiczne,
\V jakich wypadło ,poruszać się autorowi,
sprawiały mu niemało kłopotu. Chodziło
bowiem o rozwiązanie zasadniczego dylematu, czy rozpatrywać
rozwój różnych
dziedzin kultury w granicach następujących
po sobie i powszechnie przyjętych
\V 'periody-zacji okresów,
cry też rezygnując z tego schematu, 'Prezentować kolejno
poszc~.ególne działy kultury, w obrębie których ukazywać będzie można zagadnienia w ich pełnej chronologicznej zmienności. Wariant pierwszy okazał się niewykonalny ]ja obecnym et3jpie badań majologicrnych ze względu na nierównomiemą znajomość poszczególnych dziedzin kultury Majów w kolejnych okresach
jej rozwoju. Dlatego też autor słusznie wybrał drugą ewentualność, nie rezygnując
przy tym z ujęcia historycznego.
Akceptowany przez Kinżałowa model syntezy można by lapidarnie określić jako
pl'óbę uwzględnienia diachronii w ujęciu synchronicznym. Autor kierując się tą
zasadą omawiał konkretne zagadnienia, sięgając w przeszłość tak dalece, jak mu
na to pozwalał materiał źródłowy. Jest rzeczą oczywistą, iż tego typu procedura
mogła być zastosowana w największym stopniu odnośnie do niektórych tylko aspektów kultury materialnej,
np. budownictwa,
rzemiosła oraz sztuk plastycznych.
W minimalnym natomiast wymiarze była realizowana w charakterystyce
tańców,
muzyki czy literatury.
Zapoznajmy 'Się więc pokrótce z przyjętym przez Kinżałowa układem treści.
W swej najogólniejszej postaci nie odbiega on daleko od wypracowanego i stosowanego z upodobaniem przez radzieckich etnografów schematu, dobrze nam znanego chociażby z lektury serii publikacji "Narody Mira". W części wstępnej zawarte zostały jak zwykle - ogólne dane dotyczące językowo-etnicznego
podziału Majów oraz rozmieszczenia terytorialnego i charakterystyki
ich środowiska
geograficznego. Nieodłącznym elementem każdej syntezy winien być przegląd dotychczasowych dokona!'} badawczych, który niekiedy przybrać może formę zarysu
dziejów danej dyscypliny czy specjalizacji. Taki punkt widzenia jest całkowicie
naturalny, gdyż historia badań pozwala czytelnikowi nie tylko poznać aktualny
stan rozwoju nauki, ale równocześnie jest jakby swoistym rodowodem czy genealogią powstającej syntezy. Stanowi ponadto uzasadnienie jej celowości oraz usprawiedliwienie zawartych w opracowaniu luk. Kinżałow kierując się prawdopodobnie
tego rodzaju motywacją oferuje nam obszerny rozdział, zaznajamiający
dość dokładnie z najważniejszymi źródłami do dziejów kultury Majów oraz odtwarzający
w dużych szczegółach koleje penetracji archeologicznych, kształtowania
się zainteresowań starożytnościami jukatańsko-gwatemalskimi
i historię badań nad hieroglificznymi inskrypcjami, starymi dokumentami i kronikami. Ta część pracy wraz
z ogromnym zestawem bibliograficznym, liczącym ok. 1300 pozycji, stanowić może
dla wszystkich tych, którzy nie dysponują monumentalną
Bibliografią
archeologii
i etnografii
Mezoameryki
i Północnego Meksyku 1. Bernala ("Memorias dei lNAH",
t. 7; 1962, Meksyk) pożyteczny przewodnik po literaturze przedmiotu. Bibliografia
Kinżałowa stanowi zresztą dobre uzupełnienie tego meksykańskiego wydawnictwa,
które doprowadzone zostało tylko do r. 1960, podczas gdy Kultura
starożytnych
Majów
uwzględnia także literaturę z następnego dziesięciolecia. Należy tu jeszcze
wspomnieć, iż zastosowany w pracy prosty, wzorowany na systemie amerykańskim
sposób odsyłania do literatury, zapewnia nie tylko możliwość łatwego trafienia
�301
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czas()J)isn~
do wybranych
prac, ale sprawia, iż prawie każda kontrowersy jna teza autora
może być bez trudu poddana konfrontacji i weryfikacji z materiałem źródłowym.
Po tym ogólnym wprowadzeniu
następuje omówienie gospodarki i niektórych
działów kultury materialnej. Zapoznajemy się więc z uprawą ziemi, podstawowymi
roślinami uprawnymi,
rodzajami pożywienia, rolą polowania i rybołówstwa jak,)
zajęciami
dodatkowymi,
znaczeniem
rzemiosła i rozwojem budownictwa,
które
zostało tu ukazane od strony rozwiązań konstrukcyjno-technologicznych.
Rozdzi<ll
trzeci zawiera .zarys niektóry.ch zagadnień związanych z organi7.acją społeczną. Znalazło się więc tu miejsce na prezentację podstawowych elementów struktury społecznej, ukazanie rozwarstwienia
klasowego, opis funkcjonowania
rodziny, rodu.
społeczności lokalnej, plemienia. Poddano również ocenie poli tyczny ustrój formujących się u Majów zarodkowych organizacji państwowych w postaci tzw. miast'iIJaństw. Oba te działy (gospodarka i organiza:cja społeczna) zostały lUzmyślnie rozbudowane, gdyż w dotychczasowej literaturze przedmiotu specyfika rozwoju materialnych podstaw kultury Majów i tworzenie się wczesno-klasowego spoleczeństw;!
w Mezoameryce nie zostały wystarczająco naświetlone.
Kolejne części syntezy obejmują wiedzę naukową, architekturę
i s7.tuki plastyc7-ne oraz literaturę, Łaniec i muzykę. Autor świadomie dokonał tu pewnej selekcji
materiału,
kierują2
się zasadą, iż te zagadnienia,
które już zostaly uprzednio
w piśmiennictwie
radzieckim
szerzej omówione, będą tym razem pr7.edstawione
w największym
skrócie. W ten "sztuczny" niejako sposób ogranic7.0no miejsce
przeznaczone na prezentację pisma hieroglificznego i systemów kalend<lrzowo-chronologicznych Majów. To stanowisko rzutowało - acz w mniejszym zakresie - n<.l
kształt i zawartość rozdziału poświęconego sztuce. Natomiast tytułem rekompensat ".
czytelnik otrzymał nieco Więcej wiadomości z zakresu matematyki,
astronomii.
medycyny i samowiedzy historycznej Majów. Poznać równie;~ może ich praktyczne
umiejętności w dziedzinie orientacji geograficznej, wiedzy meteorologiczno-klimatologicznej i sejsmograficzno-mineralogicznej.
W dziale literatury, prezentuje Kinżalow przede wszystkim epos "Popol-Vuh" oraz charakteryzuje,
ilustrując cytatami.
hymny religijne, zaklęcia, modlitwy, pieśni, małe utwory poetyckie i sztuki dramatyczne łączące się nierozerwalnie z tańcem i muzyką.
W rozdziale poświęconym wyobrażeniom
religijnym przedstawiony
został głównie system mitologiczny,
panteon i kosmologia Majów. Omawiając
zaś rytuał.
autor zwrócił uwagę zasadniczo na zwyrC'Zajskładania ofiar z ludzi oraz rolę kaplanów w ceremoniach religijnych i życiu spolecznym.
Pracę zamykają refleksje Kinżalowa na temat ewentualnych
wpływów kulturv
Majów na cywilizację europejską i latynoamerykańską.
Na przykładzie kolonialnej
i późniejszej architektury,
malarstwa,
rzeźby, grafiki i literatury
meksykańskiej.
i środkowoamerykańskiej
ukazuje Kinżalow inspirującą dla współczesnych dziedzin
twórczości artystycznej
rolę sztuki prekolumbijskiej.
Zależy mu bowiem na uwypukleniu uniwersalnego
charakteru i autentycznych nieprzemijających
wartości dorobku kulturowego
Majów, fascynującego
całe pokolenia badaczy, kolekcjonerów .
.artystów i podróżników.
Aby przedstawić
istotę interpretacji
syntezy Kinżałowa
należałoby w sposób
krytyczny przyjrzeć się bliżej poszczególnym poruswnym
na kartach tej książki
problemom. Powstałaby wówczas nie recenzja, a obszerny artykuł komentatorsko-polemiczny o ściśle fachowym, majologicznym charakterze. Sądzę zatem, iż w tym
miejscu wystarczy wskazać tylko na generalne zasady, jakimi kierowal się autor .
.opracowując owe ujęcie zarysu ku1tury Majów.
Otóż społeczeństwo i kultura Majów świadomie nie zostały ukazane jako pew-
�Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
305
i czasopism
nego rodzaju izolat, rządzący się własnymi prawami, ale jako integralna część kompleksu systemów kulturowo-społecznych
całej Mezoameryki i Meksyku. Takie szerokie tło porównawcze umożliwiło autorowi odwoływanie się do przykładów zaczerpniętych z innych rejonów, by przy ich pomocy rozświetlić nie wyjaśnione
do dziś z braku materiałów zagadnienia, lub by sporne kwestie poddawać surowej
weryfikacji. Dzięki temu możliwą okazała się demistyfikacja
licznych błędnych
ustaleń, które już niejednokrotnie
nabrały charakteru
aksjomatów. Tego rodzaju
stanowisko akceptowane obecnie przez wielu majologów sprzyjało również wykazaniu, w jakim stopniu kultura Majów nasycona była elementami wspólnymi dla
całego meksykańskiego i środkowoamerykańskiego
obszaru kulturowego,
w jakiej
zaś mierze posiadała ona cechy swoiste, specyficzne, widoczne w licznych wariantach regionalnych i chronologicznych. I wreszcie trzecią, podstawową
dyrektywą
badawczą autora było dążenie do konfrontacji systemu kulturowego Majów z plaskowyżu gwatemalskiego
z cywilizacją ich współplemienców,
wznoszących wspaniałe miasta - centra kultowe na nizinach Jukatanu.
To interesujące ujęcie, wykorzystujące
nowoodkryte w ostatnich latach materiały, nieuwzględnione oczywiście w poprzednich opracowaniach
syntetycznych, pozwoliło również autorowi na postawienie pewnych kwestii, wykraczających
poza
ścisłą charakterystykę
kultury Majów. Myślę tu o takich sprawach, jak problem
etnogenezy ludności Mezoameryki i źródeł jej wysokiej kultury, zagadnienie badań
nad regularnościami w rozwoju cywilizacji Starego i Nowego Świata oraz ewentualnych prekolumbijskich
kontaktów transoceanicznych
z Azją, Afryką i Europą.
W posługiwaniu się tą pożyteczną pracą, do której, jak sądzę, sięgać będą również polscy indoamerykaniści, okażą się na pewno pomocne umieszczone na końcu
książki indeksy: osobowy i geograficzno-etniczny.
Natomiast wszystkim zainteresowanym kulturą Majów polecam, by ;po lektur!le pracy Kinżalowa raz jeszcze s-ięgnęli
do wydanej już w Polsce książki archeologa amerykańskiego
- Charlesa Gallenkampa, napisanej w r. 1959 (Majowie,
Warszawa 1968). Po tej konfrontacji
dostrzegą z całą wyrazistością postęp, jaki w ciągu ostatnich dziesięciu lat dokon;:;ł
się w tej dziedzinie badali oraz z pewnością sami stwierdzą wartość niektórych
oryginalnych ujęć leningradzkiego uczonego.
Aleksander
Posem-Zieliński
Nowaja żizJ"z narodow Siewiera.
Praca zbiorowa pod red. W. L Wasiliewa,
Gurwicza. L B. Simczenki, Moskwa 1967, s. 117, ił. 86.
L S.
Wśród ukazujących się współcześnie opracowań radzieckich, poświęconych etnografii narodów Syberii, pojawia się od czasu do ·czasu książka, zawierająca popularne ujęcie tematu. Prace te są o tyle cenne, że autorami ich są etnografowie,
którzy zwięzły język rozpraw naukowych zastępują w nich ciekawym popularnym
opisem, wolnym od stwierdzeń zrozumiałych niekiedy wyłącznie przez profesjonalistów. Do tej kategorii opracowań należy właśnie recenzowana książka. Jej autorami są pracownicy Oddzialu Etnografii Narodów Syberii Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR.
Nie licząc wstępu i zakończenia, praca składa się z dziewięciu rozdziałów, poświęconych historii etnicznej narodów północnej Syberii, etnografii i socjologii,
20 -
Lud,
tom
LVI
�30ti
Recenzje
.• lH'u:glądy
wy(!atcHi'::!u:
i
C!(l~{)J1;SJH
przy czym problematyka
etnograficzno-socjologiczna
jest tutaj znacznie przemieszana. Zgodnie z tytułem pracy. najwięcej miejsca poświęcono w niej problematyce zmian społeczno ekonomicznych,
jakie zaistniały w inwcnlarr.u kulturowym
omawianych gcup etnicznych po Rewolucji Październikowej.
Pod pojęciem narodów północnej Syberii rozumieją autorzy ~~(j grup etnicznych.
rozsiedlonych nieraz daleko od' geograficznej granicy północnej tego obszaru. Obok
takich grup etnicznych,
jak Jukagirzy.
Cr.ukcze. Koriacy, Eskimosi i Aleuci zamieszkujący
pólnocne rejony omawianego obszaru - kreś!~1 autorF.)' książki Iwlturę ludów nadamurskich,
tj. Niwchów, Nanaj'ców, Oroczonów i innych z terenu
SYberii. Pod względem językowym ludy te wchodz.ą w skład dwu l'Odzin: uralskiej
i attajskiej, \N obrębie których istnieje szereg grup. W odniesieniu do grupy jęz.'·ków paleoazjatyckich
czytamy, że "w jej skład zaliczają się języl<i nip posiadające
bliskich związków z wielkimi rodzinami językowymi (uralską i altajską - A. K.l.
Jed~'nie pewną zbieżność wyk;lZują języki: czul<ocld, koriacki i itelmeński. lzo1'lwan~'m jest język niwchski. Jeszcze niedawno za taki sam uważano takżc jęz.,·k
jukagirski. Współcześnie jednak w świetle nowych badań oka/.alo się, że wykazuje
on pewne nawiązania
do języków samojedzkich
i fino-ugryjskich.
Oddzielną zupelnie grupę w zespole paleoazjatyckim
tworzą języki: eskimoski i alcucki, a także
nie w.vkazujący żadnych powią7.ań genetycznych z inn.vmi .ięzvkami tej grup~' jęzv:<
ketski" (s. 10-11).
Przy okazji charakterystyki
językowej przekazano
także pe\-,'ien zespól wiadiJmości o rozsiedleniu
i dem{Jgrafii. Wszystko to potraktowano
barrlz~} skróto\',-')
i zmieszczono na 7 stronach rozdziału zatytułowanego
"Narody Siewiera" (,;. 5--11\.
Następne dwa rozdzialy - "Narody Siewiel'a do oktjabra"
h. t2-HI) i ..D;)rewoljucjonnoje
cho/'jajst wo i byt" (s. 2()-29) obejmują duży zespoi zagadnień etll'lgraficznych,
poprzedzony
nakreśieniem
ważniejszych
faktów hislOlyczn.'·ch z zakresu obejmowania
olbrzymich obszarów syberyjskich w msyjskie wiaclanie. Koloniz~cja ta spowodowała szereg zmian w inwentarzu kulturow.vm tubylców. a w wieiu
przypadkach
wpłynęła
destruktywnie
na ich życie wewnęl rzne. Odnosi się to
w szczególności do zgubnej działalności
kupcow, którzy a b.,' zcl·obyć drogocenne'
futra sobolowe. szerzyli wśród tubylców pijańs1.wo, g\\-ałt i p:'z',';-!-,()~'P;J:I \''.)i''_
wcm tych czynnikow zarysowała
si(~ znaczna depopulacja.
SP()tęguwana zawlc::z:;nymi przez kolonistów licznymi chorobami epidemicznymi
i wenerycznymi.
Wraz:
z depopulacją następowało zatracanie elementów kulturowych.
Ponadto misje prawosławne spowodowaly znaczne modyfikacje w Sll'ukturze wierzei; tub.vlcz:ych.
Pod względem gospodarczym
omawiany
w pral'Y zespól 26 grup etniczI1,'('h
dzieli się na hodowców reniferów. l'ybołówców. myśliwych łąduw.vch i lowc"}W ssaków morskich. W zależności od systemu g{Jspodarki, pmwadz'ł onc osiadl~' lub
koczownicz~' tryb życia. Ten natomiast
wyznacza w pewn.vm stopniu fn:ll1ę ich
pomieszczeń mies7.kalnych. Zespól etniczny. <) którym mowa w prac.". pow,;taje tei
w sferze zasięgu różnych temperatur, stąd duża w nim niejednolitość form mieszkalnych. wiodąca od prymitywnych
szalasów poprzez mieszkunia nupal·owe clo zil'mianek. Warunki
klimatyczne
determinują
także J'{)dzaj i fOl'lnę odz.ieży. ]<tóra
w zimie jest -zawsze futrzana,
latem nai-omiast również ze skór.". lecz gladk"
\\<'yprawionej, tj. pozbawionej
sierści. Popularne
ujęcie lemalu spowodowalo. że
treść tego rozdzialu wolna jest -od szczegółowych rozważań na temat form." i funkcji
poszczególnych wytworów kulturowych,
podobnie też potraklowano
zagadnienie ich
występowania.
W odniesieniu np. do transportu
i komunikacji
poinformowano.
że
ten wieloetnicmy
zespół dzieli się na ludy używające do zaprzęgu psów lub renifen'm-. Omaviiając zaś kulturę spoleczną i duchową postąpiono podobnie. Dowie-
�Recenzje,
przeglądy
w-ydawnict
lO
i c.zasopisJn
307
dzieć się więc można o tym, że u wielu ludów syberyjskiej północy występowało
wielożeństwo, uprawiana
była zasada lewiratu i że położenie kobiety w rodzinie
bvło bardzo ciężkie. Zasadniczym natomiast
rysem religii tych grup etnicznych
był animizm. który reprezentował
różne stopnie rozwoju. Słusznie też zaznaczono,
że spotkać sit; tutaj było można z przeżytkami totemizmu. Wszystkie te elementy
kulturowe zaczęły jednak zanikać dosyć intensywnie w wyniku działalności oświatowej, jaka rozpoczęła się na tych terenach po Rewolucji Październikowej.
Sprawom tym poświęcone są w zasadzie wszystkie dalsze rozdziały książki. Rozpoc:zyna
je problematyka określona jako "SocjalistIczeskoje stroitielstwo li narodow kraj niego
siewiera" (s. 30-38),
zawierająca
zespół takich zagadnień, jak: walka z konti·l'ewolucją, organizację kołchozów, szkolnictwa, służby lekarskiej - medycznej i weterynaryjnej.
Wiele w tym rozdziale interesujących
faktów, ukazujących
kształtowanie się władzy radzieckiej na Syberii, które zamykają się w przedziale czasowym
od 1917 do 1940 roku.
Ustosunkowując
się do etnograficznej
zawartości książki podkreślić trzeba, ze
stosunkowo obficie reprezentowana
jest ona w rozdziałach zatytułowanych
"Sowriemiennoje chozjajstwo
narodow krajniego siewiera"
(s. 39-65) i "Sowriemiennyj
b.vt naI'odow krajniego sewiera" (s. 66-75). Wynika z nich, że dźwignią podnoszącą
ludy Syberii na wyższy poziom gospodarczy jest stały rozwój hodowli reniferów,
zwierząt futerkowych
i racjonalne
rybołówstwo
z łowiectwem ssaków morskich.
Niewielkie kołchozy o monokulturowej
z reguły gospodarce połączono współcześnie
w większe jednostki. W sumie pod względem gospodarczym narody te odbiegły doleko
ocl dawnego trybu życia. Dawni koczownicy mieszkają dzisiaj w stałych osadach. Ich
stadami zajmują się 'Slpecjalni pasterze, a nie tak jak ongiś całe rodziny, przenoszące
się z miejsca na miejsce. Poza tradycyjnymi zajęciami wiele osób zajmuje się pracą
w przemyśle drzewnym i górnictwie rud. Oczywiście, w trudno dostępnych rejonach tajgi mies7Jkają jeszcze tubylcy, których kultura nosi znamiona dziewiętnastowiecznego zacofania. Coraz mniej jednak notuje 'się tego rodzaju ewenementów
na terenie wspókzesnej
Syberii. Obok nowych form gospodarowania
i polepszania
warunków
mieszkaniowych
zadbano także o ochronę zdrowia. rozwój kultury
i szkolnictwa. Problematyka
z tego zakresu zaprezentowana
jest w rozdziałach
..Zdrawochranienie"
(s. 77-80), "Narodnoje obrazowanie i doszkolnoje wospitanie"
(s. 111-89) i "Kultura"
(s. 90-112). Dowiadujemy
się z nich, że z roku na rok
l'Ozwijaj'1 się w tych rejonach placówki służby zdrowia. Ich pracownikami
są
często wykształceni w instytutach
medycznych Kraju Rad członkowie tych grup
etnicznych. Tak np. wśród personelu lekarskiego, zatrudnionego
w Ewenkijskim
Ol\ręgu Narodowym, Ill"/o stanowią Ewenkowie, a z roku na rok ten stosunek procentowy powiększa się w związku z rozbudową szkolnictwa medycznego na Syberii.
Z innych rozdziałów dowiadujemy się o tym, że wszystkim bez wyjątku syberyjskim gl'upom etnicznym stworzono należyte warunki rozwoju własnej kultury
poprzez rozwój sz:wlnictwa i życia kulturalno-oświatowego.
Działają więc na Syberii ITgionalne zespoły pieśni i tańca, rozwija się sztuka ludowa, wydawane są
czasopisma, rozwija się czytelnictwo. Przedsięwzięcia
te spowodowały, że wspó!czesna Svberiadaleko
odbiega od starego wzoru, jakim były brak rozwoju gospodarczego l zacofanie. Zadaniem autorów, jest to dopiero początek zmian "na lepsze",
Wizja Syberii i gospodarczego rozwoju zasiedlających
ją ,tubylców zawarta została
w .,Zakończeniu" (s. 113-118). Wynika z niego, że zgodnie z założeniami państwowych planów gospodarczych nastąpi na tym terytorium
intensyfikacja
przemysłu,
wszystko to spowoduje jednak znaczne zmiany w utrzymującym
się tu i ówdzie
tradycyjn."m
katalogu
faktów kulturowych,
a tubylcze społeczności
zatrzymają
�308
Recenzje, paeglądy
wydawnictw
i czasopism
w swym inwentarzu
tylko to, czego w surowych warunkach
klimatycznych
nie
zastąpią nawet nowoczesne wyroby i urządzenia. Przez lata przetrwa tutaj zaprzęg
w psy i renifery oraz szereg innych tradycyjnych elementów kulturowych. Kończąc
omawianie problematyki reprezentowanej
w książce podkreślić należy, że wiele zawartych 'W niej grup tematycznych zostało "przegadanych", a pl"Lez takie problemy,
jakim np. jest -socjologiczne potraktowanie
szeregu dokonywujących
się zmian
w ku~turach syberyjskich, przeszli autorzy bardzo powierzchownie. Być może, w zamierzeniach autorów sprawy te stanowiły margines, wydaje się, że warto bylo
jednak uwzględnić je ,choćby nawet tkosztem skrócenia pewnych partii książki traktujących o rozwoju szkolnictwa, czytelnictwa itp.
Antoni
KUCZY1iski
K. Cerbulenas, F. Bielinskis, K. Seselgis, Lietuviu
liaudies menas. Maźoji archi(Litewska sztuka ludowa. Architektura
mały'ch form). Vilnius 1970, ss. 22
(tekst), ił. 492.
tektura
Architektura
małych form jest publikacją
o ·charakterze popularnonaukowym,
poświęcona licznie występującym na Litwie krzyżom i kapliczkom ludowym. Choć
książka ta jest przeznaczona dla szer·okich rzesz miłośników litewskiej sztuki ludowej, to jednak zawarty w niej bogaty materiał ilustracyjny czyni także przydatną
dla osób zajmujących się zawodowo tą problematyką. Z dokumentacji fotograficzno-<>pisowej, liczącej 8000 zabytków, autorzy wybrali do albumu 492 obiekty. Są
one najbardziej reprezentatywne
i ukazują najważniejsze osiągnięcia ludowej plastyki litewskiej. O ile materiał ilustra,cyjny nie budzi zastrzeżeń i stanowi wartościową część książki, to tekst został potraktowany
zbyt pobieżnie. Jest to tym bardziej niezrozumiałe,
że dotychczasowe
publikacje
umożliwiały
znacznie szersze
przedstawienie
problematyki związanej z krzyżami i kapliczkami litewskimi. Szczególnie daje się tu odczuć brak informacji o twórcach "małych form architektonicznych", o magicznej roli tej twórczości w codziennym życiu ludu itp.
Kapliczki i krzyże, zachowane w terenie w znacznej liczbie do chwili obecnej.
posiadają przypuszczalnie swój początek w zamierzchłych czasach archeologicznych.
Szerszy rozwój tej twór,czości nastąpił dopiero w XVIII i XIX, a częściowo i XX w.
Krzyże i kapliczki lud wznosił w celu upamiętnienia
ważniejszych wydarzeń, mających miejsce na danym terenie. Znamienny jest tu rok 1863, kiedy to po upadku
powstania lud stawiał powszechnie pomniki (krzyże i kapliczki) na grobach poległych powstańców. Zjawisko to rząd carski uznał jako wrogie dla siebie i w 1864r.
wydał zarządzenie zabraniające
dalsze stawianie krzyży i kapliczek na drogach.
polach i lasach. Kapliczki i krzyże dla ludu posiadały także funkcję religijno-magiczną. Te praktyki, często wymykające się spod kontroli administracji kościelnej powodO'\vały także nie'Chęć do omawiany'ch tu obiektów duchowieństwa
litewskiego, które swój wrogi stosunek do stawianych poza obrębem kościoła kapliczek
i krzyży wyrażało wielokrotnie. Mimo zgodnej wrogiej postawy władz kościelnych
i państwowych wobec "małej architektury"
i jej twórców, kapliczki i krzyże budowano w obrębie niemal każdej wsi.
Zainteresowanie
rozmaitych badaczy litewską "architekturą
małych form", szcze-
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
309
i czasopism
gólnie po I wOJnie światowej, przynosi szereg publikacji, naświetlających
to zagadnienie z różnych punktów widzenia. Krzyże i kapliczki litewskie, dzięki prostej
i pomysłowej formie, zyskały sobie wysoką ocenę artystyczną.
Książka zawiera
ogólne uwagi o formie zabytków, ich stylu i związkach z kościelną ar,chitekturą
litewską oraz przedstawia pobieżny podział krzyży i kapliczek na grupy, natomiast
analiza ideowa zositała tu niemal całkowicie pominięta. Szukanie związków litewskiej "malej architektury" ze sztuką zaohoclnio-europej.ską, a S'ZCZególlI'lie
niemiecką
i szwedzką przy równoczesnym pomi,nięciu polskiej, która posiada oczywiste i różnorodne związki z Litwą, nie jest uzasadnione.
Album o litewskich krzyżach i kapliczkach ludowy,ch stanowi cenną pozycję
wydawniczą dla szerokich rzesz miłośników sztuki ludowej i osób zajmujących
się zawodowo tym zagadnieniem.
Edward
Ozgowicz
Arts et Traditions
Populaires.
Revue trimestrielle
de la Societe d'Ethnographie
fran<;aise. 16 annee, Paris 1968, zesz. 1, 2, 3--4, ss. 432, ilush'.
Charakter tego kwartalnika
zdaje się wynikać z samego faktu, iż jest on organem Francuskiego Towarzystwa
Etnograficznego 1, zaś jego redakcja mieści się
w paryskim 'pałacu de Chaillot siedzibie Musee National des Arts et Traditions
Populaires. To zbliżenie do kręgów muzealnictwa niejako wyznacza profil zawartych w kwartalniku
publikacji, które mają charakter opisowy bądź materiałowy,
brak natomiast wśród nich rozpraw teoretycznych. Nie pomniejsza to oczywiście
znaczenia czasopisma, ma ono bowiem dużą wartość poznawczą prezentując z jednej strony dobrze zazwyczaj udokumentowane
opisy zjawisk francuskiej
kultury
ludowej, z drugiej zaś strony ukazując solidny z reguły warsztat badawczy i dociekliwość tamtejszych etnografów, których znamionuje rozległość zainteresowań,
niebanalne ujmowanie tematów oraz wnikliwe przedstawienie zjawisk na szerokim
tle uwarunkowań społecznych i kulturowych. W efekcie studiującemu
czasopismo
polskiemu czytelnikowi Francja objawia się jako kraj o kulturze bynajmniej nie
tak zurbanizowanej,
jak by się mogło zdawać, lecz przeciwnie posiadającej
jeszcze bardzo wiele, i silnie zakorzenionych elementów tradycyjnych,
a czasem
Wl'ęCZarchaicznych.
Omawiany rocznik zawiera 7 obszernych artykułów, 2 publikacje materiałowe
oraz 4 komunikaty i doniesienia. Zakres tematyczny opublikowanych prac obejmuje
zagadnienia kultury materialnej,
społecznej, sztuki ludowej i folkloru. Artykuły
mają charakter opisowy i stanowią interesujące
przyczynki do poznania tradycyjnej kultury ludowej w różnych regionach Francji.
Najobszerniejszym i najbardziej
wszechstronnym artykulem jest praca H. Tremaud na temat pojedynków nawodnych w Langwedocji 2. Pojedynki te są pradawną formą zabawy sportowej, znanej i uprawianej już w starożytnym Egipcie.
l Francuzi
rozrózntaJą
etnografię
od etnologii,
uwaza]ąc
pierwszą
\\'ylącznie opisową, dla drugiej rezerwując
zakres dociekań
teoretycznych.
2 Helene Tremaud,
Les joutes languedociennes,
z. l, s. 3-46.
z
nich
za
dyscyplinę
�:310
Heccn;z'je,
p}'.:'eglądy
wydal0nictw
i ('.:u.')o])isnt
We Francji tradycje tej plebejskiej rozrywki sięgają XVII wieku i odznaczają się
nadal dużą żywotnością w różnych regionach kraju, m. in. na obfitującym w wody
śródlądowe wybrzeżu Langwedocji w departamencie l'Herault.
Te osobliwe pojedynki staczane są między osadami dwóch szalup wiosłowych.
z których każda obejmuje po 8 lub 10 wioślarzy oraz po jednym walczącym zawodniku, zajmującym pozycję na specjalnej platformie, wzniesionej na rufie szalup\'
i wystającej poza nią na kilkumetrowej
ukośnej konstrukcji do :) m ponad lustro
wody. Zawodnicy uzbrojeni są w tarcze i długie lance, którymi nnwzajem usiłuj'1
zepchnąć się do wody, co w tych zawodach oznacza zwycięstwo. Załogę szalupy
uzupełnia dwóch muzykantów, grających w ~zasie zawodów na regionalnych instrumentach: oboju bez klap (a więc rodzaju piszczałki) oraz na bębenku :J. Wokół tych
walk narosła przez wieki cała otoczka przekazywanych
tradycją towarzyszących
form kulturowych,
takich jak ceremonie, rekwizyty, regulaminy sportowe i przc,pisy prawne, formy organizacyjne
(o charakterze
stowarzyszeń sportowych), artystyczne i obyczajowe które autorka drobiazgowo wylicza i opisuje ilustrując
rysunkami i fotografiami, a nawet przykładami melodii wykonywanych w trakCie
zawodów. W ten sposób we wzorowym pod względem metodologicznym opracowaniu udało jej się oddać specyficzny klimat tych ludowych igrzysk, mających d],)
polskiego czytelnika posmak nieledwie egzotyczny.
Podobnie obszernym,
choć nie tak szczegółowym opracowaniem
jest al·tykul
J. M. Guilchera na temat starodawnych
tańców korowodowych branles 4. Jest
to pierwsza z zamierzonej serii publikacji poświęconej tradycjom tanecznym pirenejskich regionów Gaskonii: Kraju Basków, Bearn i Bigorre. Autor opisuje reliktowe formy taneczne, jakie zachowały się do obecnych czasów w kilku wioskach.
położonych w dwóch sąsiadujących
z sobą wysokogórskich dolinach pirenejskich:
Ossau i Arbeost. Nie ograniczając
się do klasyfikacji i opisu choreotechnicznego
owych branles - które, dodajmy, występowały niegdyś w całej Francji - Guilcher
wykazuje ich związki z obrzędowością omawiając okoliczności, w jakich mogą onl'
być realizowane
(m.in. wesela, odpusty, jarmarki,
redyk, a zwłaszcza okres zapustów ze specjalną formą tańca, praktykowanego
wyłącznie w Środę Popielcową).
Nie pomija także strony muzycznej omawiając formy towarzyszącego tańcom śpiewu - będącego często jedynym akompaniamentem
do tańca - skład kapeli ludowej oraz typy melodyczne, zilustrowane przykładami nutowymi. Naświetla wreszcie'
ciekawe, nacechowane konserwatyzmem
stosunki panujące w tych góralskich społecznościach, gdzie dawne ustroje rodowe odgrywają decydującą rolę przy silncc.i
równocześnie kolektywizacji życia gromadzkiego. \V pracy ukazany został zarazem
mechanizm zanikania i transmutacji omawianych form tanecznych.
Skoro już mowa o folklorze tanecznym, warto wskazać na krótki komunikat nd
lemat lokalnych tradycji tanecznych w górskiej miejscowości Caylar, w Langwedocji 5. Autorka zdołała w nim pomieścić treściwe opisy szeregu tańców, wśród
których znajdują się i takie formy, jak polka, mazurka, "miotlarz", a także wspomniany wyżej branIe. Omawiane tu tradycje wiążą się z festynem ludowym obchodzonym w ciągu pięciu dni w okresie Zielonych Świąt, organizowanym przez poborowych.
Pozostając przy zagadnieniach folkloru wymienić trzeba dwie prace materiałowe.
3 Warto
podkreślić,
że w trosce
o zapewnienie
następc()W
wyrnieraj'lccj
kadry
ludowych
muzykantów
utworzono
w r. 1966 w konserwatorium
w Sete klasę gry na "oboju
bez klap".
4 J. M. GUilcher, Les derniers branles de Bearn et Btqorre, z. 3-4, s. 259-292.
5 Francine
Lancelot,
La danse a la tete votive du Caylar, z. 1, s. 63-66.
�;;11
z których jedna pGświęcona jest onomastyce regionalnej (Lexique pical'd du cilaisier), druga zaś odnosi się do bretońskich tradycji kolędniczych".
Praca ta pl'zvno';i
dwujęzyczny - w dialekcie bretońskim oraz w tłumaczeniu francuskim - tekst pastorałki bożonarodzeniowej, którą autor uważa za nową formę f{Jlkloru słownego,
a także muzycznego, ponieważ tekst mówiony przeplatany jest śpiewem (dołączone
są zapisy nutowe sześciu archaicznych melodii kulędowych). Omawiana forma sklada się z trzech części, zawierających
trzy zasadnicze wątki: narodzenia Je,~u:;a,
Trzech Króli ora;.-. Heroda, przy czym wątek Heroda był jeszcze w XIX wieku odgrywany przez kolędników na ulicach miast i wsi, jednak na skutek zakazów administracy jnych praldylw ta została zarzucona, zaś sam tekst w formie kontaminacji
z pozostałymi wątkami stał się ową nową formą epiki ludowej, zrodzonej z tradycji przekazu ustnego, Praca zawiera ciekawe spostrzeżenia na temat mechanizmu
powstawania tego rodzaju zjawisk, przy czym występujące tu prawidłowości mają
~ pewnością bardziej uniwersalne znaczenie. Starczy tu bowiem dodać, iż z bardzo
podobnymi procesami spotkać się można również w polskiej kulturze ludowej',
Z dziedziny kultury społecznej i folkloru wymienić jeszcze można artykuł P(lświęcony zagadnieniom pielgrzymek"' Na przykładzie jednego ze znanych "cudownych miejsc" (Bellevau w środkowo-zach. Francji) opisuje autorka zespół zjawisk
kultowych, wierzeniowych i magicznych, związanych z pielgrzymowaniem
do cu.··
dawnego źródła i powstałego przy nim obiektu kultu religijnego.
Przechodząc do tematyki, której przedmiotem jest sztuka ludowa. wskazać wy-pada na artykuł pod redakcyjnym
tytulem Hommage
ci Louis Armand-Calliat
(1896-1966),
w którym ogłoszono p<lśmiertnie dwie prace zasłużonego zbieracza
i etnografa na temat sztuki ludowej regionu Chalonnais w Burgundii !'. Pierwsza
z ni'ch omawia i opisuje dawne formy krzyżów (cmentarnych, przydl'Ożnych itp.).
dl'uga zajmuje się regionalną sztuką i rzemiosłem ludowym, wyliczając kolejnI)
jego branże: rzeźbiarstwo, garncarstwo, kowalstwo itd.
Kolejny artykuł z tej dziedziny może nas bliżej zainteresować z uwagi na zawarte w nim "polonica". Jest {Jn poświęcony historii średni'owiecznego motywu ikonograficznego w ludowej sztuce lotaryńskiej l0. Motywem tym jest postać Matki Bo:;kiej Dobrej Pomocy, której statua znajduje się w barokowym kościele pod tymi.e
wezwaniem w Nancy, w którym to kościele mieści się również mauzoleum Stanisława Leszczyńskiego i królowej Katarzyny Opalińskiej, CI pGnadto grobowiec z sercem
Marii Leszczyńskiej. Wspomniany motyw znikł w okresie renesansu ze sztuki profesjonalnej, po czym pojawi! się wkrótce i trwa do dziś w regionalnej sztuce ludowej
Lotaryngii.
Ostatnią pozycją w tym zakresie tematycznym jest krótkie omówienie form ludowego malarstwa na szkle, będące refleksją z międzynarodowej
wystawy w Marsylii (wiosna 19613)!l, Publikacja ta zawiera m. in. wzmianki o polskim malarstwie
tego typu oraz cytaty z polskiej literatury.
Omawiany rocznik zawiera wreszcie
dwa artykuły dotyczące kultury materialnej.
Pierwszy z nich jest studium historyczno-etnograficznym
na temat rozwoju winnictwa w Szampanii i Lotaryngii Ol·a/.
6 Donatien
Laurent,
Une chantetable (Ie Noel en Pays Pourlet:
la "trag,?!ie", z, 2, s. 152~172.
7 Por. B. Linette,
Folklor
muzyczny tv regionie mieleckim., (w:) Prace i materialy
z badan
etnOgraficznych
w Mieleckiem, Rzeszów 1970, s. 245--253.
8 Marcelle ilouteiller,
Le pelerinage Ile Notre-D({me <Je Be/lp"au (ChanmtP). z, 2, s. 13.j-L30.
9 Z. 2, s. 93-134.
10 Jacques
Choux,
La Vier(Je ([c;, 1niserlcorcle
clans l'art
populaire
lorraIn,
z. 1, s. 47-62.
11Jean A. Keirn, Les fiTes sur verre populai1'es, z. 3-4, s. 315-319.
�31~
Recenzje. pr.wgfqdy
wydawnictw
i czasopism
stosowanych środków produkcji - narzędzi i sprzętu winiarskiego 12. Drugi ma za
temat najstarsze typy pras do wina i do oleju na Korsyce I".
Dział recenzji, tym razem niewielki, zawiera m. in. krótką wzmiankę o pracy
Józefa Grabowskiego (Problem regionalizmu
w polskiej
rzeźbie ludowej
(zesz. 3-4,
s. 335). Roczni!\: zamyka drobiazgowo zestawiony blok informacyjny
obejmujący
kronikę wydarzeń, filmografię, dyskografię oraz bibliografię za rok 1967. Ta ostatnia,
ułożona według działów li-ezy\ponad 600 pozycji.
Boguslaw
Ethnology.
An International
burgh 1970, t. 9, z. 1--4.
Journal
of Cultural
Linette
and Social Anthropology.
Pitts-
Ethnology
jest czasopismem, które bardzo często publikuje artykuły o wąskiej.
ściśle specjalisty,cznejproblematyce.
Jest to na ogół efekt prezentowania zwartych
tematycznie części ogólnego opracowania wyników naj nowszych badań terenowych.
Przyzwyczajeni
do niemal wyłącznie utylitarnego
widzenia efektów poczynań
naukowych, nazbyt często dostrzegamy ich sens tylko w badaniach problemów-gigantów, które w naszym przekonaniu
potrafią udowodnić społeczną przydatność
uprawianej
przez nas dyscypliny. Ta presja niekiedy sztucznie podsycana przez
mniej odpornych reprezentantów
własnego środowiska naukowego, wywołuje niepokojące zjawisko spłycania analizy, niechęci do żmudnego wypracowywania precyzyjnych metod badawczych na rzecz efektownych uogólnień, które z racji niedostatecznego, a co gorsza - powierzchownego
poznania rzeczywistości kulturowej,
uogólnieniami uprawnionymi
być nie mogą. Z powyższych stwierdzeń nie wynika
wszakże, iżby należało całkowicie porzucić studia ogólne nad skomplikowanymi procesami kulturowymi. Winny one jednak oprzeć się, w poważniejszej niż dotąd mierze, na wynikach bardzo skrupulatnych
badań wycinkowy.ch, nawet wąskospecjalistycznych. Tą bowiem tylko drogą można zapewnić autentyczną
rzetelność konstruowanym przez nas generalizacjom.
Prezentowany tu dziewiąty tom czasopisma Ethnology może stanowić interesujący
przykład głównie pierwszego, ale też częściowo i drugiego etapu badań nad kulturą różnych grup etnicznych. Dość duża liczba publikowanych
na łamach tego
kwartalnika
artykułów ma charakter przy.czynkarski. U polskiego czytelnika budzić
one mogą mieszane uczucia tym bardziej, że rozprawki te są na ogól rezultatem
wielomiesięcznych badal1, dotowanych chętnie, a nadto hojnie, pn:ez naj rozmaitsze
fundacje, które - jak się okazuje - nie kwestionują wycinkowości podejmowanej
problematyki naukowej, ani też nie wymagają od stypendystów opracowywania tematów bardziej "użytecznych", gwarantujących
szybsze wdrożenie rezultatów badań
do praktyki społecznej. Postępowanie to może napawać optymizmem. jeżeli oczywiście owe analizy wąskich zgoła problemów badawczych, składające się wszakże
12 Charles
Parain,
Voies et formes de la diff{!renciation
dans fes vignobles du Nord-Est
cle la France: Champagne et Lorraine,
z. 3-4, s. 20\-235.
13 Antoine
Casanova,
L'aire de diffusion
en Corse au XIX siec!e riu type !e plus ancien
(Je pressoir Ue pressoir ci torsion), z. 3-4, s. 237-257.
�Recen.?je, przeglqdy
wydawnictw
313
i czasopism
na nurt wartościowych studiów nad kulturą, będą w pelni i na bieżąco wykorzystywane w ustalaniu rządzących nią prawidlowości.
Interesującym przykładem prowadzenia wnikliwych badań nad drugo- czy nawet trzeciorzędnym, a nadto nader wąskim problemem z zakresu szeroko pojmowanych stosunków społecznych, slużyć może artykul T. Gregora, Exposure and seclusion:
a study
of institutionalized
isolation
among
the
Mehinacu
Indians
of Brazil.
Jego autor wyraził cenny pogląd, że etnograf winien być wrażliwy na wszelkie subtelności badanej przez siebie rzeczywistości spoleczno-kulturowej
i nie może ograniczać się wylącznie do studiowania problemów kluczowych, widocznych na pierwszy
rzut oka. Do jego obowiązków należy również podejmowanie tematów mniej atrakcyjnych z racji ich wycinkowości, ale ważnych ze względów ,poznawczych. I tak zdaniem Gregora - na uwagę zasługują m. in. zjawiska wzajemnego unikania się
członków danej społeczności, normy regulujące formy owego odosobnienia, te<:hniki
manipulowania informacją, itp., gdyż są to elementy mające swój wplyw na fakt
utrzymywania się określonych stosunków społecznych. Dostrzegając walory poznawcze doglębnego zanalizowania
jakiegoś wąskiego wycinka rzeczywistości, Gregor
podjął badania nad różnorodnymi praktykami izolacji społecznej u niewielkiego,
liczącego 57 osób, plemienia Indian Mehinacu znad źródeł rzeki Xingu w środkowej
Brazylii. Autor zinterpretował
owe praktyki izolacji jako środek regulujący przeplyw informacji oraz decydujący o stopniu społecznego zaangażowania poszczególnych jednostek w żywotne sprawy swego plemienia. Stąd wniosek, że o kształcie
stosunków społecznych decyduje nie tylko fakt wchodzenia 'poszczególnych osób
\\. interakcje, ale również zjawisko nieangażowania się ich w określonych warunkach. Konkluzja ta pozwala docenić naukowe znaczenie badań nad tego typu problematyką·
Na łamach dziewiątego tomu Ethnology - obok przedstawionej
powyze.l grupy
artykułów - znajdują się l'ównież publikacje, których problematyka ma charakter
bard~.iej uniwersalny, aczkolwiek sama analiza dokonywana jest w oparciu o jakąś
konkretną egzemplifikację.
Przykładem może tutaj służyć artykuł Ch. A. Bishopa, The emergence of hunting
territories
among the Northern
Ojibwa, w którym zostala zaprezentowana
oryginalna koncepcja na itemat kształtowania się algonkińskich obszarów lowieckich. Autor
rozpatruje ten problem na materiałach dotyczący-ch wyłącznie .północnego odłamu
plemienia Ojibwa. Przedmiotem szczególnych zainteresowań badacza stały się czynniki stymulujące zapoczątkowany w połowie XIX w. proces formowania się terytoriów łowieckich. Warto przy tym zaznaczyć, że kwestia ta rozpatrywana
jest
\\. kontekście indiańskich form wlasności.
Autor rozprawy wział na warsztat zasadniczo tylko jeden z czynników sprawczych, aczkolwiek w polu jego widzenia znajdują się również inne, odnośnie do których postuluje konieczność szczegółowej analizy w dalszych studiach.
Owym istotnym wg BLshopa motorem formowania się teryltoriów 1awiecGdch wraz.
z całym kompleksem kar w przypadku przekraczania granic i korzystania z zasobów obszarów ościennych, miało być przejście Indian Ojibwa od polowania na
grubego zwierza do łowów na drobną zwierzynę, przy równoczesnym demograficznym wzroście plemienia. Owa zmiana była bezpośrednio związana z wytrzebieniem
\V pierwszych
dziesięcioleciach XIX w. najbardziej atrakcyjnej
zwierzyny. Zgodnie
z tezą autora artykułu, niedobory te spowodowały wyznaczenie granic terytoriów
lowieckich i ścisłe ich przestrzeganie. Tytuł własności posiadały na ogół poszczególne rodziny. Bishop dostrzega również konieczność uwzględnienia w dalszych badaniach nad tym problemem roli faktorii handlowych. Autor zdaje sobie sprawę
�Hecen,z.je,
pr;rcUlqdy
UJy(laam,iC'tw
j
c.:asopisn1
z tego, że były one często bezpośrednią przyczyną zmian w zakresie form \Vłasno~ci
u północnych AIgonkinów, nie mniej jednak ich ingerencja w rozmaite sfery życia
Indian nie wyjaśnia - zdaniem Bishopa - wszystkich 'Problemów. wiążących się
7. kwestią
kształtowania
się terytoriów łowieckich z przypisanymi do nich tylu!a:l,j
własności.
Trzecią wreszcie, niewielką grupę artykułów stanowią n>zprawy. których celem
jest reinterpretacja
znanych już poglądów odnośnie do poszczególnych problemiJl\'
badawczych. Istniejące hipotezy i mniej lub bardziej ugruntowane sądy zo',Lały tu
zweryfikowane na ogół poprzez próby nowatorskiego ujęcia problematyki.
Charakterystyczny
dla tej grupy publikacji jest artykuł pl. Northwest
america'l
mat?'iliny:
the problem of origins pióra G. B. Inglisa. AutDr dokonal przeglądu i reinterpretacji
wszystkich ważniejszych koncepcji odnośnie do pochodzenia malrylinearyzmu u Indian Północno-Zachodniego
Wybrzeża. Doszedł przy tym do wniosku.
ie badane struktury
społeczne nie są ani sugerowanym przez niektin'ych uczonych
przeżytkiem jakiegoś starożytnego, azjatyckiego jeszcze wzoru, przetransponowanego
na kontynent amerykański,
ani też nie stanowią żadnej anomalii sp01ecznej. \V~
Inglisa, matrylinearyzm
Pó1noeno-Zachodniego
Wybrzeża rozwijał się ana 10gicznic~
jak podobne struktury na innych obszarach i rozprzestrzenił się na tereny ościenn'~
wg prawidłowości rządzących dyfuzją elementów kulturowych.
W dalszej części niniejszego omówienia przedstawię ogóln;c zawartość dzicwi,ltego tomu Ethnology nie podając ani nazwisk autorów. ani też tytul()w publikacji.
które zbytnio rozszerzyłyby objętość poniższej charakterystyki.
Już tradycyjnie większość artykułów publikowanych
w tym czasdpiśmie traktuj(~
o najróżnorodniejszych
problemach natury społecznej. Dość eksponowane miejsc;
w tej grupie zajmują rozprawy poświęcone zagadnieniom pokrewiellstwa. Nieklt',re
z nich ograniczają się do analizy danego problemu u jednej tylko społeczności lokalnej, inne znów powstały w oparciu o dane z całego ~wiata. Rl'pl'CZentantem tC,i
ostatniej grupy jest artykuł porządkujący
znane terminy pokrewieństwa
w szcre,"~
wzorów i określający ich l'Ozprzestrzenienie na ziemskim globie. Krańcowo różn':
charakter
posiada artykuł o strukturze
i zmienności terminologii pokrewieństwa.
opracowany wyłącznie w oparciu o dane uzyskane wśród ludności Jale z No\\"e.i
Gwinei. W publikacji tej uwypuklona została różnorodność w zakresie klasyfikacj:
krewnych.
W pozostałych artykułach,
poświęconych sferze tzw. kultury społecznej, poruszono m. in. następujące pl'Oblemy: małżeństwo u Indian Ngawbe z zachodniej Panamy, inicjacje męskie na Centralnym
Płaskowyżu
Nowej Gwinei, przekonaniil
i praktyki nomadycznej
ludności Bajau z południowych Filipin odnośnie do stosunków płciowych i prokreacji, organizacje społeczne w poludniowej Etiopii i li Chontalów w Meksyku.
Dość zwartą grupę tematyczną tworzy również zespół publikacji poświęconych
systemom ekonomicznym, bądź problemom związanym z podstawami gospodarki.
Najbardziej
wszechstronnym,
operującym
olbrzymim materialem
faktograficznym
jest artykuł przygotowany na użytek etnograficznego
atlasu świata, opracowywanego przez G. P. Murdocka. W publikacji tej zostały zebrane i usystematyzowane
wg wymogów atlasowych dane o otrzymywaniu,
transportowaniu,
konserwowaniu
i przechowywaniu
żywności w typowej społeczności łokalnej, charakterystycznej
dla
wyselekcjonowanych
odpowiednio
186 społeczeństw
z różnych obszarów świata.
W tym bloku ,problemowym znajduje się również artykuł poświęcony myślistwu
i magii łowieckiej Indian Amahuaca z peruwiańskiej
Montanii. Ludność ta przywiązuje ogromną wagę do tej formy zdobywania środków żywnościowych, mimI)
�H.ecenzjc,
lJj',zeUlq(Jy
lcyclawnictw
:ll;")
i c,zasopism
iż od stuleci trudni się równocześnie uprawą ziemi. Niezmiernie interesujące rozważania prezentuje artykuł poświęcony lapońskiemu pasterstwu nomadycznemu. Autor,
wychodząc od naj istotniejszej cechy tego typu gospodarki, a mianowicie ruchliwości
przestrzennej jako warunku koniecznego do zapewnienia
powodzenia w poczynaniach ekonomicznych, analizuje pod tym kątem widzenia problem decyzji, przepływu informacji, współdziałania
i partnerstwa
oraz sankcji społecznych regulujących
wszystkie kwestie gospodarcze u Laporlczyków. Warto wreszcie wspomnieć, że w tej
grupie tematycznej zaprezentowano
również interesujący
problem wycofywania się
starszych ludzi z aktywnego życia ekonomicznego i publicznego w południowo-zachodniej Laponii oraz znaczenie tego aktu dla go!,\podarstwa.
Trzeci wreszcie blok problemowy tworzą artykuly poświęcone wierzeniom. W jednym z nich zanalizowano rolę kultu bóstw żeńskich w ludowym hinduiźmie na
przykładzie jednej z jego regionalnych odmian. W innym - przedstawiono zagadnienie czarów jako formy negatywnego charyzmatu. Trzecia publikacja z tej serii
omawia znaczenie powszechnych i charakterystycznych
dla Murzynów Afikpo z południowo-wschodniej
Nigerii świętych miejsc, będących osobistą własnością każdego
członka badanej społeczności.
Pozostałe artykuły nie tworzą żadnych grup tematycznych i stanowią wyłącznie
.i('dnostkowe studia nad określoną dziedziną rzeczywistości kulturowej.
I tak np.
obrzędowości poświęcony zostal tylko jeden artykuł o samoańskich ceremoniach pogrzebowych w Kalifornii i ścisłej zależności ich form od przebiegu procesu kulturowej reorganizacji społeczności emigrantów na terenie zurbanizowanej
Ameryki.
\1.1 artykule
poświęconym
medycynie ludowej rozpatrzono
koncepcje choroby
u Maengów na Nowej Gwinei oraz znane i stosowane przez tę ludność środki lecznicze. W pierwszej części rozprawy zaprezentowano
ludowe poglądy na chorobę
w zakresie etiologii. semiologii i terapeutyki. W drugiej części autor zajął się roślinami stosowanymi w magii i medycynie, prezentując je w formie opozycji. W oparciu o nie nakreślił on relacje pomiędzy tymi dwoma dziedzinami rzeczywistości kulturowej. \1.1 końcowej partii artykułu zamieszczona została lista roślin stosowanych
\\T}'łączniew celach leczniczych.
Na zakończenie wypada zasygnalizować
szereg artykułów o bardzo różnej tematyce, np.: studium z zakresu "ethnoscience", analizę rozpowszechnionego
wśród
Indian zachodniej części Ameryki Północnej mitu o Gwiezdnym Mężu, rozprawkę
o liczbach i liczeniu przez Maengów z Nowej Gwinei oraz rozważania nad problemem kształtowania się osobowości w przypadku niedostatecznejze
strony rodziców
opieki nad dzieckiem wyrażającej się w niezaspokajaniu
zarówno jego potrzeb biologicznych, jak i psychicznych.
Dziewiąty tom pensylwańskiego
kwartalnika
"Ethnology" stanowi więc jak
starałam się to powyżej wykazać - dość luźny, niemniej interesujący zbiór artykułów o niezbYit wyraźnie zaznaczonym 'profilu tematycznY'm. Pismo to, preferując
głównie oryginalne studia oparte na wynikach aktualnie prowadzonych badań terenowych, jest równocześnie świetnym informatorem
o naj nowszych ekspedycjach.
obszarach ich naukowej eksploracji oraz problematyce podejmowanych
badarl.
Mirosława
Posern-Zielińska
�3IG
Folk - Liv.
Recenzje, przeglądy
Acta
Ethnologica
av Gasta Bergh och Harald
wydawnictw
I czasopism
EUTopaea. 1967-1968.
Hvarfner,
Stockholm
Tom XXXI-XXXII.
Lund 1970, ss. 79.
Utgliven
Głównym czasopismem etnologicznym w&pólczesnej Szwecji jest Folk-Liv
(Życie
Ludu). Założone zostało ono jeszcze w 1938 roku i - jak dotąd - ukazało się 30
tomów tego interesującego czasopisma. Przez długi okres czasu wydawcą i redaktorem Folk-Liv
był wybitny szwedzki etnograf iPwf. SigUl'd Erixon l. W latach 19341935 był profesorem nordystyki i ludoznawstwa porównawczego w Muzeum Nordyckim (Nordiska Museet) w Sztokholmie. Erixon był czynny w różnych europejskich towarzystwach naukowych. Wiadomo także, iż S. Erixon i S. Wallin byli głównymi wydawcami 12-tomowego standardowego dzieła zbiorowego, wydanego w latach 1929-1938: Svenska kulturbilder
(Obrazy szwedzkiej kultury).
Po śmierci Eriksona (1968 r.) głównym redaktorem tego czasopisma, finansowanego przez szwedzką Akademię Nauk, jest znany współczesny etnograf, Gasta Berg.
Z redakcją Folk-Liv
czynnie współpracują
wybitniejsi
współcześni etnografowie
fińscy (np. Helmer Tegengren, K. R. V. Vikman), duńscy (np. Axel Steenberg) oraz
norwescy (np. Knut Kolsrud, Hilmar Stigum). Posiada ono więc charakter ogólnoskandynawskiego
pisma etnograficznego. Warto podkreślić, iż utworzona w 1952
roku Rada Nordycka rozporządza specjalnym Funduszem Kulturalnym (Kulturfond).
Przy jego pośrednictwie
uczeni skandynawscy
podejmują wspólne badania nad
folklorem, a osiągnięte zdobycze naukowe, poprzez publikacje w języku angielskim
i niemieckim, rozpowszechnia się także poza obszarem Europy Północnej.
Tom XXXI-XXXII
z lat 1967/8 prawie w całości poświęcony zostal sprawom
etnografii fińskiej. Veikko Antilla, etnograf z uniwersytetu fińskiego w Turku (Abo),
w swoim dobrze udokumentowanym
(zwłaszcza kartograficznie)
artykule omawia
szwedzko-fińskie związki kulturowe już na obszarze samej Finlandii, na przykładzie
ewolucji narzędzi rolniczych, zwłaszcza bron. Podaje on, iż zachodniofińska odmiana brony do pielenia 'chwastów zapożyczona została z terenu samej Szwecji, natomiast jej odmiana wschodniofińska
już w XII wieku przejęta została od ludności
słowiańskiej. Brony z żelaznymi zębami są dopiero w użyciu w drugiej połowie
XVIII wieku wśród fińskich rolników. Rozpowszechnione były formy bron w różnych kształtach: trójkątne, prostokątne czy nawet kwadratowe. Niektóre odmiany
bron (np. trójkątne) przedostały się z terenów Szwecji do Finlandii, co świadczy
o wzajemnej wymianie wartości cywilizacyjnych między ludnością obydwu krajów
(jak wiadomo, Finlandia do 1809 roku wchodziła w skład pań~twa szwedzkiego).
Etnograf Nils Stora w artykule informacyjnym
(s. 23-32) omówił różnorodne
formy budowy łodzi rybackich z zachodniej części Finlandii, zwłaszcza z regionu
Wysp Alandzkich. Budowane one były różnorodnie, w zależności od ich konkretnej
przydatności użytkowej (np. łodzie pojedyncze i podwójne).
Natomiast etnograf sztokholmski, Gustaw Rank, omówił budowę zagród bogatszych właścicieli ziemskich w XVII wieku na terenach Estonii. W okresie szczytowym rozwoju potęgi szwedzkiej poważne obszary Estonii w tym okresie czasu wchodziły w skład państwa szwedzkiego. Bliskie związki polityczne rzutowały także na
powiązania w kulturze materialnej, w tym również na budowę domostw wiejskich.
Ich styl dostosowany był do codziennej pracy i zajęć rolników.
W numerze bogato jest reprezentowany
dział recenzji. Przeważnie omawia się
prof.
1 Tom XXI-XXII
(z lat 1957/8) Folk-L'lv
poświęcony
został właśnie działalności
naukowej
dr. Sigurda Erixona
(188&-1968). Zob. też WspomnIenie,
"Lud", t. LII, s. 363-364.
�Recenzje, pr;;cglqdy
wydawnictw
317
i c.msapism
treść ostatnio wydanych prac fińskich etnografów. Ponieważ publikowane są one
w języku mało znanym dla szerszej grupy naukowców,
ich streszczenia
w języku szwedzkim spełniają swoistą wartość użytkową i informacyjną.
Rada Nordycka finansuje w ostatnim 15-leciu działalność przekladową
ważniejszych prac
naukowych, pisanych w języku fińskim, na ogólnie dostępne języki zachodnioeuropejskie i szwedzki. Odnosi się to także do etnograficznych prac z dziedziny ugro- finistyki.
Wspó{czesny szwedzki <itnograf Gosta Berg omówi l szczególowo życie i działalność
naukową zmarłego w 1968 roku wybitnego szwedzkiego etnografa Sigurda Erixona.
Znajdujemy również nekrolog etnografa szwedzkiego Martina P. Nilssona (18741967) oraz fińskiego badacza ludowej kultury T. 1. Itkonena (1891-1968). Jak wiadomo, ten ostatni był wybitnym znawcą kultury lapońskiej i w roku 1948 opublikował 2-tomowe monumentalne dzielo: Suomen lappalaiset (Lapończycy Finlandii).
Warto podkreślić, iż Folk-Liv
jest interesującym
czasopismem, przynoszącym
cenne informacje do dziejów i stanu współczesnego stanu kultury materialnej szeroko pojętej Skandynawii (np. łącznie z Finlandią). W ostatnim numerze przeważają
drobiazgowe studia analityczne, oparte jednak o doskonałą, przeważnie archiwalną
dokumentację·
Bernard
w tomach
Piotrowski
FOLKLOR I FOLKLORYSTYKA
nr 9-12 "Russkogo Folkłora" (1964-1971)
Rozwój kultury ludowej w Związku Radzieckim, a zwlaszcza rozkwit nowego
folkloru, którego wiele form powstalo w oparciu o tradycyjną twórczość chlopską.
stanowi przedmiot coraz wnikliwszych badań folklorystów i specjalistów pokrewnych nauk. Przedmiot oraz problematyka badań stają się bowiem - jak w każdym
kraju szybko uprzemysławianym
- coraz bardziej zlożone wskutek ciągłego procesu urbanizacji życia i niwelacji kulturalnej. Potrzeba szeregu uogólnień i uzgodnionych metod badawczych w tych warunkach stworzyła atmosferę dyskusji i twórczych poszukiwań. Toteż obok badań prowadzonych
intensywnie nad poszczególnymi rodzajami folkloru tradycyjnego i wspólczesnego, uwaga folklorystów radzie2kich skupia się teraz często, m. in. w celu ustalenia kryteriów folkloru indywidualnego i masowego oraz precyzyjniejszego określenia pojęcia "folkloru", na takich zagadnieniach, jak wzajemny stosunek tradycji (rodzimej i obcej) do współczesnego
folkloru (wzajemne związki i wplywy, zmiana treści i form oraz zanik lub rozwój
poszczególnych rodzajów folkloru h'adycyjnego bądż niektórych jego elementów),
zagadnienie warunków trwania form tradycyjnych mimo zmiany treści utworu (np.
w pieśniach), prawa rozwoju folkloru współczesnego w środowisku wiejskim i wielkoprzemysłowym i in.
Wszystkie te problemy z.najdują pełne odzwierciedlenie w pracach i materiałach
~amieszczonych w czterech ostatnich tomach "Russkogo Folkłora" (nr 9iI964-12/1971)
- pisma nieperiody,cznego Instytutu Literatury
Rosyjskiej (Domu Puszkina) AN
ZSRR, ukazującego się od 1956 r. Ze względu jednak na dużą ilość zamieszczonych
Jrac (blisko 70) oraz spory dzial dodatkowy materiałów i informacji (przeszło 40 po~ycji), zawartość tych tomów można tu przedstawić - niestety - tylko integralnie
\,,;;:'
�318
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i
c.:asopism
i w największym streszczeniu, odstępując od praktykowanego
zazwyczaj omówienia
kolejno prac wszystkich autorów.
Mimo, iż każdy tom "Russkogo Folkłora" został poświęcony określonej tematyce - tom 9/64 ukazał się pod tytułem Problemy
sovremennogo
narodnogo tvorcestva (Problemy współczesnej
twórczości ludowej, ss. 332), t. 10/66 pt. Specitiku
tolklornych
tanrov
(Specyfika rodzajów folkloru, ss. 356), t. 111GB Istoriceskije
svjazi
v slovjanskom
tolklore,
materialy
i issledovanija
(Historyczne związki w folklorze
słowiańskim, studia i materiały, ss. 380 + 5 tabl. muz. i 1 ilustr.) oraz t. 12171
Iz istorii
russkoj narodnoj
poezii (Z historii ludowej poezji rosyjskiej, ss. 324 +- 1
ilustr.) - całość materiału da się uszeregować z grubsza w pięciu działach merytorycznych, jak: materiały terenowe i źródłowe oraz badania nad folklorem tradycyjnym i współczesnym;
prace dotyczące zagadnień teoretycznych
i metod badali:
opracowania
i wydawnictwa
folkloru; przyczynki do dziejów folIdorystyki ; inne
materiały.
Dział badań i studiów nad folklorem należy OCZyWISCledo najobszerniejszych :
zajmuje on większą część każdego tomu. Przeważają w nim liczebnie i objętościowo
materiały i prace omawiające rezultaty badań terenowych i archiwalnych, prowc;dzonych w różnych okresach nad współczesnym folklorem rosyjskim i radzieckim.
a dotyczących bądź jednego tylko gatunku folkloru (np. pieśni lirycznej), bądź te,:
kilku rodzajów albo całej twórczości ludowej w danej wsi lub regionie, czy nawet
ogólnie w republice. Niektóre prace przedstawiają
aktualny stan folkloru w badanej przestrzeni
i czasie, inne omawiają szerzej folklor w kulturze współczesnej
wiążąc jej rozwój z kulturą tradycyjną. Dla zilustrowania
różnorodności tematyki
i skali zakresów badall. wystarczy wymienić kilka znaczniejszych prac: N. P. Kolpak{wa Narodnaja
pesnia sovetskoj
epochi (Pieśń ludowa okresu radzieckiego)-omawia proces zmian dokonujących się w tradycji pieśniarskiej od 1917 r.: dawne
pieśni obrzędowe zanikają
ustępując
miejsca pieśni nowej, zwłaszcza lirycznej.
która jest obecnie na wsi i w miejskim środowisim robotniczym wiodącym rodzajem folkloru. Nowa pieśń - to nowa treść z dawną melodią; zmiany w treści
liryki współczesnej odzwierciedlają
przede wszystkim ogromne przemiany społeczne
i gospodarcze oraz zaangażowanie człowieka w dalszym przeobrażaniu i ulepszaniu
rzeczywistości.
V. P. Anikin Tradicii tanra kak kriterij
tolklornosti
v sovremennom
tvorcestue:
castuski
i poslovicy
(Tradycje rodzaju jako kryterium
folkloru we wspólczesnej
twórczości; czastuszki i przysłowia) - na przykładzie czastuszek i przysłów, dwóch
najbardziej
popularnych
rosyjskich form wiedzy, humoru i satyry ludowej, autor
wnioskuje, iż w warunkach
współczesnego rozwoju kultury masowej, w której
jednocześnie rozwijająca się w różnych postaciach twórczość indywidualna i zespołowa nabiera poprzez wzajemne
oddziaływanie
bardziej społecznego charakteru.
kryterium
"folklorystyczności"
czy autentyczności
ludowej czastuszki i przysłowia
stanowi tradycja tego rodzaju powstała w zespole, fakt jego narodzenia się 1JOc
wpływem i dla potrzeb zespołu i funk-cja, jaką pełni w życiu zespołu.
Podobnie wnikliwe, dialektycznie uzasadnione stanowiska reprezentują w swych
pracach inni badacze, jak: N. Y. Novikov O sostojanii
skazocnoj
tradicii
v Belozorskom Kraje
(Stan tradycji gawędziarskiej
w Kraju Biełozerskim): Z. 1. Vłasovd
i A. N. Martynova Sovremennyj
tolklornyj
repertuar
odnogo rejona
(Współczesny
repertuar
folklorystyczny
jednego regionu); 1. 1. Zemcovskij Pesennyj byt sovremennoj kostromskoj
derevni
(Zycie pieśni współczesnej wsi kostromskiej); T. 1. 01'natskaja Sovremennyje
zapis i tradicijonnogo
obriadovogo
tolklora
(Dzisiejsze zapisy
tradycyjnego folkloru obrzędowego) i in.
Część prac dotyczy wyłącznie tradycyjnego
folkloru
rosyjskiego,
cech specyficz:-
�Recenzje,
prz-egląd.y
wydawni.ct:w
"i
c:zasopisn'l
ll.\·ch pos7-czególnych jego rodzajów i gatunków, przy czym na uwagę zasługuje
sp~)ra liczba publikacji dotyczących tradycyjnego
folkloru słowiańskiego,
ogloszol\\'ch z okazji VI Międzynarodowego
Zjazdu Slawistów w Pradze w 1968 1"., któremu poświęcono caiy tom 11 "Russkogo Folkłora". W tej dziedzinie szczególne
zainteresowanie
wzbudzają następujące
prace: B. N. Putilov Russkije i juznoslcvjanskije
epiceskije
pesni o zmejeborstve
(Rosyjskie i poludniowoslowiańskie
pieśni
o walce z wężem); I. G. Pryżov Vecernicy,
Hi zenskije obcsestvennyje
sobranija
(W ieczornicc.
czyli żeńskie zebrania towarzyskie)
opis zwyczaju
rosyjskiegr,
z połowy XIX wieku przedstawiony
na analogicznym
tle południowosłowiai1skim:
P. V. Lintur Ukrainskije
baHadnyje pesni i ich vostocnoslavjanskije
svjazi (Ukraińskie pieśni balladowe i ich powiązania wschodnioslowiańskie)
- praca dowodząca ..
że ten rodzaj folkloru, tj. epos bylinowy, stanowi material, który w coraz większym
stopniu może być wykorzystany
w badaniach
nad wyjaśnieniem
etnogenezy Slo··
wian wschodnich; A. P. Kolpakova Vostocnoslavjanskaja
Hrićeskaja
pesnia (Wschoc!nios!owiańska pieśń liryczna) - analiza porównawcz.8. strony poetycznej utworów
rosyjskich. bialol'Uskich i ukraińskich,
potwierdzająca
istnienie w pieśni lirycznej
wspólnej podstawy historycznej oraz zbieżnej symboliki glównych zjawisk emocjonalnych - szczęścia i smutku, tak charakterystycznych
dla wschodnioslowiańskiego
folkloru: 1. T. Zemcovskij K izućeniju muzykalnych
svjazej v slavjanskom
obrjadovom folklore
(Studia nad związkami melodycznymi w słowiaI'iskim folklorze obrzędowym): N. V. Novikov Obrazy russkoj i bolgal'skoj volsebno-fantastićeskoj
'skazki
(Postacie rosyjskiej i bułgarskiej
bajki czarodziejsko-fantastycznej)
prezentuje
m.in. bogaty dOl'Obek folklorystów bułgarskich w dziedzinie bajkoznawstwa;
L. G.
Barag Ob osobcnnostjach
lL1cminskoj skazocnoj
geroiki
sravnitelno
s belorlLsskoj
i 1'usskoj (Właściwości ukraińskiej
baśniowej heroiki w porównaniu
z bialoruską
i !"Osy
jską) - praca oparta na materiale z drugiej polowy XIX i pocz. XX wieku:
O. Zilinskij 1z istorii
vostoćnoslavjanskich
narodnych
igr:
kostroma
kosh'ub
(Z historii wschodnioslowiańskich
gier ludowych) ;j in. Zauważa się brak prac
poświęconych omówieniu związków polsko-slowiaI'iskich.
Rezultaty badań nad charakterystycznymi
cechami posz·czególnych rodzajów folkloru przedstawiają
prace, którym głównie przeznaczono lamy lO-go tomu "Rus skogo Folklora". Oto tematy: V. V. Mitrofanova Specifika l'lLsskich nal'odnych zagadok i ich svjaz' s drugimi
zanmmi folklom
(Specyfika rosyjskich zagadek ludowych
i ich związek 7. innymi rodzajami folkloru); B. N. Putiłov Ob istorizme
russkich
bylin (Historyzm bylin rosyjskich);
L. 1. Jemielianov Istorićeskaja
pesnia i dejstvitelnost' (Pieśń historyczna a rzeczywistość); P. V. Lintur BaUadnaja
pesnia i obrjadovaja poezija (Pieśń balladowa a poezja obrzędowa); J. 1. Gudosnikov Vidy i tipy
peredelok
litemturnych
pesen
v
sovetskom
folklore;
k
voprosu
o specifike
zanra
(Typy i formy przeróbek litel'ackich pieśni w folklorze radzieckim; w kwestii dotycl-ącej specyfiki rodzaju) - autor twierdzi. że utwory literackie podlegają stałym
rriżnO!t)dnym przeróbkom polegającym m.in. na ich ludowej redakcji. uzupełnieniu
lub st.worzeniu ludowego wariantu
dla wyrażenia
środowiskowej
problematyki.
bądż przystosowania jej do odpowiedniej roli (np. pieśni partyzanckie). Przeróbki te'
czy adaptacje stanowią już niemaly składnik współczesnego folkloru radzieckiego.
NalOmiast badania nad historią rosyjskiej [lOezji ludowej, której poświęcony został t.om 12 ,.Russkogo Folklora", ukazuje aż 21 prac, wśród których niemal każda
\\'zbudza zainteresowanie
polskiego -czytelnika ze względu na zawarty w niej materie:! <'raz zakres i sposób badania wybranego zjawiska. Są t.o prace o bardzo
\\'Dskit'j specjałności: V. P. Anikin Genezis neobmdovoj
lil'iki
(Geneza liryki nie··
obrzt;c!owej): r. lVI. Kolesnickaja O nekotorych drevnejsich
formach narodnych
pesen
(o niektr"lrych dawniejszych formach pieśni ludowych); J. G. Kruglov O vremeni.
�3~O
Recenzje, przeglącly
wydawnictw;
czasopism
(O czasie i przestrzeni
lamentów);
po mate"ialam
folklornych
ekspediciji
v Voronezskuju
oblast' (Kompozycyjne
właściwości
lamentów pogrzebowych;
na podstawie materiałów
z wyprawy ...); Z. 1. Vłasova
Castuska i pesnia; k voprosu o schodstve i rozlicii
(Czastuszka a pieśń; do 7.agadnienia podobieństw i różnic); V. E. Gusev Pesni v narodnoj drame; "Lodka" i "Car
Maksimilian"
(Pieśni w dramacie ludowym; "Lódka" i "Car Maksymilian");
1. J.
Noskova Tradicijonnyje
i individualnyje
elementy w stile bylin (Tradycyjne i ind\'widualne elementy w stylu bylin); V. V. Mitrofanova Ritmiceskoje
strojenije
ru8skich narodnych
zagadok (Budowa rytmiczna rosyjskich zagadek ludowych): N. D.
Komovskaja Pesni "Basmacnoj strany" (Pieśni "Krainy butów") - chodzi tu o miasto Kimry nad Wołgą w obw. twerskim zamieszkałe głównie przez szewców i słynne
od XVI w. do dziś ze swego rzemiosła oraz pieśni szewskich.
Wszystkie wymienione opracowania
zostały wykonane na podstawie materiałów
terenowych bądź źródłowych w ramach prowadzonych na wielką skalę badań folklorystycznych
Instytutu
Literatury
Rosyjskiej AN ZSRR przy współpracy republikańskich
oddziałów Akademii oraz Instytutu
Etnografii im. Mikłucho-Makłaja
AN ZSRR. Stanowią one zbiór kilkuletnich doświadczeń w dziedzinie badania folkloru tradycyjnego i wspólczesnego w Związku Radzieckim oraz c7.ęściowo w krajach słowiańskich.
Prace i materiały dotyczące zagadnień teoretycznych oraz metod badania folkloru, publikowane w omawianych tomach "Russkogo Folkłora", należą do poważnych osiągnięć nauki w ostatnich latach. Przede wszystkim warto zapoznać siG
tu z pracami czterech wybitnych folklorystów - A. M. Astachowej, W. E. Gusewa.
W. P. Anikina i A. 1. Lazarewa, rozpatrują'cych główne cechy folkloru, jak kolektywność procesu twórczego, tradycja i improwizacja, a także ogólne prawidłowości
formowania się poszczególnych rodzajów, zwłaszcza pieśni robotniczej. Tak wit;c:
V. E. Gusev w pracy O kollektivnosti
v folklore
dialektika
licnogo i massovogo
tvorcestva
(O kolektywności
w folklorze dialektyka
twórczości indywidualnej
i masowej) zajmuje się, w oparciu o obszerną literaturę (m.in. prace W. J. Proppa.
W. 1. Cziczewwa, B. N. PUltilowa, P. N. Popowa, W. P. Anikina, P. G. Rogatyrewa
oraz prace europejskich
badaczy), kolektywnością
procesu twórczego jako cechą
folkloru. Gusew dowodzi, że w społeczeństwie socjalistycznym, w którym zanikają
różnice ideologiczne między masami ludowymi a zawodowymi artystami, natomiast
nieustannie ścierają się stylistyczne środki wyrazu w dziełach powstałych w obu
tych środowiskach,
kolektywny
charakter
procesu twórczego, w odróżnieniu or1
indywidualnego, stanowi cechę podstawową folkloru.
A. M. Astachova w artykule Improvizacija
v russkom
folklore
(lmprowi7.acja
w folklorze rosyjskim) omawia formy i granice występowania
zjawiska improwizacji w folklorze słownym i słowno-muzycznym.
Wychodząc z założenia. że nie
wszystko w folklorze jest rezultatem improwizacji, autorka znajduje utwory przekazywane wiernie lub dość wiernie (np. przysłowia), bądź za każdym razem twórczo
zmienione, lecz mieszczące się w ramach tradycyjnych
wątków, formul i schematów (np. pieśni kołyskowe, bajki dziecięce, repertuar
teatrów
ludowych itp.).
W związku z tym wysuwa wniosek bardziej ogólny, że improwizacja jest uwamnkowana nie tylko zdolnościami twórczymi wykonawcy, lecz także właściwościami
danego rodzaju czy gatunku folkloru. Np. w pieśniach kołyskowych i czastuszkach
improwizacja
stanowi ich specyfikę, w bajkach i bylinach jest nieodzowna.
gdyż bez niej byłby niemożliwy akt ustnej reprodukcji
utworu.
V. P. Anikin w pracy Vozniknovenije
zanrov v folklore
(Powstawanie rodzajó\\"
i prostranstve
A. G. Vasiliev
svadebnych
pricitanij
Kompozicijonnoje
osobennosti
pochoronnych
weselnych
priCitanii;
�Recenzje, przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
321
folkloru) zajmuje się określeniem pojęcia: "rodzaj folkloru" oraz sprecyzowaniem
jego cech i dochodzi do wniosku, że rodzaj folkloru, jako jedność określonej treści
i formy, jest kategorią historyczną, toteż poznanie jego genezy, odrębności i czasu
trwania staje się równoznaczne z poznaniem historycznych
warunków określających środki i formy wyrażające rzeczywistość.
A. J. Lazarev w artykule polemicznym Estetićeskaja
priroda
raboćevo
folklora
(Estetyczna natura folkloru robotniczego)
dowodzi, polemizując
z twierdzeniem
W. E. Gusewa o istnieniu różnych metod twórczych w folklorze '(zob. "Russkij
Folkłor" 1960, t. 5, s. 25-55), że poglądy estetyczne proletaliatu
ukształtowały
się w toku walk robotników o socjalizm i że już od lat 90-tych ubiegłego stulecia,
tj. od początku okresu, w którym proletariat zburzywszy klasyczne poglądy estetyczne zaczął wprowadzać nowe elementy do estetyki - sztuka proletariacka wstąpiła na drogę nowej metody artystycznej, jedynej, którą jest realizm socjalistyczny.
Z powyższą tematyką wiążą się jeszcze niektóre prace poświęcone teoretycznym
r<>'Z'Ważaniom
nad stosunkiem folkloru tradycyjnego 'CIowspółczesnoś'Ci. M. in. A. D.
Sojmonov w artykule pl. Chudoźestvennaja
samodejatelnost'
kak problema
folkloristiki
(Artystyczna twórczość amatorska
jako zagadnienie
folklorystyczne)
rozpatruje dzieła powstałe w zespołach amatorskich, które są obecnie w Związku Radzieckim podstawową formą rozwoju ludowej twórczości artystycznej, upowszechniły się i stanowią coraz większą część zapisów i publikacji folkloru. Praca autora
jest próbą uogólnień teoretycznych w tej dziedzinie i poszukiwaniem metod badania współczesnej kultury artystycznej
ludu. Chodzi m.in. o określenie
związku
sztuki ludowej z profesjonalną.
N. V. Novikov w artykule Sovetskije folkloristy
i SOvremennost'
(Radzieccy folkloryści a współczesność) rozważa złożony i dyskusyjny problem: czy radziecka
folklorystyka powinna przekształcić się w naukę historyczną badającą wyłącznie
przeszłość, czy też pozostać - jak dotąd - nauką zajmującą się badaniem przeszłości i teraźniejszoś'Ci? Autor wypowiada się za drugą formą nauki, uprawianej
jednak bardziej nowocześnie. W oparciu o materiały terenowe zebrane w latach
1957-1961 w północnej części Rosji N. W. Novikow stwierdza, że folklor tradycyjny żyje, a niektóre jego formy rozwijają się dalej, że dawna pieśń ludowa m:J.
wysoce utalentowanych
wykonawców dysponujących bardzo często szerokim repertuarem i że wobec tego zadaniem folklorystyki jest zajmowanie się stopniem rozpowszechnienia tradycyjnego folkloru w kulturze współczesnej, określenie elementów zanikających bądź rozwijających się oraz zbadanie wpływu folkloru tradycyjnego na masy ludowe. Potrzebny jednak w tym celu jest jednolity plan badań
(prowadzonych dotąd niemal chałupniczo) i pełna informacja o v.rynikach terenowego zbieractwa. AutOl' wskazuje przy tym na potrzebę skartografowania
uprzednio
całego zgromadzonego materiału folklorystycznego, jak to już w latach 1920-1930
uczynili J. M. Sokołow i A. J. Nikiforow w odniesieniu do bajek.
L. L JemieUanov w: Neresennyje
problemy
v izucenii
sovremennogo
narodnogo
tvorćestva
(Nierozstrzygnięte problemy w badaniu współczesnej twórczości ludowej)
wypowiada się głównie na temat nie rozstrzygniętego dotąd w przeszło lO-letniej
dyskusji problemu kolektywnego czy indywidualnego charakteru współczesnej twórczości ludowej. Jemielianow polemizuje ze stanowiskiem W. E. Gusewa i K. W. Czistowa twierdząc, że folklor nie jest obiektywnym dziełem zespołu i tworem bezimiennym, folklorystyka zaś w związku z tym nigdy nie była i nie powinna być
nauką o poetycznym życiu ludu (tak jak biologia nigdy nie była nauką o budowie
materii w ogóle). Autor postuluje racjonalne ograniczenie folklorystyki do nauki
przede wszystkim o folklorze. Skoro folklor obejmuje zjawiska kolektywne i indy21 -
Lud,
tom LVI
�Recenzje,
P'·.zey1'lily
wydawnictw
i czasopism
widualne - badacz winien dokładnie określić gmnice sfer obu zjawisI" jeżeli chce
wyjaśnić sytuację współczesnej twórczości ludowej i wskazać drogi dalszego rozwoju JeJ różnych form. Ale zaznacza autor jednocześnie nie każde zjawisko
folkloru lub nie każda jego forma współczesna wymaga akademickiego badania.
Zagadnienie
stosunku folkloru tradycyjnego
do kultury współczesnej, aktualne
we wszystkich krajach w których prowadzi się badania folklorystyczne, poruszyI
z wielkim znawstwem i erudycją B. N. Putiłow. Jego obszerny artykuł pt. Folklornoje nasledije
Tusskogo naroda i sovremennaja
kultura
(Folklorystyczna spuścizna
ludu rosyjskiego a kultura współczesna) zawiera - obok merytorycznego określenia
spu.5cizny i jej roli - głębokie rozważania teoretyczne i metodologiczne związane
ze zbieraniem i publikowaniem
folkloru oraz z tWól'czym wykorzystaniem folkloru
tradycyjnego w kulturze współczesnej narodu. Autor uważa, iż folklor tradycyjny
należy .rozpatrywać jako część kultury współczesnej.
S. N. Azbelev w artykule Sovremennyje
ustny je rasskazy
(Współczesne opowiadania ustne) poświęca uwagę trzem głównym zagadnieniom teoretycznym radzieckiej ustnej prozy powieściowej:
kryteriom
folklorystycznym
d7.iel współczesnych.
znamionom wskazującym,
że utwór jest dziełem sztuki oraz podstawom, które
określają prezentowany
rodzaj folkloru. Cechy twórczości ludowej - twierdzi autor - posiada tylko niewielka część opublikowanych
ustnych utworów współczesnej
prozy.
Wreszcie kilka innych prac, jak np. praca 1. V. Zyrianova O vnut!'izanrovoi
klassifikacji
castusek (O klasyfikacji
czastuszek) lub V. M. Potjavina Pl'inciPJJ klassifikacji sovremennoj
russkaj
narodnoj
pesni (Zasady klasyfikacji
współczesnej rosyjskiej pieśni ludowej) omawiają praktykowane
dawniej i dziś zasady klasyfikacji
pieśni: tematyczną (żołnierskie, miłosne, rodzinne itp.), regionalną, wedlug miejsca
i sposobu wykonania, płci wykonawców i in. Zdaniem autorów, radzieccy folkloryści którzy dotychczas nie wnieśli istotnych zmian do dawnej klasyfikacji, powinni podjąć pracę w tej dziedzinie przyjmując za podstawę główne fun!<cje utworów w procesie bytowania. Część prac obejmuje naukowe uogólnienia wyników
badań folklorystycznych
prowadzonych w Związku Radzieckim w ostatnim okresie:
V. E. Gusev Metodyka polevych issledovanij
sovremennogo
falkIara
(Metodyka tere,
nowych badań nad folklorem współczesnym); V. V. Mitrofanova Ekspedicijonnaja
mbota po russkomu
folkłom
za poslednije
desjat' let (Praca wypraw badawczych
nad folklorem rosyjskim w ostatnim dziesięcioleciu) i in.
Z artykułów dotyczących opracowań i wydawnictw folkloru wysuwa się na czoło
wspomniana praca B. N. Putiłowa o rosyjskiej spuściźnie folklorystycznej. Wybitn~'
znawca dużą część swej pracy poświęcił precyzyjnemu określeniu samej spuścizny.
tj. zbiorów publikowanych
i archiwalnych.
oraz omówieniu warunków jej zaniku
w kulturze bądź postaci trwania i przenikania
do kultury współczesnej ;omówil
ponadto znaczenie spuścizny dla rozwoju kultury społeczeństwa komunistycznego.
Ze względu na to, że autor w swych rozważaniach wykroczył poza krąg zagadnie1'\
folkloru ściśle rosyjskiego i reprezentuje oficjalne stanowisko nauki, warto z jego
wystąpieniem zapoznać się bliżej. W naszych czasach - mówi Pulilow - spuściznq
folklorystyczną
jest wszystko to. co stworzyli twórcy ludowi przed Październikiem
i co ze zrozumiałych względów nie może odzwierciedlać bezpośrednio rzeczywistości
i doświadczeń narodu w okresie władzy radzieckiej. Spuścizna la. chociaż nosi
piętno wielkiej złożoności stosunków społeczno-gospodarczych
i ideologii mas w I'ÓŻnyr.h okresach historycznych i odzwierciedla silne oraz slabe strony światopoglądu
poszczególnych warstw narodu (w folklorze nie wszystko przecież jest ludowe),
�Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
w całokształcie stanowi ogromny wkład ludu do duchowej skarbnicy narodu i człowieczeństwa i oddziaływuje silnie na współczesne procesy kulturotwórcze,
służąc
wychowaniu estetycznemu i ideowemu całego narodu. Putilow uważa zatem, że
folklor tradycyjny należy rozpatrywać
jako część współczesnej kultury. Chociaż
bowiem w zasadzie na wsi kołchozowej tradycyjny folklor znikł już z życia powszedniego, to jednak - twierdzi autor - najpiękniejsze
jego formy (być może
właśnie dlatego trwałe) żyją w pamięci zarówno indywidualnych
artystów ludowych, jak też niewielkich zespołów rodzinny'ch bądź sąsiedzkich, a nawet - np.
niektóre pieśni uprawiane są masowo i nadal pełnią swe spoleczne funkcje
(czastuszki).
Spuścizna folklorystyczna zachowuje się jednak także w książce lub w bardziej
nowoczesnych środkach przekazu i właściwie dziś w coraz większym stopniu prze],aźnikiem folkloru jest już nie pamięć, lecz właśnie zapis i druk, o czym świadczą
najnows7.e badania terenowe. Wiele utworów, znanych z zapisów dokonanych stosunkowo niedawno, zostało już ,całkiem zapomnianych w ustnej tradycji. Fakt ten
wyraźnie podnosi znaczenie dokumentarnej
wartości zapisów sporządzonych przez
zbieraczy zarówno w przeszłości, jak też obecnie, bowiem jedynie zbiory i publikacje folkloru, opracowane naukowo, pozwalają ocenić spuściznę jako zespół zjawisk i dzieł sztuki oraz wiedzy ludowej, udostępnić ją całemu społeczeństwu i wykorzystać jako środek poznawczy we współczesnej literaturze i sztuce.
Trzeba przyznać, że - jak to wynika z artykułu Putilowa - radziecka folklorystyka zrobila bardzo wiele w dziedzinie opracowania i wydania drukiem dawnej
spuścizny której podstawowy zasób stworzyła folklorystyka rosyjska XIX i XX w.
Bardzo wiele też czyni się w zakresie publikowania
nowszych zbiorów folkloru.
Putilow wyszczególnia 3 typy radzieckich wydawnictw
naukowych w tej dziedzinie: l) wznowienia pomników folklorystyki oraz wydania kolekcji i materiałów
archiwalnych, 2) wydania zbiorów poszczególnych rodzajów folkloru lub zbiorów
tematycznych, regionalnych i podobnych antologii w postaci książek popularnonaukowych oraz 3) wydania współczesnych zbiorów folkloru.
Wśród wznowień znajdujemy
m.in. "Zbiór Kirszy Daniłowa", bajki rosyjskie
Afanasjewa, byliny Hilferdinga, przysłowia rosyjskie Dala, a w przygotowaniu
zbiory Barsowa, Kirejewskiego, Rybnikowa, Szejna i in. oraz nie publikowane
dotychczas lub częściowo tylko znane materiały Guljajewa i Szachmatova, a także
wybór przysłów i zagadek ze zbiorów rękopiśmiennych XVIII-XX w. Wśród tematycznych i regionalnych antologii powstała seria pod nazwą "Biblioteka eposu",
ponadto wydano z krytyczną oprawą naukową m.in. pieśni historyczne XIIIXVI w., byliny w zapisach i przekazach z XVII-XVIII w., bajki rosyjskie zebrane
i opublikowane w pocz. XIX w., a w przygotowaniu: dalszy ciąg pieśni historycznych (XVII-XIX w.) i bylin (pocz. XIX w.), folklor pieśniowy Kozactwa, rosyjska
zagadka, dramat ludowy, folklor dziecięcy i in. W przygotowaniu jest także krytyczne wydanie wielotomowe bajek rosyjskich z pełną ewidencją bibliograficzną
wariantów i z komentarzami. Podobne zamierzenia dotyczą pieśni ludowych z tym,
że w pierwszej kolejności zostaną w ten sposób wydane pieśni współcześnie zebrane
lącznie z melodiami. Jak więc widać - dorobek i perspektywy w tej dziedzinie
folklorystyki są olbrzymie.
Wśród prac biograficznych i historiograficznych,
których w tomach nr 9-12
..Russkogo Folklora" znajduje się ok. 25, najcenniejsze pozycje stanowią z pewnością
biografie dwóch wybitnych postaci z pionierskiego okresu folklorystyki rosyjskiej,
białoruskiej i ukraińskiej - P. W. Kirejewskiego (1808-1856) i M. Federowskiego.
�324
Recenzje,
przeglqdy
wydawnictw
i czasopism
(1853-1923) oraz artykuły informujące o kierunkach i stanie badań folklorystycznych w Związku Radzieckim i krajach demokracji ludowej, opublikowane z okazji
VI praskiego Zjazdu Slawistów w 1968 r.
Biografię Kirejewskiego naszkicował A. D. Sojmonov (P. V. Kirejevskij
i russko-slavjanskije
svjazi
pervoj
poloviny
XIX
w.), który sylwetkę naukową tego niewątpliwie najbardziej
zasłużonego pioniera zbieractwa
folkloru Słowian wschodnich, znanego historyka i slawisty rosyjskiego, ukazał nam na tle europejskim,
w bliskim związku z przedstawicielami
ówczesnej folklorystyki i literatury słowial1skiej - Puszkinem, Mickiewiczem (Kirejewski pierwszy przełożył na język rosyjski
fragment III części Dziadów), Z. D. Chodakowskim, Wacławem z Oleska, Jazykowym, Maksymowiczem,
Karadzićern, Szafarzy1kiem, Jungmannem,
Czelakowskim,
Hanką, Wagilewiczem, W. A. Maciejowskim, Podbereskim i in. Autor mocno podkreśla ideowy związek działalności P. Kirejewskiego z ruchem społecznym i: narodowowyzwoleńczym Słowian w pierwszej połowie XIX wieku.
Życie i działalność naszego badacza omówiła Z. I. Vłasova (M. Federovskij
kak
jolklorist),
która w tym. celu wykorzystała przede wszystkim polskie dawniejsze
i najnowsze opracowania dotyczące Federowskiego. Znaczną część pracy Własowa
poświęciła krytycznemu omówieniu zbioru pieśni rosyjskich i ich wariantów zanotowanych przez Federowskiego na Białorusi.
Z pozostałych artykułów
biograficznych
warto jeszcze wymienić dwa szkice
B. N. Putiłova: Vladimir
Jakovlevic
Propp (w 70-lecie urodzin) wraz z zestawieniem jego prac folklorystycznych, sporządzonym przez M. J. Melc, oraz Pecatnyje
raboty A. M. Astachovoj
s 1957 g. (w 80-lecie urodzin), a także szkic M. J. Melc
pt. M. K. Azadovskij
kak jolklorist-bibliograf
(w 75-lecie urodzin).
Zagadnienia
rozwoju folklorystyki,
jej historii najnowszej, znajdują
obecnie
więcej miejsca w "Russkim Folklorze". Jest to spełnienie postulatu narady folklorystów odbytej w 1968 r. w Leningradzie z okazji wydania 10 tomów pisma. Ostatnie dwa tomy "Russkogo Folkłora" nr 11 i 12 przynoszą obfity zasób informacji
{) tematach i kierunkach podejmowanych prac, wydawnictwach
folklorystycznych.
dyskusjach i rozmaitych inicjatywach mających na celu poznanie oraz społeczne wykorzystanie folkloru tradycyjnego i wspókzesnego. Artykuły omawiające badania
w Związku Radzieckim i NRD oraz w Polsce ukazały się w t. 11 i dwa z nich
zostały już omówione w ;pOrprzednim tomie "Ludu" (s. 244-251). Tom 12 "Russkogo
Folkłora" zawiera 19 tego rodzaju pozycji, których tytuły wado zacytować dla
zorientowania w tematyce: Folklorystyka na VI Międzynarodowym Kongresie Slawistów; Naukowa konferencja
estetyki folkloru; Kompleksowe badanie folkloru:
Folklor na konferencjach w Moskiewskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym;
N arada nauczycieli folkloru; Działalność folklorystyczna w m. Gorkii; Badanie folkloru w Baszkirii; Folklorystyczna działalność w Pietrozawodsku; O zbieraniu i badaniu folkloru pieśniowego w Komi (ASSR); Działalność folklorystyczna w Kijowie, Mińsku, Wilnie, Rydze; Nowe prace rumuńskich
folklorystów (1964-1968):
Problemy folkloru i fol!klorystyki w czasopiśmie kijowskim "Narodna TvO'rcist'a
Etnografija" ; Problemy folklorystyki
w węgierskich czasopismach; Folklorystyka
w "Literaturze Ludowej" w latach 1966-1967; "Narodopisne Aktuality" i "Narodna
Umjetnosf" (Jugosławia).
Na koniec warto zwrócić uwagę na zestawienia bibliograficzne zamieszczane
w każdym tomie "Russkogo Folkłora", sporządzane przez znaną specjalistkę, M. J.
Melc, stosownie do tematyki tomu: W t. 9 ukazało się zestawienie pt. Aktualny je
problemy
sovremennogo
narodnogo
tvorcestva.
Materialy
dlja bibliografii
(Aktualne
problemy współczesnej twórczości ludowej. Materiały do bibliografii); w t. 10 So-
�Recenzje, przeglądy
vremennaja
folklornaja
bibliografia.
na. Przegląd, ss. 28); w t. 11 Folklor
wydawnictw
Obzor
(Współczesna
zapadnych
325
i czasopism
i juznych
bibliografia
Slavjan.
folklorystycz-
Materialy
opubli-
i zarubeznoj pecati, 1962-1966 (Folklor
Słowian zachodnich i południowych. Materiały opublikowane w języku rosyjskim
w ezasopismach radzieckich i zagranicznych w 1962-1966 r.); w t. 12 Pesennyje
zanry russkogo folklora.
Materialy
k bibliografii
(Pieśniowe rodzaje w folklorze
rosyjskim. Materiały do bibliografii).
Należy przy tym odnotować, że w opracowaniu M. J.Melc
pod redakcją A. M.
Astachowej i S. P. Luppowa ukazuje się w Leningradzie obszerne wydawnictwo
Russkij folklor.
Bibliograficeskij
ukazatel.
Pierwsze zestawienie za lata 1945-1959
wyszło drukiem w 1961 r., drugie za lata 1917-1944 w 1966 r. i trzecie (najnowsze)
za lata 1960-1965 w 1967 r.
kovannyje
na russkom
jazyke
v sovetskoj
Medard
Glasnik
na Etnolośkiot
Muzei,
Tarko
2" SkOlPje 1965, s. 238.
Po dłuższej przerwie Muzeum Etnologiczne w Skopje wydało II tom "Glasnika".
I tu, jak w tomie I, znajdują się ciekawe prace etnografów macedońskich. Zaznaczyć należy, iż ten kraj słowiański nie jest dostatecznie przez etnografów zbadany.
Bogate tradycje kultury materialnej
i duchowej, poza typowymi cechami lokalnymi,południowosłowiańskimi
i ogólnosłowiańskimi, mają także związki, z kulturą
innych narodów, z którymi lud macedoński stykał się.
Pierwszy artykuł nieżyjąeej Radmiły Polenaković-Steić
(s. 5-18) omawia znalezioną w roku 1957, we wsi Gorno Oriiari w pobliżu miasta Koczani, biżuterię
i inne przedmioty w grobie z w. XIV. Znajduje się tu para kolczyków pozłoconych,
para kolczyków złotych półokrągłych, para złotych okrągłych, dyptyk srebrny, pozłocony, przedstawiający świętych oraz kielich na wysokiej nóżce.
Autorka opisuje ich kształt oraz ornamentykę i dochodzi do wniosku, że klejnoty te należały do osoby z rodu władców macedońskich, panujących tu w XIV w.
N,awiązuje ona również do innych klejnotów tego rodzaju, znalezionych w pobliżu
dawnej stolicy Królewicza Marka - Prilepu. Widzi duże podobieństwa w biżuterii
znalezionej we wsi Gorno Orizari we wschodniej Macedonii a tą, która została
odkryta we wsi Warosz koło Prilepu (w południowozachodniej
części kraju) oraz
z innymi znaleziskami w Brestowiku i w antycznym grodzie StobL
Polenaković-Steić nie nawiązuje do rzemiosła złotników, które kwitnie we wszystkich miastach macedońskich. W ka2ldym nieomal mieście macedońskim
istnieją
prywatne zakłady złotników, gdzie wyrabia się oryginalną filigranową
biżuterię
ze złota i srebra, co świadczy o starodawnych tradycjach ich przodków.
Wzory znalezionych kolczyków we wsi Gorno Orizari posiadają wiele wspólnych cech z odpowiednimi klejnotami pochodzącymi z innych krajów słowiańskich,
co dowodzi, iż pewne rzemiosła uprawiane przed wędrówką Słowian południowych
zachowały się długo i w nowych ojczyznach. Autorka nie porusza tego zagadnienia,
ani też nie zajmuje się wspólnymi cechami (kształtu, ornamentu itp.) kolczyków
u Słowian bałkańskich.
Inny artykuł zawarty w "Glasniku", pióra Zoe Liczenowskiej, omawia dzban
z napisem greckim, zakupiony w Salonikach w roku 1890 przez pewną mieszkankę
�326
Recenzje, pn:eglądy
wydawnictw
i czasopism
miasta Kruszewa (s. 19-24). Fajansowy dzban, który służył do wina, wypalany
był we Włoszech w mieście Pesaro. Miasto to, wraz ze Sieną, Orvientem i Faencą,
słynęło jeszcze w wieku XV ze swych wyrobów fajansowych.
Zorka Delinikolowa ż.. kolei zajmuje się ciekawym rzemiosłem macedońskim, ongiś
kwitnącym, a dziś zanikającym, mianowicie robieniem antałków. Autorka daje rys
historyczny tego rzemiosła nawiązując
do sąsiednich krajów Bułgarii, Grecji,
Albanii i Serbii, w których także było ono szeroko uprawiane. Materiał, z którego
robione były antałki - to ołów i miedź. Metale te, dzięki swej plastyczności ..-nadawały się do ozdabiania antałków używanych do przetrzymywania
gorzałki. Delinikolowa omawia warsztaty oraz używane narzędzia, podaje ich rysunki i nazwy,
proces pracy, ornamentykę,
handel i funkcję antałków, a na końcu zajmuje si~
zrzeszeniem tych rzemieślników, które istniało do roku 1935. Zawód ten nie wymagał dużego wysiłku, gdyż używane były matryce, chociaż proces pracy był 7.łożon\·
i dzielił się na kilka faz. Mimo postępu technicznego, jaki obserwujemy w innych
r7.emiosłach, gdzie udoskonalane
są narzędzia, upraszczany jest proces pracy itp ..
w omawianym zawodzie sposób robienia tych naczyń oraz ich form i ornamentyki
pozostawały bez zmian. Rzemiosło to dziś zanika. Przy piciu wódki na weselach
i świętach antałek przechodził z rąk do rąk. Ostatnio jednak zastąpiono go kieliszkami i w ten sposób wzrost kultury i, higieny przyczynił się do zlikwidowania tego
rzemiosła.
Bogato ilustrowana
jest rozprawa Anicy Petruszewy o stroju ludowym dwóch
macedońskich wiosek muzułmańskich - Gorno Branowcy oraz Melnica (s. 51-il2l.
Autorka omawia obszernie strój ludowy mieszkańców tych wiosek, którzy wyznają
religię mahometańską,
a używają tylko i wyłącznie języka macedońskiego. Kultura
materialna
tej ludności macedońskiej była dotąd przedmiotem licznych badań. Pisano o niej dawniej 1 oraz po drugiej wojnie światowej 2. Ludność ta nazywa się
Torbesi i została sturczona podczas wielowiekowej tureckiej niewoli Macedończyków. Zachowała ona wiele cech słowiańskiej kultury ludowej. Jej folklor budzi!
i budzi duże zainteresowania wśród badaczy jugosłowiańskich".
Materiał do tej rozprawy autorka zebrała w roku 1955, a w 1961 uzupełniła go,
kiedy jako członek ekipy rzeczoznawców z ramienia Muzeum Etnologicznego Macedonii kupowała stroje ludowe dla jego zbiorów.
Petruszewa
daje krótki zarys islamizacji tej ludności słowiaJl,skiej, by przejść
następnie do omówienia stroju ludowego. Płótno i sukno tkają kobiety na kr;osnach
horyzontalnych.
Do lat 40-"tych naszego wieku ubiór męski i damski szyito ręcznie,
a maszyny do szycia pojawiły się wśród Torbeszów dopiero po drugiej wojnie
,światowej. Petruszewa omawia obszernie nazwy ubioru podając dużo zdjęć.,
Następny artykuł pióra Angeliny K'rstewej omawia robienie na drutachpodkolanówek z wełny w czterech wioskach macedońskich
regionu Połog-Czelópekje,
Miletyno, Tenowo oraz Blace (s. 83-94). Jedynie tu zachował się dawny, trady1 S. Gopcević,
Makedonien
und Alt Serbien, Wien 1889, s. 373-376;
S. Verković,
Topogratićesko-etnograjieeskij
ocerk Makedonii,
S. Peterburg
1889. s. 272-275;
V. K'ncov,"'l\<fakedoni,ja. Etnograjija
i statistika,
Sofija 1900, s. 157-158;
Jovan
Cvijić,
Osnove za t,071ograjijlt
i geologiju
Makedonije
i St. Srbije, Beograd
1906, knj. I, s. 314; Mi1enko Filipović,.-8everna
veleśka sela, "Srpski
Etnografski
Zbornik",
knj. LI, Beograd,
1935, s. 489; Jovan Hadzi Vasilević, Muslimani
nase kriJi u Juznoj Srbiji, Beograd
1924, s. 65; Toma Smiljanić.
Mijaci, Gorna
Reka i Mavrovsko 'Polje, "Srpski
Etnografski
Zbornik",
knj. 35, Beograd 1925, s. 42 i ct.'
2 Milos
Kr. Konstantinov,
Zanaeti
i esnaji
vo Bitola,
Naućno
Druśtvo,
Bitola; . 1961.
kn. 2, s. 53.
, Nikola Tripcev,
Muslimansko
naselenie od makedonsko
poteklo
vo porecieto
i Topolka, Prirodno-matematićki
Fakultet
na uni\'erzitetot,'
Skopje 1962, s. 97.
na
B!,bllna
�Recellcje.
przeglquy
wydawnictw
i czasopism
cyjny sposób robienia z wielokolorowej wełny damskich i męskich podkolanówek.
Autorka zajmuje się sposobem robienia i zestawieniem barw tej części regionalnego ubioru ludowego.
Do najciekawszych pmc zawartych w tej edycji należy rozprawa Wery Kliczkowej oraz Milicy Georgijewej o zwyczajach
obyczajach weselnych wsi Galicznik
okręgu Debar (s. 95-136).
Folklor Galicznikaprzyciągał
uwagę wielU badaczy, jednak w żadnej Z" dotychO.<łsowych prac nie znalazł zadawalającej
odpowiedżi. W roku 1951 Rada Oświaty,
Nauki i Kultury SR Macedonii podjęła uchwałę o nakręceniu filmu o weselu 'we wsi
Galicznik. W składzie ekipy, która zajęła się realizowaniem tych zamierzeń, znajdowały się również autorki tej rozprawy. Badania terenowe trwały 10 dni (od 7 do
17 maja 1951 r.). Do pracy tej wykorzystano
materiały, które dostarczyła grupa
wieśniaczek z Galicznika w wieku podeszłym (52-83 lat).
Zwyczaje i obyczaje we wsi Galicznik są pilnie pielęgnowane: Do naj ciekawszych
należą obrzędy weselne, które wyróżniają się od pozostałych obrzędów tego rodzaju
zachowanych i w innych ręgionach kraju swoją oryginalnością,
cechami archaicznymi (zachowały się zwyczaje i obyczaje prasłowiańskie,
pogańskie z elementami
animizmu). Dziś, kiedy ongiś pięciotysięczna ludność Galicznika na skutek masowej
emigracji zarobkowej zmalała do kilkudziesięciu
starców, słynne kiedyś obrzędy
weselne zostały jako żywy relikt dawnego życia hodowców owiec. Obrządki weselne
są bardzo bogate. Jest także wiele pieśni żwiązanych z tymi obrzędami."" Niek"tóre
spośród nich obfitują w symbole.
Branislaw Rusić, profesor Uniwersytetu
w Skopje (zmarł w sierpniu 1971 r.),
poświęcił swój artykuł gęślarzowi Lazo Korijarskiemu
(s. 187-202)
drukując dwie
epickie pieśni bohaterskie z repertuaru tego śpiewaka ludowego (s. 191--202). AutOl'
podał życiorys gęślarza oraz omówił jego ulubione pieśni ludowe. Pierwsza z pieśni,
zawierająca :l77 wersetów, opowiada o Królewiczu Marku i Murzynie (s. 191-193),
a druga pieśń, licząca 177 wer~etów, poświęcona jest grzesznej duszy Stanki Duko
(s. 198-202). Ta ostatnia jest balladą.
Jovan Trifunowski daje krótki zarys etnograficzny kotliny Kiczewa (s. 203-220).
Opisuje ludność, jego rodzaje pracy, zwyczaje i obyczaje. Podaje także, iż do niedawna istniały tu rodziny patriarchalne,
liczące do 30 członków (s. 211) oraz wymienia pochodzenie nazw niektórych miejscowości.
Tom II "Glasnika"
zamyka artykuł Zoe Liczenowskiej
o ostatnich
luawcaci1
damskich stl'Ojów ludowych, tzw. s'1'makeszów (s. 221-230). AuŁorl<a w latach 19601961 odwiedziła mia-sta macedoń,skie Tetowo, Gostiwar, Struga, Ochrid, Resen. Bilola i Prilep. Zawód ten kwitnął w Macedonii ·do roku 1912, tj. do wybuchu wojny
bałkańskiej.
Po pierwszej wojnie światowej krawcy ci szyli stroje ludowe dla
wieśniaczek. Później zawód s'rmakeszów
zaczął zanikać, gdyż poza brakiem nitek
złotych do haftowania i innych materiałów do ozdób, zmienił się także tryb życia
wsi macedońskiej.
Kole
Simiczijeu'
�328
Recenzje,
pneglądy
wydawnictw
l c.:asopism
Kulturen
1970. En ,lrsbok till medlemmarna
av Kulturhistoriska
sodra Sverige, Lund 1970, ss. 209; Kulturen 1971..., Lund 1971, ss. 192.
Foreningen
for
Prawie 40 lat temu założone zosŁało w Lund Towarzystwo Kulturalno-Historyczne
Południowej
Szwecji (Kulturhistoriska
Foreningen
for sodra Sverige). Skutecznie
rozpowszechnia
ono znajomość
ludowej kultury
w szerokich kręgach ludności
szwedzkiej. Z Towarzystwem
tym współpracują
znawcy zagadnień
kulturowych,
w tym również wykładowcy z uniwersytetu
w Lund. Towarzystwo to jest rzeczywiście masowe, a liczba jego członków przekracza 22 tysiące. Finansuje ono oraz
popiera organizacyjnie
wszelkie samorodne inicjatywy
ludowej twórczości kulturowej (np. w sztuce użytkowej, w malarstwie, w zbieractwie i katalogowaniu
zabytków kultury obcej i rodzimej), które mają i spełniają ważną rolę informacyjno-kształcącą oraz wychowującą. Towarzystwo organizuje wystawy, przeprowadza szkolenia oraz odczyty z różnych zagadnień twórczości ludowej, a także <lokonuje wykopalisk archeologicznych oraz innych terenowych prac badawczych. Towarzystwo to
rozporządza w Lund własną biblioteką oraz archiwum ludoznawczym
(np. zbiory
fotograficzne,
system kartotek).
Wreszcie Towarzystwo
to wydaje bogato ilustrowany i dobl"ze redagowany
rocznik Kulturen
(Kultura). Oprócz tego rozporządza
ono własną serią wydawniczą książek, przeznaczoną dla szerokiego o<lbiorcy z różnych dziedzin szwedzkiej i obcej kultury ludowej. Spełnia więc ważną rolę informacyjno-kształceniową
wśród ludności południowych części Szwecji.
Artykuły w rocznikach Kulturen napisane są w sposób popularny. sugestywnie
informujący
o różnych dziedzinach ludowego dorobku kulturowego.
W roczniku
Kulturen z 1970 r.· znajdujemy kilkanaście tego typu artykułów. Marta Lindstrom
w swoim bogato ilustrowanym
artykule (s. 17-32) informuje wyczerpująco o znaleziskach wyrobów tekstylnych ze średniowiecznego Lundu (np. tkanin wełnianych).
Swiadczą one o wysokim poziomie sztuki tkackiej w tym mieście w okresie ro7.kwitu stosunków feudalnych. Ernst Fischer (s. 33-52) szczegółowiej donosi o zbiorach gobelinów znajdujcąych się w jednym z parYSKich muzeów. Z\vraca uwagę na
powtarzający
się motyw zdobniczy wizerunku
młodych kobiet z epoki późnego
średniowiecza. Tego rodzaju środki zdobnicze posiadają nie tylko wartość estetyczną, lecz również naukową, pozwaiającą poznać szczegółowiej codzienne życie ludzi
z warstw bogatszych epoki późnego feudalizmu.
Ingerd Henschen (s. 53--77) w swoim przeglądowym artykule informuje o ludowym sposobie zdobienia tkanin w jednej z miejscowości szwedzkich Sicla w XVIII
wieku (np. przy domowym wyrobie czapek, sukni, chust itp.). W ludowych wyrobach, w mo<lelu 'WZomictwa krzyżują się własne szwedzkie elementy kulturowe
z obcymi naleciałościami
(np. niemieckimi, francuskimi).
Podobne zjawisko obserwujemy zresztą we wszystkich krajach europejskich, bardziej zaawansowanych
cywilizacyjnie.
W XIX wieku ludowa sztuka użytkowa znalazła konkurenta w masowej, stand aryzo'(vanej produkcji fabrycznej. Można zaobserwować to na przykładzie tendencji
rozwojowych tejże sztuki w Skanii. Chr. Lindvall-Nordin
w swoim interesującym
artykule przedstawia
określone egzemplarze zdobionych ludowych nakryć na pogrzebowych katafalkach
z pierwszej połowy XIX wieku. Pozwalają one poznać nie
tylko smak i kunszt ludowego wyrobu, ale i przeżycia emocjonalne prostych ludzi
z tego okresu czasu.
Innego typu jest artykuł UH Harda af Segerstad. Wspomina on o sędziwym już
dzisiaj szwedzkim mistrzu zdobnictwa tkanin, Olf Munthe. Był on swego czasu
tym, który w sposób istotny docenił uźytkową rolę tkanin (np. draperie) w archi-
�Reccn~je, l'r?eglqdy
wydawnictw
329
i czasopism
tekturze wyposażenia wnętrz mieszkań. Łącznie z Gretą Gahn w okresie międzywojennym systematycznie
wskazywał
i propagował
ideę mówiącą o poważnej
funkcji elementów estetycznych w wypoczynku psychicznym użytkowników mieszkań i budowli publicznych.
Natomiast Sven B. F. Jansson (s. 111-112) w swoim niewielkim artykule przypomina o nowych znaleziskach napisów runicznych w Lund, które poświadczają
raz jeszcze o wysokiej kulturze wczesnośredniowiecznej
Szwecji. Znany działacz
tegoż Towarzystwa, Bengt Bengtsson, w swoim obszernym artykule (s. 129-142),
zresztą bogato ilustrowanym, przedsta\liia różne formy, często bogato zdobione, 1'0gaw, które służyły jako naczynia do picia, szczególnie wśród myśliwych i bogatszej
ludności jeszcze w okresie XVIII i XIX wieku. Poważne zbiory tych bezcennych
zabytków sztuki użytkowej posiada muzeum w Malmo. Rognar Blomquist wraca
natomiast do problematyki historycznej wczesnego średniowiecza, kreśląc sylwetkę
i działalność wojskowo-polityczną
wybitnego duńskiego władcy Kanuta Wielkiego.
Był on, jak wiadomo, założycielem miasta Lund (ok. 1020 r.).
W naj nowszym numerze "Kulturen" z 1971 r. przeważają już zdecydowanie artykuły związane z różnymi formami ludowej twórczości. Nils Nilsson omawia różnorodne ludowe formy wyrobu naczyń do produkcji sera. Posiadały one różnorodne
kształty; wyrabiane byly przeważnie z drzewa sosnowego i przy tym bogato zdobione. Sposób ich ornamentowania,
często -elegancki i precyzyjny (przeważnie zdobnicze figury geometryczne i roślinne), uzależniony był niejednokrotnie
od regionu,
\Ii którym był wytwarzany.
Wywody autora są bogato ilustrowane
konkretnymi
przykładami wyrobu takich właśnie naczyń do produkcji sera 1.
Bengt Bengtsson w popularnym przyczynku (s. 33-38) szczegółowo omawia 1'07.ne formy artystyczne zastawy stołowej wyrabianej z cyny, a pochodzącej ze zbiorów XVII-wiecznego możnowładcy i wojskowego szwedzkiego, Rutger'a von Ascheberga. Analizował on poszczególne naczynia ze względu na ich przydatność użytkową oraz wymagania estetyczne bogatszych warstw ludności szwedzkiej tego okresu
czasu. W innym z bogato .ilustrowanych artykułów Bengtsson omawia różnorodne
kształty używanych kielichów szklanych w XVII-wiecznej Szwecji (s. 49-53). By]y
one niejednokrotnie
bogato zdobione i ornamentowane.
Kielichy takie stosowano
przede wszystkim w różnych wystawnych
uroczystościach,
przeważnie w domach
szwedzkich możnowładców, a zatem spełniały nie tylko określoną wartość użytkową,
lecz również poświadczały stopień rozwoju smaku artystycznego
w tym okresie
czasu.
Guni]]a Eriksson (s. 39-43) donosi w swojej rozprawce o przepięknie zdobionej
porcelanie z XVIII wieku, która używana była w domach bogatszych warstw społecznych Lundu. Pochodziła ona przeważnie z importu, głównie z Niemiec i Francji,
chociaż zdarzały się w domach kupieckich zakupy porcelany bezpośrednio z Chin.
Fehrman
porusza zbliżoną problematykę,
omawiając
różnorodne
formy konstrukcyjne
dzbanów
(np. szklanych, fajansowych)
używanych
w XIX-wiecznej
Szwecji. Natomiast Barbro Astrand w obszernym artykule omówił dzbany i wazy,
często finezyjnie rzeźbione i zdobione, a używane do kwiatów, przeważnie z terenu
poludniowej Szwecji od XVII do XIX wieku włącznie. Na dostatecznie przekonywającym materiale znaleziskowym wskazał on, iż spełniały one ważną rolę w wyposażeniu mieszkań. Omawiając wazy i dzbany z dłuższego okresu czasu, Astrand
z\\i·rócił uwagę tlakźe na zmieniające się kryteria estetyczne ludzi tych czasów.
1 Por.
"Pułk-U"".
tak7.e
artykul:
G.
1957-1958, s. 115-133.
Rank.
Die
Gemeinscnaftlicl>e
Kiisebereitllng
in
Schwedc?n. w:
�330
Recenzje,
pr.?:eglq(!y wydawnictw
i
czasopism
Ingemar Jeppsson (s. 97-102) poruszył dość oryginalną
formę twórc7.0ści rzE'mieślniczej, mianowicie produkcję fajek do palenia tytoniu w XVIII i XIX wieku,
przytaczając
ilustracje, które poświadczają,
iż miały one różnorodne, C7.ęsto wyszukane formy i były niejednokrotni.e bogato rzeźbione. Jan Gerber znów pr7.ytoczył bogactwo form pieców domowych w XVIII-wiecznym
Sztokholmie. Były one
dowodem kultury materialnej
rzemieślników
oraz ich smaku estetycznego, który
<;zęsto wracał jeszcze do motywów epoki. rokoka. Anders W. Martensson na przykładzie jednego z mieszczańskich domów XIX-wiecznego Lundu (s. 115-t42)
p<Jruszył sprawę kunsztu zdobienia sufitów mieszkań, przeważnie elementami roślinnymi oraz geometrycznymi
w sztuce rzeźbienia. Do upiększania sufitów uzywano
często różnorodny'ch środków malarskich, uzyskując niejednokrotnie
żądanee'fekty
estetyczne.
Wskazaliśmy na niektóre ważne artykuły zamieszczone w dwóch ostatnich roczmkach .,Kulturen". Analizując różnorodność poruszanej problematyki
można dojść
do wniosku, iż czasopismo to spełnia funkcje magazynu informującego
wie!Ol'akich formach ludowej twól'czości artystycznej.
Warto 'p<Jdkreślić wysoki poziom
graficzny wydawnictwa.
Ze względu na duży nakład czasopismo "Kulturen" spelnia ważną rolę w propagowaniu
określonych
wartości kształceniowych.
estetycznych oraz informacyjnych
z róznych, dziedzin
wiedzy etnograficznej.
o
Bernard
Osterreichische
Zeitschl'ift
t. 74. Wiedeń 11971, z. 1-2.
fur
Nowa Seria, l. 25, ogólnego
Verein fUr Vo~kskunde.
Volkskunde.
Wydawnictwo:
Piotrowski
zbioru
Pierwszy zeszyt z 1971 1'. posiada wyjątkowo jednolity, niespotykany dotąd profil
tematyczny. Zawiera bowiem kilka prac dotyczących sil wytwórczych z ~óżnych
dziedzin kultury rolniczej.
Kurt Conrad zajął się w ZUl' Gel'atekunde del' Almwil'tschaft
charakterystyką
ginących bezpowrotnie prymitywnych
narzędzi, sprzętów, urządzeń i naC1.,VT1,
używanych w wysokogórskim pasterstwie. Opis sił wytwórczych poprzedza krótkie wprowadzenie zawierające uzasadnienie
przyczyn powodujących
stopniowy upadek pasterstwa. Najistotniejszą
z nich jest, zdaniem autora, obok dokonujących 5ię prl.emian kulturowych ucieczka młodych pasterzy od pracy przy wypasie bydła i owiec,
Na halach są oni osamotnieni, nie mają możliwości korzystania ze współczesnych
dóbr kulturalnych
i to właśnie skłania ich do porzucenia wypasu i podejmowania
prac w zakładach produkcyjnych.
Polskiego czytelnika może zainteresować
przeprowadzona
przez Conrada systematyka sił wytwórczych,
stosowanych w gospodarce pasterskiej.
Pierwszą grupę
stanowią u niego sprzęty do pielęgnacji pastwisk, a wśród nich służące: al do prJrządkowania,
b) karczowania, c) nawożenia i d) sianokosów. Drugą - urządzeni<)
i sprzęty do pielęgnacji zwierząt, tj. ogradzania, wypędzania, pilnowania i żywienia.
Trzecią - służące do przerobu mleka, w tym: dojenia, robienia masła i wyrobu
sera. Kolejną - do transportowania
produktów: noszenia i wożenia. Następną mieszkalne do spania i przygotowywania
posiłków. Dalszą - dotyczące praw wlas110ści (znaki własnościowe i oznaki władzy) i ostatnią - kultowe i zwyclajowe.
�Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
j
331
czasopism
Conrad ograniczył się w zasadzie do wyliczenia narzędzi, sprzętów i urządzełl po<:hodzenia ludowego, o fabrycznych tylko wspomniał, podając niekiedy ich szczegóły
konstrukcyjne oraz przeznaczenie. Artykuł ma charakter statyczny, nie uwzględnia
nawet najdrobniejszych zmian rozwojowych.
W następnym artykule Helena Grli.nn, Die Weinstockund Bodenbearbeitul1gs-geriite der niederosterreichischen
Weinhauer
daje krótki przegląd historyczny narzędzi pracy używanych przy uprawie winnej latorośli. Autorka starała się ustalić
ze zmiennym powodzeniem, które z nich są pochodzenia rodzimego, a które pozo'stałością po kulturze rzymskiej. Wśród opisanych narzędzi znalazły się m. in. noże
do obcinania krzewów (Rebmesser), sierpy, motyki, specjalne 'widły i łopaty do
kopania oraz ogrodowe pługi. Z przytoczonych opisów, jak i załączonych 16 ilu:stracji wynika, iż w zasadzie nie ma większych różnic między omówionymi przez
nią narzędziami
do uprawy winnej latorośli, a używanymi
powszechnie
przez
-ogrodników.
W kolejnym wys1ąpieniu Leopold Schmidt zinteI1pretował pokrótce w Zur mittelalterlichen
Bauernarbe.it
średniowieczny
tekst "Meier Helmbrecht"
w odniesieniu
do różnych chłopskich prac i używanych przy nich narzędziach.
Praca Józefa Buchingera zawiera wyniki ankiety przeprowadzonej
w 1954 1'.
wśi'ód kursantów ośrodka oświatowego na temat używania, w reprezentowanych
przez nich regionach, swego rodzaju "długich" i "skośnych" beleczkowy.ch bron.
Autorowi chodziło o ustalenie w tym wystąpieniu ·pt. Liings- und Quereggen in Niederosterreich.
Ergebnis einer Umfrage
bei einem Kurs im Landesbildungsheim
in
Tullnerbach
zasięgu występowania najstarszych, jego zdaniem, form bron.
Hans Haid-Uingenfeld
w Ein volkskundlicher
Beitrag zur Flachsverarbeitung
in
Otztal in Tirol podał krótki ITS historyczny przetwórstwa
lnu. Z ustaleń Langenfelda wynika, iż na badanym przez niego terenie uprawa oraz dalszy przerób lnu
utrzymał się do wybuchu II wojny światowej, Wśród używanych do przerobu narzędzi na szczególną uwagę zasługuje opisana międlica mechaniczna doczepiona do
młyna wodnego.
Ostatnim ciekawym, chociaż nieco kontrowersyjnym,
jest artykuł
Karla Ilg.
Art
und
Bedeutung
der
landwirtschaftlichen
Geriite
der
deutschstiimmigen
Kolo-
Autor przedstawił w nim wyniki swoich badań przeprowadzonych podczas dwukrotnych
podróży do Brazylii z lat 1965-1968. Przedmiotem
jego zainteresowań były m. in. używane przez emigrantów narzędzia rolnicze nawiązujące w swojej konstrukcji do używanych w rodzinnym kraju. Ilg omówił pewien rodzaj siel'pa, motykę. pług i urządzenia do siewu kukurydzy (Milhomaschine).
Zdaniem autora, pierwsze pługi używane w Brazylii pojawiły
się w połowie
XIX wieku. Zaprowadzili je podobno austriaccy emigranci.
Drugi zeszyt otwiera obszerny katalog wystawy na temat Yolk und Schrift.
nisten
in
Siidamerika.
Geschriebene
Gebet-
bis zum 19. Jahrhundert
und
Gesangbiicher
und
andere
ABC
-
Volkskunst
vom
17.
opublikowany przez Leopolda Schmidta.
Artykuł Waltera Bel'gera o Vierkopfige
Lichtstock
Schufte im niederosterreichischen Weinviertel
(mit 27 Abbildungen
und einer Kart e) zawiera analizę czworobocznych słupowych kapliczek przydrożnych
przyozdabianych
w ludzkie głowy.
Lichtstock-Schaft, dosłownie lichtarzowy trzon, to bardzo interesujący rodzaj kapliczek przydrożnych, jakie dotąd jeszcze zachowały się gdzieniegdzie na terenie dolnej Austrii. Niektóre z nich mają bardzo starą metrykę sięgającą XVI wieku. Czterogłowe ozdoby wyrażają podobno, zdaniem autora, zaklętą w nich czarodziejską
moc, która miała ochraniać ludzi.
Reasumując można stwierdzić, iż niektóre z wyżej omówionych pozycji zasługują
�332
Recenzje,
przeglądy
wydawnictw
i czasopism
na uwagę naszego czytelnika, zwłaszcza Buchingera, Ilga i Langenfelda. Godnym
podkreślenia
jest także fakt prowadzenia
badań nad kulturą emigrantów, dotąd.
u nas nie podejmowanych.
Walerian
Marek Arpad Kowalski, SIadami św·iątków. Ludowa
Warszawa 1971, s. 251, nlb. 7, iI. 40.
Spółdzielnia
Sobisiak
Wydawnicza,
Książka Marka A. Kowalskiego pt. SIadami świątków jest przeznaczona dla szerokich rzesz miłośników sztuki ludowej. Autor podjął tu próbę przedstawienia czytelnikowi ogólnego obrazu rzeźby ludowej na terenie Polski w przekroju historycznym (od VII-XX
w.), przy czym szczególny nacisk położył on na zagadnienia związane ze współczesną twórczością ludową. Zakres przedmiotowy
książki wykracza
znacznie poza świątkarstwo;
obejmuje również ludowe zabawki i rzeźbę o tematyce świeckiej. Omawiana praca, choć posiada charakter
popularnonaukowy,
jest
adresowana głównie do czytelników zaawansowanych
w problematyce sztuki ludowej. Tekst bowiem nie jest dostatecznie poparty materiałem ilustracyjnym, co nie:.tmiernie utrudnia zrozumienie wielu złożonych zagadnień rzeźby ludowej. Zamieszczone w książce nieliczne ilustracje (40 fotografii) w dodatku <nie zostały starannie
dobrane, np. Chrystus Frasobliwy jest reprodukowany
'Pięć razy, brak natomiast
ilustracji
ukazującej
Chrystusa upadającego !pOd krzyżem, czy zabytków rzeźby
z okresu archeologicznego itp.
W rowziale pierwszym !pt. "Źródła rzeŹJby ludowej" autor daje obraz twórczości
rzeźbiarskiej ludu od VII wieku, lecz podane tu wiadomości w większości nie mają
oparcia w materiale źródłowym i wtedy Kowalski tworzy ich rekonstrukcję
lub
przenosi swe rozważania
na grunt sztuki elitarnej, która nie zawsze pozostaje
w związku z tytułową stroną rozdziału .
.,Forma Chrystusa Frasobliwego jak i sam temat wywodzą się 7. wizerunku "Strudzonego Robotnika" terakotowej
rzeźby !pOwstałej ok. 1490 r., której twórcą był
Andrea Briosco" (s. 11). Autor pomija tu Zygmunta Kruszelnickiego I, który szeroko
omówił genezę motywu tzw. "frasobliwego" w sztuce, oraz Tadeusza Dobrzenieckiego 2, 'którego odkrycia w odniesieniu do motywu Chrystusa Frasobliwego na gruncie polskim zasługują na szczególną uwagę.
Nie do przyjęcia jest twierdzenie autora, że " ... w twórczości cechowych warsztatów gotyckich bierze swój początek i rodowód sztuka ludowa" (s. 13).
W rzeźbie ludowej mamy do czynienia z przedstawianiem
rozmaitych stanów
emocjonalnych
z wyjątkiem
uśmiechu, który należy tu do niesłychanie rzadkich
zjawisk. Skąd więc autor wziął przykłady m. in. Madonny, która jest "pełna radości" (s. 64), tymbardziej, że w rzeźbie ludowej głębokie wyrazy psychiczne nie
występują, a wielu współczesnych rzeźbiarzy wprost stwierdza, że "uśmiech rzeźbić"
nie potrafi.
1 Zygmunt
Kruszelnicki,
Z dziejów
postaci "frasobliwej"
w sztuce. Teka Komisji
Historii
Sztuki, t. II, Toruń 1961.
2 Tadeusz
Dobrzenieeki,
Rozmyślania
Dominikańskie.
Próba
charakterystyki.
"Pamiętnik
Literacki",
t. LV, 1964. Legenda o Secie i Drzewie Zycia w sztuce średniowiecznej.
Rocznik
Muzeum
Narodowego
Wf
Warszawie,
t. X, 1966.
�Recenzje,
przeglądy
wydawnict.w
333
i czasopism
Marek
Kowalski,
omawiając
zasięg i częstotliwość
występowania
motywu
'Chrystusa upadającego pod krzyżem, mylnie twierdzi, że rzeźby te cieszą się na
.terenie rzeszowskiego taką popularnością, jak: Chrystus Frasobliwy, św. Florian,
:św. Nepomuceen (por. s. 91-92).
Tymczasem przeprowadzone przez mnie nad tym
.zagadnieniem badania są w zasadzie zgodne z uwagami, które dawniej przedstawili
najwybitniejsi znawcy polskiej sztuki ludowej: Roman Reinfuss i Józef Grabowski.
Tak więc Chrystus upadający pod krzyżem nie występuje na terenie rzeszowskiego,
natomiast jego regionalny zasięg obejmuje województwo krakowskie 3 i częściowo
katowickie. Zainteresowanie
tym motywem rzeźbiarzy ludowych nastąpiło przypuszczalnie pod wplywem silnie rozpowszechnionego
kultu jednej z "cudownych
kaplic" Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie znajduje się figura przedstawiająca
III upadek Chrystusa pod krzyźem.
Na s. 95 czytamy: "Przedstawię nie zawsze może najgłośniejsz)"ch, nie zawsze najbardziej typowych artystów, ale tych, których poznałem. Czy Sipośród wielu innych
zasługują na szczególną uwagę, tego nie oceniam. Ale dla kogoś, kto ich poznal,
kto zaznajomił się z ich smutkami i radościami - na pewno tak". Wynika z tego,
że Kowalski osobiście znał rzeźbiarzy, których dalej przedstawił, a jeśli tak, to pozostaje zapytać: kiedy autor poznał Jędrzeja Wawrę, żyjącego w latach 1864-1937'1
Charakteryzując działalność artystyczną Wawry pisze autor książki, że: "Pisał o nim
znany literat okresu międzywojennego - Emil Zegadłowicz, który spopularyzował
wówczas tego wielkiego artystę; pisał znany etnograf - Tadeusz Se~eryn. Zainteresowanych tą fascynującą postacią, wypada odesłać do ciekawych książek i monografii dwu wymienionych autorów". Przypis 7: "Tadeusz Seweryn: Świątkarz
Powsinoga, Inst. Wyd. Pax, Warszawa 1963." (s. 97). A gdzie jest praca drugiego
autora - Zegadłowicza?
Kowalski, omawiając różnice występujące między twórczością artystyczną ludową a amatorską, zaliczył do tej ostatniej grupy m. in. Serwika (s. 216). Tymczasem, śledząc twórczość rzeźbiarską tego artysty, możemy zaliczyć go do grona ludowych rzeźbiarzy.
Krytyczne uwagi, które zostały tu przedstawione, nie mogą obniżyć popularyzatorskiej roli książki. Autor włożył tu bowiem wielki wysiłek, którego konsekwencją
jest wielostronny i bogaty obraz polskiej rzeźby ludowej. Jednak użyteczność tej
cennej publikacji byłaby znacznie wyższa, gdyby tekst został poparty bogatym
materiałem ilustracyjnym.
Edward
3 Stefania
Krzysztofowiez,
·l. XXIV (1970), nr 2.
Anna
Czekanowska,
Upadek
Etnografia
Chrystusa
muzyczna.
pod
krzyżem.
Metodologia
"Polska
Ozgowicz
Sztuka
metodyka,
Ludowa",
Warszawa
1971, ss. 210.
Etnografia muzyczna jako samodzielna dyscyplina jest nauką stosunkowo młodą.
Mimo to wykształciła ona lub przystosowała do swoich potrzeb, przejęte z pokrewnych nauk, metody zarówno badań jak i opracowywania materiału. Ukazujące się
w Polsce publikacje z zakresu metodologii i metodyki etnografii muzycznej zawie-
�Recenzje, pn:eglądy
wydawnictw
i
czasopism
rają dane, dotyczące niektórych tylko wycinków tej dziedziny I. Pierwszą polską
pracą przedstawiającą
całokształt tych zagadnień jest wydana przez Państwowe
Wydawnictwo Naukowe omawiana praca Anny Czekanowskiej 2.
Praca podzielona jest na dwie części. Część pierwsza - "Metodologia" - zawiera trzy rozdziały.
W pierwszym rozdziale zatytułowanym
"Założenia ogólne etnografii muzycznej"
omówione zostały przedmiot, zakres i cel badań, metody badań oraz zadania rozważanej dyscypliny. Stosunkowo sporo miejsca !poświęca autorka omówieniu pods.tawowych założeń poszczególnych kierunków w etnologii, które miały swoich zwolenników i przedstawicieli
również w etnografii muzycznej. Ponadto, w rozdziale tym
poruszone jest zagadnienie metod badawcz);'ch, które autorka dzieli na metody ogólne i szczegółowe (te ostatnie, mające charakter muzykologiczny, omówione są dopiero w drugiej części - "Metodyka"). A. Czekanowska charakteryzuje
tu metody
ogólne, a więc etnologiczne (analityczno-porównawcza,
geograficzna, funkcjonalna
i strukturalna),
socjologiczne, psychologiczne i history,czne oraz stosowane równie?
w etnografii muzycznej jako "techniczno-pomocnicze",
postępowanie kartograficzne
i statystyczne.
W drugim rozdziale - "Z historii wykształcania
się etnografii muzycznej jako
samodzielnej dyscypliny naukowej" - przedstawila autorka historię etnografii muzycznej od jej początków, wywodzących się z psychologii dźwięku i akustyki. aż
do stanu współczesnego. W rozdziale tym omówione zostały zarówno poszczególne
etapy rozwoju tej nauki, jak i jej przedstawiciele, główne szkoły i ośrodki.
Kolejny
rozdział poświęcony
jest wskazówkom
dotyczącym
wyboru tematu.
który, zdaniem autorki, powinien być uzależniony od charakteru materiału oraz od
koncepcji metodologicznej
reprezentowanej
przez badacza. W dalszej części przechodzi A. Czekanowska do omówienia typów źródeł ze szczególnym uwzględnieniem
badań terenowych oraz wskazuje na konieczność krytycznej oceny zebranego materiału.
Drugą część pracy - zatytułowaną
"Metodyka" - otwiera rozdział, którego zadaniem jest przedstawienie
'Prac i metod pomocnych z jednej strony w przygotowaniu materiału do opracowania, z drugiej zaś w samym opisie materiału. Autorka
omawia trzy sposoby zapisu tekstu muzycznego: transkrypcję tradycyjną, transkrypl Patrz
m. in.: A. Chybiński,
O metodach zbierania i porządkowania
melodii ludowych
(w:) O polskiej muzyce ludowej, opr. L. Bielawski,
Kraków
1961; A. Czekanowska,
J. Dadak.
Nowoczesne badania porównawcze.
Problematyka
i możliwości
realizacyjne,
"Muzyka"
1970.
nr 2, s. 27-35; A. Czekanowska,
Zastosowanie polskich metod statystycznych
do klasyfikacji
melodii ludowych,
"Muzyka"
1969. nr 4, s. 3-18;
A. Rieger, Zagadnienie
leksykalnego
indeksowania melodii ludowych,
"Lud",
t. XLII. cz. 1, Wrocław
1956, s. 554-606; J. M. Sobiescy.
Instrukcja
w sprawie zbierania muzyki ludowej, "Muzyka"
1950, nr 1; J. Sobieska.
Transkrypcja muzyczna dokumentalnych
nagrań polskiego folkloru,
"Muzyka"
1964, nr 3-4, s. 68-110;
J. Stęszewski,
Z zagadnień teorii
i metod polskich
bada'ń folkloru
muzycznego
(sytuacja
i tendencje w okresie po 1945 roku), "Muzyka"
1970, nr 2. s. 11-26; tenże:
Prolegomena do
klasyfikacji
etnomuzykologicznych,
"Muzyka"
1966, nr 3/4, s. 3-17.
2 Autorka
opublikowała,
prócz
omawianej,
m. in. następujące
prace
i artYkuły:
Pieśń
ludowa
Opoczyńskiego
na tle problematyki
etnograficznej,
"Studia
muzykologiczne",
t. 5,
Kraków
1956; Badania nad muzyką ludową w ostatnim dziesięcioleci.u (w latach 1945 do 1955),
..Lud",
t. XLIII,
Wrocław
1958, s. 122-156;
Les anciennes melodies de noce en Pologne
(VIe Congres
into de sciences
atropo!.
et etnologiques).
t. 2, Paris
1960-64, s. 97-99; Pieśni
bilgorajskie.
Przyczynele do intetrpretacji
polskiego pogranicza poludniowo-wschodniego,
"Pra-·
ce i materiały
etnograficzne",
t. XVIII, cz. n, Wrocław
1961, S. 203; The Musical
Idioms
Of the European Part of Sovietunion,
(w:) East European
Folk Music,
Seattle
1963; Th~
Diatonic Melodies on the Narrow Range in Slavic Countries, "Lud",
t. L, cz. 2, Wrocław 1966,
S.
392-410;
Problem związków
ogólnosŁowiańskich
a wąskozakresowy
typ melodyczny,
"Muzyka", 1968, nr l, s. 31-48; patrz też: przypis 1.
�Recen.zje, pr.:eglądg
lUgclawn/elw
i
czasopism
cjt; 'komen1owaną zawierającą elementy zapisu muzycznego i opisu słownego oraz
zapis elektroakustyczny.
Najszerzej przedstawiona
została tradycyjna
metoda zapisu, która, jakkolwiek rozszerzana i uzupełniana innymi metodami, jest w dalszym
ciągu najczęściej stosowana. W pracy A. Czekanowskiej ta metoda transkrypcji
omówiona jest w odniesieniu do poszczególnych elementów składających
się na
utwór muzyczny (agogika, metrum, melodyka itd.). Podsumowując autorka stwierdza że mimo stosunkowo daleko idących udoskonaleń, transkrypcja
muzyczna powi~na być uzupełniana nagraniem, w niektórych zaś przypadkach jako uzupełnienie pożądana jest też dokumentacja filmowa.
Z kolei przedstawione zostały metody klasyfikacji i typologii utworów muzycznych, Zl' szczególnym uwzględnieniem tych metod, które obecnie stosuje się najszerzej. Spośród tych ostatnich jako pierwsza omówiona jest leksykograficzna metoda
A. Riegera. polegająca na systematyzowaniu
incipitów tekstu muzycznego według
kolejności cyfr obrazujących stosunki wysokościowe (odległości), zachodzące między
poszczeg61nymi dźwiękami incipitu. Kolejna metoda - gramatyczna, którą wprowadził w SW~'ch pracach na szerszą skalę B. Bartók, polega na stopniowym porządkowaniu grup ogólnych wyodrębnionych
uprzednio z opracowywanego
materiału. Porządkowania wewnętrznego grup ogólnych dokonuje się kolejno, według
wybranych kryteriów stylistycznych (struktura sylabiczna wersów muzycznych, typ.
struktury rytmicznej, szczegółowy obraz Tytmiczny oraz właściwości formalne i tonalne). OmóWienie tej metody będącej, mówiąc .słowami autorki, "klasycznym przyldadem porządkowania według kolejnych przybliżeń", uzupełnione jest krótką charakterystyką wprowadzonego przez Bartóka systemu symboli i znakowania. Kla. syfikacja O. A. Elscheków, zbliżona w swym ogólnym założeniu do metody B. Bartoka, uwzględnia w 3-stopniowej analizie możliwie pełną liczbę kategorii opisowyc~
(trzecia z kolei analiza materiału uwzględnia aż 35 kryteriów). Wyniki analiz pot·ządkowane .są przy pomocy kart perforowany;ch.
Szczególnie szeroko omówiona jest taksonomiczna
metoda klasyfikacji,
która
została wprowadzona po raz pierwszy do etnografii muzycznej przez A. Czekanowską. Zgodnie z tą metodą, na podstawie analizy materiału ustala się cechy
ogólne i specyficzne oraz te cechy, które w największym stopniu różnicują material.
Po obliczeniu rozmiarów różnic między melodiami opracowuje się tzw. tabelę odległości (opartą na tzw. tabHcy Czekanowskiego), która z kolei staje się podstawą
do graficznego przedstawienia (diagram lub dendryt) porządkującego obliczone rozmiary różnic. Ten graficzny obraz pozwoli, zdaniem autorki, ustalić wstępnie
względną chronologię badanych wytworów oraz będzie przydatny przy wykryciu
tych czynników zewnętrznych, które na te wytwory oddziaływały (jedność obszaru,
czasu czy funkcji). Aby uzyskane dane były ścisłe, należy następnie przeprowadzić
badania kontrolne (m. in. kontrola trafności doboru cech za pomocą dendrytu odwróconego). Podobnie jak i powstałe, tak i ten fragment pracy ilustrowany jest szeregiem wykresów pozwalających na dokładniejszą analizę omawianej metody.
Po przedstawieniu metod przydatnych do wnikliwej analizy i systematyki materiału przechodzi A. Czekanowska do szczegółowego omówienia najważniejszych
kategorii Gpisowych doty·czących jego właściwości stylistycznych (tonalność, metrorytmika, architektonika, wykonawstwo).
Omawiając tonalność, przedstawia
A. Czekanowska systematykę skal muzycznych charakteryzując
poszczególne typy i skale, a także omawia typowe dla muzyki ludowej zjawiska tonalne polegające, bardzo ogólnie mówiąc, na występowaniu częstych odchyleń od podstawowego materiału dźwiękowego skal (np. zmienna
intonacja niektórych stopni, tzw. skale defektywne itp.). Jednocześnie znajdują się
tu dane o stanie badań nad skalami, a także o ich rozprzestrzenieniu
geograficz-
�336
Recenzje,
pl·z'eylą<!y wydawnictw
i czasopism
nym na sw lecie. Podany materiał zilustrowany jest przykładami nutowymi oral:
tabelą przedstawiającą zestaw systemów tonalnych.
We fragmencie omawiającym zjawiska metrorytmiczne
wyodrębnia autorka następujące zagadnienia: rodzaje jednostek czasowych, rodzaje członków rytmicznych
i zasady ich konstrukcji, rodzaje przebiegów rytmicznych oraz próbykla~yfikacii
zjawisk
metrorytmkznych
ze szczególnym uwzględnieniem
metod stosowanych
w dotychczasowych opisach.
Architektonika,
która stanowi kolejną kategorię opisową, omówiona jest równie
szczegółowo jak obie poprzednie. Przedstawione są tu rodzaje przebiegu formy, rodzaje konstrukcji formalnych i spójni strukturalnych
oraz rodzaje proporcji układu
formy. Podsumowując
powyższe, podaje autorka systematykę właściwości architektonicznych (tab. 4) oraz omawia rozmieszczenie geograficzne poszczególnych rodzajów formy.
Jako ostatnią kategmię opisową wyodrębniła
A. Czekanowska wykonawstwo.
omawiając szeroko zarówno rodzaje aparatu wykonawczego", jak i maniery wyko·
nawcze.
Wszystkie uwzględnione przez autorkę kategorie opisowe przedstawione są wielostronnie. Podkreślić też należy dużą ilość przykładów nutowych ilustrujących doskonale poszczególne zagadnienia omawiane w tekście oraz syntetyczne przedstawianie niektórych problemów w tabelach.
Zakończenie pierwszego rozdziału części metodycznej omawianej pracy zawiera.
podane wg B. Bartoka i Z. Estreichera, przykłady samego opisu materiału. Autorka
zwraca też uwagę na konieczność ujęcia w ·charakterystyce opracowanego materiału
nie tylko jego cech wewnętrznych
(stylistycznych), ale także cech zewnętrznych
(zwłaszcza czynników funkcjonalnych).
W kolejnym rozdziale, który zatytułowany
jest "Perspektywy
rozwojowe etnografii muzycznej", A. Czekanowska podsumowuje współczesne osiągnięcia badań
etnomuzykologicznych,
które widzi przede wszystkim w stosowaniu najnowszych
metod badawczych. W dalszej części rozdziału autorka przedstawia
interesujący
projekt przyszłych badań porównawczych w zakresie etnografii muzycznej. Rozdział
ten stanowi zakończenie i podsumowanie omawianej pracy.
Podsumowując powyższą, bardzo pobieżną charakterystykę
pracy, należy jes'zc:~e
raz podkreślić jej pionierski charakter. Jak już wspomniano, jest to pierwsza polska
publikacja
obejmująca
całokształt zagadnień związanych z etnografią muzyczną.
Przejrzysty układ pracy, a także duża ilość przykładów, pomagają w przyswojeniu
i prawidłowej
interpretacji
poszczególnych zagadnień. Doskonałym uzupełnieniem
jest, poza samymi przykładami nutowymi czy wykresami, duży materiał dotyczący
zarówno stanu badań, jak i samej muzyki poszczególnych ludów, który autorka podaje konsekwentnie
w większości rozdziałów. Niezwykle celowe wydaje się także
syntetyczne zestawienie niektórych zagadnień w tabelach. Dużą zaletą pracy jest
szeroko ujęta literatura podana przez autorkę w przypisach. Uzupełnienie omawianej publikacji stanowią: bibliografia, indeks nazwisk i indeks rzeczowy.
Wydaje się więc, że książka ta będzie służyć nie tylko studentom muzykologij
i wyższych szkół muzycznych, jak to zakłada autorka, lecz że ,stanie się ona podstawową lekturą dla wszystkich tych, którzy zajmują się etnografią muzyczną.
Krystyna
3 Wydaje
równorzt:dnego
się. iż w tabeli
z polifonią
czy
6 bardziej
heterofonią;
Tubaja
trafne
byłoby
użycie
terminu,
"homofonia"
jako
autorka
natomiast
stosuje
ol{reślenie
"harmonia".
�IV.
o
R
K
N
A
K
I
Lud, t. 56, 1972
SPRAWOZDANIE
Z DZIAŁALNOSCI
ZARZĄDU GLOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTW A
LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD 20 WRZESNIA
1970 R. DO 30 CZERWCA
1971 R.
I. Stan
Towat-zystwo nasze posiada
wadzona działalność statutowa.
Lp.
organizacyjny
19 Oddziałów, za pośrednictwem
Są to następujące Oddzialy:
T
Oddział
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
15
23
20
50
36
13
21
23
70
17
60
90
70
14
11
11
Razem:
22 -
Lud,
tom
LVI
cZłonków
13
25
66
Gdańsk
Kielce
Kraków
Koszalin
Lublin
Łańcut
Łódź
Mszana Dolna
Olsztyn
Opole
Przemyśl
Poznań
Sanok
Toruń
Warszawa
Wroc!aw
Zabrze
Zakopane
Zielona Góra
1
2
Ilość
których
648 członków
jest
pro-
�338
Kronika
Notowany w okresie sprawozdawczym
spadek liczby członków jest. wynikiem weryfikacji, wynikającej
ze statutu Towarzystwa.
Ponieważ rozwój Towarzys·twa zależny jest od aktywności i liczby członków, należy zwrócić uwagę Oddziałów na
podjęcie akcji werbow.ania nowych członków. Społeczno-naukowy
charakter Towarzystwa naklada na nas obowiązek skupiania w jego szeregach nie t.ylko etnografów, ale również i przedstawi·cieli pokrewnych dyscyplin naukowych oraz miłośników kultury ludowej.
Zgodnie z uchwałą WZ w Międzyrzeczu scentralizowany
system pobierania składek członkowskich
został zdecent.ralizowany.
Umożliwia t.o teoret.ycznie bezpośrednią kontrolę nad wpływami
składek członkowskich
w Oddziałach. niemniej nie
napawa optymizmem,
gdyż na zaplanowanych
68.SHO,zł składek członkowskich
wplynęlo do dnia 31 sierpnia br. ,tylko 7.405,- zł. Ponieważ składki członkowskie
stanowią część naszego budżetu, zaś zadłużenia z tytułu składek zostają nam przez
Polską Akademię Nauk potrącane z dotacji, apelujemy o terminowe opłacanie składek, zaś prezesów Oddzialów i delegatów prosimy o dołożenie wszelkich starari
w zakresie egzekwowania zaległych składek.
Podczas Walnego Zgromadzenia
Delegatów w Międzyrzeczu w dniu 19 września
1970 r. dokonano wyboru Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej
i Sądu
Koleżeńskiego
PTL. Władze Towarzystwa
w ciągu ub. roku nie uległy zmianie.
Skład Zarządu Gl. PTL jest następujący:
prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska (prezes), prof. dr Maria Znamierowska-Pri.i..fferowa
(wiceprezes). doc. dr Adolf
Nasz (wiceprezes), doc. dr Bronisława Jaworska
(sekretarz generalny), dr Leszek
Itman (z-ca sekretarza generalnego), prof. dr Stanislaw Bąk (skarbnik), dr Stanislaw Blaszczyk (z-ca skarbnika), prof. dr Józef Burszta (przewodniczący Rady Wydawniczej), członkowie: mgr Maria Suboczowa, mgr Piotr Kaleciak, dr Anna Kowalska-Lewicka,
prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa,
prof. dr Franciszek Wokroj.
prof. dr Maria Frankowsl.;a, prof. dr Roman Reinfuss, dr Longin Malicki, doc.
dr Zbigniew Jasiewicz, dr Kazimierz Pietkiewicz, mgr Aleksander Posern-Zieliński,
prof. dr Aleksander
Godlewski
(z-ca członka). mgr Stefan Lew (z-ea członka).
mgr Janusz Optołowicz (z-ca członka).
W sklad Głównej Komisji Rewizyjnej wchodzą: Ignacy Kuźniewski (przewodniczący), mgr Józef Jastrzębski
(sekretarz), dr Bogusław Linette (członek), dr Jan Dekowski (z-ea członka), mgr Przemysław Niedźwiedziński
(z-cn członka).
Skład Sądu Koleżeńskiego: dr Tadeusz Prus- Wiśniowski (przewodniczący), członkowie: dr Maria Biernacka, mgr Antoni Kuczyński. dr Wanda Jostowa. mgr Józef
Lech.
II.
D z i a ł a I n ość
Za r zą d u
Gló w nego
jego
organów
W okresie sprawozdawczym
odbyły się trzy posiedzenia plenarne Zarządu Głównego oraz cztery posiedzenia Prezydium Zarządu. Glówna Komisja Rewizyjna prl;eprowadzHa 2 kontrole <:lziałalności ZaI'Ządu Gl. PTL i Redakcji DwOK. S7JCzególy
ustaleń zawarte są w sprawozdaniu
GKR PTL. Sąd Koleżeński woluesie
sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Ponadto zgodnie :t, zaleceniami Zarządu
Głównego z 18 września 1970 1". w Międzyrzeczu odbyło się posiedzenie komisji,
powolanej w celu przeanalizowania
pracy biura PTL.
Tematem posiedzeń Zarządu Głównego były bieżące sprawy administracyjno-finansowe,
wydawnicze,
organizacy jne oraz naukowe.
Sprawom
administracyjno-
�Kronika
-finansowym i wydawniczym
poświęcona jest dalsza część sprawozdania.
W zakresIe spraw organizacyjnych
i naukowych glówną uwagę poświęcono w okresie sprawozdawczym organizacji IV Seminarium Amery'kanistycznego
w Poznaniu, Walnemu
/,:gromadzeniu w Gdańsku, Seminarium
nad pożywieniem
ludowym oraz narodowym w Krakowie, współpracy naukowej z zagranicą w szczególności Kongresowi
Folklorystycznemu
w Skopje, Kongresowi Etnologii Europejskiej
w Paryżu, w którym z ramienia PTL udział wzięli: doc. dr Bronisława
Jaworska,
prof. dr Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
oraz prof. dr Józef Burszta i Sesji Muzealniczej
w Paryżu.
Prezes Towarzystwa,
prof. dr K. Zawistowicz-Adamska
i sekretarz
generalny,
doc. dr 11.. Jaworska (}pracowaly i zlożyły na ręce przewodni·czącego komisji rządowej do spraw nauki, prof. J. Szczepańskiego, memoriał o stanie i potrzebach etnografii polskiej ze sZC'.lególnym uwzględnieniem
kształtowania
kadry etnograficznej.
Cl.lonkowie Zarządu w dalszym ciągu ubiegali się w Polskiej Akademii Nauk
() powolanie Komisji Etnogr'aficznej
przy PAN, gdyż mimo dotychczasowych
staI'ań etnografowie nie m.ają dotąd w PAN swojego przedstawiciela.
Doceniając sprawę opracowań
bibliograficznych
oraz prestiżowe
znaczenie polskiej bibliografii na arenie międzynarodowej,
Zarząd postanowil
włączyć do prac
bibliograficznych
pracownika
biblioteki mgr Jadwigę Klodnicką.
W okresie międzyzjazdowym
działalność Towarzystwa
została poddana kontroli
przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk, Wydzial Finansowy Rady Narodowej m. Wrocławia i przez Zaklad Ubezpieczeń Społecznych.
Wnioski pokontrolne
Polskiej Akademii Nauk zostały omówione i przeanalizowane przez Prezydium Zarządu Glównego i Zarząd. Przyczynią się one niewątpliwie do usprawnienia
dalszej pracy. Zasadniczych
zastrzeżeń co do prawidłowości
wydatków i działalności Towarzystwa
PAN nie zglaszała. Pozostale dwie kontrole
niC'stwierdziły żadnych uchybier'l.
wymiana
wydawnictw
W okresie sprawozdawczym
wptynęlo do biblioteki Towarzystwa
ogółem 1.256
egzemplarzy 'książek, w tym: 1.108 egz. z wymiany, 125 egz. z zakupu, 7 egz. z darów i 16 egz. wydawnictw własny.ch.
Zakupy byly dokonywane w ramach zatwierdzonego
limitu, w oparciu o katalogi
i biuletyny krajowe 01'<]70 '.agraniczne.
W okresie sprawozdawczym
zakupiono książek za 15.607,50 zl.
Z księgozbiol'u skorzystało
w okresie sprawozdawczym
2.295 czytelników,
wypożyczając HBll
książek. Na zewnątrz
wypożyczono
2HO osobom
i instytucjom
:nO książek. W ramach usług międzybibliotecznych
wypożyczono 20 książek.
W okresie oel 20 sierpnia do l;~ listopada 1970 1'. przeprowadzono
inwentaryzację
eI.lieł zwal'tych. Stwierdzono braki na kwotę zł 446,- oraz odnaleziono książki poprzednio uz.nan.' za zaginione wartości 2.956,- zl. Inwentaryzację
przeprowadzili
pracownicy bibliotC'ki pl'Z)' udziale jej opiekunów. bez pomocy z zewnątrz. Zaoszczędzono w ten SpOS(liJ kWotę lO tys. z!.. przewidzian<:j na -ten cel. W roku 1972 planuje
się inwentaryzację czasopism.
W zakresie prac bibliograficznych
przygotowano
wyciągi pozycji etnograficznych
z ..Bibliografii Zawartości Cza~opism" oraz ,.PI7.ewodnika Bibliograficznego"
z pierwszego pó!rocza 1971 r.
W okresie sprawozdawczym
przeprowadzono
wnikliwą
weryfikację
wymiany,
�340
Kronika
w wyniku której skreślono z rejestru kontrahentów
lO instytucji, nie wywiązujących
się z umowy. Nawiązano
też nowe kontakty
z 5 instytucjami
zagranicznymi.
W okresie tym prowadzono wymianę wydawnictw
z 222 instytucjami, w tym zC'
166 zagranicznymi i 56 krajowymi.
Dział wymiany współpracował
z: 1) Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, 2) Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN
w Warszawie, do których przekazywał roczne wykazy wpływających zagranicznych
czasopism i dzieł zwartych. Wykaz ważniejszych
zagranicznych
nabytków dziel
zwartych jest drukowany w "Ludzie".
IV.
D z i a ł a l n ość
w y d a w n ic z a
W okresie od ostatniego
cze. Są to:
popularyzacja
Walnego Zgromadzenia
ukazały
wydawnictw
się 4 pozycje wydawni-
1. "Lud", tom 54, pod redakcją prof. dr J. Bllrszty,
22,5 ark.
w opracowaniu J. Majchrzaka, pod redakcją
prof. dr St. Bąka, sfinansowane w całości przez Prezydium Rady Narodowej we Wrocławiu,
llJ.4
2. Dolnośląskie
pieśni
ludowe
3. Materiały
etnograficzne
z powiatu limanowskiego,
zesz. II, pod redakcją
mgra P. Kaleciaka, częściowo sfinansowane przez Prezydium Pow. Rady
Narodowej w Limanowej,
11,4. Praca
Marii
Wieruszewskiej-Adamczyk,
pt. Sankcje
systemu
społecznej
wobec rodziny
wiejskiej,
jako tom XIII Łódzkich
Etnograficznych,
pod redakcją prof. K. Zawistowicz-Adamskiej,
sowana przez Prezydium Woj. Rady Na,r'odowej w Łodzi,
Do Walnego
Zgromadzenia
wydano
łącznie
"
kontroli
Studiów
sfinan11,- "
54,9 ark.
W produkcji drukarskiej znajduje się 55 tom "Ludu", pod redakcją prof. Burszty,
objętości około 27 arkuszy wydawniczych.
Tom ze względu na koszt ukaże się
w styczniu 1972 r. Do druku w roku bieżącym zostanie przekazany jeszcze 31 zeszyt
Archiwum Etnograficznego, zawierający pracę Feliksa Olesiejuka, pt. Obrzędy weselne w Lubelskiem.
Na wydanie tej pozycji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie przekazało kwotę 45 tys. zł. Praca ta ukaże się w IV kwartale bl'.
Ponadto w tekach redakcyjnych
znajdują się przygotowane do druku dwie pozycje z serii Biblioteki Popularnonaukowej:
Podania
polinezyjskie
w opracowaniu
mgr Henryki
Romańskiej,
pod. red. Aleksandra
Posern· Zielińskiego
i Dum'Y
ukraińskie
w przekładzie i opracowaniu Mirosława Kasjana, pod red. prof. J. Klimaszewskiej.
Ostatnia wyszczególniona
pozycja zostanie częściowo sfinansowana
przez Kujawsko-Pomorskie
Towarzystwo Kulturalne w Bydgoszczy.
W opracowaniu redaktorskim znajdują się 4 prace: Sląska rzeźba ludowa wopracowaniu mgra Edwarda Ozgowicza, pod red. doc. A. Nasza, częściowo finansowana
przez Radę Narodową m. Wrocławia; Strój cieszyński
w opracowaniu
Gustawa
Fierli, pod red. prof. A. Kutrzeby-Pojnarowej;
Bibliografia
etnografii
polskiej
w opracowaniu
Bolesława Gawina, pod red. mgr Haliny Bittner-Szewczykowej;
Szkice z dziejów
języka i kultury
Prasłowian
T. Lehr-Spławińskiego,
pod red. prof.
St. Bąka.
Teka redakcyjna
jewa.
zawiera
też Bajki
macedońskie
w przekładzie
dra Kole Simiczi-
�[{Tonika
341
Po rezygnacji prof. dra Juliana Krzyżanowskiego
ze stanowiska redaktora "Literatury Ludowej" kierownictwo
merytoryczne
czasopisma przejął prof. dr Czesław
Hernas z Wrodawia.
Zgodnic z planem prof. Hernasa, przyjętym przez Prezydium
Towarzystwa
ustalono. ;i.e: 1) Pismo ukazywać się będzie od początku 1972 roku
we Wrocławiu jako dwumiesięcznik
(zgodnie z brzmieniem podtytułu) w objętości
ok. 4 ark. druk. z datowaniem aktualnym,
2) zaległe roczniki (1969-1971)
zostaną
wydane jako trzy tomy zbiorcze z numeracją 1--6 o odpowiednio poszerzonej objGtości w miarę możliwoś-ci wydawniczych
PTL już w trakcie wydawania
dwumiesięcznika. :l) pismo zgodnie z brzmieniem tytulu zachowa charakter
literacki, ale
przewiduje się także ogłaszanie artykułów z pogranicza, ukazujących związki tekstu
literackiego z muzyką. sztuką, obrzędowością, życiem spolecznym etc., 4) ze względu
na potrzeby badawcze i niewielką objętość pisma "Literatura
Ludowa" ograniczy
swój zakres tematyczny do twórczości ludowej polskiego terytorium
(w rozumieniu
historycznym) i badania związków komparatystycznych,
5) pismo prowadzić będzie
badania nad twórczością ludową środowiska
wiejskiego
i środowiska
miejskiego,
nad twórczością ustną i ludowym drukiem, nad historią różnych nurtów ludowej
literatury od czasów najdawniejszych
po współczesność, a także badania nad wzajemnym przenikaniem
tekstów i motywów między niższymi i wyższymi kręgami
literatury, fi) pismo winno szczególnie stymulować
rozwój prac teoretycznych,
genologicznych i metodologiczny'ch; w tym zakresie obok prac polskich 'przewiduje
się także systematycznc
ogłaszanie przekładów autorów obcych, 7) przewiduje
się,
7.e obok artykulów i recenzji, pismo poświęci nieco miejsca na ogłaszanie tekstów
ludowych, a tak;i.e -- jeśli objętość pozwoli na to - wprowadzi stałą kronikę informacyjną. H) realizacja tego programu zależna będzie oczywiście od zawartości
tek redakcyjnych,
które wolno mieć nadzieję zaczną się zapelniać zanim
jeszcze ukaże się przygotowywany
w tej chwili nr 1-2 rocznika XV.
Plan wydawniczy Towarzystwa
na rok 1971 przewidywał
wydanie 125 arkuszy
wydawniczyeh przy dota{:ji 570000 zł. Ponieważ dotacja na cele wydawnicze wynosi
ostatecznie 429000 zl wykonanie planu będzie kształtować
się w granicach 60"10.
Plan wydawniczy na rok 1972 w pierwszej wersji opiewał na 173 arkusze i zgodnie
z zale<'eniern PAN został obniżony -do 142 arkuszy. Do wydania w roku 1972 przewidziane Sił naslę-pujące pO'Z,Y'Cje:
"Lud", tom 56
"Literatura Ludowa"
"Łódzkie Studia Etnograficzne"
-
30 ark.
10
10
Strój cieszY1iski
Dumy llkrai1iskie
6
li
Bajki
8
BibL
macedońskie
etnogr.
polskiej
O polszczyzna
leg
relacji
1JJ
1840
8
1'.
Sriczniewskiego
Hazem :
12
92 ark.
W okresie sprawozdawczym
Towarzystwo nawiązało współpracę z Kujawsko-Pomorskim Towarzystwem
Kulturalnym
i Opolskim Towarzystwem
PrzYJaciół Nauk,
które wraz z naszym Towarzystwem
pokrywać będą koszty związane z wydaniem
,.Dum ukraińskich" i .,Opolszczyzny w 11l4D roku".
Plan sprzeda;i.y w.vdawnictw na rok bież. wynosi 150 tys. zł i zostanie znacznie
przekroczony. Do :31 sierpnia br. sprzedano ogólem wydawnictw
za 168142 zł. Ko-
�342
Kronika
rzystne wyniki w sprzedaży osiągnięto m, in, dzięki rozesłaniu kilku tysięcy ofert.
obniżce cen niektórych wydawnidw
oraz zorganizowaniu
w Ośrodku Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Warszawie wystawy-sprzedaży
wydawnictw
Towarzystwa,
V, D z i a ł a l n ość
(i
n a n s () w a
Sprawo:~danie finansowe
Towarzystwa
za rok ł970 zostało złożone i przyjęte
przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk w dniu 20JL1971 1', Przesunięcie
tel'minu złożenia sprawozdania
za rok 1970 nastąpiło za zgodą Biura Finansowego
PAN, Fakt ten 'został spowodowany
tym, że gL księgowy Ob, A. Nienartowicz bez
zgody Zarządu zwolnił się z dniem 31.XII,1970 1'.
Sprawozdaniem
objęto dZJiałalność wszystkich jednostek organizacyjnych
Towarzystwa, któl"e w odpowiednim
czasie nadesłały dokumentację
finansowo-księgową.
Niektóre jednak z nich mimo monitów ze strony Zarządu nic dopełniły obowiązku
nadesłania
zarówno dokumentacji
finansowej
jak i inwentaryzacji
majątku, Nałeży podkreślić, że tego rodzaju zaniedbania
Zarządów Oddziałów nie mog'l mieć
miejsca w przyszłości. NaraZJić to bowiem może Towarzystwo na zakwesti<)l1owan;e
zbiorczego sprawozdania
przez Polską Akademię Nauk jak i inne organa kontrolne,
Stan majątkowy Towarzystwa na dzień 31.XII.1970 1', wynosił łącznic zł 6,259,681.14
z tego: zapasy wydawnictw
zł 3,123.830,75; ruchomości zł 212,820,06; księgozbiory
i archiwum
zł 1.665.652; nakłady na przyszłą produkcję wydawniczą
zł 974.284.25
oraz gotówka w banku, materiały i należności na sumę zł 28:~,094,08, Zobowiązania
Towarzystwa
wylrażają się sumą zł 695,876,44, W znacznym
sitopniu urealniono
wartość zapasów wydawnictw
w wyniku podjętej uchwały Zarządu w sprawie
przeceny niektórych prac, Suma przeceny wyniosła 901.545,- zł
W roku ubiegłym
w -d'ziała~ności finansowej
Towarzystwa
wystą'pily pewno:>
trudności
spowodowane
pozaplalJ1owymi
wydatkami.
zamykającymi
się sumą
zł 108,155,60. Były to wydatki z wyroków sądowych ze spraw z lat ubiegłych,
Budżet Towarzystwa
za rok 1970, zatwierdzony przez PAN pismem z 5,VI.1970 r,
przedstawiał się następująco:
Dochody ogółem: plan 1.979.701. wykonanie
1.963,307. co stanowi 99,5"/0 w tym:
1) dochody ze składek członkowskich - plan 18.060, wykonanie 111,900:2) dochod\'
ze sprzedaży wydawnictw
- plan 449.828, wykonanie 420.407; 3) wpłaty na pokrycie kosztów wydawnidw
zleconych, plan 207.813, wykonanie 220,000. 4) dotacja PA r
plan 1.304.000, wykonanie
1.304,000. Koszty ogółem: plan 1.979,701, wykonanie
1.959,270, 'co stanowi 98,9% w tym:
1) działalność statutowa:
popularyzacja
wiedzy, plan 114,764, wykonanie 611,8511.---:
biblioteki, plan 83,825, wykonanie
87.055; administracja,
plan 151.1175, w.vkonunil~
165.247. 2) działalność wydawnicza,
plan 1.421,424. wykonunie r.:W9J175: ;) działalność wydawnicza złecona, plan 207,813, wykonanie 239,033
Zal'ówno dochody jak i koszty kształtowały
się w zasadzie w granicach założer\
budżetowych, Ujemnym zjawiskiem by lo prr.ekroczenie kosztów w § 12 -- fundusz
honorariów o kwotę zł 87,010,- mimo, że przekroczenie
to merytorycznie
jest uza,adnione.
Budżet Towarzystwa na rok 1971 został zatwierdzony przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk pismem z dnia 10JV.1971 1', w sumach niewiele wyższych zarówno po stronie dochodów jak i kosztów od budżetu wykonanego za rok 1970.
�Kronika
343
W budżecie na rok 1971 dokonano podlliaiu środków finansowych, mając na uwadze
zabezpieczenie dotychczasowej działalności Towarzystwa z uwzględnieniem
dofinansowania Oddziałów. Podkreślić należy konieczność terminowego opłacania składek
członkowskich. Polska Akademia Nauk obniżyła bowiem w porównaniu
z rokiem
ubiegłym clotacjq o sumę zł 27.000,
właśnie z powodu nieopłaconych na dziel'!
:1l.xU.1970
sklaclek członkowskich.
Sprawozdaniem
7. działalności finansowej Towarzystwa objęto okres pierwszego
pc'llrocza bieżącego roku.
Dochody ogólem -- plan UlB7.630, wykonanie 941.863,79 co stanowi 47,5% w tym:
l) dochody ze składekj. plan 68.880, wykonanie 3.375,-;
2) dochody ze sprzedaży
wydawnictw, plan 509.000, wykonanie 260.671,20;
3) wpłaty na pokrycie
kosztów
wydawnictw
zleconych, plan 157.150, wykonanie
56.819,58.
4) dotacja
PAN, plan
t.252.000, wykonanie 0.11.000,-_
Koszty ogółem: plan 1.979.9UO, wykonanie 742.656,60
co stanowi 37,5%, w tym:
l) działalność statutowa:
popularyzacja
wiedzy, plan 67.150, wykonanie 26.400,05;
biblioteki. pliln !li.200, wykonanie 34.027,-80; administracja,
plan 167.350, wykonanie
iB.150.fiO; 2) d:~iaialność wydawnicza,
plan 1.497.130,
wykonanie 538.964,86
3) dzialillność wydawnicza zlecona, plan 157.150, wykonanie 65.113,29
Przytoczone powyżej dane nie odzwierciedlają
w pełni stanu faktycznego, ponieważ szereg OddZJiałów nie nadesIało 'dokumentacji finansowej za pierwsze półrocze.
W roku bieżącym Zal"Ząd Główny Towarzystwa
podjął uchwałę, zmierzającą do
zwiększcnia środków finansowych, pozostający'ch w dyspozycji Oddziałów. Uchwala
ta u<;tala. że całość wpływów ze składek członkowskich oraz ze sprzedaży wydClwnictw puzostaje w dyspozycji Oddziałów.
Plan pracy na rok 1972 zakłada prowadzenie dotychczasowych agend z uwzględnieniem większej aktywności Oddziałów. Pierwsze kroki w tym kierunku uczyniono
już w !'Oku bieżącym poprze7. zapewnienie
Oddziałom środków na prowadzenie
dzialalności popularyzacyjno-naukowej.
O ile będące w tym roku do dyspozycji Oddl.iałów fundusze zostanq odpowieclnio wykorzystane
Zarząd zapewni Oddziałom
większą pomoc finansową. Powinno to przy'czynić się do ożywieni·a działalności popularyzacyjno-naukowej
oraz liczebnego wzrostu Towarzystwa.
Szczegółowy
plan działalności
wydawniczo-popularyzacyjna-naukowej
zostanie
opracowany dopiel'-O po uzyskaniu preliminarza
finansowego z Polskiej Akademii
Nauk na rok 1972.
Wiceprezes PTL
doc. dr Adolf Nasz
XLVI WALNE ZGROMADZENIE I SESJA NAUKOWA
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
W dniach 17-19
wrzesma 1971 roku odbyło się w Gdańsku-Oliwie,
w Pałacu
Opatów, XLVI Walne Zgromadzenie PTL, połą'C7.one z Sesją Naukową na temat
problematyki
etnogl'aficznej
Pomorza Wschodniego.
Organizatorami
WZ i Sesji
Naukowej byli Oddział Gdański PTL oraz Muzeum Pomorskie w Gdańsku.
Po powitalnych
przemówieniach
przedstawicieli
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego oraz mgra Łukasza Balcera, z-cy przewodniczącego
Prezydium Woje-
�344
Kronika
wódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, rOZIXJCZętoSesję Naukową, w trakcie której
wygłoszono następujące
referaty:
prof. J. Klimaszewska
(Toruń), "Zró;i;nicowan;e
kultury ludowej Pomorza Wschodniego"; dr L. Malicki (Gdańsk), "Problemy etnograf.iczne Żuław"; mgr W. Błaszkowski (Gdańsk), "Kaszubski Park Etnograficzn,v
we Wdzydzach Kiszewski-ch"; doc. dr J. Kucharska (Łódź), "Współczesne pr7.eobrażenia struktury
7.awodowej nadmorskiej
wsi kaszubskiej":
mgr 1. Kaczmarczyk
(Gdańsk), "Zmiany wystr-oju dekoracyjnego
współczesnych
izb chłopski·ch na K:lszubach i Kociewiu" ; mgr K. Szałaśna (Gdańsk), "Godowe atrybuty obrzędowe z re·
gionów P:)morza Gdańskiego"; mgr R. Tubaja (Toruń), "Tucholskie chaty podcieniowe ze wsi Sucha". W godzinach wieczornych wystąpił zespól ludowy "Kocicwie"
ze Starogardu Gdańskiego.
Dnia 18 września 1971 r. prof. dr K. Zawistowicz-Adamska
otworzyła XLVI
Walne Zgromadzenie
Delegatów PTL i zaproponowała
na przewodniczącego
I.ebrania mgr W. Armona. Przyjęto następujący program obrad: 1) Uczczenie pamięci
zmarłych członków Towarzystwa;
2) odczytanie protokołu z poprzedniego WZD;
;{) s<prawozdanie ZClirządu Głównego
PTL; 4) ~Iprawozdanie reda1kcji DwOK:
5) sprawozdanie
Głównej Komisji Rewizyjnej; 6) sprawozdania
Oddziałów; 7) dyskusja nad sprawozdaniami
oraz przyjęcie protokołu i sprawozdań;
8) dyskusja
merytoryczna;
9) omówienie i ustałenie wniosków; 10) zamknięcie obrad.
Ad 1. Prof dr M. Znamierowska-PrU.fferowa
zaapelowała o uczczenie pamięci
zmarłych w ostatnim rdklUClZłonków 'PTL: dr WI. Bogatyńskiego (Kraków), K. Maślanki (Łańcut), dr WI. Świrskiego (Wrocław), prof, dr A. WanJ<ego (Wrocław).
Ad 2. Protokół z ·poprzedniego WZD odczytał mgr S. Lew.
Ad. 3. Sprawozdanie
z działalności PTL za ostatni rok odczytal wiceprezes doc
dr A. Nasz.
Ad 4. Prof. dr J. Burszta odczytał sprawozdanie redakcji DWOK.
Ad 5. W imieniu GKR sprawozdanie odczytał mgr J. Jastrzębski.
Ad. 6. Przewodniczący zebrania mgr Armon zaproponował ograniczyć czas trwa"
nia wystąpień przedstawicieli
Oddziałów do 3 minut. Wniosek przyjęto i w kolejności wygłoszono sprawozdania
następujący'ch
Oddziałów: Kraków (dr B. Lopu ..
szański i przewodn. Koła Kultury Indian Ameryki mgr A. Kl'zanowski); Lubli!1
(dr K. Marczakowa) postuluje o wstawienie do planu budżetowego Oddziału funduszów na opracowanie
bibliografii;
Łódź (doc. dr J. Kucharska);
Poznań (mgr
M. Tarko); Łań{:ut (przew. Wydz. Kultury J. Mical); Mszana Dolna (mgr P. Kaleciak); Ołsztyn (dr A. Szyfer); TorUll (mgr L. Wojciechowska); Warszawa (dr K. Makułski); Wrocław (mgr A. Kuczyński); Zabrze (dr B. Bazielich) ; Opole (L Kuźniewski) ; Przemyśł (mgr S, Lew); Gda6sk (dr L. Malicki); Sekcja i\mei'ykanistyczna
w Poznaniu (mgr M. Posem-Zielińska);
Zakopane (mgr J. Pluciński); Sekcja skansenowska PTL (prof. dr M. Znamierowska-PrU,fferowa).
Ad 7, Na 'Wniosek mgra P. Kalecia:ka przyjęto jednomyślnie protokól z poprzedniego WZD, sprawozdanie
Zarządu Głównego, redakcji DWOK i Głównej KomiSji
Rewizyjnej. W sprawach organizacyjnych
głos zabierał doc. Witkowski; postułował
by w przyszłości wybierać 1 delegata na 10 członków (a nie 20, jak dotąd), b.\'
stworzyć lepsze warunki do wysłuchania sprawozdań Oddziałów. Dr Mioduchowska
mówiła o metodach badawczych nad pieśniami ludowymi Kaszub, omawiała zbiory
tych pieśni, znajdujących się w Państwowym Instytucie S;duki. Na prośbę prof. Zawistowicz-Adamskiej
gl. księgowy A. Daniluk omówił sytuację finansową Towarzystwa i wyrazi! życzenie, by pomyśłniej ułożyła się i tak nikła sprawozdawczość
z Oddziałami.
Prof. Priiiferowa zaapelowała o szukanie nowych inicjatyw w pracy
Oddziałów, O szersze kontakty międzJlnarodowe l zillProponowała Olgani'zowanie mię·
�[(romka
clzynaroc1owych wycieczek. Prof. Zawist{)wicz-Adamska wystąpiła o dofinans{)wanie
Oddziałów w związku z ich planami wydawni-czymi. Omawiała także działalnośl'
Koła Kultury Indian w Krakowie, apelowala o terminowe opłacenie składek i inIcjowanie nowych form działalności w Oddziałach.
Druga część~dyskusji poświęcona była sprawom merytorycznym. Prof. Pl'ilfferowa
poinformowała zebranych o Kongresie Etnologii Europejskiej w Paryżu. o Kongresie Icomos Unesco w Scyrbskim PIesie i w Brnie. Wypowiedź prof. Pru.fferowe,1
odnośnie kongresu paryskiego poszerzyła prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa.
która weszła
w skład Zarządu Kongresu.
W kolei odczytano wnioski komisji wnioskowej:
1) uchwalono obniżyć składki
członkowskie dla emerytów na 10,- zł rocznie; 2) zwołać następne WZD w Łomży.
lub Nowogrodzie i poświęcić sesję naukow<l działalności Adama Chętnika.
W wolnych wnioskach prof. Pru.fferowa ubolewała z powodu zbyt małego udziału
młodych naukowców w kongresach zagranieznych
i zgłosiła wniosek do Zarządu
Gtównego, by informowałcz!onków
o kongresach zagranieznych
i możliwoM'iach
wyjazdu. Mgr Tarko apelował () wydawanie biuletynu Ośrodka Dokumentacji i In·
formacji Etnografkzmej.
Na zakończenie WZD prof. Adamska podsumowała dyskusję i złożyła czlonkom
Oddziału Gdańskiego podziękowania za sprawną organizację zjazdu i miłą oprawę
miejsc obrad.
Opracowal
AMERYKANISTYCZNA
KONFERENC.JA
Konrad
Wypych
HISTORYKOW
W ostatnich latach aktywność
polskiego środowiska
amerykanistów
wydatnie
zwiększyła się, czego wyrazem jest nie tylko skromny jeszcze wzrost specjalistycz-nych publikacji, ale również organizacja naukowych sympozjów. W r. 1971 odbyty
się już dwie takie sesje, z których pierwsza zorganizowana została przez etnografów-amerykanistów
z ośrodka poznańskiego (IV Etnograficzne Seminarium Amer~'kanistyczne), natomiast druga stanowiła efekt inicjatywy
warszawskiego
zespol LI
historyków, skupionych przy Pracowni Dziejów Ameryki Łacińskiej i Afryki Instytutu Historii PAN, kierowanej przez prof. dr T. Łepkowskiego.
Optymizmem napawa fakt, że i w stolicy uformował się prężny ośrodek bac1ail
amerykanistycznych.
Skoncentrował
się on na studiach historycznych
ograniczonych w zasadzie - a szkoda -~ tylko do w. XIX i XX. Warto tu podkreślić, że
przed kilku już laty, między wymienionymi wyżej dwoma centrami amcrykani~tycznymi zostały nawiązane ożywiane kontakty
naukowe. sprzyjające
integracji
i l-;oordynacji poczynań
badawC"Lych oraz umożliwiające
interdyscyplinarną
wymianę informacji i wzrost pożytecznych dyskusji. Dlat~go leż warto zwrócić uwagę
na niektóre choćby problemy porus'Zone w referatach i dyskusji toczonej podczas
obrad omawianej tu konferencji historyków. Szereg bowiem wysuniętych wówczas
zagadnień w isto'C'ie rzeczy zahacza o obszary badawcze etnografii, której przedstawiciele zresztą uczestniczyli w wyżej wym. obradach.
Konferencja poświęcona dziejom Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w. odbyła
się w Warszawie w dniach 15 i 16 X 1971 r. w sali lelewelowskiej Instytutu Historii
PAN. Jej tematyka zorientowana była wokół kilku głównych problemów, umożliwiając tym samym koncentrację dyskusji na wybranych, kluczowych zagadnieniach.
�346
Kromka
PnedpDludniowe
obrady pierwszego dnia kon[et'encji skupiły SI<; na analizie niektórych czynników,
decydujących
o przebiegu
gospodarczych,
społeczno-kulturowych i polityczno-ustrojowych
przemian w Ameryce Łacińskiej. Wprowadzeniem do
dyskusji stały się referaty historyków, ekonomisty i etnografa. Pierw~zy z nich dotyczył tzw. problemu
indiańskiego ,j jego zna{:zenia w dziej.ach Nowego Swiala
(M. Frankowska),
następne zaś traktowały o zagadnieniach
mzwoju gospodarczego
Ameryki Łacińskiej w ostatnich dwóch stuleciach, ukazując je na szerokim tle pD'
równawczym całego tzw. świata B (J. Kleer) oraz roli sił zbrojnych w formowaniu
się nowych układów politycznych na kontynencie latynoamerykańskim
(R. Mroziewicz, i W. Rómmel).
Politologiczny charakter posiadały referaty mgr L. Zybli kiewicza u puli tyce latynoamerykańskiej
Stanów Zjednoczonych oraz wystąpienie clr E. .J. Pałygi poświęcone dziejom rozwoju stosunków dyplomatycznych
między Polsk'l iI poszczególnymi
krajami Ameryki Łacińskiej.
W drugim dniu konferencji
dominowały
zdecydowanie
..pu!unica". Omawiano
dzieje, znaczenie i kulturotwórczą
mlę polskiej emigracji poli tycznej i zarobkowe.i
w Brazylii, Argentynie, Urugwaju
(W. Wójcik), krajach Wyżu Andyjskiego, Ameryki Srodkowej i Meksyku (J. Drohojowski). Poddano również swoistej inwentaryzacji i ocenie zawartość polskich źródeł archiwalnych
dotyczących dziejów Ameryki
Łacińskiej i tamtejszej Polonii w XIX i XX w. (R. Stemplowsl,i, ,T. Szemiński) oraz
zaprezentowano
stan polskiego krajowego
i emigracyjnego
piśmiennictwa
naukowego, popularno-naukowego
i podróżniczego obejmującego swą tematyk,! kraje lat.vnoamerykańskie
(M. Kula).
Z racji tej, iż z etnograficznego
punktu widzenia najbardziej
interesujące byly
referaty na temat problemu indiańskiego, roli Polaków w krajach Ameryki Łacillskiej oraz polskiej literatury .,latynoamerykańskiej",
dlategu też im poświęcimy niżej nieco więcej uwagi.
Dobrą podstawą do dyskusji stal się referat prof. dr M. Frankowskiej
omawiaj<lcy rolę społecznoś'ci indiańskich w :procesie formowania Sil; wSipókzesnogo oblicz,1
krajów i narodów Ameryki Łacińskiej. Autorka reprezentowała
pogląd, iż nie można
we właściwych
rozmiarach
poznać problemu
indiańskiego
bez próby wniknięcia
w kolonialną przeszlość Nowego Swiata, a pośrednio także i w przeszŁość prekolumbijską tej ludności. Burzliwy okres konkwisty,
charakteryzujący
się zderzeniem
dwóch odrębnych systemów gospodarczych i kompleksów wzorów kulturowych
za··
decydował w poważnej mierze o formach instytucji indiańskich, powstałych w )'<1mach eksploatorskiego
systemu kolonialnego, najpierw o modelu feudalnym. pó:~niej zaś kapitalistycznym.
Zachodzące wówczas procesy depopulacyjnc,
metysacji.
asymilacji
i akulturacji,
sprzężone z nierównoprawną
sytuacją ekonomiczną ludności autochtonicznej,
doprowadziły w rezultacie do powolnego przekształcenia
si'.;
Indian w warstwę chłopską, zachowującą
jednak wyraźne cechy spoŁeczno-kuHlIrowe, nawiązujące bezpośrednio do tradycji prekolumbijskiej
i decyduj<lce o utrzymywaniu się odrębności etni'cznej, a czasami także i językowej.
Problemem dnia dzisiejszego jest stopniowa integracja
społeczności indiańskich
z resztą ludności kraju, na bazie likwidacji przeżytkowych
form gospodarki w społecznościach lokalnych, szel-zenia oświaty, popularyzacji postępu lechnic/;nego w działalności gos'poc1arczej i życiu codziennym. Proces włączania społec-znoś>\"ii'ndiańskich
w ogólny nurt społecznego. ekonomicznego, politycznego i kultut'alnego życia kraju
powinien jednak przebiegać w ten sposób, by jego efektem nie była caŁkowita asymilacja ludności tubylczej. IdeaŁem byłyby takie formy integracji. które podnosząc
standard życiowy. tubylczej ludności wiejsJ,iej i doprowadzając
do unifikacji ma-
�Kronika
347
lcrialncgo
wyposażenia
Indian,
pobudzałyby
równoczesnie
do dalszego
rozwoju
i rozkwitu tradycyjnych
i nowych form działalności
kulturalnej,
przyczyniając
Sl~;
w ten sposób do umocnienia własnej indiańskiej świadomości etnicznej.
Autol'ka zilustrowała
swe tezy przykładami
zaczerpniętymi
głównie z terenów
Ameryki Srodkowej
i Meksyku, przeciwstawiając
wykształconą
tam sytuację warunkom, w jakich narastał problem indiański w krajach Wyżu Andyjskiego,
gdzie
już sama tylko liczba ludności tubylczej świadczy o odmiennej skali tego zjawiska.
Prof. M. Frankowska
przedstawiła
również zarys historii kształtowania
się nurtu
..indianistycznego"
(inaczej mówiąc: "indigenistycznego")
w społecznej myśli hiszpańskiej okresu konkwisty i kolonizacji, oraz w epoce niepodległościowej
w środowiskach latynoamerykallskiej
inteligencji,
akcentując
równocześnie
szczególnie
te
poglądy. które odegrały większą rolę w formowaniu
się nowego typu stosunków
między ludnością ,.białą" a indiańską.
W dyskusji poruszono m. in. zagadnienie
periodyzacji
tzw. kwestii indial'lskiej.
która 7.asadniczo już w koń·cu w. XVII'I, a nie na ;pocz. :xx w. przybrała jakoŚiCiow()
odmienny charakter,
choć bez wątpienia
dla Indian meksykańskich
przełomowymi
okazały się dopiero wydarzenia rewolucyjne z 1910 r. Zwrócono także uwagę na to.
iż porównuj'lc XVI-wieczne
poglądy na temat kwestii indiańskiej
z opiniami głoszonymi w tej sprawie w XX w. dopabrzeć się można zadziwiających
analogii. Otó:i.
tzw. kolonialny trend antyasymilacyjny
względem Indian w istocie rzeczy zamienial
ich w warstwę chłopską, przystosowując
równocześnie
tę ludność do życia w Warunkach feudalnych. Był un więc podobny w swy'ch celach, zamiarach
i skutkach
do wspólczesnego trendu asymilacyjnego,
zmierzającego
do przyspieszonego
i możliwie bezkonf[j,kitowego włączenia Indian w życie indusbrialnego
społe::zeństwa kapitalistycznego.
Niel<tóre z pozostalych wypowiedzi dotyczyły tak;i;e tych aspektów indigenizlT1u,
które w zasadzie nie posiadały bezpośredniego
związku z problemem
indiańskim,
a byly raczej formą nacjonalistycznej
obrony Latynosów
przed zalewem kosmopolityzmu. Wiadomo przecież, iż elita intelektualna
wielu krajów
Ameryki
Lacińskiej starala się wnieść podwaliny własnej narodowej tradycji na drodze odwoływania się do spuścizny kulturalnej
miejscowych
Indian. Była ona bowiem świaeloma znaczenia
(ego czynnika jako elementu
sprzyjającego
procesom integracji
w ramach kształtujących
się spoleczności młodych republik latynoamerykańskich.
W toku dyskusji zauważono również, iż nie można przeceniać biernej roli ma,
indiańskich w ich dążeniach do zmiany dotychczasowego
położenia. Wprawdzie do~wia(kzenia walk niepodleglościowych
w pierwszych
dziesięcioleciach
XIX w. pr)-twierdzałyby
tę tezę. ale nie można przecież zapominać o licznych powstaniach,
buntach i rebeliach indiańskich,
na których czele nierzadko stawali przedstawiciele
rodzącej się indiańskiej
inteligencji.
Właśnie te spontaniczne
zrywy protestu mas
indiańskich niejednokrotnie
ożywalyiczyniły
znów aktualną potrzebę uregulowania palącego problemu indiańskiego.
ROZJpatrując jednak to zagadnienie
w kategoriach walki klas okazuje się, iż we współczesnym pi'oblemie indiańskim na plan
dalszy przesuwają się czynniki decydujące o odrębności kulturowo-etnicznej
i związanym z nią zacofaniem, ustępując miejs'ca niecierpiącym
zwłoki kwestiom agrarnym - charaktel'ystycznym
już nie tylko dla Indian, ale dla wszystkich bez mał3
chlopów Ameryki Lacińskiej.
Stąd problem indiański okazuje się obecnie części'l
szerszego zagadnienia - problemu chłopskiego, problemu głodu ziemi.
Coraz bardziej wzrasta u nas zainteresowanie
środowisk
naukowych
tematyką
polonijną, a w tych ramach dziejami polskiego wychodźctwa
w l<rajach Ameryki
Lacir'lskiej. Sprzyja temu bez wątpienia
polepszający
się klimat wc wzajemnych
�348
Kromka
stosunkach między Polską a państwami latynoamerykanskimi.
Korzystną atmosferę
wytwarzają
także rocznicowe obchody upamiętniające
ważne wydarzenia z przeszłości naszej emigracji w Nowym Świecie - tak jak np. ostatnio świętowane stulecie polskiego osadnictwa w Brazylii (1871--1971).
Zatem dobrze się stało, że do
programu konferencji włączone zostały również referaty, omawiające _.- w wiell,im
oczywiście skrócie - dzieje Polaków w Ameryce Łacińskiej. Warto tu podkreślić,
iż autorzy obu opracowań na ten temat - ambo J. Drohojowski i red. W. Wójcik,
pisząc swe referaty, skorzystali w dużym stopniu z wła.snych doświadc:wń zdobytych
w okresie długoletnich
kontaktów
ze środowiskami
polonijnymi
w trakeie swej
oświatowej i dyplomatycznej
służby na kontynencie amerykańskim.
Mimo pewnych
luk materiałowych
i nazbyt może encyklopedycznego
ujęcia w rf'feratachpoddano
charakterystyce
poszczególne okresy dziejów polskiej emigracji. Ukazano zarówno
rolę wybitnych jednostek, takich jak np. I. Domeyko czy J. Siemil"J{i/:ki. łączących
wiedzę, doskonałe przygotowanie
i umiejętnoś-ei techniczne z szerokimi zainteresowaniami humanistycznymi,
w tym także etnograficznymi,
jak i starano się zobrazować etapy kształtowania
się zwartych skupisk polonijnych, na l<tón:' złożyła się
chłopska ludność Śląska i Małopolski. Wydaje się, że oba te aspekty polskiego wychodźstwa winny w przyszłości zostać szczegółowo zanalizowane i to z różnorodnych
stron. Odnośnie do pierwszego zagadnienia - to etnografowie rozpoczęli już pewne
wstępne opracowania zmierzające do ustalenia dorobku naukowego i jego wartości,
wynikających
z zainteresowań
indianistycznych
poszczególnych
polskich badaczy
działających na terenie Nowego Świata. Natomiast w kwestii polskiego wychodźstwa
zarobkowego należałoby podjąć szerokie badania nad procesami lw]turowej adaptac.ii emigrantów
do nowego środowiska, nad ich osobowością kulturową, ulegając'l
w nowych warunkach znacznym przeksztakeniom,
nao rolą tradycji !uciowPj w ich
rlawnym i współczesnym życiu, a także nad kulturotwórczymi
aspektami kontaktów
emigracyjnych
środowisk z ojczystymi społecznościami lokalnymi, które to dla obu
wchodzących w interakcję
stron okazywały się znaczące. Miejmy nadzieję, iż ten
rejestr wybranych tylko wyrywkowo problemów zwiększy się i stanie się wreszcie
rzeczywistym,
usankcjonowanym
planami problemem
badawczym,
przy realizacji
którego współdziałano by na szeroką skalę z historykami
i socjologami. mającymi
w tym względzie chyba największe doświadczenie.
Pewnego rodzaju nawiązaniem do powyższej tematyki stał się referat dr M. Kuli.
omawiający polskie, zresztą nie tylko naukowe, piśmiennictwo
dotyczące Ameryki
Lacil1skiej. Opracowanie to, wraz z obszernym zestawem literatury.
jest pierwsz'l
próbą oceny naszego w tym względzie oorobku i będzie na pewno po koniecznych
uzupelnieniach pożytecznym ~Jl'zewodnikiem bibliograficonyrn dla kaźdego polskiego
amerykanisty.
Obejmuje ono charakterystykę
piśmiennictwa
XIX-wiC'cZllC'go doprnwadzoną aż do r. 1918, w którym to okresie - jak stwierdził autor -- ,.Polsk,]
mogla zaprezentować
pewne osiągnięcia w zakresie wiedzy o Ameryce Łacińskiej".
Dwudziestolecie
mięozywojenne
nie przyniosło niestety na niwie naukowej większego i poważniejszego dorobku, gdyż gros wydawanej wówczas 1 iteratury poświę·
cone było problematyce emigracyjnej, Dopiero w okresie powojennym dostrzE'C możemy stopniowy wzrost ilościowy, a co ważniejsze, także i jakościowy latynoamerykanistycznych
opracowań naukowych i popularno-naukowych
wychodzących glównic spod piór historyków i etnografów. Dalszy jednak postęp w d7.ied7.inie polskic'j
amerykanistyki
uzależniony jest jak stwierdził autor i w referacie, i w toku
dyskusji - nie tylko od podwojenia wysiłków poszczególnych badaczy i wzrostu
Ich fachowych kwalifikacji,
ale i od możliwości szerszego dostępu do terenów bęoących przedmiotem
ich naukowej
działalności.
Poznanie badanego kraju drogą
�K.ronika
bezpośredniej obsel'wacji, doświadczenia, penetracja zasobów archiwalnych,
zagranicznych bibliotek, muzeów, nawiązanie
bezpośrednich
kontaktów
z latynoamerykańskimi ośrodkami naukowymi - to nieodzowne elementy i warunki dalszego
rozwoju polskich badań nael Trzecim Swiatem, a więc i nad Ameryką Łacińską·
Niestety
jak stwierdzono w dyskusji - entuzjazmowi badaczy: historyków i etnografów, p{)dejmujących ważną ze społecznego i ogólnokulturowego
punktu widzenia
problematykę, nie zawsze towarzyszy należyte zrozumienie zadań i celów ich poczynail badawczych. A bez tego zrozumienia nie może być przecież mowy o szerszym udziale polskiej nauki w światowym, żywiołowo rozwijającym się nurcie studiów nad dziejami i kulturą innych kontynentów. Argument, iż poznanie dziejów
i kultury powszechnej jest l'O najmniej tak samo ważne, jak odkrywanie przeszłości
własnego narodu i prawidłowości rządzących jego rozwojem, nie często bywa brany
pod uwagę i stąd nie zawsze jest nałeżycie doceniany.
Pożyteczne obrady zamknął
programowy
referat
prof. dr T. Łepkowskiego
pl. ,,0 polską syntezę dziejów Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w.", w którym autor'
zawarł konkretny projekt kilkutomowej ambitnej publikacji, mającej zapełnić nie
tyłko łukę w naszej dotychczasowej polskiej historiografii,
ale tworzącej równocześnie zestaw oryginalnych
studiów, wychodzących poza dotychczasowe opracowania syntetyczne. Trudno dziś ocenić, czy panująca obecnie w polskiej humanistyce swoista moda na syntezy przyniesie w tym wypadku oczekiwane efekty.
Trudności bowiem piętrzące się przed zespołem autorskim tego opracowania wydają
się być znaczne. Referat poświęcony stanowi polskiego piśmiennictwa latynoamerykanistycznego i dyskusja nad aktualnymi
warunkami
pracy amerykanistów
uka··
zała optymistyczny,
acz nie różowy obraz stanu specjalistycznych
badań w tej
dziedzinie. Dodać d{) tego należy szczupłość kadr fachowych i niewielką liczbę studiów analitycznych, które z zasady winny poprzedzać opracowania o charakterze
syntetyzującym. Ta niezbyt zachęcająca pozycja wyjściowa nie zniechęciła jednak
inicjatorów tego zamierzenia, którzy kierując się rozsądną oceną sytuacji postanowili rozłożyć prace nad owym wielkim dziełem na lat dziesięć, przewidując orientacyjnie zakOIlczenie tego programu badawczego w 1'. 19RO. Omawiana tu konferencja
stanowiła w pewnym sensie również jeden z pierwszych etapów prac przygotowawczych projektowanej
syntezy, do której realizacji zaproszeni zostali także przedstawiciele pokrewnych dyscyplin. Czekając zatem na pierwsze efekty, życzyć wypada warszawskiemu
zespołowi historyków-amerykanistów
pełnego sukcesu w ich
ambitnych planach naukowych.
KoiIcząc to sprawozdanie warto chyba podkreślić, iż płodnej polemice w trakcie
obrad sprzyjała uprzednia znajomość więkswści tekstów referatów, które przez
organizatorów zostały powielone i przekazane uczestnikom konferencji. Natomiast
komplet materiałów, wraz z ważniejszymi fragmentami
dyskusji, zostanie jak
zapewniają organil\atorzy --- opublikowany w specjalnym latynoamerykaiIskim
numerze' historycznego kwartalnika ,.Dzieje Najnowsze".
Aleksander
Pasem-Zieliński
�;)ij()
K1'aniku
FESTIWAL
I SYMPOZJUM FOLKLORU BALKANSKIEGO
(Ochrid ;1-8 lipca 1971 r.)
W macedońskim
mieście Ochrid odbył się kolejny
Festiwal
Folklorystyczny.
lmpreza ta składal:a się z dwóch części; z festiwalu pieśni i tańca ludowego krajów
bałkańskich
i ich sąsiadów (3-6 lipca) oraz 7. sympo7.jum folkloru bałkańskiegn
(7-8 lipca).
Patronat nad festiwalem objął przewodniczący Rady Wykonawczej SR Macedonii
prof. dr Ksente Bogojew. Festiwal ten jest jedną z największych
imprez tego rodzaju na Balkanach. Wzięło w nim udział ponad 600 tancerzy i śpiewaków ludowych ze wszystkich związkowych
republik jugosłowiańskich,
z Rumunii, Węgier.
WIoch, Bułgarii, Austrii, Turcji i Albanii. Po raz pierwszy w tym roku uczestniczyly
zespoly z Albanii. Festiwal otworzyły; węgierski zespół folklorystyczny im. Lajosa
Kosuta z miasta Satoralai'cheli oraz zespół "Alat" z miasta Trebinje w Bośni i Hercpgowinie.
Ulicami miasta festiwalowego
przedefilowali
ubrani w wielobarwnych
strojach
ludowych pieśniarze
i tancerze 14 zespołów ludowych z Austrii, Turcji, Włoch,
Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Serbii, Kosowa i Metohii oraz z Macedonii ._zes,poły im. Boro Dzoni ze Strumicy, im. Mi,rcze Acewa z Priłepu, im. Pancze Peszewa z Kumanowa, im. Gligora P'rliczewa z Giorcze Pptrowa oraz gl'uPy kulturalno-artystyczne
ze ·wsi Petrowec okręgu Skopje i Meszeiszta z okolic Ochridu.
Sygnałem rozpoczęcia festiwalu było wykonanie znanej macedońskiej
pieśni ludowej "Biljana platno belesze" pr7.e7. wszystkie zespoły w miejscowości StudenczysW. W miejscowości
tej, oddalonej o kilkaset metrów od miast. Ochrid, znajduje
się obfite źródło wody, która spływa do znajdującego
się w pobliżu jeziora. Według legendy, na kanwie której osnuto pieśń "Biljana platno belesze", dziewczyna
macedońska, Biljana, tu właśnie bieliła płótno, z którego miała uszyć koszule dla
swego lubego i jego rodziny, Stąd uczestnicy festiwalu \V stu motorówkach przejechali wzdłuż jeziora ochri'dzkiego do miasta Ochrid. Z każdej motorówki 1'01'bl'zmiewały melodie różnojęzycznych pieśni ludowych. Później zespoly przeszły ulicami miasta tańcz:ąc i śpiewając, Na rynku miasta z:akOli czył się pierwszy dzień
festiwalu
tradycyjnym
macedońskim
tańcem ludowym w wykonaniu
wszystkich
uczestników.
W drugim dniu wystąpiły zespoły z Włoch, Kosowa i Chorwacji. Pierwsi pojawili się na s·cenie członkowie zespołu folklorystycznego
"Enol" z włoskiego miasta
Torino wykonując w ciągu pół godziny kilka żywych tańców ludowych oraz: pieśni
7. Piemontu. Następnie 'członkowie zeSiPołu ,.Czitetelia" ze w.si Drenca 'z Kosowi\
z:aimprowizowali
na scenie tańce wykonywane
na zabawie wiejskiej, Zespół ten
powstał w roku 1965 i należy do czołowych wykonawców albański,ch tań·ców i pieśni
ludowych oz regionu Kosowa. Muzyka ludowa w wY'konaniu instrumentów
muzycznych "Czitetelii"
(skąd i nazwa zespołu), dudków, piszczałek i tamburyn
posiada
bardzo archaiczne elementy, Drugi dz:ień festiwalu zakończył się wykonaniem starego tańca bohaterskiego
"Mareszko"
przez członków zespolu o tej samej na?:wie !Z wy·spy KOl1Czula. Taniec ten, ,pr:zedstawiający watkę na miecze Maurytów
z: Turkami, znany jest i na innych wyspach jugosłowiańskich.
W Korczuli istnieje
ponad 400 lat. Taniec "Mareszko"
powędrował
również poza gmnice Jugosławii
dzięki temu zespołowi, który często występuje gościnnie w innych krajaeh. Zespól
ten wykonaj także kilka pieśni ludowych z Dalmacji.
Następnie zespoły z Turcji, Serbii i Albanii przedstawiły
piękno i bogactwo
twórczości ludowej swych krajów.
�Kronika
851
Kolejno wystąpiły zespoły z Austrii i Słowenii. Austriacy
przedstawili
pleSl1l
i tańce ludowe górali alpejskich.
Słoweńcy natomiast
przekazali
folklor regionu
Winica, gdzie dotąd zachowano wiele pieśni i tańców ludowych z dawnych czasów.
Na ich program złożyły się pieśni i tańce weselne oraz inne utwory ludowe, wykonywane podczas różnych obrzędów.
W ostatnim dniu wystąpiło kilka zespolów z Bułgarii, Czarnogóry, Wojwodiny
i z Macedonii. Zespoły bułgarskie,
które na festiwalu odbytym dwa lata temu
w Ochridzie pl'zedstawiły styliwwane
utwory ludowe, tym razem przekazaly ży,we
tańce i pieśni ludowe. Wystąpiły trzy zespoły bułgarskie;
jeden ze wsi Bojana
okręgu Sofii, drugi ze wsi Gradiszte regionu Gabrowa i trzeci z górskich terenów
Rodope. Grupa tancerek
ze wsi Gradiszte
(z których żadna nie miała p<.Jniżej
:lO-lat) wykonała Ol·yginalne tańce i pieśni ludowe.
Zespół Budo Tomović z Titogradu
(Czarnogóra)
przedstawił
bogate tradycje
folkloru Czarnogórców. Wykonał on kilka egzotycznych tańców, m. in. "Lot sokoła".
Na wysokim p<.Jziomie artystycznym
zostały wykonane tańce ludowe z Boki Kotarskiej.
Wystąpiły również zespoły artystyczne
albańskiej
mniejszości
narodowej.
zamieszkałej w czarnogórskich regionach Rożaj i Gusinje.
Zespół "Janko Szmelić" ze Starej Pazu wy, składający się ze Słowaków zamieszkałych w Wojwodinie, wykonał regionalne pieśni i tańce. W jego programie znalazły się czardasz słowacki oraz taniec "Wałaszka".
Bardzo bogaty i ciekawy był program Macedończyków,
którzy pokazali, iż ich
kraj jest niewyczerpanym
rezerwatem licznych tańców i pieśni ludowych.
W jednym z posiedzeń Zarządu Festiwalu Pieśni i Tańców Bałkańskich
podjęto
uchwałę, aby następny festiwal poświęcony był pieśniom, tańcom i obrzędom weselnym ludów Półwyspu Bałkaliskiego i jej sąsiadów.
Sympozjum
Folkloru
Bałkańskiego
tym razem skupiło folklorystów
z wielu
krajów europejskich, z Bliskiego Wschodu i z USA. Zorganizowane zostało ono przez
Instytut Folkłorystyczny
SR Macedonii. Patronat
nad symp<.Jzjum objęła Komisja
Oświaty i Kultury przy ONZ-UNESCO, która go finansowała.
Udział w nim zgłosiło 59 folklorystów:
10 z Rumunii, 5 z ZSRR, 3 z Czechoslowacji, 4 z Bułgarii, 2 z Polski, 1 z Danii, 1 z USA, 2 z Izraela oraz 31 z Jugosławii
(19 L: Macedonii.
7 z Belgradu, 2 z Kosowa, 2 z Ljublany i 1 z Zagrzebia), Nu
sympozjum wystąpiło z referatami
również 7 folklorystów,
którzy zgłosili swój
udział już po zamknięciu listy uczestników,a
to: :-3 z Tirany, l z Turcji, l z Kalifornii -- USA, 1 z Belgradu i 1 7. Macedonii.
Przemówienie
powitalne wygłosił dyrektor Instytutu
Folklorystycznego
SR Macedonii, dr Blaze Ristowski. Przypomniał
on, że "kiedy w 1968 r. podjęto decyzję
zorganizowania sympozjum folkloru bałkańskiego w ramach odbywającego się wówczas Festiwalu
Pieśni i Tańców Ludów Bal'kańsbch
j
jej sąsiadów, nie przypuszczano, że przekształci się ono na międzynarodowe
spotkanie naukowe, jedyne
w swoim rodzaju w tym regionie Europy, że skupi najlepszych znawców folkloru
ludów bałkańskich
i ich sąsiadów".
Sympozjum to niewątpliwie
przyczynia się do
poznania i zbadania w,'ipólnych i odrębnych cech duchowych folkloru zamieszkalych
tu narodów.
Sympozjum to, jak poelkreślił Ristowski. ma duży wpływ ella zbliżenia ludów
i utrwalenia pokoju na Balkanach.
W przeciwieńslwie
do piel'wszego sympozjum,
które odbylo się w roku 1969,
teraz liczba uczestników była znacznie większa. W wygłoszonych referatach
poruszono zagadnienia związane z folklorem wszystkich krajów bałkańskich.
W odróż-
�Kroni/w
nieniu od poprzedniego sympozjum, gdzie tematyka byla różnorodna, obecnie skupiono się na konkretnych
rodzajach twórczości ludowej krajów balkańskich. Zajmowano się symboliką, obrzędami, tańcami i pieśniami weselnymi, rytmiką muzyki
ludowej oraz klasyfikacją tańców ludowych ziem balkańskich. Referaty wygłoszone
w języku rosyjskim, angielskim, francuskim, niemieckim i macedońskim dały odpowiedź na wiele zagadnień nurtujących badaczy folkloru bałkańskiego.
W pierwszym dniu (7 lipca) przed poludniem wygloszono 19 referatów poświęconych symbolice pieśni ludowych. BaTdzo ciekawe byly referaty uczonych rumuńskich. Prof. Jon Chitimia z Bukaresztu poświęcil swój referat wspólnej tematycć
i samodzielnemu
artyzmowi twórczości ludowej narodów bałkańskich. Na tle porównawczym zbudował swój referat także folklorysta rumuński, dr Paul Petrescu
z Bukaresztu, omawiając archaiczną symbolikę twórczości ludowej ludów bałkańskich. Dr Shefqet Pllana z Uniwersytetu
Prisztiny zawężyl ten temat jedynie do
symboliki albańskich i macedońskich religijnych pieśni ludowych.
Folklorysta serbski, Dragoslav Antoniević z Serbskiej Akademii Nauk, zająl się
symbolem "kola" w literaturze
ludowej narodów bałkańskich podając, iż symbol
wyraża pragnienie, by człowiek zrozumiał zjawiska przyrody i zachodzące przemiany społeczne. W twórczości ludowej, według autora, symbol ten jest związany
z pracą i z nowymi wyobrażeniami
o zjawiskach
przyrody. Srebrica Knezević
z Belgradu natomiast omówiła znaczenie symbolu ptaków w folklorze ludów baJkaliskich. Węższe zagadnienia związane z symboliką poruszali pozostali referenci.
Znany serbski filozof i fołklorysta, prof. dr Duśan Nadeljković, mówił o wpływie
symboli i realizmu twórczości ludowej na poetę macedońskiego, Koco Radna. Macedońska pieśń ludowa była inspiratorem dla tego poety. Cvetana Or·gandzijewa, profesor Uniwersytetu
w Skopje, omówiła weselne symbole w rewolucyjnych
macedońskich pieśniach ludowych. W popołudniowym posiedzeniu wygłoszono l.l referatów. Referat Joszefa Faragi z Cluj (Rumunia) był poświęcony dwom bohaterom
epickim ludów bałkańskich
Nowaka i Gruja w folklorze węgierskim. Autor
informował, iż ostatnio odkryto na Węgrzech dwa odpowiedniki
pieśni epickich
o tych bohaterach. Poza tym spisano dwie bajki węgierskie o tych postaciach _.
jedna na terenie Rumunii, inna na Węgrzech. W oparciu o te odpowiedniki Farago
podkreślił istnienie więzi kulturalnych wschodnioeuropejskich
ludów.
Vuk Nedeljković z Prisztiny omówił postać i symbol hajduka w folklor7.e bałkańskim.
Ślady kultu woła w romańskich tradycjach folklorystycznych
i sąsiednich ludów
były tematem referatu rumuńskiego
folklorysty Vasile Adilscillitei z Ya~i.
Pojedyncze symbole w folklorze macedońskim omawiały referaty Fanii Popowej
(Skopje), Blaze Petrowskiego (Skopje), Leposawy Spirowskiej (Skopje) oraz Desanki
Milośević (Belgrad) i Duszki Konstantynowa
(Bitola). Pracownik Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, Ałeksandra
Popwasilewa,
rozszerzyła nieco ten temat
i omówiła symbol żmii jako dobroczyńcy w bajkach niektórych ludów bałkańskich.
Wszystkie referaty poruszające zagadnienia związane z symboliką wyczerpywały
w zasadzie tematy.
W drugim dniu obrad odbyły się dwa posiedzenia tej sesji naukowej - przed
i po południu. Przedpołudniowe
posiedzenie przewidywało wystąpienie 21 referen··
tów, którzy poruszyli tematykę ściśle związaną z obrzędami i pieśniami weselnymi
ludów bałkańskich i innych europejskich. Pierwszy referat profesora Tvrtki C:ubelicia z Zagrzebia dotyczył badań uCZiOnych bałkańskich
nad weselnymi pieśniami
ludowymi. Referent naświetlił
wspókzesną
metodologię tych badań. Jan Komo-
�Kronika
:1;",3
rovsky z Bratysławy zajął się tematyką obrzędów weselnych. Obrzędy, zwyczaje
i obyczaje weselne Serbów, Macedończyków i Albańczyków z Kosowa i Metohii
były tematem referatu Vidosavy Stojancević z Belgradu.
Pieśni i obrzędy weselne Słowian i innych ludów bałkańskich mają wiele wspólnych cech, co jest wynikiem ich wielowiekowych kontaktów kulturowych.
Zaznaczyć należy, że nie tylko u ludów słowiańskich, czy też chrześcijańskich,
można
spotkać podobne obrzędy weselne albo wątki pieśni ludowych, ale także i u innych
ludów niechrześcijańskich
zamieszkałych
na ziemiach bałkańskich.
W Macedonii
np. Święto Jerzego obchodzone jest także przez Cyganów, wyznających
religię
mahometańską.
W mieście Struga wesele tureckie już nie odbywa się w piątek,
lecz w niedzielę, co jest wyraźnym wpływem słowiańskim. Poza wspólnymi cecha .•
mi, folklor u każdego z ludów bałkańskich
posiada swoje odrębne właściwości,
nadające mu piętno narodowe. Te właśnie cechy - wspólne i narodowe - poruszane byly w wielu referatach.
Niżej podpisany omówił wątki macedońskich weselnych pieśni ludowych o roz~taniu się panny młodej z domem rodzków. Referat objął nie tylko znane dotąd
macedońskie utwory ludowe, lecz także i pokrewne wątki bułgarskie, serbskie,
czeskie, słowackie, rosyjskie, polskie i łużyckie.
Sava Janković z Bukaresztu zajął się obrzędami weselnymi strefy Dunaju na
terenach Jugosławii, Rumunii i Bułgarii. Nicolae Dunare z Cluj (Rumunia) omówił
podarki weselne u Dacorumunów, Arumunów, Meglenorumunów
i Istrorumunów.
Podk[·c.~lil znaczenie etnograficzne tych podarków, szczególnie "wielkiego objadu" -masa mare. Co do niektórych darów widzi on kontynuację dawnych tradycji grecko-rzymskich, a później i słowiańskich. Istniejące różnice u Dacorumunów, Arumunów,
Meglerumunów
i Istro-rumunów
autor
przypisuje
historycznym,
geograficznym
i etnograficznym warunkom, w których żyły te plemiona przed XIII wiekiem. Referat czechoslowackiego folklorysty, Richarda Jerabka z Brna, poświęcony był międzyetnicznemu charakterowi ceremonii i obrzędów weselnych Chorwatów morawsko-słowackich, osiadłych na terenach
Breclava i Nikulova. Autor wskazał, iż
folklOT chorwacki w południowej Morawii ocala I dzięki temu, że nie uległ asymilacji ze strony ludności niemiecko-austriackiej.
Issachar Ben-Ami z Jerozolimy
mówił o weselu hebrajskim w Turcji. O hebrajskich piQśniach weselnych w greckim
mieście Jannina mówił Shiloah Amnon z Jerozolimy. Referat Ghizeli Suliteanu
z Bukaresztu poświęcony był niektórym aspektom pieśni o pannie młodej u Rumunów i Macedończyków. Na podstawie badań nad niektórymi archaicznymi
gatunkami folkloru rumuńskiego autor dochodzi do wniosku, iż zawsze można znaleźć
\V tych utworach
szereg wspólnych elementów z folklorem innych ludów bałkańskich. Takie właśnie archaiczne wspólne elementy widzi Suliteanu w repertuarze
rumuńskich i macedońskich pieśni weselnych. Elementy te, wedlu g niego, dotyczą
typologii muzycznej oraz treści utworów. Profesor Tahir Alangu z Uniwersytetu
Istambulskiego poświęcił swój referat wspólnej kulturze ludów bałkańskich. Robert Leibman z Kalifornii przedstawił swe badania nad weselem we wsi Pesztani
koło Ochridu.
Folklorysta bułgarski Nikołaj Kaufman z Sofii omówił serbskie i bułgarskie
pieśni weselne. Zatrzymał się on na kilku wariantach
znanych u Serbów i Bułgarów, by podkreślić wspólne cechy ich folkloru, zaznaczając jednocześnie, iż po
przeprowadzeniu głębszego badania można odkryć i podstawowe różnice w pieśniach
weselnych obu tych bratnich ludów słowiańskich. Młodyetnomuzykolog
macedoński, Georgi Georgijew ze Skopje, omówił okrzyki pieśni weselnych u Macedończyków i ich sąsiadów. Węższą tematykę zawierały referaty Dymitra Najczewskiego,
23 -
Lud,
lorn L VI
�331
Kronika
Aritona Popowskiego,
Filipa Kawajewa,
Borywoja
Dzamrewskiego
i Abdulhana
Saliha.
Na popołudniowym
posiedzeniu 8 lipca wystąpiło z referatami 11 osób. Referaty
te były związane z muzyką ludową i tańcem. Warto wymienić tu ciekawe wypowiedzi i tezy Radoslava Hrovatina z Ljublany, który omówił rosnący l-ytm pieśni
ludowych Słowian południowych.
Prof. Emilia Comi~el z BukaresF.tu przedstawiła
wspólne elementy muzyki ludowej MacedoI'lczyków i Rumunów. Elsie Dunin z Los
Angelos (USA) omówi! wesele cygańskie - jego tańce, zwyczaje i obyczaje. UCZOll,"
rumuński, Theodor Trapcea z Timi~oara, omówi! transplantację
tańców zachodnicil
do Arumunów macedońskiej wioski Gopesz.
Wyczet-pująco i dość ciekawie przedstawiła
w swuim referacie Dunka, Birthe
Traerup z Kopenhagi, rytm albańskich ludowych pieśni histurycznych
tZ\A.'.kangii
hist:orike z Drenicy (Kosowa) na tle porównawczym
z rytmem epickich pieśni
ludo\vych innych ludów bałkańskich.
Pani Traerup należy do gorliwych entuzjastów folkloru macedotiskiego.
Po drugiej wojnie światowej
przeproviadzila
kilka
badań terenowych
na wschodnich terenach Macedonii. Interesuje
się ona muzyką
ludową. Żna również dobrze muzykę ludową Serbow i Bułgarów.
O klasyfikacji bułgarskich tańców ludowych i innych ludów bałkat\skich mó\vila
Anna Ilijewa-Szt'rbanowa
ze Sofii. Muzykolog
macedoński,
Aleksander
Linin
Z2 Skopje,
przedstawił ,reprezentację
grafi'Czną Iolkloru muzycznego. Bruno Ravnikar z Ljublany natomiast zajął się analizą rytmu. Mało znany i nie zbadany teren
Macedonii Egejskiej, należącej do Grecji. był skąpo reprezentowany.
Jedyny j'eferat,
poświęcony tradycjom tanecznym Macedończyków
ze wsi Ajwatuwu koło Salonik.
był Michaiła Dimowskiego ze Skopje.
Referaty folklorystów i muzykologów albańskich - Kemala Hadżihasana. Baki
Kongoliego i Nedżata Agoliego dotyczyły poetyki. muzyki i talica ludowego AlbaI'lczyków.
Nie sposób oczywiście omówić szczególowo każdy wygłoszony reIerat. Zajęłoby
to dużo czasu. Jedno jednak jest godne podkreślenia,
żc uczestnicy w.vkarczowali
niepl-L-etarte drogi prowadząlCe do głębszy'Ch prac badawczych na tlc ogólnobalkańskim. Ka,żdy bowiem referat był próbą .nawiązania -tio wspólnych cech folkloru balkańskiego, nawet i te. które oma·wiały pojedyncze zagadnienia. związane z kulturą
duchową jednego ludu, bądź też wąskiego regionu danego kraju.
Zasługa Instytutu
Folklorystycznego
SR Macedonii polega na tym, że stał się
inicjatorem
badań folkloru bałkańskiego. Folldor len, który w przeszłości wywalał
tyle sporów i był wykorzystywany
dla celów politycznych, staje się obecnie ogniwem łączącym badaczy tych krajów. Zaplanowana
z góry tematyka (jak to miało
miejsce na ostatnim sympozjum) pomoże w naświetleniu
wielu zagadnieri. posłuż."
dla wymiany i ujednolicenia poglądów folklorystów różnych narodów.
Duża liczba referatów
ograniczyla
rozmiary dyskusji. Wyjściem z tej sytuacji
byloby IXJdzielenie obrad na sekcje tematyczne.
Olbrzymi materiał lego sympozjum ukaże się w roczniku ..Makedonski Folklor"
na początku roku 1972. Będzie to na pewno cenna pozycja dla wiciu milośnikcJ\\'
folkloru Słowian i innych ludów zamieszkujących
Pól wy sep Bałkański.
Następne sympozjum odbędzie się w roku 1973. Tematyka referatów nie jest
jeszcze ustalona. Mamy nadzieję, że znajdzie się tam sporo referatów omawiających
genezę i wędrówki niektórych
wątków pieśni ludowych Słowian balkatiskich. co
pomoże ocenić obiektywnie dorobek kultural oy tych ludów na przestrzeni długich
wiekóv,,' i przedstawić
ich odrębne cechy oraz podobielistwa
natur." genet.,'Cznej
i typologicznej. Zagadnienia te wywoływały dotąd wiele spornych poglądów.
�35G
Kronika
Na sympozjum tym miejs'ce dla przedstawicieli Grecji znów było puste. Polityka
rządów greckich bowiem nie zmierza do zlikwidowania
anachronicznych
barier,
które uparcie zmacniane są przez niektóry'ch ucwnych tego kraju. W kraju tym,
gdzie w starożytności powstała demokracja,
nie uznaje się kultury słowiańskiej,
jakkolwiek w kulturze materialnej
i duchowej Greków wpływy słowiańskie
są
widoczne.
Kole
Simiczijew
FOLKLOR A WSPOLCZESNOSĆ
KoNF'ERENCJA
FOLKLORYSTYCZNA
W
MODRE-HARMONIA
KOLO
BRATYSLAWY
17-19
1971
W ramach przedsięwzięć naukowych, które Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk (N,irodopisny ustav SA V) organizuje corocznie, a które mają na celu
wyjaśnienie niektórych zagadnień związanych z badaniami etnograficznymi
i folklorystycznymi,
instytut ten, we współpracy ze Słowackim Towarzystwem
Etnogi"afiC'Znym (Slovenska narodopisna
spoloCnosf) zorganizował w dniach 17~19 XI
1971 r. w miejscowośei Modra-Harmonia
filozoficzno-metodologiczne
seminarium
na temat "Folklor a współczesność".
Oprócz etnografów
słowackich i czeskich,
w seminarium wzięli udział niektórzy zaproszeni goście zagraniczni (prof, J. Burszta, prof. K. V. CistclV z Leningradu i T, Żivkov z Sofii: doc. D. Simonides z Opola
nie mogla Zl'ealizować zaproszenia z powodu choroby).
Tematyka seminarium - folklor a współczesność - jest od strony ukierunkowań Jolklorystyki słowackiej w ostatnim okresie jak najbardziej
aktualna
i została dobrze dobrana. Istnieje dzisiaj potrzeba wyjaśnienia
stanu tradycji folklorystycznych w życiu wspólczesnym, sprecyzowania niektórych podstawowych pojęć
(np. pojęcia "folklor wspólczesny", "folklor o współczesności" a "folklor we współczesności", co w żadnym wypadku nie oznacza tego samego), przedyskutowania
metod badawczy·ch itd. Te i inne zagadnienia
wynikają
z faktu, że nie tylko
w Slowacji, ale i w innych krajach socjalistycznych
jesteśmy świadkami wyraźnych przemian folklorystycznych tradycji wszelkiego rodzaju. Zmieniają się z gruntu
zarówno slowne przejawy folklorystyczne,
jak i taneczne czy muzyczne. Zmiany
możemy obserwować nie tylko w ich formie, ale także w treściach i funkcjach.
Gdy z jednej strony niektóre ich przejawy ustępują z bieżącego życia i powoli
zanil<ają, z drugiej strony można stwierdzić, że inne nabywają odmiennego znaczenia społecznego, a jeszcze inne pojawiają się od nowa w życiu społeczeństwa,
Jak wynikałoby z zestawienia folkloru a współczesności, seminarium mialo objąć
szerokie zagadnienia. Chodzilo jednak specjalnie o takie problemy, jak: specyfikacja celów i metod badań, zdanie sobie sprawy z osiągnięć badawczych i sprecyzO\V<lniewyników, osiągniętych ostatnio przez słowacką folklorystykę w badaniach
stanu tradycji folklorystycznych
we współczesnym życiu wszystko po to, aby
móc zaprezentować się jednolicie na międzynarodowej
konferencji, którą Instytut
ul'ządza jesienią roku 1972 na temat "Przemiany tradycji ludowych w CSRS".
Referaty i glosy w dyskusji na seminarium można ustawić w dwie grupy. Do
pierwszej należalyby referaty zasadnicze, które nie tylko dały krytyczny przegląd
dotychcz<lsowych osiągnięć i stanowisk teoretycznych,
ale i staraly się posunąć
napl'd)d teol'etyczne ;>;agadnienia z tej dziedziny.
Takimi byly przede wszyslkim trzy pierwsze referaty. Wstępny referat J. Jecha
�356
Kronika
(Praga) pt. "Współczesny stan folkloru i jego główne tendencje" ukazał odmienną
sytuację w folklorze w Czechach a w Słowacji, poruszył też niektóre zagadnienia
teoretyczne
(np. autentyczność
a granice folkloru, sprawy kryteriów używanych
pojęć itp.). Referat "Specyfika folkloru w świetle teorii informacji" prof. K. V. Ćistova (Leningrad) spotkał się ze znacznym oddźwiękiem. Z jednej strony dał pogląd
na dyskusję, jaka miała miejs<:e w ZSRR w latach 50-tych i 60-tych, z drugiej
zawierał analizę dwóch podstawowych typów międzyludzkiego komunikowania się:
typu kontaktowego
(bezpośredniego, aktywnego) i typu technicznego (pośredniego,
pasywnego). Rozróżnienie tego typu komunikacji ma duże znaczenie w badaniach
folklorystycznych. Trzeci referat, M. Lescaka (Bratysława), "Badania w~ót< ..zesnego
stanu folkloru w Słowacji (cele i metody)", zawierał w pierwszej części przegląd
teoretycznych
ukierunkowań
i osiągniętych
wyników
folklorystyki
słowackiej,
w drugiej specyfikację jej celów i metod.
Druga grupa wystąpień na seminarium
zmierzała do ukazania podstawowych
cech poszczególnych kategorii tychże przejawów. J. Michalek (Bratysława) w komunie tylko jako wynik dotychczasowego rozwoju, ale jako także problem aktualny,
którego współczesna folklorystyka nie może badawczo zaniedbać.
Tak ustawił swój referat "Stara i nowa tradycja (wspókzesne związki strukturalne między słownym przejawem
ludowym, póUudowym i innym)" B. Benes
(Brno). Z jednej strony wskazał na aspekt semiologiczny w badaniu zjawiska
folklorystycznego we współczesności, z drugiej na konieczność bliższego oznaczenia
cech poszczególnych kategorii tychże przejawów. J. Michalek (Bratysława) w komunikacie "Z zagadnień współczesnego stanu opowiadania
ludowego" wskazał na
jego składnię i na jego efektywność, a także na konieczność uwzględniania jego
formy językowej.
Komunikat
"Ku interpretacji
powieści historycznej"
M. Kosowej (Bratysława)
ukazał znów, jak ze stanowiska strukturalno-semiotycznego
można badać opowieści
o tematyce antytureckiej.
V. Gasparilkova (Bratysława)
w ,referacie "W sprawie 'poznania WSpÓłCZffi'llego
stanu opowieści ludowych" wskazała, że przy badaniu przejawów folkloru zachodzi
konieczność kilkakrotnego powtarzania wywiadów - dopiero wówczas można ująć
dokładnie jego pełny stan. Ukazała to na wielu przykładach z własnych badań.
D. Klimova (Praga) w komunikacie
"Zadania krytyki tekstowej (na przykładzie
opowieści o Turkach)"
porównywała
starsze teksty z materiałami
uzyskanymi
w badaniach dzisiejszych.
Uczestnicy seminarium z zainteresowaniem
wysłuchali referatów dalszych gości
zagranicznych.
Prof. J. Burszta w prelekcji pt. ,,0 folklorze jako współczesnym
zjawisku społeczno-kulturowym"
wskazał na przemiany zachodzące w polskiej tradycji folklorystycznej i na problemy związane .z ich badaniem, wskazując na charakterystyczne
przejawy ożywania niektórych przejawów folkloru, także w postaci
jego wtórnego życia (folkloryzm). T. 2iwkow (Sofia) omówi! dwa ukierunkowania
w folklorystyce
bułgarskiej:
o charakterze
socjologicznym oraz typowe folklorystyczne.
Dalsze wystąpienia poświęcone były przeważnie omówieniom nowych przejawów
folklON. Tak więc S. Burlasovil (Bratysława)
w komU'nikacie "Z .problematyki
nowej twórczości pieśniowej" zanalizowała
starszą (tradycyjną)
i nową warstwę
pieśni ludowych po II wojnie. S. Svehlilk (Bratysława) w temacie "Nowa pieśń i jej
stosunek do repertuaru
tradycyjnego"
opartym o pieśniową kulturę Słowaków
w Wojwodinie (Jugosławia) wskazał, gdzie należy szukać 'przyczyny powtarzania
nowych pieśni. S. Dufek z Bratysławy zajął się WsPółczesnym stanem tradycji
�Kronika
357
tanecznej na terenie środkowej Słowacji. A. Sulitka (Bratysława) rozwinął problematykę badań współczesnych zwyczajów dorocznych i folkloru na wschodnim
Spiszu, przy czym wyróżnił przejawy
współczesne od tradycyjnych.
Wreszcie
M. Musinka (Preszów) przedstawił
ważność badań folkloru
pamiętnikarskiego
we wschodniej Słowacji z uwzględnieniem jego klasyfikacji.
Aczkolwiek tematyka i ukierunkowania poszczególnych referatów i głosów w dyskusji na seminarium były dość różnorodne, to jednak miały one wiele wspólnych
cech. Podstawową ich cechą bylo ukazanie, w czym leży znaczenie i aktualność
badań tradycji folklorystycznych w żydu współczesnym, gdzie i jak te tradycje
się przejawiają i jaki jest ich dzisiejszy stan. Potwierdziły one, że przed folklorystyką stoi szereg konkretnych zadań, które wynikają nie tylko z procesu zmian
tych tradycji, ale także z ich przejawów i funkcji w życiu współczesnego społeczeństwa.
Adam Pranda - Bratysława
KONFERENCJA REDAKCJI CZASOPISMA "DEMOS" P08WIĘCONA NOWEJ
KLASYFIKACJI SYSTEMATYCZNEJ PRAC ETNOGRAFICZNYCH
W dniach 14 i 15 grudnia 1971 r. odbyło się w Brnie posiedzenie plenarne redakcji "Demos", etnograficznego organu informacyjnego socjalistycznych państw Europy.
W posiedzeniu uczestniczyli następujący przedstawiciele redakcji krajowych: z Bułgarii - prof. dr M. Veleva, z Czechosłowacji - prof. dr K. Dvorak, dr hab. L.
Kunz, dr E. Plickova i dr O. Skalnikova, z Polski - prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa i dr S. Blaszczyk, z NRD - dr hab. R. Weinhold i dr W. Fiedler, z Węgier dr E. Kisban, z ZSRR - prof. dr L. N. Terentieva. Oprócz wymienionych uczestniczyI w obradach przedstawiciel Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk
NRD dr P. Wi·ck oraz delegat Wydawnictwa Akademie-Verlag
z Berlina. Jako
goście zaś byli na obradach: dr hab. L. Dukov z Bułgarskiej Akademii Nauk,
dr M. Kundegraber z Austrii i dr E. Karasek z berlińskiego muzeum etnograficznego.
Po oficjalnych przemówieniach powitalnych zagaił ·posiedzenie dr Kunz goszczący
w murach Muzeum Morawskiego po dziesięciu latach po raz drugi Redakcję "Demosu". Podkreślil przy tym, że zbiega się ten fakt z dziesięcioleciem istnienia muzeum etnograficznego w swej obecnej postaci, jako Instytutu Etnograficznego Muzeum Morawskiego. Sam żywo zainteresowany problematyką systematyki etnograficznej przedstawia zebranym program konferencji, obejmujący referaty problemowe
z zakresu klasyfikacji prac etnograficznych oraz posiedzenia robocze poświęcone
zastosowaniu nowej systematyki w praktyce redakcyjnej.
Referaty wygłosili: dr
R. Weinhold - "Klasyfikacja systematyczna prac etnografi.cznych i folklorystycznych w czasopiśmie "Demos"; dr L. Kunz - "Jednolita klasyfikacja dokumentów
pisanych i trójwymiarowych";
dr Z. Vasicek "Zastosowanie analizy fasetowej
do źródeł ludowych"; dr P. Wick - "Rola "Demosu" w naukowej informacji międzydyscyplinarnej"; dr W. Fiedler - "Uproszczenie interpretacji terminologii etnograficznej". Sroda, czyli drugi dzień obrad, przeznacwna
została na ostateczne
ustalenie schematu klasyfikacji, na uzgodnienia terminologiczne między poszczególnymi redakcjami krajowymi, na komunikaty przedstawicieli
redakcji krajowych,
�3,,8
Kronika
wreszcie na powzięcie uchwały o wprowadzeniu
nowego systemu klasyfikacji do
praktyki redakcyjnej "Demosu".
W związku z tematyką referatów i zadaniem roboczym konferencji trzeba prz.\·pomnieć, że już w roku 1963 na konferencji Redakcji "Demosu" w Moskwie domagal się dr Kunz jednolitego klucza dla porządkowania
etnograficznych materi;;łów bibliografi.czno-sprawozdawczych
publikowanych w tym organie informacyjnym.
Słabą stroną bibliografii etnograficznych
są bowiem sprzeczności występujące np.
przy grupowaniu materiałów
w ukŁady przestrzenne
i rzeczowe jak też niezdec~'dowanie przy określaniu granic dla nauk pomocniczych, etnografię posiŁkujących.
Uzgodniono wtedy w wyniku dyskusji, że kierownictwo Redakcji opracuje projekt
nowej systematyki l. Projekt tego nowego systematycznego układu czasopisma przedłożył dr Kunz jako członek kierownictwa w roku 1966 na posiedzeniu redakcyjnym
w Dreźnie. Projekt ten postanowiono rozeslać i zebrać o nim opinie redakcji krajowych po rozpatrzeniu
ponadto przez nie układu materiałowego
obu zeszytów
rocznika 1966, którym nadano już na karcie tytułowej wyraźne oblicze określające
"Demos" jako międzynarodowy
organ informacji etnograficznych
i folklorystycznych 2.
Praca nad nową systematyką uległa jednak po dyskusji drezdeńskiej pewnemu
zahamowaniu. Jej potrzeba wyłoniła się jednak znów w roku 1967 na konferencji
redakcyj'nej
w Jugosławii w związku z opracowywaniem
indeksu 10 roczników
"Demosu" J. Specjalna komisja, do której obok reprezentantów
krajowej redakeji
NRD weszli jesZJcze z Czechosłowacji dr Kunz i z Rumunii prof. dr A. Fochi, przystąpiła więc do opracowania iprojektowanego ukladu, 'który PQ rozesłaniu !!;O, mial
stać się podstawą do dyskusji. Na kolejnym jednak zebraniu plenum redakcyjnego
w Budapeszcie w październiku 1970 r. przedłożyła redakcja krajowa NRD odmienn'1
wersję projektu. I właśnie tę nową wersję po dokonaniu w niej poprawek i uzupełnień uznano za projekt podstawowy. Powielono go i jeszcze w roku 1970 znalazl
się on w rękach redakcji krajowych, które zobowiązane zostaly do jego przeanalizowania i przygotowania
korekt i uzupelniel1. Równocześnie zapowiedziano, że po
zebraniu wszystkich uwag redakcji krajowych zwołana zostanie narada ekspertów
dla ostatecznego rozwiązania problemu nowej klasyfikacji.
Na plenum redak'cyjne w Brnie zaproszono więc specjalistów zajmujclcych się
problematyką
klasyfikacji
w naukach histor.ycznych i zagadnieniami
praktycznego
jej zastosowania w etnografii.
Redaktor odpowiedzialny "Demosu", dr hab. R. Weinhold, charakteryzując
w swoim referacie poprawiony i nieco rozszerzony pl"Ojekt klasyfikacji. ujęty w system
dziesiętny, stwierdza, że przystosowany on jest do nowoczesnych potrzeb in[ormac.'i
naukowej przy pomocy maszyn cyfrowych. Weinhold nie tai. że sądy a proponowanej klasyfikacji
zarówno odnośnie kwestii merytorycznych
jak i metodologicznych były początkowo bardzo podzielone. Spowodować to musialo nowe ujęci".
które przedstawia
do przedyskutowania
i ostatecznego zatwierdzenia.
Pdlbny Zf'szyt, wedlug nowej systematyki zredagowany, wyjdzie jeszcze w ramach rocznika
1 J. Gajek,
Sprawczdanie
z roboczej
konferencji
Rcdakcji
.. Demos"
1.V
uniach
9-1-1
VI
1963 T. w Moskwie.
"Lud"
49. 1965, S. 310-814. A. Kutrzcba-Pojnal"Owa.
Trzecia
konferencja.
Komitetu
Redakcyjnego
międzynarodowego
czasopisma
etnogl'a/iczn('go
'Cl'aj6w
demokracji
ludowych
,.Demos". ,.Etnografia
Polska".
VIII, 1964, S. 342-344.
2 A. Kutrzeba-Pojnarowa,
Informacja
etnograficzna
krajów
dem.ol-.:rac,H
nowy profil
czasopisma "Demos". "Etnografia Polska", XI, s. 504-505.
TOŁCa3 A. !(utrzeba-Pojnaro\va,
MięclzJ)na1'odowa
konferencja
naukOlcn
EfnologicznCf'Io
c?asorzystwa
Jugosłowiańskiego
oraz jugosłowIańska
konferencja
lniędzU1Wf()(/OWll
Reda:'cji
pisma
"Demos>?
"Etnografia
Polska",
XIII 2, s. 2fil-265.
�Kronika
1971. Przy tej oka<:ji wyjaśnił, że opóźnienia w planie wydawniczym
spowodowane
zostaly fałszywymi informacjami o zawieszeniu wydawnictwa, podanymi przez firmę
Buch-Export w Lipsku. odpowiedzialną
za kolportaż zagraniczny. Red. Weinhol.l
zapewniał, że zażqdał w tej sprawie wyczerpujących
wyjaśnień stojąc na słuszn~'11l
stanowisku, że taka mylna wiadomość oddziałała w pewnym sensie szkodliwie na
rozwój współpracy naukowej państw demokratycznych
na odcinku etnografii. Kardynalne znaczenie w tej współpracy ma właśnie informacja naukowa. A w zakre~ie
informacji mają nauki humanistyczne
ogromne zaległości do odrobienia. PozostałY
bowiem daleko w tyle za naukami ścisłymi. Trzeba nam wypracować systematykę,
która byłaby przystosowana
do szybko informujących
maszyn cyfrowych i która
nie budziłaby wątpli wości terminologicznych.
Zachodzi więc potrzeba jednoznacl:nego międzynarodowego
uzgodnienia treści haseł, które mają figurować w nowej
systematyce ujętej w system cyfrowy.
W zakresie etnografii odpowiedzialna
rola w wypracowaniu
nowej systematyki
przypada wlaśnie czasopismu "Demos" jako jedynemu międzynarodowemu
organowi informacji etnograficznej i folklorystycznej krajów demokrat.ycznych. Do tego
jednak jest potrzebna wiedza teoretyczna i praktyczna. Pewne próby w przyswojeniu sobie owej wiedzy przez historyków i etnografów można odnotować w Czechosłowacji (systematyka muzealna), w NRD (prace nad hasłami historycznymi).
na
Łotwie. w Bułgarii (w związku z podręczmkiem etnografii) i w Polsce, gdzie PTL
powołalo \V roku 1968 Ośrodek Dokument.acji i Informacji Etnograficznej w Łodzi,
o którego dotychczasowej działalności mówił VI Brnie w obszernym, z uwagą wysluchanym komunikacie S. Blaszczyk. Nie ma jednak wątpliwości, że pełne opanowanie metod nowoczesnej informacji etnograficznej będzie wymagało jeszcze wielu
wysiłków.
Rozważania dl' Kunza dotyczyły jednolitej systematyki, tj. takiej, która byłaby
przydatna zarówno w praktyce "uniwersyteckiej"
jak i muzealnej. Proponuje przyjąć za podstawę systematyki nie l"Zeczy, tylko 'czynności, a więc np. WI rolnictwie
nie narzędzia, t.ylko pewne wspólne dla wszystkich odmian rolnictwa zasadnicze
prace. Tak ustalony zeslaw zasadniczych haseł winien być następnie stopniowo
doskonalony i w każdym kraju dostosowywany do nal'Odowych i regionalnych potrzeb, ewentualnie rozbudowywany w zależności od lokalnej specyfiki. W tak ujętej
systematyce ogólnej, zasadniczej, będą systematyki narodowe uwzględniały
raczej
detale. Wątpliwości nasuwały się referentowi,
gdy chodziło o zaklasyfikowanie
sztuki ludowej, Jdórą jego zdaniem można łączyć zarówno z pracą jak i ze zwyczajami czy wierzeniami. Te ostatnie budzą u niego mniej wątpliwości, bo zachodzi
możliwość łączenia ich z pewn.vmi określonymi dziedzinami kultul"y materialnej.
Dr Vasicek, pracownik
Instytutu Et.nograficznego Muzeum Morawskiego i wykładowca muzeologii na uniwersytecie
w Brnie, w swoich teoretycznych rozważaniach nad systematyką zjawisk kulturowych dążył do ukazania zasadniczych różnic
zachodzących między porządkowaniem
materiałów
na zasadach
hierarchicznych
a nowymi zasadami odpowiadającymi
potrzebom
współczesnej
międzynarodowej
informacji naukowej.
Historyk dr Wick w referacie swoim zwrócił uwagę na wyjątkową
rolę, jab!
może i powinien odegrać .,Demos" WI zakresie międzydyscyplinarnej
informacji.
Systematyka
bowiem "vypracowana
dla "Demosu" zawierać będzie sporo hasel
wchodzących w skład aparatu
pojęciowego stosowanego w historii. Deskryptory
etnograficzne
winny być zatem uzgodnione z zasobem haseł historycznych
dla
ułatwienia ich ujęcia w szerszym znaczeniu WI system dziesiętny. Najistotniejszym
elementem tej pracy .icst peIne zestawienie synonimów. Historycy oczekują od etno-
�3ljO
Kwnika
grafów określenia
i pl'zygotowania około pięciu tysięcy pojęć, z czego prawdopodobnie ustali się około pięćset haseł.
Ostatni z referentów,
dr Fiedler, zajął się praktyczną
kwestią ujednolicenia
pojęciowego haseł przygotowywanej
systematyki
i wezwał redakcje krajowe do
uzgodnienia tych \pojęć na mie}SlCuw tych \przypadkach, w jakich -będzie to możliwe. Praca ta zajęła całą resztę aasu :przewidzianego na 'konferencję. Kierował nią
dr Fiedler jako wytrawny lingwista.
W podsumowaniu obrad dokonanym po uchwale o zastosowaniu nowego systemu
klasyfikacji etnograficznych
publikacji w pracy redakcyjnej
"Demosu" podał red.
Weinhold do wiadomości, że po zapowiedzianym eksperymentalnym
roczniku 1971
wprowadzony
zostanie uzgodniony system na stałe od r. 1972 i opublikowany
w "Demosie" w kilku językach.
Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
i Stanislaw
Blaszczyk
MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM OCHRONA ZABYTKÓW ARCHITEKTURY LUDOWEJ
Śt'rbske
Pleso (Wysokie Tatry) -
Brno, 30 VIII-7
IX 1971
Sympozjum to, zwołane przez Czechosłowacki Komitet Narodowy ICOMOS, poświęcone było problemom budownictwa ludowego i jego ochronie, a w szczególności
muzeum na wolnym powietrzu. Zgromadziło ono sto kilkadziesiąt osób z Austrii.
Bułgarii, Czechosłowacji
(znacz;na większość uczestników), Danii, Francji, Grecji.
Holandii, Jugosławii,
Luxemburga,
Meksyku, NRD, Polski, Szwajcarii,
Węgier,
Włoch i ZSRR.
Posiedzenia 'naukowe odbywały się w Wysokich Tatrach (Śfrbske Pleso), .gdzie
urządzono wystawę zdjęć architektury
ludowej Czechosłowacji oraz publikacji poświęconych ochronie zabytków budownictwa ludowego.
Wycieczki objęły następujące miejscowości: Vlkolinec, Martin i Paludza, Bardejov
i HervartovGprzez
cygańską wieś Lenartov),Śtramberk,
Roznov koło Radhosta.
W Brnie odbyły się dalsze konferencje i zakończenie Kongresu oraz wyjazd przez
Petrov ze słynnymi history'cznymi piwnicami winnymi do Strażnic.
Tematyka referatów i dyskusji na posiedzeniach, podana przykładowo, objęła:
zagadnienia teoretyczne i praktyczne, a wśród nich ogólne wprowadzające w rozważania szczegółowe (prof. Piero Gazzola Paryż-Werona,
dyr. J. Lichner Bratysława) oraz np. "Kryteria oceny wartości wiejskich aglomeracji i ich waga
jako zabytków historycznych" (N. Pesić-Maksimović - Belgrad), "Współpraca naukowych dyscyplin w ochronie ludowej architektury"
(V. Vinter - Praga), "Ludowa
architektura
jako historyczny dokument" (K. Baumgarten - Rostock), "Problemy
wybrane dot. muzeów na wolnym powietrzu" (B. Kempel'S - Arnhem).
Następnie "Teoretyczne i praktyczne zasady organizacji muzeów ludowej architektury w ZSRR" (J. Makowieckij Moskwa), "Wpływ turystyki
na zmian~'
w ludowej architekturze"
(J. Olejnik Tatrzańska Łomnica), ,.Rola muzeów na
wolnym powietrzu dla przysz1ości, ze szczególnym uwzględnieniem związku muzeów
z w.sią, z której pochodzą zabytJki" (M. Znamierowska-Brilfferowa
- Toruń). "Urbanistyczne problemy regeneracji ludowej al'chitektury" (J. Th'llrzo - Martin).
�Kronika
361
Zagadnienia szczegółowe, dotyczące budownictwa ludowego, jak np.: "Kamienny
dom w Słowacji" (J. Vafeka - Praga), "Rozwój przestrzenny wschodnio-słowackiego
domu" (J. Mjartan - Bratysława). Poza tym szereg interesujących referatów poświęcono ochronie zabytków budownictwa ludowego oraz wybranym problemom
zwią:lanym z organizacją skansenów w Bułgarii, Czechosłowacji (liczne przykłady),
Danii, Estonii, Hiszpanii, Wschodniej Macedonii, Serbii, Szwajcarii, Ukrainie i na
Węgrzech.
Referowano też zagadnienia praktyczne dot. "Ochrony i konserwacji zabytków
budownictwa ludowego" (K. Tomovski Skopje), "Formy IpraktYczne ochrony
ludowej architektury in situ" (J. Grabmtiller - Czechosłowacja), "Metody ochrony
zabytków budownictwa ludowego" (O. Sujanova - Bratysława), "Przenoszenie zabytków jako jeden ze sposobów opieki nad ludową architekturą"
(M. Novakova Czechosłowacja) i inne, ogółem w ilości około 40. W wielu wypadkach referalty
były ilustrowane przeźroczami lub filmem.
Prof. Piero Gazzola, prezes ICOMOS, w swym znakomitym referacie pt. "Pierwsze kolokwium dotyczące iproblemów ochrony zabytków budownictwa ludowego",
rozważa w skali światowej sprawę niedoceniania
tej architektury,
tymczasem
w znajomości jej widzi elementy wiedzy humanistycznej i społecznej oraz realizację
wytworów kultury, doskonale odpowiadających
swemu przeznaczeniu. Szuka on
odpowiedzi na to, jakie wartości twórcze i wychowawcze przynosi ochrona tych
zabytków i widzi tu potrzebę rozwiązania problemu badań interdyscyplinarnych,
w s:zx::zególnościwśród etnografów i architektów. W :naszym życiu, pełnym hałasu
i ruchu, widzi potrzebę zaspokojenia naszych potrzeb u źródeł nacechowanych
prostotą, świeżością i liryką. Podobnie jak większość referentów jest on zwolennikiem organizowania s'<ansenów w budynkach pozostawianych in situ, aby dać świadectwo prawdzie historycznej. Konieczność przenoszenia zabytków budownictwa
widzi on jedynie wówczas, gdy stanowi ono jedyną możliwą formę ich uratowania.
Jest jednak temu przeciwny nie tylko ze względów naukowych, lecz widzi racje
moralne i społeczne, które przeciwko temu przemawiają.
W stosunku do budynków przenoszonych stawia on wymogi: 1) aby budynki
miały wystarczającą przestrzeń, pozwalającą na autonomiczne traktowanie zabytku,
2) aby naturalne środowisko zabytku było gruntownie zbadane przez architekta-pejzażystę, etnologa i antropogeografa,
3) aby przy urządzaniu muzeum celem
nie były tylko względy turystyczne, lecz istotne naukowe, 4) aby zabytki architektury ludowej reprezentowały poszczególne regiony w szerokim tego słowa znaczeniu.
Bardzo cenną część Kongresu stanowiły wycieczki z ożywionymi dyskusjami,
a wśród nich przepiękny wyjazd z Wysokich Tatr w Słowacji nad rzekę Wag do
\'lsi Vlkolinec. Wieś ta posiada około 80 zabytkowych chat krytych gontem lub
czasem malowaną blachą.
Niezwykle urzekające formy budownictwa mieszkaniowego, ilustrujące tradycje
technik wiejskich, można było obserwować w miasteczku Stramberk, w którym
na stromych zboczach, szczytem do uliczek, stoją na kamiennych lub ceglanych
fundamentach drewniane chaty z nieociosanych belek.
Dyskusje wprowadzające w problematykę skansenów odbywały się przy dużych
makieta'Ch i przy obiektach skansenowskich. Dotyczyly one koncepcji naukowych,
jak również prakty=nych realizacji zamierzeń.
I tak, wspaniale zapoczątkowany skansen w Martinie, analizowany też w całości
na makiecie, ma objąć 100 ha terenu i 240 obiektów z całej Słowacji w ramach
10 wyodrębnionych regionów. Rozwój tego Muzeum opiera się o bardzo poważne,
�3{j2
Kronika
,długotrwałe naukowe badania terenowe, a przy jego realizacji wspólpracują
etnografowie i architekci. Stanęły już piękne zabytki z Orawy.
W Bardejowie, tuż obok słynnego kurortu, powstaje skansen. w którym s',oi jLlL
7 zabytków budownictwa,
a ma stanąć 25.
W Rożnowle pod Radhostem,
w pięknym otoczeniu lasów i wzgórz, ·istnic.le
najstarsze muzeum na wolnym powietrzu w Czechach - Muzeum \Vałaskie. Organizację jego zapoczątkował plastyk B. Jaronek, stawiając wkrótce po I wojni~ świiltowej początkowo drewniany ratusz rożnowski, a w latach pr"Jźniejszych stary don
mieszczańskL dom sołtysa i inne. Ta część Muzeum nie odpowiada dzisiejszym wymogom muzeów tego typu i podlega uzupelnieniom.
Rozwija.j'lca się nowa CZęŚl:.
w dużym stopniu poświęcona gospodarce pasterskiej,
jest realizowana
na 1.3sadach
naukowej rekonstrukcji
architektury ludowej i środowiska.
W Brnie odbyła się też wystawa, na której przedstawiono
wybraną Cf.ęŚć arch>
\Vum inż. Antonina Kuriala, profesora \Vyższej Szkoly Technicznej w Brnie i jC.L:o
współpracowników.
Przedstawili
oni synoptyczni e usystematyzownnc
materialy d,'kumentacyjne
dotyczące badań, a w 'szczególności inwentaryzacji
zabytków bud,J\\"nictwa ludowego z Moraw i z części Słowacji. Objęły one liczne wspaniałe fotografie, szczegółowe rysunki, rzuty poziome etc. Materialy te, licE.<:IC"~
tysiilCe poz.I·cji
posłużyły do opracowania
Atlasu Architektury
Ludowej, pnygotowanego
do drul,u.
Wymienione rezultaty badań mają być przydatne nie tylko ze względu na ochrc',nę zabytków i inwentaryzację,
lecz mają prowadzić do wniosków rilozoficm.l'c;'
w stosunku do współczesnej cywilizacji przemysłowej.
Na zakończenie Sympozjum uchwalona została rezolucja, której wnioski w skj'(',cie głoszą, iż:
1. Wszystkie zabytki budownictwa
ludowego i ich zcspoly stanowią dokument:.'
rozwoju społecznego, zdolności twórczych narodu, stanowiąc .i~·g.()dziedzictwo. Dlatego też moralnym obowiązkiem każdego kraju jest ponoszenie za nie odpowiedzialności w skali międzynarodowej,
jego konserwacja
oraz integracja i'. życiem wsp"lczesnym.
2. Uczestnicy
Sympozjum
zwracają
się do wszystkich
knljów
Członk,·)\\.·
UNESCO i innych - aby nie dopuszczały do bezlitosnej likwidacji tych specyfic7nych elementów kultury narodowej.
3. Przedstawiają
one dobro materialne i w zakresie turystyki sprzyjają wzajemnemu zrozumieniu
narodów, stanowiąc
też źródlo dochodów. Nalcż.v jednak tak
ukierunkować
turystykę aby nie zagrażała ona wartości zabytk'·Jw. ani chronionej
przyrodzie.
4. Kompleksowość zadania ochrony zabytków, przyrody, śroclowiskn i podniesiE'ni;\
ich społecznej wartości wymaga współpracy w zakresie pbnowania
budownicl\\·~l.
gospodarki rolnej, finansów itp.
5. Należy je realizować na tle interdyscyplinarnej
współpracy na wyso!drn pu·
ziomie, przy współudziale specjalistow, zapewniając im wyższe studia itd.
6. Zabytki budownictwa
ludowego są nierozłącznie związane i'. krajobrazem i środowiskiem, w którym pow:;ta!y, dlateg·o też należy je po'ZoJlawiaćnieuszkodzone
.. i;;
situ, tworząc rezerwaty
i zony ochronne. Jeśli lo jest absolulnil' niemożliwe, do·
puszczalny jest ich tl'ansport na nowe miejs·ce w tym samym regionie g0.')gra[ic.ćnym i środowisku analogicznym
do pierwotnego. Szczególną troską należy otoczy0
historyczne wsie, biorąc pod uwagę ich wartość i nową rolę we współczesnym społeczeóstwie. Pożądane, aby w ochronie zabytków budownictwa
istniala współpraca
z muzeami.
�!(ronika
7. Należy szukać nowych możliwości wykorzystywania
tych zabytków, aby je
ożywić i spowodować ich integrację z życiem współczesnym.
li. Warunkiem zasadniczym zachowania zabytków architektury
ludowej jest pozyskanie -zrozumienia ze strony organów politycznych, władz wyższych i terenowych
oraz społeczeństwa, a w szczególności młodzieży.
9. Dla zrealizowania tych zasad uczestnicy Sympozjum zalecają Komitetowi Wylwnawczemu zwrócić się do UNESCO z propozycją włączenia omawianej problematyki do programu ochrony dóbr kultury i do stworzenia międzynarodowej
komisji
.roboczej do tych spraw, wypracowania metody badania i inwentaryzacji
zabytków
ludowej architektury.
Uchwalono też, aby co cztery lata organizować podobne Sympozja.
Kmjom - członkom UNESCO .i innym krajom, zaleca się:
l) prowadzić systematyczne badania i inwentaryzację
zabytków ludowej archilektury,
:2) wydać \V tej sprawie niezbędne prawa i zarządzenia oraz stworzyć sprzyjające warunki kulturalno-polityczne,
ekonomiczne, organizacyjne
i administracyjne,
:;) l'ozwijać realizację profilaktycznej
ochrony przez bieżące remonty, konsel'wCleję i włączenie zabytków ludowej architektury
do nowej roli w społeczeństwie.
Bardzo urozmaicone towarzyskie zakończenie Kongresu odbyło się w Strażnicy,
która pod opieką Rady Naukowej staje się ośrodkiem współpracy
etnografów
Czech, Moraw i Słowacji, zwłaszcza w niektórych dziedzinach.
Słynne festiwale pieśni, muzyki i tańca ściągają tam coraz więcej widzów nie
tylko z kraju, lecz z całego świata.
W pięknym pałacu, w parku, odbyło się mile wieczorne przyjęcie, którego gospodarzem był Minister Kultury Czeskiej Socjalistycznej
Republiki. W pałacu tym
znajduje się też muzeum m. in. z piękną kolekcją ludowych instrumentów muzycznych, z ilustracją ich wyrobu, z dos:konalymi zdjęciami 'i świetnie brLJmiącą muzyką
ludową i wykładami płynącymi z magnetofonów.
Bardzo dobra była obsługa Kongresu. Co dzień ukazywały się powielone w językach kongresowych referaty i biuletyny informacyjne w sprawach bieżących. Poza
tym były słuchawki do tekstów tłumaczonych. Uczestnicy Sympozjum otrzymali
piękne pubłikacje i inne dary.
Maria
OGÓLNOPOLSKA
KONFERENCJA
Znamierowska-Prufferowa
MUZEÓW I PARKOW
W OPOLU
(22-24 IX 1970 r.)
ETNOGRAFICZNYCH
W dniach 22-24 września 1970 r. Opole było miejscem Ogólnopolskiej Konferencji Muzeów i Parków Etnograficznych zorganizowanej z okazji obchodów 25-lecia
powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy, 20-lecia powstania województwa opolskiego oraz otwarcia Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach
k/Opola.
Konferencja poświęcona była 25-leciu ochrony kultury ludowej na Opolszczyźnie,
a jej organizatorami obok Muzeum Wsi Opolskiej były: Zarząd Muzeów i Ochrony
Zabytków lvIinisterstwa Kultury i Sztuki, Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu oraz Towarzystwo Przyjaciół Opola.
�3(iJ
Kronika
W Konferencji obok licznie przybyłych przedstawicieli władz partyjnych i państwowych z terenu województwa opolskiego wzięli udział reprezentanci
Ministerstwa Kultury i Sztuki w osobach mgr M. Ptaśnika dyrektora Zarządu Muzeów
i Ochrony Zabytków i zastępcy tegoż Zarządu mgr S. Brzostowskiego. Na Konferencję przybyło ponad 200 osób reprezentujących
muzea i parki etnograficzne, urzędy konserwatorskie,
wydziały kultury Rad Narodowych, katedry etnografii i instytuty naukowe.
Podczas pierwszego dnia obrad wygłoszono 12 referatów poświęconych etnografii
Opolszczyzny, ochronie zabytków budownictwa drewnianego oraz różnym aspektom
muzealnictwa
typu skansenowskiego.
Doniosłym walorem
sesji naukowej
byłospotkanie pracowników
naukowych
z reprezentantami
administracji
państwowej,
której zaangażowanie
w sprawy określonych regionów jest nieraz głównymi determinantami
powodzenia wielu przedsięwzięć z zakresu muzealnictwa
i ochrony
zabytków.
W drugim dniu obrad odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Wsi Opolskiej
w Bierkowicach ki Opoła, placówki powołanej decyzją Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu (1961 r.). Uczestnicy Konferencji
zwiedzili skansen, w którym
w chwili otwarcia znajdowało się zrekonstruowanych
19 obiektów dużej i 5 obiektów malej architektury. Trzy zagrody z powiatu oleskiego wy:posażone są w oryginalne wnętrza.
W zrekonstruowanych
spichrzach
zorganizowano
trzy wystawy ..
Pierwsza z nich poświęcona była prezentacji rozwoju Muzeum Wsi Opolskiej, następna dotyczyła działalności opolskiej "Cepelii", trzecia natomiast eksponowała
środki ochrony drewna.
W ostatnim dniu (24 września) odbyły się dwie wycieczki turystyczne po Opolszczyźnie. Trasa pierwsza prowadziła przez powiatyoleski,
opolski i kluczborski,
gdzie zachowały się najpiękniejsze
zabytki architektury
drewnianej;
trasa druga
obejmowała powiat brzeski, a uczestnicy tej wycieczki mieli okazję zapoznać się
z wspaniałymi polichromiami gotyckimi.
Antoni
Kuczyński
SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOSCI OSRODKA
DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ ZA R. 1971
Prace Ośrodka w 1971 r. skupiały się głównie na gromadzeniu, selekcjonowaniu
i analizie posiadanych materiałów.
I. Dokumentacja
W zakresie gromadzenia
oraz weryfikacji
materiałów
wykonano następujące
prace:
1. Uzupełniano kartoteki: - twórców ludowych o bieżące informacje prasowe;
- zespołów regionalnych; - członków PTL, o nowe karty osób wstępujących do
T-·wa; bibliografii prac z zakresu dokumentacji,
informacji, muzealnictwa; uzupełniano
z dany'ch uniwersytetów
kartotekę
prac magisterskich,
doktorskich
i habilitacyjnych oraz wprowadzono nowy system podziału do kartotek; - uzupełniano z danych prasowych kartotekę muzeów i skansenów i wprowadzono s7JCzegółową dokumentację z wycinków prasowych.
�363
Kronika
2. Założono kat·totekę: - wystaw etnograficznych;
- działaczy terenowych na
polu etnografii; - badań terenowych prowadzonych przez katedry i muzea etnograficzne; - rozesłano do muzeów karty dokumentacyjne
dotyczące badań terenowych w 11970r.; - opracowano i rozesłano 'pisma do PPRN Wydz. Kultury w sprawie im.prezkult.-oświat. w danym powiecie.
II. I n f o r m a c j e
1. Opracowano 7 zestawów dokumentacyjnych
do "Kroniki" 56 t. "Ludu".
2. Udzielano infot'Jnacji bieżących zainteresowanym
osobom i instytucjom.
III. P l' a c e l' Ó Ż n e
Prace biurowe, porządkowe i administracyjne;
- spis książek i czasopism ODiIE:
sprawy finansowe; umowy, rachunki raporty, sprawozdania;
segregowanie
wycinków prasowych; - korespondencja.
W Ośrodku od dnia 1 III 7l zatrudnione są 2 osoby w' wymiarze po pół etatu:
mgr E. Putyńska, K. Selmowiczowa.
Sekretarka
Kierownik
ODiIE
ODiIE
doc. dr B. Jaworska
K. Selmowiczowa
Magisteria
i doktoraty
z zakresu etnografii w 1971 r.
PRACE
Uniwersytet
MAGISTERSKIE
Jagielloński
-
Kraków
BODI Ewa, Zwyczaje .i obrzędy agrarne w społeczności wiejskiej we wsi Brenna
w latach 1945-1970, prof dr Mieczysław Gładysz.
BOROWSKA Ewa, Lata polskiej młodości Bronisława Malinowskiego (Zarys sylwetki uczonego do chwili wyjazdu z Połski w grudniu
1910 r.). prof.
dr Andrzej Waligórski.
GĘDLEK Grażyna, Wnętrze mieszkalne we wsi Brenna, pow. Cieszyn w łatach
1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz.
HERMANTOWICZ Krystyna, Przeobrażenia
w produkcji roślinnej na terenie wsi
Brenna, pow. Cieszyn w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz.
KROP Aleksandra, Miary i wagi na przykładzie społeczności wsi Brenna, prof.
dr Mieczysław Gładysz.
MICHNIOWSKA Barbara, Współczesna twórcwść plastyczna górali istebniańskich
(Z badań nad współczesną rzeźbą górali śląskich), prof. dr Mieczysław Gładysz.
PLOCZKOW A Barbara, Przemiany w odzieży ludności Beskidu Śląskiego w latach
1900--1939, prof. dr Mieczysław Gładysz.
SADOWSKA Ewa, Przeobrażenia w budownictwie gospodarczym w Brennej. pow.
Cieszyn "N łatach 1945-1970, 'Prof. dr Mieczysław Gładysz.
SKABA Anna, Wytwórcwść domowa i rzemiosło na Polskim Spiszu pod koniec
XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz.
SZABO Piroska, Czas wolny mieszkańców wsi Brenna w latach 1945-1970, prof.
dr Mieczysław Gładysz.
�Kronika
Un iw e
l'
sy tet
i m.
Adama
M ic k i ew icz a -
P ozn a ń
LAPOTT Jacek, Tajne związki i ich rola w życiu społeczeńslw opóźnionych w rozwoju, prof. dr Maria Frankowska.
LUCZAK Ryszard,
Monografia
etnograficzna
współczesnej
wsi Slawsk Wielki
w pow. Inowrocławskim, prof. dr Józef Burszta.
MAJORKOWSKA
Joanna, Wielkopolska w niemieckich badaniach etnograficznyclL
do 1945 roku, prof. dr Józef Burszta.
OKONIEWSKA Barbara, Współczesna kultura społeczności lokalnej - Slupi Kapitulnej, prof. dr Józef Burszta.
PIOTROWSKA Danuta, Obraz i wyjaśnienie świata w mitologii germańskiej i slowiańskiej, prof. dr Józef Burszta.
PRINKE Andrzej, Możliwości porównawczego
stosowania danych etnograficznych
w archeologii, prof. dr Maria Frankowska.
SKALSKI Grzegorz, Typy gospodarki pasterskiej na obszarze Karpat, Alp i Sudetów, prof. dr Józef Burszta.
STECKA Anna, Folkloryzm na Skalnym Podhalu, prof. dr Józef Burszta.
PRACE
KOLODZIEJSKA Barbara,
zielonogórskiego. Promotor:
DOKTORSKIE
Garncarstwo
ludowe
.prof. dr J. BUl'szta.
na terenie
obecnego wojewód7.twa
Praca dotyczy kultury
materialnej
regionu zielonogórskiego.
Poświęcona jest
historii i współczesnej sytuacji garncarstwa. Monografia ta łączy w swoich ramach
problematykę
i metody historii i etnografii. Składa się z dwóch szkiców, z których
pierwszy poświęcony dziejom garncarstwa
cechowego w okresie od XVII do końca
XIX wieku, oparty na archiwaliach
i dodatkowo na 'Zabytkach materialnych
ma
charakter
studium historycznego,
drugi przedstawia
współczesne garncarstwo
badane w aspekcie etnograficznym.
WALENDOWSKA-ZAPĘDOWSKA
Barbara, Elementy afrykańskie w religiach synkretycznych
Antyli (na przykładzie
haitańs'kiegokultu
"vodu"). Promotor: .prof.
dr Maria Frankowska.
Praca poświęcona jest afro-katolickim
religiom synkretycznym
Antyli, systemom
wierzeniowym
dotąd nie skodyfikowanym,
biorącym swe źródlo z jednej strony
z kuJ.tów afrykańskich,
z drugiej z katolicyzmu. Przedmiotem szczególnego zainteresowania są afrykańskie elementy wierzeniowe rozpatrywane
w procesie ksztaltowania się kultów synkretycznych Antyli.
Z materiałów
ODiIE opll:acowala
Elżbieta Putyńska
�367·
Kronika
KHAJOWE SESJE. SEMINARIA
IV ETNOGRAFICZNE
I KONFERENCJE
SEMINARIUM
(pOZNAŃ 23-25
Szerokie omówienie IV Etnografio.nego
kowam' ,icst w "Lud", t. 55, s. 329-335.
S£5.).-\ NAUKOWA
POSWIĘCONA 50-LECIU
(WARSZAWA
ETNOGRAFICZNE
W 1971 R.
AMERYKANISTYCZNE
IV)
Seminarium
Amerykanistycznego
MONGOLSKIE.J
- 25 VI)
REWOLUCJI
opubli-
LUDOWEJ
Dnia 25 czerwca odbyła się w Warszawie sesja naukowa poświęcona 50-leciu
Mongolskiej Rewolucji
Ludowej,
zorganizowana
przez Instytut
Orientalistyczny
i Katedrę Etnografii
Uniwersytetu
Warszawskiego.
Na sesji wygłoszono referaty
dotyczace wybnmych zagadnień z zakresu życia politycznego i kulturalnego
Mongolii.
II!
SEMl:'llARIUM
POSWIĘCONE
WSPOLCZESNYM
PRZEMIANOM
\V WO.rEWODZTWIE
OLSZTYŃSKIM
(OLSZTYN
WSI l
7-9 VI)
MALYCH
MIAST
Mit;dzy 7 a 9 czerwca odbyło się w Olsztynie III Seminarium, poświęcone przemianom ·,I·si i małych miast w województwie olsztyńskim, zorganizowane przez Pracowni!; t>adali nad Współczesnością i Komisję Etnograficzno-Socjologiczną
Ośrodka
Badań ~aukowych im. W. Kęll'zyńskiego w Olsztynie.
GIÓwn.\'1n tematem obrad były pl'zemiany społeczno-kulturowe
wsi na tle przemian tJwnomicznych i kullurowych.
OGOLNOPOLSKA
KONFERENC.JA PRACOWNIKÓW
l\lUZEOW
(WIELUŃ 29 IX - 1 X)
REGIONALNYCH
W :'!liadl od :W wl'ześnia do 1 października odbyła się w Wieluniu, woj. Łódzkie •.
Ogó!n0!X'bJ,a Konferencja Pracowników Muzeów Regionalnych, zorganizowana przez.
iVLnistersL\l'o Kultury i Sz,~uki - Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Muzeum
\I. Wit'Juniu. Muzeum Okręgowe w Łodzi. Konferencja
poświęcona była formom
i metodom pracy W muzeach.
KULTURA LUDOWA (Ko8CIERZYNA
DOBREM NARODU
19-20 XI)
Pm: :<lkim haslem odbyła się W dniach 19 i 20 listopada w Kościerzynie sesj~
inaugurująca
Ogólnopolski
Program
Ochrony Zabytków
Etnograficzny-ch
(akcja
'l-letnia), zorganizowana
przez Ministerstwo
Kultury j Sztuki Zarząd Muze6"1i Ochrony Zabytków. PWRN Wydz. Kultury
w Gdańsku, Muzeum Pomorskie·
II· Gcla!is:,u, PPRN Wydział Kultury
w Kościerzynie.
Program Ochrony Zabytków Etnograficznych obejmuje lata 1972-1975 i ma na
celu oD,;,:cie w opiekę zabytków kultury ludowej nie tylko przez muzea lecz również pn.ez organizacje społeczne i towarzystwa
kulturalne,
dzialające na danym
tel'cnif \-la zainteresować i wlączyć do akcji całe społeczeństwo.
OGOLNOPOLSKI
KURS MUZEOLOGOW
(LI\NCUT 22-26 Xl)
ZOl_,;niZJwany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zarząd Muzeów i Ochrony
Zabyt;;u\\' (Jl',lZ Muzeum w Łańcucie, odbył się w Łańcucie ogólnopolski kurs muze'.,l'lgó\·; p,)_~więcon_\·zagadnieniom
organizacyjno-prawnym
w muzeach, s')ra;v.):n
inWl''li<lr,\·zacji i naukowego opracowania zbiorów muzealnych.
�368
Kronika
V KONFERENCJA
ETNOGRAFICZNA
(WARSZAW A 18 i 19 XII)
Dnia 18 i 19 grudnia odbyła się w lokalu Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, V Konferencja Etnograficzna, zorganizowana przez IHKM PAN.
Referaty przedstawione na konferencji oraz dyskusja, w której udział wlięli reprezentanci wszystkich etnograficznych ośrodków akademickich i uniwersyteckich
dotyczyły merytorycznej
i organizacyjnej
strony opracowania
syntezy etnografii
Polski.
Z materiałów ODilE opracowała
Elżbieta Putyńska
FESTIWALE, "DNI" I KONKURSY W LATACH 1970 I 1971
Pod nazwą "Festiwale, dni i konkursy" ODiIE od roku 1969 rejestruje mniejsze
i większe imprezy, których wspólną cechą jest udział zespołów ludowych, solistów,
kapel i różnego rodzaju artystów ludowych. W zbiorze tym znajdują się więc festiwale czysto folklorystyczne takie jak np. festiwal w Płocku jak również dni kultury
powiatu czy poszczególnych miejscowości, w których część poświęcona jest kulturze
ludowej.
Niniejszy przegląd poświęcony jest okresowi dwuletniemu i obejmuje lata 1970-1971. (W poprzednim numerze "Ludu" opublikowano
sprawozdanie z roku 1969).
Ośrodek zarejestrował w roku 1970 - 85 pozycji, a w roku 1971 - 31. Liczby więc
utrzymują się mniej więcej na tym samym poziomie. Pewne imprezy - jak się
wydaje - ugruntowały swoją pozycję i zajęły poważne miejsce w krajowym ruchu
kulturalnym, niektóre weszły do międzynarodowego kalendarza imprez folklorystycznych (Tatrzańska Jesień i Międzynarodowy Festiwal Fo}klorystyc-LnYZiem Górskich)
i stały się zna'ną atrakcją turystyczną.
Przechodząc do omówienia ważniejszych wydarzeń z omawianej dziedziny wymienić należy na pierwszym miejscu 2 festiwale krajowe - w Płocku i w Kazimierzu n. Wisłą. Oba mają charakter czysto folklorystyczny. Są one rodzajem krajowego przeglądu, sprawdzianem i konfrontacją osiągnięć szeregu zespołów pieśni
i tańca, kapel ludowych, instrumentalistów
i solistów, a także kierowników zespołów. Obu imprezom (także i wielu innym) towarzy,szą sympozja, na których omawiane są problemy nurtujące artystów i działaczy. Dyskusje obracają się wokół zagadnień autentyzmu, stylizacji, profesjonalizacji
zespołów itp. Nie tu miejsce na
szersze omówienie tych dyskusji, chcielibyśmy tylko zwrócić uwagę na ich występowanie w coraz szerszym zakresie. Dyskusje takie organiwwane są przede wszystkim przez działające na danym terenie muzea, ośrodki uniwersyteckie czy wreszcie
regionalne towarzystwa kulturalne. Jak już zauważyliśmy w opracowaniu z 1969 r.
uderza brak wśród nich PTL jako organizacji, chociaż nader często wymieniane są
wśród organizatorów nazwiska działaczy PTL.
Osobne i od lat ugruntowane miejsce wśród festiwali zajmuje "Międzynamdowy
Festiwal Ziem Górskich". W roku 1971 odbył się on po raz piąty. Od 1970 r. wprowadzono pewne zmiany w organizacji Festiwalu. Poprzedzony jest on krajowymi
eliminacjami, które odbywają się w sierpniu w Żywcu. Z eliminacji tychzakwalifikowano w 1971 r. do zakopiańskiej imprezy 6 zespołów i 6 kapel. Jeżeli chodzi
o zespoły zagraniczne, to w roku 1970 było i'ch 10, a w roku 1971 - 13.
�3<19
Kronika
Szczególnym wydarzeniem w omawianych latach była również zakrojona na wielką skalę impreza p.n. "Ogólnopolski Festiwal KultuTalny Związków Zawodowych".
Rozpoczęła się ona 17.10.1970 r. w Mielcu III Ogólnopolskimi Spotkaniami Folklorystycznymi. Całość "Festiwalu" została zaplanowana na trzy lata. W roku 1970 odbywały się w całej Polsce przeglądy i eliminacje zespołów na najniższych szczeblach.
W roku 1971 - przeglądy na szczeblu wojewódzkim. Na rok 1972 przewidziane jest
zakończenie całej akcji finałowymi przeglądami w Warszawie. Festiwal Zw. Zawodowych obejmował wszystkie dziedziny życia kulturalnego,
poważne miejsce zajmuje jednak w nich ludowy ruch amatorski. Szereg znanych zespołów pracuje pod
patronatem związkowym.
Wiele imprez, które odbyły się w 1970 1'. było związanych z obchodami XXV-lecia PRL, taki np. charakter miała duża impreza na Opolszczyźnie. Był to przegląd
dorobku powiatów Opolszczyzny, w którym wiele miejsca zajęły występy artystów
ludowych, zespołów, jarmarki itp.
ODilE prowadzi rejestr omawianych imprez od trzech lat. Z pierwszej obserwacji wyciągnąć można wniosek, że rozmieszczenie różnego rodzaju imprez na terenie kraju, które - jak można chyba przyjąć - jest przejawem aktywności środowisk, jest nierównomierne. Gdyby (co Ośrodek zamierza w bieżącym roku zrobić)
na mapę Polski nanieść poszczególne imprezy, wystąpiłyby obszary "puste" obok
obszarów s2lczególnie "nasyconych" wszelkiego rodzaju imprezami. Oczywiście należy podkreślić, że informacje, którymi dysponuje Ośrodek są na pewno niekompletne. Opieramy się głównie na wycinkach prasowych. Jeżeli więc jakaś działalność z interesującej nas dziedziny nie ma powiązań z miejscową prasą, nie zostanie przez nią odpowiednio "zareklamowana"
i omówiona, może pozostać dla nas
nieznana. Wydaje się, że projektowane
przez nas "mapy" mogłyby się przyczynić
do skorygowania braków w posiadanej przez nas dokumentacji.
Mogłoby to stać
się za pośrednictwem Oddziałów PTL, które przez swych członków są na pewno
powiązane z miejscowym ruchem kulturalnym.
Wreszcie mogą one zwrócić uwagę
na obszary rzeczywiście "puste", a zasługujące na zainteresowanie, czy też ożywienie na ich terenie sztuki ludowej, ruchu kulturalnego
w interesującym
nas zakresie.
Z materiałów
ODiIE opracowała
Zofia
ETNOGRAFICZNE
Woj. białostockie
Bia ły st o k
łostockiego".
Piotrowska
WYSTAWY CZASOWE EKSPONOWANE
gmach
Związków
Zawodowych:
"Sztuka
W 1971 R.
ludowa
regionu
bia-
B i a ł y s t ok - "Dom Chłopa": "Białostockie wyploty, siwaki i krajki".
B i e l s k P o d l a s ki: "Wystawa dorobku twórczego powiatu bielskiego".
Kolno
- Powiatowy Dom Kultury: "Tropami regionu kurpiow6'kiego".
Woj. bydgoskie
B y d g o s z c z - Biuro Wystaw Artystycznych: "Przegląd dorobku twórców ludowych działających na terenie woj. bydgoskiego w latach 1945--1971";
"Współczesna sztuka ludowa"; "Wystawa twórczości ludowej".
24 -
Lud,
tom
LVI
�370
Kronika
B Y d g o s z c z - Biblioteka Miejska na Starym Rynku: "Wystawa sztuki ludowej i publikacji o pow. aleksandro wsk im".
By dgo szcZ Wojewódzki Dom Kultury:
"Ekspozycja
twórczości ludowej
i kowalstwa artystycznego".
B y d g o s z c z - Park Ludowy: "Wystawa prac ceramika prymitywisly S. Zagajewskiego".
C h e ł m n o - "Piwnica": "Wystawa twórców IU.dowych z Pałuk.".
G r u d z i ą d z - Klub Technika: "Wystawa haftów kaszubskich".
G r u d z i ą d z - Technikum Chemiczne i Elektryczne: "Ceramika, rzeźba, haft
kaszubski ze zbiorów Muzeum w Grudziądzu".
N iesza w a Klub Strażaka:
"Wystawa sztuki ludowej województwa bydgoskiego".
N i e s z a w a - Klub "Aurora": ,,\Vystawa haftu kujawskiego".
S z u b i n - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa eksponatów kultury materialnej
Pałuk'·.
.
T o ruń - Muzeum Etnogl'aficzne: "Wystawa haftu ludowego we współczesnym
wnętrzu": "Wystawa malarstwa amatorki Janiny Rachwaldowej".
T o ruń:
"Kiermasz wyrobów sztuki ludO'Wej".
T u c h o l a - Szkoła Podstawowa: "Wystawa prac 43 twórców ludowych z okazji
dni Borów Tucholskich".
Wierzcho sław c e Klub PGR: ,.Wystawa sztuki ludowej miejscowych
twórców amatorów",
Woj. gdańskie
G d a ń s k - Muzeum Archeologiczne: "Wystawa sztuki Indonezji".
G d a ń s k - Dwór Artusa : "Wystawa sztuki ludowej".
O l i w a - Muzeum Etnograficzne: "Wystawa współczesnych pisanek i kraszanek.
pochodzących z terenów Pomorza Gdańskiego"; "Noworoczne rekwizyty obrzędowe":
"Kaszubska sztuka ludowa"; ,.Wystawa wileńskiej sztuki ludowej".
C h a s z c z y n o: "Wystawa sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej i Powiśla Warmińskiego".
K ę t r z y n - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa twórców amatorów z terenu
powiatu".
Koś c i e r z y n a - Liceum Ogólnokształcące:
"Budownictwo kaszubskie"; "Kultura materialna Kaszub".
L ę b o r k - Muzeum: "Wystawa obiektów. sztuki ludowej przeniesionych przez
osadników pochodzących z Wileńszczyzny".
M a I b o r k - Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna: ..Rzeźba ludowa dolnego Powiśla".
We j h e r o w o - Powiatowy
Dom Kultury:
"Sztuka ludowa Ziemi Puckiej
i Wejherowskiej".
W l a d y s ł a wow o - Dom Rybaka: "Wystawa prac twórców ludowych z powiatu puckiego i wejherowskiego".
Ż e l i s t r z e w k/Pucka:
"Wystawa po zakończeniu kursu haftu kaszubskiego".
Woj. katowickie
B i e l s k o B i a ł a - Muzeum: "Zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku w latach 1945-1970".
B ę d z i n - Muzeum: "Wystawa pokonkursowa
stroju zagłębiowskiego".
S zczy r k Dom Turysty: "Wystawa prac twórców ludowych powiatu bielskiego i żywieckiego z okazji tygodnia kultury
beskidzkiej";
"Wyslawa rzeźby
i twórcwści ludowej".
�311
Woj. kieleckie
Kielce
- Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa szopek krakowskich".
K i e l c e - Kielecki Klub Stowarzyszenia PAX: "Wystawa rzeźby ludowej w fotografii Jana Świderskiego".
Iłża
_ Młodzieżowy Dom Kultury: "Wystawa mlodych twórców ludowych".
O p o c z n o: "Wystawa strojów ludowych".
Pionki - Zakładowy Dom Kultury "Pronit" : "Sztuka ludowa mieszkańców dawnej Puszczy Kozienickiej".
P r zy su ch a Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa wycinanek i pająków".
P r z y s u c h a - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa tkactwa ludowego".
R a d o m - Muzeum Regionalne: "Wieś w malarstwie i rzeźbie".
S ł u p i a N o w a: ,.Wystawa kowalstwa artystycznego z okazji "Dymarek" - 71".
S t ę P or k ów Klub Zakładowy Ko,palni Rudy Żelaza: "Wystawa dorobku
twórców ludowy,ch".
Sz y d low i e c - Towarzystwo
Miłośników
Ziemi
Szydłowskiej:
"Wystawa
twórczości pisarza ludowego z Wysokiej - Michała Mosiolka".
W l o s z c z o w a - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa prac twórców ludowych
w ramach Tygodnia Kultury Ziemi Wloszczowskiej".
Woj. koszalińskie
K o s.z a l i n - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa twórczości ludowej i pamiątkarskiej w związku z IX Konkursem Twórczości Pamiątkarskiej
i Wyrobów
Ludowych woj. koszalińskiego";
"Wystawa wspólczesnej sztuki ludowej Pomorza
GdaIlskiego".
Koszalin
- Zarząd Okręgowy PTTK: "Wystawa wyrobów pamiątkarskich".
S ł u p s k - Młyn Zamkowy: "Wystawa etnograficzna".
S ł u p s k - Dom Towarowy: "Kaszubski haft".
W a l c z - Kawiarnia "Agata": "Wystawa reprodukcji malarstwa Nikifora Krynickiego".
Woj. krakowskie
Kra k ów: "Wystawa prac Edwarda Sutosza z Nowego Targu".
Kra k ó w - Rynek: "Wystawa krakowskich szopek".
B o c h n i a - Muzeum Ziemi Bocheńskiej: "Współczesna sztuka ludowa powiatu
bocheńskiego"; "Kultura ludowa".
Ch r za n ów Muzeum Państwowe:
"Wystawa sztuki ludowej twórców powiatu chrzanowskiego".
L i m a n o w a: "Wystawa twórców ludowych z okazji Dni Limanowskich".
Myślenice
- Muzeum Regionalne: "Wystawa Tzeźby w drewnie"; "Wieńce
żniwne i dożynkowe"; "Polskie tańce ludowe"; "Wystawa ceramiki ludowej i plakatu muzealnego";
"Sztuka ludowa regionu krakowskiego";
"Wystawa
szopek,
gwiazd i turoni".
N o w Y T a r g - Referat Kultury PPRN: "Wystawa ceramiki figuralnej Jadwigi
Czubernat"; "Wystawa malarstwa na szkle Katarzyny Banaś".
N o w y T a r g - Dom Kultury: "Wystawa twórców ludowych Podhala".
R a b ka - Kościółek: "Pokonkursowa
wystawa twórczości ludowej".
Zakopa ne Góralska Świetlica "Śwarna": "Wystawa malowidel na szkle,
rzeźby ludowej i intarsji".
Ż y w i e c - Muzeum Ziemi Żywieckiej: "Budownictwo dawniej i dziś".
Ż y w i e c - sala Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej: "Wystawa sztuki..
ludowej prac dziecięcych".
�372
Kronika
Woj. lubelskie
Lu b l i n Młodzieżowy Dom Kultury:
"Ludowe wycinanki Lubelszczyzny".
L u b l i n - "Chatka Żaka", "Wystawa tkactwa ludowego Lubelszczyzny"; "Wystawa związana z konkursem na sztukę ludową młodzieży wiejskiej Lubelszczyzny":
"Wystawa strojów ludowych"; "Wystawa tkanin".
G o ś c i e r a d ó w - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa amatorskich pmc malarskich oraz kompozycji ze słomy twóreów z Gościeradowa",
G o ś c i e r a d ó w - Świetlica POM: "Wystawa prac miejscowych twórców ludowych".
Muzeum Regionalne: "Wystawa kowalstwa artystycznego".
Hrubieszów
XVII-wieczny
Klasztor Domini'kanów: "Wystawa wieńców
Krasnobród
dożynkowych".
Kra.s n y LS t a w - Muzeum Regionalne: "Wystawa tkanin ludowych".
K r z c z o n ów: "Wystawa twórców ludowych regionu krzczonowskiego".
L ą·c z n a - Muzeum Regionalne: "Ekspozycja malarstwa ludowego",
R a ta j e w i c z e - Wiejski Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej",
To m a szów Lu b el sk i Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej".
Woj. łódzkie
LQdź Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne:
"KultUl'a dawnej Jap{)nii··.
L ó d ź - Tow. Przyjadół Sztuk Pięknych, Klub MPiK "Ruch": "Sztuka ludowa
Monic",
L ód ź
I...ódzki Dom Kultury: "Wystawa współczesnej rzeźby ludowej woj.
łódzkiego".
L ó d ź - Stary Rynek: "Pokaz rękodzieła artystycznego dawnych mistrzów ludowych".
L ę c z y c a - ·Muzeum Zamek: "Ludowa tkanina łęczycka".
P a b i a n i c e: "Wystawa wyrobów sztuki ludowej z okazji Pabianickich Dni
Kultury".
P i a s k i - Ośrodek Nowoczesnej Gospodyni:"Wystawa
haftu i wyszywania".
R a d o m s k o - Muzeum: "Wystawa pokonkursowa twórczości ludowej".
R a waM
a z o iW i e c k a: "Kiermasz i ekspozycja wyrobów UJl'tystów ludowych
z oka:-Ljiświęta ludowego ma Ziemi Rawskiej".
Sieradz Muzeum: "Sztuka ludowa Monie"; "Wystawa pokonkursowa powiatu laskiego - zdobnictwo i tkactwo".
S k i e r n i e w i c e - Wydzial Kultury: "Wystawa twórców ludowych".
T om a szów Ma zow i eck i Muzeum: "Wystawa prac uczestników konkursu na sztukę ludową".
Woj. olsztyńskie
O l s z t y n - Muzeum: "Polski drzeworyt ludowy".
O l s z t y n - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa twórczości ludowej, pamiątek i plastyki amatorskiej
mieszkańców Olsztyna i powiatu olsztyńskiego"; "Wystawa Otto Szulca - Wikliniarza, rzeźbiarza i malarza".
R e s z e l - Zamek: "Seria wystaw sztuki ludowej z okazji Dni Folkloru Warmii
i Mazur".
Woj. poznańskie
P o z n a ń - WZSP: "Wystawa modeli polskich wiatraków".
G n i e z n o: "Prezentacja
twórczości garncarzy, wycinankarzy, rzeźbiar7.Y i malarzy".
K o n i n - Muzeum Zagłębia Konińskiego: "Wystawa prac twórców ludowych".
�Kronika
373
K o n i n - Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej, fotografiki oraz tWÓl'czości
plastyków amatorów z okazji konińskiej wiosny artystycznej".
P ił a- Muzeum Staszica: "Wystawa twórczości ludowej regionu nadnoteckiego".
Sosna Wiejski Dom Kultury: "Przegiąd dorobku twórców ludowych powiatu sępolińskiego".
T u rek - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa prac ośmiu twórców ludowych";
"Drewniana rzeźba ludowa Zdzisława Staszaka".
Woj. rzeszowskie
R z e s z ów - Muzeum Okręgowe: "Droga do chleba"; "Strój ludowy"; "Rzeszowska plastyka obrzędowa okresu Godnych Świąt".
D y n Ów - Sala posiedzeń MRN: "Ludowe kowalstwo .artystyczne wsi rzeszowskiej".
D y n ó w - sala wystawowa: "Zabytki architektury
w powiecie brzozowskim".
M i E' l ec:
Zakładowy Dom Kultury WSK: "Wystawa malarst!Wa i wycinalllki
ludowej".
M i e I e c - "Sztuka ludowa Podhala"; "Ekspozycja rumuńskiej
sztuki ludowej".
Woj. szczecińskie
S z c z e C' i n Muzeum, Zamek Książąt Pomorskich:
"Doroczna wystawa dorobku plastyków amatorów i ludowej twórczości artystycznej".
Woj. warszawskie
War s z a w a "Dom Chłopa": "Współczesna sztuka ludowa Lubelszczyzny";
,.Wystawa rzeźby ludowej Sto Denkiewicza"; "Wystawa wyrobów białostockich twórców ludowych"; "Rzeźby Włodzimierza Naumiuka na tle tkanin białostockich".
War s z a wa - Pałac Kultury i Nauki: "K,ubańska sztuka ludowa".
W a r s z a w a - Staromiejski Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej".
W a r s z a wa - Stołeczny Dom KultUlry: "Wystawa kiczu bazarowego".
Wa r sza w a
Salon Wystawowy "Sigma": "Rzeźba ludowa Antoniego Taborowieza".
• Wa r sza w a
Pałac Towarzystwa Sztuk Pięknych: "Wystawa rzeźby w drewnie Tomasza Ligasa z Krościenka".
Warszawa
- Węgierski Instytut Kultury: "Węgierska sztuka ludowa".
Gostyn in Powiatowy Dom Kultury i Muzeum Mazowieckie: "Wystawa
sztuki ludowej regionu gostynińskiego".
L o m ż a - Muzeum Kurpiowskie:
"Wystawa pokonkursowa
nanajpiękniejszą
wypiek ankę z ciasta".
M i ń s k M a z o w i e c ki: "Wystawa twórczości ludoweJ".
M I a w a - Muzeum Regionalne: "Rzeźba ludowa".
N i w is k a szkoła: "Wystawa prac ludowego rzeźbiarza Witolda Lorentowicza".
P ł o c k - Muzeum Mazowieckie: "Wystawa sztuki ludowej Mazowsza"; "Wystawa sztuki ludowej w ramach V Ogólnopolskiego Festiwalu Folklorystycznego".
P u ł a w y - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa wyrobów plecionkarskich,
wikliniarskich, ceramicznych".
Woj. wrocławskie
"Dawna wieś dolnośląska";
"Wystawa
W l' o c ł a w Muzeum Etnograficzne:
obrzędowej plastyki ludowej oraz pisanek i palm"; "Wystawa współczesnej sztuki
ludowej na Kujawach":
"Wyroby ludowe i artystyczne, wystawa pamiątek wrodawskich"·.
Muzeum Architektury:
"Styl zakopiański w architekturze".
Wroclaw
Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa prac Jarosława Furgały".
Wrocław
�37·1
Ktonika
L u b a ń: "Wystawa wojewódzkiej sztuki ludowej w ramach Dni Folkloru i Sztuki Ludowej"; "Wystawa mebli i rzeźb wykonanych przez ludowego twórcę ze wsi
Polwica - Jarosława Furgałę"; "Ekspozycja sztuki ludowej, metaloplastyki i lwórczości malarskiej".
Woj. zielonogórskie
Z i e lon a Gór a - Salon Wystaw Artystycznych: "Ekspozycja prac nagrodzonych w Wojewódzkim Konkursie Sztuki Ludowej"; "Rzeźba ludowa"; "Ekspo7.ycja
wyrobów pamiątkarskich".
L u b sko - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej".
Ś w i e b o d z i n - Muzeum Regionalne: "Sztuka i rzemiosło artystyczne w XVXVII w.".
Wystawy zagraniczne
Berlin
Zachodni:
"Rzeźba ludowa w Polsce".
G e t y n g a: "Wystawa polskiego malarstwa na szkle i rzeźby ludowej".
G o t e b o r g: "Życie górali podtatrzańskich".
L o n d y n: "Wystawa polskich przedmiotów gospodarstwa domowego i 5z1uki
ludowej".
P a ryż - Galeria "Seraphine": "M.alarstwo naiwne".
S t r a s b u r g - Dom Towarowy "Magmod" : "Wystawa polskiej sztuki ludowej
rzemiosła artystycznego".
Z materiałów ODiIE opracowała
Elżbieta
MUZEUM REGIONALNE
Putyńska
i Krystyna
Selmowiczowa
W BRZEZINACH
Od 1967 roku istnieje i działa w Brzezinach k/Lodzi Towarzystwo Przyjaciół
Muzeum Ziemi Brzezińskiej. Towarzystwo zrzesza w swych szeregach 166 członków - przedstawicieli różnych warstw społecznych.
Nadrzędnym zadaniem Towarzystwa było dążenie do zorganizowania Muzeum
Regionalnego.
Członkowie Towarzystwa, zrzeszeni w pięciu sekcjach, prowadzili wielokierunkową działalność zmierzającą do powstania Muzeum. W okresie od 1967 do 1971
roku Towarzystwo zebrało szereg cennych eksponatów z zakresu materialnej i duchowej kultury ludowej, historii regionu, numizmatyki, historii sztuki. Przedmioty
te, były gromadzone w większości przypadków w formie darów, tylko nieliczne
z nich, głównie elementy stroju ludowego zakupiono.
Towarzystwo borykało się z wieloma trudnościami natury organizacyjno-merytorycznej. Najistotniejszym problemem bylo uzyskanie lokalu dla przyszłego Muzeum.
Tymczasowym .pomieszczeniem zarówno dla Towarzy:stwa jak i dla rosnących ciągle
zbiorów była Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Brzezinach. Z czasem
wspóEstnienie tych dwóch instytucji stało się niemożliwe z istotnego powodu jakim
był ciągły brak miejsca.
Na jesieni 1971 roku zlikwidowano Przedszkole nr 1, zajmujące lokal. o powierzchni okolo 90 m2, składający się z pięciu izb. Budynek ten, wchodzący 'w skład
zabudowań pałacyku przy ul. Świerczewskiego 49 w Brzezinach, prze7.naczono na
Muzeum Regionalne. Jednocześnie władze miejscowe czynią starania zmiel7.ające do
wykupienia z rąk prywatnych całego obiektu tj. dwóch budynków o łącznej po-
�3'10
Kronika
wierzchni zabudowy 2117 m" wraz z placem. Po dokonaniu
remontu kapitalnego
i adaptacji budynków, przyszłe Muzeum miałoby doskonałe warunki pracy. Działka
okalająca budynki, umożliwiłaby zorganizowanie małego skansenu.
Równocześnie z uzyskaniem wolnego lokalu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Brzezinach, wystąpiło do Ministra Kultury i Sztuki z prośbą o powołanie
Muzeum Regionalnego.
Z dniem J października 1971 roku zatrudniono pracownika - magistra etnogl'afii,
powierzając mu zorganizowanie
Muzeum Regionalnego \V B17:ezinach.
Elżbieta
PutYliska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6165eee879afd78d55df3f9d876f61b.pdf
650308d7fd2745888b804e844974c7bc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1317
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1216
Title
A name given to the resource
Forma, treść i uwarunkowania polinezyjskiego synkretyzmu. Zarys problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.7-30
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Posern-Zieliński, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
A
R
T
Y
К
U
Ł
Y
..Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1
PL ISSN 0071-1861
Część I
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
(IHKM PAN, Poznań)
F O R M Y , TREŚCI I U W A R U N K O W A N I A
POLINEZYJSKIEGO SYNKRETYZMU.
ZARYS PROBLEMATYKI
I. UWAGI WSTĘPNE
Przedstawione tu refleksje na .temat uwarunkowań i przejawów synkretyzmu w nowożytnych dziejach polinezyjskiej religii są próbą wstępnego
usystematyzowania tej problematyki niezbędną do dalszych dociekań nad
przekształceniami tradycyjnych (czyli tzw. form przedkontaktowych, a więc
pochodzących z okresu poprzedzającego akulturację wysp Pacyfiku) syste
m ó w wierzeniowych ludności wschodnich obszarów Oceanu Spokojnego
oraz ukazania tych elementów, tendencji i uwarunkowań, których etnohistoryczna i etnoreligioznawcza analiza przynieść może w dalszej kolejności
interesujące interpretacje i wyjaśnienia.
Mimo poczynionych tu ograniczeń sądzę, iż warto choćby szkicowo
przedstawić problematykę polinezyjskiego synkretyzmu, a to głównie z tej
racji, iż nieczęsto gości ona na łamach fachowych czasopism i publikacji,
które koncentrują się albo na dawnej, czyli tzw. tradycyjnej, kulturze wschod
niej Oceanii, albo też na współczesnym obliczu polinezyjskich wysp. Niezbyt
dużo poświęcają natomiast uwagi dynamice zmian religijnych towarzyszą
cych przejściu od fazy tubylczych systemów religijnych doby przedkolonialnej ku okresowi ich upadku, zaniku, spychaniu w obręb przeżytków, zwią
zanemu z ekspansją i akceptacją chrześcijańskiego światopoglądu pakeha
czy haole. tj. białych przybyszów - jak ich nazywano odpowiednio na No
wej Zelandii i Hawajach.
Z problematyką polinezyjskiego synkretyzmu zetknąłem się po raz pierw
szy jeszcze w trakcie prac nad popularnym zarysem dziejów i kultury Poli
nezji (Posern-Zieliński, 1972) i j u ż wówczas zafrapowała mnie ona swą te
matyczną atrakcyjnością umożliwiającą dociekania zarówno nad etnohisto-
�8
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
rycznym przebiegiem zmian kulturowych w obrębie wierzeń, jak i nad etnoreligioznawczymi zagadnieniami komparatystyki i klasyfikacji zjawisk oraz
idei religijnych. Dalsze studia prowadzone już głównie w ramach amerykanistyki i skoncentrowane nad indiańskimi ruchami społeczno-religijnymi
w Ameryce Południowej, choć oddalały mnie od spraw etnologii Polinezji,
to jednak stale ogniskowały moją uwagę na zbliżonej problematyce, choć
rozpatrywanej jedynie w innym kulturowo-historycznym kontekście.
D o studiów nad synkretyzmem w społecznościach Trzeciego Świata j a
ko specyficzną formą akulturacji religijnej (Posern-Zieliński, 1987) zainspiro
wały mnie badania i prace profesor Marii Frankowskiej, w których na
podstawie analiz etnohistorycznych materiałów kronikarskich, etnologicznych
danych porównawczych i własnych doświadczeń terenowych ukazywała Ona
główne czynniki procesu zmian religijnych w indiańskich społecznościach
Meksyku, starając się zawsze dać kompetentną odpowiedź na takie podsta
wowe pytania, jak: J a k i e czynniki sprzyjały procesom synkretyzmu religij
nego, które z dawnych elementów i w jakiej postaci przetrwały do dziś;
co było przyczyną tych zjawisk i jaką rolę odgrywają one nadal w życiu?"
(Frankowska, 1985, s. 15-16).
Odpowiedzią na te i na inne jeszcze pytania były liczne szkice i studia
Marii Frankowskiej ukazujące takie zjawiska, jak formowanie się synkre
tyzmu, jego uwarunkowania kolonialno-ewangelizacyjne, współistnienie ele
mentów tubylczych i chrześcijańskich, trwałość i funkcjonowanie synkretyz
mu we współczesnym życiu, jego rola w ideologiach i ruchach millena
rystycznych oraz znaczenie dla utrzymania się reliktów dawno już wygasłych
systemów religijnych (Frankowska, 1978, 1980, 1984, 1985, 1986). Wszystkie
te zagadnienia nie tylko są ważne dla badań dotyczących dawnego i współ
czesnego Meksyku czy szerzej Ameryki Łacińskiej, posiadają one bowiem
także istotne znaczenie dla dociekań nad zmianą kulturową w sferze świato
poglądowej wszędzie tam, gdzie zachodnia cywilizacja wraz ze swą prozelityczną ideologią religijną ściera się z tradycyjnymi kulturami i ich etnicz
nymi (lokalnymi) wierzeniami.
Lepsze poznanie tych mechanizmów konfrontacyjnych, ich konkretna ana
liza w różnych kontekstach, obszarach kulturowych i sytuacjach historycz
nych jest jedną z podstawowych dróg wzbogacających ogólną refleksję teoriopoznawczą nad synkretyzmem jako istotnym składnikiem akulturacji i zmia
ny kulturowej. W tym więc znaczeniu niniejsze rozważania i uwagi poświę
cone synkrefyzmowi na Polinezji traktowane być mogą po części jako uży
teczny materiał porównawczy do ogólnych studiów nad synkretyzmem w Trze
cim Świecie. Zanim jednak wskażę na specyfikę kształtowania się poline
zyjskiego synkretyzmu i jego niektóre formy manifestacji zatrzymam się na
kwestiach definicyjnych i klasyfikacyjnych, by uniknąć dwuznaczności termi
nologicznej, niestety zbyt często występującej w studiach nad religijną akulturacją.
�SYNKRETYZM
POLINEZYJSKI. ZARYS
II. F O R M Y I ISTOTA
PROBLEMATYKI
9
SYNKRETYZMU
Synkretyzm w ujęciu etnoreligioznawczym — to zjawisko religijnej akulturacji, które traktowane być m o ż e jako proces i jako rezultat tego pro
cesu zmiany systemu religijnego (lub jego części) w sytuacji interkulturowych kontaktów typu dyfuzyjnego czy akulturacyjnego oraz interreligijnych
oddziaływań; istotą ich jest przenikanie się, a następnie łączenie się ele
m e n t ó w pochodzących z różnych religii. W wyniku tych zmian powstaje
nowa synkretyczna struktura religijna (mitologiczna, rytualna), która zwykle
w pierwszej fazie przypomina amalgamat, tj. twór będący zwykłą fuzją
heterogennych elementów, a w dalszych etapach m o ż e przekształcić się
w nowy pod względem jakościowym, koherentny system będący syntezą
uczestniczących w tej konfrontacji religii. Tak więc zjawisko synkretyzmu
obejmować może wszystkie sfery religijnego systemu lub ujawniać się tylko
w niektórych obszarach. M o ż n a więc mówić o synkretyzmie rytualnym
(kulturowym) czy organizacyjnym — jeśli dotyczy on praktyki życia religij
nego i o synkretyzmie mitologicznym (teologicznym), jeśli dostrzegamy go
w sferze światopoglądowej.
Synkretyzm typowy dla sytuacji spotykanej na obszarach Trzeciego Świa
ta i w rejonach zamieszkanych przez mniejszości etniczne poddane chry
stianizacji w dobie nowożytnej (np. w Ameryce Północnej, Australii i No
wej Zelandii, w północno-wschodniej Europie czy w radzieckiej Azji) wy
stępuje najczęściej w czterech podstawowych formach, które oczywiście należy
traktować jako twory o charakterze modelowym, gdyż w rzeczywistości
przejawiają się one często w różnorodnych postaciach mieszanych i przej
ściowych. Jedną z tych form są r u c h y s y n k r e t y c z n e lub ściślej okreś
lając ruchy społeczno-religijnego protestu o synkretycznej ideologii, wykorzy
stującej hasła natywistyczne, mesjanistyczne i millenarystyczne, które wyko
rzystują elementy chrześcijańskie do konstrukcji rytuałów, symboli i pro
gramów przebudowy świata skierowanych przeciwko narzuconej i dominu
jącej religii jako systemowi nadbudowy sankcjonującemu kolonialną opresję
i interetniczną nierówność stosunków. Przykładem takich ruchów może być
Taniec D u c h ó w występujący u Indian Ameryki Północnej w X I X w. lub
Taqui Oncoy — XVI-wieczny ruch protestu na obszarach podbitego przez
Hiszpanów Tawantinsuyu.
Kolejną formą synkretyzmu są tzw. k u l t y s y n k r e t y c z n e , czyli auto
nomiczne kompleksy rytualno-wierzeniowe związane z czcią oddawaną sakral
nym przedmiotom, miejscom czy postaciom mitologicznym, powstałe na grun
cie religii tubylczych i nasycone elementami chrystianizmu, czy też istnie
j ą c e w ramach formalnie zaakceptowanego chrześcijaństwa i będące jakby
zakamuflowanym rezerwuarem tradycyjnych przekonań światopoglądowych
oraz manifestowane zasadniczo obok podstawowego systemu religijnego,
choć nie w opozycji do niego. Kulty te, często celebrowane potajemnie
�10
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
lub w częściowej izolacji, traktowane są przez wiernych jako najskuteczniej
szy środek rozwiązania istotnych dla nich problemów egzystencjalnych, dzię
ki połączeniu starych i nowych mocy sakralnych. Przykładem może tu być
ludowy kult Maria Loanza popularny we współczesnej Wenezueli oraz nie
które kulty cargo na Nowej Gwinei.
Kolejną formą są r e l i g i e s y n k r e t y c z n e , które powstając najczęściej z ru
c h ó w lub kultów synkretycznych przybierają postać niezależnego, nierzadko
zinstytucjonalizowanego wyznania łączącego w doktrynie, rytuale i organi
zacji wzory tubylcze i chrześcijańskie. Dobrym przykładem takich religii
m o g ą być panindiańskie wyznania północnoamerykańskie, jak peyotyzm czy
shakeryzm. oraz afrochrześcijańskie religie obszaru Antyli i Brazylii w ro
dzaju vodu, candomblé,
santería.
Ostatnią formą, którą' warto tu wymienić, jest s y n k r e t y z m r e l i g i i
l u d o w y c h widoczny wyraźnie w wierzeniach mieszkańców wiejskich regio
n ó w przede wszystkim tych krajów, w których chrześcijaństwo utrwaliło się
w dobie kolonialnej nie eliminując tubylczego podłoża światopoglądowego.
Z sytuacją taką spotykamy się najczęściej w krajach Ameryki Łacińskiej
czy Czarnej A f r y k i . Ten typ synkretyzmu występuje co najmniej w trzech
odmianach. M o ż e to być synkretyzm usegmentowany czy też „poprzedzie
lany" {compartmentalized), tj. równoległy lub dualistyczny, polegający na
harmonijnym, bezkonfliktowym współistnieniu dwóch komplementarnych, ale
jednak nadal oddzielnych sfer religijnej rzeczywistości — jednej o dominacji
elementów chrześcijańskich, a drugiej o przewadze treści tubylczych — które
funkcjonują w ten sposób, iż każda z nich przejawia się przez odrębne
rytuały, święte miejsca, symbole, parafernalia, mity, zaklęcia i nawet odręb
nych kapłanów, choć obie wprzęgnięte są w ten sam system sakralnych
gwarancji gospodarczego powodzenia, ochrony życia i zdrowia, zapewnienia
równowagi kosmicznej i społecznej. Przykładem takiego właśnie synkretyzmu
usegmentowanego prowadzącego do swoistego pluralizmu światopoglądowego
m o ż e być religia ludowa współczesnych Majów lub też Indian andyjskich
z Peru i Boliwii.
1
Drugą odmianą synkretyzmu religii ludowych jest synkretyzm zwany
z i n t e g r o w a n y m lub też połączonym (fusionat), czyli synkretyzm właściwy,
będący bardziej zaawansowaną akulturacyjnie formą aniżeli typ poprzedni.
Polega on na harmonijnym współwystępowaniu elementów różnego pocho
dzenia w ramach jednej tylko sfery rzeczywistości religijnej, będącej syntezą
tubylczej i chrześcijańskiej wizji świata, rytuałów i sakralnych przekonań
(Madsen, 1957, s. 105-180; 1967, s. 369-391).
Procesy synkretyzacji wierzeń nie przebiegają jednakowymi drogami.
Zależą one od rodzaju i kondycji wchodzących ze sobą w kontakt religii
1
Zamieszczone tu ogólne uwagi o synkretyzmie oparte są w części na moim opraco
waniu hasla ..synkretyzm" zamieszczonym w Słowniku etnologicznym. Podstawowe pojęcia, pod
red. Z. Staszczak, Poznań, 1988.
�SYNKRETYZM
POLINEZYJSKI. ZARYS
PROBLEMATYKI
11
oraz od charakteru interkulturowej konfrontacji (Cuttat, 1957). Są to wszyst
ko zewnętrzne czynniki warunkujące synkretyzację, która zachodzi jednak
zgodnie z pewnymi wewnętrznymi regułami transformacyjnymi. Najprostszą
z nich jest i n k o r p o r a c j a , czyli włączenie wyselekcjonowanych (np. naj
bardziej atrakcyjnych, najmocniej oddziaływających) elementów obcej religii
(np. symboli, kultów, idei, rytuałów) do starego systemu religijnego. Takie
włączenie może system ten wydatnie wzbogacić nie zmieniając w sposób
istotny jego struktury, może także prowadzić do jego poważnych przekształ
ceń drogą wypierania (eliminacji) pewnych tradycyjnych treści lub też przez
odmienną ich hierarchizację. Zjawisku synkretycznej inkorporacji towarzyszy
często k o n t a m i n a c j a , czyli nakładanie się na siebie symboli, rytuałów
i przede wszystkim czczonych postaci, które ulegają w ten sposób utożsa
mieniu, syntezie - w przypadku zlewania się kilku postaci w jedno bóstwo,
i superpozycji - co ma miejsce, jeśli oddaje się cześć dawnym bogom pod
postacią i imionami nowych sakralnych istot (Syncretism, 1969).
Bardziej zaawansowane formy synkretyzmu cechują się tzw. r e i n t e r p r e t a c j ą (Herskovits, 1949), do której dochodzi w toku procesu akceptacji
nowych idei religijnych przez ich wyjaśnienie, czyli nadanie im sensu w tu
bylczych kategoriach poznawczych. W sytuacjach znacznie bardziej zaawanso
wanej akulturacji reinterpretacja synkretyczna dokonuje się często przez zmia
nę sensu tradycyjnych treści tubylczych drogą ich eksplikacji w kategoriach
nowego, a więc obcego systemu religijnego. W pierwszym przypadku mamy
do czynienia z próbą ratowania starego systemu wierzeniowego przez wzmoc
nienie go przyswojonymi elementami zewnętrznymi. W drugiej sytuacji spo
tykamy się z próbą zachowania minimum ciągłości tradycji przez wkompo
nowanie jej elementów do panującego już niepodzielnie nowego systemu
religijnego. Reinterpretacja, jeśli ogarnia coraz większą liczbę elementów,
prowadzić m o ż e do restrukturyzacji dawnego (tubylczego) lub nowego (adap
towanego) systemu religijnego, zmieniając całkowicie jego dotychczasowe
oblicze, nie tylko zewnętrznie obserwowalne w postaci rytualnych zachowań,
ale również jego kształt wewnętrzny (tj. .konfiguracje), co uwidocznić się
może w powstaniu nowego typu synkretycznych idei (mitów) tworzących
ramy nowej synkretycznej wizji świata, odmiennej zasadniczo od tradycyj
nego oglądu, jak i od perspektywy chrześcijańskiej.
Biorąc pod uwagę fakt występowania lub braku restrukturyzacji moż
na w synkretyzmie dostrzec dwie jego zasadnicze postaci. Z jednej strony
będziemy więc mieli synkretyzm płytki (formalny), charakteryzujący się wi
docznymi formami zewnętrznymi, łatwo dostrzegalnymi, powstałymi w toku
inkorporacji, kontaminacji, nawet tubylczej reinterpretacji, jednakże bez zmie
nionych zasadniczo struktur ideologicznych (mitów) nadal wypełniających
swe tradycyjne funkcje światopoglądowe. Przeciwieństwem synkretyzmu płyt
kiego jest synkretyzm głęboki (właściwy lub strukturalny) cechujący się
przede wszystkim zasadniczą przebudową wewnętrznej struktury sakralnego
światopoglądu i filozofii życia, a co za tym idzie także i odmienną funkcją.
�12
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
Mając nadzieję, że ta skrótowa prolegomena w problematykę typologii
synkretyzmu i podstawowych pojęć ze zjawiskiem tym związanych okaże
się pomocnym wstępem ułatwiającym uchwycenie specyfiki konkretnych prze
j a w ó w religijnej akulturacji, powróćmy teraz do zasadniczego nurtu naszych
rozważań, jakimi będą przejawy, formy i uwarunkowania synkretyzmu na
terenie Polinezji.
III. EKSPANSJA K O L O N I A L N A , C H R Y S T I A N I Z A C J A I S Y N K R E T Y Z M
Synkretyzm na Polinezji manifestuje się w kilku różnorodnych posta
ciach historycznych. Już w odniesieniu do okresu przedkolonialnego moż
na mówić o co najmniej dwóch formach tego zjawiska, a mianowicie o synkretyzmie endogennym i egzogennym, czyli międzyareałowym. Ten pierwszy
związany był z nakładaniem się na siebie dość odmiennych tradycji religijno-mitologicznych charakterystycznych dla poszczególnych archipelagów
na skutek międzyregionalnych kontaktów, migracji czy reformistyczno-unifikacyjnych oddziaływań wędrującego po wyspach wschodniego Pacyfiku
bractwa Arioi z Wysp Towarzystwa.
Drugi typ synkretyzmu (egzogenny) był efektem oddziaływań międzykulturowych na obszarach polinezyjskiego pogranicza, a więc na tych wy
spach, do których z racji ich położenia docierały religijne idee z pobliskiej
Melanezji, jak np. na Samoa, Tonga, czy Mikronezji, jak do Wysp Ellice
i Feniks, oraz na wyspach położonych w obrębie Melanezji i Mikronezji
(np. Tikopia, Rotuma, Nukuoro), ale zasiedlonych przez Polinezyjczyków.
W okresie kolonialnym pojawił się na Polinezji całkowicie nowy i pod
względem jakościowym odmienny typ synkretyzmu. Kształtował się on w wa
runkach ekspansji ideologicznej i kulturowej, a następnie dominacji poli
tyczno-ekonomicznej Europejczyków i Amerykanów. Chrześcijański prozeli
tyzm dążąc do eliminacji tubylczych wierzeń nie tylko je dyskredytował
i niszczył, ale także częściowo adaptował nie mając od razu wystarczającej
mocy likwidacji „pogańskich" tradycji. Z drugiej zaś strony opór miejsco
wych kultur przejawiał się również w postaci częściowego przystosowania
obcej religii do lokalnych warunków, dzięki czemu utrzymać m o ż n a było
w ten sposób ciągłość tradycji i wzmocnić własną pozycję:
Elementy o charakterze synkretycznym wkomponowane zostały w trady
cyjne schematy mitologiczne i egzystowały w nich nawet wówczas, gdy stały
się one jedynie folklorystyczną opowieścią oderwaną od rytuału, sakral
nego kontekstu i doświadczenia religijnego. Z tego właśnie względu współ
czesne zabiegi interpretacyjne badaczy polinezyjskiej tradycji ustnej zmierzają
zwykle do tego, by poprzez eliminację tych obcych i późniejszych nalecia
łości dotrzeć do warstwy oryginalnej i nieskażonej europejskimi wtrętami.
Obok tego rodzaju synkretyzmu, który ze względu na swój silny zwią* zek z przedkontaktową formą polinezyjskiej kultury m o ż n a by nazwać
�SYNKRETYZM
POLINEZYJSKI. ZARYS
PROBLEMATYKI
13
„neotradycyjnym", ważną społeczną i ideologiczną funkcję pełnił synkretyzm,
rzec można „utopijny", silnie przepojony hasłami natywistycznymi, mesjanistycznymi, profetycznymi i millenarystycznymi. Obecny był on przede wszyst
kim w polinezyjskich ruchach społeczno-religijnego protestu, nowych kultach
powstałych na gruncie wierzeń tubylczych lub w ramach formalnie zaakcep
towanego chrystianizmu, czy też w nowych wyznaniach łączących w doktry
nie, rytuałach i organizacji wzory miejscowe i europejskie. Jeśli synkretyzm
„neotradycyjny" modyfikował jedynie dawną mitologię, która w nieco zmie
nionej wersji wyjaśniała i sakralnie konfirmowała otaczający świat, przed
stawiając go w sposób bezalternatywny, to synkretyzm „utopijny" prowadził
w większości wypadków do kształtowania się nowej wersji rzeczywistości,
będącej jednocześnie zaprzeczeniem i protestem wobec aktualnych form egzy
stencji, a czasami także i zbiorem dyrektyw wskazujących, jak m o ż n a
upragniony stan przyszły osiągnąć. N a tych właśnie formach synkretyzmu
„utopijnego" skupimy tu naszą szczególną uwagę, pozostawiając problem
synkretyzmu „neotradycyjnego" na inną okazję.
Z pierwszymi przejawami synkretyzmu spotykamy się już w trakcie od
krywczych wypraw europejskich żeglarzy. Ich pojawienie się na Pacyfiku
i zetknięcie się Polinezyjczyków z emisariuszami odmiennej cywilizacji spra
wiło, iż tubylcy próbowali wyjaśnić te wydarzenia i ich skutki za p o m o c ą
właściwej dla ich kultury siatki pojęciowej, co w konsekwencji prowadziło
do międzykulturowych nieporozumień, a w niektórych przypadkach nawet
do konfliktów o wymiarze tragicznym. Dobrym przykładem m o ż e tu być
postać kapitana Jamesa Cooka, którego na Mangaia utożsamiono z bogiem
Motaro, a na Hawajach skojarzono z powracającym do swego ludu bogiem
Lono (Nevermann, 1947, s. 176).
Właśnie takie przypadki trafnie określił M . Sahlins jako tzw. „historycz
ne metafory mitycznej rzeczywistości", czyli innymi słowy historyczno-kontekstualne realizacje lub emanacje struktur długiego trwania (Sahlins, 1981,
s. 11; 1985). Ich siła oddziaływania narzuca aktorom historycznych kon
frontacji role, które mogą być przez nich nawet nieuświadamiane. Te zaś
wypełniane pod naciskiem określają dalszy przebieg akcji, której scenariusz
okazuje się być zbudowany ze stałych struktur mitologicznych wkompono
wanych w żywą i jednorazową tkankę historycznych wydarzeń. W takiej
właśnie atmosferze przenikania się struktur i historii dochodzą do głosu
„urealnione mity" i ich transpozycje w postaci „zmitologizowanej rzeczy
wistości" będące stałymi elementami różnego rodzaju utopijnych ideologii
(Posern-Zieliński, 1974, s. 202).
Żywot takich synkretycznych konstrukcji był z reguły bardzo krótki,
bliższe bowiem wzajemne kontakty ułatwiały bezpośrednie poznanie i zro
zumienie nowej, nieoczekiwanej sytuacji. Dłuższy pobyt J . Cooka na Hawaii
doprowadził do ciągu konfliktowych wydarzeń zakończonych zbrojną po
tyczką i śmiercią słynnego odkrywcy, traktowanego przez tubylców za wcie
lenie bóstwa.
�14
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
Innego typu był obronny synkretyzm intencjonalny stosowany przez za
grożonych w swej pozycji tubylczych kapłanów, którzy próbowali połączyć
elementy chrystianizmu z polinezyjską mitologią, by w ten sposób uratować
tradycyjne kulty. Reformę taką podjęli np. kapłani na Hawajach, starając
się przedstawić chrześcijańskie dogmaty za p o m o c ą lokalnych koncepcji
religijnych. W ich interpretacji np. Trójca św. to jednia trzech bóstw:
Kane — czyli konstruktora świata, K u — boga wojny i Lono — boga rol
nictwa i płodności, której przeciwstawiano bóstwo oceanu — Kanaloa jako
demona zła, czyli odpowiednika Szatana (Nevermann, 1947, s. 179).
\
Eksperymenty tego rodzaju nie powiodły się jednak. Kapłani dawnych
kultów zostali niebawem wyeliminowani przez misjonarzy, a polinezyjskie
panteony zdyskredytowane. Upadek zinstytucjonalizowanej religii oficjalnej
i przyjęcie chrześcijaństwa nie zniszczyło jednak ludowej warstwy wierzeń.
Przetrwała ona w życiu domowym czy rodzinno-zawodowym w postaci
kultu duchów opiekuńczych, wiary w złośliwe demony, czci przodków, idei
mana i tabu oraz innych elementów związanych z zapewnieniem powodze
nia gospodarczego i osobistego, które w wielu wypadkach splotły się mocno
z nowo przyjętą religią ze Starego Świata.
Istotny udział w synkretyzacji wierzeń mieli europejscy i amerykańscy
misjonarze, którzy zapoznawali Polinezyjczyków z chrześcijaństwem, przekła
dali pojęcia swej wiary na lokalne koncepcje i zapoznawali ich z przypo
wieściami ze Starego i Nowego Testamentu za p o m o c ą sugestywnych kazań,
tłumaczeń Biblii na polinezyjskie dialekty itp. N a terenie Polinezji misjo
narze pojawili się pod koniec X V I I I w. nie licząc tu krótkich i nieudanych
eksperymentów hiszpańskich duchownych w okresie wcześniejszym; rozwi
nęli ożywioną działalność ewangelizacyjną przez cały wiek X I X , wyprze
dzając na większości archipelagów europejską kolonizację osadniczą i domi
nację polityczną połączoną z eksploatacją ekonomiczną.
Zakony katolickie konkurowały o wpływy i terytoria z misyjnymi orga
nizacjami protestanckimi. Z jednej strony główną rolę odgrywali francuscy
misjonarze z Societě de Picpus i Societě de Marie (Polinezja Centralna,
Markizy, Tuamotu, Tubuai, Tonga, Samoa, Rotuma), z drugiej zaś istotny
był udział misjonarzy o orientacji prezbiteriańskiej, kalwińskiej, anglikańskiej,
wesleyańskiej, metodystycznej i mormońskiej. Reprezentowali oni m. in. takie
organizacje prozelityczne, jak London Missionary Society, Boston Mission,
Church Missionary Society i Wesleyan Missionary Society, które działały
na Hawajach, Nowej Zelandii, Tonga, Samoa, Wyspach Towarzystwa, Cooka
i na innych obszarach.
Pomijając oczywiste różnice doktrynalne między tymi dwoma nurtami
chrześcijańskimi, także zastosowane strategie ewangelizacji różniły się zasad
niczo bardzo od siebie nawzajem. Jeśli katoliccy misjonarze prowadzili bez
pośrednią pracę pastoralną nastawiając się na powolne i stopniowe zdoby
wanie zaufania głównie poprzez edukację religijną młodzieży, to protestanci
rozpoczęli od kształcenia tubylczych pastorów i katechumenów, frontalnie
�SYNKRETYZM
POLINEZYJSKI. ZARYS
PROBLEMATYKI
15
i bezkompromisowo zwalczali wszelkie przejawy pogaństwa i kładli głównie
nacisk na poznanie Biblii interpretowanej w duchu rewiwalistycznym (Oliver,
1961. s. 112—176). W rezultacie na terenie kontrolowanym przez protestan
tów zmniejszały się szanse przetrwania dawnych wierzeń i widocznego syn
kretyzmu, a zwiększało prawdopodobieństwo religijnego protestu, podczas
gdy na obszarach znajdujących się w obrębie wpływów katolickich sytuacja
miała się akurat odwrotnie.
Istotnym elementem ułatwiającym ewangelizację, a także i synkretyzację
były tubylcze kampanie skierowane przeciwko tradycyjnym kultom i rytua
łom. Przybierały one dwojaką postać — jako akcje autentycznie rodzime po
przedzające przybycie misjonarzy albo też jako działania inspirowane przez
misjonarzy, ale kierowane przez w o d z ó w i lokalnych władców. W obu przy
padkach u ich źródeł tkwiły dwie istotne przesłanki — mianowicie' poline
zyjski wzór kulturowy pozwalający porzucać jedne bóstwa na rzecz innych,
a więc był to przejaw tolerancyjnej elastyczności systemu religijnego, oraz
rozbudzone nadzieje cywilizacyjne widzące w religii przybyszów uzasadnienie
ich materialnego dobrobytu, społecznego prestiżu i polityczno-militarnej siły.
Chęć zrównania się z Białymi stawała się w tym przypadku elementem
przyciągającym ku nowym kultom i kapłanom.
W sumie nastroje te doprowadziły na niektórych wyspach do swoistej
„rewolucji kulturalnej" (Buck, 1939, s. 78) o dość gwałtownym i destruk
cyjnym przebiegu prowadzącym do publicznego łamania tabu dyskredytacji
lokalnych kapłanów, burzenia świętych okręgów, niszczenia p o s ą g ó w bóstw
i zaniechania dawnych rytuałów. Przykładem takich wydarzeń może być
antyreligijna polityka króla Kamehameha I I na Hawajach w 1819-1820 r.
współtworząca sprzyjającą atmosferę wobec później przybyłych misjonarzy
(Tumarkin, 1962, s. 203-206). Podobnie zachował się król Pomare I I na
Tahiti po przyjęciu przez niego chrześcijaństwa w 1812 г., który działał
jednak nie tyle z własnej inicjatywy, co z poduszczenia europejskich du
chownych spełniających rolę doradców' dworskich (Buck, 1939, s. 68).
Tym antytradycjonalistycznym działaniom towarzyszyło często inne cha
rakterystyczne zjawisko religijne, a mianowicie tzw. masowe konwersje przy
noszące pierwszym misjonarzom sukces o wymiarach przekraczających ich
wyobrażenia. Nierzadkie były przypadki zapraszania misjonarzy na nigdy nie
odwiedzane jeszcze przez nich wyspy, by jak najszybciej zamieszkałą tam
ludność zapoznać z nową wiarą i przez akt chrztu włączyć w obręb świata
chrześcijańskiego (Koskinen, 1963). Fenomen ten znany także i z innych
terenów — np. z dawnej brytyjskiej Gujany — wynikał z millenarystycznej
atmosfery, jaka towarzyszyła rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa (PosernZieliński, 1978).
Współtworzyły ją trzy główne czynniki, a mianowicie: po. pierwsze —
deprywacja wywołana negatywnymi doświadczeniami z pierwszych kontaktów
z Europejczykami i nasilającymi się tragicznymi w skutkach falami przywle
czonych przez żeglarzy epidemii, których nie mogli zwalczyć ani rodzimi
�16
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
kapłani, ani też moc miejscowych bóstw. Po drugie — reinterpretacja nowej
sytuacji interetnicznej zgodna z horyzontem poznawczym ówczesnych Poli
nezyjczyków, którzy w religii przybyszów widzieli źródło ich siły i dominacji,
a także materialnego dobrobytu, co związane było z ówczesnym poziomem
życia misjonarzy i praktyką obdarzania konwertytów cenionymi przez nich
podarkami. Wreszcie po trzecie — chiliastyczny aspekt popularyzowanych
treści religijnych, uwypuklający atrakcyjne idee Królestwa Bożego na ziemi
i zmartwychwstania zmarłych, oraz napawające strachem opowieści o mę
kach piekielnych przeznaczonych dla grzeszników, w tym przede wszystkim
dla tkwiących w pogaństwie (Guiart, 1962, s. 122-138).
W sumie rzec można, iż chrystianizacja Polinezji cechowała się pewnymi
szczególnymi rysami, a mianowicie tym, iż akcja ewangelizacyjna wyprze
dzała tam chronologicznie rzecz ujmując dominację kolonialną, która objęła
już w zasadzie ludność chrześcijańską. Sytuacja ta była więc akurat odwrotna
od tej znanej nam choćby z Ameryki Łacińskiej. Inną cechą było ujawnie
nie się sił i mechanizmów o wyraźnym proakulturacyjnym nastawieniu
dążących do innowacji i modernizacji życia politycznego, ekonomicznego
i religijnego. Wreszcie ważnym rysem było odczytywanie treści nauk misyj
nych na sposób millenarystyczny i akceptowanie ich z nadzieją na rychłą
materialną zmianę sytuacji.
IV. S Y N K R E T Y Z M A T U B Y L C Z E F O R M Y
PROTESTU
Nadmiernie rozbudowane nadzieje Polinezyjczyków w konfrontacji z po
stępującą akcją kolonizacyjną, narastającymi konfliktami międzyetnicznymi,
ulegającą deterioracji tradycyjną kulturą musiały ulec stosunkowo szybkiemu
załamaniu. Efektem tego stały się częściowo tendencje antymisyjne przeja
wiające się w hasłach zarzucających duchownym chrześcijańskim głoszenie
fałszywej wiary lub ukrywania przed neofitami istotnych elementów nowej
religii, w aktach gwałtu wobec placówek misyjnych i samych misjonarzy,
a także w próbach reinterpretacji nauk chrześcijańskich prowadzących do
powstania różnego typu ruchów społeczno-religijnego protestu. Stare wierze
nia zostały zdyskredytowane, nowe zawiodły rozbudzone oczekiwania. W tej
sytuacji powstała głęboka potrzeba stworzenia takiej ideologii, która zaspo
koić by mogła duchowe wymagania Polinezyjczyków przeżywających wyraź
ny kryzys wartości.
W takiej właśnie atmosferze pojawiali się tubylczy mesjasze, prorocy,
wizjonerzy. Wykorzystując swą elementarną znajomość chrześcijaństwa two
rzyli oni synkretyczne konstrukcje millenarystyczne zawierające wizje bli
skiego kresu panowania białego człowieka, rychłego nadejścia czasów pow
szechnej szczęśliwości rozumianej jako wyzwolenie się z cierpień, nieprawości,
chorób i przejęcie kulturowego dobytku Europejczyków. Te nowego typu
zjawiska religijne pojawiły się na Polinezji niemal wyłącznie w X L X w.
i początkach naszego stulecia, a więc w czasach najsilniejszej w tej części
�S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I
17
Pacyfiku kolonizacji, chrystianizacji i akulturacji. Ich liczba, zasięg oddzia
ływania, jak i czas trwania były znacznie skromniejsze aniżeli podobnego
rodzaju ruchy znane z wysp Melanezji czy terenów Nowej Gwinei.
Tłumaczyć to można hipotetycznie takimi czynnikami jak — niewielkim
obszarem wysp Polinezji ułatwiającym kontrolę ze strony kolonizatorów
oraz misjonarzy i sprzyjającym silniejszym i bardziej bezpośrednim kon
taktom z nimi, szybszym i gwałtowniejszym rozpadem tradycyjnej kultury,
skuteczną eliminacją oficjalnej religii wraz z jej warstwą kapłańską, a także
wsparciem chrześcijaństwa autorytetem w o d z ó w widzących w nowej wierze
użyteczny element umocnienia własnej zagrożonej pozycji. Nieprzypadkowo
najsilniej ruchy społeczno-religijne zaznaczyły swą obecność na największych
wyspach i archipelagach — na Hawajach, Nowej Zelandii, Wyspach Towa
rzystwa i Samoa, a więc tam, gdzie istniały duże skupiska miejscowej
ludności zajmującej ziemie najbardziej atrakcyjne dla europejskiej koloni
zacji. Obrona praw własności obok akcji militarnych przybierała także for
my społeczno-religijnego protestu wymierzonego przeciwko kolonialnej ekspropriacji, coraz bardziej nierównoprawnej sytuacji interetnicznej i utrwala
jącym się różnicom w poziomie materialnej egzystencji.
Wśród trzydziestu kilku takich ruchów — jakie odnotowane zostały
w źródłach historycznych, tylko nieliczne przybrały najbardziej skrajną for
m ę w postaci militarnego wystąpienia motywowanego przeświadczeniem o ko
nieczności łączenia walki zbrojnej z ciemiężycielami z wiarą w interwencję
sił nadprzyrodzonych. Najbardziej znanym przykładem, jaki należy tu przy
toczyć, jest z pewnością maoryjski ruch „ H a u - H a u " wraz ze swą religią
„Pai-Marire", o którym Sygurd Wiśniowski, nasz XIX-wieczny podróżnik
i naoczny świadek brytyjsko-polinezyjskich zmagań, tak pisał — „jest to
powrót do poganizmu, nigdy rzetelnie z nich nie wykorzenionego. Pokry
wają go pozorem judaizmu i wielką czcią dla Starego Testamentu niż dla
Nowego. Wszystko to są pozory, gdyż niektórzy z nich całując Stary Te
stament powracają już do kanibalizmu" (Wiśniowski, 1956, s. 255).
Ruch ten pojawił się w trakcie tzw. maoryjskich wojen o ziemię to
czonych przez tubylców z angielskim korpusem ekspedycyjnym i nowozelandz
kimi ochotnikami. Na czele tego ruchu (1862-1872) stanął prorok Te U a
z plemienia Taranaki, który skupiwszy wokół siebie liczne zastępy zdetermi
nowanych wojowników nawoływał do walki z najeźdźcą w imię utworzenia
nowego tubylczego społeczeństwa czerpiącego wzory zarówno z maoryjskiej
tradycji, jak i cywilizacji europejskiej (Blinov, 1957, s. 57-84; Babbage, 1937).
Zdecydowana większość polinezyjskich ruchów miała jednak charakter
pacyfistyczny. Głosząc eskapistyczny program transformacji świata formuło
wały one ideologie zawierające zapowiedź rychłej interwencji sił nadprzyro
dzonych, na skutek której miejsce Białych zająć mieli tubylcy, przejmując
jednocześnie ważniejsze wytwory ich technicznej cywilizacji (Posern-Zieliński,
1979, s. 70-72). Trwały one zwykle dość krótko, od kilku tygodni czy mie
sięcy do kilku lat w wyjątkowych przypadkach, gdyż niespełnianie się
2 -
Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1
�18
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
proroctw oraz interwencja misjonarzy i kolonistów likwidowały zazwyczaj
te objawy religijnego fermentu.
D o ważniejszych tego typu wydarzeń na Polinezji zaliczyć należy ekspe
ryment maoryjskiego proroka Te Whiti-o Rongomai, który na zachodnim
wybrzeżu Północnej Wyspy Nowej Zelandii założył osadę Parihaka, gdzie
do jej likwidacji w 1881 r. próbowano budować namiastkę nowoczesnego
społeczeństwa maoryjskiego łącząc w sferze ideologicznej treści rodzimej tra
dycji z hasłami ..Pai-Marire" oraz elementami wesleyańskimi.
Odmienny charakter posiadał powstały na wyspie Hawaii w 1825 r. apoka
liptyczny ruch Hapu, którego zwolennicy głosili nadejście kosmicznej katastro
fy i konieczność przedsiębrania specjalnych kroków rytualnych dla uratowa
nia się od niechybnej śmierci (Jarves, 1843). W latach 1867-1868 również na
tej samej wyspie ukształtowała się sekta niejakiego Josepha Kaona, który
założywszy własną religijną wspólnotę przepowiadał przybycie Jezusa Chry
stusa i bliskie nadejście Królestwa Bożego na ziemi (Kuykendall, 1938, t. I I ,
s. 105-106).
Zdecydowanie antymisyjny i antyeuropejski charakter przybrał na Wy
spach Towarzystwa ruch Mamaia (1828-1836), który był w części natywistyczną próbą restytucji niektórych polinezyjskich tradycji religijnych, odwo
łującą się wyraźnie — jak twierdzi W. E . Mühlmann — do idei ezoterycz
nego bractwa Arioi (Mühlmann, 1955).
Prawdopodobnie w łączności z kultem Mamaia uformował się w latach
1830-1832 na Samoa ruch Siovili inspirowany wizjami proroka Joe Gimleta,
w którym motywy paruzji Chrystusa splotły się z oczekiwaniem na pożąda
ne dobra materialne białej cywilizacji (Freeman, 1959, s. 185-198). Podobny
motyw wypatrywania dnia cudownego nadejścia trudno osiągalnych towarów
obecny był wyraźnie w profetycznym kulcie „Szatana", który pojawił się
w 1947 r. na Wyspach Cooka (Burridge, 1982, s. 206-208; Crocombe 1961).
Także na wschodnich krańcach Polinezji w Archipelagu Tuamotu w la
tach osiemdziesiątych X I X w. pojawiły się, częściowo inspirowane naukami
M o r m o n ó w takie kulty, jak Sanito (Kanito), Mamoe, Hio-Hio i inne będące
synkretycznym połączeniem tradycji starotestaitientowej, protestanckiej i
wschodniopolinezyjskiej z wyraźnymi elementami kultu zmarłych i rytua
łami wywoływania duchów (Caillot, 1909, s. 33-40).
Tylko w dwóch przypadkach ruchy religijnego protestu przybrały trwały
kształt stając się stopniowo tubylczymi, a więc separatystycznymi wyzna
niami chrześcijańskimi o pewnych, jednakowoż niedominujących cechach
synkretyzmu, nierzadko dość głęboko ukrytego. Są to funkcjonujące do dnia
dzisiejszego dwie maoryjskie denominacje — Ratana i Ringatu, wywodzące
się z XÍX-wiecznych tradycji „Pai-Marire" i eksperymentalnych prób pro
roka Te Whiti z Parihaka.
Kościół Ringatu założony w latach sześćdziesiątych X I X w. przez pro
roka Te Kooti, legalnie zarejestrowany dopiero w 1938 г., skupia (dane
z 1961 r.) ok. 3% Maorysów. Łączy on taumaturgiczne rytuały i tubyl-
�^SYNKRETYZM P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I
19
cze wzory obrzędowe z biblijną tradycją i starotestamentową interpretacją
dziejáw maoryjskiej wspólnoty etnicznej.
W 1918 r. powstał na Nowej Zelandii Kościół Ratana założony przez
Tahupotiki Wiremu Ratana, który zwalczał pogańskie tradycje i opierając
się na wzorach anglikańskich i metodystycznych rozwijał idee chrześcijań
skiej religii maoryjskiej. Denominacja ta skupia ok. 13% (1961 r.) Maory
sów, jest więc znacznie silniejsza aniżeli tradycyjnie zorientowany Kościół
Ringatu. Jego profil jako maoryjskiej wersji chrześcijaństwa jest bardziej
dostosowany do współczesnej sytuacji wyznaniowej na Nowej Zelandii, co
nie przeszkadza mu wzmacniać etniczność rdzennych mieszkańców, czyli tzw.
maoritanga, oraz wspierać świeckie inicjatywy tubylczych organizacji (Mol,
1965, s. 140-149; Metge, 1971, s. 149-151; McLeod Henderson, 1963;
Wilson, 1973, s. 397-403).
Z tego skrótowego i oczywiście niepełnego przeglądu ruchów religijnych
wyłania się obraz bardzo zróżnicowanych strategii obronnych zastosowanych
przez Polinezyjczyków. Obok działań powstańczych i aktów przemocy (HauHau) spotykamy inicjatywy tworzenia pacyfistycznych wspólnot (Parihaka,
Kaona, Ringatu). Apokaliptyczne przepowiednie (Hapu) krzyżują się z kul
tami typu cargo i spirytualizmem, a natywistyczne tendencje obrony trady
cji (Mamaia) kontrastują silnie z inicjatywami tworzenia tubylczych kościo
ł ó w chrześcijańskich. Różnorodność ta nie jest jednak wynikiem przypad
kowej gry sił, a raczej wyrazem przemian religijnych warunkowanych wie
loma zmiennymi, wśród których do najważniejszych należą: kontekst histo
rycznych zmian, ciążenie tradycji, infiltracja nowych idei i sytuacja społeczno-ekonomiczna ludności.
V. S Y N K R E T Y C Z N E M I T Y I UTOPIE
Stałym elementem w tej mozaice ruchów była koncepcja zbawienia,
interpretowana raz bardziej na sposób millenarystyczny (tj. zbawienia od
ziemskiego zła), to znów eschatologiczny (czyli zadośćuczynienia w życiu
pozagrobowym — Posern-Zielińska, 1972). Współtworzyły ją soteryczne tema
ty mitologiczne o dość uniwersalnym światowym zasięgu. Dopiero ich wza
jemna kombinacja i nasycenie konkretną treścią historyczno-kulturową na
dawały tym ideologiom specyficznie polinezyjskiego charakteru. Jedne z nich
.wywodziły się z warstw rodzimych wyobrażeń mitologicznych, inne zapoży
czone zostały z tradycji judeo-chrześcijańskiej, jeszcze inne powstały w now
szych czasach jako rezultat deprywacji związanej z konfrontacją polinezyj
skiej kultury ze światem europejskich reguł życia, wartości i materialnych
osiągnięć (Posern-Zieliński, 1985, s. 66).
Eschatologiczna idea katastrofy tak często obecna w doktrynach wielu
ruchów społeczno-religijnego protestu nie była na Polinezji szczególnie wy
korzystywana, choć tu i ówdzie pojawiała się dość wyraźnie. Być może
słabsze znaczenie przypisywane temu tematowi wynika z kosmologicznej
�20
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
tradycji mitologicznej, w której motywy ćykliczności światów i powtarza
jących się kataklizmów nie były tak wyraźne, jak np. w wierzeniach indiań
skich (Posern-Zieliński, 1974). M o g ł o b y to tłumaczyć, dlaczego mimo zna
jomości biblijnego wątku potopu nie został on użyty do budowy tubyl
czych proroctw. Kwestia ta jednak wymagałaby dogłębnych studiów po
równawczych.
Pewne idee katastrofizmu obecne były w samoańskim ruchu Siovili
i w tahitańskim ruchu Mamaia w postaci wiary w bliskie przybycie Chry
stusa jako siły niszczącej i przynoszącej kres istnienia wszystkich dotych
czasowych rzeczy, a jednocześnie jako mocy kreatywnej zapoczątkowującej
n o w ą erę szczęśliwości. Wyraźniej idea katastrofy kosmicznej widoczna była
w naukach proroków ruchu Hapu na wyspie Hawaii. Głosili oni, że b ó g
Hapu ześle na świat straszną zagładę, niebo bowiem spadnie na ziemię
niszcząc wszystko i wszystkich, wyjąwszy jednak wiernych nowej religii,
którzy w oczekiwaniu na ten straszny moment skupić się powinni w określo
nym przez proroków miejscu. Przypuszczać można, iż scenariusz tej apoka
liptycznej wizji zapożyczony został z polineayjskiej mitologii kosmogonicznej operującej ideą oddzielenia nieba od ziemi u początku dziejów.
W wielu ruchach społeczno-religijnych istotną rolę odgrywa idea zbawcy.
Oczekuje się zwykle z utęsknieniem na dzień nadejścia mesjasza wierząc,
iż jego pojawienie się wśród wiernych zapoczątkuje dzieło gruntownego
przeobrażenia świata. Prozelityczne oddziaływanie misjonarzy sprawiło, że
najczęściej za oczekiwanego zbawcę uważano Jezusa. Zwolennicy Siovili wy
patrywali Sisu Alaisa (Chrystusa) — syna boga Nieba, który przybyć miał
na Samoa krocząc po grzbietach fal, by zapoczątkować erę szczęśliwości,
zmartwychwstania zmarłych i obfitości jadła (Siikala, 1982, s. 196-201). N a
przybycie Chrystusa oczekiwali także zwolennicy Kaona na wyspie Hawaii,
którzy przygotowując się na tę chwilę założyli utopijną wspólnotę o cha
rakterze komunistycznym. Motyw zbawcy był także obecny w religii „PaiMarire" w postaci boskich emisariuszy — aniołów wiatru, którzy w trakcie
tanecznych ceremonii organizowanych przez wiernych wokół świętych słupów
(niu) ozdobionych flagami i linami spływali po nich obdarzając tańczących
wojowników cudowną odpornością na kule wroga. C i sami wysłannicy przy
być mieli także na ziemię po wypędzeniu pakeha, by nauczyć M a o r y s ó w
europejskich zawodów, a tubylczych kapłanów języka angielskiego w czasie
jednej tylko lekcji.
Oryginalną koncepcję zbawcy zaproponował maoryjski prorok R u a K e
ňana w 1906 r. — jeden z twórców pokojowych ruchów religijnych powsta
łych po upadku powstania „Hau-Hau". Głosił on, iż do Nowej Zelandii
przybędzie niebawem angielski król z wielką ilością pieniędzy i/lub drogo
cennym pierścieniem. Dzięki tym skarbom wykupi on całą ziemię z rąk
Białych i odda ją napo wrót prawowitym właścicielom, tj. Maorysom, ko
lonistów zaś zabierze ze sobą za ocean (Webster, 1979, s. 164). T a wersja
mesjanizmu posiadała już pod względem treściowym, choć nie struktural-
�S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I
21
nym, charakter wyraźnie zdesakralizowany, wyrażała bowiem niepodległościo
we dążenia M a o r y s ó w w metaforycznych kategoriach politycznych i eko
nomicznych.
Należy tu także wspomnieć, iż częstokroć za oczekiwanego zbawcę
uważano po prostu konkretnego charyzmatycznego przywódcę w osobie
proroka, kapłana czy wodza, którego brano za wcielenie Chrystusa, Matki
Boskiej, Archanioła Gabriela, różnych świętych czy wysłannika Jehowy. Jest
rzeczą charakterystyczną, iż w polinezyjskim mesjanizmie nie znajdujemy zbyt
wielu elementów rodzimych, gdyż większość treści, z których komponowano
te wizje, czerpano z chrystianizmu i starotestamentowych opowieści.
Motyw mesjasza łączy się zwykle w sposób logiczny z ideą millenaryzmu, a więc z koncepcją złotego wieku, czasów szczęśliwości, epoki speł
nienia marzeń czy Królestwa B o ż e g o na ziemi. Wyimaginowaną erę dosko
nałości sprowadzano zwykle do obfitości pożywienia pożądanych dóbr ma
terialnych, atmosfery wolnej od chorób, epidemii i wojen, a także obecności
Białych, których władza polityczno-militarna, religijna kontrola misyjna i za
borczość terytorialna miały zostać zlikwidowane. Niekiedy wierzono także,
iż w owym okresie żywi spotkają się ze swymi zmartwychwstałymi przod
kami, co jest efektem tubylczej reinterpretacji idei rezurekcjonistycznej
(Winks, 1953, s. 199-236).
Specyficzną odmianą tej koncepcji była idea, w myśl której nowa era
dziejów już zaczęła się wypełniać. Hasła takie głosili np. prorocy ruchu
Mamaia na Wyspach Towarzystwa twierdząc, iż nie ma już potrzeby prze
strzegania zakazów i nakazów misjonarzy, i tak bowiem wszyscy Polinezyj
czycy dostaną się do nieba. Z tej też racji ignorować poczęto nowe purytańskie prawa — w tym zakaz produkcji i picia alkoholu — oraz łamać wszel
kie ograniczenia seksualne propagując promiskuitetową wolną miłość, która
* przyczynić się miała do zwiększenia tubylczej populacji przetrzebionej cho
robami i epidemiami (Gunson, 1962, s. 209-244; Gardner White, 1962,
s. 244-253; Mühlmann, 1961, s. 191-196).
Nieco odmienny charakter ta idea millenaryzmu przybrała w przepo
wiedniach prorokini Angaty z Wyspy Wielkanocnej, która w 1914 r. oświad
czyła, iż B ó g zawiadomił j ą o śmierci właściciela większości ziem i bydła
na Rapa Nui, rezydującego w Chile, po czym zwrócił zagrabioną własność
prawowitym właścicielom wyspy. W rezultacie tubylcy zaczęli świętować to
niezwykłe wydarzenie niepodległościowe, systematycznie wybijając krowy i spo
żywając ich mięso w trakcie uczt, bez obawy, iż spotka ich za to represja.
Według prorokini znajdować się oni mieli pod boską opieką zapewniającą
ochronę przed skierowaną ku wyspie ekspedycją karną oraz kulami karabi
nowymi, które — jak wierzono — nie będą w stanie wyrządzić im żadnej
krzywdy (Schultze-Maizier, b.r.w., s. 166-169).
Nadzieja na cudowne odwrócenie sytuacji ekonomiczno-prawnej legła
także u podstaw fermentu społecznego inspirowanego przez proroka R u a ,
który namawiał swych zwolenników, by sprzedali posiadane bydło, narzędzia,
�22
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
dobytek, by porzucili pracę, gdyż wszystko to nie będzie im już 'więcej
potrzebne. Z uzyskanymi w ten sposób pieniędzmi oczekiwać mieli w por
cie na przybycie statku z królem Anglii, który wybawić ich miał od pa
nowania pakeha. Nagłe fiasko tej idei zrodziło natychmiast n o w ą kon
cepcję millenarystyczną, którą nazwać można utopią miejsca. Głosi ona,
iż by przybliżyć nadejście obiecanych czasów, należy j u ż dziś wznosić zręby
obiecanej ziemi. Prorok R u a wskazuje takie miejsce, wybierając okolicę
posiadającą uprzednio w miejscowej tradycji sakralną potencję i mitologicz
ną konotację i tam w prowincji Urewera zakłada swe Nowe Jeruzalem
(1906-1916) — maoryjską wspólnotę rewiwalistyczną o modernistycznych i nie
podległościowych aspiracjach (Webster, 1979, s. 199-236). Inicjatywa taka
nie należała do odosobionych. Jej pierwowzorem była osada Parihaka za
łożona po upadku powstania „Hau-Hau" przez Te Whiti, czy też ekspery
ment założenia braterskiej wspólnoty egalitarnej przez Kaona na wyspie
Hawaii.
Millenarystyczna wiara w totalną zmianę rzeczywistości przekształciła się
w ideę samodzielnego tworzenia lepszego świata w wymiarze ograniczonym
do ram izolowanej wspólnoty spajanej jednością etnicznego pochodzenia,
wspólnotą przekonań, losów i nadziei. Warto tu zauważyć charakterystycz
ną dla Polinezji cechę, a mianowicie, że wizja millenarystyczna w mini
malnym stopniu była projekcją czasów mitycznych, czy też wyidealizowanej
przeszłości historycznej, bardziej zaś podkreślała proakulturacyjne aspiracje
wyspiarzy marzących o modernizacji, ale realizowanej na własny rachunek
bez kontroli Białych.
Aspiracje te znajdują swoje dobre uzupełnienie w mitach o cargo gło
szących rychłe nadejście cudownego daru boskich mocy w postaci dóbr ma
terialnych białego człowieka. Wyobrażenia takie są przejawem.rozbudzonych,
a niezaspokojonych potrzeb cywilizacyjnych, mogą być także interpretowane
jako zmitologizowana konstatacja uświadamianego stanu ubóstwa, w jakim
żyją ludy podbite. Traktować je także można jako próbę zrozumienia przy
czyn istniejących różnic kulturowych i wyjaśnienia źródeł pochodzenia pożą
danych przedmiotów uważanych za atrybuty władzy i panowania Białych.
W postaci rozwiniętych kultów cargo ten mitologiczny temat najmocniej
ujawnił się na Melanezji i na Nowej Gwinei (Kowalak, 1982; Worsley,
1957). N a Polinezji pojawił się on jednak wcześniej, choć w formie znacz
nie słabszej, jednakowoż odgrywającej istotną rolę w niektórych ruchach.
U podstaw rozumowania Polinezyjczyków na temat tej kwestii znalazły się
co najmniej trzy przesłanki. Po pierwsze uważano, że między religią a sy
tuacją materialną jej wyznawców istnieje ścisły związek, stąd też wyciągano
wniosek, iż sakralna moc chrześcijaństwa jest źródłem bogactwa Białych.
Po drugie sądzono, że tajemnica tego bogactwa ukryta jest w Biblii będą
cej rezerwuarem potężnej mana (mocy), kluczem do niej zaś jest umiejętność
czytania i pisania. Po trzecie wierzono, że między ludźmi a bóstwami za
chodzą stosunki równoważnej wymiany świadczeń, tak więc lojalność i cześć
�S Y N K R E T Y Z M POLINEZYJSKI. ZARYS
PROBLEMATYKI
23
oddawana nowym bogom winna za sprawą tych ostatnich z a o w o c o w a ć ma
terialnymi gratyfikacjami. Pewne elementy tego wątku obecne były w religii
„Pai-Marire" (boscy posłańcy nauczający Maorysów) i w nauczaniu proroka
R u a (oczekiwanie na statek z pieniędzmi). Najwyraźniej jednak motyw cargo
ujawnił się w tropikalnej Polinezji i to już w bardzo wczesnej fazie kolo
nialnej eksploatacji, bo w 1 poł. X I X w.
Zwolennicy kultu Mamaia wierzyli, iż z niebios spłynie do nich ogromny
statek załadowany odzieżą, konserwami i winem, a ponadto bogowie przyślą
na tahitańskie wody wielkie ławice ryb (Gunson, 1962, s. 209-244). Podobne
nadzieje żywili adherenci Siovili oczekując na statek z Anglii, który dostar
czyć im miał broni, narzędzi, kul, paciorków itp. rzeczy. Uważając, iż Jezus
ześle im pod dostatkiem żywności oraz innych potrzebnych produktów i przed
miotów, poczęli niszczyć swój dotychczasowy dobytek w przekonaniu, iż nie
będzie on im już potrzebny w dalszej egzystencji wśród cudownego dobro
bytu (Siikala, 1982, s. 197).
W sto lat później idea oczekiwania na cargo zarejestrowana została na
Wyspach Cooka. Wypatrywano tam zapowiedzianego przez duchy statku
wyładowanego konserwami konstruując w okresie pełnego ekscytacji oczeki
wania marae (święty okręg) i poddając się rytualnym zabiegom (Burridge,
1982, s. 206-208).
Innym charakterystycznym rysem nowej synkretycznej mitologii polinezyj
skiej była idea ludu wybranego, którego dzieje w interpretacji tubylców mia
ły być oceaniczną repetycją historii biblijnego narodu Izraela. Akceptacja
' tej idei prowadziła do logicznej konkluzji, w myśl której Polinezyjczyków
' łączą więzi braterstwa lub powinowactwa z narodem żydowskim i jego j u
daistyczną tradycją. U źródeł tej koncepcji tkwiły takie czynniki, jak duży
nacisk protestanckich misjonarzy na poznawanie opowieści starotestamentowych, większa zrozumiałość Starego Testamentu, aniżeli Nowego ze względu
na jego przesycenie historycznymi treściami zawierającymi opisy walk, prze
śladowań, migracji, w o d z ó w i królów. W sumie były to motywy dość bliskie
ustnej tradycji historyczno-mitologicznej Polinezyjczyków, a więc łatwe do zro
zumienia i — idąc dalej — do utożsamienia się z nimi (Siikola. 1982, s. 202).
Świadome odwoływanie się do Starego Testamentu i judaizmu było także
swoistą próbą odcięcia się od „białego" chrystianizmu utożsamianego z ko
lonialnym panowaniem i szukania etnicznej specyfiki wyznaniowej oraz auto
nomii przy jednoczesnym pozostawaniu w kręgu zachodnich tradycji reli
gijnych.
Najsilniej idea pokrewieństwa z Żydami widoczna była w religijnych ru
chach Maorysów, poczynając od poprzedników „Pai-Maire" aż do Kościoła
Ringatu włącznie. Już w latach trzydziestych X I X w. członkowie sekty
Popahurihia odwoływali się do judaistycznej tradycji, stąd też nazywano ich
„Hurais", co w miejscowym dialekcie oznaczało po prostu Ż y d ó w (od ang.
Hebrews) (Wilson, 1965, s. 473-483).
G ł ó w n y m bóstwem wojowników Hau-Hau był Jehowa, który swą mocą
�24
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
zagwarantować miał im zwycięstwo zsyłając z nieba opiekuńcze anioły oraz
zapowiadając pomoc zastępów Jozuego (Lanternari 1974, s. 242-247). Ż y d ó w
traktowali oni jak swych braci i w przypadku dostania się ich do maoryj
skiej niewoli obchodzili się z nimi z szacunkiem, bezzwłocznie wypuszczając
na w o l n o ś ć . Z a dzieci Izraela uważali się także zwolennicy proroka R u a ,
których dlatego nazywano „Iharaira". Natomiast kapłani Ringatu wskazy
wali na liczne analogie między losem M a o r y s ó w a Ż y d ó w sugerując nawet,
iż Nowa Zelandia to po prostu maoryjski Kanaan lub Syjon. Również
w tradycji rytualnej nowych maoryjskich religii widoczne były nawiązania
do pewnych judaistycznych obrzędów i symboli.
2
Rozczarowanie europejskim (misyjnym) chrześcijaństwem oraz fiasko mil
lenarystycznych proroctw to główne przyczyny organizowania nowych form
życia religijnego w ramach własnej grupy etnicznej, ale w subiektywnej
łączności z zasadami chrystianizmu, które poddawano jedynie reinterpretacji
dostosowując do własnych tradycji, potrzeb i nadziei. W ten sposób kształ
towało się przekonanie, iż własna, acz nowa religia będzie jedynym sku
tecznym sposobem wyjednania łaski i wsparcia w niebiosach dla ulżenia
losu rdzennych mieszkańców polinezyjskich wysp. Takie inicjatywy najwyraź
niej widoczne były wśród M a o r y s ó w po załamaniu się nadziei na szybką
zmianę własnej sytuacji kolonialnego podporządkowania. Prorok R u a pro
pagował kult boga Tanakahi władającego niebiosami, do którego trafią
jego wierni, by wieść tam żywot szczęśliwy w materialnym dobrobycie,
podczas gdy męki piekielne cierpieć będą misjonarze, ich zwolennicy oraz
biali kolonizatorzy. Te Kooti założyciel kościoła Ringatu dokonał reinter
pretacji dziejów maoryjskiego ludu w duchu starotestamentowym, tym spo
sobem sakralizując lokalną przeszłość łącznie z własną osobą. Położył także
nacisk na rozbudowę formalnej struktury Wyznaniowej przez wprowadzenie
hierarchii kapłanów, nowych scenariuszy obrzędów na marae i taumaturgicznych rytuałów polegających na leczeniu wiarą.
Podobnie rzecz się miała z kościołem Ratana, który oddalił się od kon
wencji synkretycznej religii w stronę etnicznej sekty separatystycznej. Wiara
w Trójcę Św., w Jehowę, w Biblię i w Te-Mangaia, czyli bożego wysłan
nika w osobie założyciela wyznania, stanowiła podstawę doktrynalną. Głów
na świątynia traktowana była nie tylko jako dom modlitwy, ale także jako
rezerwuar świętej mocy whare ťapu. D u ż ą rolę odgrywały także taumaturgia i wspólnotowy, kongregacjonalny charakter grupy wyznaniowej, kładący
duży nacisk na etniczny ekskluzywizm. W sumie wszystkie te poczynania
dążyły do stworzenia polinezyjskiej wersji chrześcijaństwa podnoszącej prestiż
tubylców, dającej im iluzję osiągnięcia pozycji równorzędnej Białym (element
kompensacji) i faktycznie szansę pełnego, aktywnego uczestnictwa w życiu
religijnym, którego byli dotąd pozbawieni w protestanckich gminach i ka
tolickich parafiach.
2
Wiadomość tę potwierdzają obserwacje S. Wiśniowskiego (1956, s. 343), a także wielu
innych autorów.
�S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I
25
VI. U W A G I KOŃCOWE
W nowych (postkontaktowych) ideologiach religijno-społecznych Poline
zyjczyków natrafiamy na sześć zasadniczych tematów mitologicznych, a mia
nowicie na ideę kosmicznej katastrofy, ery szczęśliwości, cargo zbawcy, ludu
wybranego i tubylczej drogi chrześcijańskiego zbawienia. Zasygnalizowana tu
kolejność tych wątków odpowiada mniej więcej chronologicznemu porządko
wi ich manifestacji. W pierwszych fazach kontaktów atrakcyjne były hasła
apokaliptyczno-millenarystyczne, ustępując stopniowo reformistycznym ideom
mesjanistycznym, by w końcu przekształcić się w ideologię separatystycznych
denominacji wzmacniających etniczność.
Wśród elementów szczególnie charakterystycznych dla idei i praktyki
polinezyjskich ruchów społeczno-religijnych wymienić m o ż n a następujące
cechy: W treści mitologicznych konstrukcji wątki chrześcijańskie domi
nują zdecydowanie nad motywami tubylczymi. Akurat odwrotnie ukształ
towała się sytuacja w odniesieniu do rytuałów, które nadal pozostały silnie
związane z tradycyjnymi wzorami. Szybka akulturacja w sferze kultury umy
słowej osłabiała natywizm, tak silny w wielu ruchach społeczno-religijnych
na innych obszarach Trzeciego Świata. Mocno akcentowany był zawsze ich
wymiar ekonomiczny czy to przez idee cudownej pomocy w odzyskaniu
zrabowanych* ziem, czy też w formie wiary w dystrybucję pożądanych dóbr.
Wyraźne było także dążenie do restrukturyzacji społecznej jako drogi do
budowy nowego tubylczego społeczeństwa wyzwolonego spod kontroli misjo
narzy, ale pozostającego formalnie chrześcijańskim i uwolnionego od kontro
li i eksploatacji kolonialnej, ale akceptującego zdobycze i udogodnienia
zachodniej cywilizacji.
Z czterech sygnalizowanych na wstępie form synkretyzmu zwróciliśmy
tu uwagę przede wszystkim na ruchy społeczno-religijne oraz na separaty
styczne wyznania tubylcze jako na przejawy zmian światopoglądowych szcze
gólnie charakterystycznych dla Polinezji. Kulty synkretyczne nie odgrywały
tam prawie żadnej roli, a synkretyzm wierzeń ludowych, o którym w tym
artykule nie było mowy, przybrał postać zintegrowanego kompleksu ele
mentów różnej proweniencji, których wzajemny stosunek wymagałby szczegó
łowych badań, w tym głównie empirycznych. Warta podkreślenia jest tu
istotna cecha polinezyjskiego systemu religijnego, a mianowicie jego toleran- cyjna elastyczność sprzyjająca od początku kontaktów — działalności ewan
gelizacyjnej, z drugiej zaś strony jego niestabilność przejawiająca się szybką
dyskredytacją starych kultów, upadkiem sakralnych autorytetów i zachwia
niem dotychczasowej wizji świata. Nic więc dziwnego, iż w takiej sytuacji
ludzie dążąc do odbudowy poczucia stabilności nie restytuowali dawnych
kultów, lecz. do formowania swych utopii wykorzystywali idee chrześcijańskie.
Strategia ta również prowadziła do synkretyzmu, ale w większym stopniu
ukrytego, przejawiającego się nie tyle w morfologii mitów, co w tubylczej
reinterpretacji i restrukturyzacji chrześcijańskich nauk i zachowaniu wielu
tradycyjnych form rytualnych.
�26
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃ5KI
LITERATURA
Babbage S. B.
1937 Hauhauism. An episode in the Maori Wars. 1863-1866, Wellington.
Blinov A. I.
1957 Maoryjskie wojny. 1843-1872, Okeanskij Etnograficzieskij Sbornik, „Trudy Instituía
Etnografii, N. S. t. 38, Moskwa.
Buck P. H. (Te Rangi Hiroa)
1939 Anthropology and religion, New Haven.
Burridge K . O. L .
1982 Movimientos religiosos de aculturación en Oceania, [w:] Movimientos religiosos deri
vados de aculturación, Madrid.
C a i l l o t А. С. E .
1909 Les Polynésiens orientaux au contad de la civilization, Paris.
Crocombe R. G .
1961 A modern Polynesian cargo cult, „Man", nr 1.
Cuttat J.
1957 Le recontre des religions, Paris.
F r a n k o w s k a M.
1978 Z badań nad ludowym synkretyzmem religijnym w Meksyku. Tradycyjne obchody
zaduszkowe, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1.
1980 Some aspects of the formation of religious syncretism in Mexico, „Ethnologia Polona", vol. 5: 1979.
1984 Los elementos precortesianos en el catolicismo popular mexicano, „Ethnologia Polona", vol. 8: 1982.
1985 Elementy prehiszpańskie w dawnych wierzeniach Indian Meksyku, [w:] A. MrozekDumanowska (red.) W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa.
1986 La cruz y su significación en el proceso de formación del sincretismo religioso de
los indios mexicanos, „Ethnologia Polona", vol. 11: 1985.
Freeman J. D.
1959 The Joe Gimlet or Siovili cult. An episode in the religious history of early Samoa,
[w:] Anthropology in the South Seas, New Plymouth.
Gardner White R.
1962 An Account of the Mamaia: Glossary and texts, „Journal of the Polynesian Society",
vol. 71.
G u i a r t J.
1962 The millenian aspect of conversion to Christianity in the South Seas, [w:] S. L . Thrupp
(ed.) Millenial dreams in action. Essays in comparative study, The Hague.
Gunson N.
1962 An account of the Mamaia or visionary heresy of Tahiti. 1826-1841, „Journal of
the Polynesian Society", vol. 71.
Herskovits M. J. H.
1949 Man and his works. The Science of cultural anthropology, New York.
Jarves J. J.
"
1843 History of the Hawaiian or Sandwich Islands, Boston.
K o s k i n e n A.
1963 Missionary influence as a political factor in the Pacific Islands, ..Annales Academiae
Scientiarum Fennicae", ser. В. vol. 78, Helsinki.
K o w a l a k W.
1982 Kulty cargo na Nowej Gwinei, Warszawa.
K u y k e n d a l l R. S.
1938 The Hawaiian Kingdom 1778-1854, vol. 2, Honolulu.
L a n t e r n a r i V.
1974 Movimienti religiosi di liberta e di salvezza del popoli oppressi. Milano.
�S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I
27
Madsen W.
1957 Christo-poganism. A study of Mexican religious syncretism, „Tulane University. Middle
American Research Institute. Publications", vol. 19.
1967 Religious syncretism, [w:] Handbook of the Middle American Indians, vol. 6, Austin, Tx.
Mc Leod Henderson J.
1963 Ratane. The origin and the Glory of the movement, ..Polynesian Society Memoir",
vol. 36, Wellington.
Metge J.
1971 Maorysi z Nowej Zelandii, Warszawa.
Mol J. .1.
1965 Integration versus segregation in New Zealand, "British Journal of Sociology",
t. 16. nr 2.
M ü h l m a n n W. E .
1955 Arioi und Mamaia. Eine ethnologische und religionssoziologische Studie Uher Polynesische Kultbiinde, Wiesbaden.
1961 Pnlynesische Beispiele. [w:l Mühlmann W. E . (red.) Chiliasmus und Nativismus, Berlin.
Nevermann H.
1947 Got ter der Südsee. Die Religion der Polynesier, Stuttgart.
Oliver D. L .
1961
The Pacific Islands. Garden City.
P o s e r n - Z i e l i ń s k a M.
1972 Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Pół
nocnej, „Etnografia Polska", t. 16, z. 2.
P o s e r n - Z i e l i ń s k i A.
1972 Polinezja — świat nieznany, Warszawa.
1974 Ruchy społeczno-religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej. XVI-XX w.,
Wroclaw.
1978 Religious ferment among the Indians of British Guiana at the turn of the 19th
Century, „Estudios Latinoamericanos", t. 4.
1979 Indiańskie utopie, ruchy i religie protestu, „Cdowiek i Światopogląd", nr 12(173).
1985 Mit i utopia w ruchach społeczno-religijnych Indian Ameryki Południowej, [w:]
A. Mrozek-Dumanowska (red.). W kręgu religii krajów pozaeuropejskich. Warszawa.
1987 Etnologiczna interpretacja procesów akulturacji, „Folia Praehistorica Posnaniensia".
Sahlins M.
1981 Historical metaphors and mythical realities. Structure in the early 'history of the
Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor.
1985 The dying god or the history of the Sandwich Islands as a culture, vol. 1: The
Islands of history, Chicago.
Schulze-Maizier F.
b.r.w. Die Osterinsel, Leipzig.
S i i k a l a J.
1982 Cult and conflict in tropical Polynesia. A study of traditional religion, Christianity
and nativistic movements, Helsinki.
Syncretism
1969 Syncretism. Based on papers read at the symposium on cultural contact held at Abo,
Stockholm.
T u m a r k i n D. D.
1962 Rol' amerikanskich missionerov v rozrušenii samobytnoj kul'tury gavajskogo národa
i ego koloniál'nom poraboščenii. Problemy istorii i etnografii narodov Avstralii,
Novoj Gvinei i Gavajskich ostrovov, „Trudy Instituía Etnografii", N. S., t. 70,
Moskwa-Leningrad.
�28
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
Webster P.
1979 Rua and the Maori millenium, Wellington.
Wilson B. R.
1973 Magic and the millenium. A sociological study of religious movements of protest
among tribal and third-world peoples, London.
Wilson O.
1965 Papahurihia, first Maori prophet, "Journal of the Polynesian Society", vol. 74.
Winks R.
1953 The doctrine of Hau-Hauism, "Journal of the Polynesian Society", vol. 62, no. 3.
W i ś n i o w s k i S.
1956 Dzieci królowej Oceanii. Powieść uzupełniona opisem wędrówek autora po Nowej
Zelandii, Warszawa.
Worsley P.
1957 The trumpet shall sound. A study of the cargo cults in Melansesia, London.
Aleksander Posern-Zieliński
FORMS, CONTENTS A N D D E T E R M I N A N T S
OF T H E POLYNESIAN SYNCRETISM
AN O U T L I N E O F P R O B L E M A T I C S
Summary
In the article some reflections have been presented concerning the conditions determi
ning the religious syncretism on Polynesia and its manifestations. The author's aim was to
put the problems in a systematic way what he considers to be indispensable for further
comparative studies on the form of syncretism in the Third World as well as for discovering
their most important elements and trends. Further ethnohistorical and ethnoreligiological
analysis of those elements and trends may afford very interesting interpretations.
The discussion of these problems have been introduced with general consideration on
the definition of sycretism and its essential forms. As those forms are regarded: syncretic
movements, syncretic cults, syncretic religions and folk religion syncretism. It has been
emphasized too that the processes and phenomena relevant for the forming of syncretic
beliefs are as follows: incorporation of alien elements, elimination of old traits, their new
hierarchization, contamination in the form of syntesis and superposition and, at last reinterpretation and • restucturisation of a religious system.
The second part of the paper deals with the interrelations of the colonial expansion on
Polynesia, christianization of that area and the syncretism, It has been noticed that syncretism
had already appeared there in the precontact period but it had a different character than
the later colonial one. The latter was revealed in the form of two tendencies — the neotraditional one (i.e. elements of the new religion in the traditional mythological schemes)
and that of the Utopian type with firm features of nativism, messianism, prophetism and
millenarism. First manifestations of syncretism was the syncretism displayed in the "historical
metaphors of mythical reality" (Sahlins 1985), then the defensive intentional syncretism applied
by the priests of the imperilled traditional religion and, at last, the syncretism arising as
a result of missionary work. Of essential meaning in those times were the campaigns aimed
against traditional beliefs putting on the character of cultural revolutions which were organized
either by the Polynesian chieftains or by missionaries. These actions were accompanied by
so-called mass conversions of a definite millenaristic character. In that atmosphere of de
preciating native traditions, of an enthusiasm for new religion and of deprivation associated
with the loss of hope for a prompt change of that situation, charismatic leaders began to
appear heading the socio-religious movements of protest.
�SYNKRETYZM
POLINEZYJSKI. ZARYS
29
PROBLEMATYKI
The next part of the article deals with these movements surveying the most important
events of that kind. The movements offered their followers different strategies of gaining
their ends. Along with military types (Hau-Hau) mainly pacifistic Utopian communities have
been founded (Parihaka, Kaona, Rua), apocaliptic prophecies (Hapu) mingled with cargo cults,
spiritualism and the nativistic tendencies of protection of the tradition (Mamaia) strongly
contrasted with the initiatives of constituting indigenous Christian churches (Ratana, Rin
gatu).
The last part involves a survey of leading ideas and niyths composing the movements
of protest. To the most important of them belong the ideas of cosmic catastrophe, of the
era of blessedness, those of cargo, of saviour, of the chosen folk and of the indigenous way
of Christian salvation. In the first phases of contact the apocaliptic-millenaristic ideas were
more attractive, succesively they gave way to the reformistic messianistic ones and finally
they transformed into separatistic ideologies oriented towards constituting indigenous de
nominations reinforcing ethnicity. Another characteristic of the Polynesian syncretism was,
that in the new mythology Christian traits prevailed the native motives, while the rituals
referred to a greater extent to native tradition. Thus it was rather a hidden syncretism,
revealed not so much in the morphology of myths as in the native interpretation of
Christian learning. That syncretism was also closely associated with the tendency of social
restructuralization as a way of creating new, indigenous society, emancipated from the con
trol of missionaries but remaining formally Christian, the society accepting the achievements
of western civilization but free from colonial exploitation.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d17b814b8eb8fda306e72b2d2aa444a.pdf
3a783799a37cae6854f2f31b178c359e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1318
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1217
Title
A name given to the resource
Reformy religijne Delawarów jako próba reintegracji społeczno-kulturowej (2 poł. XVIII - pocz. XIX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.31-48
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Posern-Zielińska, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1
PL ÍSSN 0071-1861
-
MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA
(IHKM PAN, Poznań)
R E F O R M Y RELIGIJNE DELAWARÓW
J A K O PRÓBA R E I N T E G R A C J I SPOŁECZNO-KULTUROWEJ
(2 pol. X V I I I - pocz. X I X w.)
Dzieje ruchów społeczno-religijnych Indian zamieszkujących obszary obec
nych Stanów Zjednoczonych można rozpatrywać na wiele sposobów. Jednym
z nich byłoby chronologiczne uszeregowanie poszczególnych ruchów. Ujęcie
takie nie mogłoby wszakże uwzględnić takich zmieniających się czynników
o istotnym znaczeniu nie tylko dla samej genezy ruchów, ale i ich cech cha
rakterystycznych, jak typ zależności kolonialnej i postkolonialnej, fazę stosun
k ó w interetnicznych, działalność chrystianizacyjną w jej wyznaniowych od
mianach, edukację itp. A przecież rzutowały one bezpośrednio na zaawanso
wanie procesu akulturacji u poszczególnych grup inicjujących bądź wspiera
jących swym uczestnictwem kolejne ruchy. Jakże inny kontekst kulturowy
towarzyszył peyotyzmowi D e l a w a r ó w (Harrington, 1921, s. 185), którzy przy
łączyli się do niego w latach 1890-1892, mając w swych dziejach już blisko
300 lat doświadczeń w zakresie kontaktów z Białymi i euro-amerykańskiej
dominacji w porównaniu z sytuacją kulturową Salishów znad Puget Sound,
którzy w latach osiemdziesiątych X I X w. zainicjowali shakeryzm (Barnett,
1957, s. 5-6), znajdując się dopiero od kilkudziesięciu lat w orbicie wpły
w ó w obcej cywilizacji. Mimo dużej w obu przypadkach zbieżności chrono
logicznej, stopień akulturacji wspomnianych wyżej grup Indian był ze sobą
nieporównywalny. I dlatego dla celów niniejszego studium konieczne jest
uwzględnienie problemu tzw. „granicy" (Turner, 1920) przesuwającej się w cią
gu wieków od południa, wschodu, północy i zachodu. Fakt ten sprawił bo
wiem, że w jakimś okresie poszczególne grupy Indian znajdowały się na
odmiennym etapie akulturacji, dysponując odmiennym zasobem wiedzy o Bia
łych i ich cywilizacji, co rzutowało na nierównomierny udział obcych ele
mentów , w tubylczym bagażu kulturowym. C o ważniejsze zaś — istnienie
owej granicy miało znaczący wpływ na los tubylczej ludności, różnicując
go w zależności od dystansu, jaki ją dzielił od tej szczególnej linii demarkacyjnej. W czasie dość luźnej traperskiej i handlowej penetracji Wielkich
Równin, która w nikłym stopniu była odczuwana przez ich mieszkańców,
Indianie Wschodu doświadczyli już presji osadniczej Białych i kolejnych fal
�32
MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA
przymusowych przesiedleń na zachód. T a odmienność sytuacji politycznej
i społeczno-kulturowej musiała więc znaleźć swe odbicie choćby w samym
natężeniu ruchów społeczno-religijnych na obu tych obszarach.
Równie istotne znaczenie zarówno dla samej ideologii ruchów, jak i ich
programów przebudowy świata — nie mówiąc już o towarzyszącej im obrzę
dowości religijnej — miało dziedzictwo kulturowe Indian. Trudno bowiem
przeceniać rolę tubylczej kultury, a zwłaszcza tradycyjnych koncepcji i prak
tyk religijnych w kształtowaniu określonego typu ruchu. Dopiero rozpatrze
nie danego ruchu — z jednej strony — w kontekście tubylczych tradycji kul
turowych, a z drugiej — przy uwzględnieniu całej złożoności stosunków interetnicznych zdaje się gwarantować właściwą interpretację interesujących nas
faktów. Ponadto uwzględnienie,tych czynników pozwala wydzielić wśród ru
c h ó w społeczno-religijnych kilka ich zespołów, których specyfikę wyjaśnić
można wyłącznie poprzez odwołanie się do konkretnego kontekstu historyczno-kulturo wego.
Stosując o m ó w i o n e wyżej kryteria dla wydzielenia poszczególnych zespo
łów indiańskich ruchów społeczno-religijnych wyraziście zaznacza się grupa
tych zjawisk zainicjowanych i funkcjonujących wśród Delawarów należących
do wschodniej grupy Algonkinów, którzy w okresie pojawiania się tubyl
czych ruchów społeczno-religijnych znajdowali się już zasadniczo w orbicie
wpływów anglosaskich.
Analiza ruchów religijnych jednej grupy etnicznej ma na celu uchwycenie
pewnej ewolucji idei, celów i środków ich realizacji oraz ukazanie dróg
ideologicznej inspiracji twórców nowych ruchów, którzy czerpali z doświad
czeń swych poprzedników.
Wśród ruchów społeczno-religijnych Delawarów wydzielić można trzy za
sadnicze zespoły: 1) ruchy, które charakteryzował natywizm przy równo
czesnej tolerancji wobec cywilizacji europejskiej i głoszony otwarcie pacyfizm;
2) ruchy o programie natywistycznym, pacyfistyczne, choć jawnie antyeuro
pejskie; 3) ruchy o ideologiach natywistycznych, aktywnie antyeuropejskie,
które bezpośrednio inspirowały indiańskie powstania. Przedmiotem niniejszej
analizy będą dwie pierwsze kategorie ruchów ze względu na wspólną dla
nich cechę — pacyfizm.
Wymienione tu grupy ruchów społeczno-religijnych nie stanowią ciągu
ewolucyjnego, w którym mielibyśmy do czynienia z chronologicznym na
stępstwem kolejnych zespołów ruchów. Dlatego też rozwój idei czy środków
stosowanych do osiągnięcia wyznaczonych celów m o ż n a zasadniczo śledzić
tylko w obrębie jednego zespołu ruchów, tym bardziej że na ogół w ramach
takiej grupy ruchów dokonywały się również zapożyczenia ideologiczne. Na
tomiast rzadko jakiś ruch z jednego zespołu inspirował ideologię ruchu
reprezentującego inną grupę.
*
Rekonstrukcja wczesnych dziejów indiańskich ruchów społeczno-religijnych
w Ameryce kolonizowanej przez Anglosasów opiera się na bardzo szczupłych
�33
R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW
źródłach, które pozostawili po sobie głównie chrześcijańscy misjonarze. Do
starczają one informacji o fali fermentu religijnego u Delawarów w 2 poł.
X V I I I i na pocz. X I X w. Przypadek ten — jak trafnie zauważył Wallace —
służyć może za „laboratorium dla studiów nad tym, co m o ż n a by nazwać
epidemiologią ruchów religijnych" (Wallace, 1956, s. 2). Zgadzając się z tym
stwierdzeniem należy jednak zadać pytanie, czy fakt szczególnego natężenia
ruchów społeczno-religijnych wyłącznie wśród tej grupy Indian był efektem
jej wyjątkowej sytuacji politycznej i społeczno-kulturowej, czy też podobne
zjawiska mogły również towarzyszyć procesom akulturacji wielu innych spo
łeczności indiańskich, które nie znalazły jednak swych dziejopisarzy. Brak
odpowiedzi na to pytanie pozwala uświadomić sobie fragmentaryczność da
nych, jakimi współcześnie dysponujemy.
Najwcześniejsza informacja o tubylczym proroku Delawarów pochodzi
z 1745 r. od prezbiteriańskiego misjonarza Davida Brainerda, który w latach
1744-1747 zajmował się chrystianizacją tej grupy Indian (Wallace, 1956,
s. 4-6). W latach następnych pojawiły się dalsze relacje donoszące o pro
fetycznej działalności innych tubylczych charyzmatyków. Przyjmując rok 1745
za początek kilkadziesiąt lat trwającej fali religijnych niepokojów wśród
Delawarów przyjrzyjmy się bliżej środowisku kulturowemu i politycznemu,
w jakim ó w ferment uzewnętrznił się w postaci ruchów społeczno-religijnych.
Pierwsze, dość luźne kontakty Delawarów z Białymi sięgają pierwszej
ćwierci X V I w., ale dopiero założenie w sto lat później stałych osad han
dlowych nad rzeką Hudson i Zatoką Delaware związało kilkutysięczną gru
pę tych Indian ściślejszymi więzami ekonomicznych zależności z Europej
czykami, głównie holenderskiego, szwedzkiego, angielskiego i francuskiego po
chodzenia. Przedmiotem handlu były skóry wymieniane na szereg europej
skich dóbr materialnych, takich jak odzież, ozdoby, broń palna, miedź,
siekiery, kilofy, noże, igły, nożyczki, lusterka, kociołki do gotowania itp.
W ostatnim ćwierćwieczu X V I I w. na skrajach delawaryjskich terytoriów
zaczęli osiedlać się na stałe przybysze z Europy. Równocześnie rabunicowa
gospodarka myśliwska Indian nastawiona wyłącznie na maksymalne zdoby
wanie środków wymiany handlowej (skór) spowodowała zdziesiątkowanie
zwierzyny łownej na rodzimych terytoriach. Nastąpiło to w okresie, gdy
Delawarowie odeszli już w dużym stopniu od swej pierwotnej ekonomiki
opartej zarówno na myślistwie, jak i na uprawie ziemi. Zarzucenie w po
ważnej mierze tego ostatniego sposobu zdobywania żywności uzależniło ich
od handlu z Białymi. Rosnące zapotrzebowanie na skóry zmusiło tę grupę
Indian do opuszczenia swych terytoriów w Dolinie Delaware i przesunięcia
się w latach dwudziestych i trzydziestych X V I I I w. na północny zachód
(Hunter, 1971, s. 39-40; Wallace, 1956, s. 3; Newcomb, 1956, s. 70-84), co
zapoczątkowało wieloetapową, p o c z ą t k o w o dobrowolną, a później przymuso
wą ich migrację na zachód, której kres nastąpił dopiero w 2 poł. X I X w.
w Oklahomie. Owo porzucenie ziemi przodków podyktowane względami eko1
1
3 -
Pierwsze grupy Delawarów zaczęły opuszczać ten teren już około 1690 r.
Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1
�34
MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA
nomicznymi musiało niewątpliwie zachwiać poczuciem bezpieczeństwa Dela
warów, których nadto trapił już alkoholizm, choroby zakaźne przywleczone
przez Białych i krwawe wojny z indiańskimi mieszkańcami terytoriów
ościennych.
W ciągu pierwszego stulecia kontaktów z europejskimi kupcami i kolo-nistami Delawarowie przejęli od przybyszów wiele wytworów ich techniki,
które j u ż pod koniec X V I I w. stały się niezbędnymi dla nich elementami
materialnego wyposażenia, jakie zastąpiło mniej doskonałe produkty tubyl
czego rękodzieła. W podobnej sytuacji znalazło się również wiele innych są
siadujących z nimi grup. Oznaczało to permanentne wojny, w których naj
groźniejszymi przeciwnikami okazali się Irokezi. Z krwawych walk z nimi
Delawarowie wyszli podbici i zdziesiątkowani przez tego liczebniejszego ry
wala. Efektem tych niekorzystnych zjawisk stała się jednak polityczna reor
ganizacja i konsolidacja Delawarów, w wyniku której luźny zespół autono
micznych społeczności lokalnych zastąpiła o k o ł o p o ł o w y X V I I I w. bardziej
scentralizowana organizacja plemienna, podejmująca zjednoczone działania
zarównto wobec wrogich grup Indian, jak i Białych. P o m o g ł a im ona unie
zależnić się od Irokezów, a równocześnie przeciwstawiać się zbrojnie Białym
(Newcomb, 1956, s. 84).
W latach pięćdziesiątych X V I I I w. Delawarowie zostali wciągnięci w kon
flikty europejskich potęg kolonialnych, opowiadając się w swojej większości
po stronie Francji przeciwko Wielkiej Brytanii, której sojusznikiem byli z ko
lei Irokezi. Polityczne przetargi i terytorialne ustępstwa świadczone wzajem
nie przez oba mocarstwa doprowadziły do krótkotrwałego spokoju na po
graniczu (Newcomb, 1956, s. 87-88).
Wkrótce jednak doszło z n ó w do napięć i otwartych aktów wrogości,
a ich przyczyną była zarówno osadnicza presja Brytyjczyków na nowe te
rytoria Delawarów w dolinach Ohio i Alleghenów, jak i znacznie gorsze
dla Indian warunki handlu niż za czasów francuskich. Większość Delawa
rów do konev brytyjskiego panowania na kontynencie amerykańskim uczestni
czyła w walkach zbrojnych przeciwko przedstawicielom tej kolonialnej potę
gi, prowadzonych ze zmiennym szczęściem. Działając głównie na pograniczu,
plądrowali europejskie osady, w których rekwirowali konie, bydło, psy i świ
nie. Hodowla tych zwierząt wzbogaciła dotychczasową działalność gospodar
czą Delawarów. Wskutek wojen i migracji jeszcze bardziej jednak ograniczyli
oni zakres uprawy ziemi, poświęcając z konieczności więcej czasu myślistwu
nastawionemu głównie na zdobywanie skór (np. bobrów), a nie mięsa (np.
jeleni) (Newcomb, 1956, s. 89-91).
W tym okresie (2 poł. X V I I I w.) Delawarowie w znacznym zakresie
oswoili się z wytworami europejskiego rzemiosła, których posiadanie odczu
wali j u ż jako niezbędną konieczność. T a akulturacja w sferze wyposażenia
materialnego szła więc w parze ze zmianami w ich ekonomice. Z kolei
uwikłanie się w krwawe wojny z Białymi i ludami ościennymi osłabiło
delawaryjską organizację społeczną m. in. przez rozpad więzi rodzinnych,
�REFORMY
RELIGIJNE
35
DELAWARÓW
zanik kontroli społecznej i niedawnej jeszcze solidarności plemiennej. Uświa
damiany przez Delawarów niedowład wszystkich tych instytucji w połączeniu
z permanentnymi porażkami militarnymi, gwałtowną depopulacją plemienia
oraz skutkami alkoholizmu stał się pożywką, na której zaczęły wyrastać
począwszy od poł. X V I I I w. natywistyczne ideologie tubylczych proroków
(Newcomb, 1956, s. 93).
Kontakty Delawarów z obcą cywilizacją nie ograniczały się wyłącznie
do sfery europejskiego handlu i osadnictwa. Pewną rolę w tym zakresie
odegrali również chrześcijańscy misjonarze. Działalność prozelityczną zainicjo
wali u schyłku 1 poł. X V I I w. szwedzcy luteranie. Mimo prowadzenia jej
w języku Delawarów, ich sukcesy katechetyczne ograniczyły się do zdobycia
niewielkiej liczby neofitów wśród Indian mieszkających w najbliższym są
siedztwie osad Białych (Wallace, 1956, s. 3).
W X V I I w. Delawarowie znaleźli się również w kręgu oddziaływania
kwakrów (Bowden, 1981, s. 151-152). Pracując głównie wśród Irokezów,
kilku z nich udało się na teren dzisiejszej Pensylwanii i New Jersey. Ich
praca polegała jednak bardziej na zaznajamianiu tamtejszych Indian z cywi
lizacją europejską, niż na czystej ewangelizacji. Nie oferowano im zorgani
zowanej, nowej religii w miejsce tubylczych wierzeń i rytuałów. Działalność
kwakrów, choć o głębokich motywacjach religijnych, przejawiała się głównie
w filantropii, handlu i dyplomacji. Nic więc dziwnego, że tylko w odnie
sieniu do kilku osób wśród Delawarów można mówić o nawróceniu. Nie
mniej jednak dość znaczny ich krąg zaznajomił się, choćby pobieżnie,
z doktryną i etyką k w a k r ó w (Wallace, 1956, s. 4; Mooney, 1907, s. 879, 886).
2
W 1744 r. pracę misyjną z ramienia Society for the Propagation of
the Gospel rozpoczął prezbiterianin David Brainerd (Bowden, 1981, s. 152157). Próbując walczyć z demoralizacją Delawarów, szerzył on wśród nich
nauki chrześcijańskie, kładąc szczególny nacisk na problem grzechu i zbawie
nia. Misjonarz ten miał zdolność doprowadzania swych tubylczych słuchaczy
do stanu zbiorowej histerii. Grupa nawróconych przez niego Indian znajdo
wała zapewne w tych przeżyciach dogodny sposób rozładowania nękających
ich napięć społecznych i poczucia winy za upadek norm moralnych, a w no
wej religii widziała nadzieję na zbawienie od wszelkiego rodzaju zła. Sto
sunkowo krótka, bo niespełna trzyletnia działalność D . Brainerda, choć
uwieńczona pewnym sukcesem misyjnym, z natury rzeczy musiała być ogra
niczona (Wallace, 1956, s. 4-5; Mooney, 1907, s. 879).
Jego dzieło podjęli wśród Delawarów w 1747 r. Bracia Morawscy (Gray
i Robb Gray, 1956), których działalność chrystianizacyjna kontynuowana do
końca X V I I I w. była w owym czasie najbardziej z n a c z ą c a . Wieloletnia ich
aktywność prowadzona w kilku ośrodkach misyjnych zdobyła im setki neo3
2
Obszerniejsza charakterystyka działalności kwakrów wśród Indian — zob. Kelsey, 1917.
Informacje na temat działalności Braci Morawskich w Ameryce Północnej — zob.
L o s k i e l , 1794.
3
�36
MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA
fitów. Obok działalności katechetycznej propagowali wśród swych podopiecz
nych europejski styl życia. W ramach programu „cywilizowania dzikich"
nauczali ich uprawy ziemi, hodowli zwierząt oraz wielu rzemiosł. Duży na
cisk kładli również na kształtowanie takich postaw wobec pracy, jak solid
ność, punktualność, obowiązkowość itp., przyczyniając się do ekonomicznego
rozkwitu delawaryjskich ośrodków misyjnych (Bowden, 1981, s. 159).
Ciągłe walki na pograniczu między Indianami a nacierającym białym
osadnictwem nie ochroniły placówek misyjnych przed wrogością obu zaanga
żowanych w konflikcie stron. Indianie traktowali osady swych schrystianizowanych pobratymców jako obiekty, w których łatwo można zdobyć pożą
dane łupy, natomiast w odczuciu Białych — tubylczy neofici stanowili taką
samą przeszkodę dla kolonizacji, jak Indianie broniący orężem swych tery
toriów (Weaver, 1955, s. 242-252). W efekcie misje Braci Morawskich były
wielokrotnie obiektami zbrojnych napaści, a ich mieszkańcy mordowani
(Loskiel, 1794, s. 175-182; Clark, 1975, s. 143-148). Pozostali przy życiu
tubylczy chrześcijanie uchodzili wraz z misjonarzami na zachód, zakładając
tam nowe osady (Beaver, 1966, s. 20-22). Pogromy te sukcesywnie uszczupla
ły liczebność misyjnych społeczności indiańskich, które ponadto zmniejszały
się również wskutek stopniowego opuszczania ich przez dotychczasowych
wiernych. W obawie o własne życie powracali oni do swych „pogańskich"
społeczności, porzucając równocześnie chrześcijaństwo na rzecz tubylczych
wierzeń i praktyk religijnych (Mooney, 1907, s. 880-881; Wallace, 1956,
s. 6-7; Bowden, 1981, s. 157-162).
Wśród Delawarów zamieszkujących zachodnią Pensylwanię działali krót
ko w połowie X V I I I w. również jezuici, zaznajamiając ich z katolicką dok
tryną i obrządkiem (Mooney, 1907, s. 878).
Wszystkie te wysiłki chrystianizacyjne podejmowane w X V I I i X V I I I w.
nie zostały jednak uwieńczone większymi sukcesami. Ich bezsprzeczna zasłu
ga polegała natomiast na zaszczepieniu Indianom zamieszkującym tereny
objęte katechizacją pewnej wiedzy z zakresu chrześcijańskich koncepcji ideo
logicznych. C h o ć ich przyswojenie (i to powierzchowne) ograniczało się do
niewielkich liczebnie grup ludności tubylczej, to jednak ich społeczny rezo
nans był na tyle szeroki, że korzystano z ich znajomości w sytuacjach
kryzysowych, wplatając chrześcijańskie rozwiązania religijne w ideologie in
diańskich ruchów społeczno-religijnych. Wyniesiona z terenu misji wiedza
o religii Europejczyków rzutowała więc na kształt i kierunek przeobrażeń
religijnych wśród Delawarów.
*
Naszkicowane powyżej kontakty Delawarów z Europejczykami oraz skutki
tych powiązań stały się źródłem niepokojów, które od p o ł o w y X V I I I w.
zaczęły wstrząsać tubylczym życiem religijnym. Początkowo zjawisko to miało
charakter indywidualny, a natywistyczne hasła głoszone przez poszczególne
jednostki nie znajdowały jeszcze szerszego, społecznego oddźwięku. Pojawię-
�REFORMY RELIGIJNE D E L A W A R Ó W
37
nie się pierwszych tubylczych m ę ż ó w opatrznościowych, którzy — mimo bra
ku poparcia ze strony swych współplemieńców — stworzyli jednak zręby póź
niej rozwijanych koncepcji ideologicznych, jest godne odnotowania jako po
czątkowa faza fermentu religijnego, z którego następnie wyrastały ruchy społeczno-religijne.
Bezpośrednim bodźcem mobilizującym aktywność takich jednostek były
z jednej strony coraz znaczniejsze rozmiary chrystianizacji Indian, a z dru
giej — nasilający się proces rozkładu ich tradycyjnego życia religijnego. W for
mie reakcji na tę sytuację niektóre jednostki zaczęły formułować apele o jego
odrodzenie oraz przywrócenie mu dawnego kształtu. Ludzie ci, podkreślając
wartości tubylczych wierzeń i rytuałów, próbowali wzmocnić swój autorytet
poprzez powoływanie się na objawiony charakter własnych wizji i przekazy
wanie swym współplemieńcom woli sił nadprzyrodzonych.
Szczupłość źródeł pisanych nie pozwala wnioskować o skali omawianego
tu zjawiska. Najwcześniejsza informacja na ten temat pochodzi z 1745 r.
i wspomina o działalności tubylczego charyzmatyka, który nawoływał o pow
rót Delawarów do ich tradycyjnej religii, będącej — w jego interpretacji —
darem ich Boga. Odejście od niej stało się źródłem wszelkich nieszczęść
Indian, a zwłaszcza ich demoralizacji. Walcząc z zepsuciem moralnym, czło
wiek ó w ostro potępiał pijaństwo, upatrując w nim przyczynę fizycznej i mo
ralnej degeneracji Indian.
Wyraźnie podkreślana przez niego opozycja zła i dobra znalazła swoje
odbicie również w koncepcji pośmiertnego zbawienia. Dusze wszystkich zmar
łych wędrowały na południe, przy czym dusze ludzi dobrych docierały do
pięknego miasta, w którym doznawały szczęścia, natomiast dusze złych ludzi
krążyły wokół jego murów, nie m o g ą e ich przekroczyć.
Charyzmatyk ten wyjaśniał pochodzenie swej misji objawioną mu wolą
Boga, który jakoby udzielił mu zasadniczych informacji o sobie oraz prze
kazał bezpośrednie wskazówki co do celów i s p o s o b ó w dalszego działania
swego wybrańca. Objawienie to nastąpiło podczas samotnego od wielu mie
sięcy życia w puszczy podjętego na skutek bliżej nie sprecyzowanych kło
p o t ó w osobistych, które skłoniły go do tej dobrowolnej ucieczki od ludzi.
Nawiązanie bezpośredniego kontaktu z istotą nadprzyrodzoną przeobraziło —
jak twierdził — jego osobowość. Dostrzegając od tej pory nowe cele swego
działania, zaczął równocześnie inaczej postrzegać ludzi, do których powrócił
ze swego odosobnienia, kierując się wobec nich zasadą miłości i tolerancji.^
Jego misja nie spotkała się jednak z należytym odzewem wśród współ
plemieńców, wobec czego — zniechęcony daremnością swoich wysiłków —
zamierzał porzucić własne środowisko, by poszukać zrozumienia i zaangażo
wania wśród innych, mniej zdeprawowanych i obojętnych społeczności tu
bylczych (Wallace, 1956, s. 5-6, 8).
Hasła podobne do omówionych wyżej zaczęły pojawiać się z większą
częstotliwością począwszy od lat pięćdziesiątych X V I I I w. W tym też okresie
po raz pierwszy napotkały one sprzyjający klimat społecznego zainteresowa-
�38
MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA
nía i aprobaty, a wielu pojawiających się od tej pory charyzmatyków po
trafiło skupić wokół siebie grupę zwolenników, którzy utożsamiali się z gło
szoną przez owych świętych m ę ż ó w ideologią. Społeczne poparcie udzielone
takiej indywidualnej, odosobnionej dotychczas działalności zainicjowało zja
wiska zwane ruchami społeczno-religijnymi.
I. R U C H PAPOONANA (PAPOUNHANA), 1752-1763
Na miano ruchu w pełni zasługuje j u ż religijna aktywność odnotowana
wśród Indian Munsi (jednej z podgrup Delawarów), na czele której stał
wówczas w ó d z Papoonan. Dysponując z tego tytułu odpowiednim autory
tetem, miał on duże szanse zainteresowania swych współplemieńców własną
wizją reformy tubylczego życia religijnego. Należy tu odnotować, że przed
stawił ją w postaci objawienia, którego doświadczył — wg swej relacji —
w trakcie wizji, stanowiącej tradycyjnie uznany sposób nawiązywania bez
pośrednich kontaktów z siłami nadprzyrodzonymi (Harrington, 1921, s. 61-63;
1913, s, 227).
Reformatorska działalność Papoonana przypadła na lata 1752-1763. Był
to okres nasilonych migracji jego grupy na skutek brytyjskiego zwycięstwa
nad koalicją francusko-indiańską. Wyparcie Francuzów radykalnie zmieniło
układ sił na pograniczu, skazując tubylczych mieszkańców tego obszaru na
coraz większą zależność od kolonialnej polityki Wielkiej Brytanii. Poczucie
zagrożenia wywołane przez utratę własnych terytoriów, wybicie zwierzyny,
depopulację i alkoholizm sprzężone z coraz bardziej widocznymi zmianami
w obrębie własnej kultury stawało się pożywką dla społecznych niepokojów,
którym dał wyraz nowy przywódca religijny. Papoonan podjął tę funkcję
w chwili, gdy na jego doświadczenia będące udziałem całej grupy nałożyło
się nieszczęście osobiste — śmierć ojca. Głoszone przez niego hasła natywistyczne zostały zaakceptowane przez współplemieńców, w efekcie czego
na nowo powrócono do dawnych, zanikających j u ż praktyk religijnych.
Społeczną akceptację uzyskał również pacyfistyczny program- tego przywódcy,
sformułowany niewątpliwie pod wpływem kontaktów z kwakrami. Odrzuce
nie kłótni, pijaństwa, nieróbstwa i wojny jako alternatywy rozwiązywania
konfliktów międzyludzkich przez społeczność wiernych sprawiło, że zaczęto
ich określać mianem „kwakierskich Indian".
Papoonan i jego zwolennicy odcinali się od chrześcijaństwa jako religii
niewłaściwej dla Indian, ale nie byli wobec niego wrogo ustosunkowani.
Wręcz przeciwnie. Stojąc na stanowisku, że każda religia jest nośnikiem
uniwersalnych wartości, z uwagą wysłuchiwali nauk głoszonych przez kwakrów
i Braci. Morawskich. Papoonan odwiedził nawet siedzibę kwakrów w Filadelfii.
Oddziaływanie misjonarzy chrześcijańskich na tę tolerancyjnie usposobioną
grupę Indian o orientacji natywistycznej było tak wielkie, że w 1763 r.
opuścili oni swego dotychczasowego przywódcę religijnego i odwrócili się od
�39
R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW
jego nauk, zwracając się z prośbą o utworzenie na ich terytorium stałej
misji morawskiej, która wkrótce została tam założona (Hunter, 1971, s. 42;
Wallace, 1956, s. 8-9).
II. R U C H C E R E M O N I I
WIELKIEGO DOMU -
1805 R.
Do pacyfistycznej ideologii Papoonana zorientowanej na moralną i reli
gijną o d n o w ę tubylczych społeczności nawiązała w 1805 r. również przed
stawicielka Munsi, która przyczyniła się do odrodzenia tradycyjnej Cere
monii Wielkiego Domu, nadając temu obrzędowi rangę głównego rytuału
religijnego plemienia. W okresie dzielącym reformatorską działalność proro
kini od jej poprzednika działali wśród Delawarów przynajmniej dwaj inni
charyzmatycy — Wangomen i Neolin. Ich ideologie nie ograniczały się jednak
wyłącznie do nawoływania o odrodzenie tubylczych tradycji i rezygnację
z obcego dorobku kulturowego, lecz zawierały już hasła jawnie antyeuro
pejskie. O ile jednak ruch zainicjowany przez Wangomena w 1760 r. podjął
wyłącznie werbalną krytykę obcej kulturowej infiltracji tubylczego życia,
o tyle Neolin działający w latach 1762-1766 sformułował program aktywnej
walki zarówno z cywilizacją europejską, jak i z samymi Europejczykami,
inspirując indiańską rebelię, na czele której stanął w 1763 r. Pontiac.
Powrót w 1805 r. do koncepcji pacyfistycznych oraz wyraźna ucieczka
w sprawy czysto religijne i moralne mogła być efektem militarnej porażki
Indian dowodzonych przez Pontiaca, których do walki z Białymi mobilizo
wały zapewnienia proroka o nadprzyrodzonych gwarancjach tubylczego zwy
cięstwa. Zdyskredytowanie Neolina i jego ideologii oraz sytuacja polityczna,
w jakiej znaleźli się Delawarowie po wojnie Pontiaca, miały zapewne ogrom
ny wpływ na ukształtowanie negatywnej autooceny własnych szans w kon
frontacji z siłami europejskimi. Ona to mogła stać się siłą napędową dla
ruchu, który swój cel zogniskował wyłącznie na odrodzeniu tradycji religijnej.
Druga p o ł o w a X V I I I w., a więc okres, który dzielił wystąpienia Papoona
na od ruchu Ceremonii Wielkiego Domu, był bardzo burzliwy w życiu po
litycznym Delawarów. N a skutek uwikłania się w wojny między Wielką
Brytanią a Francją o sprawowanie kontroli w Dolinie Ohio (lata czter
dzieste i pięćdziesiąte) odczuli oni boleśnie represyjną politykę zwycięskiej
strony brytyjskiej. Równocześnie znacznie pogorszyły się warunki handlu
z Białymi, a nadto ujawnił się kryzys w ramach własnej tradycyjnej gospo
darki (ograniczenie efektywności uprawy ziemi i myślistwa).
Narastające niezadowolenie z tej sytuacji sprawiło, że Delawarowie czyn
nie zaangażowali się w wojnę Pontiaka. Po poniesionej klęsce zawarli oni
w 1765 r. rozejm, na mocy którego utracili wszystkie swoje tereny leżące
na południe i wschód od rzeki Ohio. Obszary te zamieszkiwała większość
plemienia. Ludność ta, w związku z postanowieniami traktatu, przesiedliła
się na terytoria wchodzące w skład dzisiejszej Indiany.
�40
MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA
Podczas Wojny o Niepodległość Delawarowie na ogół poparli Ameryka
nów, chociaż niektóre ich grupy opowiedziały się po stronie brytyjskiej.
Powstanie antyamerykańskiej frakcji plemienia stanowiło przede wszystkim
reakcję na wtargnięcie i coraz większe nasilanie się białego osadnictwa na
północ od rzeki Ohio (Průcha, 1971, s. 155-156), mimo że obszary te od
1763 r. były prawnie zastrzeżone jako własność tubylcza (Tyler, 1973,
s. 29-30; Prucha, 1971, s. 13-25). Rosnąca na ziemiach Delawarów liczba
Amerykanów była źródłem permanentnych konfliktów zbrojnych, którym
kres położyło dopiero w 1794 r. zwycięstwo generała A . Wayne'a nad wro
gimi plemionami pod Fallen Timbers. Zawarty w 1795 r. traktat w Green
ville pozbawił Indian tytułów własności do poważnej części ich dotychcza
sowego stanu posiadania w granicach ówczesnego Terytorium PółnocnoZachodniego (Prucha, 1971, s. 157; 1984, s. 62-67), w związku z czym wiele
grup Delawarów udało się nad rzekę White; inni za zgodą władz hiszpań
skich przesiedlili się wraz z Indianami Shawnee na terytorium dzisiejszego
stanu Missouri, natomiast delawaryjscy chrześcijanie wraz z misjonarzem —
morawianinem D . Zeisbergerem przenieśli swą kolonię do Kanady, osiedlając
się nad rzeką Thames w pobliżu nieco wcześniej tu przybyłej grupy Munsi
(Newcomb, 1956, s. 89-90).
4
Wraz z tymi politycznymi wydarzeniami, które pozbawiły Delawarów ich
dotychczasowych terytoriów plemiennych, postępowała akulturacja, coraz bar
dziej przekształcając ich tradycyjne milieu kulturowe. Handel z Białymi był
niewyczerpanym źródłem zdobywania wytworów europejskich. Delawarowie
zaakceptowali niektóre elementy odzieży i ozdoby stroju. Zaczęli też powoli
naśladować budownictwo mieszkalne białych osadników. Potrafili już pra
widłowo posługiwać się wieloma wyrobami przemysłowymi i konserwować je.
Równocześnie zubożyli własne, oparte na tradycji, podstawy utrzymania.
N a skutek migracji na zachód znad wybrzeży atlantyckich musieli zarzucić
przybrzeżne rybołówstwo jako jedno ze źródeł zdobywania środków żywno
ściowych (Harrington, 1913, s. 222). Zmniejszeniu uległa również produkcja /
rolna. Złożyła się na to nie tylko preferencja łowiectwa jako tej gałęzi, która
miała największe znaczenie ekonomiczne ze względu na handel z Białymi.
Rolniczą działalność Delawarów ograniczał siłą rzeczy również ich udział
w wojnach oraz kolejne cesje terytorialne i związane z nimi migracje. Być
może właśnie ó w upadek ekonomicznego znaczenia uprawy ziemi nie sprzyjał
zapożyczeniu pługa i związanych z nim technik rolniczych, choć przejęto
już europejskie zwierzęta domowe i podstawowe, bardzo jeszcze ograniczone
umiejętności ich hodowli (Newcomb, 1956, s. 90-93).
4
Chodzi tu o prawne konsekwencje słynnej „proklamacji" z 1763 r. króla Jerzego I I I ,
która m. in. wyznaczyła granicę rozdzielającą terytoria indiańskie (leżące na zachód od grzbie
tu Apallachów) od obszarów uznanych za własność Białych (na wschodzie od tej linii).
W dokumencie tym po raz pierwszy zdefiniowano i wyznaczono wschodnią granicę tzw.
„kraju Indian" zastrzeżonego dla ludności tubylczej. Znajdujących się już tam brytyjskich
poddanych zobowiązano do wycofania się na wschód, poza ową linię demarkacyjną.
�REFORMY
RELIGIJNE
DELAWARÓW
41
Sytuacja polityczna oraz zmiany w ekonomice i materialnym wyposaże
niu Delawarów miały duży wpływ na wszystkie ogniwa ich organizacji spo
łecznej, stanowiąc źródło poważnych w tym zakresie perturbacji. Upadek
centralnego, silnego wodzostwa spowodował zanik jednolitego stanowiska
w stosunkach politycznych z Białymi i rozproszenie działań obronnych.
W tej sytuacji poszczególne grupy Delawarów, wciągnięte w polityczne roz
grywki europejskich mocarstw kolonialnych, a później młodych Stanów Zjed
noczonych, podzieliły się na stronników i militarnych sprzymierzeńców obu
zwaśnionych w kolejnych konfliktach stron. Przestał również działać mecha
nizm kontroli społecznej. Zarówno same społeczności, jak i ich wodzowie
utracili możność oddziaływania na zachowanie poszczególnych członków in
diańskich zbiorowości, co było szczególnie dokuczliwe w przypadku szerzą
cego się alkoholizmu. Walkę z nim podjęli dopiero przywódcy ruchów spo
łeczno-religijnych, którzy — dzięki swemu charyzmatycznemu autorytetowi —
potrafili z dużym powodzeniem eliminować ten nałóg u swych zwolenników.
Dezorganizacja społeczna wyraziła się również w licznych przypadkach roz
padu rodzin, czemu towarzyszył zanik autorytetu ludzi starszych. Z tym
zdeprecjonowaniem rozmaitych form organizacji społecznej szedł pospołu upa
dek tradycyjnych norm moralnych (Newcomb, 1956, s. 93).
W tej atmosferze pojawiła się prorokini z grupy Munsi, która we wcześ
niejszym okresie była chrześcijańską neofitką żyjącą w osadzie Braci Moraw
skich — Friedenshuetten. Fakt ten tłumaczy obecność wielu elementów chrze
ścijańskich w naukach owej przywódczyni. I tak np. w wizjach, których
doświadczała w pierwszej połowie 1805 г., pojawiali się aniołowie. To oni
zobowiązali ją do pouczenia Indian, jak winni dalej postępować. Dyrektywy
te dotyczyły zasadniczo spraw czysto religijnych i moralnych, c h o ć ich część
odnosiła się również do sfery kultury. Prorokini, pośrednicząc w przekazy
waniu swym słuchaczom nadprzyrodzonego posłannictwa, poddała krytyce
dotychczasową obrzędowość religijną twierdząc, że opiera się ona na bezwar
tościowych sztuczkach, a brakuje w niej prawdziwych m o d ł ó w i ofiar.
W sferze moralności zalecała zastąpienie wrogości szczerą miłością bliźniego.
Ustosunkowując się do aktualnego stylu życia innych współplemieńców,
nakazywała powrót do wzorów obowiązujących w przeszłości. Cały ten pro
gram, przedstawiony jako wyraz woli sił nadprzyrodzonych, został wsparty
sankcją kary, jeśliby Indianie nie chcieli go realizować. W takim przypad
ku — jak przepowiadała prorokini — wszyscy tubylcy zginą na skutek strasz
liwej burzy (Wallace, 1956, s. 10).
W grupie omawianych tu ruchów pacyfistycznych po raz pierwszy do
piero w 1805 r. pojawia się motyw nadprzyrodzonej kary za nieposłuszeń
stwo wobec świata transcendentnego. Pochodzenie tego motywu należy prze
de wszystkim przypisać chrześcijańskiej przeszłości prorokini, która miała
okazję zapoznać się na terenie misji z koncepcją kary za nieposłuszeństwo
wobec boskich przykazań. Niewykluczone jednak, że element ten był również
w pewnej mierze reminiscencją profetycznej działalności Neolina, który po-
�42
MIROSŁAWA POSER ^-ZIELIŃSKA
dobny los przepowiadał Indianom obojętnym lub niechętnym jego ideologii.
W sferze rytualnej prorokini była rzecznikiem odrodzenia Ceremonii Wiel
kiego Domu, stanowiącej uprzednio jedną z wielu równorzędnych form re
ligijnej obrzędowości Delawarów. Odnosząc w tym zakresie pełny sukces,
prorokini wprowadziła do tradycyjnego scenariusza tej ceremonii elementy
kilku innych rytuałów. Synteza ta przekształciła Ceremonię Wielkiego Domu
w główną uroczystość religijną plemienia . Fakt ten można uznać za ideolo
giczne usankcjonowanie plemiennej konsolidacji , która wystąpiła kilkadziesiąt
lat wcześniej, a raczej za próbę jej ratowania, w 1805 r. bowiem uległa już
ona poważnemu rozkładowi.
Owa zreformowana Ceremonia Wielkiego Domu przetrwała do lat dwu
dziestych X X w., a sporadycznie reaktywowano ją jeszcze w czasie I I wojny
światowej. Jej miejsce w życiu religijnym Delawarów zajął peyotyzm (New
comb, 1956, s. 109-112).
5
6
III. R U C H S T A R E G O KAPŁANA - WANGOMENA (OD 1760 R.)
Narastające w 2 poł. X V I I I w. konflikty interetniczne znalazły swoje
odbicie w ideologiach niektórych nowo powstających ruchów społeczno-reli
gijnych, w których począwszy od lat sześćdziesiątych na czoło zaczęła wy
bijać się ostra krytyka przybyszów z Europy. Miejsce dawnej tolerancji wo
bec ich kultury zajęła otwarta wrogość. Antyeuropejskimi hasłami posługi
wano się bądź to w celu uświadomienia Indianom konieczności przeciw
stawiania się naporowi obcej cywilizacji i obrony własnego dorobku kultu
rowego, bądź też w celu podjęcia likwidacji przybyszów jako czynnika za
grażającego egzystencji ludności tubylczej. W pierwszym przypadku ruchy
zachowały swój pacyfistyczny charakter, w drugim zaś inspirowały indiańskie
rebelie, dostarczając ideologii konsolidujących wieloplemienne zbiorowości
powstańców.
Wśród najwcześniejszych ideologii pierwszego typu wymienić należy nauki
tzw. Starego Kapłana, o którego działalności w 1760 r. donosiły relacje
członków poselstwa Pensylwanii przebywającego na terytorium D e l a w a r ó w
w miejscowości Asinsing (Hays, 1954, s. 76-77). Charyzmatyk ten posługi
wał się piktogramem, który nazywał „Indiańską Biblią". Codziennie rano
obchodził z nią wszystkie domy, odczytując zawarte w niej treści. Prorok
ten przyczynił się do odrodzenia wielu dawnych religijnych ceremonii Dela
warów. Ponadto wprowadził liczne obrzędowe innowacje, m. in. rytuał opo
wiadania snów podczas wiosennego święta dziękczynienia, całonocne tańce,
7
5
Szczegółowy opis tej ceremonii oraz związanych z nią wierzeń — zob. Speck, 1931;
Harrington, 1913, s. 228-231; 1921, s. 81-152.
Pogląd taki wyraził Newcomb, 1956, s. 127.
Zob. również F. Post, "Journal..." Manuscript on File with the Historical Society of
Pennsylvania, Harrisburg 1760: May 28, [w:] Hunter, 1971, s. 42-43.
6
7
�R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW
43
modlitwy do Słońca o brzasku, składanie ofiar z pierwszych płodów rol
nych, itp. Podjął również — tak jak i poprzedni prorocy — walkę z piciem
alkoholu (Wallace, 1956, s. 9). Późniejsze źródła nie wspominają już nic
o owym Starym Kapłanie. Natomiast wiadomo, że w kilka lat później
(w 1767 r.) jeden z najaktywniejszych misjonarzy Braci Morawskich, David
Zeisberger. spotkał w Goshgoshing — osadzie delawaryjskich uchodźców,
swego byłego słuchacza Wangomena, którego aktualna działalność
jak
wynika z relacji - byla bardzo zbliżona do poczynań Starego Kapłana.
Przede wszystkim przebywał również w Asinsing przed jego zburzeniem
w 1764 r. oraz posługiwał się Biblią tak, jak Stary Kapłan. Zbieżności te
pozwoliły C h . E . Hunterowi wysunąć przekonującą hipotezę, że relacje mówią
tu o tej samej osobie (Hunter. 1971. s. 43).
8
Bliższych informacji o Wangomenie dostarczył bliski współpracownik
Zeisbergera — Johann Heckewelder, który zetknął się z tym prorokiem
w 1766 r. Wangomen, należący do grupy Munsi, uznał w pewnym mo
mencie, że pobierane przezeń nauki chrześcijańskie są sprzeczne z jego
własnymi poglądami i od tej chwili zaczął okazywać otwartą niechęć swemu
niedawnemu katechecie. Rozpoczynając wśród indiańskich neofitów działal
ność religijną odwołał się do objawienia, w którym Wielki Duch polecił
mu pogodzić Delawarów z ich prawdziwym, czyli indiańskim Bogiem i zawró
cić z drogi wiodącej niechybnie do nieszczęścia. Wangomen, powołując >ię
na otrzymany od Boga mandat pośrednika, staral się go dodatkowo wzmoc
nić opowieściami o cudownym znalezieniu się w miejscu, z którego roz
taczał się widok na trzy nieba. Każde z nich przeznaczone było dla innej
grupy rasowej, które współżyły ze sobą na ziemi amerykańskiej. Jedno
z nich przeznaczone było dla Indian, drugie dla Murzynów, trzecie — dla
Białych. Prawdziwym niebem było oczywiście niebo Indian, gdzie tubylcy
są nagradzani za swoje ziemskie życie wiedzione w zgodzie ze wszelkimi
kanonami indiańskiej tradycji. Natomiast najgorsze warunki panowały w nie
bie dla Białych, którzy — niczym w biblijnym piekle — mieli być ukarani
za swoje przestępstwa popełnione zarówno wobec Indian, jak i wobec Mu
rzynów. Pierwszych bowiem pozbawiają ojczystej ziemi, a drugich traktują
jakby byli zwierzętami, bijąc ich i handlując nimi, choć są to ludzie stwo
rzeni również przez Boga.
-
Nauki proroka, w których zawarta była ostra krytyka panujących wów
czas stosunków interrasowych, okazały się bardzo atrakcyjne, zdobywając
propagowanym przez niego ideom sporo gorących zwolenników. Mniejszą
natomiast popularnością cieszyła się jego walka z alkoholizmem, choć od
powiedzialnością za alkoholizm Indian obarczał Białych. Obserwując nie
chętny stosunek słuchaczy do swych antyalkoholowych wystąpień, zarzucił
je w obawie zaprzepaszczenia dotychczasowych osiągnięć własnej działalności.
Wysunął natomiast inny cel walki, a mianowicie czarownictwo, przeciwko
8
Heckewelder (1821, s. 502) nazywa go Wangomendem.
�44
MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA
któremu skierował cały swój charyzmatyczny autorytet. Motyw ten spotkał
się z zainteresowaniem i poparciem najwyższych władz plemienia. W 1775 r.
zleciły one Wangomenowi sporządzenie listy czarowników, których należy
postawić przed sądem plemienia i skazać na śmierć pod zarzutem działania
na szkodę własnego ludu. Zainicjowane w ten sposób prawdziwe polowanie
na czarownice przybrało niebywałe rozmiary. W pewnym momencie Wangomen zaczął obawiać się, że i on może zostać uznany za czarownika, wobec
czego wycofał się z tej akcji i powrócił do poprzednio głoszonych idei
(Heckewelder, 1821, s. 503-504).
Mimo szczupłości źródeł na temat działalności Wangomena, można z pew
nością stwierdzić, że propagowana przez niego ideologia obejmowała już
znaczną liczbę obcych, chrześcijańskich elementów. Wynikało to zarówno
z doświadczeń życiowych samego charyzmatyka (bezpośrednie jego uczest
nictwo w katechizacji prowadzonej przez Braci Morawskich), jak i z faktu
podjęcia działalności bądź to wśród indiańskich neofitów, bądź grup, które
posiadały j u ż pewną znajomość chrześcijańskiej ideologii. I dlatego walka
Wangomena o wyznawanie przez Indian własnej religii i odwrócenie się ich
od chrześcijaństwa nie ograniczała się do reaktywowania w czystej formie
dawnych delawaryjskich wierzeń i rytuałów. Wprawdzie przyczynił się on
w istotny sposób do odrodzenia niektórych zarzuconych już praktyk reli
gijnych, ale równocześnie spopularyzował wiele nowych, dotychczas nie zna
nych elementów, które z całą pewnością nie miały chrześcijańskiego rodo
wodu. Obok tych dwóch tendencji przenikających jego nauki, tj. natywistycznej i innowatorskiej, uwypukla się jeszcze inna, która jest nośnikiem
krytyki części tubylczego dziedzictwa kulturowego. Ujawniła się ona w antyczarowniczej działalności Wangomena, której celem było wyeliminowanie nie
których tradycyjnych praktyk magicznych i religijnych.
Sama idea walki z czarownictwem jest zapewne obcego pochodzenia,
a znalazła aprobatę Wangomena i jego zwolenników w sytuacji dotkliwie
odczuwanego przez Delawarów zagrożenia ich egzystencji biologicznej (rap
towny wzrost śmiertelności na skutek niepowodzeń wojennych, chorób epi
demicznych, alkoholizmu i niedożywienia). Nie znając w pełni wszystkich
przyczyn tego stanu rzeczy, przynajmniej częścią niepowodzeń obciążali oni
swoich współplemieńców, którzy nadal jeszcze uprawiali praktyki określane
przez misjonarzy mianem czarów i z a b o b o n ó w . Przejęcie tej terminologii
przez proroka posłużyło do bezwiednego napiętnowania i bezkompromiso
wego zwalczania fragmentu indiańskiej tradycji.
Tego typu zachowanie wyrażające się w częściowej negacji własnej kul
tury przewija się dość często w ruchach społeczno-religijnych, stanowiąc
zjawisko współwystępujące z zapożyczaniem obcych elementów kulturowych
i wprowadzaniem ich do systemu religijnego o tubylczym rodowodzie. Jest
to pierwszy, wstępny etap tzw. procesu synkretyzacji. W przypadku Wan
gomena takim wyraźnym obcym zapożyczeniem było posługiwanie się przez
niego piktogramem, który prorok obdarzył mianem indiańskiej Biblii, przez
�REFORMY
RELIGIJNE
DELAWARÓW
45
co nadał mu rangę tubylczego odpowiednika Pisma św. chrześcijan. Fakt
ten miał wyraźne znaczenie kompensacyjne, stanowiąc niepodważalny argu
ment świadczący o równorzędności religii rodzimej i obcej. Posługując się
nim, Wangomen starał się przekonać współplemieńców, że nie istnieje żadna
obiektywna potrzeba wyznawania religii przybyszów zza Oceanu, skoro ich
własne wierzenia, rytuały i akcesoria liturgiczne w niczym nie ustępują
chrześcijaństwu; są tylko inne, dostosowane do indiańskich potrzeb.
*
Umiarkowana, bierna antyeuropejskość, której rzecznikiem był Wango
men, nie doszła już do głostt w następnych ruchach społeczno-religijnych.
Jej miejsce zajęły hasła jawnie nawołujące do działań zbrojnych. Tego typu
treści znalazły się m. in. w ideologii inspirującej wielką rebelię Pontiaca.
Widoczny we wczesnych ruchach społeczno-religijnych pacyfizm odnajdujemy
natomiast później w ruchach centralnych plemion algonkińskich. Postawa ta
zdaje się przesuwać wraz z „granicą" na zachód, stanowiąc typową reakcję
środowisk tubylczych na pierwszą, niezbyt krytyczną jeszcze fazę stosunków
interetnicznych.
T a swoista reguła powtarzająca się na poszczególnych obszarach euro
pejskiej kolonizacji Ameryki Północnej polegała na zastępowaniu początko
wej tolerancji przez wrogość najpierw bierną, ograniczającą się do sfery
ideologiczno-kulturowej, a następnie — aktywną, militarną. Taka kolejność
postaw propagowanych przez rodzące się sukcesywnie ideologie religijne ko
responduje ze stopniowym pogarszaniem się stosunków interetnicznych. In
dianie, kumulując negatywne doświadczenia w tym zakresie, coraz bardziej
oddalali się od tolerowania obcych i skłaniali do uznania działań zbrojnych
jako jedynego, skutecznego sposobu uwolnienia się od uciążliwej obecności
Białych. Była to już wszakże nowa faza fermentu religijnego Delawarów,
dająca początek odmiennemu typowi ruchów społeczno-religijnych.
LITERATURA
Barnett H . G .
1957 Indian Shakers. A Messianic Cult of the Pacific Northwest, Carbondale.
Beaver R. P.
1966 Church, State and the American Indians. Two and a Half Centuries of Partnership
in Missions between Protestant Churches and Government, Saint Louis.
Bowden H. W.
1981 American Indians and Christian Missions. Studies in Cultural Conflict, Chicago — London.
C l a r k T. R. (ed.)
1975 The Great American Frontier. A Story of Western Pioneering, Indianapolis.
G r a y E . E . , Robb G r a y L .
1956
Wilderness Christians: The Moravian Mission to the Delaware Indians, Ithaca, N. Y .
Harrington M. R.
1913 A Preliminary Sketch of Lenape culture, "American Anthropologist", vol. 15,
s. 208-235.
�46
MIROSŁAWA
1921
POSERN-ZIELIŃSKA
Religion and Ceremonies of the Lenape, "Indian Notes and Monographs. Museum
of the American Indian. Heye Foundation", New York.
Hays J.
1954 John Hays' Diary and Journal of 1760, "Pennsylvania Archaeologist", vol. 24,
nr 2, s. 63-84.
Heckewelder J .
1821 Nachricht von der Geschichte, Sitien and Gehrauchen der Indianischen Volkerschaften
welche ehemals Pennsylvanien und die henachharten Staaten hewohnten, Góttingen.
Hunter Ch. E .
1971
77¡e Delaware Nativist Revival of the Mid-eighteenth Centure, „Ethnohistory",
vol. 18, nr 1, s. 39-49.
Kelsey R.
1917 Friends and the Indians, 1655-1917, Philadelphia.
L o s k i e l G. H.
1794 History of the Mission of the United Brethren Among the Indians of North America,
London.
Mooney J.
1907 Missions, [w:] Handbook of American Indians North of Mexico, "Smithsonian
Institution. Bureau of American Ethnology", Bull. 30, cz. 1, s. 874-909, Washington.
Newcomb W. W., Jr.
1956 The Culture and Acculturation of the Delaware Indians, "Museum of Anthropology,
University of Michigan, Anthropological Papers", vol. 10, Ann Arbor.
P r u c h a F. P.
1971 American Indian Policy in the Formative Years. The Indian Trade and Intercourse
Acts. 1790-1834, Lincoln.
1984 The Great Father. The United States Government and the American Indians, LincolnLondon, vol. 1.
Speck F . G.
1931 A Study of the Delaware Indian Big House Ceremony, "Publications of Pennsylvanian
Historical Committee", vol. 2, Harrisburg.
Turner F . J.
1920 The Frontier in American History, New York.
Tyler S. L .
1973 A History of Indian Policy, Washington, D. C .
Wallace A. F. C .
1956 New Religions Among the Delaware Indians, 1600-1900, "Southwestern Journal of
Anthropology", vol. 12, nr 1, s. 1-21.
Weaver G.
1955 The Moravians during the Freeh and Indian War, "Church History", vol. 24, nr 3,
s. 239-256.
Mirosława Pósern-Zielińska
R E L I G I O U S R E F O R M S O F T H E D E L A WARES
AS A N ATTEMPT O F S O C I O - C U L T U R A L R E I N T E G R A T I O N
(Second half of the 18 century — beginning of the 19 century)
Summary
The article deals with the study of the religious reforms undertaken by the Delawares
in the II half of the 18 century and at the beginning of the 19 century in response to
the complex of disintegrating factors: drastically deteriorating interethnic relations with the
�47
R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW
Whites, successive territorial cessions economic failures, the danger of biological deterioration
of the population and socio-cultural disorganization. The natives' attempts of surmounting
all those dangers have been considered on the instance of three pacifistic socio-religious
movements: I) The movement of Papoonan (1752-1763), 2) The Big House ceremony (1805),
3) The Old Priest — Wangomen movement (since 1805). The author studies the mentioned
events on the background of political, economic and socio-cultural conditions.
The cylical character of the religious movements of the Delawares allows to follow the
evolution of certain ideas and to ascertain the origins of the inspirations of the prophets.
Since the religious movements played an important role in forming the Delawares' attitudes
towards white people and their civilization the author analysed how those attitudes have
been changing in the context of successively deteriorating interethnic relations and the more
and more negative experiences cumulated by the Indians. The attitudes appeared in a series
forming logical sequences — from a friendly tolerance to hostility. In the phenomena we
consider here the hostility revealed as a verbal one only, in the ideological and cultural
sphere. Their following evolution led to the religious reforms of a different type — the
militaristic ones.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b17655f37c81c6fbc77364a1038a64c4.pdf
fe85590c8a3cafe18d3cd8c8a8a9989f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1314
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1214
Title
A name given to the resource
Indeksy, spisy treści / LUD 1972 t.56
Description
An account of the resource
LUD 1972 t.56, s.384- 401
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INDEKS OSOBOWY
Adamczyk Stanisław 101
AdasciHitei Vasile :352
Alangu Tahir 353
Aleksiejew W. P. 299
Amnon Shiloah 1353
Anikin V. P. 318, 319, 320
Anochin A. 152
Antoniević Dragoslav 352
Apathy S. 128
Arnaudov M. 239
Astachova A. M. 320, 324
Astrand Barbro 329
Awierkijewa J. P. 297
Azadovskij M. K. 324
Azbelev S. N. 322
Badecki K. 268
Banateanu T. 133
Bandtkie 283
Bar M. 104, 121
Barag L. G. 319
Baranowski B. 1:39
Bartok B. 335
Baumgarten K. '134, 360
Bausinger M. 59
Bąk Stanisław 338
Becker H. 14, 59
Bednarik R. 215, 218
Ben-Ami Issachar 353
Benes B. 356
Bengtsson Bengt 329
Berg Gosta 316
Berger Walter 331
Bernal I. 303
Berwiński 282
Bia}y Z. 58
Bieruacka Maria 338
Bishop Ch. A. 313
Blomquist Rognar 329
Blaszczak A. 121
Blaszczyk Stanisław 40, 111, 338. :357-360
Błaszkowski W. 344
Bodin Jean 18
Bodjanskij O. 225, 2,27
Bogatyński Władysław 37fl
Bogdanović David 228
Bogoraz W. 153
Bohdanowicz Janusz 12:3-t44
Botik J. 217
Bougainville L. A. to
Bouteiller M. iH1
Brencz Andrzej 279-2B2
Bromlej J. W. 296
BrUckner A. 206
Brzostowski S. :364
Brzozowska T. 282
Buchinger Józef 331
Bujak Jan 32
Buławski R. .280
Bunak W. W. '299
Burchardt Jerzy 27&--273
Burlasova \S. 218, 356
Burszta Józef 35, 30, :l!l. 47, 52, 57. 5ll,
67, 68, 83-102,
t07,
281, 290, :j:l8, 339,
355, ·356
Byhan A. 133
Bystroń Jan Stanisł'-lw 5B. 7H
Cech Svatopluk 248
Cercha St. 202
Chałański Michaił 24B
Chałasiński J. 28t
Chitimia Jon 352
Chmielewski S. 139
�385
Dvorak K. 3·57
Dybowski B. 157
Dynowska M. 202
Choux Jacques :H l
Chybiński A. 1:34
Cichowicz Wiesława .111
Cistov K. V. :355,356
Ciszewski S. 202
Cocchiara G. :W
Condorcet J. A. N. 2:3,2-6-27
Comisel Emilia 354
Conrad Kurt 3:30
Cook James 9-10
Csillery K. K. 126
CubeJić Tvrtka 352
Czacki T. 28:3
Czaplicka M. A. 15:3
Czarnowsl<i Stefan ln
Czekanowska Anna :31:3-:336
Czekanowski J. 299
CzubaJa D. 2114
Dampier William 9
Danzel Theodor-Wilhelm 292
Darlakowa S. 2115
Dąbrowska G. 119
Delwwsl<i Jan 3:311
Delnil<aJowa Zorka ;326
Demo O. 21H
Demeunier .J. N. 10
Dethlefsen R. 1'96
Deutschmann E. 191-191, 19(;
Dimuwski Michał :354
Dinekov Petr 222
Dlugosz J. 26G
Dobl'Owolska A. 192, 191
Dobl'Owolski Kazimierz 5a, 70-74,
Hl, 141, 2BO
DobrowoJskij W. N. 201
Dobrzeniecki Tadeusz 3:32
Dobsinsky P. 214
Dorson R. M. 84
Dozon Auguste 248
Drechsler Branko 228
Drewek R. 52,
Drohojowski J. :346,348
Dubiel Ludwik 131, 140
Dukov L. :357
DulczewsJd Z. 281
Dunare Nicole :3!j:3
Dunin Elsie 354
Dunin J. 2114
Duzek S. :356
25 -
Luci,
(O1ll
LVI
Erbmann E. 147
Erikson Sigurd 59, 133, 316
Eriksson Gunil1a 32-9
Evans-Prichard
E. E. 15
Falkowski J. 126
Faraga Joszef 352
Federowski M. ~::'3,324
Fehrman 329
Ferdinand K. 1'63
Ferguson Adam 27-28
Fialka Moris 246
Fiedler W. 357, 360
Fiella Gustaw 340
Filova B. 219
Fischer Adam Ba, 199
Fischer Ernst 32'8
Flizak Sebastian 139
Fochi A. 358
Forster GeOl'g 10
Francev V. A. 223
Frankowska Maria :3-;38,
346-347
Franzos K. E. 248
Frazer J. G. 146
Fursowa L. N. 298
79-
Gahn Greta 329
Gajek Józef 132, 358
Gallenkamp Charles :305
Gałęski Bogusław 288
Gamszej Ryszard 94
Gasparikova V. 218, :356
Gawełek F. 202Gawin Bolesław ;340
Gazzola Piero 360, :361
Gay P. 26
Gebauer Jan 246
Gennep A. van 10
Georgijew Georgi 35:3
Georgijewa Miliea 327
Gerber Jan 330
Gergel Mikołaj 246
Gesemann G. 222
Gianelli Giro 221
Głapa Adam 114
Gloger Zygmunt 196
Gładysz Mieczysław 125
�Godlewski Aleksander 3:38
Golachowski S. ~80
Golas :J. 1283
Grabmuller J. 361
Grabowski Józef 312, :l,1:l
Grąbczewski B. 184
Gregor T. 313
Grigorowicz Wiktor 222, 22;),
236
Grigulewicz J. R. 295
Grodziski Stanisław 264, 270
Grlinn Helena 3:31
Grzeszczuk S. ,282
Gudosnikov J. L 319
Guilcher J. M. 310
Gulgowski Izydor 190
Guljajew W. L ·301
GUl'wicz 1. S. 148
Gusev V. E. 320, :t22
Gustawicz B. 207
Glinter H. 205
Haberlandt A. 142
Haid-Langenfeld H. J:n
Halek Viteslav 247
Hanka Vaclav 223
Han'is M. 10
Henschen Ingerd :1211
Hensel Witold 139
Hernas Czesław :l4l
Heymann Jerzy 5i~lJ2
Hobbes Thomas 12~1:;
Holecek Jose[ 246~247
Holeczyova E. 218
Holuby J. L. 20:J
Horvathova E. 218
Howitt A. W. 146
Hrabalova O. 218
Hrovatin Radoslav :354
Hryniewiecka Jadwiga g.)
Hultkl'antz A. 3D, 15:;
Humbold von 10
Hume Dawid 16-li
Humlum J. 1(;:)
Husek J. 126
Ilg Karl 331
Ilijewa-Szt'rbanowa
Inglis G. B. 314
Inglot S. 226, 270
Anna 354
Iselin Isaak 26
Ismagilow R. N. 299
Itkonen T. J. :H7
Itman Leszek ,338
Iwanow Jordan 222
22fi-22J:,
Jagieła Kazimierz 189~197
Jahn M. 137
Janković Sava :35:J
Jansson Sven B. F. :329
Januszkiewicz Bolesław 289
Jasiewicz Zbigniew :15~55. :nl.l
Jastrzębski Józef :J:m
Jaworska E. 284
Jaworska Bronisława :J:3B, :1:19. :j(j4-365
Jech J. 355
Jemielianov L. 1. :H9. :321
Jeppsson Ingemar :t:w
Jerabek Richal'd 35:3
Jirecek J. 203, 209
Jochelson W. 145, l4H, 15:i. l:i6
Johnova H. 218
Josifczew Andronik 24B
Jostowa Wanda :nł:
Kaczmarczyk J. :144
Kahounova E. 21B
Kaleciak Piotr :3:m. :HO
Kalużynski S. 1:;2. 14H
Kapełuś H. 284
Kamieńska Anna 2łB
Karadzić Vuk Stefano\\'ić 222~224
Karakostov SI. 222
Karasek E. 357
Kusjan Miroslaw :;40
Kaufman Nikołaj :15:3
Keim Jean A. :n I
Keller Józef 291
Kempel'S B. :360
Keppen Piotr 22:1
Kinżalow Rostisłuw W. :30l
Kil'ejewski P. W. :n1, :324
Kisban E. :357
Kisielewska A. 284
Kleer J. ,'346
Kliczkowa Wera :327
Klimaszewska J. 84, :144
Klimova D. 356
Klonowski Franciszek Ill!!. UlU. un. 19G
Kloska G. K. 32
�387
Kluckhon C. 60, 61
Kłapkowski T. 280
Kłoskowska A. 62
Knezević Srebrica ;3,,2
Knorozow J. W. 3(H
Kolberg Oskar 107, 199, 2(}2"204, 276
Kolesnickaja 1. M. 319
Kolsrud Knut 316
Kołłątaj Hugo 31
Kołodziejska Barbara 366
Kolpakov N, p, 3111
Komorovsky Jan 2118,352-353
Komorovskaja N. D, :320
Konstantynowa Duszka ;352
Konig W, 184
Kopeć J,156
Kopitar V, 223
Korytko Emil 228
Kosowa M. 356
Kostrzewski J, B9
Kolański Wiesław 291
Kotula Franciszek 58, 125, 285
Kovacevicova S, 2'l7, 218
Kowalska-Lewicka Anna 33łl
Kowalski M<lrek Arpad 332
Kraszcnnikow S, 156
Krejnowicz 158
Kroeber A. L, 60, 61
K'rstewa Angelina 326
Krug)ov J. G. '319
Kruszelnicki Zygmunt 332
Kl'zysztofowicz Stefania 333
Krzyżanowski J. 199, 282
Kucharska J. 344
Kucharski Andrzej 223
Kuchta J, 199
Kuczyński Antoni 14;'-160, 305-308, 3':38,
:363-364
Kula M, :346,;34łl
Kulczycki ,T, 134
KundegraberM.
:3;'7
Kunz L, :357,:359
Kutrzeba-Pojnarowa
Anna 265, :3:38,339,
;357-360
Kużniewski Ignacy :J:JB
Kwaśniewski Kl'Zyszlo[ 35, 40
Kwilecki A. 27!l
Lafitau Francois 11. 19-20
Lancelot Francine :310
Lech ;Józef 338
Lehr-Spławiński T. 340
Leibman Robert 3'53
Leonow N. S. 299
Lescak M. 356
Levi-Strauss C. 63
Lew Stefan 285, 338
Lichner J. 360
Liczenowska Zoe 325, 327
Li11deeN. S. B. 128
Lindstrom Marta 328
Linette Bogusław 47, 283, 285, 309-312,
338
Linin Aleksander 3,54
Linton R.61
Lintur P. 'V. 319
Lippert J. 146
Locke J. 15-16, 20
Lorentz F. 190
Lurka Józef 251-263
Lutman R. 280
Lys D. 148
Lapott Jacek 291-292
Lazarev A. J. 321
Lepkowski T. 345, 349
Luczak Cz. 107
Lukaszewicz J. W3
Lysiak Ludwik '264
Majchrzak J. 340
Majewski J. 103
Makowieckij J. 360
Malicki Longin 141, '338, 344
Malinowski Bronisław 63, 68, 365
Manninen J. 133
Manthey F. 147
Markiewicz W. 281
Markov J. 218
Markova E. 218
Markowska D. 37
Maślanka Kazimiera 378
Matlakowski W. 12i5
Matyjas K. 207
Mazon Andre 221
Melc M. J. 324
Melichercik A. 218
Mich,lIak J. 356
Michalides P. 218
Miklosich F. 128
Miladinow Dymitr 236-250
�388
Miladinov Konstanty 240-250
Miller Wsiewolod 248
Millerowa Elżbieta 282-284
Milośević Desanka 352
Mioduchowska A. 284
Mitrofanova V. V. 319, '320, 322
Mjartan J. 218, 361
Mondboddo J. B. 26
Montesquieu C. L. 18-19
Morfill R. 248
Morgan L. H. 20
Momer M. 298
Moszyński Kazimierz 66-67,
69, 73, 133,
140, 200, 201
Mroziewicz R. 346
Murawska H. 40
Murdock G. P. 314
Musianowicz H. 137
Muśinka M. 357
Nadeljković Du~an 352
Nagy G. 126
Nahodil O. 100
Nasz Adolf 35, 190, 337-34:3
Nedeljković Vuk 352
Niedźwiedziński Przemysław
Nilsson Martin P. 317
Nilsson Nils 329
Nosalova V. 218
Noskova I. J. 320
Novakova M. 361
Novikov N. V. 319, 321
Novikov N. Y. 318
Nowak Henryk 278
Nowak L. 297
Nowak S. 62
Novak V. 133
Nowakowski S. 281
Olejnik J. 360
Olesiejuk Feliks 340
Olędzki Jacek 286
Olszewicz Bolesław 377-378
Optołowicz Janusz 338
Organdzijewa Cvetana 352
Orlicz M. 280
Orzechowski K. 275
Ossowski S. 281
Ostroróg Jan 276
Ostrowska Lechosława 92
3:38
Owczarek B. 59
Ozgowicz Edward
3-0S-309,
332-:rn,
251-2B:{,
ZłHl-2BB,
:340
Ożóg J. B. 285
Pałyga E. J. 346
Paradowska Mal'ia 103-121
Partyka Andrzej 264-275
Pastuszka J, 147
Patkova J. 218
Paul Karel 229
Paulson I. 145, 151. 152
Pavlović J. M. 200
Pawłowska Jadwiga 35, 40
Perczak Edward 1911-212
Pesić-Maksimović N. :360
Petrescu Paul 352
Petrowski Blaze 352
Petruszewa Anica <lZ6
Piątkowska J. 202
Piekarski E. 152
Pietkiewicz Kazimierz :{38
Pietraszek E. 58
Piotrowska Zofia :3{)łl-369
Piotrowski Bernard :316-:317, :l28-:):50
Pióro Z. 281
Plezia M. 205
Plickova E. :2'18, 357
Pllana Shefget 352.
Płaza Stanislaw 264, 266, 271
PodoHlk J. 218
Podwińska Z. 139
Polaczek S. 206
Polenaković H. 22:{, 228, 231
Polenaković-Steić
Radmiła :l25
Poniatowski Z. 145
Popelka V. 247
Popowa Fania 352
Popwasilewa Aleksandra :352
Posern-Zielińska
Mirosława :Jl2-:n5
Posern-Zieliński
Aleksander
:ill.
292,
295-299,
301-305,
338,
Pośpiech J. 283
Potjavin V. M. 322
Potkań ski K. 207
Pranda Adam 213-220,
355-357
Prawdiuk O. A. 300
Prejs J. 225, 22'7
Preuss K. Th. 147
Pringle-Pattison S. 147
:H3-:WI
�389
Propp Vladimir J. :3-24
Prus-Wiśniowski Tadeusz 338
Pruszakowa-Duchińska
Seweryna
Pryżov 1. G. 319
Plaśnik M. 364
Pujanek Irena 92
Putiłow B. N. 319, 322, 323, 324
Putyńska Elżbieta·365-375
~cinskjj
A. V. 240
Raczyński E. 121
Radcliffe-Brown A. R. 62
Rak S. 285
Ranke K. 152
Rank Gustaw 316, 329
Ravnikar Bruno 354
Rawski Józef 285
Reau L. 205
Reinfuss Roman 126, 140, 333, 338
Rhamm K. 133
Rieger A. 334, 335
Ristowski BlaZe 221, ;351
Ritz J. M. 142
Roginskij J. J. 299
Romańska Henryka 340
Rousseau J. J. 14, 26
Rozen Georges 248
Rómmel W. 346
Rusić Branisław 327
Ruszel Krzysztof 284-286
Rutkowski J. 103
Rząd-Górski B. 281
Rybicki P. 280
Sacharov \2140
Sadownik J. 283
Sagard Gabrie115
Sapkarev K. A. 239
Scheuermeier P. 133
Schier B. 193
Schilli H. 133
Schmid B. 194, 195
Schmidt Leopold 33'1
Schrenck L. 158
Schwappach Adam 277
Selmowiczowa Krystyna
Serow S. J. 298
Seweryn Tadeusz 333
Sieroszewski W. 152
247
Simiczijew Kole 221-2'1'1 235-250 325327, 340, 350-355'
'
Simonides Dorota 283, 355
Siniarska-Czaplicka
J. 268
Skalecky K. 247
Skalnikova O. 357
Skrukwa Agata 283, 300-301
Snegarov I. 240
'Sobiescy J. M. 334
Sobisiak Walerian 278, 330-332
Sofinskij W. N. 299
Sojmonov A. D. 324
Sozanowicz J. 248
Spirowska Leposawa 352
Sreznevskij I. I. 128
Srieznievskij V. I. 22'7
Stachowiak E. 36, 52
Steernberg Axel 316
Steller G. 145, 156
Stemplowski R. 346
Stenz E. 164
Sternberg L. 157
Stęszewski 334
Stigum Hilmar 316
Stojancević V. 353
Stojanović L. 222
Ston'i. Nils 316
Suboczowa Maria 338
Suchodolski B. 14, 22
Sujanova O. 361
Suliteanu Ghizela 353
Sulitka A. 357
Svehhik S. 3'56
Swa stek J. 198
Szacki J. 100
Szafrański 'W. 291
Szałaśna K. 344
Szarek-Waszkowska E. 285
Szczepański J. 281
Szemiński J. 3~
Szetela T. 285
Szyfer A. 35
Szymański Edward 291
Spiewak Jan 2411
Swiętek J. 202
369-374
Tabakov N. 237
Tarko Medard '317-325
Tegengren Helmer 316
Terentieva L. N. 357
�390
Terescenko A. 240
Thalbitzer 153
Thurzo J. 360
Tloczek Ignacy 189
Tolstow S. P. 59
Tomovski K. 361
Tosev K. 243
Touzimski J. 248
Traerup Birthe 354
Trapcea Theodor 3·54
Trawińska Maria 36, 39
Tremaud Helene 309
Trifunowski Jovan 327
Troszczański W. 152
Tubaja Krystyna 333-3\36
Tubaja R. 344
Turgot A. R. J. 25
Turnau I. 281
Tyloch Witold 291
Tylor E. B. 147
Tyszka A. 101
Wanke Adam 299, 378
Wazow Iwan 248
Weinhold R. 357
Wenelin Jurij 224-225
Wicherkiewicz M. 115
Wick P. 357, 359
Wieruszewska-Adamczyk Maria :140
Wierzchowski Z. 200
Wiesiolowski Aleksander 248
Wiktorski Adolf 94
Wilber D. N. 164
Witkowski Czeslaw 378
Wojciechowska A. 36, 47
Wojciechowski R. 283
Wokroj Franciszek 338
WolLman Frank 215, 249
Wolski Krzysztof 161-188
Wolodźko Wadaw 248
Woskowski J. 281
Wójcik W. 346, 348
Wroczyński R. 280
Wróblewski Tadeusz 63, 2-92--295
Wypych Konrad 343-:345, 377-378
Udziela S. 202
Urbancova V. 218
Zach Bronislaw 94
Zakrzewski B. 28:ł'
Zalewski Z. 119
Zathey J. 205
Vaillant Andre :22'1
Vakarelski Ch. 13"2
Van'!ka J. 361
Vasicek Z. 357, 359
Vasilev A. G. 320
Vasmer M. 128
Veikko Antilla 316
Veleva M. 357
Vetulani Adam 264
Vico Giambattista24
Vikman K. R. V. 3116
Vinter V. 360
Vlasova Z. I. 320, 324
Voltaire 26.
Voracek Josef 247
Vraz Stanko 222, 228-2i32
Walendowska-Zapędowska
Waligórski Andrzej i9-34
Wallin S. 316
••
Zawistowicz-Adamska Kazimiera 338, 3:m
Zelenin D. 128
Zemcovskij 1. 1. 319
Zieliński Z. 121
Zilinskij O. 319
Zinzifow Rajko 238, 245, 248
Ziólkowski J. e81
Znamierowska-PruHerowa
Maria
:rlB,
360---363
Zwory kin A. 62
Zyblikiewicz L. 346
Zyrianov 1. V. 322
Barbara
366
Zbikowski Tadeusz 291
Zyga A. 285
Zygulski K. 281
Zivkov T. 355, 356
�INDEKS
antropologia
fizyczna
atlas
kierunki
p.
etnograficzny
Slowacji
-
-
świata
budownictwo
Polski
191, 192, 195
217
3B
:l27
ballad katalog 217
bibliografia
etnograficzna
-
-
Mezoameryki
:ł5B
80:ł
- folklorystyczna
:l25
I)[ona 170, 171, 17:3, :l16, 8:l1
budownictwo
p. dom
-
Bambrów
cll"C'wniane 364
107-108
-
.gospodarcze
:lfi5
-
kurpiowskie
190, 192, 193
-
ludowe w Karpatach
213
łużyckie
191,192,196
.
mazUl'skie
1119-,---192,195-196
-
podcieniowe
-
wiejskie
folklor 30, 317-:J25,
355-357
bałkański
35(}-.,1-55
-
miejski
-
muzyczny
-
pamiętnikarski
-
robotniczy
321
słowacki
[218, 215
189-197,
344
:łHJ, :l20
podcieniowe
słowny
tradycyjny
-
widowiskowy
-
współczesny
folkloru
mieszkalny
-
wąsko frontowy
dyfuzji
innowacji
etnografia
etnograficzne
328
83-102
283, 355, 356
historia
282
-
imprezy
zespoły
-
bułgarska
słowacka
folkloryści
356
355-357
macedońscy
rosyjscy
folkloryzm
325
3{j8-369
91-95
folklorystyka
235-250
1.240
356, 366
ludowe
:J66
Afganistanu
gospodarka
48-51
szerokofrontow.y
357
218
garncarstwo
:l44
-
285
-
dom
103~121
-
gleby
chaty
9-33
296-297
folklorystyczne
274, 285, 360-363
rosyjskie
369-374
historia
- zakres 83-84
folklorystyczna
bibliografia
-
byliny
etnos
297
'
-
wystawy
etnografii
łudowa
-
ballada
-
299
- społeczna
30
antropologii
kulturowej
architektura
clom
RZECZOWY
164
pasterska
wiejska
273
gry ludowe
319
366
189-197
]90,
teoria
muzyczna
sympozja
193-19'6
hodowla
zwierząt
inicjacje
męskie
187-188
289
:l33-336
367-368
integracja
-
314
kulturowa
społeczna
281
2m
�392
jarzmo 172
jazy 168
jedwabnictwo w Afganistanie
języki Afganistanu 162
183
kapliczki słupowe w Austrii 331
j krzyże 308
kilo[ jako narzędzie rolnicze 173
klasyfikacja
systematyczna
w etnografii
357-360 p. teoria klasyfikacji
materiału etnograficznego
klimat Afganistanu 164
koczownicy afgańscy 163, 174
kolonizacja niemiecka 190 p. osadnictwo
Bambrów
kowale wiejscy 174
l,rosna 326
księgi sądowe wiejskie 264-265
kult św. Jerzego 198-201
kult woła 3512
kultura Majów 301-305
- ludowa Słowacji 214, 215-219
- robotnicza 219
kultury teoria 60-82, 293-295
- tradycyjnej rozpad 57-82
lecznictwo ludowe 285
literatura ludowa 221-250, 285
ludność Afganistanu 162
ludowa twórczość artystyczna w Szwecji
330
ludy pierwotne (definicja) 23
lodzie rybackie 316
łopata-szufla 173
magia 200, 315, p. zabiegi magiczne
magia łowiecka 314
- w lecznictwie 285
malarstwo na szkle 311
małżeństwo 314
małżeństwa międzygrupowe 40----44
mapa krajów słowiańskich 240
matriarchalny system pokrewieństwa
kezów 2·0
matrylinearyzm 314
medycyna ludowa 315
miary i wagi 365
Iro-
mity o Apollinie 210-211
młocka 174-175
motyka 173
muzyczne instrumenty ludowe 36:l
muzycznych utWOt·ów typologia 3:l5
muzyka ludowa 350-351, 354, 363
myślistwo 314
naczynia do produkcji sera :n9
narzędzia do uprawy winnej latorośli :J:31
- rolnicze 110, 171-174, 275, 316, 3:l1
- - p. brony, kilof, łopata-szufla, motyka, półkosek, radło, rydel, sierp.
tribulum, widły
obróbka lnu w Tyrolu 1331
obt·zęd.v rodzinne 47-48, 117, 285
- pogrzebowe :H5
- weselne 352, 353
- weselne Bambrów 1l7-11B
- weselne na Ukrainie :WO-301
oczyszczanie ziarna 175
odzież ludności Beskidu Śląskiego 365
- ludowa słowacka 218
opowiadania ludowe 356
- - śląskie 283
opowiadań katalog 217
organizacje społeczne 3'14
osadnictwo Bambrów 103-106
- na Ziemiach Zachodnich 279-282
pasterstwo Karpat 219
- nomadyczne lapońskie 315
- wysokogórskie 330
piec piekarski (fot.) 49
pieśni balladowe 319, 327
- bohaterskie 221-233, 241, 247
- bułgarskie 243
- historyczne albańskie 354
- ludowe 317-,325, 350, 356
- ludowe weselne 353
- macedońskie 235-250, 327
pieśń ludowa radziecka 318
podanie o św. Jerzym 201-20B
pogrzebo'we lamenty 320
pokrewieństwo 314
pożywienia przygotowanie 52-53
pożywienie 314
- Bambrów 110
- obrzędowe 118
półkosek 174, 177
�393
prawo ludowe 271-273
przechowywanie zboża 123-144, 176
przemiany ludowych tradycji 217
przysłowia 232, 318
przysłów katalog 217
przysłupowa konstrukcja 189-192, 196
reemigranci z Francji 281
relatywizmu kulturowego kierunek 297
religie 291-292
- synkretyczne Antyli 366
repatrianci z Z.S.R.R. 281
rodzina wiejska 35-55
rolnictwo Afganistanu .161-188
- Karpat 219
rośliny uprawne Afganistanu 176-183
rozplanowanie wnętrza chalup 193-195
rybołówstwo 286
radło płozowe 170, 172
- rylcowe 172
rasizm 295
rydel żelazny 173
rzemiosło 365
- macedońskie 3'26
- wiejskie 275
rzeźba ludowa 254-262, 287, 332-333
- śląska 365
rzeźbiarz ludowy 251-262
sadownictwo w Afganistanie 183-187
sądownictwo wiejskie 271-273
sierp 174, 177
siew 170
skanseny 361-364
skrzynie do przechowywania ziarna 123144
- z Rumunii (ilustracja) 124
spichrz 193
sprzęt kukurydzy 174
sprzęty domowe, meble 108---JI09,275
strachy na ptaki 178
strój bamberski 110-115
- ludowy 285
- - macedoński 326, 327
symbolika pieśni ludowych 3,52
sztuka ludowa 332.....-33'3
-
-
Burgundii 311
litewska 308-309
-
Majów 302
Słowacji 218
tańce korowodowe 310
- ludowe 350-351, 354
- weselne 118
tańców bułgarskich klasyfikacja 354
teoria klasyfikacji materiału etnograficznego 216 p. klasyfikacja systematyczna w etnografii
tradycja 100
transport i komunikacja Bambrów 110
- juczny 175
tribulum 175
twórcy ludowi 286-288
twórczość plastyczna 286
uprawy roli technika 170
wesele cygańskie 354
- hebrajskie 353
- tureckie 353
weselne lamenty 320
wiatrochrony 165
wierzenia 145-160, 315
- armeńskie 200
- Czukczów 152-154
- jakuckie 152
widły 175
wilkołactwo 200
wozy 175
wyposażenie wnętrz mieszkalnych
51-52
zabawki ludowe 332
zabiegi magiczne 200, p. magia
zagadki ludowe rosyjskie 319, 320
zagrody estońskie 316
zakaz kultowy wpatrywania się w księżyc 208-209
zbieractwo 286
zderzenie kultur 281
zdobienie tkanin 328
zrębowa konstrukcja 191
zwyczaje Bambrów 116
- doroczne 285, 357
- i obrzędy agrarne 365
- prawne 271-273
- pogrzebowe Bambrów 117
- spadkowe 166-167
- urodzinowe Bambrów 117
- weselne macedońskie 327
�INDEKS
ETNO-GEOGRAFICZNY
Afryka
Afryka 291, 299
Egipt 134
Etiopia 314
Nigeria 315
Ameryka
Ameryka Łacińska 296, 298, 345-349
Antyle 3,66
Brazylia 146, 313, 331, :348
Gujana 14"6, 299
Kalifornia 315
Kanada 20, 296, 298
Meksyk 303, 314
Mezoameryka 303
Peru 314
Stany Zjednoczone 296
Ameryki ludy, plemiona:
- Algonkinowie 314
- Amahuaca 314
- Bororo 146
- Indianie Am. półn. 314, 315
- Irokezi 19-20
- Majowie 301---,305
- Ngawbe, Indianie z zach. Panamy 314
- Ojibwa 313
Azja
Afganistan 161-188
Armenia 200
Bliski Wschód 291
Filipiny 314
Indie 161
Malazja 296
Nepal 161
Pakistan Zachodni 161
Syberia 305-308
Syberii grupy etniczne :~l)6
Syria 205
Turcja 350, :153
Azji ludy, plemiona:
- Afganie (Paszluni. Patani) 162
- Beludżowie 162
- Czukczowie 146, 152-154
- Gilacy 157-15H
- Jakuci 152
- Jukagirzy 149-152
- Kamczadale 156-157
- Kirgizi 162
- Koriacy 146, 154---156
- Patani p. Afganie
- Pasztuni p. Afganie
.- Persowie 162
- Tadżycy 162
- Tunguzi J 48
- Turkmeni 162
- Uzbecy 162
Australia i Oceania
Australia 10, 292
Kurnai, plemiG 146
Nowa Gwinea 314, 315
Nowa Zelandia 10
Oceania 10
Tahiti 9, 10
Europa
Alpy 366
Austria 133, 134, 33D-3:l2,
Bałkany 140, 350-354
Bawaria 199
Białoruś 1303, 324
:150
�Bułgaria 1;~2, 134, 137, 222, 223, 243, 353
Burgundia 311
Czechosłowacja 360
Czechy 199, 203, 246
Estonia 133, 316
Europa 291, 299
Finlandia 133, 316
Francja 309-312
Grecja 354, 355
Holandia 133
Jugosławia 133, l:H, 35J,
Karpaty 213, 217, 219
Kaukaz 200
Królewca okolice, Litewska SSR 196
Litwa 30ll---'309
Lużyce 191, 192, 196
Macedonia 200, 221-232,
235-255,
325327
- Egejska 354
- Torbesi 326
Meklemburgia 134
Morawy 353
Nadrenia 196
Rumunia 124, 13:~, 350, :353, 354
Ruś 199
Skandynawia 140
Slawonia 200
Słowacja 132, 213-219, 355-3,'j7,
Słowiańszczyzna 200-210, 240
Szwecja 133, 316, 328-330
Tyrol 134, 331
Ukraina :300-301
Westfalia 1:34
Węgry 133, 350
Wileńszczyzna 199
Włochy 133, 350
Związek Radziecki 132, 317-318.
Europejskie gl'Upy etniczne:
- Albańczycy :353-354
- Arumuni 353, 354
- Bułgarzy 231, :~54, 356
- Chorwaci 222, :J5:3
- Cyganie 353
- Dacorumuni 353
- Grecy 134
- Lapończycy 315
- lstrorumuni 353
- Macedończycy 353, :354
- Meglenorumuni 353
- Rosjanie 240, 3,19-320
361
360
-
Serbowie 222, 223, 353
Słowacy w Jugosławii 356
Słowianie 353
- południowi 199, 200, 2'24, 325, 354
- zachodni 325
Wielkorusini 200, 201
Polska
Bambrzy 103-12,1
Beskid Śląski 365
Bieisko, pow. Człuchów 194
Bredynek, pow. Reszel 195~196
Brenna, wieś 365
Brzeźnica pow. Zagań 92
Cieszyńskie 92
Cierznie, pow. Człuchów 191, 195
Choszczewo, pow. Mrągowo 191
Dorsze, pow. Ełk 190
Górale Czadeccy 92
Hazacy 276-278
Jaworsko pow. Brzesko 264-275
Jeżów, pow. Brzeziny 196
Karpaty 366 p. Podhale
Kaszubi 190, 344
Kieleckie 128
Kociewie 344
Krakowskie 199
Krzyżewo, pow. Ełk 189
Kurpie 190, 192, 193, 283, 286
Lasowiacy 285
Małopolska 128
Mazury 189-192, 195-196
Opolszczyzna 363-364
Podhale 123, 132, 366
Podkarpacie 123, 124 p, Podhale
Podlasie 37
Polska 123-144,
189-212,
332-333
Poznań 103-121
Puszcza Sandomierska 285-286
- Zielona 283, p. Kurpie
Pomorze 199
- Wschodnie 344
- Zachodnie 190, 191, 194, 195, 197
Rzeszowszczyzna 285
Skrzatusz, pow. Wałcz 194, 195
Sławsk Wielki, pow. Inowrocław 196, 36G
Słupia Kapitulna, pow. Rawicz 366
�~96
Spisz 357, 3-65
Sucha, pow. Tuchola 344
Sudety 366
Szablaki, pow. Ostrolęka 192
Śląsk 125, 198, 276-278, 281, 283, 363365
- Opolski 281, 363-364
śląska grupa etnograficzna 276-278
Trudna, pow. Zlotów 194, 195
Warmia 189
Wdzydze Kiszewskie, pow. Kościerzyna.
190
Wielkopolanie 281
Wielkopolska 366
Woźnice, pow. Mrągowo 189
Zielonogórskie 366
Ziemia Lubuska 283
Ziemie Zachodnie 279~2B2
- - i Północne 35-55
Zuławy 344
�SPIS ILUSTRACJI
1.
2.
:3.
4.
5.
6.
7.
Rodzina robotniczo-chłopska
oparta o małżeństwo między grupowe
Rodzina chłopska pochodząca z powiatu Nowy Sącz
Slub w Urzędzie Stanu Cywilnego
Piec piekar'ski
Budynek mieszkalny ze ścianą szkieletową i podmurowanymi fundamentami
Zespół Pieśni i Tańca "Biskupianie" z Krobi, pow. Gostyń
Zespół Pieśni i Tańca "Wilamowice" z Wilamowic, pow. Oświęcim
S. Zespół Pieśni i Tańca "Podlasie"
z Siedlec
9. Bamberka
10. Czepek biały z haftowanymi
bandami
11. Bamberki w czasie procesji w ·1959 r.
12. Elementy konstrukcji skrzyń (tab!. rys.)
13. Rodzaje skrzyń do przechowywania
ziarna (tabl. rys ..)
14. Skrzynia na ziarno tzw. "strych" z m. Topolica
15. Skrzynia na ziarno z m. Gostwica
16. Skrzynia na ziarno tzw. "warzek" z m. Brenna
17. Skrzynia na ziarno tzw. "warzek" z m. Brenna
13. Sady w dolinie rzeki Ghorband
19. Arat w gospodar'stwie ogrodniczym pod Kabulem
10. Drewniane radło płozowe "espar"
'21. Brony "mala" i "kheszawal"
22. Ogórki "tara" na targu w Kabulu
2:3. Kabul, bazar - sprzedawcy melonów
24. Szel'okofrontowy dom z ślepym pseudopodcieniem
w szczycie
25. Szerokofrontowy dom z ślepym pseudopodcieniem w szczycie
26. Szerokofrontowy
dom z ślepym pseudopodcieniem
27. Rozplanowanie wnętrza podcieniowego wąskofrontowego
28. Rozplanowanie wnętrza ze wsi Skrzatusz
29. Rozplanowanie wnętrza domu ze wsi Trudna
30. Rozplanowanie
wnętrza domu ze wsi Cierznie
31. Rozplanowanie wnętrza domu ze wsi Br'edynek
:32. Józef i Beniamin
:33. Błogosławieństwo
.34. Przednówek
:l5. Sw. Franciszek z Asyżu
H
4~
48
~19
50
90
9·1
97
ID!!
112
116
124
12;3
136
136
36. Sw. Piotr
257
z kogutem
UG
138
16ti
167
170
171
17!l
180
191
19~
UJ:)
19·'1
194
UH
195
ł95
252
25·'1
255
255
�398
:n
38.
39.
40.
41.
Sw. Piotr z kogutem
Maria Magdalena - Jawna Grzesznica
Judasz
W'skrzeszenie Łazarza
Józef i Beniamin w Egipcie
257
25fJ
259
260
261
SPIS MAP
1. Występowanie i nazwy skrzyń słupkowych
2. Nazwy zbijanych z desek skrzyń służących
3. Przechowywanie
ziarna w skrzyniach .
129'
do przechowywania
ziarna
1:30
131
�Contents
I. STUDIES AND PAPERS
Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Origins of Ethnography in the Epoch of Enlightment
Zbigniew J a s i e w i c z, Village Family in Western and Northel'n Regained
Territories as an Object of Ethnographic
Investigation
Jerzy H e y m a n n, Traditional Culture, Its Process of Decay - and Polish
Ethnography
.Tóze[ B u r s z t Cł, Modern Spectacular
FolklOl'e
Maria P a I' a d o w s k a, Same Elements of Bambra Culture and Its Remnats
in the Town Folklore of Poznań
Janusz B ()h d a n o w i c z, Boxes for Keeping Grain in Polish Folk Culture
Antoni K u c z y ń s k i, Pluralism of Souls and Pneumatology in the Beliefs of
Paleo-Asiatic Peoples
9
3:)
57
83
100l
12:~
145
II. ARTICLES, RE'VIEWS, MATERIALS
Kl'Zysztof Wol s k i, Comments on Agriculture of Central Afghanistan
Kazimierz J a g i e ł a, Some RemaI'ks About Broad-Fa<;ade House With Blank
Top Pseudo-Arcades
Edward P e r c z a k, Polish Folkloristic Motif of st. George on the Moon
Adam P J' a n d <1, 25 Years of EthnogTaphic Institute of Slovakian Academy
of Sciences
Kole S i m i c z i .i e w, History of Collecting Macedonian Heroic Folk Songs
Kole S i m i c z i j e w, Konstanty and Dymitr Mladinov the Enthusiasts
and Collectors of Macedonian Folk Songs
Edward O z g o w i c z, Józef Lurka - the Lower-Silesian Folk Sculptor
Andrzej P a r t y k a, Court Book of Village Jaworsko
Jerzy B u r c h a r d l, When Was the Name "Hazacy" Originated?
III.
CRITICISM,
REVIEWS
OF
PUBLICATIONS
IBl
11m
19B
213
221
235
251
26'1
276
AND PERIODICALS
Westl'rn Regained Territories in Polish Sociological LiteratUl'e - anthology,
Poznań 1970 (Andrzej
Bl'encz),
Old ;wc! New Years, Wroclaw-Warsaw-Cracow
1970 (Elżbieta Millerowa)
WOj'ks and Materials ol Ethnographic Research at Mokl'zyszowsko-Grębowski
Centrc in Tarnobrzeg District. Rzeszów 1968 (Krzysztof
Rusze1) ,
279
2H2
284
�400
Jacek
O l ę d z k i,
(Edward
Bogusław
Artistic
Culture
of
Kurpie
Population.
Wrocław
1971
Warsaw
1971
Ozgowicz)
2BG
G a ł ę s k i, Innovations
(Boleslaw
and
the
Village
Society.
Januszkiewicz)
2ll::
Religions Yesterday and Today. Warsaw 1971 (Jacek Lapott)
Theodor-Wilhelm
D a n z e l, Ethnologische Kulturkunde.
Hamburg
2HI
1967 (Ta-
deusz Wróblewski)
Races
and
Nations.
292
Sovl·emennyje
19701 (Aleksander
etniceskie
Mosk\\Oa
Posern-Zieliński)
Vesillja. KEv 1970 (Agata Skrukwa)
Rostisław W. K i n ż a ł o w, Kultura
ksander
i rasowy je problemy.
2H;}
:100
drewnich
Maijao Leningrad
1871 (Ale-
Posern-Zieliński)
301
Nowaja żizń narodow siewiera. Moskwa 1367 (Antoni Kuczyński)
K. C e r b u l e n a s, F. B i e l i n s k i s, K. S e s e l g i s, Lietuviu liaudies menas. Maźoji architektura.
Vilnius 1970 (Edward Ozgowicz)
Arts et Traditions Populaires. Paris 1968 (Bogusław
Linette)
Ethnology. Pittsburgh 1970 (Miroslawa
Posem-Zielińska)
Folk-Liv. Acta Ethnologica Europaea. Stockholm-Lund
1970 (Bernard
Pioand
(Medard
Study
of Folklore,
vol. 9-12
"Russkogo
309
:11?
FolklOl·a (1964-1971)
Tarko)
317
Glasnik na etnoloskiot muzei. Skopje 1965 (Kole Simiczijew)
Kulturen 1970, 1971. Lund 1970, 1971 (Bernard Piotrowski)
dsterreichische
Zeitschrift fUr Volkskunde. Wiedeń 1971 (Walerian
Sobisiak)
Marek Arpad
K o wal s k i Tracing
the Holy Images. Warszawa
1971
(Edward
Anna
:)oa
:11(j
trowski)
Folklore
:1ll5
Ozgowicz)
.
Czekanowska,
:123
:32;1
:l:lO
:l:l2
Musical Ethnography.
Warsaw
1971 (Krystyna
Tll-
baja)
:l:l)
IV. CHRONICLE
Account of the activities of Administrative Board of Polish Folkloristic Society
for the period since Sept. 20, 1970 till June 30, 197:1 (A. Nasz)
XLVI General Meeting and Scientific Session of Polish Folkloristic Society in
Gdańsk (K. Wypych)
Americanistic
Conference of Historians (Aleksander
Posern-Zieliński)
Festival and Symposium of Balkan Folklore (Kale Simiczijew)
Folklore and the Present Day (Adam Pranda)
Conference of Editorial Staff of Periodical "Demos" (A. Kutrzeba-PojnaTOuoa
and S. Blaszczyk)
International Symposium - Preservation of Relics of Folk Architecture (Maria
Znamierowska-Priifferowa)
All-Polish
Conference
:)..j;J
:)43
:150
:)53
:137
:j(jO
of Museums and Ethnogr-aphical Pat·ks in Opole (Ao Ku-
czyński)
:J(iJ
Account from the activities
mowicz,
:):lI
B.
of Documentation
and Information
Centre (K. Sel-
Jaworska)
M. A. and Ph. D. dissertations in ethnography in 1971 (E. P.) .
Inland sessions, seminars and ethnographical
conferences in 1971 (E. Po)
:lfj.j,
:365
367
�401
368
369
374
Festivals, "days" and competitions in the years 1970 and 1971 (2. P.)
Temporary ethnographical
exhibitions in 1971 (E. P. and K. S.)
Regional museum in Brzeziny (E. P.) .
V. IN MEMORIAM
Prof. dl' Boleslaw Olszewicz
Dr Wlacly..;law Bogatyński
Kazimiera Maślanka
ProL dl· Adam Wanke
CzesŁaw Witkowski
(Konrad
377
378
378
373
378
Wypych)
VI. VARIA
!.Viostimportant
foreign
purchases
of the Library
of Polish
lnde..: ol the LVlrd volume of Lud
List of ilustrations
and maps
Contents in English .
Folkloric
Society
:17fJ
(J. Gerlach-Klodnicka)
(J. Gerlach-Klodnicka)
384
397
399
�"LITERATURA
Dwumicsi~cZllik
Czasopismo wydawane
;\J)W':S
LUDOWA"
naukowo-literacki
przez Zarząd Główny
Ludoznawczego
HI·:nAKC.Jf:
W/10CLi\W,
lJL. SZF.WSKi\
Polskiego
:1I;, TEL.
Towarzyst\iva
4~n-~~
"Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako
dwumiesięcznik naukowo-literacki.
Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując
tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje zlożony folklor miasta
przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie dl'uk!')w miejskich
(ballada uliczna, powieść bmkowa, sennik itp.).
Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na
badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych,
a folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami
folklom, literatury popularnej, kultury masowej - "Literatura Ludowa"
pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność.
Cen;1 pn,nunwraty
kJ';l,jowej: P(J[J'o('zna - zł :21, 1'0(';-:I1a_. zł ·1iL Instytucje pOllstWOWl' i SPUłClCZl1l'
- ,.aklatly prac.", ,zl;oły itp. mogą zarnawLać l)l·Ci1UI11l'J'at.ę
wyłącznie \\' miejscowych Oddziatach i Delegoturach
"Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny.
Prenumeratorzy
indywidualni
mog'l opłacać prenunwra1i;
w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać
wpłat na konto PKO Nr
l-6-l00U20
Centrala Kolporla:i.u Prasy i Wydawnictw
"Ruch", Warszawa ul. Towarowa 2B, w terminie do dnia lO miesiąca poprzedzającego
okres prenumeraty.
Pre··
numeratę
ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 40% droższa, przyjmuje
Biuro Kolportażu
Wydawnictw
Zagranicznych
"Ruch" Warszawa,
ul. Wronia 2:l.
konto PKO Nr 1-6-100024.
Egzemplarze
numerów zdezaktualizowanych
można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL Wrocław, ul. Szewska :ł6, tel. 4:ł8-:ł2.
�Cena zł 50.-
WYDAWNICTWA
POtSIHEGO
TOWARZYSTW:\
w latach 1895-1971
LUD (1895-1972)
Tomy I-LVI
PRACE
I MATERIAŁY
ETNOGRAFICZNE
(1934-1972)
Tomy I - XXVII
PRACE
ETNOLOGICZNE
Tomy I -
ATLAS
POLSKICH
(1947-1972)
IX
STROJÓW LUDOWYCH
(1949-1972)
Zeszyty 1 - 31
część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3
część II WIELKOPOLSKA
I KUJAWY zeszytów: 4
część III ŚLĄSK zeszytów: 5
część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8
część V MAŁOPOLSKA
zeszytów: 11
ARCHIWUM
ETNOGRAFICZNE
(1951-1972)
Nr 1-32
BIBLIOTEKA
POPULARNONAUKOWA
(1958-1972)
Tomy I-VI
LITERATURA
LUDOWA
(1957-1972)
Roczników 11
ŁÓDZKIE
STUDIA
ETNOGRAFICZNE
(1959-1972)
Tomy I-XV
DZIEŁA
WSZYSTKIE
OSKARA
wyszło: Reedycja -
36 tomów. Edycja -
Zamówienia
POLSKIE
KOLBERGA
WROCŁAW,
21 tomów
przyjmuje:
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
ul. Szewska
36
(1961-1972)
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c4ff57e61033a326cb741e8baceb598.pdf
4300ac4d301eb800435b47dd250223dc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1316
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1215
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.5-6
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P O L S K A
I N S T Y T U T
A K A D E M I A
H I S T O R I I
K U L T U R Y
N A U K
M A T E R I A L N E J
ETNOGRAFIA POLSKA
XXXII
Zeszyt 1
WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K • ŁÓDZ
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK
1988
�Prof. dr hab. Maria
Frankowska
�ETNOGRAFIA POLSKA
XXXII
Zeszyt 1
Szanownej Pani Profesor Marii Frankowskiej, zasłużonemu
etnologowi,
inicjatorowi badań
amerykanistycznych,
długoletniemu kierownikowi Pracowni Etnografii w Poznaniu,
a następnie — Zakładu Etnografii IHKM
PAN
— z okazji osiemdziesiątej
rocznicy urodzin
tom ten poświęcamy
Redakcja
�REDAKTOR:
WANDA
SEKRETARZ REDAKCJI:
CZŁONKOWIE
FRANKOWSKA.
RADY
REDAKCYJNEJ:
PAPROCKA
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
| JÓZEF BURSZTA "JMÁRIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), MARIA
JADWIGA KLIMASZEWSKA,
ANNA
KUTRZEBA-POJNAROWA, ZOFIA
SŻYFELBEJN-SOKÓLE-
WICZOWA
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105
Okładkę projektował Edward Kostka
Redaktor Zyta Kwiecińska
Redaktor techniczny Alicja Januszczak
©
Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo. Wrocław 1988
Printed in Poland
.Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1988.
Nakład: 920 egz. Objętość: ark. wyd. 24,80, ark.-druk. 20,13,
ark. A, - 27. Papier offset, kl. I I I , 80 g, 70 x 100. Oddano do
składania 1987-07-28. Podpisano do druku 1988-02-23. Druk ukoń
czono w marcu 1988. Wrocławska Drukarnia Naukowa Zam. 404/87.
C-12. Cena zł 380 -
�SPIS T R E Ś C I
ARTYKUŁY
Część
I
Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Formy, treści i uwarunkowania polinezyjskiego synkretyzmu. Zarys problematyki
Forms, contents and determinants of the Polynesian syncretism. An outline of
problematics
Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Reformy religijne Delawarów jako próba reintegracji
społeczno-kulturowej (2 poł. X V I I I — pocz. X I X w.)
Religious reforms of the Delawares as an attempt of socio-cultural reintegration
(Second half of the 18 century — beginning of the 19 century)
Ryszard T o m i c k i — Źródła do dziejów przedhiszpańskiego Meksyku. I. Historia Mek
syku (1548?)
Sources for the history of pre-Spanish Mexico. I. The history of Mexico (1548?)
Teresa Walendziak — Techniki budowy domów stosowane przez Indian Kiczuaz Do
liny Cay ash (dep. Lima, Peru)
Techniques of building houses applied by the Kechua Indians in the Cayash valley
(dep. Lima, Peru)
Maria P a r a d o w s k a — Udział Wielkopolan w polskich penetracjach etnograficznych
na obszarach pozaeuropejskich
The contribution of some people coming from Wielkopolska to Polish ethnographic
penetrations in non-European countries
Zbigniew Jasiewicz — Kult świętych — patronów rzemiosła w Azji Środkowej. Geneza,
funkcje, przemiany
Cult of the patron saints of handicraft in Central Asia. Its origins, functions and
transformations
Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia
przyczyn ich sezonowości
Mongolian games in the annual cycle. An attempt of the explanation of their
seasonal character
Część
7
28
31
46
49
79
81
109
111
133
135
142
143
167
II
Jolanta K o w a l s k a — Taniec jako przedmiot badań: choreologia czy antropologia tańca
Dance as a subject of researches and studies: choreology or anthropology of
dance
Teresa Jerzak-Gierszewska — Magia i religia w ujęciu szkoły „L'Année Sociologique".
Założenia definicji wstępnych
Magic and religion according to the approach of the school of "L'Année Sociologi
que". Presuppositions for elementary definitions
171
192
195
207
�6
SPIS
TREŚCI
Zbigniew G i e r s z e w s k i - Typy relatywizmu moralnego i kognitywnego a relatywizm
kulturowy w ujęciu M. J. Herskovítsa
Types of cognitive and moral relativism and Herskovits' cultural relativism . .
Część
209
220
III
Maria B i e r n a c k a — Kulturowe przejawy więzi w społecznościach wiejskich . . . .
Cultural manifestations of the social ties in rural communities
Wanda P a p r o c k a — Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej w świetle
badań terenowych
. . :
Cultural transmission in Polish rural family and local community
Mirosława Drozd-Piasecka — WarurAj gospodarczo-społeczne a stosunek mieszkań
ców wsi południowo-wschodniego Mazowsza do ziemi (od uwłaszczenia do lat
siedemdziesiątych X X w.)
Socio-economic conditions and the attitudes of the peasants from South-Eastern
Masovia towards land (Since the enfranchisement till the 70-ties of the 20 century)
Zofia Sokolewicz — Matka Boska w polskiej kulturze ludowej X I X i X X w. Wy
brane kwestie źródłowe i zarysowujące się pytania
Madonna in Polish folk culture of the 19 and 20 centuries. Selected problems of
sources and arising questions
Lech M r ó z - Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich w Polsce . . .
Supplement to the list of Gypsy kings and elders in Poland
223
243
245
261
263
287
289
302
305
321
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/293d898866e50a4008b589e41af14fa8.pdf
d4445d14fdd734c21c453aa871138133
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3084
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2888
Title
A name given to the resource
Moja mapa kraju i okolic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.482-492
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
AUtwiuii-r Jutkouífci» MOIA MAPA KRAJU 1 OKOUC
ALEKSANDER
JACKOWSKI
Moja mapa kraju
i okolic
S
poro jeżdżę, zwłaszcza o kraju. Wiele widzę,
uczestnicząc w jury konkursu na Małe Ojczy
zny. Widzisz, to opisuj - poprosił redaktor. N o ,
to opisuję. Będą to notatki, luźne myśli. Zastanawiałem
się, jak je nazwać, jak porządkować? W istocie me ma
większego znaczenia, czy przyjmę klucz chronologicz
ny, czy tematyczny. A czemu nie geograficzny? Przecież
wszystko gdzieś się działo. Będzie to więc moja mapa
kraju. Subiektywna, niedokładna, wybiórcza. Począt
kowo myślałem o tym, aby zacząć od Bydgoszczy, póź
niej pisać o Lublinie, Jordanowie, Nadrzeczu.
P
Dzieją się tam rzeczy ciekawe, czasem wręcz fascy
nujące. O stolicy nie pomyślałem, życie artystyczne a przecież to ono mnie głównie interesuje - płynie
w niej leniwie, potwierdza się sąd marszałka Piłsudskie
go, iż Polska jest jak obwarzanek, wszystko, co cieka
we, znajduje się na obrzeżach. A jednak zacznę od
Warszawy za sprawą kilku wydarzeń, które gwałtownie
podniosły w niej temperaturę życia kulturalnego.
Warszawa
Najpierw było spokojnie, wręcz nudnie. Kongres K u l
tury Polskiej. Impreza, o której niewiele można było
oczekiwać, chyba że za jej sens uznamy szum medialny
i udział w oficjalnych sesjach prezydenta, premiera,
ministta kultury. Kongresy służą na świecie spotka
niom, kontaktom bezpośrednim, ale tym razem skład
uczestników nie ułatwiał tego. W tłumie działaczy te
renowych, urzędników trudno było dostrzec wybitne
go twórcę, krytyka, artystę. D o tego większość uczest
ników była już w wieku, kiedy się sumuje doświadcze
nia, a nie dąży do zmiany świata. T r u d n o się więc dzi
wić, że w noworocznej ankiecie „Przeglądu" uznano
kongres za największy bubel kulturalny roku. Kosz
towny - ale trzeba przyznać - znakomicie zorganizo
wany (ukłon w stronę Fundacji Kultury). W odróżnie
niu od nieco wcześniejszego Kongresu Kultury Chrze
ścijańskiej w Lublinie, na którym ciekawa była kon
frontacja przemyśleń teologów, filozofów świeckich
P
4&
(m.m. Leszka Kołakowskiego) i hierarchów - w War
szawie nie było nawet szans na podjęcie ważnych pro
blemów sztuki, krytyki, zastanowienie się nad wciąż
pogłębiającą się degradacją kulturalną wsi. Zabrakło
kompetencji i wyobraźni. Nawet imprezy towarzyszące
przeszły bez echa, choć Wesele w inscenizacji Jerzego
Grzegorzewskiego mogło sprowokować do dyskusji
o stanie teatru, kondycji aktora. Podobnie wystawy
rzeźb Magdaleny Abakanowicz i obrazów profesorów
ASP nie spotkały się z żadną reakcją, a przecież była
szansa zastanowienia się nad wieloma problemami, jak
choćby pedagog - uczeń, odbiorca, krytyk. Muzykę
polską zaprezentowano wykonaniem dzieł tylko
Krzysztofa Pendereckiego, a przecież pod tym hasłem
koncertu należało pokazać także innych twórców, że
wspom fis choćby Henryka Mikołaja Góreckiego,
Pawła Szymańskiego, Pawła Mykietyna.
Temperaturę artystycznego życia podniosły dwie
wystawy w salach Zachęty, Świętującej właśnie stule
cie swego gmachu (bo przecież nie programu instytu
cji!). Jedna, Klasycy X X wieku z rewelacyjnym, jak na
nasze warunki, wyborem dziel wypożyczonych przez
muzea europejskie i amerykańskie „na słowo", bez
ubezpieczeń (kolosalnych!); druga - ukazująca sztukę
polską XX wieku w optyce znawcy sztuki europej
skiej, dyrektora Biennale w Wenecji Haralda SzeNie wiem, czy podejmując się wyboru, zdawał
on sobie sprawę z tego, jak trafną nazwę zapropono
wał: Uważaj wychodząc z własnych snów, możesz się
znaleźć w cudzych. N o i znalazł się... Ale o t y m za
chwilę, trzymajmy się chronologii. Czego? Skandali.
Całej sekwencji skandali.
Zaczęło się od małej wystawki zapełniającej salę tuż
obok Klasyków. Był to niefortunnie zatytułowany (dla
widza nawykłego do ścisłości) zestaw kilkudziesięciu
fotosów filmowych, przedstawiających aktorów z całe
go świata grających w hitlerowskich mundurach: Nazi
ści. A u t o r wystawy Piott Uklański nie wchodził w to,
czy grali drani, a byli porządni, jak nasz Kloss, czy też
wcielali się w postacie oprawców. Refleksje pozostawił
widzom. Byłem parę razy na tej wystawie, słyszałem ko
mentarze - a co to ma ze sztuką wspólnego? dlaczego
w Zachęcie? Ale wszystko pizebiegało spokojnie do
momentu, kiedy w akcję wkroczył Daniel Olbrychski,
poruszony tym, że pokazano jego fotos z filmu Claudea
Leloucha. Krewki i boleśnie dbający o swą popularność
aktot zareagował brawurowo. Franciszek Starowieyski
powiedział później, że to był najlepszy happening w tej
instytucji. Olbrychski zagrał święte oburzenie. Uznał,
że wystawa obraża jego i jeszcze kdku kolegów. Jakim
prawem nazwano j^o nazistą? Podobno sprowokowało
go pytanie jakiejś dziewczynki - T o Pan jest nazistą?
„Spontanicznie" wtargnął w płaszczu do Zachęty, nie
zatrzymywany przez nikogo (Jak to? Zatrzymać pana
�Aleksander
Jadtowld*
Olbrychskiego?). W sali już czekał tłumek dziennika
rzy, fotografów i . . . gotowa do pracy kamera. A k t o r po
czekał, aż pójdzie w ruch, wtedy wyciągnął spod płasz
cza Kmicicową szablę i pociął nią kilka fotogramów,
wyrażając tym swe oburzenie.
Zaczęła się dyskusja, miał czy nie mial racji, woźne
go wyrzucono, minister na wszelki wypadek kazał wy
stawę zamknąć. Niestety, brawurowa akcja, przypomi
nająca aktora w dziennikach telewizyjnych, i to nie tyl
ko polskich, miała także inny aspekt - podważyła za
ufanie do dyrekcji Zachęty, która nie umiała ochronić
powierzonych jej prac, a przecież obok, w sąsiedniej sa
li wisiały dzieła Picassa, Salvadore Dalego. Ciekawe,
czy po tym wyczynie znajdą się muzea gotowe wypoży
czyć Zachęcie cenne eksponaty bez ubezpieczenia? Nie
chcę myśleć, co by się mogło stać, gdyby z szabelką
przyszedł ktoś nie lubiący Picassa, np. miłośnik kobie
cej urody.
Atmosfera została podgrzana, o niczym innym nie
mówiono w towarzyskim światku stolicy. Nic bowiem
tak dobrze nie robi sztuce jak skandal. Nawet w odle
głym Barcinie, idąc w ślady Artysty, była pani bur
mistrz wtargnęła do Urzędu Miasta uzbrojona w szablę
samuraja, chcąc zaprowadzić porządek. Ale w tym
przypadku happening skończył się smutno, kaftanem
bezpieczeństwa i odwiezieniem do szpitala w Świeciu.
Ze skandalami jak z tramwajami. Jeden idzie za dru
gim. Dopiero co przebrzmiało echo występu pana Da
niela, który - jakby skruszony - w tejże Zachęcie towa
rzyszy! prezydentowi w odsłonięciu tablicy upamiętnia
jącej zabójstwo Gabriela Narutowicza, deklamując
strofy Norwida - gdy drugi skanadal przyćmił pamięć
pierwszego. Sprowokowała go kompozycja włoskiego
artysry Maurizia Cattelaniego, przedstawiająca naszego
Papieża ugodzonego meteorytem. Przygnieciony ka
mieniem leżał jak Chrystus pod krzyżem z l u d o w c h
kapliczek. Głowę trzymał wysoko, pastorał też wskazy
wał, że Papież nie poddaje się cierpieniu.
MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
sobie ciężar współczesnych problemów Kościoła. Więc
- rozumiem myśl autora - Papież przytłoczony, umę
czony, a przecież nie poddający się. - A dlaczego mete
oryt z nieba? T u już nie umiałem znaleźć odpowiedzi. A czy wie pan, że ten Cattelani to świnia? - A słyszał
pan, odpowiedziałem, że i Caravaggio nie był świętym.
Bandzior, a jakie piękne jest jego Złożenie do Grobu,
które przed kilku laty podziwialiśmy w Muzeum Naro
dowym.
Skandal, którego wyczekiwano, nastąpił. Do akcji
wkroczył nieznany dotąd opinii poseł A d o l f Tomczak
i - jak o niej pisano - Niedobra Nowina-Konopczyna.
Legitymacje poselskie zapewniają bezkarność, nawet
w Zachęcie. Poseł i poślica mocno się natrudzili, by
zdjąć kamień z Papieża. Ciężki był! - skarżył się pan
Tomczak. Salę zamknięto, podobno Cattelani wył z ra
dości. Także nasz kowboj - Wojciech Cejrowski - pró
bował przykryć rzeźbę prześcieradłem, ale ponieważ nie
był posłem, obezwładniono go i wyproszono z budynku.
W takiej atmosferze dyskusja o wystawie zeszła na
daleki plan. A przecież Szeeman swym wyborem zaszo
kował. T y m , co pokazał, i jeszcze bardziej tym, czego
nie pokazał. Każdy z nas może mu mieć wiele do zarzu
cenia. W porządku. T o też wspaniale byłoby wkrótce
po tej zobaczyć następne wystawy - wybory różnych
krytyków, artystów, pisarzy. Takie wystawy widziałem
np. w londyńskiej National Galłery. Bardzo ciekawe.
Jakże chętnie zobaczyłbym u nas wybór zrobiony przez
Czesława Miłosza, Jacka Sempolińskiego i, powiedzmy,
Wojciecha Krukowskiego. Różne spojrzenia.
7
Co ta rzeźba miała wspólnego z ekspozycją? Kurator
wystawy wyjaśniał, że potraktował ją jako hołd oddany
polskiej sztuce i temu, kto jest najlepszym ambasado
rem Polski na świecie.
Zawrzało. Jeszcze przed wernisażem stadko reporte
rów atakowało znane osobistości, krytyków. 1 mnie ob
iegli. Co myślę o rzeźbie Papieża? Próby mówienia
0 rzeczywistych problemach wystawy ignorowano, cie
kawiła tylko reakcja na tę rzeźbę. Czy panu się podo
ba? Kilkanaście mikrofonów podniosło się jak główki
węży. Odpowiedziałem, że jest to raczej publicystyka,
1 jeśli o niej mówić, to nie w kategoriach dobrej czy złej
rzeźby, lecz symboliki. N o właśnie! - atakowano. Więc
wspomniałem o tym, jak Tycjan czy Velasquez pokazy
wali papieży. Oficjalnych, tronujących. A nasz - mówi
łem - to pielgrzym, następca Piotrowy, który dźwiga na
483
Co było ważne w propozycji Szeemana? Pierwsze:
koncepcja wystawy jako dzieła sztuki, reżyseria nastro
j u , sale zawieszone od podłogi po sufit (plakaty) i dają
ce oddech, z dużym luzem, wręcz teatralny efekt
dwóch wielkich sal - jedna, cała sprowadzona do bia
ławej powierzchni mydła (śmierdzącego). T o Bałka.
Zaskoczenie „zmarnować" całą salę dla takiego pomy
słu? A w następnej, Matejkowskiej - z powidoku bieli
przerzucamy się na szkarłatną plamę krwi. Tylko jeden,
mocno oświetlony obiekt, figura Jana Pawła I I , ugodzo
nego meteorytem. O rzeźbie jako takiej nie ma co mó
wić. Publicystyka. Jeśli spierać się, to o to, co znaczy
meteor? Czy Papież pada, czy się podnosi?
Pytanie, co to ma wspólnego z wyborem dzieł stule
cia? N i c , zwłaszcza że praca Wiocha. Jedyne, co uza
sadnia tę salę, to efekt teatralny. Znakomita koda fina
łowa ekspozycji, którą oglądało się z żywym zaintereso
waniem. A u t o r pokazał, co jego zdaniem - cudzoziem
ca, eksperta - jest ciekawe w sztuce polskiej. Więc cel
ny wybór obrazów Jacka Malczewskiego i Witkacego.
Zabawne zestawienie napuszonego autoportretu Mal
czewskiego ze stojącą naprzeciw woskową figurą - au
toportretem Pawła Althamera, żałosnego w swej nago
ści. Ciekawie skontrastowane intymne rzeźby A l i n y
�Aleksander Jackowski*
MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
Szapocznikow z konstruktywistami, Kantor z akwarela
mi Nikifora. Włączenie jego do panteonu sztuki „wyso
kiej" dla mnie oczywiste. Nieraz to postulowałem. Da
lej - mądte wyeksponowanie filmów o walorach pla
stycznych (Hasa, Trelińskiego). Plakat. T o oczywiste,
właśnie w plakacie mamy wybitne dokonania w skali
światowej. (Idąc tym tropem, dodałbym karykaturę po
lityczną, rysunki Mleczki, Czeczota, Dudzińskiego).
A czego brak? Kolorystów! W pierwszej chwili po
myślałem - jak to? Przecież walka o sztukę toczyła się
u schyłku okresu międzywojennego właśnie za sprawą
kapistów. A t u - nikogo. Sam byłem emocjonalnie
związany z koloryzmem i nagle Szeeman kazał m i spoj
rzeć inaczej. Koloryzm był w swoim czasie naszą polską
wojną o sztukę, wojną z Bractwem św. Łukasza, ale
z perspektywy osiągnięć? Z petspektywy Paryża, Bonnarda...
Czego bym bronił? Makowskiego (Tadeusza), może
Nachta-Samborskiego, Potworowskiego. A l e t u już
zmieniamy koncepcję autora. Jego wybór pokazuje bo
wiem to, co u nas nowe, twórcze, ciekawe dla „Europej
czyka". Więc nie dobrze czy nawet świetnie namalowa
ne obrazy. Wówczas bowiem upomnieć się można o wie
lu malarzy, że wymienię Brzozowskiego, Tchorzewskie
go, Lebensteina. Pozostańmy jednak przy założeniach
Szeemana. Idąc jego tropem, zabrakło m i Hasiora (ale
czy pokazano go Szeemanowi w Zakopanem?), fotogra
fii pomnika Haupta i Duszenki w Treblince, a z żyjących
malarzy Nowosielskiego i Tarasewicza.
Czy to dobrze, czy źle, że zrobienie jubileuszowej wy
stawy powierzono „obcemu"? Nie mam wątpliwości, że
to był interesujący eksperyment. Przecież na tej wysta
wie świat się nie kończy.
Tyle o Zachęcie. A l e ze skandalami nie koniec.
W tym samym czasie otwatto wystawę 32 młodych pla
styków w Zamku Ujazdowskim. Publiczność oglądała
wystawione prace, komentując je różnie. Atmosfera się
ożywiła wyraźnie, gdy zaprotestował biskup polowy. Co
go tak wzburzyło? W jednej z sal puszczono wideo A r
tura Żmijewskiego - musztrę z bronią Kompanii Repre
zentacyjnej Wojska Polskiego. Katabiny, wojskowe
kaszkiety, buty, reszta - jak Pan Bóg stworzył. N o
i skandal. Obraza wojska. Przyglądałem się musztrze,
rzeczywiście wybrano niespecjalnie dorodne okazy,
choć nieporównanie masywniejsze od tych na przeciw
ległej ścianie, biedaków z Dworca Centralnego. A u t o r
Paweł Althamer rozebrał tych nieszczęśników i kazał
im tańczyć w koło, trzymając się za ręce Takie nawią
zanie do Błędnego koła Jacka Malczewskiego (a może do
Matisse'a). Żenujące. Rozumiem, że się chce przekra
czać granice tego co jest — a nie jest sztuką" popodważać granice dobrego smaku piękna (robił to już
Rembrandt i nieźle m u to wychodziło) — ale ten numer
z biedakami jest dla mnie żenujący
484
Ponieważ środowisko Radia Maryja do Zamku Ujaz- i
dowskiego raczej nie uczęszcza, pozostał niezauważony
ukrzyżowany demon (?) z dziwnym krzyżem nad głową.
Czarny, satanistyczny? Czy uda się mu ocalić od skan
dalu?
Problem jest szerszy, nie da się ograniczyć do jedne-!
go dzieła eksplodującego skandalem. Sztuka dzisiejsze
go czasu szokuje, daleko wykracza poza tradycyjne for
my. Tego się nie zmieni, nie cofnie. Artyści szukają no
wej przestrzeni działania, badają coraz to inne środki
ekspresji. Muszą atakować wyobraźnię i wrażliwość od
biorcy, który - tak jak i oni - jest poddany presji tele
wizji, otępiany brutalnością, wciąż zaskakiwany świa-!
domością rzeczy strasznych, przed którymi każda próba
ucieczki jest złudzeniem. Żyjemy w świecie, którego
sztuka zmienić nie jest w stanie. Uciekamy w nią, ale
tylko przeszłość, już ucukrowana, może nam zapewnić
poczucie bezpieczeństwa. Problemem staje się więc nie
zdetzenie z dziełem, które szokuje, ale miejsce, w któ
rym wiemy, że go nie spotkamy, bądź takie, w którym '
chcemy być zaskakiwani, szokowani, zmuszani do re
fleksji. Rada, najbardziej prymitywna z prymitywnych
może być tylko jedna — wyraźna stratyfikacja galerii
Świadomość że t u — w Centrum Sztuki Współczesnej
— zobaczę wszelakie ptóby udane i nieudane płaskie
i głębokie rodzime i z całego świata natomiast zupet
nie inne doznania czekają mnie w Muzeum Narodo
wym Kordesardzie i Zachęcie (oeraniczam sie do
Warszawy) Bvć może edvbv Zachęta stała sie galeria
środka ookaz iaca d ieła doir ale snra d one
e
rokim sp
n e k t rum a r tystycz
t l tv n yc h propozycji• mórib™
og ym
w niej zobaczyć zarówno wybór bzeemana, jak tez obr a z Tl a c lic a c» i p n n i •
r Ki I •e c o p r a r i KkI Lni i e I n i ?i K a i ń
I a n iIca nzip*
f o n
L-o
ł H '
Ab k
k
k
ta Hasiora, Abakanowicz, a także najciekawsze, juz
„sprawdzone dzieia mtodycn. Natomiast rzeczy nowe,
eksperymentalne, zwrócone k u własnej (młodej pu
bliczności niechby przyciągały uwagę w Zamku Ujaz
dowskim. Nie ze t u lepsza sztuka, tam gorsza, tylko
selekcja z mysią o odbiorcy. O ukształtowanej (tak się
juz dzieje.) własnej publiczności, kręgu krytyków. la
ką hmę programową ma galeria Poksal Studio - a na
drugim biegunie Zapiecek, galeria Napiórkowskiej.
W centrum Kordegarda, Zachęta. Zwróćmy uwagę, ze
tak się dzieje z
Y ą . Festiwale Muzyki Wspólczesnej są okazją dla debiutów, eksperymentów, nato
miast Filharmonia pokazuje dzieła juz sprawdzone, ta-1
kie, które firma rekomenduje swym słuchaczom.
Bronię prawa do satysfakcji estetycznej - nazwijmy
to starszej publiczności i prawa młodych do ekspery-1
mentu, do wiedzy o tym, co - gdzie aktualnie powsta
je. Szczególna sytuacja postawangardy wynika z wielu
przyczyn, których analiza nie jest na tym miejscu moż
liwa. Zwrócę więc tylko uwagę na okoliczności, które
towarzyszą współczesnej twórczości plastycznej:
m u z
k
�Aleksander ]ackou/sk¡*
MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
-załamanie systemu wartości. Zanegowanie katego
rii piękna,
- rozszerzenie granic estetycznych i etycznych. Szok,
zaskoczenie jako kategoria estetyczna,
Bydgoszcz
Konkurs i m . Teofila Ociepki i wystawa prac. Ważny
powód, by zastanowić się nad tym, czym jest twórczość
spontaniczna, powstała z wewnętrznego napięcia, taka,
którą nazywamy A r t Brut, surowa, naiwna, prymityw
na. O tym, jak jest dziś postrzegana, świadczy warszaw
ska decyzja Haralda Szeemana włączenia do panteonu
sztuki polskiej X X wieku Łemka, mieszkającego w Kry
nicy - Nikifora, a we Francji niepodważalna pozycja
H e n r i Rousseau.
- konkurencja, walka o prawo do własnego głosu.
Krzyku. Nawet grymasu. Działa dziś na świecie więcej
artystów plastyków, niż i c h żyło na całej przestrzeni
wieków!
- wielość form ekspresji wizualnej: fotografia, film,
wideo, plakat, moda haut-cuture, reklama, wzornic
two, grafika komputerowa,
Malarstwo profesjonalne wydaje się tracić energię,
a twórczość ewoluuje, szukając nowych obszarów zwią
zanych z komputerem, operowaniem światłem i dźwię
kiem. Kryzys sztuki? Kultury? A może tylko zmiana
form ekspresji?
- włączenie przeszłości w nasze życie, łatwość podró
żowania, przeżywania dzieł muzealnych, reprodukcje,
powszechna dostępność płyt, albumów,
- odrzucenie sprawności rzemieślniczej jako ważne
go kryterium oceny, co sprawia, że kryterium takiego
trzeba szukać w samym dziele, systemie, w jakim funk
cjonuje.
Jednak gwarancją tego, że twórczość potrzebna jest,
zarówno temu, kto ją uprawia, jak i odbiorcy, jest zja
wisko, z jakim mamy do czynienia na tej wystawie. N a
zwy są kalekie, niewiele wyjaśniają. Mówimy „naiwni"
(Francuzi nazywają i c h pięknie „malarze czystego ser
ca"), mówimy A r t Brut, czyli twórczość nie poddana
wpływom kultury, samorodna, ale są to tylko ogólniki.
Istota twórczości tu prezentowanej polega na tym, że
jest ona emanacją ludzkiej osobowości, wyraża świat
duchowy bezpośrednio, bez posługiwania się konwen
cjami. Wydawać by się mogło, że jest to malarstwo po¬
za czasem poza miejscem, związane tylko z osobowo
ścią twórcy. T a k z n i m nieodłącznie związane jak nie
powtarzalne są linie papilarne. Spójrz, od razu widzisz
Żarski a tam Chełmowski, Rebelski, Wałęga, Ko
sek Łączy ich talent, niesamowita intuicja malarska,
pozwalająca znajdować - nie szukając rozwiązywać
trudne problemy artystyczne nie myśląc o tym jak to
się robi czy robiło Łączy ich to że żyją sztuką że dla
wielu jest ona jedyną formą istnienia wręcz koniecz
nością A przecież każda osobowość zwłaszcza wybit
na jest inna można więc o ich twórczości D o w i e d z i e ć
za Mironem Białoszewskim że jest „osobna".
W takiej sytuacji nie może dziwić szukanie przez
twórców „nisz", własnych form wypowiedzi, które ma
ją ich wypromować. W tłoku, aby zostać usłyszanym,
ttzeba krzyczeć. Rzeczą krytyki jest porządkowanie fak
tów, ale krytyka obumiera. Nie ma forum dla wypowie
dzi, redaktorzy opędzają się nawet od współpracowni
ków redakcji. Przy t y m obok krytyki „merytorycznej"
jest także zjawisko lobbingu, tworzenie się różnych
mód, w których sława, popularność i sukces finansowy
wcale nie pokrywają się z ocen^. krytyki. Dla mnie zna¬
komici, najwięksi: Nowosielski, Panek, Tarasewicz,
Siennicki, w każdej publicznej ankiecie przegrają z D u
dą Graczem. Też zresztą dobrym, tyle że „inaczej".
•
•
•
Dopisuję w korekcie. A b y nie zaogniać sytuacji, A n ¬
da Rottenberg, postanowiła, w porozumieniu z mini| strem, ustąpić ze stanowiska. W zamian minister miał
ją mianować swym pełnomocnikiem do spraw muzeum
sztuki współczesnej, a także powołać w skład zespołu,
który wybierze jej następcę. N o i co? Pan minister wy
cofał się, a A n d a Rottenberg dała ogłoszenie w gazecie
-szukam pracy. Wstyd.
Tenże minister zwalnia kompetentnego dyrektora
Ośrodka Dokumentacji Zabytków. M a prawo, ale po
daje przez swego rzecznika kłamliwe uzusadnienie - za
wynajęcie domu, wiedząc, iż właśnie za to został zwol
niony poprzedni dyrektor, nie mówiąc już o tym, że
„prosiło" go o to właśnie ministerstwo.
Największym skandalem jest to, co się dzieje dokoła
nominacji ministrów kultury. Decydują motywy poli
tyczne, szuka się miejsca dla kogoś, kogo nie można za¬
trudnić gdzie indziej. Poniewać zdrowie, oświata, gospodatka wymagają kompetencji. Tylko na kulturze
i zna się każdy.
Konkurs, którego plonem jest wystawa, nazwano
imieniem Teofila Ociepki. Ociepka, choć Ślązak,
ostatnie lata życia spędził w Bydgoszczy, a należał
obok Nikifora do najbardziej znanych malarzy „naiw
nych". Mistyk, okultysta, święcie wierzący w księgi,
które czytał, miał poza tą naiwnością cechy, które wy
rażają istotę założeń konkursu i ramy tej wystawy: au¬
tentyzm, ekspresję, osobowość, intuicję twórczą. A u
tentyzm. A więc odnalezienie w sobie tego tonu, któ
ry jest mój, nie wyuczony, prawdziwy. T u nie ma kal
kulacji, nie, ma wyboru środków, konwencji. Jestem ja.
Ja i świat.
485
Forma dzieła jest syntezą widzenia i możliwości wytazowych. Syntezą nie wymyśloną, nie szukaną, ale da
ną. Każdy z bohaterów wystawy poproszony, by nama-
�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU 1 OKOLIC
lowal coś w innej konwencji, byłby bezradny. O n two
rzy, rozbudowuje to, co jego, własne.
Artysta uczony wybiera spośród wielu możliwości,
świadomy tego, co i gdzie powstaje. Pozbywa się bala
stu wiedzy, by zostać sobą. Nasz bohater niczego nie
wybiera, buduje swą twórczość od środka. O d tego, co
jest tylko jemu dane. Nieraz wydawać się może, że
chroni g o jakaś psychiczna blokada, inny b y się zała
mał, słysząc opinie sąsiadów, kolegów - on na to nie
zważa, robi, co chce. Może nawet w pewnych przypad
kach to, co musi.
Mówimy: naiwny. A czym jest w sztuce naiwność?
Czym, jak nie synonimem dobroci, poezji, niewinności.
Oglądam obrazy pani Bronisławy Babik, jeden zatytu
łowała Aniołowie malują skrzydła motylom. Piękne!
Przecież to czysta poezja. Inna malatka pani Barbara
Chęcka pisze na malunku: „Śniło mi się, że wychodzę
za mąż". Piękne, szczere, niezwykle lakonicznie malo
wane obrazy. Czuję w nich trud, ogromny wysiłek, któ
rego efektem jest t a lakoniczność. Dostrzegam człowie
k a . Coś, o czym zazwyczaj nie myślę, oglądając dzieła
profesjonalnych artystów. W obrazach wielu uczestni
ków konkursu, a są nimi przecież także ludzie z Domów
Opieki Społecznej, dominuje powaga. Potrzeba twór
cza bywa tak silna, że realizują ją czasem niewiarygod¬
nym wysiłkiem. Nie chcę przytaczać nazwisk, n a wysta
wie mówi za siebie sam obraz i nie powinna tego wra
żenia przesłaniać litość nad kalekim chłopcem, który
może malować tylko leżąc na podłodze, lewą ręką. Ale
jak wrażliwie, jak pięknie malować! Na poprzednim
konkursie przeżyłem chwile takiego wzruszenia, ż e do
słownie odebrało m i głos. Wręczałem pierwszą
dę „komuś", kto przysłał kartony, znakomite w kolorytakie które śmiało mogłyby wisieć w każdej g a
lerii. I zobaczyłem tego ,kogoś" n a wózku inwalidzkim,
rozbiegane trzepoczące ręce piękne gorejące oczy
I t o o n malował t e prace' Poczułem się nieswojo, zdrovyy sprawny Sądzę że t o jest drugi aspekt wystawy,
to czym. jest ona dla uczestniczących w niej malarzy
T o nie komercja nie nonis czv zabawa ale sprawa no
ważna. Sens życia, sposób na samotność, cierpienie,
starość Nie n r z v D a d k i e m właśnie wtedy gdy aktvw
ność'zyc,owaie kończy odchodzą maiomi L o s t a i e
nusrka reskn
-a p r a c a krórei hiż sie nie' wykonu e
- właśnie wtedy tak wielu ludzi znajduje nowy sens -
Prawdziwych „naiwnych" n i e jest wielu, natomiast
moda na naiwnych, zwłaszcza na zachodzie Europy
i w Stanach Zjednoczonych, spowodowała, że pojawiło
się wielu malarzy, nawet profesjonalnych, pracujących
„w stylu naiwnym". Komercja dotarła nawet t u , gdzie
- zdawałoby się - wszystko jest jej zaprzeczeniem. Na
szczęście w Polsce takich pseudonaiwnych mało.
A i u profesjonalistów zabawa w naiwność wygląda ża
łośnie. Chociaż stereotyp „naiwności" może być twór
czo wykorzystany, co widać było w Bydgoszczy.
Widuję wiele wystaw, profesjonalnych artystów,
amatorów, ale ta wzrusza mnie szczególnie. Tyle w niej
piękna, świetnych obrazów, ale i odwołań do ludzkich
losów. Przejmujących, kiedy widzimy malarstwo odda
jące stan ducha, obsesyjne, ukazujące piękno, ale
i brzydotę świata. Piękno, ale i brzydotę ludzi. Ponie
waż twórczość rodzi się zarówno z zachwytu, jak i z go
ryczy. Z dobra i cierpienia.
2
w
rn
co
inni
m a i iwaniii
Zzauważam
I Z ' , uf ww s^z yr skt Kr i hc n . c z«^71.^1^'
uiosc
ś w i a t a , po¬
i
rrzeoa
mu.
WODCC
\/ 1 '
H *
L- i *
t
'L-"
.ary. maiują urni. spokojni o u ^ j a *
l ę c ^n m
ie
tmiamy
e ł h Toyc
f Wt a ^K i m dla
cia
w id
a zaa
' ' K
'M
l
b
maiują
any
naiwność nie jest częsta, nywa aarem, ta* ja* jest n i m
taient. 10 o n pozwaia w poznym w i e K u przeżyć arrystyczną przygodę. Nielicznym.
486
Oświęcim
W związku z konkursem na Małe Ojczyzny mieliśmy
spotkanie z władzami miasta. Prezydent, wojewoda,
marszałek. M y słuchamy, oni mówią, długo, z wyrzu
tem. Dlaczego wszystkich interesuje tylko obóz? Prze
cież jest miasto, piękne, zadbane - a „wy" ciągle utoż
samiacie je z obozem. Rozumiem ich ból, gdyby nie
obóz, wszystko byłoby inaczej, goście powiedzieliby, że
piękna tu zieleń, bogate sklepy, uprzejmi ludzie, dobra
władza. A tak przyjadą ze świata, głównie Żydzi, tylko
obóz ich interesuje, dziwią się, że dokoła jest jakieś
miasto. Dla nich Oświęcim to obóz. Nawet jedzenie ze
sobą przywożą, tak jakby to była pustynia jakaś. Zoba
czą gdzieś antysemicki napis i już krzyk, jakby tylko na
to czekali. Żalą się więc nasi gospodarze i rozumiem ich
gorycz, tłumaczymy więc, że w świecie to miejsce ma
tylko jedną konotację - obóz śmierci. Dlatego tu piel
grzymują młodzi ludzie z Izraela, politycy, dostojnicy
państwowi. Ich optyka jest inna niż miejscowych, inne
obawy, inne skojarzenia. Przypominam sobie epizod
z czasu PRL-u. W mieście odbywała się duża, młodzie
żowa impreza. Przyjechaliśmy całą
Centralnego
Ośrodka Metodyki Upowszechniania Kultury {skrót
brzmiał Comuk) Co widzimy Na placu wielki trans
parent Dziś Oświęcim jutro Moskwa" Oczywiście
chodziło o to że w Moskwie miałv sie wkrótce odbvć
jakieś międzynarodowe^ soorkania młodzieży ale mv
odczytywaliśmy sens naoisu inaczej niż sosoodarze Im
Oświęcim nie kojarzył się z obozem.
7
-
Pamiętam, jak po raz pierwszy pojechałem do
Oświęcim.a z jakąś delegacją zagraniczną. Słońce,
pięknie, masa młodych ludzi na ulicacach. Ja się dzi
wię, moi goście też, przecież to ma być Auschwitz,
a jest normalne, młode miasto. Było to jakieś dwa lata
�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
po wojnie, mało kto jeszcze tu przyjeżdżał. Pytam
(np. rzeźba naśladująca wagony, którymi zwożono
więźniów).
o obóz. Obóz? Chyba tam, ktoś wskazuje kierunek.
Obóz? Nie wiem... Obóz? Cholera by go wzięła... Dla
O Auschwitz jeszcze jedno chciałbym powiedzieć,
czego? Zagrodzili drogę z jednej części miasta do dru
giej, szła przez ten obóz. Co to komu szkodziło, że się
stał się tematem kompozycji plastycznej.
rowerem przejechało?
A u t o r zareagował na spowszednienie obozu, na je
Rozmawiam, rozumiem. T o cmentarz świata, Euro
go wykorzystywanie w różnych sytuacjach - zapropo
nował klocki lego, z których każde dziecko mogłoby
py, Holocaustu. A l e na tym cmentarzu nie ma ani jed
nego grobu mieszkańca Oświęcimia. Obcy cmentarz,
sobie zbudować własny obóz. Mówi się, że współcześni
artyści oderwani są od życia. Niesłusznie. Trzeba tylko
gdzie nikt nikomu świeczki nie zapali. Wkrótce wcią
dostrzec, jak na to życie reagują. Negacja też jest po
gnąłem się w dyskusję dotyczącą oświęcimskiego po
mnika. Ogłoszono na niego konkurs. Patronowały mu
stawą. A lego Zbigniewa Libery podobnie jak dzieło
Magdaleny Abakanowicz mówią o dramacie naszych
najsłynniejsze nazwiska architektów, rzeźbiarzy. Nie
było po wojnie konkursu z równie wybitnymi jurorami,
czasów więcej niż rozsiane po Polsce martyrologiczne
rzeźby z powykręcanymi na wszystkie strony członka
z taką ilością nadesłanych projektów. Wybrano polski:
mi. Zwróćmy uwagę na to, jak ważny jest w dziele ar
tysty takt. Dystans. Krzyk brzydzi, patos zamienia się
Jerzego Jarnuszkiewicza, Oskara Hansena, Juliana Pał
w kicz.
nieczęsto spotyka się dzieło, które
k i . Był to nieprawdopodobny wręcz sukces, t y m b
a r Naprawdę
wytrzymuje miarę patosu, w którym on nie razi i nie
dziej że mowy nie było o kurtuazji, a koncepcja projek
odrzuca. T a k i m jest Osipa Zadkina pomnik spalonego
tu zachwyciła jurorów. Ale nie polskie władze, nie Cy
rankiewicza, nie działaczy i artystów, którzy byli więzie
miasta stojący w Amstetdamie. Ogromna postać czło
ni w obozie. Zarysowały się dwie koncepcje: jedna
„obozowiczów" - odtworzyć w pełni kształt baraków,
zasieków, dróżek, placów. Skansen. Tak jak było. D r u
ga: skierowana w przyszłość, mająca przyszłym pokole
niom przekazać dramat tego miejsca, jego ekspresję.
Pierwsza dawała satysfakcję byłym więźniom. Tak to
było! Mogli powiedzieć bliskim. Druga tworzyła wizję
wieka, w bezsile wznosząca ręce ku górze, wypalona
w środku. Wielkie dzieło. Patetyczne, tak jak są nimi
symfonie Beethovena, Walhalla Wagnera czy śmierć
Izoldy. Pomyśleć, mogliśmy mieć tę rzeźbę w Warsza
wie. Przecież powstałą z myślą o niej, o tragedii palo
nego miasta Zadkin proponował ją naszym władcom
ale zbyt daleko odbiegała wówczas od t e o co się mie
obozowego koszmaru. Polegała na reżyserii nastroju,
w czym swoją rolę odgrywały autentyczne elementy.
Obóz bowiem w tamtym czasie b y ł na poły zniszczony
domy snalone baraków "ostały tr~onv nieców i korni
ny. Wywoływało to bardzo silne wrażenie. Otóż auto
ściło w ramach socrealizmu Ciągle wówczas myślano
o tym co sobie pomyślą radzieccy towarzysze Ale po
wstało i u nas dzieło wielkie, może jedno z największycK na świecie Na miejscu kaźni setek tysięcy ludzi.
W Treblince
7
rzy D o l s k i e e o oroiektu zakładali że wszystko to D O Z O
stanie nietknięte, dokument martyrologii. Teren obo
Treblinka
zu m i a ł a urzec.nać czarna droga ukośnie przechodząc
nr-ez zniszczone baraki ścieżki'i clące o b o z o w Zawsze
e Tak ją komuś pokazuję, tym razem moim dzieciom.
akbv to b v ł o -awies-ona w oowietrzu ŁJil^ria z którei
Woziłem do Treblinki Wiktora Szkłowskiego, radziec
w i W l a l ł z" bliska haraki nie r w u L i a r Świerośr
kich rzeźbiarzy i historyków sztuki, francuskich przyja
rem
mieisra Ti . . nieoęaą
nie
łlina pono
ciół. Jadąc z Mazur, miałem w pamięci złą drogę, ale te
cegc-miejsca,
jeau K a n a p e K z ęauną
raz była już straszna. O d pół wieku nikt jej nie popra
wieaziai mi j a r n u s . K i c w i c . . n co s i ę stanie po latacn,
wiał, to już kraniec Europy, dzikie ziemie. W centrum
gfjy te trzony pieców uiegną znaczeniu
pytaiem.
Polski! Most, którym strach było jechać, kręte, nie
^ a s z r o m swoje oapowicuzm.. woraz się trocnę zmie¬
oznaczone odnogi, brak tablic informacyjnych, które
ni, ale zostanie sita ekspresji tego miejsca.
jeszcze kilka lat temu były. Ktoś, kto ma wolę i zna ję
„Obozowicze" nie chcieli tego uznać. Dla nich upa
zyk polski, trafi, ale cudzoziemiec? Tabliczkę informu
miętnienie oznaczało odbudowę spalonych baraków,
jącą „Muzeum martyrologii w Treblince" spostrzegłem,
z narami, słomą, no i solidny pomnik figuratywny, p o d
ale... już daleko za wsią Treblinka. Zawsze, kiedy
którym delegacje mogły składać wieńce. Pytałem Ewę
wchodzę na teren byłego obozu (tego, do którego kie
Szelburg-Zarembinę z Komitetu Więźniów, a co, g d y
rowano transporty Żydów z getta warszawskiego),
deski zmurszeją, dach się zapadnie... Zrobi się nowe, na
ogarnia mnie wzruszenie. Patos i nastrój tego miejsca,
wzór dawnych - odpowiedziała.
w którym kamienie, niebo, jałowce i sosny tworzą prze
Skończyło się to kompromisem. Szkoda. W sztuce
strzeń zupełnie wyjątkową. Porażającą. Nie śmiem po
kompromisy nie popłacają. Połączono, wbrew pierwot
wiedzieć pięknem, ponieważ to pojęcie rodem
nej decyzji j u r y , kilka projektów w jedno, nasz „czysty"
7 tstety*"
w linii myślenia z paroma włoskimi, werystycznymi
ki zupełnie tu nie pasuje. Cmentarz. Jeden z najwięk-
487
�Aleksander Jackwski*
MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
szych w Europie. Niezwykły. Bez grobów. Wszędzie,
gdzie stawiam stopę, mogą być ludzkie ptochy, są, prze
mieszane, wtopione w ziemię. Cmentarz zabijanych
w tym samym czasie, bezimiennych. Kamienie-ostro
słupy, duże i małe, o różnym kształcie i zabarwieniu,
symbolizują miejsca, z których przywożono transporty,
imiona mordowanych. Jest ich wiele, tysiące - martwe
kamienie, sztorcem ustawione, na podobieństwo ma
cew, ale bez żadnych dekoracji, słów, gestów. N i k t ich
swoim zmarłym nie stawiał, bo i ci, co powinni, sami tu
leżą. Jest w tej przeraźliwej scenerii pustka, wielkie nie
bo rozpięte nad cmentarzyskiem, przyroda, aż krzyczą
ca swoją bezwzględnością. Czas upływa, jałowce rosną,
jak siostry tych kamieni, zielone, żywe, obojętne. T o
one są jak głaz nieczułe, kiedy kamienie płaczą. Każdy
z nich jest inny, jak ludzie, którzy tu leżą.
Treblinka jest dziełem dwóch architektów z W y
brzeża: Zygmunta Haupta i Franciszka Duszenki. Jest
pomnikiem o wielkiej sile wyrazu. Takim, który uru
chamia wyobraźnię, zmusza do refleksji, uświadomie
nia sobie tego, co wydaje się niemożliwe. Przyzwyczaili
śmy się mówić - Holocaust. Naturalnie, jak wiosna,
burza, śmierć. A w scenerii Treblinki to słowo nabiera
mocy. Poraża.
Zawsze, gdy jestem w Treblince, czuję się tak, jakbym
odbył ważną pielgrzymkę. Nie mówię i zauważyłem, że
nikt z ludzi, których tam przywiozłem, nie miał ani chę
ci, ani odwagi mówić póki nie odeszliśmy daleko.
Jordanów-Wysolca
Dwór na Wysokiej. Masywny, renesansowy, obronny,
z kamienia, dwupiętrowy. Niegdyś pewnie górujący
nad pobliskimi domami, teraz po części wtopiony
w otoczenie, w zieleń. Kilkadziesiąt metrów w dół, k u
szosie - brzydki, za to duży budynek straży pożarnej,
w bok - szkoła. Przed wejściem trawnik i luka w koro
nie drzew, przez którą widać rozległy, przepiękny kraj
obraz. W dali, już niewidoczna, Chabówka, Rabka.
Dwór odbudowali Pilchowic Ania, pełna gracji, poetessa, z wielką prostotą i kunsztem śpiewająca stare
kancjonały, pieśni renesansu i średniowiecza, i jej mąż
A n t o n i , z gorejącymi oczami, ruchliwy, niewielki, mo
że dlatego tak przywiązany do lutni. Muzyk. Lutnista,
wykształcony w Anglii, istota niespokojna, ciągle w r u
chu. Koncertuje (ok. 200 występów rocznie), prowadzi
Akademię Chorału Gregoriańskiego, szefuje Bractwu
Lutniowemu. Twórca i gospodarz tego domu - Dworu
Wysokiej.
Przyjeżdżam t u , kiedy tylko mogę. T o jedno z moich
ulubionych miejsc w Polsce. Pilchów poznałem
w związku z konkutsem na Małe Ojczyzny. Ich siedzi
ba jest dobrym przykładem dzisiejszego rozumienia po
jęcia małej ojczyzny. Wywodzi się z ojcowizny, tak jak
niemieckie Heimat. A l e po wojnie, gdy pół Polski zo
stało pozbawione rodzinnych domów, migrowało, wę
drowało, zaludniało ziemie zwane odzyskanymi - ojco
wizna straciła sens. Spotykamy jej ślady w telewizyj
nych serialach, ram gdzie domy służyły kilku pokole
niom, gdzie stanęły rodzinne grobowce, ale współcze
śnie mała ojczyzna to miejsce ptzeze mnie oswojone,
w którym czuję się u siebie, działam, zmieniam mój
świat, tak jak chcę i mogę. Mała ojczyzna to także
świadomość miejsca, jego historii, losu. T o coś, co chcę
po sobie pozostawić przyszłym pokoleniom.
Dwór na Wysokiej to pamięć Żeleńskich, teraz zde
rzona z rodzinną (Ani) tradycją sienkiewiczowską, to
miejsce najbardziej rozśpiewane w Polsce, do którego
przyjeżdżają setki i tysiące ludzi z całego świata, muzy
cy, zespoły, specjaliści muzyki renesansu, młodzi i doj
rzali. T u odbywają się międzynarodowe spotkania, kur
sy mistrzowskie, tu spotkałem zespół śpiewaczy z Biało
rusi, stare i młode kobiety, wzruszone serdeczną gości
ną, Szkolę Kultury i Uśmiechu z Petersburga, grupę
kilkudziesięcioosobową, która uprawiała tańce i muzy
kę renesansu maski i kukiełki. Wspaniałych ludzi.
Oczywiście dwór kosztuje, wymaga nieustannych
starań, zabiegów o sponsorów. Ciągle się jest na grani
cy bankructwa, ale kiedy się wydaje, że to koniec znajduje się instytucja, fundacja, oferujące swą pomoc.
My, jurorzy Fundacji Kultury, też się do tego przyczy
niliśmy, przyznając Pilchom I nagrodę w drugiej edycji
konkursu. Dwór się rozwija, obrasta w nowe pomiesz
czenia, przybyła zabytkowa chałupa, ocalona przed
zniszczeniem (obecnie noclegownia młodzieży), kuź
nia, zmieniona na warsztat, podziemia dworu, teraz wy
łożone zabytkowymi płytami, które niecnota ksiądz
wyrzucił z kościoła, zastępując nowymi. W podzie
miach tych będą wystawy malarstwa, fotografii.
I t u dochodzimy do istotnego dylematu - dla kogo
to wszystko? Dla gospodatzy (sposób na życie), dla go
ści, jak juz powiedziałem - licznych, trochę dla dzieci
i młodzieży ze wsi. Trochę, ponieważ wieś i dwór to
dwie różne rzeczywistości. Wieś ma dom kultury, pop
kulturę, muzykę głośną i nieskomplikowaną - dwór aż
dyszy kulturą elitarną, wzniosłą i piękną. A l e porozu
mienia nie ma, to znaczy jest, ale tylko przez Kościół,
w którym Pilchowie śpiewają (zresztą nie to, co lubią
patafianie), i szkołę, gdzie Pilch uczy muzyki. Tylko te
punkty są styczne, wyczuwalny jest antagonizm dworu
i wsi, nie taki co prawda jak niegdyś, gdy w czasie raba
cji Szeli chłopi rżnęli panów ze dworu, ale związany
z różnicą modeli kultury, zachowań. Dwór jest na ze
wnątrz wsi. Pewnie drażniący tą muzyką, której wsi
trudno słuchać, drażniący swoją obcością. Nagroda dla
Pilchów to była nagroda dla nich za ich pracę we dwo
rze, za popularyzację kultury mieszczańskiej, dworskiej,
za ro co dają młodym ludziom zainteresowanym daw-
488
�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
ną sztuką. Tak jest w większości przypadków, z który
mi się zetknąłem. Po jednej stronie państwo, po drugiej
wieś. T o prawda, panowie kokietują wieś, ale są
w swym modelu życia, kultury dla tej wsi obcy.
Jest jednak wśród laureatów konkursu na Małe O j
czyzny przykład współdziałania jednej i drugiej społecz
ności. Byłem tam ostatnio późną jesienią i odwiedzam
to miejsce, kiedy rylko mogę. Jest to:
Nadrzecze
Fundacja Kresy 2000. Wymyślił j ą i stworzył aktor war
szawski Stefan Schmidt. Osiadł w wiosce pod Biłgora
jem, niedaleko od miejsca, w którym mieszkali jego ro
dzice. Ojca pamiętano, był doktorem, człowiekiem l u
bianym i poważanym. Schmidt od początku myślał
o miejscu, w którym mógłby działać na rzecz wsi. Dać
ludziom, jeszcze zakorzenionym w kulturze chłopskiej,
to, co cenił w teatrze, muzyce, plastyce. Miał wielu
przyjaciół w Warszawie. Wraz z żoną, Alicją Jachiewicz, krakowską aktorką o zniewalającym wdzięku, po
stanowili stworzyć dom, w którym miejscowi ludzie bę
d ą się czuli u siebie i który się stanie atrakcją dla gości
z Warszawy, Lublina, Krakowa, wybitnych artystów,
intelektualistów, ludzi ze świata kultury, polityki. Za
czął najlepiej, jak było można. O d razu od wspólnej
pracy Na początku wsi stał mocno już zniszczony
krzyż, Schmidt przekonał wieś, by zbudować w rym
miejscu dużą, drewnianą kaplicę. Zaprojektował, vvyry *
sował, zdobył budulec. Nazwisko aktora,
przede wszystkim z seriali i filmów działało zarówno na
dyrektorów przedsiębiorstw iak i na mieszkańców
Nadrzecza. Pracowali razem, on i miejscowi Już był
ich już mówiono o nim z sympatią. A l e dom
nie
wszystko. Postanowił zbudować duży pawilon z ostra
\\ mit?isccm na w\'ster^v koncerty wystawy. Zanro
iektowałeo nanrawde cieknie I funkcjonalnie Rozsa'
d-a B O temperament różnorodne talenty Proiektuie
mała architekturę maluie miał nawet wystawę w la
b u k o w s k i e j Korderardze Ale norrzebne hyły nieniaWiesław
\ o wielu
c z l o w i e k
talentach
Śniewił
i d c n . Urzekła
u r z e K i d on
go atmosfera
dimosrera Nadrzecza
aurzecza. op
e ,
'
cperc
ą,
Y
T
ą
p.csenKą
¿TV
neapo
itansKą.
'
- •
i
n om .aspie aii
jemu. u r u p a starycn KODiet w swycn wiasnycn stro-
jacn, cudownycn, sziacnetnycn, zaprzeczającycn są
dom o norrorvacui. strojom, które s ą w nasze, kulturze
najstarsze, niezmienne od średniowiecza. 10 nie byt
tolklor wyreżyserowany popis w kostiumach. U c h m a n
byt zachwycony. Zadziałał, poprosił zaprzyjaźnionych
malarzy, by ofiarowali na rzecz powstałej w Madrzeczu
fundacji po jednym obrazie. L U tez m e odmówił,
przewiózł je za darmo do Nowego orku. Konsulat po¬
larów zasiliło program fundacji. Powstał budynek nie
tylko ładny, ale i użyteczny.
Kiedy w związku z konkursem na Małe Ojczyzny przy
jechałem przed trzema laty do Nadrzecza, mogłem zapo
znać się z tym, co było, zobaczyć filmy Janusza Kędziora,
naprawdę dobre, profesjonalne - dokumentujące
z wdziękiem imprezy: teatralne - Zemstę Fredry w wyko
naniu warszawskich aktorów (Cześnika grał Stefan
Schmidt); koncerty Janusza Olejniczaka i innych utytu
łowanych muzyków; recitale poezji Teresy Budzisz-Krzyżanowskiej (Norwid!), Wojciecha Siemiona; wystawy
obrazów Antoniego Fałata, Maśluszczaka, Dudy Gracza.
Pierwsza liga, nie żadne namiastki. Frekwencja zawsze
ogromna, raz, kiedy byłem, cały dzień padało, ale na sa
li nie widziałem wolnego miejsca. Przywlókł się w tym
deszczu kulawy człowiek z Biłgoraja (8 km). Chciał zo
baczyć występ, tyle słyszał o tym miejscu. Ugoszczono
mi zaimponowało - rolę gospodarzy przejęli lu
dzie ze wsi. Organizowali przyjęcie, wcale nie skromny
poczęstunek, zachęcali, opiekowali się przyjezdnymi go
śćmi, jako że każda impreza ściąga znajomych i niezna
jomych Schmidta z Lublina, Warszawy.
Program nigdy nie jest sztywny, kiedy byłem ostat
nio, po koncercie wszedł na estradę wójt, w kapeluszu,
wygłosił zgrabną orację, a po kilkunastu minutach
wiersze swoje czytała dziewczyna z sąsiedniej wsi. Śpie
wały staruchy, ale jak! Oczywiście na początek Pieją
kury, pieją... spopularyzowane przez Grzegorza Cie
chowskiego (to teraz ich hymn).
Panu Schmidtowi Fundacja Kultury (inicjator i or
ganizator konkursu na Małe Ojczyzny) przyznała I na
grodę. Okazuje się, że można dać ludziom sztukę wyso
kiego lotu, trzeba to tylko umieć i chcieć.
Rzepczyno
Wieś liczy 200 mieszkańców, z których pracę ma 7.
Gmina maleńka, biedna, wśród ludzi nastrój bezna
dziei. Inercja. Oczywiście alkoholizm.
Po likwidacji pegeeru zostały zniszczone zabudowa
nia, duży dwór, a właściwie pałac, wypalony w czasie
wojny, zdewastowany. Z n i m właśnie związany jest pro
jekt, zgłoszony na konkurs „Małe ojczyzny - tradycja
dla przyszłości". Wytypowaliśmy go, jurorzy w Fundacji
Kultury, do puli finałowej, dlatego też trzeba było do
tego Rzepczyna pojechać, zobaczyć, co tam się dzieje,
co zrobiono. Już przyzwyczailiśmy się do tego, że każdy
wyróżniony przez nas projekt jest inny od pozostałych,
niepowtarzalny, związany ściśle z osobą lidera. Oczywi
ście w naszej rzeczywistości musi mieć instytucjonalne
zaplecze, fundację, stowarzyszenie. Także t u mamy sto
warzyszenie Towarzystwo Pracy Twórczej, ale w istocie
wszystko opiera się na jednej osobie. Niesamowitej. N a
pani Zofii Langowskiej.
mógł w zorganizowaniu aukcji. Kilkanaście tysięcy do
489
�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
Niewielka, korpulentna, wygląda na pracownika
frontu kultury, bibliotekarkę. I taką była do czasu, gdy
uznała, że może zrobić dla świata i ludzi nieporównanie
więcej. Sympatyczna, niepozorna. Dłonie najchętniej
trzyma na biuście. Uśmiecha się takim trochę zawsty
dzonym uśmiechem petenta. A l e w oczach, w sposobie
rozmowy ma coś, co nie pozwala zbyć jej drobiazgiem absolutne przekonanie o słuszności swoich racji. Prze
cież nigdy nie prosi dla siebie. Tego się nie widzi, ale
ona nigdy nie prosi sama, stoi za nią wiara, przekonanie,
ze Matka Boska, do której modli się co rano, na pewno
jej pomoże. I pomaga. Kiedyś, gdy już wydała młodzieży
w internacie ostatni kawałek chleba, zaprzyjaźniony
proboszcz skarcił ją, tłumacząc, że trzeba było wcześniej
oszczędzać, nie dopuszczać do takiej sytuacji. Wzruszy
ła ramionami, pomodliła się żarliwie, ufna, że jej Matka
Boska nie zawiedzie. N o i o świcie przyjechała ciężarów
ka z jedzeniem, zapasem mąki, kaszy - przysłała ją daw
na koleżanka, która miała gospodarstwo i dowiedziała
się, że pani Zofia prowadzi internat. Poszła więc do księ
dza, widzisz - powiedziała - jaki z ciebie niedowiarek.
W istocie cały projekt, sprowadza się do jej osoby,
nieprawdopodobnej mocy działania. N i m jeszcze za
kończy jedno zadanie, już planuje następne. Zawsze
przekraczające siły człowieka. Niewykonalne. A l e ona
tego nie widzi. Matka Boska pomoże, twierdzi i dosta
je od ludzi wszystko, czego potrzebuje. Już raz w ten
sposób dostała materiały budowlane, ludzi do pracy,
odbudowała pałac, teraz w Rzepczynie zabrała się do
odbudowy następnego. Nie dwotku, ale dworu, pałacu.
Wypalony wymagał prac budowlanych, dachu, a więc
dachówek, okien, stolarki - wszystko dostała od do
brych ludzi, firm, przedsiębiorstw. Teraz, kiedy oglą
dam odbudowany budynek, mądrze, pięknie wyposażo
ny, z gazowym ogrzewaniem, nie mogę pojąć, jak do te
go doprowadziła. Jak ze swoją niezachwianą wiarą
i z promiennym uśmiechem przedziera się przez jaszcz
finansowych paragrafów, przepisów? Wolę o tym nie
myśleć. A dodać muszę, że w pałacu zorganizowała Po
licealne Studium Rzemiosł Artystycznych, z pracow
niami witraży konserwacji stolarki artystycznej ma
larstwa ściennego i instrumentów muzycznych. Uczy
się w nim trzydziestu trzech młodych ludzi z najbied
niejszych rodzin i domów dziecka. T u mają internat,
pełne utrzymanie. Początkowo nauczyciele dojeżdżali
i uczyli bez pensji zarażeni pasją pani Zofii Teraz stu
dium działa już oficjalnie, w systemie ministerialnym
a nóziom prac które widziałem, jest naotawde wysoki
Młodzież zainteresowana" 'folklorem stworzyła zespół
Rzecezvn Folk Band którv koncertuje i "dobvwa na
grody na konkursach. Rzeźbi, maluje
' Pani Zofii udało się pozyskać doskonałą dyrektorkę
Studium, historyka sztuki. Namówiła ją do zamieszka
nia w Rzepczynie. Teraz myśli o tym, jak pomóc l u
dziom, jak zintegrować środowisko lokalne z działal
nością Domu Pracy Twórczej. Jej najbliższe plany to
gazyfikacja wsi, sieć wodociągów, małe zakłady prze
twórstwa spożywczego; dalsze - kąpielisko, basen
25-metrowy dla wsi i turystów - ekologiczna szkoła
„zielona", ogród botaniczny, lecznica dla zwierząt le
śnych okaleczonych przez kłusowników, skansen,
stadnina z końmi dla gości, domki dla wczasowiczów,
a obok nich ogródki z ginącą wiejską roślinnością.
A więc agroturystyka jako szansa rozwoju wsi. Szanse
są, teren jest piękny, czysty. A „najważniejszym pro
blemem - jak pisze pani Zofia w aplikacji do Fundacji
Kultury - jest ukazanie ludziom, że są potrzebni, przy
wrócenie i m wiary w swoje możliwości, odbudowanie
dobrosąsiedzkich stosunków i solidarność, stworzenie
więzi międzyludzkiej dla wspólnego budowania przy¬
szłości, odkrywania swych korzeni i szukanie dawno
zapomnianych tradycji".
Nie wiem, na ile te pomysły znajdują akceptację.
Być może zaskakują, a nawet niepokoją. Czy uda się
zaktywizować środowisko tak już porażone bezczynno
ścią, inercją? Znam przykłady (także z Małych O j
czyzn), kiedy rozmach działania jednostki kończył się
porażką, a przecież zamierzenia pani Zofii przekraczają
wyobraźnię mieszkańców wsi. Jedyne, co uspokaja, to
wiara w moc jej wiary. Niezależnie jednak od tego, jak
potoczą się losy pani Zofii, jej przykład pokazuje, ile
może zdziałać jednostka, zwłaszcza niepowtarzalna
i niezastąpiona.
P.S. Pani Langowska została oczywiście laureatką
piątej edycji konkursu Małych Ojczyzn.
Sztokholm
Przyjaciele zaprosili mnie do Szwecji i ażebym się nie
nudził, kupili mi bilet na koncert zespołów cygańskich
i węgierskich. Właśnie wtedy, na tym widowisku, H o n wedzi z Węgierskiego Zespołu Tańca sprawili, że pomy
ślałem o Tadeuszu Sygietyńskim i początkach „Mazow
sza". Zespół węgierski tańczył w strojach stylizowanych
na codzienne, mężczyźni klepali się bez przerwy, głośno
i szybko, w sztylpy, uda, ręce - gdzie się dało. Trzepot
tego klepania znudził mnie juz po kilku minutach, coś,
co ma sens na weselu czy zabawie, zamienia się na es
tradzie w greps choreograficzny. Szwedji patrzyli jednak
w zachwycie - porywał ich temperament tancerzy, wygibasy nóg, wykręcanych jak tylko się dało, a nawet
i bardziej. Chłopcy klepali się w zapamiętaniu, raz wy¬
żej, raz niżej. Ale pojawiły się dziewczyny, wiotkie, smu¬
kłe, wdzięczne w ruchach. Teraz chłopcy obskakiwali
je, zapamiętali w tym tupaniu i trzepocie dłoni uderza
jących w cholewki. Zatracali się w rym wirze, w podnie
cających rytmach
^ one spokojne, opanowane Wład-
490
�Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC
cze. Już po chwili wiedziało się, że to one tu panują. Fi
gurynki z Tanagry, tancerki z waz greckich. Połączenie
niewinności z rozwagą. Kuszące tą demonstracyjną nie
winnością. Więc chłopcy prześcigają sami siebie, ska
czą, zwijają się, demonstrują swoją jumośc. A one spo
kojne, ruchy pełne wdzięku, kuszące błyskiem oka i de
likatnym trzepotem rączek. K t o je tego nauczył? Kuszą,
a zarazem patrzą trzeźwo. Wybierają. Czują, że jeśli się
chce zachować urok dziewiczości, trzeba być piekielnie
rozważnym. Prowokować, ale nie dać siebie sprowoko
wać. Trzymać zmysły na postronku.
T o pewnie dlatego tak często czytamy o dziewczy
nach, które podporządkowywały sobie chłopców, zachę
cając ich do czynów okrutnych. Byli w ich rękach niemal
bezwolni. A one rządziły. Zimne, piękne, pociągające.
Taniec porywał. Widz wciśnięty w fotel czul przeni
kający go rytm, a oni tam - na scenie - dyszeli ciężko,
zapamiętani w ruchu, podczas gdy one - wiejskie bo
ginki - kokietowały, prowokowały - i z niewypowie
dzianą gracją powstrzymywały zalotników. Patrzyłem
na scenę, juz wciągnięty w tę grę, poddany rytmowi
muzyki. O d dawna nie widziałem tak wyraziście zaryso
wanej granicy żywiołów: kobiecego i męskiego. Podda
łem się urokowi dziewczęcości, której nikt nie uczy,
która płynie z doświadczeń pokoleń. Pomyślałem
o symbolice wianka, welonu. Pomyślałem o tym, jak
chciał widzieć „Mazowsze" Tadeusz Sygietyński, co go
szczególnie wzruszało w naszym folklorze.
Często ostatnio myślę o Tadeuszu, był w pewnym
okresie życia ważny dla mnie. O wiele bardziej niż ja
dla niego, przede mną otwierały się różne drogi, on
koncentrował się już tylko na „Mazowszu". Byłem mu
potrzebny nawet nie do załatwiania spraw w Minister
stwie Kultury, bo tu więcej mógł zdziałać Kazimierz
Korcelli (dramaturg), ale do sprawdzania swoich kon
cepcji, do tego, by przy nim być, dodawać mu energii.
Pozornie byliśmy na antypodach, ja, jeszcze nie cał
kiem opierzony, tracący naiwne złudzenia, on - do
świadczony, syty życia, już u jego schyłku. Ale ani alko
hol, ani lata estrady, kabaretów, nocy spędzonych
w „Adrii" i podrzędnych knajpach nie zabiły w nim
wrażliwości. Wewnętrznej czystości. Zjednywała mnie
jego żarliwość, pasja w tworzeniu zespołu. T o był cel,
do którego dążył. Mira Zimińska mówiła m i , że już na
wiele lat przed wojną chciał pokazać na scenie folklor,
który znał z Kolberga i własnych zapisów we wsiach
kurpiowskich. Znałem partytury jego trzech szkiców
symfonicznych, na moją prośbę wykonał dwa z nich
(oberka i mazura) W i t o l d Rowicki z warszawską Fil
harmonią. Ale na próbie. Po niej uznaliśmy, że to jed
nak nie jest odpowiednie miejsce dla tej muzyki. Sygie
tyński miał ogromny talent, komponował piękne me
lodyjne piosenki ale w większych formach nie czuł się
dobrze miał kłopoty z instrumentacją (mimo dawnych
491
studiów u Weberna). Nie pociągały go eksperymenty,
w folklorze cenił przede wszystkim dwa żywioły: melodyczność i rytm. Nie szukał, jak np. Karol Szymanow
ski czy Andrzej Panufnik, inspiracji do poszukiwań to
nalnych, nie fascynowała go specyfika muzyki góral
skiej, pentatonika. Najważniejsza była dla niego śliczność, wdzięk pieśni i zadzierżystość rytmów tanecz
nych. Jeździłem z n i m sporo po wsiach kurpiowskich
i opoczyńskich, widziałem, co go fascynuje. Liryka.
Ten wymiar szlachetności, który przenika kolędy, któ
ry tak przenikliwie prosto wyraził Chopin w środkowej
części Nokturnu h-moll (Lulajże Jezuniu).
W tym miejscu muszę wspomnieć o tym, co przed
wojną i tuż po niej można było usłyszeć w radiu. Była
to rżnięta kapela Dzierżanowskiego, wszelakie Gęsi za
wodą, kaczki za wodą, nic wspólnego z góralszczyzną nie
mające W murowanej piwnicy... albo Góralu, czy ci nie
żal. Chłopskość pojmowano rubasznie, nie chcę powie
dzieć chamsko, ciężkie rytmy podpitego pospólstwa.
Tego Tadeusz nienawidził. Piosenki, które pisał, były
absolutnie pozbawione wulgatności. Czarowały subtel
nością, pięknem, które było i jest w folklorze, które
znajduję też w wielu pieśniach „Mazowsza" - Hej, prze
leciał ptaszek. Kukułeczka, Zachodźże słoneczko... A tak
że w tańcach, zwłaszcza kurpiowskich, które znam
z pierwszego programu. Właśnie w nich, w tańcach,
które układał Eugeniusz Papliński (jeszcze pod okiem
Tadeusza). Była to wieś urzekająca, kolorowa, w kar
bach ceremonialności. Wieś odświętna, idealizowana.
Jeden aspekt folkloru. Powiedziałbym - dziewczęcy.
Uosabiała go prześliczna, młodziutka Zdzisia Kachny
(później - Grąbkowska), ulubienica Tadeusza. Kiedy
tańczyła a miało się wrażenie że jest ona do tańca
stworzona, emanowała z niej dziewczęcość, niewin
ność piękno - które tera po 50 latach, odnajduję
w panienkach z honwedzkiego zespołu.
7
Tadeusz opowiadał m i wiele razy, jak po wojnie
kształtował się w nim zamysł stworzenia zespołu inspi
rującego się folklorem. Do Warszawy przyjechał w po
łowie lat czterdziestych
bułgarski „Rosną Kit
ka". Same dziewczęta. Osiem, może dwanaście. T o by
ło to, o czym myślał. Postanowił więc, że stworzy polski
odpowiednik tego zespołu. Dostrzegało się to w pierw
szej fazie tworzenia „Mazowsza". Przeważały pieśni,
niektóre śpiewała grupa dziewczęca, lekko poruszając
się w rytm melodii, tak jak to widziałem na wsi ukraiń
skiej, kiedy kilka dziewczyn obejmowało się i przymy
kając oczy, kołysało, śpiewając tęskne dumki. Najpięk
niejsza, najbardziej autentyczna, surowa w swej urodzie
była Zachodźże słoneczko... Wtedy pieśni dominowały,
tańce były mniej eksponowane. M a m wciąż w oczach
te pierwsze występy, poruszające, łzy mi ciekły, gdy
przygasły reflektory i usłyszałem pierwsze dźwięki tej
pańszczyźnianej Zachodźże... Uważaj, pouczał mnie Ta-
zespół
�AUćsmfer Jackowski* MOJA MAPA KRAJI I I OKOLIC
deusz, później już tego nie będzie... Czego? Piękna?
Aury? Cud pierwszego razu powszednieje, napięcie
opada. Urok świeżości mija, uśmiech dziewczęcy ga
śnie, pojawia się profesjonalizm. Ale okazało się, że nie
tylko scena ma swoje wymogi. „Mazowsze" stało się
najlepszym towarem propagandowym. Tadeusza już
wtedy nie było, do Karolina przyjechał ze Stanów wiel
k i , słynny imptesario Sol Hurok. Słyszałem jego ko
mentarze, uwagi, polecenia kierowane do pani Miry.
Za duzo piosenek, jeśli juz koniecznie chcecie, to niech
się to rusza, korowody i t d . Więcej tańca. Cyrku.
Tego nie powiedział wprost, ale ciągłe porównywanie
z rosyjską Bieriozką, a zwłaszcza Mojsiejewem, wyraźnie
określało, czego oczekuje. Trzeba było podjąć konku
rencję na tym cyrkowo-estradowym poziomie Mojsiejewa, z nim wygrać na amerykańskich estradach. N o ,
i trzeba było tak kształtować profil zespołu, by chwytał
od razu za serca. Po popisach w podnoszeniu chłopców
przez dziewczęta zrywała się burza oklasków. Tańce,
sceny finałowe, uroda kostiumów to wszystko wiodło do
obecnego kształtu zespołu. Wielkiej rewii ludowej. Re
wii, w której najprawdziwszy jest strój, kostium. Choć
i on uległ wzmocnieniu, trzeba byto „podbić" kolory,
podobnie jak dziewczyny przemienić w uśmiechnięte
girlsy. Wiejskie dzieci, autentyczne panienki wymienio¬
no z czasem na pochodzące z miast absolwentki szkół
muzycznych i baletowych. Kicz, którego nie było w po¬
czątkowej fazie „Mazowsza", wkradł się i zadomowił
w zespole. Przez łata program koncertów zawierał mój
wstęp. Był chyba szczery (nie mam odwagi zajrzeć do
niego), ale przyszły lata, gdy to, co pisałem, co ceniłem,
zaczęło mieć mało wspólnego z tym, co się działo na
scenie. Mira prosiła, napisz nowy. Nie mogłem, nie
chciałem. T o już nie było moje „Mazowsze". A to daw
ne, ze Zdzisią, Krysią Jusińską, Irką Wiśniewską (obec
ną Ireną Santor), przywołał mi w pamięci sztokholmski
występ węgierskiego zespołu.
•
•
•
W Kulturhuset dwie wystawy, szeroko reklamowa
ne. Obrazy norweskiego malarza O d d Nerdruma. Ma
luje realistycznie i to z wielką sprawnością. Jego płótna,
dużego formatu, mają nastrój. A przy tym są patetycz
ne, i to zarówno autoportrety (w różnych pozach i ko
stiumach), jak i pejzaże - patetyczne typowym smęt
kiem północnego nieba. Na tym można by poprzestać,
gdyby nie pewien szczegół. W co trzeciej pracy Nerdrum świntuszy. Bez wdzięku, raczej z niemiecko-koszarowym poczuciem humoru. A oto portret od góry jak z pałacowych płócien, dostojny, w złocistym kafta
nie. O d dołu zadziera go do góry, eksponuje tłusty,
babski brzuch i penis, jak palec wskazujący, zadarty do
492
góry. Na innym obrazie goła baba sika, na jeszcze i n
nym załatwia również inną pottzebę.
Autor nazywa swą sztukę kitschmalaren, czyli malar
stwo kiczowate. 1 znów dla popisu, dla chleba panie...
Żaden to kicz, nie każda obrzydliwość jest kiczem, ale
hasło jest nośne, ludzie przychodzą. U nas też wystar
czy, by na wystawę nazwaną kiczem waliły tłumy,
z dziećmi i tobołami. Signum temporis. Nazwij serial te
lewizyjny ambitnym, na wysokim poziomie - widownia
zmaleje, a przeciwnie - powiedz, że drobnomieszczański, kiczowaty - i już sukces ffekwencyjny pełny. Nie
stety... Piszę o tej wystawie, ponieważ jej ważny aspekt
związany jest z prymitywizacją i degradacją gustów za
sprawą telewizji, siteomów, seriali, zwłaszcza południo
woamerykańskich.
Wielu dziś artystów umie dobrze malować, także
w kategoriach realistycznych, akademickich. Precyzyjny
rysunek, świadomość koloru, formy. Ale coś ich musi
przecież odróżniać od dawnych mistrzów. Surrealistycz
ny pejzaż, udziwnienie, wprowadzenie abstrakcyjnej
konstrukcji w obraz realistycznie malowany (jak choćby
u Henryka Wańka). Mistyka, symbolizm, a także - jak
widać na norweskim przykładzie - prowokowanie złym
smakiem. Już nawet nie brzydotą, ale obrzydliwością.
A dwa piętra wyżej doskonała wystawa, ponad setka
fotografii Mary Ellen Mark: Amerykańska
Odyseja.
Ameryka, jakiej nie znamy, i nie wiem, czy chcemy
znać. Brudne, zaśmiecone, smutne ulice. Kosze od
śmieci, budki telefoniczne w stanie nie lepszym niż war
szawskie, ludzie. Właśnie ludzie. Oderwać się nie mo
głem od tych zdjęć, migawkowych, bezbłędnie prezen
tujących istotę smutku, beznadziei, zagubienia. A n i jed
no zdjęcie nie jest upozowane, a przecież widziane
w masie mają w sobie wyraźne cechy wspólne. Są do
skonale skomponowane, zobaczone, ale na innej zasa
dzie, niż to się zazwyczaj robi. Każde ma psychologiczny
i społeczny podtekst. Dzieci przedwcześnie dojrzałe,
Murzynki o smutnych oczach, mężczyźni, którzy już na
nic nie liczą. Maleńkie dziecko tresowane do konkursu
piękności, aktorzy, których znamy z przedwojennych
filmów, zniszczeni życiem. Ludzkie wraki. Ale nie tylko
treść działa na widza, lecz w równej mierze sposób w i
dzenia (i fotografowania) pani Mark. Jedno zdjęcie nieupozowane, trzaśnięte w chwili nieuwagi modela, nie
robiłoby tego wrażenia ale już setka zwraca uwagę na
świadomość fotografa, na antypozy konsekwentne i po
dobne do siebie Ciekawa wystawa Już nie po raz pierw
szy właśnie fotografie zapadają mi w pamięć na równi
z ważnymi dziełami sztuki. Wielkie moje przeżycia
ostatnich miesięcy: Vermeer w Wiedniu, Velasquez
i Goya w Prado oraz Salagado w Warszawie. Niesamo
wite zdjęcie z kopalni złota, koszmar ludzkiego trudu,
upodlenia. Nasuwa się na myśl Piekło Dantego.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff8b8a68fed868c04009bfeb5faf0e4b.pdf
26a48f3d69989dcb7000ceec9280d079
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4804
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4459
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2; pierwsze strony
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
i polska sztuka ludowa
У
I N S T Y T U T
S Z T U K I
P O L S K I E J
A K A D E M I I
N A U K
ROK
XIX
1965
NR
2
�TREŚĆ
Anna Kutrzeba-Pojnarowa
J a n Stanisław Bystroń j a k o h i s t o r y k i t e o
retyk kultury ludowej
Anna Kunczyriska-Iracka
Malarze l u d o w i z Gide)
M a r i a Przeździecka
P i s a n k i białostockie
J a d w i g a i A n a t o l i u s z Czerepińscy
Zespół
Z ARCHIWUM
Franciszek
chałup w
71
79
101
Kalwarii
Paclawskiej
.
113
Opis zabudowań d w o r u i w s i Nieznanice,
p o w . W i e l u ń z 1819 r o k u ( M a t e r i a ł y do
dziejów b u d o w n i c t w a wiejskiego) .
.
.
123
HISTORYCZNEGO
Sobalski
WSPOMNIENIA
POŚMIERTNE
J a n i n a Orynżyna
Wanda
Janusz
J a k u b C z e c z e l e w s k i 1907-1963 .
Optołowicz
Szrajberówna
1886-1963
.
.
.
.
.
.
KRONIKA
12S
127
128
SUMMARY O F A S T I C L E S
129
РЕЗЮМЕ
131
Na
okładce:
Na
stronie,
Rycin.
Bibl.
Głowa,
tytułowej:
UJ.
Fot.
drewno
Matka
Jan
surowe.
Wyk.
B o s k a Gidelska,
Henryk
Zegadlo.
drzeworyt,
Swiderski.
Л
Krzyżka,
8 X 5,9 cm.
pow.
Kielce.
Wl.
Gabinet
��KOMITET
REDAKCYJNY
M g r Aleksander Jackowski,
dr Kazimierz
Pietkiewicz,
prof, d r Ksawery P i w o c k i ,
prof, dr Roman
Reinfuss,
prof, d r Tadeusz S e w e r y n !
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , za
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e
go: prof, d r R o m a n R e i n
fuss,
sekretarz
redakcji
i
redaktor
działu:
mgr
Jadwiga
Jarnuszkiewiczo
wi
wTpóInraTownicy
mgr
daktor
techni^ny
Maria
K l u k o w s k a układ g r a f i c z n y
Jadwiga Jarnuszkiewiczowi
T ł u m . : D . R o n o w i c z (ang.ł,
Natalia
Stasińska
(ros.K
RED • Instvtut Sztuki P A N
Warszawa
ul
Długa 26
t e l . 31-32-71/4," w . 28 i 2o!
W YD. i ADMINISTR.:
P.P
Wydawnictwa
Artystyczne
i Filmowe, Warszawa, u l .
K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f642fd1f32edbf05b11b6b293d2229e.pdf
d76ffc0773d122e1fe910d358d279330
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4802
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4458
Title
A name given to the resource
Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.65-67
Language
A language of the resource
ang.
ros.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
p
O
L
I
S
H
F
O
L
K
A
R
T
Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES
Mo. 1
Y E A R BOOK X I X
Vera Hasalowa — T H E Ż Y W I E C
GROUP A N D
PICTURES P A I N T E D O N G L A S S F R O M T H E M O
R A V I A N - C Z E C H BORDER C O U N T R Y
The article discusses pictures painted o n glass about
which Jozef G r a b o w s k i w r o t e i n the periodical " A r k a
dy" i n 1939, decribing them as t h e Ż y w i e c group. A f t e r
examining a v e r y large number o f pictures of this
type (blue) i n the museums of Czech Silesia (Opava,
Ostrava,
F r y d e k - M i s t e k , Frenstat
and others)
the
authoress of the present article came to the conclu
sion that they were connected w i t h two other groups,
very similar i n character (pastel and coloured, m u l t i
coloured), and points to the p r o b a b i l i t y o f most of the
pictures i n question coming f r o m one and the same
workshop, w h i c h she assumes was i n a w e l l - k n o w n
centre of pilgrimages, that is, a place i n w h i c h there
was trade i n devotional objects and pictures, namely
the t o w n of Frydek (on the border M o r a v i a and the
Cieszyn region). This is testified by the v e r y large
number o f pictures that are k n o w n to have come f r o m
Frydek and v i c i n i t y and the fact that people remember
the workshop there and i t is referred to i n literature
on the subject (Cernohorsky, V y d r a , Boucek). The
authoress goes on to show that the workshop, which i n
all p r o b a b i l i t y existed t i l l the end of the 19th century,
perhaps even longer, was founded at the meeting
point o f three regions where painting on glass was
practiced: the Silesian, M o r a v i a n and Slovak regions.
The authoress makes a v e r y detailed study of the M o
r a v i a n region, of w h i c h l i t t l e is k n o w n so far, p o i n t
ing to the numerous connections between the products
of the workshop i n F r y d e k and the paintings on glass
done i n the M o r a v i a n region i n the middle of the
19th century, p a r t i c u l a r l y some of the paintings done
by artists of the M o r a v i a n region. The Ż y w i e c group
is a collection of typical Frydek paintings of the blue
group, b r o u g h t to the villages i n the v i c i n i t y of Ż y w i e c
by
pilgrims from
F r y d e k by wandering
pedlars
who took their wares f r o m house to house. So it is
pretty certain that the paintings on glass f o u n d i n the
villages near Ż y w i e c came from t w o sources — from
Frydek and f r o m an u n k n o w n workshop that was
somewhere on the t e r r i t o r i t y of today's Poland and
w h i c h was o n l y local is scope and was m a r k e d for its
folk
character.
Aleksander Jackowski - CONTEMPORARY F O L K A R T
REMARKS FOLLOWING THE LÓDŻ E X H I B I T I O N
I n the contemporary village there are various kinds
of creative art existing side by side.
1. art based on the t r a d i t i o n a l patterns of folk culture,
destined f o r the artist's o w n use i n his own m i l i e u ,
t h a t is, art f u l l y corresponding t o the' usual definition
of folk a r t ;
2. art based on the t r a d i t i o n a l patterns of folk culture,
destined f o r customers outside the village m i l i e u
( „ e x p o r t " to the towns), that is w o r k having ever
weaker links w i t h the village milieu and sometimes
contrary to its likings.
3. art corresponding to the present taste i n r u r a l and
suburban milieus and destined for those milieus, that
is, art of the k i n d mentioned i n point 1. created i n
conditions where folk culture is losing its specific
character, i n a situation where the artistic tastes of
the m i l i e u are s t i l l the same, but are being influenced
by the i n f i l t r a t i o n of patterns from other milieus, from
the suburban areas of towns (so-called ,,feast-day ort").
A p a r t from these kinds of art, there are also others
i n the r u r a l areas that cannot be placed i n the
categories of folk art, for instance, the w o r k of the
„ p r i m i t i v e s " , that of children and of amateur artists,
that is, a l l the kinds of art that represent either
extremely i n d i v i d u a l artistic work, or w o r k where
the artists copy accepted patterns, keeping to the
1965
various artistic conventions prevailing i n the various
milieus.
Out of a l l these different kinds of art to be .t'ound
in the countryside today, the art based on the t r a d i
tional patterns (point 1) is becoming ever less popular
i n the r u r a l milieu, w h i c h fact is causing its gradual
disappearance, p a r t i c u l a r l y i n fields where i t cannot
compete w i t h industrial goods, for instance — smithery,
furniture making, clothing, etc.
Weaving still remains a v e r y levely field o f folk art.
The village people s t i l l make various kinds of decorations
and flowers from coloured tissue paper for their own
use and also „ p i s a n k i " (painted eggs for Easter) and,
to some extend, pottery too. A l l the other folk art
products are today destined for the urban customer
The existing forms of care over folk art are, i t is true,
checking the process of its disappearance, but a definite
artistic regression is evident i n a l l fields of folk art,
which cannot be attributed t o the fact t h a t the best folk
artists are ageing and dying and not to the lack of new
young artists w h o are just as talented, but to the fact
that the folk artist of today does not produce his w o r k
for his own milieu.
The mentality, consciousness and artistic vision of
the contemporary man is different. Tradition, w h i c h
formerly provided permanent foundations for folk art,
has not such a strong influence toaay, even on the artists
who consciously base their w o r k on i t . This is conducive
to the development of individual searchings and calls
for more personal inventiveness on the part of the
artist. B u t the development of i n d i v i d u a l i t y is not always
accompanied by artistic value. The self-taught artist, w h o
does not usually have much idea of art, becomes rather
helpless i f he tries to depart from tradition and depend
on his own ideas.
The situation is a specific one as regards carving,
w h i c h has always been less dependent on the artistic
traditions of the milieu. I n this field of art, the factor
of i n d i v i d u a l inventiveness has always played the biggest
role and today too, i t is decisive i n producing the best
folk carvings. The number of carvers is growing and
the artistic level of their w o r k has improved d u r i n g the
last dozen or so years, w h i c h is, to some extent, due to
the mass purchases of these works by C P L i A (Folk A r t
Industry Cooperative) and the competitions and e x h i b i
tions organized by this folk art cooperative.
I n the present situation, w i t h t r a d i t i o n a l folk art
getting less popular in the r u r a l communities and the
cosequent reduced demand for it, the problem of caring
for this art is extremely important as an essential
condition making the production of folk products possible.
The institutions taking care of folk art (CPLiA. the
Ministry of Culture and A r t , the museums) are taking
the place of w h a t formerly shaped this art, namely, the
traditions o f a given m i l i e u , and are thus guaranteeing
the maintenance of a high artistic level and also a market
for folk art products.
This assistance has, i t is true, maintained and even
re-activated some t r a d i t i o n a l techniques, but i t is not
able to check the regressive process taking place i n folk
art.
But the decline of this traditional folk art is not
synonymous w i t h the liquidation o i the specific art of the
villages and suburbs (see point 3). This art is aestheti
cally separate from contemporary professional art. but
it does show some links w i t h the former ..feast-day art".
Although i t cannot compate w i t h the former f o l k a r t
from the artistic point of view, i t is not altogether
deprived of aesthetic values.
Maria Przeździccka
CRACOW
— EXHIBITION
OF
ICONS I N
Discussing the e x h i b i t i o n of 15th—19th century icons
from the M a ł o p o l s k a region, the authoress of the pre
sent article draws attention to the great variety and
specific i n d i v i d u a l i t y o f these paintings due both to
the fact that they were produced i n an area constituting
65
�the m e e t i n g place o f East and West, and to the process
of the L a t i n i s a t i o n o f rites and the influence o f the
ioons p r o d u c e d b y t h e n e i g h b o u r i n g S ą c z g r o u p .
T h e v a r i e t y o f tendencies and trends depended o n
the education and talents o f the painter, the patterns
he f o l l o w e d , t h e i n s t r u c t i o n s o f t h e c l e r g y a n d t h e
t r a d i t i o n a l l y a c c e p t e d f o r m s . I t also d e p e n d e d o n t h e
d e s t i n a t i o n o f t h e i c o n p a i n t i n g . T h e e x h i b i t i o n also
shows v a r i o u s k i n d s o f f o l k icons, even pictures o n
b a n n e r s a n d crosses c a r r i e d i n p r o c e s s i o n s .
Speaking
about the instructions o f the clergy and the t r a d i t i o
n a l l y accepted f o r m s , the authoress d r a w s
attention
to t h e f a c t t h a t i t w a s n o t u s u a l l y a l l o w e d t o i n t r o
duce Gothic o r n a m e n t a t i o n i n t o t h e O r t h o d o x churches,
the accepted f o r m s being Renaissance and baroque. I n
1970, i t w a s o f f i c i a l l y s t a t e d t h a t t h e i c o n o s t a s i s
was
not e s s e n t i a l i n t h e O r t h o d o x C h u r c h . I f i t w a s p l a c e d
t h e r e , i t h a d to c o n f o r m t o t h e t r a d i t i o n a l p a t t e r n , i n
w h i c h t h e t r a d i t i o n a l i c o n o g r a p h i e a r t f o l l o w e d a set,
formal
schema. T h i s
makes
i t rather
difficult
to
establish
the dates o f some icons.
The destination o f the icons i n f l u e n c e d t h e i r cha
r a c t e r and a r t i s t i c range. T h e iconostasis, being the
most p r o m i n e n t l y displayed, had to meet the highest
r e q u i r e m e n t s . A n d i t is h e r e t h a t w e see t h e s t r o n g e s t
and longest maintenance of the iconographie and f o r
mal
r i g o u r s e s t a b l i s h e d at o n e t i m e f o r t h e E a s t g r n
C h u r c h . I n scenes f r o m t h e l i v e s o f s a i n t s , t h e a r t i s t s
had more freedom i n i n t r o d u c i n g new elements. The
icon painters of the M a ł o p o l s k a r e g i o n i n the 16th—18th
centuries were m o s t l y t o w n s f o l k o f P o l i s h or Russian
origin, more rarely they were monks o f Basilian friars.
T h e m a i n centres o f icon p a i n t i n g w e r e : Rybotycze,
Przemyśl, Jaworów,
Żółkiew
and the monastery
at
Poczajów. The painters w h o w o r k e d f o r the church
either collaborated w i t h guilds or got their
orders
f r o m monasteries
o r l a y clergy o n the p r i n c i p l e o f
family
ties.
T h e r e is a l a c k o f d e t a i l e d i n f o r m a t i o n a b o u t t h e
S ą c z icon painters, b u t there are m a n y
arguments,
and examples of t h e i r a c t i v i t y , t e s t i f y i n g to the fact
that this g r o u p d i d exist. I n t h e i r paintings the h a b i t
of
following
a great
variety of patterns
makes it
d i f f i c u l t to establish the date w h e n t h e y w e r e p r o
duced. I n considering the S ą c z group, the authoress
o f t h e a r t i c l e says t h a t t h i s g r o u p w a s f o r m e d b y l a y
artists w h o were not o r g a n i z a t i o n a l l y l i n k e d w i t h m o
nasteries o f the clergy of the O r t h o d o x C h u r c h , and
t h a t these painters started to take patterns f r o m the
art o f the O r t h o d o x and L a t i n churches o f various
periods
earlier
than
the
painters
working for
the
O r t h o d o x c h u r c h , a n d used t h e s e p a t t e r n s m o r e e x
tensively.
A n a l y s i n g t h e f o r m a l s o l u t i o n s a p p l i e d , she p o i n t s t o
the great v a r i e t y o f influences o n f o l k icon p a i n t i n g ,
Latin
a m o n g others, the i n f l u e n c e of c o n t e m p o r a r y
devotional pictures and Russian metal ornaments.
To
s u m up, the authoress states once again t h a t
i t is d i f f i c u l t to e s t a b l i s h t h e c h r o n o l o g y a n d w o r k m a n
ship o f the icon paintings, f o r the same painters p r o
duced
pictures
destined
for
various
purposes
and
therefore had a d i f f e r e n t approach i n d i f f e r e n t icons
towards the t r a d i t i o n a l elements b o r o w e d f r o m Russo- B y z a n t i n e a r t , L a t i n a r t a n d P o l i s h f o l k a r t . (12—16).
Anna Dobrzańska-Pawlicka — PAINTING ON COTTAGE
WALLS I N THE VILLAGE OF SAMOKLĘSKI, JASŁO
DISTRICT
T h e authoress begins w i t h some general
remarks
on the custom of p a i n t i n g the w a l l s o f cottages w i t h
c a l c i m i n e o r l i m e , a n d t h e n deals i n d e t a i l w i t h the
p a i n t e d o r n a m e n t a t i o n to be f o u n d o n t h e w a l l s o f
the cottages i n the v i l l a g e o f S a m o k l ę s k a . T h e o r n a
m e n t a t i o n is u s u a l l y o f a m i x e d k i n d ; t h e f r a m e w o r k
o f t h e c o t t a g e is g e n e r a l l y p a i n t e d w i t h w h i t e l i m e ,
sometimes w i t h the a d d i t i o n o f a b l u e tint, and some
t i m e s i t is w h i t e w a s h e d i n stripes. S o m e of the cottages
have t h e i r f r o n t w a l l s p a i n t e d w h i t e a l l o v e r and the
gable p a r t i n stripes o r perhaps i n a d o t t e d p a t t e r n .
The doors are decorated w i t h patterns p a i n t e d i n l i m e .
M o s t o f these p a t t e r n s are s t y l i z e d p l a n t f o r m s . Geo
m e t r i c a l patterns are m o r e r a r e l y m e t w i t h , f o r i n
stance, patterns
o f d o t s , l i n e s , etc.
T h e composition of the o r n a m e n t a t i o n depends on
t h e s h a p e a n d size o f t h e d o o r w h i c h is t o be p a i n t e d .
As r e g a r d s the l o n g - s h a p e d f a r m b u i l d i n g s i n the
village o f S a m o k l ę s k a ,
t h e d o m i n a n t n o t e is
large
vertical patterns
on the doors f o r m i n g
a
compact
compositional w h o l e w i t h the w h i t e w a s h e d f r a m e w o r k .
T h e p a i n t i n g t o be f o u n d o n t h e c o t t a g e s i n S a m o
k l ę s k a has n o t a n y l o n g t r a d i t i o n s . T h e b e g i n n i n g o f
t h i s c u s t o m can b e t r a c e d b a c k t o t h e y e a r 1910. T h e
p a i n t i n g is done e x c l u s i v e l y b y w o m e n , u s u a l l y before
E a s t e r . T h e r e a r c s i m i l a r w a l l p a i n t i n g s also i n s e v e r a l
villages i n the neighbourhood of S a m o k l ę s k a .
T h e p a i n t i n g is p u r e l y o r n a m e n t a l a n d has n o o t h e r
f u n c t i o n , w i t h t h e e x c e p t i o n o f t h e s i g n o f t h e cross.
Maria
Gutkowska-Rychlewska — PATTERNED
S A S H E S O F T H E 1 7 t h A N D 18th C E N T U R Y
NET
Net
sashes w e r e c o m m o n l y w o r n b y t h e P o l i s h
b u r g h e r s a n d n o b i l i t y i n the 17th a n d the f i r s t half o f
t h e 18th c e n t u r y . T h e t e c h n i q u e o f net lace w h i c h was
used i n t h e i r m a k i n g l a s t e d t i l l t h e b e g i n n i n g o f t h e
20th century i n f o l k
art.
S i l k p a t t e r n e d sashes, a b o u t t h r e e m e t r e s l o n g a n d
a b o u t 50 c m w i d e , m o s t l y r e d a n d c r i m s o n , s o m e t i m e s
adorned w i t h gold o r silver, w e r e tied o n over
zupan
a n d kontusz
(over -coat w o r n b y P o l i s h nobles). Cheaper
woolen or
s e m i - s i l k sashes w e r e w o r n
already
in
t h e 1 7 t h c e n t u r y , a n d i n t h e second h a l f o f t h e 1 8 t h
c e n t u r y c h e a p e r sashes o f t h i s k i n d w e r e also w o r n
by
the peasants l i v i n g near C r a c o w .
Barbara Kołodziejska — E X H I B I T I O N
OF
PAPER-CUTS IN THE REGIONAL MUSEUM
LONA
GÓRA
ŁOWICZ
AT ZIE
This e x h i b i t i o n was a display of the w o r k o f Zofia
F o k s , b o r n i n 1902 n e a r Ł o w i c z , w h e r e she l i v e d u n t i l
1945. S h e has n o w b e e n l i v i n g i n t h e v i l l a g e o f C h w a l i n , S u l e c h ó w d i s t r i c t , n e a r Z i e l o n a G ó r a , f o r 19 y e a r s .
Z o f i a Foks l e a r n t to m a k e paper-cuts f r o m her m o t h e r
a n d u p t i l l a b o u t 1930 m a d e a l o t o f t h e m f o r h e r s e l f
a n d h e r n e i g h b o u r s . B u t a f t e r t h a t she s t o p p e d m a k i n g
t h e m . T h e 107 p a p e r - c u t s o n v i e w a t t h e p r e s e n t e x
h i b i t i o n a r e t h e f i r s t she has d o n e since she g a v e i t
u p t h i r t y y e a r s ago. S h e uses t h e t r a d i t i o n a l Ł o w i c z
p a t t e r n s : p a p e r - c u t s d e p i c t i n g v a r i o u s subjects, and i n
stars.
the f o r m of bands and
A n a l y s i n g the v a r i o u s f o r m s o f the paper-cuts, the
a u t h o r e s s p o i n t s to t h e i r d i f f e r e n t n e s s f r o m t h e t r a
d i t i o n a l Ł o w i c z p a p e r - c u t s , d u e to h e r h a v i n g l e f t h e r
the
n a t i v e m i l i e u , f o r o n e t h i n g , a n d also because
m a d e t h e p a p e r - c u t s n o t as a d e c o r a t i o n f o r h e r h o m e ,
but
as m u s e u m
exhibits.
Ewa
F r y ś - P i e t r a s z k o w a — T H E 21st A N D 22nd
VITY CRIB COMPETITIONS I N CRACOW
NATI
D i s c u s s i n g t h e l a s t t w o C r i b C o m p e t i t i o n s i n 1963
a n d 1964, t h e a u t h o r e s s f i n d s t h a t t h e p o p u l a r i t y o f
t h e e v e n t has g r o w n t r e m e n d o u s l y o f l a t e . T h e m a x i
mum
n u m b e r o f c r i b - m a k e r s entering for the
first
15 c o m p e t i t i o n s w a s 40, w h i l e i n t h e l a s t o n e , 100
c r i b - m a k e r s s e n t i n 113 N a t i v i t y C r i b s .
A s regards the e v o l u t i o n o f the f o r m o f the cribs,
t h e t r e n d is t o w a r d s m i n i a t u r i z a t i o n , i n v i e w o f t h e
f a c t t h a t t h e y a r e u s e d as s o u v e n i r s a n d g i f t s . F o r t h e
same reasons, the p u p p e t
theatre f o r m
is b e c o m i n g
o b s o l e t e . O n t h e o t h e r h a n d , t h e r e is a g r o w i n g t e n
dency towards jeweller's precision and a w e a l t h of
o r n a m e n t a t i o n . The c r i b - m a k e r s , i n seeking new f o r m s ,
are i n f l u e n c e d b y c u r r e n t events and celebrations. T h e
i n f l u e n c e o f t h e 600th a n n i v e r s a r y o f t h e J a g i e l l o n i a n
U n i v e r s i t y c o u l d b e seen i n t h e i n t r o d u c t i o n o f a r c h i
tectural elements f r o m the historical U n i v e r s i t y b u i l d
ings a n d the i n c l u s i o n of h i s t o r i c a l personalities i n the
cribs.
.
�n
O
/
l
b
C
KBAPTAJIbHblH
K
O
E
HCyPHAJI
H
A
M3flABAEMbIÎÎ
JA 1 •
P
O
f
l
H
O
E
MHCTMTyTOM HCKyCCTBA
TOA M3ÄAHMH X I X
Bepa XacajioBa — JKMBEU.KAH I W ü n A M KAPTMHbl
HA CTEKJIE HA TPAHMHE MOPABHM M HEXMM
TeneHHo
M
C
K
Y
C
C
T
B
O
nOJIbCKOH AKAflEMMM HAYK
1965
r j i o x H y T T e o T p a c j i M M C K y c c T B a , K O T o p w e He Bbi-
Aep>KMBaK)T KOHKypeHMMM C npOMblLUJieHHblMM TOBapaMM,
HanpMMep, Ky3HeHHoe peMecjio, BbinojiHeHMe x y f l o j K e c T -
CTaTfaH nocBHmeHa K a p T M H a M Ha C T e K J i e , o Koxopbix
B e H H o í i MeSejiM, o ^ e j K A b i M T.n.
B 1939 r . nucaji Ha CTpaHHU.ax HcypHajia „ApKa^w" K)3ecp
n o n p e x c H e M y SÍMBOÜ O T p a c j i b i o T B o p M H e c T B a a B J i n e T C H
TpaöoBCKM Ha3biBaH MX 2fCnBeijKOM r p y n n o f ó . no wccjieTKanecTBO. B flepeBHe B b i n o j i H a i O T c a TaKJKe p a 3 J i M 4 H o r o
flOBaHMH 3Ha'IMTe^bHOrO KOJIHHeCTBa KapTMH 3T010 THna
pofla yKpameHMH M3 nannpocHOM ö y M a r w , i<BeTbi, flejiaiOT(rojiyöoro), xpaHanjnxca B My3eax HeuicKoił Cnjie3nn
CH riMcaHKM, MHorfla ropuiKM. Bce ^ p y r n e BM^bi Hapo^Horo
(OpaBa, OcTpaBa, <I>pHfleK-MMCTeK, O p e m i r r a T u flp.),
TBopnecTBa BbinojiHaioTca ceünae MCKJiioHMTejibHo fljin
aBTOp npMUiejI K BbIBOfly, HTO OHM CBa3aHbI C flByMH
ropowa.
flpyrMMM, oneHb cxoJKMMM r p y n n a M M ( n a c T e J i b H O ü M n,BeTHecMOTpa Ha pa3JWHHbie cpopMbí 3a6oTbi, OKpy>KaK)l u e M HapoflHoe MCKyccTBo c i ; e j i b K ) 3a«epHcaTb n p o i ; e c c
H o ü ) , (necTpoH). 3TO Bbi3WBaeT
npeflnojiojKeHwe. HTO
ero oTMMpaHMa, BO B c e x o T p a c j i a x HapoflHoro TBopnecTBa,
ÔOJIbUlHHCTBO KapTMH npMHaflJieîKMT K pa60TaM OflHOÍi
3 a M e i a e T c a p e r p e c c . 3 T o r o Hejib3a ooijacHaTb eflWHCTBeHMaCTepCKOii, KOTOpan BGPOHTHO, HaXOflMJiaCb B M3BeCTHOM
Ho .TiMiub yxoflOM M3 JKH3HM j i y H i i i M X MacTepoB C T a p i u e r o
najioMHMMecKOM qeHTpe, a TeM caMblM B n.eHTpe ToproBJiM
n O K O J i e H M a JIMÔO OTCyTCTBMeM H O B b l X MOJIOflbIX T a j I S H T O B ,
npeAMeTaMM pejiMrM03Horo KyjibTa M o6pa3aMM — B r o a TeM cpaKTOM, HTO B HacToamee B p e M a MacTepa napoflpofle O p M f l e K
(Ha r p a H w n , e
MopaBMM M HeuiMHCKOM
H o r o TBopnecTBa j i M i u e n b i o n o p b i B CO6CTBCHHOM cpe«e.
3e!HJIM). 0 6 3T0M CBM^eTCJIbCTByeT ÔOJlblIIOe KOJIMHeCTBO
CoBpeMeHHbiíi
nejiOBeK
oSjia^aeT m m i i
ncMxojiorMeíi,
o5pa30B M3 oKpecTHOCTeił O p M f l e K a a TaKjKe coxpaHMBMHblM C03HaHMeM, MHaHe BMflMT XyflOJKeCTBeHHbie H B J i e u m e c a cBefleHMH o MacTepcKoft cymecTBOBaBinotó noBMHMa. Tpa^MqMa, KOTopaa npencfle onpeflejiajia npoiHbie
ÄMMOMy, BnjioTb flo KOHua X I X BeKa MJIM, nojKajiyíi,
ocHOBbi T B o p n e c T B a , H b i n e H e MMeeT y j K e TOM CMJIM BO3eme flajibiue, — HaxoflHJiacb Ha rpaHnn,e Tpex OKpyroa,
fleMCTBMa « a j K e H a T e x xy^ojKHMKOB, KOTopbie c o 3 H a rae BbinojTHHJiMCb pMcyHKM Ha CTeKjie: cnjie3CKoro. MOTejibHO e í i cjieflyíoT. 3TO c n o c o ô c T B y e T pa3BMTMto HHJHpaBCKoro M cjiOBeHCKoro. no«po6Hee Bcero aBTop n c c j i e BMflyajibHbix TBopnecKMX noMCKOB M Tpe6yeT 6ojiwuero
ayeT Mano H3BecTHbiü MopaBCKMM OKpyr, yKa3breba Ha
BKJiafla JIMHHOM M30ÖpeTaTejIbHOCTM XyflOJKHMKa. Ho He
TeCHyíO CBH3b MejKfly M3,ZjaTeJiaMM <£>pHfleH,KOM MaCTepCKOM
M MOpaBCKMMM pMCyHKaMM Ha CTeKJie cepeflMHbi X I X B.
Bcerfla MHflMBH^yajibHbiM pocT xyflOJKHMKa cKa3biBaeTca
3ra cBH3b BbicTynaer ocoöeHHO oTHeMMBo B HeKOTopwx
Ha ypoBHe e r o npoM3BefleHMił. CaMopo^Hbiii ?:yflożKHMK,
paöoTax jKMBonMCi^eB MopaBCKoro O K p y r a .
CO CJiaSo B OCHOBHOM pa3BMTbIM XOflOHteCTBeHHblM C 0 3 H a JKwBenKyio r p y n n y npe^cTaBJiaeT c o ö p a H n e
ranMHHbix
HMeM, J l M U i e H H b l i ł O n o p b l TpaflMl(MM M npeflOCTaBJieiIHblM
cppwfleuKMx KapTMHOK rojiyöoM r p y n n b i , KOTopbie n p n MCKJiioHMTejibHO caMOMy ceóe, nacTo 6ecnoMomeH.
MHane OÖCTOMT «ejio B o6jiacTM CKyjibnTypbi, KOTopaa
Be3JIM B JKHBeUKyiO flepeBHK) naJIOMHMKM M3 OpHfleKa
BO Bce BpeMeHa Menee flpyrMX BM^OB MCKyccTBa 33BMJIH60 KOpOÖeÜHMKM. ÜT3K nO BCeíí BepOHTHOCTM, pMCyHKH
cejia OT 3CTeTMHecKOM TpaflMqMM cpeflbi. B 3TOM oö.;:acTM
Ha cTeKJie nocTynaJiM B >KMBeu,KMe aepeBHM M3 Ä B y x
MCTOHHMKOB: M3 í p s e K a n M3 HeM3BecTHoií MacTepcKoü,
(paKTOp TBOpHeCKOM BblflyMKM B C e r f l a 5bIJI CaMblM CMJIbKOTopan HaxoflMJiacb Ha TeppMTopMM T e n e p e n i H e ü nojibinw
HbiM M B n a c T o a m e e B p e M a TBKJKG p e u i a e T o
flociMJKeH, Minen TOJibKo MecTHoe 3HaneHMe (oTcyTCTBMe sKcnopTa),
HMax HapoflHOM C K y ^ b n T y p b i . HMCJIO C K y j i b n T o p o ü H e OTjiMMaJiacb c y r y S o HapoflHbiM xapaKTepoM.
3'KJIOHHO pacTeT M 3a nocjieflHMe roflbi ypoBeHb MX pa6oT
3HaHMTejibHo noBbiCHJica. 3TO CBa3aH0, B naciaocTM,
AjieKcaHflp HMKOBCKM — COBPEMEHHOE H A P O A H O Ë
c MaccoBbiMM 3 a K a 3 a M H qeHTpa Hapo^HOM x y ^ o m e c T B e H HOM npoMbiuijieHHOCTM („HenejiMH'), a l a K a c e c ero MeTBOPHECTBO. 3AME1AHMH B CBH3M C BBICTABpOnpMaTMHMM
KOHKypCaMM M BblCTaBKaMM.
KOÎÏ B JIOÍÍ3M
B HacToam.ee BpeMa, K o r ^ a T'paflMi^MOHHoe H a p o ^ H o e
B coBpeMeHHOM « e p e B H e HaSjiiOAaioTCH oflHOBpeMeHHo
MCKyccTBo Bce Sojiee TepaeT onopy B coßcTBeHHOii cpe^e.
pa3JIMHHbie MOflejIM TBOpMHeCTBa.
K o r ^ a c n p o c c p e f l b i HeyKJioHHO CHMJKaerca, Bonpo'.' 3 a 1. T B o p n e c T B O , onnpaioineeca Ha o6pa3u,bi T p a f l H U M O H öoTJiHBoro OTHomeHMa K Hapo^HOMy TBopnecTBy n p n ö p e HOH napoflHOM KyjibTypbi, npeflHa3HaHeHHoe « J i a ny>K,n
TaeT MCKJiHDHMTejibHo Ba'jKHoe 3 H a n e H M e . ToJibKo TSKMM
noBceflHeBHoro o ô w x o a a M 0KpyjKaiom,eft cpeflbi.
o6pa30M MOHCHo npeflocTaBHTb HapoflHbiM yMejibuaM BO32. TBopnecTBo, o n n p a i o m e e c a Ha o6pa3u,bi Tpa,nMu,MOHHOM
MOJKHocTb npoaBJieHMH
CBOMX TajiaHTOB.
yipejKfleHMa
HapoflHOM KyjibTypbi, npeflHa3HaHeHHoe fljia noTpeB3aHMMaiomMeca DTMMM BonpocaMM („HenewMa", MMHMCTepjieHMH M3BHe (flJiH „3KcnopTa" B ropofl) — cjie^OBaCTBO KyjibTypbi M MCKyccTBa, My3eM) n 3 a j i M H a ceöa T y
TejibHO TBopnecTBO, B c e MCHee CBH3anHoe c coScTBeHpojib, KOTopyío HeKorfla M c n o j i H a j i a flaimaa c p e ^ a M ee
H o i í c p e f l o í í , nopoM flaJKe n p o T M B o p e n a u n e e e e B K y c a M ;
xyjjojKecTBenHbie rpaflMqMH, 3acTaBJiaiomMe MacTepa c o 3 3. TBopnecTBO, o T B e n a r o m e e coBpeMeHHbiM BKycaM « e SaBaTb CBOM npOM3BefleHHa Ha COOTBCTCTBeHHO BbICOKOM
peBCHCKOM cpeflbi M ropoflCKOM nepMcpepMM, n p e ^ H a ypoBHe, 6jiaroflapa KOTopoMy OH M o r HafleaTbca Ha pac3Ha ieHHoe fljiH ynoMHHyTbix c p e « cjieflOBaTejibno —
npocTpaHeHMe M npoflajKy paôOT.
BapMaHT (nyHKTa 1), BO3HMKLUMM B yc-jioBMHx OTMMpanpaBfla noMomb 3Toro p o ^ a c n o c o ö c T B y e T coxpaueHMio.
HMH CBoeo6pa3Horo x a p a K T e p a HapoflHOM
KyjibTypw,
a n o p o ñ ^ a ? K e BOCCTaHOBJieHMK) H e K O T O p b l X T p a f l M U H O H B TOM oöcTaHOBKe, Korfla cymecTByroT e m e oOmne
HblX BM«OB TeXHMKM, HO BCe 7KB He B COCTOaHMM 33TOpfljiH flaHHoii c p e f l b i scTeTMHecKMe BKycbi, KOTopwe B c e
M03MTb npouecc p e r p e c c a HapoflHoro TBopnecTBa.
}Ke 0^)0pMMpyiOTCH nOS BJIMHHMGM 06pa31(OB, MHOJDMJIbTeM H e M e H e 3 a K a T Tpa^Mi^MOHHoro H a p o f l H o r o TBOPTpai^MM, nocTynaiomMX M3Bne M3 loposcKOM
nepM» l e c T B a OTHio^b He paBH03HaneH jiMKBMflaijMM c B o e o 6 p a 3 CpepMM (MCKyCCTBO, CBH3aHHOe C npeCTOJIbHbIMM npa3flHoro MCKyccTBa «epeBiiM M ropoflCKoií nepncpepMM ( c p .
HMKaMM).
nyHKT 3). 3TO MCKyccTBo B scTeTunecKOM OTHOUICHMH OTjiMHaeTca OT coBpeMenHoro npo4)eccMOHajibHoro MCKycHapHfly c 3TMMM MoflejiHMH TBopnecTBa B aepeBHe
cTBa M B TO >Ke B p e M H CBa3aH0 C npejKHMMM M3flejIMaMM
BbicTynaioT xy^ojKecTBeHHbie HBJieHMa, KOTopbix c o B e p apMapHHoro MCKyccTBa. X o T a B x y f l o a c e c T B e H H O M OTHOIlieHHO HejIb3H npHHMCJIMTb K KaTerOpMHM HapOflHOrO HCiueHMM
coBpeMeHHoe
HapoflHoe
TBopnecTBo
ycTynaex
KyCCTBa, KaK Hanp. TBOpneCTBO npMMMTMBHblX XyflOJKHMnpejKHeMy H a p o ^ H O M y McicyccTBy, TO B c e » e OHO He
KOB (TEK Ha3. HaMBHblX), TBOpHeCTBO fleTeü, paÖOTbl JIIOJIMUjenO SCTeTMHeCKOÜ UeHHOCTM.
ÖHTejieü, T.e. Bce Te BMflbi MCKyccTBa, KOTopwe npeflCTaBjiaioT jiMôo c y r y ó o MHflMBMflyajibHbie
xyflOJKecTBeHHbie
HBJieHMH, JIM6O MCKyccTBo noflpajKaTejibHoe
npwflepJKHMapMa nuje3fleqKa — BbICTABKA MKOH B KPAKOBE
BaiOmeeCH pa3JIMHHbIX XyflOJKeCTBeHHblX KOHBeHI^MM, —
Ł
B b i C T y n a i o m e e B pa3JiMHHOM c p e ^ e .
Mx Bcex M O A e j i e í í MCKyccTBa, B03HMKaiomHX
B coBpe-
H a c T o a m a a CTaTba n o c B a m e H a B b i c T a B K e MajionojibCKOM MKOHonMCM X V — X I X BB. ABTOP C T a T b M oopamaeT
MeHHOM flepeBHe, Bce MeHee yflOBjieTBopaeT noTpe6nocTM
BHMMâHMe Ha MHororpaHHOCTb
M xapaKTepHoe
CBoec o ß c T B e H H O ü cpeflbi T B o p M e c T B O , onnpaiomeecH Ha T p a - o6pa3Me npeflCTaBJieHHbix
MKOH. 3TO B b i 3 B a H 0 c o n p e flMLiMOHHbie o 6 p a 3 i í b i (nyHKT 1). B pe3y.7ibTaTe S T O r o noc- flejIbHOCTbK)
BOCTOHHOfł M 3 a n a f l H 0 M KyjIbTyp H a flaHHOM
67
�I S
«
i,
¿
S o CO1 H
ft Sí- £
S 2
2
co S ? ••
ja
E
X ïS n
^ (J
J
« 1¿ 03 H
fe
5 *
** X cu o
co co CO
m
s
m
Siaa»ąsí ftccuu fto
°ug a
CO
eu ca
SJ s
s
i s
K
ai
n CO
K «
S
O
O cc
eu
o
X
F"
M eu
es J
es
o e;
S
O j U « H
«'2o CQ eu co
o
Si os
0) S
o CO K 363
s
m O
H £ S
*
CQ CO
2
S S n es>g
w5
9
ï g ft cu 5
ag et*
*
£
£
1=1
««
as
a o c e- 1*
SA
S o
° o
, _
s
t=rCQ oo
C0 <
a*
cO^sO
-S
o
ro
o
J5
9
«s
ca co
co
2 >>
CM
a t=c
s o
a <-
i-
a
cu
a 5
Ä
£>2
w
ca co
es
S CD
5* CO
CO
cu S g
co a
* g
^ es
<D >>
cu
es
et
a
G
o
o
X
CO
ro cu
cu S
» c^o 3.
o,
¡o
CC t" co
«
t
JJ n
2 S «
3
«
°
Ę
ro cu o ' •
j
H
t. 5 o
M
c
05
o 2 eu S
es £
* s&
§ s S 3
3 & rí
~ jft« Ü5
o
cu >,
es X
3 n
« o
ï
H Ä
S
eu eu y H
c!
s s
S eu
s¡
^£
f. X K
u O I eu S
o S u
g S (O
n
S cl p eu eu
-a „
M H P. 3 3
eu H co ce s
o
a o a eu si _•
o a ; *
J3
m
O
Ł
tO
X S
V X X
MO S s
o cu "
A
ft ^ S
n eu
eu en
3
o
s a
co te F< eu es vo
o
ro
— eu co
n a g s
'S
K
s S
a
3
..
l a
•9
<u
3
s
es
eu
et
K
1
eu s.
„ §
- 11
o ro •& ga o3
m •a
o s 3
cI «
n co ro
J
g a
m {¿ 2
Q; § 5
S S
§ S S X
o W
o K
3 « es « S g et >>
oj ra
a
a
au 3a. Co
S
3"
X
e
O Gg- S
S nS 2
W ¡¿ eu S < 5
a o «
g o PE.m
C es o r S
J3
& ft
s
CO J3
eu » cu S
s
^ s a
CU OJ
:S
3 -i o> «
cO
es o S
lOßO
Orts
raet
<y
!•- P cues
o .
o
0
o 2" g
•& C èS
ja.
U
o,
S
O
y!
X
X
X
»
1
S §
s
«
: S ¿ eu
g
- eu ri e?
co ^ eu
a
T
c^
-J CD
g o
° c
«? èl
E- —
1
eu p
S a
s
S3"
S U _
8
S
X c S£o
et ^
eu
X
£0 C C
OS
et
S M =- .
Ł
s
1
g o ra
§ en
« •*>
a.
c
et S g
°
o
et g
O
S 2 S £ s
gCOpqoeu
s
3
eu
S
o S ~ -.s a
c S ^ o o
s
co coä s
sa
u
I
' S!
:
X S
H et
o co
s
ca X
0
& «o
g a
OU Ees e> S cj u,
o
i X I i
y >> a S
>i n o s
M í f>
eu e;
U
Ö H
o CQ eu
1
eu
X o >»
2 a s
s Ü ï
« 3 M
Sag
S >> a
co
co
S'g s
«s
X X S
s ft *
Ë« «
a
Cu O
1 eu
eu et
o O
n eu
f 3
2 ra ÇU OJSe. r;
ë
?, . K eucofl U h
a ,
È: S es
eu H co ci eu X
o X eu co
— eu es co K 2 s
s
a
Kat***
ï<
% s a
r i¿ o
et :
o
a
n
CQ
m
«
c K 5» >>
a s g o
g eu co H
' g S e^ g
S' a a fr
co m
cu a eu
w çu ua»o = S
! -s.S c s
3 « ^3^1
s 3
a
C
Q
^
r
'
i eu CU
m 2
K 5 'S
S « S
3 <
X
X
c 3
Si)
O eu
cç & g
a í á *« ïï H CO
^
co >-<
o »0 S
S
et
3 o n £g e«u - ° S
eu „
H H
2 ° 2
a s >>
ç «
C0 CJ Ä 5 ffl te
CO
ca ea
u X
co
H O
c; a
JO CQ
CU O °
eu >i
3 2 co 3 -a
a «
g a i s
a co"
3°
K o g ft a a
«
S
g
O ID ja a
2 ° ft£ &
es cu
•a a 5 - .
£0 o) s &•* a
C
O
g
co
P
a
eu
a)
P
co
G
O
>> S o
eu co e eu u
G eu
W ^ eua 5 " Ł
n " S S" lO
QS
O
eu
C a s« ft
r« sS «s W S es S
m G CQ S et
ca
« s
Sa
§
«
si
.
' o,
coW
C0
I *H
w
a"
S m
n
n
«W
G co
M
aSO
PU »
?
s
o s s
S S efl
a * ID
a H M
a y eu
3
U £
R
a 5 •
S
5
eu
ri
a
S
CO
eu X
H
a
o t. M
S ftj
a s
cu
S
>s
3 C0 o
-s o
o a 5 « a y
a çu g
o 2 c a g n
co
eu
O c; Ö 1
ta
o
Û
a M
o çv e
o
2
Ê
O H
o S S S
a
o
a co A H
eu « U 5 co
co o
S et
cu fu
S a eu O Ł. J te ao SH 2
X y S
3 . a te œ
te
S eu
a
s s
r
ft
£- S
K eu
a >
X
^ H a ft
o et >
_ eu
_
o .
eu
cu
2 c eua eu ce co
CO CQet u
a co ce a « ? S
n
C0 CO ÛJ
S o te H
aiD ^
co eu eu
Moa» S 3
co
g 'S
s s
eg
u co
sta g J a a a
a o
3 S s e H
ft a co vo ft « X. es Jft
e
u
S OU
« el
ft . O
eu S
M :S « Z.
„ co
« S 5»co¡jio o s • ä 5
es
a
CO ID
•o S-M " o
ft§
X co co
s
2=
co S X o co
es
a »,
S
S
e
u
a
aa s eu C0 i-f etM ^^ ft
eu j5
a te
co es
c
o
g
o cu M n
eu
co a S O S E s* s -9"
co eo a
co œ a
�<
cu
S
D
N
W
a,
o
<
N
U
I—I
w.
I
H
«
r-í
•S Ö
CP
s§
5
u eö
Ul
o
G
>>
•a
au
co
6
.*
3
.2
o
n3
fcfl
o
c
¿a
O
U
Q "S
P
=>
I
. '-fi
<
ra
<s
>
r
A
wS ^
0
o
i tn
OJ
si
P
s °
va Q
3
•-) i-i
la
? a,
o
i -n Ä
U
•i-i-*---
i:
a
c-
S
O <
N
* 4*^ÍM> .4iis44ígg$
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12da870f6c562703ad39fe87ea4ff3d5.pdf
7c5282bbb06da68457ef91961a6d109f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3079
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2883
Title
A name given to the resource
Wino z potłuczonej wazy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.450-451
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Matusiak, Błażej
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Błażej Matusiak OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY
BŁAŻEJ
MATUSIAK
Jeden z aktorów, Tomasz Rodowicz, przypomina, ze
z teattu antycznego ocalały jedynie słowa, btak nato
miast muzyki i ruchu. Pracę nad odkrywaniem czy twotzeniem na nowo starożytnego tańca i śpiewu Rodo
wicz porównuje do przywracania antycznym posągom j
ich dawno startych jaskrawych barw.
OP
Wino z potłuczonej
wazy*
Zobaczmy, jakich to farb używają „Gardzienice".
Jaskrawych, to już zostało powiedziane. Żywioł, dzi-1
kość, wyrazisty rytm - to właśnie jaskrawe barwy. Tak
pisze Rychły: „Antyk skandował, bębnił, dzwonił ryt¬
micznie. Prowadzący chóry mieli specjalnie skonstruowane trzaskające sandały. Tak zachowywali się muzy
cy. Nie siedzieli zgarbieni nad nutami. Widzimy ich
w tanecznych gestach. Ich ciało żyje."
1
M
etamorfozy to płyta ze wszech miar niezwykła.
Wspólne dzieło Teatru „Gardzienice" i Ma
cieja Rychłego, lidera „Kwartetu Jorgi", ze
społu inspirowanego muzyką ludową i wirtuoza rozma
itych ludowych instrumentów dętych. Płyta jest owo
cem pracy nad spektaklem pod tym samym tytułem,
jest jednak czymś innym niż zapis składających się na
teatralne Metamorfozy antycznych pieśni. Utwory wy
jęte ze spektaklu, ograniczone do samej warstwy dźwię
kowej, musiały zostać ułożone w nową całość i ulec
drobnym zmianom.
Muzyki starożytnej Grecji - głosi podtytuł tej nieco
dziennej płyty. Podtytuł zwiódł niektórych recenzen
tów. Wysłuchali płyty i zawód ich nie miał granic - ja
każ to muzyka starożytnej Grecji, skoro w instrumen
tarium pojawia się wiolonczela i cymbały huculskie?
Sami twórcy płyty po części są sobie winni. Nie trzeba
było w jednym miejscu dzielić utwory na rekonstrukcje
i kompozycje, a w innym pisać, że rekonstrukcja muzy
k i starożytnej jest niemożliwa. Jednak zamiast stawiać
zarzuty, lepiej postawić pytania, a przynajmniej wsłu
chać się uważnie w to, co twótcy mają do powiedzenia.
Wtedy okaże się, że nieporozumienie wokół słowa „re
konstrukcja" jest pozorne a wynika z podwójnego zna~
czenia, jakie się temu słowu nadaje. Wspomniany po
dział utworów na rekonstrukcje i kompozycje służy
wskazaniu które z nich oparto na zachowanym mate
riale muzycznym któte zaś napisano od nowa Kiedy
zaś Rychły mówi że tekonsttukcja jest niemożliwa
Drzvnomina że ze szczunłvch źródeł i nielicznych nrzesłanek nie da się w sposób pewny odtworzyć muzyki
starożytnej (3recji
A jednak nawet po tych wyjaśnieniach problem po
zostaje. Dlaczego Rychły i aktorzy Teatru „Gardzieni
ce" włożyli tak wiele wysiłku w naukową stronę przed
sięwzięcia? T o proste: bo spektakl wymagał dotarcia do
muzyki starogreckiej, bo właśnie ona miała być tym, co
porusza aktorów, co wyznacza rytm akcji scenicznej.
* Metamorfozy.
Musie of Ancient
Greece, Ośrodek Praktyk T e
atralnych Gardzienice, Altmaster i Przyjaciele 2 0 0 0 . Tekst ukaże
się w piśmie „Canor".
Śpiew gardzienickich artystów zachwyca, to znów i
budzi trwogę, przywodząc na myśl określenie tragedii |
pióra Edwarda Zwolskiego: „zabawa w lęk i mękę".
Magdalena Łoś, która płytę prezentowała w tadiowej
Dwójce, zwróciła uwagę na element, którego nie zauważyłem: podobieństwo zachodzące między niektóry- j
m i pieśniami w opracowaniu „Gardzienic" a zabawami!
dziecięcymi. Tak jak w wyliczankach uporczywie po
wtarza się wciąż to samo słowo. Dodajmy, że upiorna to
wyliczanka, w której wciąż powtarzają się słowa „krewi;
na..." (właśnie tak, bo dopełniające „ziemi" dośpiewuje
inny głos). T o nie wszystko: dziecięca jest również swo
boda, z jaką śpiewacy-aktorzy traktują głos, bawią się
n i m , sprawdzają jego możliwości. Śpiew - liryczny i hie
ratyczny, krzyk i szept, a do tego głośny oddech, który
też jest środkiem muzycznym wszystko to zbliża „Gar
dzienice" do eksperymentów Meredith Monk.
1
T y m , co tchnęło życie w zapis antycznych melodii,
jest także inspitacja ludowa. Może najbardziej charak
terystyczny przykład to fragment peanu (nr 5 na pły-jj
cie) przywodzący na myśl polifonię bułgarską.
„Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą i
wazę" - pisze Tomasz Rodowicz. I zrobiono to bardzo
ciekawie i przekonująco. Ze słabości uczyniono siłę,
z przypadkowego faktu styl. Skoro bowiem zachowało
się niewiele słów i muzyki, te, które ocalały, można po
wtarzać obsesyjnie, jak w wyliczance, jak w transie. Takie powtótzenia sprawiają, że fragment Eurypidesowego Orestesa robi piorunujące wrażenie. Bezpośrednio i
przed tym utworem słyszymy najbardziej śmiałą kom- 'i
pozycję Rychłego, nawiązującą do Ifigenii Eurypidesa.!
Rychły sięgnął t u po technikę hoketu, którą można!:
najkrócej określić jako dzielenie melodii pomiędzy po¬
szczególnych śpiewaków, którzy w szybkim tempie bio- [
!
;
od siebie krótkie czasem wręcz jednodźwiękowe,
odcinki. A l e największe wrażenie, tak na płycie, jaki
i na spektaklu, robi to, co najprostsze: taniec bachantek Euoi Bakchai. Taką nazwę przybrało to coś na co I
składa się wirowanie tancerek monotonna melodia
i natchniony śpiew Mariany Sadowskiej
450
�Bkiej Matusidk OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY
Satyr grający na kitharze, krążek gliniany
Płytę wydano niezwykle starannie. Książeczka, cie
kawie pomyślana od strony graficznej, obfitująca
w zdjęcia ze spektaklu, zawiera teksty znakomicie
wprowadzające w wykonywaną muzykę. Znawca i tłu
macz starożytnej gteckiej poezji, Jerzy Danielewicz,
opracował informacje o utworach i i c h przekład.
0 pracy nad muzyką w sposób zajmujący opowiadają
Maciej Rychły i Tomasz Rodowicz. Dopełnieniem
książeczki są refleksje reżysera Włodzimierza Staniew
skiego i prezentacja teatru pióra Dariusza Kosińskiego.
Płyta „Gardzienic" ma wartość nieocenioną, jak
każda tzecz, która powstaje z pasji. Pasji tworzenia,
poznawania siebie i świata. Metamorfozom nie dorów
nuje żadna znana m i rekonstrukcja muzyki starogreckiej. Pod względem rzetelności naukowej przewyższa
je nagranie Carapezzy, ale on stawiał sobie skromniej
szy cel niż „Gardzienice" i nie podejmował się kompo
nowania nowej antycznej muzyki. Cóż, „Gardzienic o m " nie wystarczą białe posągi i nieruchome figury
tancerzy.
„Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą
wazę i to taką, żeby można było pić z niej wino." Pod
czas gdy krytycy przypatrują się skorupom, słuchacze
i widzowie dają się upoić.
451
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/950a52c39d3e582a2950deca693f2e8a.pdf
3929b341d1b86667a88ddba2c0c6a1e1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3083
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2887
Title
A name given to the resource
Etnolog w podróży. Opisywanie Chin / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, 2001, t.55, z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001, t. 55 z.1-4, s. 472-481
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Wasilewski, Jerzy S.
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
jerzy S. WWemlu • OPISYWANIE CHIN
JERZY
S.
nia to przecież wysłuchiwanie czyichś relacji, czytanie
opisów poprzedników, budowanie w oparciu o nie wła
snych wyobrażeń.
Czyż nie jedzie się po to, by sprawdzić wcześniejsze
wyobrażenia? Ruszamy w podróż, bo trzeba zareagować
na ten osobisty sygnał, odpowiedzieć na indywidualne
wezwanie, usłuchać powołania, którego głos może po
chodzić nawet z podejrzanego źródła.
WASILEWSKI
Etnolog w podróży
Opisywanie Chin
' I T T ~T podróży takiej jak ta najbardziej lubię ostat\ Y / nie dwa, trzy wieczory. Nieuchronność
W
końca, przymus pożegnania przeplatają się
z perspektywą powrotu do domu, a gdzieś w tle są jesz
cze nadzieje i pomysły na powtórny przyjazd. Żal osło
dzony ulgą, satysfakcją i oczekiwaniem.
Ulice chińskiego miasta, takiego jak Czengdu albo
Hsian, nigdy nie wyglądają lepiej. W dzień okropnie
ruderowate, z irytująco błotnistą nawierzchnią (może
to i historyczna stolica imperium albo prowincji, ale
Paryż to na pewno nie jest), przemieniają się na noc
w świetliste tunele, z zamykającym perspektywę lukiem
bramnym Wieży Bębnów albo Wieży Dzwonów. Szyb
ko zapadający zmrok usuwa przestrzeń nieboskłonu,
dramatycznie obniżając pułap widzialności i dając wespół z koronami ulicznych drzew - kojące przykrycie
ciemnością tuż ponad głowami.
2
Do Pekinu (w którym dotąd nie byłem) jechałem
w gruncie rzeczy po to, by zweryfikować pewną opo
wieść. Usłyszałem kiedyś od pracującego w Chinach
przed laty znajomego, że jeśli w wypadku ulicznym
przejechany został człowiek (samochód pojawiał się
tam wtedy pewnie raz na pół godziny, ale może był
przez to groźniejszy dla nieobytych pieszych i rowerzy
stów), to nie zadawano sobie próżnego trudu ustalania
personaliów ofiary i szukania jej adresu, tylko chowano
ją od razu, na miejscu - kopiąc grób gdzieś z boku, na
trawniku.
Chodników nie oświetlają latarnie (jeśli już, to n i
skie i słabe), a jedynie mocne gołe żarówki, zawieszone
niby lampiony przed otwartymi do późna sklepami, lo
kalikami i przeróżnymi warsztatami. Wabią półmro
kiem mijane w ostatniej przechadzce zakłady fryzjer
skie, pól-oświetlone różowymi jarzeniówkami i żaróweczkami wokół luster, a młode fryzjerki machają za
chęcająco, jakby miały do zaoferowania coś więcej niż
tylko standardowe strzyżenie, połączone z masażem
głowy i akupunkturą uszu.
Przyznam, że sugestywna to była wizja. Dzisiaj wiem,
że wystarczy nawet krótki pobyt w Pekinie, by znikła jej
hipnotyczna moc. Traktuję ją jako zmyślenie, typowe
dla ambasadzkich emisariuszy, dodających w ten spo
sób egzotyczności miejscom swego wygnania. Historie
takie z jednej strony szokują niewiarygodnością, z dru
giej strony wydają się zgoła wiarygodne, bowiem odwo
łują się do obiegowych klisz (na temat przeludnienia
C h i n , braku szacunku dla jednostki) i wyobrażeń słu
chacza o kraju nieznanym mu z autopsji, ale wystarcza
jąco już zmitologizowanym. Trzeba samemu przejść się
pekińską ulicą, by prysło zaklęcie tej opowieści - oto
przecież obok poruszają się ludzie, a nie termity. Nawet
przed ćwierćwieczem nie było inaczej.
' Znów kusi jedzenie - powtarzane do znudzenia
w całej podróży słodko-kwaśne smaki, do których nie
prędko wrócę. Szkoda, ze nie kupię już pachnącego,
świeżo upieczonego placka z sezamem - ich sprzedaw
cy poznikali z ulic, bo wieczór nie jest porą na uliczną
przekąskę, ale na prawdziwy obiad.
A l e coś z „mitu" zostaje, skierowuje naszą uwagę na
pewne sceny, wyostrza wzrok w poszukiwaniu wyda
rzeń, podsuwa takie a nie inne ich interpretacje. Je
stem oto na statku, płynącym po Jangcy w jej środko
wym biegu, na odcinku tzw. Trzech Przełomów. Te sła
wione w Chinach od wieków za swą urodę miejsca,
przedstawiane w dawnej poezji i malarstwie, ze starymi
tekstami wykutymi w skalnych ścianach nad wodą, ze
świątyniami i miejscowościami, w których mieszka dziś
prawie półtora miliona ludzi, zostaną niebawem zalane
w efekcie budowy wielkiej zapory w Guizhou.
Żal wyjeżdżać, bo przecież zniknie zaraz z oczu cały
świat. Pozostanie garść wrażeń, które uzbierały się na
sicie pamięci po odsianiu tego co zbyteczne, jałowe,
nudne. Już się one układają w relację, już wybieram to,
co będę opowiadać po powrocie. Syndrom Dżambla opowiadanie jako ostatnia, najprzyjemniejsza część po
dróży, na równi z pierwszą - przygotowaniami do wy
prawy. Zresztą obie one nakładają się. bo przygotowa
Przepływamy właśnie przez jedną z malowniczych
partii - jak wszystkie takie miejsca w Chinach ma ono
poetycką nazwę „Wątroba Konia i Płuca Wołu", pew
nie od kształtów nurtu, układającego się w pełne zawi
rowań tonie. Stojąc na pokładzie widokowym dostrze
gam unoszące się na wodzie dwa ludzkie ciała. Półna
gie, bladosine i miśkowate od opuchnięcia, z wycią
gniętymi do góry ramionami i rozkraczonymi nogami.
472
�Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN
�Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN
�Jerri S. Wasilewski • OPISYWANIE CHIN
�krzy S. WasitMski * OPISYWANIE CHIN
Banknoty dla zmarłych
476
�Jerry S. Wasdewslu * OPISYWANIE CHIN
twarzami do dołu, płyną tak pewnie juz jakiś czas, nie
wywołując reakcji żadnego z kursujących tam statecz
ków i motorowych dżonek. Także i my przepływamy
nieopodal, nie robiąc sobie z nimi kłopotu. Nie umiem
wyjść poza banał zdawkowej konkluzji, że życie ludzkie
nie miało tu nigdy wysokiej ceny, skoro po śmierci los
jednostki jest wszystkim zgoła obojętny.
ba nie przestaną tracić nadziei na ucieczkę przed losem,
który wydaje się przecież nieunikniony" - już przed półto
ra wiekiem tak patrzyła na Chiny współczująca Euro
pa, a konkretnie pastor G . N . Wright w pierwszym po
pularnym przedstawieniu Państwa Środka, The Chine
se Empire lllustrated (1859). Opisy zilustrował stosow
nymi rycinami Thomas A l l o m , który nigdy w Chinach
nie był i nadał im klimat „Orientu bajecznego".
3
Jaką głębszą prawdę o chińskim społeczeństwie mo
że sformułować etnolog w podróży? Jakie wartości jest
w stanie dostrzec ktoś, kto nie zna chińskiego, nie mo
że prowadzić intensywnych badań terenowych, jest
niewiele więcej niż turystą? Co szokuje mnie jako przy
bysza z Europy i co z tymi spostrzeżeniami mam uczy
nić jako nieuleczalny zawodowy interpretator?
A przy tym - wracając znów do współczesnych kuli
nariów - obsesja świeżości, głęboko mądra w gorącym
klimacie. Czujne sprawdzanie, czy kłute palcem
w brzuch tłuste żaby będą żwawo podskakiwać przed
upchaniem ich do plastikowej torby. Przed restauracyj
kami na wyspie Putuoshan, na której wznosi się kilka
naście świątyń buddyjskich i ogromny posąg Buddy
Miłosierdzia (stąd wysepka jest celem tłumnych week
endowych wycieczek niby-pielgrzymów, czy po prostu
turystów z Szanghaju) pływają w miednicach wysta
wionych na chodnik ryby i morskie stworzenia. Głodni
pielgrzymi wyszczególniają je palcem, a kelner chwyta
je oburącz, unosi ponad głowę i miłosiernie uśmierca
jednym silnym walnięciem o asfalt.
Kiedy widzę, jak po dworcowym peronie biegnie do
pociągu mężczyzna w średnim wieku, niosąc na ple
cach starowinkę, najpewniej matkę, to myślę o trwa
łości konfucjańskich przykazań synowskiej miłości.
Chodząc po bazarze, patrząc na rozmaitość fauny, b u
dzącej zainteresowanie nabywców, przekonuję się, że
Chińczycy naprawdę kochają zwierzęta - pod wszyst
kimi postaciami i we wszystkich smakach. Ta miłość
nie zna ogtaniczeń gatunkowych, jest chyba wręcz
ambicją tej kultury zrobienie użytku ze wszystkich
istot. Idąc przez bazar w stolicy Syczuanu, Czengdu,
mija się dział hobbystyczno-hodowlany z dziesiątkami
rodzajów rybek akwaryjnych, krabików pełzających
w swych kolorowych muszlach, żółwików i wszelakich
reptiliów, który to dział płynnie przechodzi w sektor
gastronomiczny. Dobrze utrzymane kotki z błyszczą
cym futrem będą domowymi pieszczochami, ale w ko
lejnych klatkach ustępują miejsca mniej zadbanym,
prze znaczonym 11 a pewno do garnka. I znów ta chiń
ska mitologizująca poetyczność' taka zupa nazywa się
walka smoka z tygrysem" bo pływają w niej kawałki
mięsa kota i węża
„Wszędzie w Chinach widzi się ludzką
zarhezność.
Każde zajęcie i zatrudnień* wydaje się mieć za swój cel za
spokojenie apetytu. Bogaci i wysoko postawieni są defmityunie uybrednymi smakoszami. Klasy średnie i niższe to
zdecydowani sensuaUści. Upodobania tych pierwszych
ograniczają jedynie rozmiary ich dochodów,
żarłoczność
tych drugich jest nkpomiarkowana, a to dzięki niezuryklej
ilości gatunków jadalnych. Jest to najbardziej wszystkozerny naród na świecie. Nie ma zwierzęcia ani rośliny, któ
rych ci gastronomowie nie umieliby, dzięki kunsztowi
i przemyślności, podać na stół i zjeść bez groźby dla życia:
mięso dzikich koni, larwy ćmy, łapy niedźwiedzia (...) Naj
bardziej poszukiwanym rodzajem psa jest spaniel: biedne te
zwierzęta zdają się szczególnie opuszczone w swym więzie
niu, nie wyglądając nawet z kosza w nadziei wolności, pod
czas gdy koty, przeciwnie - drą się bezustannie i nigdy chy
477
Każda restauracyjka ma podział na „owoce morza"
i „żywe owoce morza", ale w praktyce ta dystynkcja
często ulega zatarciu. W syczuańskim Ludingu, w byle
jakiej knajpce na ladzie leżą do wyboru talerzyki z su
rowymi porcjami, przygotowanymi do wrzucenia do go
tujących się kociołków na stolikach. Właśnie doniesio
no coś z zaplecza, male rybki (z głowy i wąsów sądząc sumiki) mają wprawdzie rozprute brzuchy, ale żaden
weterynarz nie wystawiłby im świadectwa zgonu w i
dząc ich żwawe ruchy, nawet jeszcze gdy pływają we
wrzątku w moim kociołku, zamaszyście zgarnięte przez
restautatora.
N a drugim biegunie gastronomii, w szanghajskim
Ritzu, podają sławne „pijane krewetki" - przebierając
odnóżami pływają jeszcze ochoczo w winie, w którym
będą się na naszych oczach gotować.
Nieostatnią rzeczą, która mnie w tym porusza, są re
akcje przybyszy ze światów o odmiennych systemach
przekonań konsumpcyjnych. W hotelowym korytarzu
wpadam na ttzech przykucniętych młodzianów, gotu
jących coś na turystycznym palniku. Zaskoczony py
tam, dlaczego w kraju taniej gastronomii muszą sami
gotować. Nie dokończywszy pytania dostrzegam smagłość ich twarzy i sam odpowiadam, że musi to się wią
zać z regułami Kaszrutu. Potwierdzają domysł i żalą się,
że nigdzie nie mogą być pewni koszerności jedzenia. C i
gorliwi (bo, jak się dowiaduję, świeżo sprowadzeni do
Izraela) Żydzi marokańscy skarżą się, że jako jedzenie
wegetariańskie podawano im kurczaka albo w a rzywa
smażone na wieprzowym smalcu, a sposoby traktowa
nia i uśmiercania zwierząt są dla nich budzącym grozę
przejawem braku szacunku do życia.
�h-rry S. Wasilewski •OPISYWANIE CHIN
Żydzi (których, jak wszędzie w świecie, często spo
tyka się wśród turystów) mają szczególne kłopoty z ży
wieniem, nawet jeśli są to liberałowie z Nowego Jorku.
Muszą zweryfikować albo przenegocjować ze swymi
współmałżonkami wcześniejsze indywidualne warian
towe wybory w kwestii wierności przepisom („wieprzo
wina - nigdy, owoce morza - tylko w testauracjach,
żeby nie robić problemu, ale nie w domu, lody - za
wsze tak, i t d . " ) .
N a prośbę prowadzącego restaurację Tybetańczyka
(który jest zresztą rzutkim człowiekiem rozlicznych i n
teresów i rozumie potrzebę wyjścia do takich klien
tów) piszę zachęcający tekst po angielsku dla tury
stów, obiecujący im jedzenie zgodne z ich standarda
m i . M a m satysfakcję pomagając człowiekowi, który
wspiera tybetańską społeczność w chińskim otoczeniu,
ale jednocześnie jako etnolog jestem świadom, że
ptzyczyniam się do zacierania różnic w zglobalizowanym świecie, gdzie nawet w Tybecie będą podawać
koszerne jedzenie.
4
Miasto chińskie potrafi być odrażająco brzydkie.
Jeden buduje przez drugiego, przed drugim, na dru¬
gim. Widać to szczególnie w zachodnich, górzystych
rejonach kraju, gdzie terenów zdatnych pod budowę
jest niewiele, a jeszcze trzeba o nie walczyć z rolnic
twem, które potrafi wykorzystywać parometrowe
spłachetki między skałami, szosą a rzeką. Położone
nad Jangcy-kiangiem na obszarze dokładnie 1 k n r
miasto Fengdu liczy n i mniej n i więcej tylko 40 tysię
cy mieszkańców - niech to czytelnik łaskawie porów
na ze znanymi mu z Europy wskaźnikami. Porówny
walne wyniki notują tylko południowoazjatycke mo
lochy - Bombaj, Kalkuta, Dżakarta; nawet T o k i o ma
gęstość zaludnienia trzykrotnie niższą. Takie upako
wanie ludzi można osiągnąć przez pięttzenie wysokich
blokhauzów. Wszędzie goły cement, szarość, brud.
Ubłocone ulice, góry śmieci zsuwające się do rzeki m i
mo ustawicznej pracy biedaków, którzy odzyskują
każdy kawałek papieru, żelastwa, nawet styropianu.
Chwila naiwnej futurologu i ciarki przechodzą po ple
cach na myśl, że to wcale nie jest przejściowy epizod
na drodze do porządnej metropolii albo lokalny subkontynentalny wariant, ale nieunikniona przyszłość
dla całego globu.
wnętrz skarży się, że nawet w tym zamożnym, zeurope
izowanym mieście ludzie przywykli odbierać mieszka
nia z wykończeniem betonowym i tak to już zostaje.
Prowincjonalna metropolia w miniaturze, taka jak
Kanding, nieodparcie przywodzi na myśl koszmarne
miasta przyszłości w wersji apokaliptycznej, z takich fil
mów jak Piąty element albo Łowca androidów. Kinema
tograficzne skojarzenia narastają, gdy przyjrzeć się wieloetnicznemu tłumkowi na ulicy i na bazatze. Różno
rodność antropologii, pstrokacizna strojów, niepraw
dopodobne przybrania głowy, zupełnie jak w Wojnach
gwiezdnych - skupiska istot najróżniejszych gatunków,
nie tylko sapiens.
N o i monstrualne, nieludzkie kalectwo. Idąc
w Czengdu wzdłuż Shun chengu, istnej ulicy żebtaków,
nie mogę oprzeć się idiotycznej myśli, że starożytne wy
obrażenia psiogłowców albo ludzi nakrywających się
własną stopą tu właśnie miały swoje źródło. Podchodzę
do jednego z nieszczęśników (dolna połowa twarzy
przerośnięta tak, że sięga do piersi), rzucam parę mo
net i administruję sobie trening empatii, na wzór zale
canego przez psychologów okresowego ćwiczenia asertywności: staram się opanować lęk i spojrzeć mu, jak
człowiekowi, w oczy.
5
Wieś chińska też potrafi być brzydka. Nawet w za
chodnich, górzystych Chinach, gdzie urozmaicenie te
renu maskuje nijakość domostw, poprzysłanianych zie
lenią, domy są z teguły byle jakie, kryte szarą dachów
ką, z gołymi cementowymi ścianami. Wewnątrz jest
jeszcze gorzej: ani śladu tego obowiązkowego układu
ptzestrzennego, jaki pamiętam z chińskich miasteczek
w Malezji. Wejściowy hol - wnętrze centralne, pełnią
ce funkcje salonu ogólnorodzinnego i towarzyskiego był tam uporządkowany p r z e z dominantę domowego
ołtarza i symetrię hieratycznych krzeseł. T u jest on
równie niechlujnie zagospodarowany jak kolejne po
mieszczenia (kuchnia, spiżarnia, sypialnia). Wypełnia
go zbieranina przypadkowych, rozklekotanych rupieci
(szczególnie odstraszają siedzenia autobusowe, z p o r o Z "
rapicerką z dermy), porozstawianych byle jak,
tak że nawet telewizor nie wpływa na zorganizowanie
czy uładzenie całości.
Przypadek szczególny: Szanghaj. Kilka lat temu,
w szczycie koniunktury, pracowało tu - uwaga, to licz
ba wręcz nieprawdopodobna - 60 procent wszystkich
dźwigów budowlanych na całym świecie! Dziś zostało
tylko 20 procent, a i tych nie widać, bo zasłaniają je
setki nowych wysokościowców, biurowych i mieszkal
nych - w większości nijakich, nie składających się na
urbanistykę, niezintegrowanych z ulicą. A r c h i t e k t
478
W układzie wsi nie ma mowy o regułach feng shui,
które zalecały, by dom „siedział na północy, patrząc na
południe". Ludzie śmieją się z dawnej geomancji,
a skomplikowane kompasy służące niegdyś do określa
nia właściwej lokalizacji domostwa względem stron
świata, gwiazdozbiorów itp. poniewierają się wśród sta
roci sprzedawanych na bazarach turystom.
Jak to się dzieje, że tylko mniejszości etniczne zacho
wują przywiązanie do wypracowanej, uporządkowanej
formy? W e wsi tybetańskiej zachodniego Syczuanu
�I
Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN
Uliczna apteka. Ilustracja Thomasa A l l o m a do albumu The Chinese Empire Ittitstrated, L o n d o n 1859
wszystko budowane jest foremnie. Kamienne domy-twierdze mają nienagannie trapezoidalną sylwetkę
wzbogaconą jedynie o talerz satelitarnej telewizji na
dachu, gdzie po dawnemu odbywa się młócenie zboża.
Strojem codziennym nie jest też wyszmelcowana mary
narka, ale fantazyjnie przerzucona przez jedno ramię
szuba, u kobiet kapelusz, a do tego różaniec albo mły
nek modlitewny, stale w ruchu, nawet w czasie bazaro
wych zakupów.
Mniejszość etniczna, narodowa - grupa ludzi, którzy
c h c ą pozostać w mniejszości, a kulturą materialną bro
nią się przed znijaczeniem, upodobnieniem do domi
nującej reszty wytartych marynarek i byle jakich bara
ków, przed utratą tożsamości.
6
Religijność tybetańska, lamajska, jest poważniejsza
niz chińska, taoistyczna. Świątynia Tao, zwłaszcza bar
dziej rozbudowana, większa, nieodparcie przywodzi na
myśl jakieś disneyowskie wesołe miasteczko. Pstrokacizna barw, nachalna polichromia posągów w długiej ga
lerii, bóstw astralnych, deifikowanych postaci histo
rycznych, cesarzy, generałów, patronów różnych
kunsztów i profesji. Gips, papier, tandeta - nie tylko f i
zyczna umowność, ale i myślowa płycizna symboli.
479
W i e r n i składający w ofierze przodkom „banknoty
zmarłych", spalane całymi plikami kolorowe pliki pa
pieru z kiczowatymi emblematami, o nieprawdopodob
nych, idących w miliardy, nominałach. Ogólna weso
łość przy wykonywaniu zalecanych praktyk, które
zresztą wyglądają jak sztuczki, mające zapewnić zba
wienie: pokonać długie schody nie oddychając, z za
mkniętymi oczyma przejść po linii prostej, a przed ołta¬
rzem — licząc do trzech ustać na czubku mosiężnej pół
kuli na jednej nodze.
W lamajskim klasztorze ciemności wnętrza odpo
wiada chromatyka chóru mnisich głosów. Niskie, baso
we dźwięki bezustannej, nawiedzonej recytacji tek
stów. Skupione obchodzenie flgut, mozolne, długo
trwałe obracanie wielkiego bębna - młynka modlitew¬
nego. Kiedy pochodzę, podbiega lama i pokazuje pra¬
widłowy kierunek obracania. Nie wie najwidoczniej, że
ma do czynienia z autorem studium na temat religijnej
symboliki ruchu obrotowego.
Dzięki C i , Panie Boże, ze stworzyłeś lamaizm.
7
Napisy nad drzwiami antykwariatów, wyliczające co
można tu dostać, często wymieniają „cztery przedmio
ty do uprawiania nauki", bez dalszej ich identyfikacji.
�Jerzy S. WasgeuaM • O P I S Y W A N I E C H I N
Sprzedawca kotów i herbaty. Ilustracje Thomasa A l l o m a do albumu The Cń.ue.st Empire JHiutrored, L o n d o n 1859
Chińska mnemotechnika - wpajanie cyfrowych go
towców. Kultura bogata i skomplikowana, a przy tym
autorytarna, może być przyswojona najłatwiej pod po
stacią skrótów, haseł, maksym, odwołujących się do
okteślonej, policzalnej ilości elementów.
„Jedno państwo, dwa systemy" (po przyłączeniu
Hongkongu), „trzy (razy) mieć" (trzy przedmioty chiń
skiej minimalnej stabilizacji), „trzy naciski i trzy repre
zentacje" (ostatnie hasła partyjnej propagandy), „ban
da czworga" itd. - kolejno można tak pewnie dojść aż
do „filozofii stu kwiatów". A l e wcześniej jeszcze te
„cztery przedmioty do nauki", którymi okazują się: pę
dzelek, papier, sztabka tuszu i ozdobna płytka do jego
rozrabiania. Bie, mo, dzy. je - sylabizuję. - Nie tak; bie,
dzy, mo, je - poprawia antykwariusz. Ważna jest też
kolejność.
Najpiękniejsza płytka jaką widziałem, właściwie pły
ta, bo to krąg metrowej prawie Średnicy, wykonana
z kamienia, pochodzącego ze złóż od wieków słynących
z najlepszego surowca, ma kosztować niespełna sto ty
sięcy dolarów.
Szacunek dla odwiecznego wzorca nie wyklucza
podróbki. Wręcz przeciwnie, utrudnia zmianę, ale za
chęca do imitacji, naśladownictwa, produkowania ko
pii. Chiny są i zawsze były krajem falsyfikatów - prze
konuje się o tym każdy, kto spróbuje poruszać się po
tutejszym rynku antykwarycznym.
Terakotowe figury koni i jeźdźców (nie myślę
0 oczywistych imitacjach armii z Hsianu, sprzedawa
nych turystom) pochodzą z dzikich wykopalisk. O d antykwariuszy słyszy się opowieści, jak chłopi szukają gro
bów z pomocą metalowych prętów, i „na czucie" od
najdują je do głębokości 4 metrów. Natychmiast trafia
ją do sprzedaży, pokryte jeszcze resztkami ziemi.
Hieratyczne, nieruchome figury jeźdźców z epoki
Han, galopujące rumaki z czasów dynastii T a n g , konie
Sung, z dziwną formą siodła - choruję na nie wszystkie,
nie wrócę bez choćby jednego, muszę przełamać strach
1 dokonać wyboru. Niech więc będzie to ten koń Sungów - pewnie z dwunastego wieku - brutalnie wytar
gowany (aż mi żal prowincjonalnego antykwariusza,
który teraz zupełnie zamilkł, skonsternowany: nie po
trafił opierać się dłużej na widok banknotów, ale jesz
cze nie wierzy, że zgodził się na tak niską cenę, bo spo
dziewał się kwoty dużo wyższej za taką udaną sztukę,
na ogół bowiem dostawcy przynoszą mu proste, nie
zdarne figurki). Teraz już mój, krępy, szerokopierśny
wierzchowiec stoi z dumnie wyciągniętą do ptzodu pra
wą nogą, z fantazyjnie przewiązaną tkaniną u siodła,
istny pomnikowy rumak czekający na bohatera.
480
�)erzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN
W kilka tygodni później widzę podobny obiekt
u nieco już obznajomionego handlarza, który wie, że
nie wciśnie m i byle czego i w swych objaśnieniach po
zwala sobie na szczerość. „A to jest taka dziewiętna
stowieczna podróbka konia Sungów" - rozwiewa mo
je iluzje.
8
W dzisiejszej chińskiej produkcji granica między
oryginałem a fałszerstwem przestaje istnieć. Nie ma
już prostego przeciwstawienia, są gradacje, niuanse
i ustawiczna niepewność. Pekiński „Bazar Jedwabny"
(gdzie nie sprzedaje się wcale jedwabiu, ale współcze
sne tekstylia) kaze myśleć o jakiejś nowej, uogólnionej
teorii symulakrów. Człowiek Zachodu zjawia się t u
w poszukiwaniu dwóch - gdzie indziej niesprowadzalnych do siebie - wartości. Pierwszą z nich jest marka,
ten złoty cielec konsumeryzmu, obietnica absolutu
i materializacja ideału, której to marki posiadanie
wznosi we własnych i cudzych oczach do
U ] \ >j | |
wybr i-
nych. Drugą, przeciwstawną wartością jest przystępność, taniość. Ta druga wartość dyskwalifikuje oczy
wiście pierwszą. W zamian za satysfakcję finansową
przysparza rozterek duchowych.
Do jakich uczuć ma prawo ktoś, kto za parę dola
rów kupi koszulę z magiczną sylwetką gracza w polo?
Nie wie, co ma o tym wszystkim myśieć. Nie wie na
wet, co kupił, bo panuje tu zasada nieoznaczoności nie da się stwierdzić statusu przedmiotu. Może to do
kładnie taki sam egzemplarz, jak ten do nabycia w ele
ganckim świecie, ale tani, bo prosto od wytwórcy?
Może był on przeznaczony na eksport, ale został wy
kradziony z fabryki? A l b o to raczej nielegalna konty
nuacja oficjalnie zakontraktowanej partii? A może ja
kieś niezauważalnie gorsze odrzuty? A l b o pełnopraw
na, ale potaniona na użytek biednego kraju mutacja,
wykonana przez lokalną firmę-córkę, jakieś Chino-Po
lo? A może nabywca, spojrzawszy nieuważnie na zna
czek, nie dostrzegł, że ma on tylko przypominać ten
wiadomy, ale jest trochę inny, dzięki czemu ominięto
zarzut bezprawnej imitacji? Zgroza, snob pada ofiarą
nieuwagi - cóż za bolesna nauczka dla tego, którego
istotą jest przecież umiejętność odróżniania, wyszuki
wania różnicy, wybredne znawstwo. A może produ
cent poszedł jeszcze dalej, sparodiował znak oryginal
ny, robiąc świadomie oko do nabywcy?
481
Wątpliwości niweczą poczucie prestiżowego sukce
su. Absolut zdewaluowany, nie wiadomo nawet o ile.
9
Pewnych rzeczy nie zrozumiem nigdy. Konfrontacja
z realiami higienicznymi Chin to intelektualne wyzwa
nie dla każdego przyzwoitego anty-antyrelatywisty kul
turowego. Szczególnie trudny jest chyba test plucia.
Chińczycy plują wszędzie. Taksówkarz pluje przez
swoje okno, pasażer przez swoje. Kelner pluje na pod
łogę, wychodząc z daniami z kuchni (on przynajmniej
ma po temu jakiś zrozumiały powód), piesi i rowerzyści
na ziemię, pasażerowie samolotu - do torebek, które
na pokładach innych linii używane są tylko w skrajnej
potrzebie; na lotniskach, w nowoczesnych, wyłożonych
marmurami pawilonach pluje się do koszy na śmieci,
ale chyba trochę rzadziej.
Najgorzej jest na stacjach autobusowych i w autobu
sach dalekobieżnych. Ktoś podróżujący po Chinach
z zamkniętymi oczami czułby się jak w szpitalu gruźli
czym - wszędzie słychać odgłosy szczególnie dojmujące,
bo poprzedzone długim, głośnym, głębokim odkrztusza
niem flegmy, czyli po prostu charknięciem. Jeśli to ja
siedzę (lub leżę na pryczy autobusu sypialnego) od stro
ny okna, to mój sąsiad nie będzie na tyle niegrzeczny, by
strzykać mi przed nosem i śmiało zacznie pokrywać
plwociną podłogę w przejściu. Dobrze jest siedzieć obok
kobiety. Kobiety w autobusach prawie nie plują.
Pytałem, czy są jakieś tubylcze uzasadnienia tej no
torycznej praktyki, może odwołujące się do gimnastyki
dróg oddechowych, do wymogu czystości organów we
wnętrznych albo nawet do obrzydzenia brudem doko
ła. N i k t nie był w stanie podać jakiejkolwiek racji, moi
rozmówcy uciekali w formułki potępienia i nadziei, że
odpowiednia kampania władz to wypleni. Widocznie
nie każde ludzkie działanie, nawet powszechne, jest
pochodną jakiejś wiedzy i notm.
Rozumiem że „oni" wietzą w co innego niż „my" proszę bardzo, niech sobie wierzą w smoki, prądy ziem
ne, nieśmiertelną moc nefrytu, niech mają swoje war
tości - ale dlaczego oprócz tego nie podzielają moich,
naszych, zachodnich, przecież najważniejszych, (chcia
łoby się) uniwersalnych.
10
Za Chinami się tęskni.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59707e0f3f87bf708d01eb190cac813c.pdf
853c524d7057c218fedcf3255057e286
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3080
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2884
Title
A name given to the resource
Muzyka greckich cieni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.452-454
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI
DARIUSZ
CZAJA
Muzyka greckich
cieni
1.
Wedle starego dobrego banału, starożytni Grecy
wiedzieli o sobie bardzo dużo, z jednym wszakże wyjąt
kiem: że mianowicie są Starożytnymi Grekami. A prze
cież, zanim zastygli w szacowny monument, zanim za
mienili się w stateczny rozdział historii powszechnej,
byli, choć trudno czasem w to uwierzyć, żywymi ludź
mi: jedli, popijali, śpiewali, tańczyli, uprawiali miłość,
modlili się. Wytrwale zgłębiali sekrety namiętności
i tajemnicę pojedynczej egzystencji, starali się opisać
sens różnicy między światem śmiertelnych a bogami,
którzy byli dmbrotoi, nieśmiertelni. T o więc my, dzisiej
si, żyjący, rozprawiamy o nich, martwych, o ich staro
żytnej starożytności. O n i zaś, zostawiwszy nam swoje
kamienie, teksty i inskrypcje, taktownie milczą. Stali
się, jak to z nie zawsze uświadamianą dwuznacznością
powiadamy: p r z e d m i o t e m naszych studiów. Doj
mujący brak symetrii. Ale chociaż prawdą jest, że to
my ich czytamy czy nie jest też tak że w jakiś sposób
oni również czytają nas? Czy nie jest trafna teza że co
prawda to żywi studiują martwych ale że ci ostatni
przynoszą nam lustto w którym możemy się przejrzeć?
Bywa że to my jesteśmy materią ich dzieł
O dawnych Grekach wiemy coraz więcej, półki zawie
rające studia i rozprawy o greckim antyku wciąż wydłu
żają się. Wiele zagadek rozwiązano, teksty uznane nie
gdyś za nieme, zaczęły mówić. Z poznawczego punktu wi
dzenia pozostaje wszakże jeden fundamentalny dylemat,
którego nie rozwiążą najbardziej wyrafinowane techniki
badawcze. Nie wiemy i nie dowiemy się już (przynajmniej
w tym życiu), jak mówili starożytni Grecy, jak śpiewali,
jak brzmiały ich instrumenty. Zostały nam po nich tylko
teksty, tzeźby i architektura. Fonię wyłączono na amen.
Tajemnicę żywego głosu i dźwięku zabrali ze sobą do gro
bu. I żadne narzędzia archeologiczne nie sprawią, że wy
kopany trup starożytnego Greka przemówi do nas, że „da
głos". Kości nie potrafią śpiewać.
• - 2. •
jeśli uprzytomnić sobie ten oczywisty fakt, można
zrozumieć skalę trudności, z jakimi przyszło się zmie
rzyć Maciejowi Rychłemu, prawdziwemu sprawcy pły
ty Metamorfozy. Musie of Ancient Greece. Musiał on,
452
mając za współtwórców aktorów „Gardzienic", nie tyl
ko rekonstruować i uzupełniać okruchy istniejących
muzycznych zapisów (a czasem także dopisywać nową
„grecką" muzykę), przede wszystkim musiał mieć prze- i
konującą w i z j ę całościowego brzmienia, musiał usły
szeć tę muzykę w sobie tak, by przemienić ją w rilkeański „słyszalny krajobraz". Mówiąc krótko: trzeba było
mieć pomysł jak ożywić trupa, jak, najzupełniej do
słownie, ucieleśnić go, a więc zaopatrzyć go w gardło,
język i usta, by mógł śpiewać, dodać sprawne ręce, by
mogły zabrzmieć harfy, flety i bębny. Słuchając kilka
krotnie Metamorfoz nie mam wątpliwości, że wielce ry
zykowny u swych początków pomysł powiódł się. Zda
rzył się cud. T r u p ożył. N a płycie śpiewa, krzyczy, szep
cze, dyszy, potrąca struny harfy, bębni, wydobywa
dźwięki z fletu. Ta muzyka oddycha Grecją.
Są na tej płycie obecne dwa bieguny starogreckiej
muzyki. Jest i apolliński spokój, muzyka przeniknięta
miarą, przemieniająca rzeczywistość w kosmiczny ład
i dionizyjska furia, wypływająca gdzieś z ciemnych, bez-rozumnych źródeł psyche. Najciekawsze, obdarzone naj
większą energią wydały m i się te rekonstrukcje i orygi
nalne kompozycje Rychłego, w których do głosu docho
dzi żywioł dionizyjski. A więc te miejsca, w których
opuszczamy podręcznik z wizją Grecji harmonijnej, ja
snej i słonecznej, a wstępujemy w świat chaosu, dzikiego
szaleństwa i frenetycznego uniesienia. Może w tych
utworach najbardziej słychać odległy idiom muzyczny
greckiego antyku. T o w sekundowych i trytonowych
tarciach, to w obsesyjnej nieparzystej rytmice mieści się
niedyskursywna wiedza o tym, czym mogła być grecka
mania. T o w tych, obco brzmiących dla dzisiejszego ucha
skalach, lepiej zaczynamy rozumieć spazm, szaleństwo
gniew śmiech i rozpacz bohaterów tragicznych Złorze
czenia Medei czy skargę Orestesa Słuchając finałowego
Euoi Bakchai łatwiej pojąć co miał na myśli Nietzsche
pisząc o żywiole dionizyjskim Śpiewając i tańcząc uka
zuje się człowiek jako członek wyższej wspólnoty — od
uczył sie chodzić i mówić i zaraz wzięci tańcząc w nowie
trze" (Narodziny tragedii z ducha muzyki)
-
N o dobrze, ale skąd wiemy, że to, co słychać na pły
cie jest z ducha greckiego poczęte? Co pozwala twier
dzić, że oto słychać grecką muzykę w formie, w jakiej
mogła ona brzmieć niegdyś? Profesor Jerzy Danielewicz,
jeden z konsultantów uczestniczących żywo przy po
wstawaniu Metamorfoz pisze w książeczce dołączonej do
płyty: „Oto spełnia się marzenie miłośników starożytno
ści: usłyszenia pokaźnej liczby fragmentów muzyki staro
greckiej w jej autentycznym i pełnym (choć z konieczno
ści częściowo odtworzonym) brzmieniu (...)". Trudno
nie mieć wątpliwości, kiedy czyta się o owym „auten
tycznym brzmieniu"... K t o i kiedy słyszał autentyczne
�Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI
d-
wykonanie antycznej greckiej muzyki i co by to miało
znaczyć? Czy zatem mówienie o w r a ż e n i u autentycz
ności jest pozbawione sensu? Sprawa zdaje się nieco bar
dziej skomplikowana. Konieczny będzie krótki ekskurs
w obszar wykonawstwa muzyki dawnej.
w źle zrozumianą wierność wobec dzieła. Także sam
Monteverdi tego nie chce, jest przecież muzykiem
z k r w i i kości, jest Włochem. Proszę więc wyzbyć się
obaw przed vibrato, przed ożywieniem, przed subiek
tywnością, przed gorącym, śródziemnomorskim powie
trzem, natomiast l ę k a ć się bardzo chłodu, puryzmu,
«historyzmu». Musimy zrozumieć prawdziwe intencje
muzyczne Monteverdiego i umieć oddać j e w posta
c i żywej m u z y k i . Jako muzycy musimy próbować zo
baczyć na nowo to, co w Monteverdim było i na za
wsze pozostanie aktualne, ożywić to z powrotem,
odtworzyć zgodnie z naszym sposobem odczuwadwudziestowieczną mentalnością (...)"
(Dialog
podkr. D C ) . Wiedza? Jak najbar
Mam w swojej płytotece pięć różnych nagrań Vespro
delia Beata Vergine Claudio Monteverdiego. Co jakiś
czas słucham, porównuję. Z braku miejsca, w ich opi
sie pozostańmy na poziomie przymiotników. Parrott gtzeczny, nie nachalny, Christie - precyzyjny i eleganc
ki, Jacobs - muzykalny, finezyjny, Savall - soczysty,
wyrównany, znakomicie brzmiący, Harnoncourt - żar
liwy, liryczny, drapieżny, monumentalny, ekstatyczny.
Które z nagrań jest „najlepsze"? W którym Montever
di brzmi „najprawdziwiej"? W którym muzyka najbar¬
dziej przemawia do serca i wyobraźni? Nigdy nie mia
łem wątpliwości: nagranie Harnoncourta z Concentus
Musicus nie ma sobie równych. Czy inne są złe? Wolne
żarty! Każde ze wspomnianych nagrań ma swoje nieza
przeczalne zalety (są wcale liczni i nieprzejednani entu
zjaści wykonania Savalla, a istnieją przecież jeszcze na
grania Junghanela, Berniusa czy Rademanna), ale tyl
ko słuchając Harnoncourta odnoszę wrażenie że słyszę
prawdziwego" Monteverdiego że głębia i geniusz tej
muzyki dopiero w nagraniu austriackiego dyrygenta
objawiają się w pełni K t o usłyszał raz Gloria Patris z tej
płyty ten już zawsze będzie wiedział co znaczy werty
kalny wymiar muzyki Rekonstrukcja i wykonanie Har
noncourtanie należą (tylko) do faktów z dziedziny m u
dziej. A l e bez uwewnętrznienia tej muzyki, bez nasyce
nia jej własnymi emocjami, do grania zostają tylko nu
ty. Efektem jest solenna i nudna jak flaki z olejem mu
zykologiczna poprawność.
4.
Powróćmy zatem do nagrania Metamorfoz. Czy mu
zyka tam pomieszczona, to „prawdziwe" dźwięki staro
żytnej Grecji? Czy tak właśnie ona brzmiała? Czy tak ją
wykonywano? Kwestie nierozstrzygalne z powodów
wskazanych wyżej. Skądinąd sam Maciej Rychły nie
ma złudzeń: „Nie uważam mojej pracy za rekonstruk
cję. Rekonstrukcja jest t u po prostu niemożliwa. Nie
twierdzę, że tak brzmiała muzyka antyku". Powiedzmy
przy tym, że kompozytor-rekonstruktot miał t u o wiele
trudniejsze zadanie, niż muzykolog-wykonawca muzyki
dawnej dysponujący często pełną, bądź prawie pełną
partyturą utworu, nierzadko też mający dostęp do trak
tatów muzykologicznych z epoki. Tutaj z paru nut,
z domysłów i domniemań, została wyczarowana
ż y w a muzyczna rzeczywistość. Może więc zamiast zO"
bowiązującego pojęcia rekonstrukcji, lepiej byłoby uży
wać w t y m przypadku pojęcia i n s p i r a c j i , tym bar
dziej że w jego etymologii pobrzmiewa niejasno tak
ważna dla twórców gardzienickiego nagrania idea
przywracania życia ożywiania re-animacji (łac inspl
rare — dąć w coś nadymać natchnąć)
rłr\ nnflimat-nlnoii TY\
J n ym i
znac zn i e ' wiecei
ę j n iz' nodb
p
udo wana m uzyk o l ogez
racjami „gra na autentycznych instrumentach, w zgo• z praIn/k
• kusprawie
: d zie
ty ą wyk onawczą epo k i" . A le ja
Gliwic racjonalnieswoją tezę. Uczywiscie, można by
znaleźć naprędce kilka argumentów, ogromna tempe¬
ratura nagrania wynikająca z rejestracji Iwe, wspaniale
wygrana przestrzenność chorow, świetnie brzmiąca
sekcja dęta, eteryczne głosy i olzer Knabenchor, oszala
ły Kurt bąuiluz, i t d itd. A l e czy te argumenty mają
moc zniewalającą. Uczywiscie, nie. Jak zawsze w tego
typu rozważaniach, argumentem ostatecznym i rozsttzygającym pozostaje, bo pozostać musi: podbudowa
na wiedzą intuicja.
Myślę jednak, że tym, co najbardziej zniewalające
w rejestracji Vespro przez Harnoncourta jest - trudno
tego nie usłyszeć - jego emocjonalny, niezwykle osobi
sty stosunek do arcydzieła Monteverdiego. Nic z muzy
kologicznej pedanterii, raczej akcent na walory ekspre
syjne i żywość przekazu. W uwagach na temat wyko
nawstwa muzyki Monteverdiego pisał Harnoncourt:
„Oczywiście pragniemy posiąść znajomość ówczesnej
praktyki wykonawczej, poznać warunki, w jakich wy
konywane były utwory Monteverdiego, ale nie chcemy
popaść w fałszywy puryzm., w fałszywy obiektywizm,
Kompozytot nie twierdzi, że zdeszyfrował muzykę
greckiej starożytności. Nie udaje Greka. Zaprasza ra
czej słuchacza do imaginacyjnej podróży w świat grec
kiej fonosfery przefiltrowanej przez wrażliwość współ
czesnego muzyka. Słuchając płyty obcujemy tedy
z „muzykologią światów możliwych", wobec których
najbardziej stosowna wydaje się kategoria prawdopo
dobieństwa, a nie prawdy czy autentyczności.
Ważne jest co innego. Niezależnie od opinii fachow
ców, którzy - nie da się wykluczyć - zaczną precyzyjnie
odmierzać linijką odległość jaka dzieli muzykę Meta
morfoz od domniemanej Prawdy Historycznej, ten mu
zyczny projekt jest przekonujący. Ta muzyka pulsuje,
453
�Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI
Metamorfozy.
Fot. Zbigniew Bielawka
tętni, ściera się w dysonansowych współbrzmieniach.
Naprawdę żyje.
Nie dysponujemy, jak dotąd, wehikułem czasu. Nie
dowiemy się już jak rzeczywiście btzmiała muzyka
Monteverdiego, muzyka średniowieczna, a tym bar
dziej muzyka starogrecka. W naszym odniesieniu do
minionych tradycji duchowych zawsze będziemy skaza
n i na niebezpieczeństwa dwóch skrajnych postaw, za
wsze będziemy musieli dryfować między naiwnością
kustosza-archiwisty, wierzącego, że możliwe jest niekonfliktowe ustalenie „jak to było naprawdę" a swawo
lą badacza-prezentysty, który nie licząc się zupełnie
z oporem materii, wpisuje w historyczny przekaz głów¬
nie własne projekcje. Co lepsze? Jeszcze raz Harnoncourt: „Z dwojga złego lepsze są już wykonania historycz
nie całkiem fałszywe, ale żywe muzycznie" (Muzyk
mową dźwięków). W miejsce archiwalnej martwoty,
w miejsce złudy autentyzmu, hermeneutyczne z ducha,
twórcze p t z y s w o j e n i e . D o takiego właśnie mode
lu czytania znaków przeszłości bez wątpienia należą
gardzienickie Metamorfozy.
' „Lękać się chłodu...", przestrzegał Harnoncourt. Co
jak co, ale zmora zimnej muzykologicznej poprawności
i pedantycznego historyzmu temu nagraniu nie grozi, j
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17744931e9653b73c9a771fe4ad249c4.pdf
1e25a3c1619f681a268306d01247d118
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3081
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2885
Title
A name given to the resource
Metamorfozy albo Złoty Osioł / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.455-457
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Staniewski, Włodzimierz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Włodzimierz Staniewski • METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ
1. R O D Z I N A P L A T O Ń S K A
WŁODZIMIERZ
My, członkowie platońskiej rodziny, znamy to t y l
ko, co uroczyste, tadosne, święte, wzniosłe, niebiań
skie. Wznosimy się w rejony wyżej położone od same
go nieba i zajmujemy miejsce w najwyższym punkcie
wierzchołka świata. Przeczytajcie w Fajdrosie nastę
pujące słowa: „Miejsce ponadniebne; wierzchołek
nieba".
Metamorfozy albo
Złoty Osioł
Synopsis
Zrozumcie, k i m jest Bazyleus, nazwany tak po raz
pierwszy przez Platona: królem większym niż wszystko,
który jest wszystkim i wszystko dzięki niemu istnieje.
i
- D l a tego, k i m rządzi namiętność, jest rzeczą ko
nieczną czerpać dla siebie z umiłowanego jak najwięcej
rozkoszy. Temu, kto jest chory, wszystko jest przyjem
ne, co nie stawia oporu; to natomiast, co jest silniejsze
lub równie silne, jest m u nienawistne. K t o miłuje, nie
znosi chętnie umiłowanego ani gdy ten jest silniejszy
od niego, ani gdy m u dorównuje, lecz ciągle usiłuje
uczynić go lichszym i pośledniejszym.
Kim jest ów Bazyleus?
Przyczyną, mózgiem i źródłem początku, najwyższym
twórcą, najwyższym zbawicielem.
Ale twórcą twotzącym bez wysiłku, zbawicielem zba
wiającym bez trudu. K i m jest ów Bazyleus, którego
czczę? Nawet gdyby zapytał sam prokonsul, k i m jest
mój Bóg, nie odpowiem.
[Fragment Apologii Apulejusza]
2. Pieśń LYTANEO
SIGATO
- najwcześniej¬
szy hymn chrześcijański, jeszcze w zapisie staro-greckim, wzorce melodyczne orientalne-syryjskie. Papirus z O x y r h y n c h u s , I I w i e k n.e.
[...] Ü - T Ä - N E - Ö SlGÄTÖ, MED' ASTRA PHAESPHÓRA LAMPESTHÖN, APOLEIPÓNTON RHIPAI
PNOIÖN, PEGAI POTAMÖN RHOTHIÖN PÄSAI.
HUMNOÜNTÖN D'HEMÖN PATERÄ K ' H U I O N
K'HÄGION PNEÜMA, PÄSAI DYNÄMEIS APIPHÖNOÜNTÖN AMEN, A M E N
KRÄTOS, AlNOS AEI K A I DÓKSA THEÖI DÖTERI
MONÖI PÄNTÖN AGATHÖN: AMEN, AMEN.
[Tłumaczenie (fragment):
Niech nastąpi cisza, niech wszystkie gwiazdy Zgasną,
niech zamilkną rwące rzeki i wiatry.]
Dialog filozofów - fragmenty Fajdrosa Platona (ada
ptacja)
- Czy należy darzyć przyjaźnią tego, kto miłuje, czy
tego, kto nie miłuje? Gdy mowa o miłości, to jaka ona
mianowicie jest? Jaką ona ma moc? Czy ona niesie po
żytek, czy szkodę?
- Każdemu wiadomo, że miłość jest pewnego rodza
ju pożądaniem. A l e wiemy również, że ci, którzy nie
miłują, pożądają rzeczy pięknych. Co przeto odróżnia
miłującego od nie miłującego?
- Przekonanie, które wiedzie k u najlepszemu i nazy
wa się opanowaniem od pożądania, które bezrozumnie
wyrywa się k u rozkoszy i zwie się namiętnością.
- Namiętność ma wiele imion; wiele odgałęzień
i odmian.
STANIEWSKI
- Knuje, aby umiłowany był m u całkowicie oddany
i całkowicie uzależniony od niego; dlatego, że taki był
by najmilszy dla niego, choć najbardziej zgubny dla sie
bie samego? Człowiek przeto opętany miłością nie jest
w żadnej mietze pożytecznym opiekunem i towarzy
szem w sprawach umysłu?
- T o jest oczywiste i nie ma się co w to zagłębiać,
lecz poprzestając na pobieżnej wzmiance przejść do
czego innego.
- Nieprawdziwe jest twierdzenie, iż należy okazywać
przychylność temu raczej, kto nie miłuje dlatego wła
śnie, że kto miłuje jest niespełna rozumu, a tamten zaś
jest ptzy zdrowych zmysłach. Gdyby to bowiem było
oczywiste, że odchodzenie od zmysłów jest całkowicie
złe - to by to było może i dobrze powiedziane - ale wła
śnie największe z dóbr dostają się nam dzięki stanom
odurzenia, jeżeli są one jednak dane jako dat bogów.
- I to dlatego godzi się przypomnieć, że i ci spośród
starożytnych, którzy nadawali nazwy, sądzili że szaleń
stwo nie jest ani czymś wstydliwym ani hańbiącym?
- Tak, starożytni za piękniejszy uznawali szał niż
stan trzeźwości, jako ten pierwszy pochodzący od bo
gów, ten drugi od ludzi. Zdarzały się szaleństwa przepo
wiadające wyzwolenie, o ile uciekną się do modlitw
i wtajemniczeń boskich. Stąd to właśnie sięganie do
oczyszczeń i wtajemniczeń boskich czyni tego, kto ich
dostąpił, ozdrowieńcem teraz i na przyszłość, znajdując
dla naprawdę szalonego i nawiedzonego wyzwolenie od
obecnych bied.
455
- Jest nawiedzenie przez muzy i szał ogarniający
dusze wrażliwe i czyste, porywający w natchnienie,
któte wyraża się w pieśniach?
- K t o by bez natchnienia dobijał się do btam pieśniarstwa w przekonaniu mianowicie, że do tego, aby
�Włodzimierz Staniewski * METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ
być pieśniarzem, wystarczy rzemiosło, przekona się, że
on sam jest pozbawiony iskry bożej i że pieśniarstwo
człowieka trzeźwego nie dorównuje pieśniarstwu czło
wieka natchnionego... Tyle więc, a nawet więcej
mam do powiedzenia o pięknych dziełach natchnie
nia. Bogowie dla dobra zsyłają wielbicielowi i umiło
wanemu Erosa!
- Tobie, przychylny nam Erosie, oddajemy tę oto
pieśń przebłagalną i pochwalną.
- O ile to było w naszej mocy!
-Najpiękniejszą i najlepszą...
- Zresztą zmuszeni też byliśmy posługiwać się pew
nymi zwrotami górnolotnymi!
w nastroju łaski dła usłużnych muzyków
Bachusa
i wzmocnij władzę Rzymian wiecznie trwającą mocą tak,
by zwycięsko kwitła.]
5. Pieśń ASKLEPIONz Epidauros.
I I I w . n . e. Inskrypcja
ASKLEPION AEISOMEN
6. Pieśń O BACCHOUAteneusz, I I w . p.n.e.
Inskrypcja na ścianie skarbca w Delfach, frag.
menty I i I I H y m n u Delfickiego.
- Nie umniejszaj nam w gniewie...
- Umiejętności miłowania
- I spraw, iżbym się cieszył wśród pięknych ludzi
- Jeszcze większym niż dotychczas uznaniem
- J e ż e l i coś powiedzieliśmy, coś niemiłego
HODE TEKHNlTÓN PRÓPAS HESMÓS ATTHIDA
LAKHÓN AGLAIZEI KLUTÓN PAIDA MEGALOU
DIÓS: SOI EPOR' AKRONIPHETÓNDE PAGON, AM¬
BROTH* H O U PASI T H N A T O I S PROPHAINE1S LO
GIA [...]
-
Spraw, abyśmy zaprzestali tego rodzaju mów
I zwrócili się k u umiłowaniu mądrości
I w pełni oddali się w życiu miłości
Zgodnie z zasadami filozofii - Erosie!!!
7. Pieśń ALU Ó PHOIBE
- Limeniusz, I I w.
p.n.e. Drugi H y m n D e l f i c k i - fragment.
3. Pieśń HOSONZESPieśń ze steli Seikilosa
z A i d i n , I I I w i e k przed naszą erą.
8. Fragment zapisu z papirusu z Oxyrhynchus
w tłumaczeniu n a angielski: COME
CHILD...
WHO ARE YOU SAYING
THIS TOl
WITH
ME;
DAETH...
HÓSON DZÉS PHAÍNOU, MEDÉN HÓLÓS SÜ LUPOÚ, PROS OLÍGON ESTI TÓ DZÉN, T Ó TÉLOS H O
KHRÓNOS APAITEÍ.
[Tłumaczenie:
Raduj się człowieku, lśnij
Ciesz się życiem
Życie dane jest nam na krótko
Czas zażąda jego zwrotu.]
4. Pieśń ALU Ó PHOIBELimeniusz, I I w i e k
p.n.e. Pieśń procesyjna. Pean. Drugi H y m n D e l
ficki - fragment.
ALL' Ó PHOIBE, SÓIZE THEÓKTISTON PALLA
DOS ÁSTU K A I L A O N KLEINÓN, SÚN TE T H E A
TÓKSON DESPÓTI KRESÍÓN KUNÓN T'ÁRTEMIS
EDÉ L A T O KÜDÍSTA; K A I NAÉTÁS DELPHÓN TEMELElTH' HÁMA TÉKNOIS, BÍOISI, DÓMASIN APTAÍSTOUS, BÁKKHOU T H ' HlERONiKAISIN EUMENElS MÓLETE PROPÓLOISI, T A N TE DORÍSTEPTON
KÁRTEÍ RHOMAÍÓN A R K H A N AÚKSET' AGERÁT O I THÁLLOUSAN PHERENlKAN.
[Tłumaczenie:
O Febusie, chroń boskość Pałłas - silnego miasta
i sławnych łudzi. I Ciebie również, bogini Artemido, Pani
kreteńskich łuczników i łowczych ogarów, i strzeż miesz
kańców Delf, ich domy, rodziny i dobytek. Przybądź
9. Pieśń MET EMOISI
- Modlę się, z Ińgenii
wAulidzie Eurypidesa, V w . p.n.e.
MET' EMOI MET' EMOlSI TEKNON TEKNOIS ELPIS HADE POT' ELTHOI, H O I A N H A I POLUKHRUSOI
[•••]
'TIS A R A M ' EUPLOKAMOU KÓMAS RHUMA DAKRUÓEN TANUSAS GAS PATRIAS OLOMENAS
APOLOTIEl?
10. Pieśni AEIDE
MOUSA
- autor nieznany
i KALLIOPEIA
- Mesomedes, I I w . p.n.e. Inwo
kacje do Muz, do Kaliope i do Apollina.
AElDE MOUSA M O I PHILE, MÓLPES D'EMES KAT A R K H O U ; AURE DE SÓN AP' ALSEON EMAS
PHREAS DONEITO.
KALLIOPEIA, SOPHA MOUSÓN PROKATHAGETI
TERPNÓN, K A I SOPHE MUSTODÓTA, LATOUS GO
NE, DELIE PAIAN, EUMENElS PARESTE M O I .
11. Pieśń M E L I P N O O N - Limeniusz, I I w.
p.n.e. Drugi H y m n D e l f i c k i - fragment.
MELIPNON DE LIBUS A U D A N KHEON LOTOS
ANEMELPEN H A D E I A N ÓPA MEIGNUMENOS AIÓ-
456
�I
VMotfcmuCTj Sumiewski * METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ
LOIS KITHARJOS MELESIN, H A M A D' ÍAKHEN PETROKATOÍKETOS ÁKHO PAIAN, HE PAIAN.
[Tłumaczenie:
Sącząc miodem tchnący głos, fujarka libijska śpiewa
słodko, współbrzmiąc z migotliwymi tonami kitary, a Echo,
które mieszka pomiędzy skalami, przyłącza się do tej świę
tej pieśni.]
12. Pieśń A T T H I S M E G A L O P O L I S - pean
Ateneusza, I I w. p.n.e. Pierwszy H y m n Delficki fragment
EN KŁUTA MEGALOPOLIS ATHTHÍS EUKHAIEÍSI, PHERÓPLOIO NAÍOUSA TRITÓÓNÍDOS DÁPEDON ÁTHRAUSTON! HAGÍOIS DÉ BÓMOIOISIN
HÁPHA1STOS A I E Í T H E I NÉON TAÚRON.
[Tłumaczenie:
O wielka Attyko, święte, niezdobyte ziemie bogini Ate
ny, u twych świętych ołtarzy Hefajstos pali udźce młodych
byków.]
13. Histeria Psyche.
14. Pieśń PARNASIAN
Limeniusz, I I w. p.n.e.
ALLÁ KHRESMOIDÓN HÓS ÉKHEIS TRÍPODA,
BAÍNT EPÍ THEOSTIBÉA T A N DE PARNÁSÍAN DEIRADA PHILÉNTHEON.
15. Pieśń YOU ARE BROKEN
- słowa H o
ward Brenton, muzyka - Maciej Rychły.
Do granicy śmierci doszedłem i progów Prozerpiny
dotknąłem. A wróciłem przez bezdnie wszystkich ży
wiołów. W głębokiej nocy widziałem słońce Ślepiącym
blaskiem jaśniejące, patrzyłem w oczy potęgom piekiel
nym i niebieskim potęgom i do stóp ich czołem uderzy
łem. Usłyszałeś tedy ale, chocieś usłyszał, trzeba, żebyś
nie rozumiał.
O Ty, święta i wieczna rodzaju człowieczego opie
kunko. Ty, co swą szczodrą opieką śmiertelnych za
wsze otaczasz i słodkie matki współczucie masz dla
niedoli nieszczęśliwych! Nie masz dnia ani nocy, ani
chwili nawet najdrobniejszej, która by T w y c h dobro
dziejstw była próżna.
Ty ludzi na lądach i morzach osłaniasz, burze ich
życia zażegnywasz, dłoń i m zbawczą podajesz, tę dłoń,
którą rozplątujesz wątki przez los nierozwikłane - zda
wałoby się - poplątane, która uciszasz huragany, jakie
naszczuwa dola i która unieszkodliwiasz gwiazd zgub
ne obroty.
Za przyziemny jest duch mój, bym Cię wychwalić
zdolił - za nędzna ma ojcowizna, bym Cię uczcić mógł
ofiarami, jakie C i należne, ani m i starczy słów, bym
opowiedział, co przed T w y m majestatem odczuwam,
ani by mi nie starczyło na to tysiąc ust i tyleż języków
i niekończąca się, niewyczerpana struga wymowy.
A przeto m i ino troską będzie to, co jedynie człowie
kowi pobożnemu, lecz ubogiemu być może; abym
wiecznie zachował w serca tajnikach najgłębszych bo
skie Twe oblicza i majestat największy, i aby wiecznie
mi one były przytomne.
Powiedziałbym, gdyby powiedzieć się godziło, dowie
działbyś się, gdyby Tobie było wolno.
[Fragmenty Metamorfoz, Księgi X I , Apulejusza]
THE LONG LINE OF MY LIFE
T H A T WAS TANGLED W I T H I N
THE CHROMOSOME CODE OF BEING
YOU ARE BROKEN
A T LAST BREATH OF MY LIFE
FROM THE CHRYSALIS CORPSE
SPREAD THE WINGS OF A M O T H
DEATH HAS WOKEN
17. Pieśń CHRYSEA
Pindara, V w . p.n.e.
PHORMINKS,
Hymn
KHRUSEA PHORMINKS, APÓLLONOS K A I IOPLOKAMON SUNDIKON MOISAN KTEANON TAS
AKOUEI MEN BASIS, AGLAIAS A R K H A [...]
16. Inkantacja EU O BAKHA1
k u czci Dioni
zosa. Notacja ćwiczeń na instrument zachowana
w Anonymus Beltermani, I I w . p.n.e.
[Tłumaczenie:
Złota Formingo Apollona o włosach ciemnych jak fiolek,
własność należna muzom. Tobie posłuszne rytm, świętość,
początek, piękno.]
457
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/945c497f1631b0b19b3cec6963319042.pdf
bb9eda32fe4c7c3c80f94ff58bc8863c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:142
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1955
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:122
Title
A name given to the resource
Kronika - różne / LUD 1955 t.42 cz.2
Description
An account of the resource
LUD 1955 t.42 cz.2,s.879-992
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
878
w roku 1954 wygło~zono 7 odczytów. Poza tym wykorzystuje się wszystkie
inne okazje (np. zjazdy) do wygłRszania pogadanek popularyzujących
zag1::dnienia mazurskie.
..'
Muzeum włącza się w każdą akcję kulturalną.
Klerowmctwo
prowadzI
również sekretariat
Komitetu Redakcyjnego
Radiowęzła, więc też i te~
odcinek propagandowy
jest należycie wykorzystywany
do popularyzacjI
Muzeum a tym samym do prowadzenia akcji repolonizacyjnej.
Współpracuje także z Powiatową Radą Czytelnictwa, będąc członkiem jej prez~dium, oraz z innymi instytucjami
kulturalnymi
działającymi
na tereme
Szczytna poprzez włączanie się do wszystkich akcji społec~ny.ch. ~uzeum
w Szczytnie ulegnie całkowicie reorganizacji,
która przewIdziana
Jest po
ukończeniu reorganizacji
Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Dopiero więc
po tym fakcie będzie ono mogło wytyczyć sobie szersze plany działalności.
Ogólnym życzeniem zwiedzających jest, w związku z ogr~mny~ spopularvzowaniem Krzyżaków
S i e n k i e w i c z a, rozbudowa dZIału hlstorycznegOo,przynajmniej
do tego stopnia, aby zwiedzający mógł się dokładn~ej
Z8.poznać z okresem krzyżackim. Niestety realia z tego zakresu są nam medostępne.
Ponieważ Muzeum w Szczytnie ma głównie zając się zbieraniem zabytków kultury ludowej i w przyszłości ma być raczej muzeum etnograficzny~,
potrzebne byłyby pewne fundusze na zakup możliwych jeszcze do zdobYCIa
okazów.
.
.,
Jakkolwiek
rozstrzygnięta
zostanie
sprawa
przyszłej
reorgamzacJI
Muzeum w Szczytnie, jedno trzeba mieć na uwadze, mianowicie że Muzeum
działając na prowincji ma szczególnie ważne zadania; dlatego też winno
być tak atrakcyjne, by zachęcało do zwiedzania naj szersze masy i mogło
na podstawie posiadanych eksponatów uczyć historii ziemi mazurskiej oraz
kształtować nowy światopogląd. Wydaje się więc, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie muzet:.m, które obok etnografii posiadać będzie
dobrze rozwinięty
dział przyrodniczy
i dział historyczny.
Jeżeli chodzi
o etnografię, to wskutek zróżnicowania
składu ludności należałoby obok
zbiorów czysto mazurskich uwzględnić również zbiory kurpiowskie, szczególnie w zakresie tkactwa. Kurpie bowiem w poważnym procencie stanowią
trzon ludności ziemi szczycieńskiej.
2~ V 1954 r.
Franciszek
Myś!iński
K
o
R
PROF.
N
DR STANISŁAW
l
K
A
SZCZOTKA
CHŁOP, GORAL I UCZONY
Zmarły tragicznie w dniu 11 VIII 1954 r. prof. dr Stanisław S z c z o t k a
urodził się dnia 13 II 1912 r. jako jedenaste z rzędu dziecko w rodzinie
góralskiej. Stanisław był ostatnim a jedynym dzieckiem z drugiego małżenstwa. Matka jego (z domu K l' Z a k) nazywała się z pierwszego małżeństwa
K u l i ń s k a, a ponieważ we wsi rodzinnej
i okolicy dużo było rodzin
S z c z o t k ó w, stąd nazywano go w Milówce, do ostatnich nawet czasów,
po matce S t a s i c e k K u l i ń s k i. Zmarły cenił niezmiernie swoją matkę.
która skierowała go do gimnazjum w Zywcu, czemu dał wyraz we wspomnieniach.
Nie miał Stanisław w gimnazjum
łatwego życia. Codzienne dojazdy
pociągiem do Zywca nie były jeszcze najgorsze. Dawały się natomiast we
znaki ciężkie zimy, kiedy to Stasicek jechał często - jeśli nie w ojcowskich, to w pożyczonych butach. Ciężko było na przednówku, kiedy brak
było nawet suchego chleba owsianego.
Po ukończeniu w 1930 r. gimnazjum w Żywcu, które przeszedł głównie
o własnych siłach udzielając korepetycji, stanął młody absolwent na rozdrożu. Matka chciała widzieć swego syna księdzem. Jemu zaś podobała się
medycyna. Studia medyczne wymagały jednak pieniędzy,. a tych nie było
Wybrał studia humanistyczne.
W wyborze zaś historii zaważył, być może,
ojciec posiadający doskonałą pamięć, żywą wyobraźnię i umiejętność plastycznego sposobu opowiadania, a także nie byle jakie przeżycia; niejedne
wieczory wypełnił własnymi wspomnieniami
wędrówek po Żywiecczyżnie
i przepraw przez granicę na Słowaczyznę. Niepoślednie miejsce w nich
zajmowało tak żywe w tradycji zbójnictwo, którego tyle śladów zostało
dookoła - i krzyż pod Gronickiem
między Szarem a Kamesznicą
na
miejscu stracenia zbójnika Proćpaka,
i pełna tragicznych
skazań góra
Grojec pod Żywcem, i stercząca nad Milówką góra Zabawa, miejsce zabawy
zbójników i kapliczka w Nieledwi na miejscu zabicia przez zbójników
urzędnika dworskiego itd. Wśród chłopów żywa była jeszcze tradycja walk
ze Szwedami w czasie "potopu". Brał w nich udział Bartek S z c z o t k a
z Miłówki.
W Krakowie wszedł młody student w środowisko historyków o głośnych
�881
i wybitnych
nazwiskach. Pierwszą jego większą pracą było studium Synody
od założenia Rakowa do wygnania
z kraju
(1569-1662) l.
Okres od ukończenia uniwersytetu
(1934 r.) do objęcia stanowiska asystenta na UJ (1 IX 1937) był wypełniony własnymi badaniami historycznymi
arian
polskich
i walką polityczną·
Od 1 września 1937 r. do wybuchu wojny był S. S z c z o t k a asystentem
na Uniwersytecie Jagiellońskim. Rozpoczął się okres bardzo żywej działalności pisarskiej oraz skrystalizowania
się kierunków zainteresowań i badań
naukowych. Na czoło wybija się przede wszystkim zainteresowanie
regionem żywieckim. Obok tej głównej tematyki badań drugim, równoległym
nurtem są już wtedy dzieje wsi i chłopów w Polsce. Ujawnia się to z jednej
strony w tematyce publikowanych
prac, z drugiej w czynnym i organizatorskim udziale S z c z o t k i w pracach Koła Towarzystwa Szkoły Ludowej
im. A. Asnyka w Zywcu i w założonej przy nim Sekcji Miłośników Zywiecczyzny 2. Przy zasadniczym udziale S. S z c z o t k i powstaje tu regionalne
pismo _ kwartalnik "Gronie", zamieszczające odtąd sporą część jego prac.
Tematyce regionalnych
badań historycznych
sprzyjał znajdujący
się
w ówczesnym Muzeum Ziemi Zywieckiej oraz przy zarządzie miejskim
stosunkowo duży zbiór archiwaliów dotyczących tego regionu. W Zywcu
sięga S z c z o t k a po ciekawy rękopis z początku XVIII w., dotyczący tego
miasta i całej Zywiecczyzny. Jest nim Dziejopis
żywiecki
napisany przez
wójta miasta Zywca, Andrzeja K o m o n i e c k i e go. S. S z c z o t k a opracował go do druku i pierwszy tom wydał nakładem Sekcji Miłośników
Zywiecczyzny w 1937 1'.3 Drugi tom, odbity już na czysto w Cieszynie,
został przez hitlerowcóW w czasie wojny zniszczony. Oryginalny ten dziejopis-pamiętnik
jest kopalnią
wiadomości
historycznych,
etnograficznych,
obyczajowych itp., dotąd jeszcze należycie nie wykorzystanych'.
Po Zywocie zbójnicldm
Józefa Skawickiego
zwanego
Skawickim
" następuje drugi artykuł, już szerszy 6, i równocześnie odczyt w Sekcji Historii
Gospodarczo-społecznej
Towarzystwa Naukowego we Lwowie w dniu 18 J
1938 1'.7 Równocześnie wydał w "Ludzie" Materiały
do dziejów zbójnictwu
l S.
S Z C Z O t k a, Synody arian polskich od zalożenia Rakowa do wygnania
z kraju
(1569-1662),
"Reformacja w polsce", t. VII-VIII, Kraków 1936, s. 80 I odb.
, T e n ż e, Dzieje
szkoly parafialnej
w Żywcu,
"Sprawozdania PAU", z. XLI,
s 349·-351; T e n Ż e, Z dawnych ksiqg metrykalnych
parafii
żywieckiej
(1666-1776).
"Miesięcznik
Heraldyczny",
t. XVI, Warszawa
1937, s. 22 1 odb.
żywiecki".
Wydał i wstępem
poprzedził
dr Stanislaw S z c z o t k a, t. I, żywiec 1937, ss. LIV + 332.
• Ostatnio zabiegał prof. Szczotka o reedycję obu tomów. Jedyny egzemplarz
tomu drugiego zachował się szczęśliwie u wydawcy.
• S. S z c z o t k a, Żywot
zbójnicki
Józefa Skawickiego,
zwanego
Skawickim.
,.Lud", t. XXXIV, Lwów 1937, s. 157-170 i odb.
• T e n ż e, O zbójnikach
żywieckich
na Slqsku ..Zaranie Śląskie", 1938 r., z. IV,
, T e n ż e, polskie
zbójnictwo
góralskie
w świetle
legendy
i prawdy
historycznej,
,.sprawozdania
T.ow. Nauk. we Lwowie", t. XVIII. s. 8 i odb.
'Andrzeja
Komonieckiego
"Dziejopis
1J)
Zywiecczyźnie
'. Do tego tematu wracał jeszcze niejednokrotnie.
Po II
wojne światowej wydał Materiały
do dziejów zbójnictwa
góralskiego
z lat
1589-1782 B.
. Już w pra.cach o zbójnictwie okazał się S z c z o t k a dobrym historyklem-reglOnallstą
a po części etnografem.
W rozmowach
i dyskusjach
zav.:sze twierdził, że nie jest etnografem, że nie ma do tego przygotowania.
Moze tego żałował? Być może. Wchodził jednak w tę dziedzinę już z racji
zywego naukowego i praktycznego zajęcia się własnym, tak ciekawym etno-o
graficznie regionem.
Bez wątpienia poważną podnietą była tu jego praca redakcyjna w bardzo
ci.ekawym piśmie regionalnym, jakim by'ty "Gronie" 10. Był duszą tego
pIsma. Ogłaszał tu m. in. Stacje
wojskowe
w Zywiecczyźnie
w latach
1661-1662, Akta spraw złoczyńców
miasta Zywca (1589-1782). Klucz Wegierskiej
Górki w 1712 roku i wreszcie etnograficzną pracę Szopka żywieck~.
S. S z c z o t k a zbierał sam pieśni lokalne, służył nimi innym piszącym do
..Groni''o po~dawał
tematykę
opracowail,
zdobywał
współpracowników,
udzielał swoich materiałów i wciąż zakreślał szeroką tematykę własnych
prac 11.
,,?~Onie". usiłowały być wzorowym czasopismem regionalnym. W myśl
zało~e.n takiego pisma wiązały konkretną teraźniejszość z badaniem przeSZł~SCl reg,lO.r:u;.rejes,trację aktualnych
przejawów regionu, a nawet powazne omOWlema ogolne cech i osiągnięć tego życia łączyły z badaniami
wsi, miast, rolnictwa, górnictwa, przemysłu, życia kulturalnego
i polityczn~go regionu. "Gronie" ogniskowały wówczas istotnie życie kulturalne ZyWl:cczyzny, grupowały i zapalały do pracy i twórczości współpracowników,
~plekowałY się twórczością artystyczno-literacką
ludzi z tego terenu. Ciązyła wprawdzie nad kierunkiem
prac redakcyjnych
i działaniami kulturalno-oświatowymi
typowa w okresie międzywojennym
działalność inteligencka, często "ponadklasowa"
i idealistyczna,
ale wówczas trudno było
tego uniknąć. Niewątpliwym
osiągnięciem było ukazanie się szeregu przyczynków z dziedziny historii kultury. etnografii, archeologii, geografii go~
_s T e n ż e, Materiały
do dziejów zbójnict.wa w Żywiecczyźnie,
Lud" t. XXXV
Lwow 1938.
'"
.
• T e n ż e, Materialy
do dziejów zbójnictwa
góralskiego
z lat 1589-1782,
•. Archiwum Etnograficzne",
Lublin-Łódź.
s. 190.
:: "Gronie" ukazywały SIę kwartalnie w latach 1938 i 1939 do wybuchu wojny.
i
Juz przed w.oJną przygotował Księgi sqdowe hrabstwa żywieckiego
1761-1763.
~e~~ak dotąd znajdują Się one w [·ękopisie. zamierzał
bowiem wydać większy
;~lOr. będący kontynuacją Ksiqg sqdowych wiejskich,
z których dwa tomy miai
.Jl~wle gotowe. Przed wojną również rozpoczął badania nad dziejami rodów chlop~:~Ch w zyw~ec~zyźnie. Nie mógł opublikować pracy pt. Żywczacy na Uniwersy. Ie Jaglellonsklm w okresie od XV do XVIII w. Pracę zreferował na posiedzeniu
Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa \V dniu 27 stycznia 1939 r.
Praca miała się ukazać \\" ..Rocznlku Krakowskim" w jesieni 1939 r.. czemu prze··
~zkodzBa wojna.
.
�spodarczej, geografii historycznej,
historii gospodarczej
itp., dotyczących
tego regionu. Nie wszystkie znalazły się na łamach "Groni".
"Gronie" objęły również tylko część publikacji dr S z c z o t k i z tego
czasu. We Lwowie ogłasza on początkowe wyniki badań nad pierwszym poważniejszym powstaniem chłopów polskich pod wodzą Kostki N a p i e 1's k i e g o 12. Na łamach "Sprawozdań PAU" wygłasza odczyt z pogranicz~
historii i etnografii, pt. WQdrowni handlarze olejków lekarskich
w dawne)
v:
Polsce la.
W dwu studiach:
Stosunki
Śląska z żywiecczyzną
od XVI w. do upadku
i Z dziejów
stosunków
polsko-morawskich
15, poruszał
autor zagadnienie wzajemnego przenikania się kulturowego dwu sąsiadujących narodów. Z ogólniejszej tematyki, jaką jest historia chłopów polskich, S. S z c z o t k a ogłosił pracę pt. Udział chłopów w walce z potopem
szwedzkim 16. Po wojnie rozszerzył ją i uzupełnił nowymi materiałami 17.
Praca ta stanowiła podstawę habilitacji na UJ w 1946 r.
Po przebyciu obozu koncentracyjnego
w 1939-1940 r. przebywał z rodziną w pow. stopnickim i walczył z okupantem w szeregach partyzanckich B. Ch. Aresztowany
przez hitlerowców w czasie walk o przyczółek
baranowski uratował się zręczną ucieczką· 1 stycznia 1946 r. został docent€m UJ, od 1 wrześni::. 1946 r. został powołany na Uniwersytet Poznań:;ki
i objął Katedrę Historii i Socjologii Wsi jako profesor nadzwyczajny. Z początkiem 1953 r. przeniesiono go na Katedrę Historii Gospodarczej UP.
Jego twórczość naukowa w tym okresie rozwija się we wszystkich kierunkach zapoczątkowanych
poprzednio. Zdecydowanie przewa:Ź.ają badania
nad historią chłopów i dziejami ich walki klasowej 18. Niektóre z nich
zdradzają obciążenie dawną historiografią burżuazyjną, można jednak śledzić coraz bardziej konsekwentne przechodzenie na metodologiczne pozycje
historiografii
marksistowskiej.
Przełomową pracą są Uwagi o zbiegostwie
włościan
w dawnej
Polsce, które były wówczas, choć jeszcze nie bez błędów najlepszym w Polsce opracowaniem tego zagadnienia. Zaś praca o powst~niu Kostki N a p i e r s k i e g o jest, obok pracy M i 11e r a, najpełniejszym i najbardziej
konsekwentnym
ujęciem tego ruchu chłopskiego.
RzeczypospoLitej
"S.
14
S z c z o t k a,
wozdania
Tow.
" T e n ż e,
Bunt
Nauk.
we
wędrowni
górali
Lwowie",
handlarze
pod
dowództwem
t. XVIII,
olejków
wozdania
PAU",
t. XLIV, s. 259-260.
H T e n ż e,
stosunki
Stqska z Zywiecczyznq
litej,
Kostki
Lwów 1938.
lekarskich
w
Napierskiego,
dawnej
od XVI w. do upadku
polsce,
"Spra·
"Spra-
Rzeczypospo-
Katowice
1938, ss. 78.
15 T e n ż e, Z dZiejów
stosunków
pOlsko-morawskich,
"Gronie",
t. II, S. 27--41.
la T e n ż e, Udział chlopów w walce z potopem szwedzkim,
Lwów 1939, ss. 162.
" T e n ż e, ChIapi obrońcami
niepodleglości
Polski w okresie potopu,
Kraków
1~46, ss. 342.
tS Występują
tu następujące
pozycje:
S. S z c z o t k a, Lament chlopski na pany
i inne narzekania
na niedólę poddanych
polskich,
Warszawa
1946, ss. 126; T e n że,
Clllopi obro~cami
Polski w ok"esie potop1l, Kraków
1946, ss. 342 (wznowienie
pracy
W toku prac badawczych prof. S z c z o t k a nie zapominał nigdy o regioni.e i zi~n:~ rodzinnej. Na czoło pod względem wartości wybijają się
Studw z dZLe)ow prawa wołoskiego w Polsce" 19. Do podejmowanego już przez
wielu badaczy polskich i obcych zagadnienia, jakim było osadnictwo wołos~ie
Karpatach, au.tor dorzucił nowe fakty. Swemu regionowi poświęCIł tez artykuł stanOWIący przyczynek do dziejów leśnictwa w Beskidach 20
oraz wspomniane już nowe i znakomicie uzupełnione Materiały
do dziejów zbójnictwa
góralskiego.
Tutaj też należy artykuł dotyczący hodowli
w Beskidzie Zachodnim w XVIII W.21•
Jak zawsze, tak i ostatnio miał prof. S z c z o t k a na swoim warsztacie
naukowym równocześnie kilka prac. Swieżo opracował i oddał do druku
ciekawy pamięt.nik Franciszka B i ł g o l' a j s k i e g o. Pamiętnik t.en obra ..
z~je sprawy chłopskie w czasie powstania styczniowego. Inną gotową pra",,:re do druku pracą są pamiętniki chłopów uczestników powstania styczmowego. Coraz lepiej też przyswajał sobie zagadnienia historyczne Wielkopolski. Po wydrukowanym
odczycie inauguracyjnym
o Wielkopolanach
~ pol~kim
Odrodzeniu
kończył większy artykuł na temat związku powstama Wielkopolskiego z 1651 r. z powstaniem Bohdana C h m i e l n i c k i e g o.
Gotowe prawie do druku są również wspomniane
już ustawy wiejskie
XVI-XVIII
w.
Wielostronność zainteresowań,
nadzwyczajna żywość i pomysłowość tematyki była właśnie cechą prof. S z c z o t k i. Swoją żywością i bystrością
umysłu oraz wybitną aktywnością
ożywiał i wzbogacał każde zebranie.
Posiadał znakomity talent organizacyjny. Jego to pomysłem było zorganizowanie w ramach wydawnictw Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie specjalnej biblioteczki historycznej, w której ukazało się kilkanaście
b:iążek napisanych przez niego, jego uczniów i kolegów. Brał też czynny
.-(
da~niejsz:j,.
stanowiącej
obecnie
pracę
habilitacyjną):
T e n ż e, Uwagi
o zbiegostwIe .wloscwn w. dawneJ Polsce "Roczniki
DZiejów SpoI. i Gasp.",
t. XI, s. 119-175;
T. e n z e, Prawo Jest pajęczyna,
bqk się przebije, a na muchę wina, "Studia
z dzieJaW kultury
polskiej",
Warszawa
1949, s. 12 i odb.; T e n ż e, Walka chlopów o wy'ma,· sp:awiedLiwości,
"Lud",
Warszawa
1950, s. 78; T e n ż e, Zwalnianie
chlopów
z poddanstwa
W wOjewództwie
krllkowskim
w latach 1572-1794, "Czasopismo
Prawnohistoryczne.",
t. I.II, Poznań 1951, s. 243-303; T e n ż e, Powstanie chlopskie pod 100clzq Kostki. NapIerskiego,
"Lud",
Warszawa
1951, s. 174 (reedycją
łączną
trzech
\~yzeJ wymlemonych
artykulów
jest praca
pl. Z dZiejów
chlopów
potskich,
Warszawa, 1951, s. 324); T e n ż e, Zabiegi o pozyskanie
chłopów podczas rokoszu LubomlTskwgo, "Przegląd
Historyczny",
t. XLIII,
Warszawa
1952. s. 22 i odb.· T e n ż e
Zab~;zeniU
chłopskie
w Bi~lostocCZYinie
(1861-1869), "Lud",
. S. S z c z o t k a, Studia z dZieJóW prawa woloskiego
Pra" no-historyczne",
t. II. Poznań
1949, s. 335-418.
'.
,r' T e
49--68.
11
Ż
e.
Materiały
. ~' T e n ż e, Materiały
gl aflczne",
t. VII, Lublin
56--
do
dzicjów
leśnictwa
w
do hodowli
owiec w XVIlI
1948·-1949, S. 405--438 i odb.
Polsce
U'"
Warszawa
w Polsce,
,.
,.,Sylwan'·.,
•• Prace
1~53, s. 132:
"Czasopismo
t
XCIV
i Materiały
Etno-
,
�885
884
udzial w pracach Polskiego Towanystwa
Ludoznawczego. zwłaszcza w okresie 1951-1954 r. Zmarł w chwili najlepszego rozwoju swoich sił twórczych
Józef
Burszta
ZOFIA lVIALEWSKA
Mgr Zofia z Baranowskich
M a l e w s k a urodziła się w 1889 r. na
Polesiu. W 1910 r. ukończyla szkołę średnią w Zytomierzu
i rozpoczęłi::.
studia na wydziale przyrodniczym
U. J. w Krakowie. W 1914 r. napisała
pracę z antropometrii
i antropologii, drukowana w 1916 r. w tomie XVI "MAAE" pt.
Przy~zynek
do charakterystyki
antropologicznejirdeszkańców
pow. miechowskiego.
Lata
1914-1!H8 spędziła pod Warszawą, częściowo
zaś w Krakowie i południowym
Tyrolu; od
1921-1928 r. uczyła przyrody w prywatnym
gimnazjum
w Bydgoszczy. W latach 1928-·1937 pomagała
mężowi, Zygmuntowi
M a··
l e w s k i e m u, w redagowaniu
czasopisma
naukowego "Przegląd Bydgoski" i w tym też
czasie ogłaszała w prasie bydgoskiej popularne
artykuły
z zakresu
etnografii.
Od
1937-1939 r. była bibliotekarką
w Miejskiej \.
Bibliotece w Bydgoszczy. W 1940 r. została
wywieziona do Lublina; tu pracowała
jako
robotnica
rolna w Sławinie, a potem jako
pielęgniarka
w szpitalu i miejskim ośrodku
zdrowia W 1946 r. rozpoczęła pracę w Muzeum Lubelskim.
Losy Z. M a l e w s k i e j w ostatnim dziewięcioleciu
łączyły się ściśle
z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym,
któremu
była całym sercem
oddana. Pamiętam dzień w 1946 r., w którym przybyła do biblioteki Towarzystwa zatrudniona przez ówczesnego sekretarza generalnego. Cicha i pracowita robiJa na nas wrażenia człowieka bardzo utrudzonego
życiem; bo
też lata wojny przeżywała
w wyjątkowo ciężkich warunkach.
Do Towarzystwa skierowala ją dr Giza F r e n k lowa,
przebywająca
w owym czasie w Lublinie. Gdy pierwsze lody minęły, a zażyłość wzrastała, Z. M a l e ws k a na wniosek prof. J. G a j k a wznowiła swoje przerwane niegdyś studia. Zapisała się, mimo swego poważnego wieku, na UMCS w Lublinie;
ukończyła studia stopniem magistra w 1950 r., po czym została sto asystentką (do 1952 r.l. Był to okres jej wytężonej pracy; podziwialiśmy
jei
wytrwałość
i entuzjazm
do nauki, obok bowiem obowiązków przy katedrze, które spelniała z wielkim oddaniem, rozpoczęła prace nad gorsetem
biłgorajskim
oraz indeksem .,Ludu", zajmowała się również tłumaczeniem
etnograficznych
prac rosyjskich. Od owego pamiętnego dnia. gdy przybyła
I
:{!.
'\
•
-I
milcząca i trochę nieufna do ludzi, yvoiele się w jej usposobieniu zmieniło.
Przeżywała
wraz z nami wszystkie radości i smutki, wypowiadała
swoje
nieco pesymistyczne
sądy szczerze. Ten pesymizm tłumaczyliśmy
wiekiem,
przejściami i chorobą. Wiadomo bowiem było, że Z. M a l e w s k a nąiewała
ataki anginy pectoris i zawsze zapowiadała
swój nagły zgon. Nie bardzo
zresztą wierzyliśmy
tym przepowiedniom,
mając na uwadze jej energię
w pracy, wytrwałość
i siłę, które,; nie wykazywali
niektórzy młodsi nawet
współpracownicy.
Gdy w 1951 r. Zarząd PTL postanowił przenieść siedzibę Towarzystwa
uo Poznania,
było oczywiste. że pojedzie również i mgr M a l e w ska.
Tak się szczęśliwie złożyło, że odnalazła tam od kilkudziesięciu
lat nie
\vidzianą kuzynkę i ciotkę; jej życie domowe napełnilo się nową treścią.
W tym okresie Z. M a l e w s k a była pracownikiem
naukowym PTL, koń(L.yła Indeks "Ludu" i opiekowała się archiwum naukowym Towarzystwa.
Gdy w 195:~ r. PTL przeniesiono z kolei do Wrocławia, mgr M a l e w s k a
przybyła tu także. Tym razem jednak z mniejszym entuzjazmem,
pozo"tawiała bcwiem w Poznaniu swoją tak niedawno odkrytą rodzinę, poza
t:vm do Wrocławia był:'l z góry ·uprzedzona.
Jej pesymizm stale się pogłębiał, mimo że osiągnęła wielki sukces przez
ukazanie się \'1 druku szeregu prac, mimo stanowiska
naukowego,
tym
razem w Polskim Atlasie Etnograficznym,
i wejścia
do Zarządu PTL.
Uważny obserwator mógł zauważyć stale pogłębiającą się niechęć Z. M al e w s k; e j do i.ycia i ludzi; była na przykła-:i w tym okresie osoba dość
Lamożną, ale mimo to odżywiał~_ się fatalnie i skąpo, mi~ła kilkakrotnrl
()kazj,~ wyjazdów na odpoczynek i kurację, ale z zasady propozycje te
odrzucała twierdząc, że i tak niedługo umrze. Najmniejsze
trudnoki
życiowe, jak na przykład mieszkaniowe,
przyjmowała
z ogromnym przejęciem i rozpaczq.
W dniu 27 II 1955 r. zakończyła swoje pracowite życie.
Dziś, gdy stajemy przed jej mogiłą, rozumiemy
tę nazbyt cierpiącą
kobietę, która wolała skrócić swoje życie, niż przyznać się do cierplen.
Swoją działalnością
naukową,
zwłaszcza w ostatnich
dziewięciu
latach,
dobrze zasłużyła się etnografii polskiej i Polskiemu TO\varzystwu Ludoznawczemu.
Olga
·~···I
•••
WYKAZ
191[i.
PRAC
MGR
ZOFII
Gajkowa
MALEWSKIEJ
do charakterystyki
antropometrycznej
ludności pow.
"Materiały Antropologiczno-archeologiczne
i Etnograficzne",
t. XIV, Kraków
1916.
1928-1937 r. Artykuły popularnonaukowe
z zakresu etnografii i recenzje
oraz sprawozdania
z prac etnograficznych
zamieszczone
w "Przeglądzie
1'.
Przyczynek
miechowskiego,
�Bydgoskim" (kwartalnik
regionalny i naukowy). Artykuły z zakresu etnografii drukowała w bydgoskiej prasie codziennej.
1947 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXVII.
1947 r. Z inwentarzy
muzealnych,
.,Prace i Materiały Etnograficzne",
t. VI.
1948 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXVIIL
Etnografia
w ZSRR, .,Lud", t. XXXVIII.
Recenzja pracy: Dr S t l' a n s k a, Zivotky
a kabatky
Slovenskych
krajU.
"Narodopisny
Sbornik", czasopis odboru matice slovenskoj, R. VII, z. 3,
zamieszczony w "Ludzie", t. XXXVIII, 1947. Recenzja pracy: A. L a u f e rs k i, Ludność wiejska pow. pyzdrskiego
w świetle zapisek sądowych
z XIV
i XV w. zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX.
1949 r. Indeks rzeczowy, etnograficzny i autorów do "Ludu", t. XXXIX.
S. A. T o k a l' i e w, Zagadnienia
etnogenezy
w etnografii
(tłum. za zgodą
autora), "Lud", t. XXXIX. S. P. T o ł s t o w, W. I. Lenin i aktualne zagadnienia etnografii
(tłum. za zgodą autora), "Lud", t. XXXIX. Recenzja pracy:
M. L e w i n, L R o g i ń s k i, W. C z e b o k s a l' o w, Angło.amerikanskij
rasizm
("Sowietskają
Etnografija""
1949), zamieszczona
w "Ludzie",
t. XXXIX. Recenzja czasopisma Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja.
"Kratkije
Soobszczenija", zamieszczona w "Ludzie", t. XXXIX.
1952 r. Indeks do trzydziestu dziewięciu tomów "Ludu". Pod kierunkiem
i wspólnie z prof. dr J. Gajkiem.
1953 r. Recenzja i sprawozdania
z "Sowietskoj
Etnografii",
"Ceskoslovenski·ej Etnografii", do "Ludu", t. XLI.
1954 r. Przygotowanie do druku pracy o gorsecie w stroju polskim.
1955 r. Oddane do druku w Słowniku Starożytności Słowiańskich: C/wroby i ich. etiologia
'Li Słowian.
Zwyczaje
pogrzebowe
u Słowian,
Święto
um-arlych
'U Słowian.
Recenzje XIV i XV t. "Sbornika Muzeja Antropołogii
i Etnografii",
"Sowietskoj Etnografii" 1954 r. w t. XLII "Ludu". W opracowaniu: Recenzja pracy I wan o w a, O sztuce plastycznej
ludów
Sybinl
w nawiązaniu do materiałów z Archiwum po prof. S. Poniatowskim.
SPRA WOZDANIE
z udziału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii
Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie
(2:~IV -7 V 1954r.)
W okresie od 23-29 IV 1954 r. uczestniczyłem wraz z delegacją polską,
tj. z prof. dr W. H e n s l e m i dyr. Z. Raj e w s k i m, w naukowych konfuencjach
Sesji Wydziału Nauk Historycznych
AN ZSRR w Moskwie;
brałem
udział
w posiedzeniach
komisyjnych
Słowian o-ruskiej
Sekcji
w dniach 26 i 27 IV 1954 r. i wysłuchałem referatów etnograficznych,
wygłoszonych przez: L. M. C z Yż. i k o w ą, Rosyjska wieś Wiriatino - osiedle
i budownictwo;
S. W. R o ż d e s t w i e n s k ą, Zycie gospod<1rcze wsi Wi·
••••
riatino;
W. J. K r u p i a n s k ą, RodzŻ1ta i życie rodzinne
wsi Wiriatino;
O. E. G a n c k ą, Kultura
materialna
rosyjskiej
ludności w półn.-zach.
częściach Rosji w XIX i początkach
XX w.
W dniu 26 IV 1954 r. brałem udział w posiedzeniach Komisji Bałtyckiej,
gdzie wygłoszone zostały następujące
referaty: L. N. T e r e n t i e w a, Badania
•
nad osadnictwem
i budownictwem
Litwinów,
Łotyszów
i Estończyków
(nateriały
ekspedycji z 1952-1953 r.); W. Żył e n a s a, Osadnictwo
wiejskie w Litwie środkowej;
A. K. Kra s t y n j a, Budownictwo
kołchoźników
rejonu gesysskiego Łotewskiej
SRR; T. M. P a j we l' a, Budownictwo
wiejskie w póŁn.-wsch. Estonii (materiały ekspedycji z 1952-1953 r.); K. K. S z es z e l g i s a, Badania nad naTodowq sztuką litewską
(prace Kowieńskiego
Instytutu Politycznego).
W dniu 27 IV 1954 r. wysłuchałem
na tej samej Komisji referatów:
E. P. Ł a s e, Rodzina i życie rodzinne
kolchoźników
na Łotwie;
A. J. W y s zn i a n s k a j l e, Rodzinne święta i obrzędy na wsi litewskiej.
Oprócz tych referatów wprowadzających
w tok prac o charakterze badań
terenowych
wygłoszono na Plenum Sesji pięć referatów etnograficznych,
a mianowicie: L. P. P o t a p o w. Badania Instytutu
Etnografii
nad problemem formowania
się narodów socjaHstycznych
(23 IV); P. L K u s z n i e r,
Rosyjski
atlas historycZ'TlO-etnograjiczny;
J. G a j e k, O Polskim atlasie etnograficznym
(27 IV); J. Kra m a r i k, Formowanie
się czeskiej narodowości
na przeł.omie
epoki feudalnej
'i ka.pitalistycznej;
N. N. C z e b o k s a l' o w,
Sp'rawozdania
tyckiej
z
badań
etnograficzno-antropologicznych
Ekspedycji
Bał-
z 1953 r.
W czasie trwania Sesji miałem możność przeprowadzenia
szeregu rozmów z uczonymi radzieckimi, jak: P. L T l' e t i a k o w e m, B. A. R y b akowem,
L. P. Potapowcm,
P. L Kusznierem,
S. P. Tołstowem, N. N. Czeboksarowem,
L L Potiechinem,
W. Żyłenas e m i S. P. T o kar e VI e m. Tak referaty i dyskusje, jak okolicznościowe
rozmowy oraz ekspozycje wyników badań terenowych, uzupełnione etnograficznym filmem ze wsi Wiriatino, pozwoliły mi zorientować się w stanie
prac i ich kierunkach, a także w poglądach etnografów i uczonych radzieckich. Bezpośrednie zetknięcie się z nauką radziecką dało mi okazję dojrzeć
niedomogi etnografii polskiej, a także zrewidować poglądy na zagadnienie
etnografii w Polsce, na rolę i znaczenie badań nad współczesnością oraz na
prace prowadzone nad Polskim atlasem etnograficznym.
Oprócz udziału w Sesji i w Komisjach uczestniczyłem wraz z całą delegacją w uroczystej akademii z okazji 300-lecia połączenia Ukrainy z Rosją.
zorganizowanej
przez Instytut Słowianoznawczy
AN ZSRR (6 V 1954 r.),
oraz w posiedzeniach
Prezydium Wydziału Historycznego AN ZSRR, na
których podsumowano i oceniono wyniki Sesji. a także podkreślono wagę
udziału w Sesji uczonych z krajów demokracji ludowych.
�889
888
U wag
i
na
tem at
o r g a n iza cj i
e t n o g r a f i i w ZSRR
Udział w Sesji i bezpośrednie rozmowy z uczonymi radzieckimi pozwalają mi na zarysowanie
sytuacji etnografii
w Związku Radzieckim, na
poczynienie uwag o roli Instytutu
Etnografii
im. Mikłucho-Makłaja
oraz
na naświetlenie stosunku tej dyscypliny do archeologii. Etnografia radziecka
jako nauka autonomiczna
podporządkowana
jest Wydziałowi
Historycznemu Akademii Nauk ZSRR. W skład Wydziału wchodzą:
1. Instytut Historii;
2. Instytut Historii Kultury Materialnej,
który początkowo obejmowal
również i etnografię;
3. Instytut Etnograficzny;
4. Instytut
Słowianoznawczy,
w którego zakres wchodzą
następujące
dyscypliny:
archeologia,
etnografia,
językoznawstwo.
literatura,
ekonomia, historia i inne;
5. Instytut Historii Sztuki;
6. Muzeum Historii Religii w Leningradzie.
Instytut Historii Kultury Materialnej, według relacji dyr. prof. U d a 1c o w a, zorganizowany
jest obecnie w sektory obejmujące całokształt problemów archeologicznych,
a mianowicie:
1. sektor paleolitu w Leningradzie
(23 pracowników);
2.
ne<Jlitu i brązu (kierownicy: prof. Ok ł a d n i k o w
K i s elow);
3.
historii okresu wczesnego żelaza;
4.
antyczny
w Leningradzie
(kierownik:
prof.
G ł o wac k L
8 pracowników);
5.
słowiano-ruski 'w Leningradzie
(kierownik: prof. R y b a k o w,
3 pracowników);
6.
Azji środkowej, Kaukazu i Syberii w Leningradzie (kierownik:
prof. G l' i a z n o w, 9 pracowników).
Oprócz tego w Radzieckim Instytucie HistorH Kultury Materialnej istnieje
świetnie zorganizowane
archiwum, zawierające
komplet rękopisów, materiałów i zapisków dotyczących wykopalisk od i820 r. do chwili obecnej.
Równolegle prowadzone jest archiwum fotografii, w którego skład wchodzą
wszelkie dagerotypy,
fotografie
związane
z archeologią,
a pochodzące
z okresu od 1854 r. Archiwum zawiera imponującą ilość zbiorów: 103 tysiące
fctografii i 13 tysięcy diapozytywów, oddających ogromną usługę zwłaszcz3
w nauczaniu i popularyzacji
wiedzy.
W obrębie tych sześciu sektorów, których pracownie znajdują się w Moskwie lub Leningradzie,
istnieją
problemowe
wyspecjalizowane
grupy
badawcze, współpracujące
z akademiami poszczególnych republik radzieckich, np. Akademią Azerbejdżańską,
Kazachską i in.
Instytut Historii Kultury Materialnej
w ZSRR organizuje,
prowadzi
i kontroluje
poprzez swoje s:=ktory wszelkie prace badawcze, ekspedycje
wykopaliskowe
(prowadzi akcję ochrony
zabytków,
którą kieruje
prof.
W o r d I C z), udziela prawa prowadzenia
wykopalisk oraz prowadzi akcję
wydawniczą. Materiały pochodzące z wykopalisk po wstępnym ich opracowaniu i zakonserwowaniu
Instytut
oddaje
do odpowiednich
muzeów.
Obok Instytutu
Historii Kultury Materialnej
badania archeologiczne prowadzą również katedry uniwersyteckie
w porozumieniu
z Instytutem.
I n s ty t u t E t n og
l'
a
rii
i m. M i k ł u c h o - M a kła
j a AN ZSRR
Instytut Etnografii powstał w 1947 r. na bazie dużych zbiorów etnograficznych i antropologicznych,
których początek sięga czasów Piotra Wielkiego. Zbiory rzeczowe i archiwalne stanowiły poważną podstawę rozwoju
Instytutu,
po wyodrębnieniu
się etnografii
z Instytutu
Historii Kultury
Materialnej
i Instytutu Geografii.
Wielkość Związku Radzieckiego, jego przodująca rola w polityce światowej, postawiła przed Instytutem
Etnografii ogromne zadania, a mianowicie objęcia swymi pracami problematyki
etnograficznej
całego świata.
Narzuciło to z kolei schemat
organizacyjny.
W pionie organizacyjnym
Instytut Etnografii posiada siedem sektorów, których podzjał opiera się na
zasadzie terytorialnej
(etnograficznej),
oraz cztery sektory, których zakres
działania określają badane problemy.
W każdym prawie sektorze pracują grupy specjalistyczne
o określonym
kierunku badań.
A. Seklory
o tematyce
ograniczonej
j)1'zestrzennie
(etnograficznej)
1. Sektor słowiano-ruski
(kierownik: prof. P. I. K u s z n i e r). W sektorze tym przeważały do 1948 r. badania typu inwentaryzacyjnego,
kładące
głÓ"wny akcent na faktografię;
główny wysiłek skierowany był na wyławianie form przeżytkowych
w kulturze
ludowej. Budziło to zrozumiałą
krytykę wśród wielu etnografów i historyków radzieckich, a badacze terenowi tego typu otrzymali
nazwę wieszczewików.
Krytyka
tych prac,
a zwłaszcza ich jednostronności
i braku związku z praktyką, doprowadziła
do zapoczątkowani!l
badań nad współczesnością, nad kulturą i warunkami
bytu ludów i narodów Związku Radzieckiego w okresie socjalizmu. Nie
zaniechano jednak badań nad formami przeżytkowymi,
lecz wyznaczono
im właściwe miejsce i ustawiono w sposób historyczny całą problematykę
etnograficzną.
Radzieckie badania nad współczesnością
oparto na jednolitych zasadach metodologicznych, o jednolity plan badań i rodzaj kwestionariusza. W rezultacie tych wysiłków powstają monograficzne
opisy kult.ury i warunków bytu na wsi, w kołchozach, fabrykach. Przykładem tego
rodzaju prac były cztery referaty
v.'Ygłoszone na Sesji Instytutu
Etnografii - \Nynik badań we wsi Wiriatino, ilustrowane świetnie wykonanym
filmem. Badania oparte o jednolity plan dotyczą głównie trzech proble-
�'890
891
mów: a) współczesnego bytu i kultury chłopów; b) rodziny i bytu rodziny;
c) problemu kształtowania
się narodów socjalistycznych.
W pierwszym i trzecim wypadku kładzie się nacisk na wyniki procesu
socjalizacji, unowocześnienia
(mechanizacji gospodarki), co znajduje swoje
odbicie w świadomości czlowieka.
Drugim ważnym kierunkiem pracy badawczej słowiano-ruskiego
sektora
są problemy e t n o g e n e t y c z n e, do nich też należą prace nad Rosyjskim
atlasem
historyczno-etnograficznym.
2. Sektor niesłowiańskich
narodów Europy (kierownik: prof. C z e b o ks n l' o w) obejmuje na razie swymi badaniami:
a) obszary przybałtyckie;
b) obszary Powołża (np. monografia Komi). Rozpoczęto również badania
nad Francją, Niemcami, Bułgarią, Litwą i innymi narodami. Badania te
mają w rezultacie doprowadzić do powstania szeregu monografii etnograficznych dotyczących narodów Europy.
3. Sektor Kaukazu (kierownik: O. K o s wen). Zadaniem jego jest opracowanie etnograficznych
monografii narodów Kaukazu, a więc pograniczs
europejsko-azjatyckiego.
Główny wysiłek został tu skierowany na Dagestan;
chodzi o uchwycenie procesu powstawania
narodów
na tym językowo
zagmatwanym
obszarze.
4. Sektor Syberii (kierownik L. P. P o t a p o w). Sektor Syberii przygotowuje w ramach olbrzymiego wydawnictwa
"Narody Mira" szereg monografii ludów i narodów syberyjskich; główną ich osnowę stanowią zagadnienia kultury i bytu poszczególnych narodów.
5. Sektor Azji środkowej (kierownik: Ż d a n k o). Sektor ten przygotowuje również w serii "Narody Mira" monografie o kulturze i bycie narodu
tadżyckiego i narodu kirgiskiego.
Oprócz tego prowadzi się tu prace nad monografią rzeczową np. Garncarstwo 10 Azji środkowej.
W obrębie tego sektora istnieje jako wydzielona
grupa Ekspedycja Chorezmijska,
pracująca
pod kierunkiem
T o ł s t o w a,
dyr. Instytutu Etnografii. Te w gruncie rzeczy archeologiczne prace stanowią wyjątek na terenie Instytutu Etnografii ze względu na zasługi i naukowe
znaczenie kierownika, który jest archeologiem.
6. Sektor Azji "zarubieżnej". Badania prowadzone w ramach jego obejmują Azję wschodnią, Indie i Azję Przednią. Głównym zadaniem jest tu
również przygotowanie
odpowiednich
monografii do serii "Narody Mira".
7. Sektor Afryki (kierownik: O l d e l' o g g e). Sektor ten ukończył monografię Afryki, w której znajdzie się również praca P o t i e c h i n a O Afryce
śl'odkowej
umieszczona w serii "Narody Mira". Równocześnie prowadzone
są intensywne prace badawcze nad problemem proc.esów etnogenetycznych
w Sudanie oraz nad narodami burżuazyjnymi
w Afryce południowej.
8. Sektor Australii, Oceanii i Ameryki jest w toku przygotowywania
etnograficznych
monografii tych obszarów, przy czym zaznaczyć należy, że
będą poświęcone
one wyłącznie
ludom autochtonicznym.
ginącym pod
----
jarzmem imperialistycznej
kolonizacji.
będzie wyniki prac tego sektora.
B. Sektory
•I
I
l
i
I
i
I
I
I
i
i
\
•
I
l
I
'"
\
••
\
1
~
wyodrębnione
Tom II serii .,Narody Mira" zawiera<:
nu wsadzie
zakresu
probternatyki
rzeczowej
9. Sektor demografii etnicznej. statystyki i kartografii jest ściśle związany z pracami nad Rosyjskim
atlasem historyczno-etnograficznym.
Pracami kieruje tu dr T e l' l e c k i. Zakres działalności tej sekcji ilustruje d:.;
pewnego stopnia praca K u s z n i e l' a, Etniczne terytoria
i etniczne granice
("Trudy Instytuta Etnografiji",
1:.XV). Sektor ten, wydzielony na zasadzie
problematyki
rzeczowej, współpracuje
ściśle z sektorami
wydzielonymi
w oparciu o kryteria etnograficzne.
10. Sektor
antropologiczny
Instytutu
Etnografii
(kierownik:
L e w i n).
Sektor antropologiczny
zajmuJe się problematyką
związaną z antropologia
etniczną, pracuje w oparciu o zbiory Muzeum Antropologiczno-etnograficz~
nego w Leningradzie.
W obrębie jego istnieje
Pracownia
Rekonstrukcji
Antropologicznej
pod kierownictwem
prof. G i e l' a s i m o w a w Moskwie.
Pracownia interesuje
się głównie rekonstruowaniem
części miękkich
na
kostnym materiale kopalnym. Sektor antropologiczny współpracuje z innymi
sekt0rami terytorialnymi
w zakresie badań nad procesami etnogenetycznymi przez ustalenie populacji; prace jego rzucają również światło na warunki bytowe badanych ludów i narodów. Współpracuje on również z Instytutem Historii Kultury Materialnej w określaniu archeologicznego materiału
kostnego. Oprócz tego przy Uniwersytecie Łomonosowa w Moskwie na Wydziale Biologicznym istnieje Instytut Antropologiczny
zajmujący się głównie problemami antropo~enezy. systematyką i antropologią ogólną.
11. Sektor
Muzeum Etnograficzno-antropologicznego,
którego początek
sięga czasów Piotra Wielkiego, a które stanowiło
materiałową
bazę do
powstania i rozwoju Instytutu Etnografii, sprawuje obecnie kierownictwo
nad Muzeum Kultur Ludowych i Narodów Świata w Leningradzie. Ekspozycja Muzeum opiera się na zasadzie etnicznej, ilustruje ona kulturę i byt
poszczególnych ludów; tylko nieliczne fragmenty pokazują rozwój narzędzi,
rz€miosł, budownictwa, obróbki surowców w różnych strefach kulturowych.
Najciekawsze i naj bogatsze zbiory pochodzą z Alaski i Chin.
W obrębie sektorów, które jak poprzednio wspomniano, stanowią pion
organizacji Instytutu Etnografii, dadzą się wyróżnić niejako w układzie poziomym specjalistyczne, problemowe grupy badawcze:
a) ekipy terenowe i badawcze badające kulturę i warunki bytu ludów
i narodów Związku Radzieckiego w okresie socjalizmu
(badanie współczesności) ;
b) grupy badawcze nad ludżmi i narodami
żyjącymi
w warunkach
kolonialnych;
c) grupy badawcze obejmujące swoją działalnością problematykę
społeczeństw pierwotnych,
dawnych i opóźnionych w rozwoju. Głównym tematem są zagadnienia
związane z koniecznością
rewizji periodyzacji
M o r-
_
�893
892
g a n a i E n g e l s a oraz zagadnienia
e t n o g e n e z y. Już obecnie zarysowują się podstawy nowych prac nad periodyzacją,
a mianowicie: 1. Badania nad strukturą
rodziny i formami pokrewieństw'a,
2. Badania nad
kształtowaniem
się własności, ::::.Badania nad stosunkiem wzajemnym bazy
i nadbudowy.
Zakres więc i forma działania
Instytutu
Etnografii
poprzez sektory
i grupy specjalistyczne
obejmuje:
1. Organizowanie
kilkuletnich
ekspedycji
badawczo-terenowych
celem
uchwycenia
istniejących
współcześnie
i tworzących
się warunków
bytu
rarodów i plemion Związku Radzieckiego, celem zebrania materiałów rzul:ających światło na dawne warunki bytu. tak dla celów Atlasu, jak też dla
uchwycenia procesów historycznych.
2. Planowanie, organizowanie, kontrola i krytyka prac badawczo-naukowych, wśród których wysuwają się na czoło: seria "Narody Mira" (w przyp;otowaniu - Australia,
Oceania, Ameryka,
Syberia;
w druku - Afryka),
prace nad atlasami etnograficznymi
(gotowy Atlas Syberii, rozpoczęto prace
nad Rosyjskim
atlasem historyczno-etnograficznym
i środkowo-azjatyckim)
oraz monografie na temat współczesnego chłopa radzieckiego w kołchozach
(np. kołchozy uzbeckie, tadżyckie, a także rosyjskie, białoruskie itp.).
3. Redagowanie wydawnictw
ciągłych, jak: "Sowietskaja
Etnografija
czasopismo Instytutu Etnografii (kwartalnik);
"Trudy Instituta Etnografiji"
_ zawierają rozprawy, opracowania (tomów XXI); "Sbornik Muzeja Antropołogiji i Etnografiji" - wydawnictwo
materiałowe
(tomów XV); Kratkije
Soobszczenija";
wydawnictwa
atlasowe; "Trudy Chorezmijskoj
Ekspedicji";
oraz wydawnictwa
zamknięte, jak L. P. P a t a p o w a, Oczerki po Istorii
Altajcow
(Moskwa-Leningrad
1953).
Nakreślona
działalność Instytutu
Etnografii
im. Mikłucho-Makłaja
nie
wyczerpuje całości przejawów rozwoju etnografii w Związku Radzieckim,
gdyż pewne prace etnograficzne
są wykonywane
i publikowane
przez innt:
instytucje i komórki organizacyjne,
do których należy: Instytut Słowianoz:laWl:zy (dyr. T I' e t i a k o w), Instytut
Historii Sztuki, Instytut
Historii
i Literatury, a dalej: Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie (wydawnictwo: "Trudy Gosudarstwiennogo
Muzeja", tomów XX).
Oprócz tego w poszczególnych
akademiach
nauk republik radzieckich,
przy różnych instytutach,
przeważnie
historycznych,
i muzeach
istnieją
etnograficzne komórki badawcze, które w oparciu i przy pomocy Instytutu
Etnografii
AN ZSRR prowadzą badania terenowe, opracowują
określone
tematy i publikują je w lokalnych czasopismach naukowych. Dla przykładu,
jak zorganizowana
jest etnografia
w poszczególnych
republikach,
podaję
Republikę Litewską. gdzie w Instytucie Historii Prawa LAN istnieje Oddzial Archeologii i Etnografii pod kierownictwem
doc. K a l i k a n s k a s a
\Ii Kownie:
w Wilnie skupiają się prace wokól Katedry Archeologii i Etno-
i
•
t
I
.-1
grafii pod kierowni<:twem prof. Gałałnia D u n d a l e n i a, a także w Muzeum Historii i Etnografii (kierownik: Wincenty Z y ł e n a s). W Tadżyckiej
AN istnieje Instytut Historii, Archeologii i Etnografii; przeważają tu jednak
wybitnie poszukiwania
archeologiczne, o czym świadczy wystawa Instytutu
podczas Sesji.
Na koniec pragnę dodać kilka uwag dotyczących organizacji etnografii
w ZSRR, a mianowicie sprawy ustawienia poszczególnych działów etnografii. W zasadzie w zakres badań Instytutu Etnografii wchodzą wszystkie
działy kultury, ale ze względów praktycznych,
zwłaszcza kadrowych, prace
idą w następujących
kierunkach:
Literaturą
ludową, f o l k lor e m zajmuje się również Instytut Historii
Literatury,
a sztuką ludową Instytut Historii Sztuki. Instytuty te zajmują
sitl zbieraniem materiałów w terenie i ich opracowywaniem,
ale w zakresach sobie właściwych. Całokształt pracy odbywa się w stałym porozumieniu
z Instytutem Etnografii. Wprawdzie w początkach istnienia Instytutu Etnografii stworzony został sektor folkloru pod kierownictwem
B o g a t y I' o w a,
ale względy praktyczne
spowodowały
przesunięcie
tej problematyki
do
Instytutu Historii Literatury,
do sektora Literatury Powszechnej.
W sektorze
słowian o-ruskim
Instytutu
Etnografii
literatura
i sztuka
ludowa są przedmiotem
badań terenowych
i opracowań (np. H. S. M as ł o w a, Nm'odnyj Ornament WieTchnowolżanskich
KaTiel, "Trudy Instituta
Etnografiji",
t. XI), Slowianskij
Folklor,
"Trudy
Instituta
Etnografiji",
t. XIII, Russkoje
narodno-poeticzeskoje
tworczestwo,
"Trudy
Instituta
Etnografiji",
t. XX). Literatura
i sztuka ludowa stanowi
w Instytucie
Etnografii część całokształtu badań etnograficznych
w perspektywie
badań
dziejów cech specyficznych poszczególnych ludów i narodów.
Natomiast
w innych
niesłowiańskich
sektorach
Instytutu
literatura
i sztuka ludowa są opracowywane
pod względem językowym i literackim
przez specjalistów
literatury
porównawczej
i historyków
sztuki, Instytut
bowiem nie dysponuje kadrami dostatecznie
wyszkolonymi, aby tematyka
ta mogła być w tym okresie brana pod uwagę przy planowaniu
prac
naukowych.
Osobną placówkę etnograficzną
stanowi Państwowe
Muzeum Narodów
ZSRR w Leningradzie,
które powstało przez wydzielenie w 1901 r. materiałów etnograficznych
narodów i ludów wchodzących w obręb imperium
rosyjskiego z ogólnego zbioru. Muzeum zostało urul:l1omione po rewoluc.il
w 1923 r., a obecnie kończy się prace nad inwentarzem
i przygotowuje
się
etnograficzne
wydawnictwo
źródlowe. Dawne zbiory zostały wzbogacone
wytworami
współczes.nej twórczości ludowej narodów Związku Radzieckiego.
Muzeum to zasluguje na uwagę i z tego względu, że znajdują się tam
eksponaty polskie. zwlaszcz8 ciekawy jest dzial polskich ubiorów ludowych.
Józef
Gajek
�895
894
P.!.
ROSYJSKI
ATLAS
Kusznier
HISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNY
*
1. Swoistość rosyjskiej
kultury ludowej i życia rosyjskiego ludu jest
odbiciem wielowiekowej
historii
rosyjskiego
narodu
i odrębności
jego
psychiki. Rosyjska nauka etnograficzna
nagromadziła
wielostronne
materiały, charakteryzujące
poszczególne działy życia ludu, materialnej
i duchowej jego kultury w przedrewolucyjnych
czasach, lecz większość tego
materiału nie jest całkowicie usystematyzowana,
a w jeszcze mniejszym
stopniu zbadana.
Badacze zajmowali
się zagadnieniami
poszczególnych
etnograficznych
lub terytorialnych
grup rosyjskiego narodu, i pomimo że
badania sięgały dość często w głąb przeróżnych przejawów życia ludu, nie
osiągnięto ogólnego obrazu rosyjskiego życia ludowego ani twórczości ludowej, ponieważ badania ograniczały się do określonych geograficznych okręgów. Pomimo stuletniego istnienia rosyjskiej etnografii nie ma dotychczas
pracy uogólniającej
dorobek rosyjskiej
etnografii
z wyjątkiem
wydanej
w języku niemieckim pracy D. K. Z e l e n i n a, przestarzałej pod względem
metodycznym i materiałowym.
2. Przed przystąpieniem
do takiej uogólniającej
pracy należy usystematyzować, przeanalizować
naukowo materiał etnograficzny zebrany przez
badaczy, wykryć istniejące w nim luki, wybrać to, co jest istotnie potrzebne
do właściwego zrozumienia ludowego życia i na podstawie tego wszystkiego
i dodatkowych badań przygotować naukowe pomoce (podręczniki), które by
umożliwiły' wykorzystanie
całego nagromadzonego
w ciągu stu lat materiału, stworzenie bazy dla dalszych analitycznych i uogólniających prac. Taką
naukową pomocą jest Atlas historyczno-etnograJiczny
i Atlas statystycznodemograficzny.
Zwykłe atlasy historyczno-etnograficzne
lub wyłącznie
etnograficzne
wykazują rozpowszechnienie
tych lub innych
etnograficznych
zjawisk;
w większości wypadków
wszystkie wydane do dnia dzisiejszego atlasy
ujmują zagadnienia statycznie i dlatego nie są historyczne. Nie badają one
rozwoju zjawisk, nie odsłaniają przebiegu procesu i dlatego nie pomagają
w ustalaniu określonych praw powodujących
przemiany
formy i treści
badanych zjawisk. Nasz cel naukowy wymaga innego atlasu, atlasu dynamicznego, ukazującego rozwój zjawiska.
Cel taki można osiągnąć tylko przez studiowanie stopniowo następujących po sobie okresów historycznych, dążąc do wyjaśnienia charakterystycznych dla naszego okresu form zjawisk, które w innych okresach historycznych stałyby się anachronizmem
lub przeżytkiem.
3. Zasadniczą bazą (podstawą) Rosyjskiego
atlasu etnograficznego
tego
• Tezy referatów
wygłoszonych
na Sesji Nauk
Historycznych
Plenum
Instytut~
HKH,
poświęconych
zagadnieniom
archeologicznych
i etnograficznych
poszuklwall
z 1953 ~., Moskwa
1954, AN ZSRR. Dział Nauk Historii
lHKM i Instytutu
Etnografl1
im. ;\1ikłucho-Makłaja,
str. 13-16. Tezy t1umaczyla
Zofia MalelL'ska.
typu stanowi masowy etnograficzny materiał pochodzący z trzech okresów:
połowy XIX w., końca XIX w. (zaczynając od osiemdziesiątych
lat) oraz
z pierwszych dwu dziesięcioleci XX w. Materiały te, dostatecznie pełne,
łatwo schronologizować; obejmują one wszystkie niemal strony materialnej
i duchowej kultury rosyjskiego chłopa, a częściowo tylko rosyjskiej klasy
robotniczej w okresie największego rozwoju kapitalizmu .w Rosji. Cofając
sle wstecz i badając w miarę potrzeby dalszą przeszłość historyczną badacz
może poznać formy ludowej twórczości i ludowego życia w ciągu stulecia,
ponieważ pewne formy materialnej i duchowej kultury sięgają w bardziej
jeszcze odległe czasy; zbadanie genezy tych zjawisk stać się może wielką
pomocą dla tych uczonych, którzy zajmują się zagadnieniem ukształtowania
się wielkorosyjskiej
narodowości i konsolidacji rosyjskiego burżuazyjnego
narodu.
4. Rosyjski
historyczno-etnograficzny
atlas da badaczom cenne wskazówki do dalszych poszukiwali tylko w tym wypadku, jeśli wykryje zasadnicze zjawiska ludowej kultury oraz podziały związane naj ściślej z bytem
ludu, mogące w najv,ryższym stDpniu wyjaśnić narodową specyfikę życia
ludu. Do takich działów z dziedziny kultury materialnej należą: typy rolniczych narzędzi i budynków gospodarskich,
odzieży ludowej,
domowych
statków, pożywienia,
środków komunikacji,
przemysł domowy itd., zaś
z dziedziny kultury duchowej - życie domowe, zwyczaje i obrzędy związane
z różnymi formami pracy i ludowymi uroczystościami oraz sztuka ludowa.
Nie wszystkie działy są łatwe do opracowania w atlasie, ponieważ pewne
zjawiska są trudne do skartografowania;
pomimo to atlas powinno się opracować w ten sposób, aby był on wyraźnym odbiciem i tych zjawisk. Obok
przeróżnych
map i typologicznych
tablic atlas powinien zawierać bogaty
materiał ilustracyjny
i szereg krótkich artykułów badawczych, omawiających materialne warunki życia ludu rosyjskiego.
5. Zasadniczymi źródłami do ułożenia Rosyjskiego
historyczno-etnograficznego atlasu są zabytki kultury ludowej, znajdujące się w muzeach etnograficznych i krajoznawczych
i w zbiorach sztuki lub istniejące jeszcze do
dziś u mieszkańców poszczególnych okręgów Rosji. Zbieranie wiadomości
o tych istniejących jeszcze zabytkach powinno być robione przez specjalne
ekspedycje etnograficzne. W 1953 r. ekspedycje tego rodzaju przeprowadziły
badania
terenowe
w okręgach:
smoleńskim,
wielkołuckim,
pskowskim
RSFRR, w okręgu witebskim BSRR i w daugowpilskim okręgu Łotewskiej
SRR. Ekspedycje powinny kierować się w okolice najmniej znane, o których
r.iewiele mówi nam bibliografia i zbiory muzealne. Są to tzw. białe plamy
na mapie. Istnieje zamiar zbadania kirowskiego,
mołotowskiego,
świerdiowskiego, ripeckiego,
kurskiego, rostowskiego,
stawropolskiego,
stalingradzkiego i saratowskiego okręgu RSFRR.
Obok rzeczowych zabytków przy układaniu atlasu powinny być wykorzystane takie źródła, jak literatura etnograficzna, poszczególne sporadyczne
�897
896
wiadomości
umieszczane
Wiedomostiach",
Pamiatnych
Kniżkach,
Spiskach nasielonnych
miest Rossijskoj
Imperii
itd.
Najbogatszy jednak materiał znajduje się w archiwach ekonomiczneg<l
Towarzystwa, w prywatnym archiwum T e n i s z e w a i prywatnych archiwach poszczególnych etnografów, którzy badają rosyjską ludność w państwie radzieckim. Niewielki materiał dają również istniejące etnograficzne
mapy. Na podstawie wszystkich wymienionych źródeł należy wykonać mapy
zasięgów po')zczególnych typów badanych zjawisk i tablice typologiczne.
Próba u.ożenia historyczno-etnograficznego
altasu Sybiru dała cenne
wskazówki metodologiczne, jak również i metodyczne co do opracowania
atlasu. Równie cenne są próby stworzenia Rosyjskiego
atlasu dialektologicznego. Chociaż specyfika Rosyjskiego
historyczno-etnograficznego
atlasu
n,eco różni się od wymienionych atlasów, próbę tę należy jednak uwzględnić.
Obecnie udostępnienie
etnograficznego
materiału
atlasowego
pozwala
ustalić, że jako rezultaty wstępnych prac otrzyma się mniej więcej równomierne wiadomości pochodzące z 40 gubernii Rosji europejskiej,
zamIeszkałych przez większość ludności rosyjskiej. Zebrane wiadomości dotyczące
terytorium Syberii, Dalekiego Wschodu i Azji środkowej są w chwili obecnej
bardzo skąpe i nie mogą być podstawą
wykonania
map; dlatego, nie
hamując przygotowawczych
prac do wydania
atlasu,
należy skierować
specjalne ekspedycje do wymienionych okręgów w celu zebrania tam materiału potrzebnego do następnych zeszytów atlasu.
O ile w Rosji europejskiej
istnieje możność wykorzystania
materiałów
powiatowych, za mikroregion dla map Atlasu. należy uważać powiat jako
jednostkę administracyjną
dla drugiej połowy XIX w.
6. Prace przy wykonaniu atlasu są niezwykle intensywne;' np. przygotowanie map odnoszących się do ludowych mieszkań (siedzib) wymaga posługiwania się 5000 kartek z wiadomościami pochodzącymi z powiatu, a czasami z bardziej jeszcze szczegółowymi danymi o zasięgu różnych typów
siedzib; kartografowanie
typów strojów ludowych wymaga nie mniej niż
12000 kartek itd. Przed 1 I 1954 r. zdołano zebrać nieco więcej niż połowę
wiadomości o obu tych zagadnieniach.
Ponieważ środki do opracowania
atlasu są ograniczone (ludzie i pieniądze) prace wykonuje się na poszczególnych odcinkach, przygotowując do druku oddzielne rozdziały Atlasu.
Niewielki
zespół naukowy,
pracujący
nad
przygotowaniem
atlasu
w Instytucie im. Mikłucho-Makłaja
AN ZSRR w Moskwie, rozpoczął pracę
w 1951 r. i zdążył w tym czasie przygotować następujące rozdziały Atlas1/:
1. Wstęp;
2. Rolnicza technika rosyjskich chłopów w XIX i na początku XX w.:
3. Rosyjskie mieszkanie ludowe:
4. Rosyjska ludowa odzież.
Opracowuje się program
dalszych rozdziałów.' lJczestnicy
ekspedycji
'IN 1954 r. będą zbierać materiały
według posze:'zonego programu (włącza się
w
"Gubernskich
zbieranie wiadomości o domowych statkach, pożywieniu, środkach lokomocji, przemyśle domowym i sezonowym).
7. Wykonanie Rosyjskiego
atlasu historyczno-etnograficznego
interesuje
nie tylko etnografów, lecz również historyków, archeologów, językoznawców,
historyków sztuki ludowej, budownictwa itp. Na posiedzeniu Rady Naukowej Instytutu Etnografii byli obecni przedstawiciele wszystkich wymienionych dyscyplin naukowych. Zadecydowano rozszerzyć program najbliższych
zeszytów Atlasu i dokooptować do Kolegium redakcyjnego Atlasu przedstawicieli tych instytucji, które będą go opracowywać. W chwili obecnej
zgłosiły swój udział: Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie, Państwowe Muzeum Etnograficzne
Narodów ZSRR w Leningradzie,
Instytut
Języków AN ZSRR oraz Instytut Rolniczych Budowli Akademii Architektury ZSRR. Można uważać, że zgłoszą się do pracy również inne interesujące się Atlasem instytucje.
BADANIA NAD KSZTAŁTOWANIEM SIĘ SOCJALISTYCZNYCH
NARODOW
prowadzone
przez Instytut
Etnograficzny'
L. P. Potapow
1. Proces kształtowania
się socjalistycznych
narodów jest najbardziej
aktualnym,
choć naj słabiej zbadanym zagadnieniem
w radzieckiej nauce
historycznej, zagadnieniem wiążącym się ściśle ze współczesnością. Mimo
ogólnie uznanej. marksistowskiej
teorii narodowości nie posiadamy konkretnych prac na ten temat. Szereg dziennikarskich
artykułów naświetla
tylko ogólne warunki i przesłanki kształtowania się socjalistycznych narodów w wielonarodowościowym
państwie radzieckim. Przyczynia się do tego
przede wszystkim skomplikowany i trudny problem, który należy badać na
drodze współpracy przedstawicieli
pokrewnych dyscyplin naukowych, jak
etnografów, historyków, ekonomistów i lingwistów.
2. Badanie kształtowania
się socjalistycznych
narodów, podobnie jak
i zagadnienie poznania przebiegu konsolidacji narodowej są włączone do
programu pracy Instytutu Etnografii i są opracowywane na podstawie materiału pochodzącego z różnych okręgów ZSRR. W planie prac szczególną
uwagę poświęca się tym okręgom, w których konsolidacja narodów przebiega w specjalnie skomplikowanych
warunkach; do tego rodzaju okręgów
należą Sybir i Dagestan, gdzie Instytut Etnografii przeprowadza
badania
od dłuższego już czasu. Niniejszy referat jest próbą naświetlenia
pracy
Instytutu nad kt!lturą nierosyjskiej ludności Sybiru, zaś celem referatu jest
• Tezy referatów wygłoszonych na Sesji Nauk Historycznych i Plenum Instytuto.l
HKM., poświęconych zagadnieniom ar...,heologicznych i etnograficznych poszukiwań
w 1953 r.o Moskwa 1954. AN ZSRR. Dział Nauk Historii Instytutu HKM. i Instytutu Etnografii im. l\1ikłucho-Maklaja. s. 7-9. Tezy tłumaczyła Zofia Malewska.
$7
"Lud''.
t.
XLII
�898
zwrócenie uwagi na konieczność zbadania przebiegu kształtowania
kretnych socjalistycznych
narodów, jak i przebiegu konsolidacji
8!19
się konposzcze-
w~korzystują
~ uogólniają
wyniki
badań osiągnięte
przez ekonomistów
I ]ę~yko~nawcow: ~ecz ta.kźe sami bezpośrednio badają ważniejsze elementy
etmc~n~] łączno~cl. Etn~czne składniki kształtującej
się narodowości, zagadmeme
rozmleszczema
ludności,
wspólność
terytorium
,.
..
.
' s pecy f'Iczne
ł
wasclwosCI.
narodowe] kultury stanowią przedmiot badań etnografii.
. 8. B~d~]ąc konkretny
przebieg kształtowania
się zasadniczych elementow soc]al1st'ycznego narodu oraz jego oblicza duchowego i socjalno-politycznego nalezy skonc:ntrować
uwagę na właściwościach,
które wyróżniają
ten .pr~es od procesow etnicznego rozwoju, przebiegających
w warunkach
kapltal1stycznego ustroju.
gólnych grup ludności ZSRR.
3. Zasadniczą drogą kształtowania
się socjalistycznych
narodów ZSRR
jest przekształcanie
się w duchu socjalizmu dawnych narodowości burżuazyjnych. Kształtowanie
się sucjalistycznych
narodów
przebiega
również
wśród takich grup ludności, które nie zdążyły ukształtować się przed Rewolucją w narody. Przykład tego widzimy na Sybirze zamieszkanym
przez
różnorodną ludność nierosyjską. Jednocześnie z tym odbywa się na Sybirze
proces powstawania
nowych narodowości
i dalszy rozwój narodowości
powstałych w okresie przedrewolucyjnym.
Konkretne poznanie całego tego
obrazu stawia badacza wobec trudnych zadań i zagadnień wymagających
Józef
oceny.
4. Do chwili Wielkiej Rewolucji Październikowej
nierosyjskie
narody
Sybiru stały na różnym poziomie rozwoju ekonomiczno-społecznego,
zaczynając od upadającego ustroju gminy pierwotnej,
kończąc na powstającym
dopiero ustroju kapitalistycznym.
Na olbrzymich obszarach Sybiru istniały
grupy rodowo-plemienne
i niewielkie narody mówiące różnymi językami.
Ekonomiczny i kulturowy ich rozwój odbywał się powoli; równolegle z nim
odbywał się proces konsolidacji jednych oraz asymilacji i podziału innych
Referat
miczny i kulturalny.
7. Kierownicza rola w zbadaniu konkretnego procesu kształtowania
się
lego lub innego narodu należy do etnografów i historyków, którzy nie tylko
wygłoszony
ATLASU
na Sesji Wydziału
ETNOGRAFICZNEGO
Nauk
Historycznych
AN ZSRR
27 IV 1954 r.*
narodowości.
5. Radziecki ustrój państwowy stworzył nową erę w dziejach plemion
i narodowości Sybiru. W wyniku poczynań radzieckiego rządu i Partii Komunistycznej
powstaje wśród zacofanych plemion i narodowości
Sybiru
socjalistyczne budownictwo, które przy pomocy rosyjskiego narodu wciąga
te opóźnione w rozwoju plemiona do ogólnego nurtu wyższej socjalistycznej
kultury. Większość nierosyjskiej
ludności Sybiru w tych warunkach otrzymała róźnorodne formy radzieckiego ustroju od narodowościowego
regionu
do autonomicznej
republiki, co przyśpieszyło konsolidację narodową. Wynikiem tego jest powstanie dwu wielkich narodów Syberii, Buriatów i Jakutów, które posiadają
wielki przemysł,
klasę robotniczą
i narodową
kulturę o wysokim poziomie.
6. Obok ukształtowanych
już socjalistycznych
narodów Sybiru istnieją
niewielkie narodowości złożone z kilku lub kilkuset tysięcy osób (Chantowie,
Mansi, Neńcy, Chokasi, Ałtajczycy
oraz niewielkie
etnograficzne
grupy
liczące od paręset do tysiąca osób (Orokowie, Ketowie, Enowie, Tofalarowie). Ci ostatni w okresie przedrewolucyjnym
istnieli jako niewielkie
rodowo-plemienne
grupy, nie posiadające już ustroju i podziału rodowego.
Wszystkie te grupy narodowościowe
zachowały swój język. Pod wpływem
socjalistycznej
przebudowy życia znacznie podniósł się ich poziom ekono-
Gajek
UWAGI DO POLSKIEGO
.~otrzebę opra~owania atlasu etnograficznego
podnoszono w nauce polskieJ na . przełomie.. XIX
i XX w. (A. Z akr z e w s kiJ'
. .
. K a r ł o w I. C z,
A. ~ a 11 n a, a pozme] K. N i t s c h, J. C z e k a n o w s k i i J. S. B Y s t roń).
WPler~ p~jawiłY się ~artogra~y
statystyczno-etnograficzne,
ujmujące mniej
lub W1ę:~]. bezstronme rozmieszczenie ludności polskiej, natomiast kartog:~my sClsle etnograficzne,
przedstawiające
przestrzenne
rozmieszczenie
roznych faktó.w kult,urowych, opracował pierwszy K. M o s z y ń s k i w Kulturze ludoweJ Slowtan oraz w Atlasie
kultury
ludowej w Polsce Kraków
1934 (z.. 1-3). Nie.co później ukazało się kilkanaście skartowań';
pracach
J.
F a l k o w skI e g o
J
KI' m ~ s zews k".leJ,
R. Reinfussa
A. Bachmana,
C. Ehrenkreuzowej
i in. l.
'
Kart~gramy
obejmowały
tematycznie
kulturę
materialną,
zwłaszcza
narzędZIa
pracy
(skartowania
K. M o s z y ń s k i e g o
A'. F l' s c h e r a,
L P"
'
'. o.p l e l a, J. KIl m a s z e w s k i e j). Nie brakło też skartowań z innych
dZledzm kultury, np. duchowej, chociażby w wymienionym
Atl.asie kultury ludowej
w Polsce (z. 1-3) lub w pracach C. E h r e n k r e u o
A B
z we J,.
.
a c h m a n a, T. S e w e r y n a i in. Wspólną ich cechą był brak per:~:kty,:,,~ czasowej, t~m samym więc posiadały one charakter
statyczny,
. udmaJąCY odczytame procesu historycznego. Drugą wadą tych kartogramu,:" była ~rzypadkowość
dobieranych tematów, wynikająca przede wszystkim z pOSiadanych zasobów źródłowych.
,
~'
•
•
Q
kI '~ Ref~rat
w tlumaczelUu
rosyjskim
zamieszc:wny
z drobnymi
zmianami
w
Pa~r- Sooosze;:enlach"
Instytutu
Etnografii
AN ZSRR Moskwa 1955, tom XXII s .~~:~
Lo
t'Oz "SowletskaJa
Etnografiju"
AN ZSRR 1954 tom 3
85
'
l PIerw ~z
. ł..'
.,
s.
.
j
k
s e za OZeJJla polsJnego
alias'.! etnograficznego
omówiono
w pracy:
J. G ae . PU/SkI atlas etnograficzny,
,.Annales
UMCS". Lublin
1947.
�901
900
Pierwsze te opracowania
mimo tak ważnych
niedomogów
metodologicznych ujawniły istnienie tzw. r u b i e ż y pół n o c n o-w s c h o d n i e j,
którą
przebiegały
zasięgi
różnych
zjawisk
kulturowych.
Rubież
ta
była przedmiotem ostrej i gorącej dyskusji między J. C z e k a n o w s k i m
a K. M o s z y ń s k i m; wyjaśnienie jednak ostateczne jej genezy i znaczenia jest sprawą przyszłości, kiedy będziemy dysponowali liczniejszymi kartogramami. Przyczyna niemożności wyjaśnienia
tkwiła właśnie w ahisto:ryczności skartowat'i. i w braku dynamicznego traktowania
przedstawionych
zasięgów zjawisk.
W 1947 r. przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Lublinie do
prac nad Polskim atlasem etnograficznym,
jednak brak pewnej dojrzałości
metodologicznej
utrudniał
stworzenie
właściwej
naukowej
podstawy
do
pracy tego typu. Początkowo oparto badawczą pracę terenową o informacje
niewykwalifikowanych
członków-korespondentów
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, jednakże akcja ta nie dała pozytywnych rezultatów.
W 1953 r. prace nad Atlasem przyjął K. O. Instytutu Historii Kultury
Materialnej
przy Polskiej Akademii Nauk i w oparciu o trzy zakłady,
w warsza~ie,
Krakowie i Poznaniu, prowadził akcję badawczą w terenie
oraz kierował opracowaniem
zebranych w ten sposób materiałów.
Zadania
"Polskiego
atlasu
etnograficznego"
Głównym zadaniem naszego atlasu jest wykrycie
cech specyficznych
narodowej kultury polskiej we wszystkich jej przejawach,
w jej zmienności w różnych okresach czasu, wykrycie kształtowania się kultury polskiej
v: okresie feudalnym, kapitalistycznym
i w obecnym okresie tworzenia się
narodu socjalistycznego.
Drugim istotnym
zadaniem
jest zbadanie w świetle etnograficznych
materiałów przyczyn regionalnego zróżnicowania
polskiej kultury narodowej, wykrycie genezy powstania i powstawania
różnych grup etnicznych
w różnych okresach historii Polski, a dalej zbadanie związków między
zarysowującymi
się grupami a dialektologiczną
strukturą polskiego obszaru
językowego, co, być może, pozwoli wyjaśnić niektóre zagadnienia odnoszące
się do okresu ustroju plemiennego. Chodzi więc o stworzenie takiego atlasu
etnograficznego,
który obrazowałby całość dawnych i obecnych procesów
etnogenetycznych.
Chodzi o to, aby w świetle dav\iuiejszych materiałów
etnograficznych
oraz aktualnie
prowadzonych
badań terenowych
ustalić
współczesne przemiany w kulturze, które towarzyszą krystalizowaniu
się
narodu socjalistycznego w różnych regionach Polski; odtworzyć proces two:;
rzenia się narodu burżuazyjnego
w XIX i XX w. przez uchwycenie cech
specyficznych dla kultury Polski i jej poszczególnych regionów; umożliwić
w miarę posiadanych
materiałów
retrogresywn~
postępowanie
naukowe
w oparciu o etnograficzną kartografię·
Źródła
materiałowe
"Polskiego
atlasu
etnograficznego"
Licząc się z takimi zadaniami Atlasu, postanowiono:
1. Zasadniczą pracę nad Atlasem
oprzeć o systematyczne badania terenowe prowadzone rokrocznie przez stały i \vyszkolony zespół wykwalifikowanych etnografów, posługujących się specjalnym kwestionariuszem;
chodzi
bowiem o uzyskanie
pełnowartościowego
i porównywalnego
materiału,
czego nie może dostarczyć zbieractwo amatorskie ani też przygodni korespondenci. 2. W dalszym ciągu opracowywać
ankiety dla korespondentów
Atlas'u, ale uzyskany z takiego zbieractwa materiał traktować ostrożnie jako
uzupełnienie. 3. Wyzyskać zbiory muzeów etnograficznych;
sposób opracowania zbiorów opiera się na wytycznych podanych w kwestionariuszach.
4. Czerpać z literatury etnograficznej, która, podobnie jak materiał muzealny,
rzuca światło zwłaszcza na okres między 1840-1955 r. Literatura
i muzea
pożwalają na uchwycenie zmian, które nastąpiły w ciągu ostatniego stulecia.
5. Przebadać źródła tak drukowane, jak i rękopiśmienne.
Pełne ich wyzyskanie wymaga pracy długofalowej, można się też z góry spodziewać, że
zawarty w nich zasób wiadomości w wielu przypadkach
nie pozwoli na
kartograficzne
ujęcie; materiał ten należy raczej traktować
jako uzupełniający, przydatny do lekcji kartogn,mów
czy też do opracowań monograficznych takich problemów, jak socha, radło, itp.
Badania
terenowe
i sieć badań
W zasadzie przyjęto, że badania nad grupą problemów traktowanych
kompleksowo będą prowadzone corocznie, np. nad narzędziami do orania,
a dalej, że będzie się je prowadzić co roku w tych samych miejscowościach,
równomiernie
rozmieszczonych
na całym terytorium
Polski, w odległości
wahającej się od 20-25 km. Rozumie się, że przy specyficznych problemach,
takich jak na przykład rybołówstwo, dobór miejscowości zostanie odpowiednio zmieniony.
W oparciu o sieć stałych punktów prowadzi się coroc7J1ie badania nad
określonymi
zagadnieniami;
zwiększa
to porównywalność
osiągniętych
wyników, pozwala uzupełniać
wszelkie usterki
i niedopatrzenia
z lat
ubiegłych. W każdej miejscowości badania trwają 3--4 dni i prowadzone
są jednocześnie nad kilkoma problemami. W sumie stała sieć punktów Polskiego atlasu etnograficznego
obejmuje 336 wytypowanych
miejscowości.
Badania, jak wyżej powiedziano, prowadzą wykwalifikowani
etnografowie,
których wyniki są każdorazowo weryfikowane tak co do wiarygodności, jak
też ścisłości (mapa nr 1).
Kwestiona'dusz
Badania terenowe opierają się o jednolity kwestionariusz
składający się
z trzech części: część A dotyczy krótkiego opisu, charakterystyki
badanej
wsi, stopnia zaawansowania
technicznego, społecznego, oddalenia od dróg
�902
903
komunikacyjnych
i centrów przemysłowych, itp. Część B doty,::zy charakterystyki informatorów
terenowych
i stanowi między innymi podstawę do
weryfikacji zebranych wiadomości.
Istotną problematykę
zawiera kwestionariusz
C, czyli kwestionariusz
rzeczowy, ujmujący w pytaniach całość badanego problemu. Kościec t'.'i
części kwestionariusza
stanowią:
1. Część wstępna wyjaśniająca
ważność badanego zagadnienia, faktur~.
:z.ogólnego etnograficznego punktu widzenia;
2. Opis formy badanego faktu kulturowego (opis słowny, rysunek, fotografia);
3. Opis sposobu posługiwania
się danym narzędziem (technika pracy)
i jego zastosowanie;
4. W związku z powyższym badacz terenowy powinien określić, czy
d~ny przedmiot lub fakt kulturowy wiążą lub wiązały się z działalnością
(czynnościami) kobiety lub mężczyzny.
Kwestionariusz
w całym systemie pytań zmierza do wyczerpania materiału leksykalnego tak w odniesieniu do całości faktu, jak jego części oraz
wszelkich związanych z nim czynności.
W związku z punktami 2, 3, 4 badacz powinien ustalić: a) obecny stan
badanego zjawiska i jego tendencję rozwojową; b) odtworzyć na podstawie
miejscowej tradycji zmiany, jakie zaszły "za ludzkiej pamięci". (Zazwyczaj
h:dność podaje takie terminy: przed II lub przed I wojną światową lub
przed zniesieniem pańszczyzny i po jej zniesieniu, a w Wielkopolsce, n'.!
Pomorzu i na Śląsku podają też jako termin wojnę prusko-francuską).
Na ogół badania
terenowe
pozwalają
sięgnąć mniej więcej do lat
1860-1880, tylko w niektórych przypadkach
istnieją możliwości uzyskania
wiadomości odnośnie do pierwszej
połowy XIX w. Każdy badany fakt
etnograf rozpatruje
w związku ze stosunkami
w produkcji, zwyczajami.
obrzędami, folklorem.
Wstępne
opracowanie
Na marginesie wymienionych czynności prowadzone są na dość znaczną
skalę prace indeksowania czasopism i ważniejszych dzieł etnograficznych 2.
Opracowanie
.
"
i
.~
materia lu
Materiał z badań terenowych opracowany jest na formularzach odpowiadających treści kwestionariusza;
formularze ułatwiają weryfikację mateńału
oraz zwiększają sprawność posługiwania
się nim. Formularze
ułożone są
w system kartkowy, usprawniający
kolacjonowanie
materiału po każdym
etapi'J pracy i ułatwiający pracę porównawczą.
Na takich samych formularzach
opracowuje się materiał uzyskany od
korespondentów,
zbadany w muzeach, materiał z· literatury
i opisowych
źródeł historycznych.
Etnograf opracowujący
te kategorie źródeł stawia
odnośnie do tekstu opisowego wszystkie
te pytania,
które zawarte
są
w kwestionariuszu,
a w razie niemożności wydedukowania
z tekstu żądanych odpowiedzi zaznacza to na karcie. Czynność .ta w znacznym stopniu
pokrywa się z krytyką żródeł.
')
"Polskiego
atlasu. etnograficznego"
Opracowanie Atla,su. znajdzie wyraz w publikacjach dwojakiego rodzaju:
zeszytach Atlasu
w skali 1: 2 mil. i 1: 4 mil., ilustrujących
d y n am i c z n y o b l' a z rozwoju narodowej kultury polskiej w poszczególnych
typowych jej przejawach, oraz w historycznych monografiach rzeczowych;
między obu wydawnictwami
winny istnieć ścisłe związki, monografie
bowiem będą historyczną interpretacją
kartogramów.
Atlas,
jako zbiór kartogramów,
będzie zawierał
obok technicznych
wyjaśnień i dokumentacji
szczupły i nieodzowny tekst wyjaśniający.
Dla
przykładu podaję wykaz kartogramów
do jednego z pierwszych zeszytów,
odnoszących się do problemu młócenia:
1. Czas pojawienia się i zaniku młocarni kieratowych w okresach:
a) stan obecny (1944-1954);
b) do końca II wojny światowej (1920-1944);
c) do końca l wojny światowej (1900-1920);
d) do końca XIX w. (1870-1900).
.2. Nasilenie występowania młocarni motorowych:
a) po II wojnie światowej;
b) w czasie II wojny światowej;
c) po I wojnie światowej;
d) pojawienie się przed I wojną światową.
3. Młócenie lnu i konopi za pomocą kijanek.
4. Młócenie przez uderzanie kłosami o narzędzie typu grzebieniastego
(mapa uwzględniająca
stan z 1953 r. i II połowy XIX w.).
5. Formy cepów w Polsce: a) w świetle badań z 1953 i 1954 r., b) w świetle materiałów z pierwszej połowy XX w., c) materiałów z XIX w. oraz karton dodatkowy wykazujący typy cepów w świetle materiałów z XV-XVII
stulecia. Drugi karton dodatkowy wykazujący kurczenie się występowania
cepów gązewkowych,
ogniwkowych
i pętlicowych
na korzyść kapicowych
w ciągu ostatnich stu lat.
6. Kartony zasięgów nazw narzędzi, ich części i wykonywanych
nimi
czynności (młócenie-bicie, klepanie itp.).
7. Mapa ilustrująca
rozmieszczenie zawężonych, przeżytkowych
funkcji
cepu; zmiany: a) stan w 1953 r.; b) w pierwszej połowie XX w.; c) w drugiej
połowie XIX w.; d) w świetle materiałów z XVI-XVIII
w.
8. Znaczenie cepu w obrzędach.
w
! Por.:
J. G a j e k i Z. M a l e w ska.
Indeks "Ludu"
T. l-XXXIX,
"Lud",
t. XL, Poznail ',953. L. W ę g ,. z y n o w i c z. Indeks .,Orlego
lotu". Archiwum Etnograficzne. nr 9,
�905
904
9. Nazwa miejsca młócenia, jego lokalizacja (stodoła, sień, podwórze,
pole).
Odpowiednikiem
zeszytu zawierającego
kartogramy
związane treściowo
7. młóceniem
będzie osobna monografia. Obecnie znajdują się w opracowaniu
następujące zagadnienia: 1. rodzaje orki, 2. socha, 3. radło, 4. pług, 5. płużyca, 6. typy kopaczek, 7. kosa, 8. sierp, 9. młócenie, 10. nazwy lnu, 11. wołar;ie i odpędzanie zwierząt, 12. zwierzęta pociągowe używane do orki.
Podstawy
kartograficzne
"Polskiego
atlasu
etnograficznego"
Po licznych dyskusjach prowadzonych od 1946 r. w Lublinie opracowano
według projektu J. G a j k a roboczą mapę podkładową w skali 1 : 1 miliona,
która jest równopowierzchniową
redukcją stożkowego rzutu L a m b e l' t a,
mapy 1 : 300 tysięcy (równoleżnik styczny 52°). Na tej mapie roboczej zostały
uwzględnione: 1. granice polityczne, 2. główne miasta wojewódzkie i centra
przemysłowe, 3. dawne ośrodki polityczne, 4. sieć rzeczna, rzeki główne i ich
pierwsze dopływy.
Przy projektowaniu
i wykonywaniu tej mapy chodziło o to, aby przyszłe
etnograficzne
kartogramy
uwolnić od napisów i cyfr oznaczających miejscowości, a tym samym aby otrzymać możliwie czystą i przejrzystą kartę
zasięgów.
W tym celu na mapie 1 :300 tysięcy naniesiono system słupów i pasów,
tworzących
kwadratowe
areały o powierzchni
20 kmX20 km=400 km!.
Każdy taki areał podzielono na I-XVI pól, z których każde jest kwadratem
o wymiarach 5X5 km=25 km2•
W oparciu o tę mapę opracowano roboczą mapę podkładową w skali 1 : 1
miliona, na której mają być wykonane czystopisy kartogramów przeznaczonych do druku. Natomiast fototechnicznie sporządzono: a) identyczną mapę
w skali 1 : 2 miliona jako podkład roboczy do opracowań metodą punktów
oraz b) mapę w skali 1 : 4 miliona do opracowań powierzchniowych
i linearnych.
W rezultacie każda miejscowość, do której zebrano materiał w c~sie
badań terenowych P.A.E., jak też i każda inna, do której dysponuje się
wiadomościami innego pochodzenia, posiada sygnaturę (słup, pas, pole, np.:
Kozietuły, pow. grójecki, s. 27-28, P. 25, p. VIII). Alfabetyczny wykaz miejscowości oznaczonych
sygnaturą
oraz wykaz miejscowości
w układzie
sygnaturowym
(z naj niższą sygnaturą
wzwyż) wystarczą
do określenia
każdej miejscowości oznaczonej na mapie takim lub innym punktem. Znając
nazwę miejscowości łatwo określić jej położenie na mapie ze ścisłością
jednego pola, przy pomocy spisu alfabetycznego.
Skoro więc znajdujemy
szukaną miejscowość na mapie 1: 300 tysięcy,
odczytujemy sygnaturę (słup, pas, pob) i z kolei mechanicznie
mozemy
umiejscowić ją na mapach 1 : 1 miliona, 1 : 2 milionów, 1 : 4 milionów. Chcąc
określić warunki
środowiskowe
danej miejscowości.
'wypunktowanej
na
przykład
na mapie 1 : 1 miliona, łatwo znależć ją przy pomocy sygnatury
n:!
mapie 1 : 300 tysięcy.
Przedstawione
techniczno-kartograficzne
zasady zdały już swój praktyczny egzamin w ciągu prac nad Atlasem w 1954 i 1955 r.
Dobór tematów badawczych
do prac P.A.E.
Największą trudność w pracach nad Atlasem stanowi dobór właściwej
tematyki szczegółowej i właściwe jej ustawienie tak w kwestionariuszu,
jak i w opracowaniu.
Redakcja
Atlasu
kieruje
się tu następującymi
zasadami:
1. Dobiera tematy węzłowe, dające się ująć kompleksowo, i to takie,
o których wiadomo, że w opracowaniu dadzą efekt kartograficzny,
a zarazem że opracowanie ich rzuci światło na specyficzne cechy polskiej kultury
narodowej lub ściślej sprecyzuje
pojęcie polskich grup etnograficznych
(regionów) bądź też wyświetli związek tej kultury z różnego typu strefami
kulturowymi.
Oczywiście nie zawsze da się to z góry, a priori, określić,
w rezultacie' nie zawsze wyniki badań terenowych znajdą wyraz kartograficzny.
2. Przy doborze tematyki pewną rolę odgrywa również stan wiedzy
o branych pod uwagę faktach, zwłaszcza chodzi tu o możność powiązania
ich z określonymi okresami historii narodu polskiego. Po prostu dobiera się
takie zagadnienia, które w sposób jak najmniej wątpliwy mogą oświetlić
przebieg minionych procesówetnogenetycznych.
3. Licząc się z tym redakcja roz.poczęła swą pracę od zbadania sił produkcyjnych
specyficznych dla kultury naszego narodu, a więc narzędzi,
techniK, umiejętności
i doświadczeń wytwórczych
człowieka. Przyjmując
za punkt wyjścia te najistotniejsze
elementy równolegle zwraca uwagę na
ich związek ze stosunkami produkcji i z całą nadbudową. Znajduje to swój
wyraz w jednolitym kwestionariuszu.
Plan
calości "Atlasu"
Plan całości Polskiego atlasu etnograficznego
przewiduje
opracowanie
następujących
części, które niekoniecznie muszą ukazywać
się w takiej
kolejności:
Część wstępna zawierająca mapy w skali 1 : 2 milionów, jak:
1. Hydrografia i orografia obszaru Polski.
2. Zalesienie i zmiany zalesienia w Polsce.
3. Mapy klimatyczne (strefy klimatyczne).
4. Współczesne regiony gospodarcze.
5. Dawne regiony gospodarcze.
6. Regiony pod względem krajg,brazu kulturalnego
(4 kartony w czasowych przekrojach); zagadnienie dyskusyjne.
7. Dwie mapy gleb.
�907
906
8. Mapy wczesnego i poznego średniowiecza
obrazujące regionalizację
kulturową (do ustalenia z archeologami).
9. Mapa dialektów polskich (syntetyczna) oraz 6 kartonów analitycznych
(m. in. szerzenie się i zanikanie gwar lub niektórych ich cech).
10. Mapa współczesna, struktura
antropologiczna
Polski i kartony uzupełniające zagadnienie struktury w świetle kostnego materiału.
11. Mapy historyczne: a) rekonstrukcja
dawnych zasięgów plemiennych;
b) najdawniejsze
g:-anice administracyjno-polityczne
Polski; c) politycznoadministracyjne
granice po testamencie Krzywoustego;
d) polityczno-administracyjne granice Polski w XVI w.; e) polityczno-administracyjne
granice
Polski w XVIII w.; f) mapy polityczno-administracyjne
z XIX i XX w.
(do ustalenia po dyskusji z historykami).
12. Mapa ważniejszych ośrodków handlowych i przemysłowych (od XVI
wieku).
13. Mapy dróg i innych szlaków komunikacyjnych
(od XVI w.).
14. Polskie grupy etnograficzne
w świetle współczesnych
materiałów
etnicznych oraz materiałów z połowy XIX w.
Kartogramy
części I mają być jedynie podsumowaniem
obecnego stanu
wiedzy geograficznej, archeologicznej, historycznej, językoznawczej i antropologicznej.
Ostateczny
skład
części wstępnej
Atlasu
ulegnie
jeszcze
poważniejszym
korekturom
i na pewno nie ukaże się przed pierwszymi
skartowaniami
etnograficznymi.
Część ta ma stanowić tło porównawcze
dla właściwych prac etnograficznych.
Redakcja przewiduje wykonanie tych
kart na kalce, co umożliwi studia porównawcze.
Następne części Atlasu obejmą:
I. Hodowlę i rolnictwo (z. 3), opracowane na podstawie badań terenowych z 1953 r. i 1954 r. Opracowanie mapy zaprojektowano
na rok 1955.
II. Budownictwo
(z. 3), opracowane zostanie na podstawie badań terenowych z 1948-1951 oraz 1955 i 1956 r. Opracowanie
nastąpi
w 1956
i 1957 r.
III. Pożywienie (z. 2), opra(;owane zostanie na podstawie badań terenowych z 1956-1957 r. Opracowanie nastąpi w 1958 r.
IV. Obróbka surowców, przemysł ludowy, jak chałupnictwo,
narzędzia,
techniki i wytwory (z. 4). Opracowane zostanie na podstawie badań terenowych z 1947-1952 oraz 1958 i 1959 r. Opracowanie nastąpi w 1959 r.
V. Odzież (z. 5), badania nad zagadnieniem trwają od 1947 r. i znajdują
wyraz w wydawnictwie
Atlas polskich
strojów
ludowych.
Na podstawie
tych danych przewidziano opracowanie kartograficzne
w roku 1959 i 1960.
Opracowanie ostatecznie zaplanowano na rok 1961.
Jeśli chodzi o kulturę społeczną, duchową i folklor. zagadnienia te nie
zostały dotychczas w pełni przedyskutowane
i wprowadzone do planu:Redakcja Atlasu przewidu,ie zwołanie w tym roku ~ecjalnej
sesji etnograficznej.
Dotychczasowe
osiągnięcia
W świetle dotychczasowych
badań i prac nad Atlasem można w odniesieniu do polskiego obszaru etnograficznego
stwierdzić:
1. Istnienie
rubieży
północno-wschodniej
w pasie wielkiej
puszczy
wschodnio-europejskiej
na styku polsko-prusko-litewsko-białoruskim.
Zbieżność zasięgu kilkunastu
zjawisk nie jest jednak rezultatem
jednego czy
jednoczesnego procesu historycznego;
można tu wykazać elementy starsze
i nowsze. Jedne z nich nawiązują do elementów bałtyjskich, inne są niewątpliy.rie młodsze. Być może, że niektóre z nich odnoszą się do bardzo
dawnych epok.
2. Północna,
zachodnia i wschodnia
część Polski, obok zasadniczych
elementów typowych dla całej Polski, zawiera infiltraty obce, przeważnie
późnego pochodzenia,
niemieckiego
lub zachodnio-europejskiego,
przyjęte
ttl za pośrednictwem
Niemców. Nie brak też i nawarstwień
skandynawskich.
3. Badania nad Atlasem
uściślają
znaną powszechnie
tezę istnienia
w polskich Karpatach
elementów wołoskich, które sięgają aż po Sudety.
Jest to stosunkowo młoda fala osadnicza,
nie przekraczająca
XIII w.
Niektóre elementy wołoskie, jak koszykowo-taśmowy
płot, szczegóły w naze~ictwie
bednarskim:szczegóły
odzieży itp. sięgają aż po Wieprz w woj.
lubeis~im (być może, że niektóre z tych eleme~tów są starsze aniżeli migracja WO!Qska).
4. Na Śląsku zarysowuje się rubież polsko-łużycka;
zagadnienie to nie
jest jeszcze ściśle i przekonywająco
zbadane (chodzi tu m. in. o dom
przysłupowy).
5. Na Śląsku i w południowo-zachodniej
Wielkopolsce zauważono na
razie kilka faktów, które niektórzy badacze próbują nawiązać do strefy
śródziemnomorskiej,
np. dwurękojeściowe
radło rylcowe.
6. Potwierdza
się istnienie zauważonego
przez K. M o s z y ń s k i e g ()
zasięgu tzw. bałtycko-adriatyckiego
na wschód od Wisły. Badania wykazują, że do tej strefy należy również wyspowo Beskid Śląski.
7. Polska wschodnia, tak północna, jak i południowa, różni się pod niektórymi względami
od zachodniej,
np. istnieniem
sierpa ząbkowanego.
sprzętem zbóż za pomocą sierpów, brakiem (w starszym słownictwie) nazwy
"izba", krojem i barwą sukman itp.
8. To samo można powiedzieć o południu i północy Polski, np. kopice
krzyżowe i rzędowe, kobiece narzuty naramienne.
W krótkim referacie trudno omówić wszystkie szczegóły, ustalić w czasIe
przyczyny zróżnicowania,
odmienność drogi rozwojowej w poszczególnych
strefach. Ograniczam się wyłącznie do zaznaczenia zarysowujących
się problemów. Zresztą nie wszystkie one zostały już wyjaśnione
historycznie;
przed etnografami
staje dopiero główne zadanie
wyświetlenia
genezy
pewnych faktów i powiązanie ich z całokształtem procesów historycznych,
�909
W każdym razie muszę tu wyrazme raz jeszcze podkreślić, że główna
nasza troska skupi się na dążności do stworzenia atlasu d y n a m i c z n e g o,
czyli historycznego
atlasu
etnograficznego,
rozpatrującego
poszczególne
elementy kulturowe w rozwoju i w związku z innymi elementami.
Na Sesji Wydziału Nauk Historycznych
AN ZSRR dowiedzieliśmy
się
o szczegółach związanych z pracami nad Rosyjskim atlasem etnograficznym,
a planach objęcia pracami atlasowymi Białorusi i Ukrainy, a dalej Syberii:
niewątpliwie
skorzystamy
z uwag zawartych
w referacie
prof. L P.
K u s z n i era.
W ostatnich
tygodniach
dowiedzieliśmy
się o podobnych
planach Węgierskiej Akademii Nauk, czego wyrazem jest ciekawa i dobrze
napisana praca o cepach i młócce, zawierająca dwa wartościowe kartogramy
(L. K. K o V a c z, Die ungarischen
Dreschflegel
i Dreschmethoden).
Byłoby dla nas rzeczą miłą, gdyby nasz obecny i przyszły dorobek
w zakresie prac nad Atlasem wszedł w przyszłości w skład wielkiego atlasu
etnograficznego całej środkowej i wschodniej Europy.
KONFERENCJA
DOTYCZĄCA
POLSKIEGO
ATLASU
ETNOGRAFICZNEGO
*
W dniach 6 do 8 czerwca
1955 r. odbyła się 3-dniowa
konferencja
poświęcona zagadnieniom narzędzi rolniczych w polskiej kulturze ludowej,
mającym wejść w.skład zeszytów Polskiego Atlasu Etnograficznego.
Konferencja odbyla .~ię w Zakładzie
Etnografii
IHKM PAN we Wrocławiu
z udzialem licznie zgromadzonych
etnografów
i pracowników
naukowych
innych dyscyplin. Konferencja
składała się z dwóch części, a mianowicie
z części sprawozdawczej,
w której poszczególne
zakłady i pracownicy
przeprowadzili
podsumowanie
i krytykę
dokonanych
prac, oraz CZęSCl
ściśle naukowej, mającej za zadanie
przedstawienie
i przedyskutowanie
teoretycznych
podstaw
Polskiego
Atlasu
Etnograficznego
i metod jego
opracowania. Zagadnienia będące treścią poszczególnych referatów i sprawozdań zostały zilustrowane
wystawą kartogramów,
rysunków, fotografii
i materiałów. Szczególne zainteresowanie
budziły kartogramy
opracowane
n'ł podstawie badań terenowych z 1953 i 1954 r. obejmujące zagadnienie
rolnictwa, a w szczególności zagadnienia
narzędzi
i technik rolniczych.
Przebieg konferencji
oraz dyskusja, w której wzięli udział m. in. nestor
nauki polskiej - prof. dr Kazimierz N i t s c h, prof. dr Jan C z e k a n o ws k i, prof. dr Witold D o r o s z e w s k i, prof. dr Włodzimierz A n t o n i ew i c z, prof. dr Aleksander G i e y s z t o r, mgr Zbigniew M a r c i n i a k,
oraz etnografowie,
dotyczyła
podstawowych
zagadnień
związanych
nie
tylko z kartografią etnograficzną
i zagadnieniem współpracy innych dyscy• SzczegóJowy protokół z wiw konferencji obejmuje 83 strony maszynopisu i 123
strony załączników. Poniewa~ protokół ten i materiały zapewne zostaną udostępnione •
w osobnej publikacji - uwałnia nas to od przedstawietlia szczegółowego przebiegu
konferencjI.
plin, takich jak językoznawstwo,
antropologia,
archeologia,
historia,
al~
również zagadnienia zakresu i celu etnografii w og61e. Należy przypuszczać,
że dalsze prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym
pozwolą w niedalekiei
przyszłości na ukazanie się jego pierwszych zeszytów
O. G.
Józef
1. PODSTAWOWE
Gajek
TEZY DOTYCZĄCE
ETNOGRAFII
PRZEDMIOTU
I CELU
*
Przeprowadzone
w okresie ostatniego X-lecia konferencje
etnografów
dostarczyły szeregu wypowiedzi, które umożliwiają
ogólne sprecyzowanie
tez na temat przedmiotu
i zadań etnografii
stojącej na gruncie konsekwentnego historyzmu 1. Z pomocą przychodzą nam także doświadczenia
i dorobek etnografii radzieckiej, które znalazły w polskiej powojennej literaturze etnograficznej
poważny oddżwięk 2. Doświadczenia
te zawierają
wytyczne mogące nas ustrzec od błędów i sytuacji, w jaką np. zepchnęli
poprzednio etnografię radziecką "socjologizatorzy" i schematycy historycznej
szkoły Pokrowskiego 3. Koniec supremacji tego wulgaryzującego
marksizm
kierunku stał siępoczą-tl{.iem
rozkwitu
etnografii
radzieckiej
i rozwoju
Instytutu Etnograficznego
im, Mikłucho-Makłaja,
będącego placówką naukową AN ZSRR'.
Stojąc na gruncie konsekwentnego
historyzmu stwierdzamy,
że e t n 0g r a f i a j e s t n a u k ą h i s t o r y c z n ą i jest nieodłączną
gałęzią
historii. Jako taka, nie tylko poszukuje i ustala ogólne prawa rozwoju 5,
lecz bada, jak prawa te przełamują
się w konkretnych
warunkach
bytu
określonych ludów i narodów; podobnie więc jak historia, etnografia nie
zmierza do zastąpienia
konkretnych
badań
abstrakcyjnymi
schematami.
" Streszczenie czę;Ci referatu wygłoszonego we Wrocławiu w dn. 8 VI 1955 r.
1 Konferencja
etnografów w Krakowie, 17-19 II 1951, "Lud", t. XXXIX, s. 624-jJ29.
, E. F r a n k o w s k i, Etnografia
radziecka,
"Lud", t. XXXIX, s. 1-42; A. K ł os o w s k a, J.. L u t y ń s k i, Z zagadnień teorii i metodoLogii wspólczesnych badań nad
Spoleczeństwami
piel·wotnymi.
Zwłaszcza c~. II: J. L U t Y ń s k i, ProbLemy i metody
radzieckiej
etnografii,
"Przegląd nauk historycznych i społecznych", 1950, s. 298-327.
, S. P. T o ł s t o w, Sowietskaja
szlwla w etnografii,
"Sowietskaja Etnografija",
1947, z. 4, s. 12 i n.; patrz też Krótki
slownik filozoficzny,
przekład z 14 ed., Warszawa
1955, hasło: historyzm; J. L u t Y ń s k i, op. cit., s. 300.
4 P.
J. K u s z n i e r, Rosyjski atlas historyczno-etnograficzny.
Tezy referatów
wygłoszonych na Ses]i Nauk Historycznych Plenum Instytutu HKM, poświęconych
zagadnieniom archeologicznych i etnograficznych poszukiwań z 1953 r., Moskwa 1954.
AN ZSRR, s. 13-17: P. J. K li S Z n i e r (K n y s z e w), O rosyjskim
historyczno-etnograficznym
atlasie. Instytut Etnografii ZSRR. "Krat1dje Soobszczenija", t. XXII .
s. 3-11.
, .J. 1. P O t i e c h i n, Zadania waLki , kosmopolityzmem w etnografii,
"Sowietskaja
Etnografi::a
of
•
lD49. z. 2. s. ~2-24.
�911
910
Ścisły związek etnografii z historią nie tylko nie zaciera profilu etnografii,
lecz ułatwia wyrażne zarysowanie jej konturów jako nauki samodzielnej.
Natomiast należy stwierdzić, że wszystkie
odcienie idealistycznej
szkoły
historyczno-kulturowej
oraz wszystkie
kierunki,
takie jak ewolucyjny,
p~ychologiczny i funkcjonalny,
nie potrafiły
określić w sposób konsekwentny
z akr e s u e t n o g r a f i i i nie wyznaczały
jej samodzielnego
stanowiska wśród innych nauk. Prowadziło to nawet do likwidatorskich
zapędów, socjologowie bowiem wszystkich kierunków
uważali etnografię
w najlepszym wypadku - za zbiór materiałów. Nie bardzo fortunne były
również próby określania istoty etnografii
przy pomocy charakterystyki
jej źródeł, jej mEJod badawczych, czy też zawężanie zakresu etnografii do
badań nad społeczeństwami
pierwotnymi lub do kultur ludowych w sensie
klasowym.
Konsekwentny
historyzm wytycza etnografii inną drogę, przyjmuje, że
przedmiotem
jej, podobnie jak i historii, są konkretne
fakty kulturowe
(przedmioty,
zjawiska i zdarzenia) badane
w procesie ich powstawania
i rozwoju w związku z konkretnymi
warunkami,
które je wytworzyły,
a więc w powiązaniu z historią narodów czy też ludów. Etnografia rozpatrujezjawiska
kultury zawsze tylko w związku z konkretnym
narodem
w procesie jego powstawania, rozwijania się i przekształcania
pod wpływem
różnych czynników wewnętrznych
i zewnętrznych.
Bada więc lud we
wszystkich stadiach jego rozwoju, czy to jako ród, szczep, plemię, czy też
jako naród. Myśl ta przewija się jako główny motyw we wszystkich rozważaniach etnografów radzieckich, którzy w rezultacie stwierdzają, że tak
pojęty etnos jest alfą i omegą, jest punktem wyjścia i celem etnografii 6.
Powstanie i rozwój narodu, czyli zagadnienia etnogenetyczne, i zagadnienia tworzenia się różnych formacji etnicznych w ich rozwoju i procesie
mieszania się są więc przedmiotem i celem etnografii.
Określenie istoty etnosu możliwe jest przez określenie jakościowe tego
wszystkiego, co różni badany układ etniczny od innych układów, i przez
określenie tego wszystkiego, co stanowi wspólnotę wiążącą ludzi w konkretną
formację etniczną. Bez jakościowego określenia badanego obiektu etnicznego
byłoby niemożliwe uchyrycenie procesu przemian, a więc procesu tworzenia
się nowych jakości etnicznych. Przed etnografami zatem stoją następujące
podstawowe zadania:
a) określenie, w czym dany naród czy też plemię róż n i s i ę w określonej epoce od swoich sąsiadów;
b) które elementy składają
się na w s p ó l n o t ę w i ą ż ą c ą zespół
ludzki w konkretny byt etniczny.
1\
slow,
J. L P O t 1 e c h i 11) op. cit .. ~. 8. Stano\visko
J. P. Kusznier.
A. D. UdaJcow.
to wyraża,ią
również
S. P. Tot·~
Etnografia zmierzając do określenia jakościowego musi uchwycić to, co
różni badany naród od innych, i to, co stanowi jego wiążącą wspólnotę·
poszukiwanie
różnic i wspólnot opiera się na analizie procesów pracy
i twórczości, a także na analizie rezultatu
tych procesów. Przedmiotem
badania jest więc nie tylko kultura, ale i warunki bytu badanego plemienia,
ludu czy narodu; kultura odbija w sobie sposoby produkcji, stosunki ekonomiczne, warunki terytorialne,
a obok tego także właściwości
psychiczne
narodu w określonej epoce. Naród jako określona jakość podlega procesowi
ciągłych przemian;
zaznaczają się one w zmianach
językowych,
zasięgach terytorialnych,
w procesach ekonomicznych, tj. w całej kulturze i układzie psychicznym. Oblicze jego ulega stałym zmianom; zadaniem etnografii
jest więc badanie i określanie form bytu etnicznego w jego ciągłości od
okresu naj dawniejszego i współczesnego, badanie zarówno dawnych procesów etnograficznych,
jak i współczesnych
przemian
w kulturze
i bycie
I!·aroclu.
Etnografia
zgodnie ze swą nazwą kładzie nacisk na e t n o s, a więc nie
ogranicza swego zakresu do badania kultury mas pracujących, do badania
tej czy innej klasy społecznej, grupy religijnej itp. Etnografia
obejmuje
badaniem swoim cały naród; rozwarstwienie
klasowe decyduje o formie bytu
etnicznego, o specyfice etnicznej ba<ianego ludu czy narodu
i dlatego
wchodzi również w orbitę zaiRiel'eSowań etnografa. Każdy naród i wszystkie
jego formy na wszystkich szczeblach rozwoju społecznego, ekonomicznego
i w całej swojej wspólnocie i zróżnicowaniu kulturowym jest przedmiotem
etnografii. Wieloznaczność wyrazu l u d, który może oznaczać formację
etniczns, i formację społeczną, powoduje, że w praktyce niesłusznie zresztą
zaciera się granicę między historią wsi względnie klasy robotniczej a etnografią. Oczywiście w studiach analitycznych, w pracach obejmujących fragment
procesu historycznego związanego z etnogenezą mogą się poszczególni etnografowie ograniczać do pewnej epoki, do jednego procesu etnogenetycznego
lub nawet do jednego działu kultury, muszą jednak przy tym pamiętać, że
etnografia jako nauka bada nie jeden jakiś dawny proces etnograficzny,
ale proces ciągłego przeobrażania
się plemienia
czy narodu.
Etnografia
obejmuje niE' tylko najdawniejsze
okresy, ale bada również i współczesność
ze swego odrębnego stanowiska. Przy badaniach więc nad współczesnością
nie ogranicza się tylko do poszukiwania
reliktów i przeżytków, lecz bada
kulturę w jej pełnym kontekście, a przez ocenę ilościową zachodzących
zmian poznaje kierunek rozwoju. Jednakże byłoby błędem przy badaniu
współczesności
popadanie w drugą skrajność
i eliminowanie
przeżytków
l reliktów. Bez określenia ich roli i nasilenia ilościowego proces ścierania
się star2go z nowym byłby nieuchwytny.
Teraźniejszość
może więc być punktem WYJSCla dla badań retrogresywnych, ale również stanowi podstawę do oceny natężenia i kierunku toczą-
�912
913
cyc h się przemian współczesnych. Etnografia
nie może się ograniczać do
studiów nad kulturą społeczną, np. do zagadnienia rodu, rodziny czy innych
grup społecznych, ani też nie może się ograniczać wyłącznie
do jednego
działu kultury np. do kultury
materialnej.
Etnografia
bada całokształt
kultury w perspektywie
cech specyficznych
badanego
narodu,
ludu czy
plemienia. Badając jednak całokształt kultury należy się liczyć, że decydujące znaczenie dla jej rozwoju mają sposoby produkcji.
Zakresu etnografii nie wyznacza również rodzaj źródeł, którymi si~ ona
posługuje, i jakkolwiek materiały etnograficzne pochodzące z badań ter~nowych są charakterystyczne
dla naszej dyscypliny, to jednak etnografIa,
zajmując się badaniem narodu we wszystkich jego okresach, korzysta ze
wszystkich możliwych źródeł, a więc wykopaliskowych,
pisanych i pochodzacych z badań terenowych;
te osta.tnie stanowią dla prac atlasowych
specjalne zagadnienie.
Współczesny materiał etnograficzny
z badań terenowych
może służyć
różnorodnym
poszukiwaniom
naukowym, może dostarczyć wniosków do:
a) rekonstrukcji
minionych procesów historycznych,
nie poświadczonych
innymi źródłami, np. przy odtwarzaniu dziejów społeczeństw pierwotnych;
b) interpolowania
materiałów
w przypadku
istnienia
niejasności
lub
braku źródeł pisanych i archeologicznych;
c) uzupełnienia obrazu rozwoju kultury chłopskiej i proletariackiej
nie
dość oświetlonej źródłami pisanymi, a ważnej, jeśli chodzi o ustalenie specyfiki etnicznej;
d) do oceny procesów współczesnych, zachodzących w warunkach
bytu
i kulturze badanego ludu czy narodu oraz do wykrywania tendencji rozwojowych, a także określania zjawisk typowych dla tej współczesności.
Źródła pochodzące z etnograficznych
badań terenowych przez zastosowanie porównawczej
metody retrogresywnej
pozwalają
na rekonstrukcję
dawnych procesów rozwojowych i zjawiska mieszania się kultur 7. Jednakże
nie tylko badania terenowe, ale i żadna inna metoda badawcza nie decyduje
o tym, co różni etnografię od innych dyscyplin. Etnografia używa wszystkich
tych metod badaw'czych, które są zgodne z konsekwentnym
historyzmem
i materializmem
dziejowym.
Metodą specyficzno-etnograficzną
jest postępowanie r e t l' o g r e s y w n e,
polegające na odtwarzaniu
przeszłości na podstawie znanej teraźniejszości.
Rola tej metody wzrasta przy badaniach nad społeczeństwami
i epokami
nie posiadającymi
dostatecznych
źródeł pisanych. Przy tej okazji pragnę
podkreślić, że nie identyfikuję sposobu poznawczego ze sposobem przedstawiania
'J.
procesu
historycznego.
G a i e k, Metoda
s. 242-257.
retrogresywna
lL'
etnografii
polskiej.
"L u d'".
XLI.
1954.
UWAGI NA MARGINESIE BADAŃ TERENOWYCH
ROLNICTWEM I HODOWLĄ
przeprowadzonych
w roku 1953 według kwestionariusza
Polskiego Atlasu Etnograficznego *
Organizacja
NAD
nr
badań
Uwagi odnośnie do kwestionariusza
nr l, które podam poniżej, stanowiły
podstawę do dyskusji na zebraniu Oddziału Poznańskiego
PTL w dniu
19 listopada 1953 r., poświęconym omówieniu przeprowadzonych
w lecie
tego roku badań terenowych i ocenie kwestionariusza
P. A. E. pod kątem
widzenia jego przydatności w praktyce badawczej. Badacze ośrodka poznańskiego, którzy brali udział w dyskusji, dorzucili do zebranych
tu uwag
kilka spostrzeżeń własnych, szczególnie w odniesieniu do części kwestionariusza przeze mnie nie omówionych. Nie pretendowałem
zresztą do wyczerpującego
omówienia wszystkich problemów,
które w trakcie
badań
się nasunęły. Na moje uwagi złożyły się luźne notatki, często lakoniczne,
przeważnie poczynione w terenie. Są one jednak odbiciem myśli badacza
terenowego, który chciał sprostać wyma'ganiom kwestionariusza
i jak najlepiej wn~knąć ':' cel stawianych pytań~"
..
Badama, ktore przeprowadzałem,
"obejmowały
10 punktów,
z góry
wyznaczonych, oddalonych od siebie około 30 km, na obszarze południowej
Wielkopolski i pogranicznego skrawka Dolnego Śląska. Na przeprowadzenie
badań kwestionariusz
przeznaczał 30 dni łącznie z dojazdem. Ponieważ na
dojazd i zakwaterowanie
przewidziano pół dnia, na badanie jednej miejscowości pozostało dwa i pół dnia. W tym czasie badacz musiał wyszukać
informatorów,
sporządzić rysunki, dokonać pomiarów i zdjęć fotograficznych, a przede wszystkim uzyskać odpowiedzi, uporządkować
je, wreszcie
sprawdzić ich wiarygodność
dla trzech części kwestionariusza,
zatytułowanych następująco:
A. Ogólr,a charakterystyka
wsi,
B. Wykaz i charakterystyka
informatorów,
C. Kwestionariusz
rzeczowy z zakresu hodowli
i rolnictwa.
Kwestionariusz
rzeczowy zawierał
teksty pytań odnoszących
się do
następujących
problemów: I. radło; II. socha; III. pług i płużyca; IV. orka;
~. brony; VI. motyki i kopaczki; VII. rodzaje lnu; VIII. sierp; IX. półkosek
I k.osa; X. młócka
i cepy; XI. koń i wół; XII. zawołania i odpędzania
ZWIerząt.
Każdy problem badacz opracował na podstawie kilku do kilkunastu pytań
sz~zegółowych. Kwestionariusz
zawierał 128 pytań szczegółowych, przewidZianych dla obszaru ziem polskich sprzed 1939 r., a 131 pytań dla obszaru
.
• Ze względu na aktu"lność uwag Redakcja zamieszcza uwagi mgr S. Blaszczyka.
iż obecnie opracowano już kwestionariusze
dalsze.
mlJllO
58 "Lucl",
~. XLIl
�915
914
Ziem Odzyskanych. Biorąc jednak pod uwagę, że kilka pytań szczegółowych
rozbito w kwestionariuszu
na dalsze punkty oznaczone literami małego
alfabetu,
przybyły
dodatkowe
Zagadnienie
zagadnienie
zagadnienie
motyk
młócki
razem dOdatkowych--I---
I
pytania:
Dla ziem polskich
w granicach sprzed 1939
3 pytani~---I-8 pytań
11 pytań
stionariusza
C w iiczbę rzymską problemu, a arabską pytania. Poniewa:~
.i~dnak p~d liczbą IX figurowały dwa problemy (półkosek i kosa), więc obok
liczb dopIsywałem tu wyrazy "półkosek" lub "kosa". Na przyszłość należałeby unikać dublowania problemu w obrębie jednego punktu.
Dla Ziem Odzyskanych
Kwestionariusz
i
I
5 pytań
11 pytań
----------_
16 pytań
_-
..
Do liczby tej dodać jeszcze trzeba co najmniej
3 obszerne pytania
o personalia informatorów.
W sumie zawieral
więc kwestionariusz
142
pytania dla ziem polskich sprzed 1939 r., a 150 dla Ziem Odzyskanych.
W najlepszym wypadku badacz może pracować
dziennie
10 godzin.
Licząc dwa i pół dnia na każdy punkt badawczy
badacz dysponował
25 godzinami, czyli 1500 minutami. Przeciętna czasu na sformułowanie odpowiedzi na jedno pytanie wynosiła zatem dla ziem polskich sprzed 1939 r.
10 minu~ i 34 sekund, dla Ziem Odzyskanych
10 minut. Badacz musiał
w tym czasie wykonać jeszcze wszelkie pomiary, rysunki i fotografie.
Badaczowi w Wielkopolsce odpadało 5 pytań o sochę i co najmniej
6 pytań o półkosek, co dawało mu l godzinę, 56 minut i 14 sekund oszczędności i pozwalało zwiększyć czas na sformułowanie
odpowiedzi na pytanie
do przeciętnego wymiaru 11 minut i 27 sekund. Zyskał więc prawie po jedne.t
dodatkowej minucie na każde pytanie. Mimo to odczuwało się na terenie
Wielkopolski brak czasu na dostatecznie dokładne i wyczerpujące sformulowanie odpowiedzi na postawione zagadnienia. Na Ziemiach Odzyskanych,
gdzie niektóre zagadnienia komplikują się wskutek mnogości odmian przedmiotów kultury materialnej,
brak czasu na ich uchwycenie odczuwało się
szczególnie dotkLiwie.
Ponieważ instrukcja
do kwestionariusza
zalecała, by przygotować sobie
naprzód zeszyt przeznaczając
po jednej kartce na każdą odpowiedż, więc
przeliczyłem, ile jest pytań oznaczonych liczbą arabską w obrębie poszczególnych zagadnień pod literami A i C, zsumowałem je i do tej liczby dodałem 4 kartki przeznaczone na informatorów,
3 na szczegółową charakterystykę informatorów
głównych, a jedną na spis informatorów,
jedną na
kartę tytułową i 2 na spis rzeczy. Dało to w sumie 135 kartek do badań na
ziemiach polskirh w granicach sprzed 1939 r. i 143 kartki na Ziemiach
Odzyskanych. Pewne nieporozumienie
wywołało na stronie 4 w punkcie 9
ins!rukr.ji nazwanie kartki stronicą lub, na odwrót, stronicy kartką. Sądzę,
że należy numerować nie stronice, tylko kartki.
Każda kartkę zaopatrzyłem
w ramach kwestionariusza
A w literę A
i numer ·pytania. w ramach kwestionariusza
B w literę B. w ramach kwe-
w świetle
praktyki
badawczej
W związku z częścią A kwestionariusza,
zawierającą pytania dotyczące
ogólnej charakterystyki
badanej wsi, nasuwają się następujące uwagi.
Błędne jest w pytaniu 2 identyfikowanie
ilości gospodarstw
we wsi
z ilością numerów domów, gdyż na wsi spotyka się sporo mieszkańców nie
żyjących z pracy na roli. np. rzemieślników,
kupców, urzędników, kolejarzy, dojeżdżających do miast robotników.
Słuszny jest postulat, by wiadomości o wsi zbierać przez cały czas badania, a tekst odpowiedzi opracowywać
w tym dziale raczej pod koniec.
W praktyce jednak najpierw idzie się do sołtysa i od niego już wydobywa
się dane statystyczne
wsi. Drugie spotkanie z sołtysem bardzo często już
nie dochodzi do skutku. Znaczną i często najważniejszą
część informacji do
kwestiona~iusza A u~yskuje. s.ię więc w pierwszym dni~' badań. Informacje
te stanowIą trzon wladomoscl o wsi. Uzupełnia
się je w trakcie badali,
szczególnie w punktach 9 i 10 (Migracja i kontakty z e .igrantami).
W odniesieniu do kwestionariusza
B należałoby zalecić, by badacz terenowy spisywał nazwiska ws?-ystkich informatorów
- tak głównych, jak
i przygodnych
- bo czasem przygodny informator staje się głównym.
Wolałbym, ażeby rejestr informatorów
wyprzedzał ogólną charakterystykę wsi, z uwagi na łatwiejsze uzupełnianie rejestru w czasie badań.
Przechodząc
do głównej części kwestionariusza,
oznaczonej literą C,
zaznaczam, że zajmę się tylko tymi kwestiami, które sprawiały w czasie
badul1 najwięcej kłopotu. Są to zagadnienia radła. sochy, pługa i płużycy,
motyki i kopaczki, wreszcie sierpa.
R a d ł o. Pytanie pierwsze kwestionariusza
wymaga od badacza stwierdzenia, czy "dawniej
używano do or k i na polu przy uprawie z b ó Ż
radła". Wszystkie dalsze pytania o radło podtrzymują ten kierunek badania
i konsekwentnie
wiążą się tylko z radłem używanym do orki na polu przy
uprawie zbóż. Więcej - kwestionariusz
z góry wyklucza możliwość istnienia tege rodzaju narzędzia .ieszcze obecnie, bo w stylizacji pytań użyto
wyłącznie czasu przeszłego.
Po takim jednokierunkowym
nastawieniu,
które ześrodkowało
uwagę
badacza na wyśledzenie radła do orania pod zboże, zmuszony jest on do
czYta~ia uwagi znacznie dłuższej niż same pytania i żądającej od niego
czego;' zupełnie innego niż pyta!lia. Okazuje się tu, że poza radłem do orani",
po~ ~boże winien badacz sfotografować i opisać, narysować i kazać narysowac mformatorom
wszystkie typy radeł. do czegokolwiek by one służyły -
�917
916
czyli
powinien
badania
rozpocząć
na nov,,·o. ale już bez nastawienia
n').
szukanie radła do orania.
. .
.
Przesunięcie żądania roboty opisowej i rysunkowej do uwagl ~est. mecelowe. W terenie nie ma czasu na czytanie uwag i badacz mo.ze J~ ~lbo
pominąć, albo po zbadaniu zagadnienia ujętego w pytani~c~ me. mlec p~
prostu czasu na powtórne
zajęcie się tematem. Zagadmen.le w~nno b~c
Rozmaite uwagi w .'kwestlOnanuszu
me
wyczerpuJ . ąco UJ'ęte '"",. pytaniach
.
pozwalają skupić myśli wokół problemu centralnego I wpra~laJą
badacza
w zakłopotanie, mało - odrywają go od właściwej pra.cy oPls.owo-badawczej, zmuszają do rozważań teoretycznych i wreszcie zmechęcaJą·
S o c h a. Zagadnienie sochy jest lepiej ujęte niż pytan~a o radło, ale i t,~
niepotrzebnie wtrącona została uwaga, dotycząca znaczema wyrazu "socha,
która powinna była wejść w skład pytań.
P ł u g i P ł u ż y c a. Już pierwsze pytanie wprowadza badacza. w r~zterkę. Brzmi ono: "Od jak dawna j e s t używane do ora~ia narzęd.zle, .kt~r~
c d kła d a ł o ziemię na prawo ... " [podkr. S. B.]. A WięC chodZI o J.akl~s
narzędzie, które jest jeszcze w użyciu, ale które dawniej od~łada~o ziemię
na prawo - logicznie rozumuje badacz wbrew intencji kwestlOnanusza.
Następne
pytania,
od 2---.1, wprowadzają
badacza
w problematykę
genezy pługa i z góry przyjmują,
że w terenie winny być okazy al~o
z krótką grządzielą i kółkami, albo z długą grządzielą i bez kółek. W. terem e
natomiast może obecnie wszystko być na odwrót i badacz popadme.w
zakłopotanie, co uznać za krótką grządziel, a co za .dług,~, ~un~t 10 Jeszcze
raz przypomina, że głównym celem jest uchwyceme ro~m~ ~Iędzy ~a~zędziem "o długiej grządzieli bez kółek. i narzędzie~
o krotkle] grząd7,lel~ n:
kółkach", aż niespodzianie
za pytamem
11 z~mleszczona "uw~ga
ząd.
opisu wszystkich zastanych przez badacza typow pługa lub. płuzyc~, czyli
rozpoczęcia roboty na nowo. Uwagi można zresztą w pospIechu me zauważyć.
.
.
t k'
Układ pytań o pług i płużycę wydaje mi się z pu~ktu wI~zema prak y .,I
badawczej niesłuszny. W praktyce bowiem zaczyna Się bad~meod
o~lą~a~l~
narzędzi zastanych w gospodarstwie i dopiero po zapozna~lU Się z mml, Jak
wyglądają obecnie, przechodzimy do rozmowy na temat Ich d~wnego wy.glądu, wreszcie do wspomnień i przekazów ustnych pop:-zedmch po.kolen.
Należałoby więc domagać się w pytaniach najpierw OpiSU narzędzl.a zastanego. Taka kolejność badania uchroni badacza i inf~rm~to~a od me~~pieczeństwa werbalizmu, czasem nawet od grubych błędow I meporoz~mlen.
Przy tej okazji zwracam jeszcze uwagę na pytanie .ws~ępne o pług I pł.u~
życę. pozostaje ono w myślowej łączności z pytamaml o .soc~ę, a takiej
myślowej łącznOŚCi nie mamy prawa doszukiwać się ~ um~sle mformator~.
Choć kwestionariusz
nie jest przeznaczony do bezposredmego pov:~arzama
pytań informatorom,
to jednak nastawia on ~adacza na koleJnosc pytan
i stwarza powiązania
myślowe mające ułatwlc pytama. Z natury rzeczy
więc kwestionariusz
nadaje kierunek badaniom, a postulat odpowiadania
na konkretne pytania (s. 3, pkt. 7) zmusza nawet badacza do stawiania pytań
sformułowanych
podobnie jak w kwestionariuszu.
Konsekwe!ltnie
postępujący badacz mógłby punkty 2-5, a nawet pytanie 6 zbyć krótką wzmianką: "pługów i płużyc, jak chce kwestionariusz,
nie ma". Punkt 7 każe badaczowi "podać nazwę wszystkich części pługa
odpowiednio do tablicy łącznie z przodkiem na kołach oraz wymiary". Nietrudno badaczowi było wprowadzić stylistyczną poprawkę i zamiast "nazwę"
czytać "nazwy". Badacz stawał jednak przed problemem, gdy sięgał w tym
momencie po rysunki wzorcowe na dołączonej tablicy. Nie wiedział bowiem, co oznaczają liczby wypisane obok narysowanych
narzędzi (czasem
ZR liczbą znajdowała
się kropka). Gdy już stwierdził, że raz oznaczają one
porządek liczbowy nazywanych części, a drugi raz wymiary tych części, to
jeszcze wszystkich wątpliwości nie pokonał. Pozostawało zagadnienie, czy
osobno na rysunku oznaczyć liczbami części pługa a osobno części przodka,
jak na tablicy, czy też razem - jak chce tekst punktu 7. Pamiętać trzeba,
żo już rysując radło i sochę badacz oznaczał (zgodnie z tablicą) poszczególne
części nie liczbami, tylko literami małymi (radło) lub wielkimi (socha).
W trakcie rysowania i oznaczania części przypomnieć mógł sobie, że instrukcja ustna słusznie nakazywała oznaczanie części narzędzi na rysunku literami, co wyklucza omyłki.
W trakcie borykania się z tymi problemami
badacz zapominał o zaleceniu punktu 6, domagającego się "podania materiału, z jakiego poszczególne
części były lub są wykonane". Zapomnieć o tym mógł tym bardziej, że
punkt 6 kojarzy się w myślach z punktem 5, a więc należy do grupy pytań
o narzędzia z długą lub krótką grządzielą, które można zbyć odpowiedzią:
.,takich nie ma". Kontrolując wyniki uzyskanych odpowiedzi nawet bardzo
skrupulatny
b'łdacz uspokajał swe sumienie po powtórnym
przeczytaniu
punktu 10, w którym kwestionariusz
podejmuje na nowo zagadnienie długiej i krótkiej grządzieli.
Ale z kolei wyłaniał się problem, czy badacz słusznie postąpił uwzględniając opis zastanego pługa i czy tym samym nie odbiegł od problematyki
badawczej kwestionariusza,
czyli czy nie popadł w kolizję z wyraźnym
zaleceniem podanym w instrukcji na stronie 3 w punkcie 7, że "wyniki
badań powinny być ujęte w formie ścisłej odpowiedzi na konkretne pytania, zawarte w kwestionariuszu"
i że "spostrzeżenia
badacza nie objęte
kwestionariuszem
można notować w miarę czasu, nie może się to jednak
dziać kosztem pytań zawartych w kwestionariuszu".
Powtórne
przeczytanie
uwagi zamieszczonej
pod punktem
11 rozpraszało wątpliwości badacza odnośnie do przekroczenia
ram kwestionariusza,
bo (cytuję): "Jeżeli wykryto typ płużycy lub pługa różny od wyobrażonych
na ilustracjach ... należy b e z war u n k o w o uczynić wszystko w celu pozyskania jego fotografii i rysunku lub, jeżeli ten typ został wykryty tylko
�919
918
na podstawie opowiadania i już zaginął, należy naj dokładniej opisać otrzymane informacje". Kwestionariusz nie daje jednak wskazówki, gdzie należy
informacje zapisać. W zdaniu poprzedzającym uwagę punkt 11 pyta o "wartość względnie cenę narzędzi'" a następny punkt 12 dopytuje się, "czy
znano pługi i płużyce o jednej czy o dwóch rękojeściach". Badacz wraca
więc do pytań początkowych, widzi tu zagadnienie krótkiej i długiej grządzieli jeszcze raz i po przezwyciężeniu
nowych wątpliwości decyduje się
na ulokowanie całego opisu choćby pod punktem 6. Powstaje nowy problem: punkt 6 żąda "podania materiału, z jakiego poszczególne części były
lub są wykonane" .. Jak podawać materiał części, skoro części jeszcze nie
zostały nazwane? Nazw żąda clopiero punkt 7. Trzeba więc było po wykonaniu zadania punktu 7 wrócić do punktu 6 i wreszcie - kończąc badania
nad pługiem i płużycą .- uzyskać wiadomości dotyczące pługów jednorękojeściowych i sposobów oczyszczania lemiesza (punkty 12 i 13).
M o t y k i i k o p a c z k i. W praktyce już przy pierwszym pytaniu uzyskuje się w odpowiedzi nazwy motyki ciężkiej i kopaczki lekkiej. Nazwy
te już wówczas są badaczowi potrzebne, by mógł zapytać o punkt drugi,
czyli cechy i funkcje wymienianych narzędzi.
Wolałbym poza tym, aby punkt 3, tj. pytanie o oskard, przesunięty został
na koniec, bo rozrywa on ciągłość myśli związaną z motykami. Może na
innych terenach "oskard" ma inne znaczenie (K a r ł o w i c z innego nie
zna) - w Wielkopolsce pytanie o oskard skierowuje uwagę na żarna i przerywa niepotrzebnie wypowiedź o motyce.
O ile chodzi o punkty 5 i 6, to badacz nie mial pewności, czy chodziło
o określenie formy. funkcji i nazwy wyłącznie kopaczki lf>kkiej. czy również motyki ciężkiej. Ponieważ kwestionariusz
posługuje się knnsekwentn;<'
nazwą "motyka" na określenie motyki ciężkiej, a nazwą "kopaczka" na
określenie motyki lekkiej, więc badacz się domyślał, że punkty 4, 5 i (j
zajmują się wyłącznie kopaczką lekką. Kiedy jednak za radą punktu 5
badacz zwrócił uwagę na rysunki wzorcowe, nasunęły mu się od razu wątpliwości,czy
postępuje słusznie ograniczając
się tylko do kopaczek lekkich, gdyż na tablicy IV pod nagłówkiem "Motyki" narysowane są obok
16 kopaczek lekkich 2 egzemplarze motyk ciężkich.
Kwestionariusz
nastręczał jeszcze inną wąptliwoŚć. W pytaniu pierwszym, wstępnym, a więc w zasadzie wyznaczającym
ogólnie cel badania
i jego zakres, mowa jest tylko o kopaczkach ,.Z grubszej blachy" i to tylko
takich, które ::.łużą "do spulchniania ziemi i obróbki okopowizn". Tymczasem w terenie spotkał badacz kopaczki nie tylko wykonane z "grubszej
blachy", ale wykute z kawałka żelaza czy stali. Czy miał je w badaniach pominąć? I czy miał nie uwzględniać motyczek do wykopywania ziemniaków,
głów{,ie palczastych, skoro one nie służą ani do "spulchniania ziemi", ani dr,
,.obróbki okopowizn". Objęcie tego typu kopaczek badaniami usprawiedliwiała jedynie tablica IV pokazująca dwie takie motyki.
t.
i
S i e l' p. Pytania o sierp, m0im zdaniem, winny się rozpocząć od uchwycenia form sierpów zastanych. Zalecenie, by narysować i opisać sierp, winna
się mieścić w obrębie podstawowych pytań. Zasadniczy obowiązek badacza.
by narysował typowy sierp i podał nazwy jego części, nie powinien być
wskazany w uwagach, tym bardziej uwagach końcowych.
Sumując powyższe spostrzeżenia wysuwam następujące dezyderaty:
1. Kwestionariusz powinien być metodycznie jednolity. Niepożądany jest
niejednolity układ pytań, rozmaite ich rozczłonkowanie oraz zmienne stylistyczne sformułowanie
w poszczególnych zagadnieniach.
2. Należałoby dążyć do tego. by cały kwestionariusz
był opracowany pod
jednym kierunkiem, według przedyskutowanego
i ujednoliconego
schematu,
ułatwiającego pracę w terenie.
3. Usunięcie "vszelkich uwag z toku pytań ułatwiłoby badaczowi pracę.
Jeżeli uwagi są konieczne, to nie powinny one zawierać nowych zadań dla
badacza, a tylko przypominać pewne zasadnicze postulaty badawcze.
4. Badanie przedmiotów kultury materialnej
należałoby zaczynać o il·~
możności od opisu przedmiotu badań, a potem przejść do funkcji, oceny
i historii rozwoju. Pytania winny mieć taki układ, by badacza do ustaloneg()
toku pracy przyzwyczajały.
5. Z praktyki badawczej wynika postulat, by pytanie czy zespół pytań
nie przesądzał takiego czy innego związku genetycznego badanego przedmiotu, bo odbije się to szkodliwie na wynikach badań.
6. Rysunki wzorcowe są pożądane do każdego zagadnienia z dziedziny
kultury materialnej, ale winny być wykonane jednolicie pod względem technicznym oraz zasad znakowania składowych części przedstawionego
przedmiotu.
7. Choć kwestionariusz
jest przeznaczony tylko dla badacza, to jednak
należy go tak układać, by nie musiał być chowany przed okiem informatora.
Inteligentniejsi
inform",torzy żywo interesują
się nie tylko celem badaii.
ale również ich organizacją i techniką. Badacza nie dzieli od badanego już
tak wielki dystans kulturalny, jak choćby przed 1939 r. i badacz nie może
otaczać się tajemnicą, jeżeli chce osiągnąć wartościowe wyniki.
8. Na badania należy przewidzieć więcej czasu albo po prostu ograniczyć ilość pytań w myśl ogólnej zasady, że korzystniejsze
dla nauki jest
zebranie mniejszej ilości materiału,
ale za to pewnego, niż wiele materiału. ale o wartości miernej czy też o charakterze przypadkowym.
Wynik
badań
Mimo wykazanych
usterek i braków kwestionariusza,
które przeszkadzały w pracy terenowej, wyniki uzyskane na jego podstawie dawały badaczowi znaczne zadowolenie. Na badanym przeze mnie terenie dokonałem
dzięki kwestionariuszowi
kilku odkryć nie znanych mi faktów z terenu
Wielkopols~j
jak bronowanie
gałęziami, używanie radła do orania itp.
�921
920
Kwestionariusz
pozwolił też uchwycić zmiany, jakie dokonują się na wsi
w zakresie używania narzędzi rolniczych.
Najwyraziściej
zarysował się
w odpowiedziach informatorów
moment wypierania cepów z gospodarstwa
i w związku z tym ich regres konstrukcyjny
od rozwiniętych form do form
coraz prymitywniejszych
(okaz bezkapicowych cepów z Krzycka Wielkiego,
pow. leszczyński).
Kwestionariusz
pomógł
mi wreszcie
w wyszukaniu
nowych,
dobrych
informatorów (Zakrzewo, Brodowo).
Mówiąc o wynikach trzeba podkreślić, że uzyskałem je dzięki jak najb<:rdziej pozytywnemu ustosunkowaniu
się informatorów do badacza. Informatorzy niejednokrotnie
wertowali pokazywany im kwestionariusz i z zaciekawieniem oglądali zawarte w nim rysunki oraz interesowali się problema··
tyką pytań.
Dla zilustrowania wyników moich badań zestawiam tu odpowiedzi dotyczące zagadnienia sochy oraz użycia w Wielkopolsce kos w powstaniu 1848 r.
Co nazywajq
Kiełpiny,
pinach):
1. tylny
pow. wolsztyński
"słupek"
radła
"socha"
(informator
(11,2)
J. Gri.inig, ur. 1875 r. w Kieł-
jednorękojeściowego,
ramowatego,
tkwi "rękość";
2. rozwidloną część radła rylcowego,czyli
"sochy";
3. rękojeść pługa drewnianego
jednorękojeściowego
sochę")·
Krzycko
Wielkie,
pow. leszczyński
(informator:
w Bukowcu Górnym):
1. . tylny słupek radła ramowatego;
2. uchwyty drewnianego pługa;
3. pionowy słup 'żurawia, na którym
Wróblów, pow. głogowski (informator
w którym
Użycie
("pług
miał jedną
J. G ł u s z a k, ur. 1865
chodzi "zwój".
J. M a j o I' C z y k, ur. 1908 w Rado-
mierzu, pow. wolsztyński):
pług drewniany z żelazną "łopatą" i odkładnicą, o dwóch rączkach.
Modła, pow. głogowski: Osiedleńcy sochy nie znają.
Kowalew~, pow. kościański (informator: F. G a l u s i k, ur. 1877 w Wolkowie, pow. Kościan):
1. ukośnie ustawiony
w "pinku"
(płozie) słupek, w którym
tkwi rączka
jednorękojeściowego
radła;
2. "soszki" - to rękojeści radła i pługa d¥rurękojeściowego;
informator
M i c h a ł o w s k a nazywa "soszki" za ojcem "sochami";
3. słup żurawin, na którym chodzi "zwój".
Zakrzewo, pow. rawicki (informator: A. Ku ż n i a k. ur. 1888 w Sowinach,
pow. Rawicz).
1. pług, którym orał do 1870 r. oJciec Ku ż n i a k a, rzekomo bez lemiesza, tylko zaopatrzony w deskę dębową, ukośnie przyciętą, przybitą do płoza
i słupicy, która była równocześnie lemieszem i odkładnią. "Rękosie" tej
sochy nazywały się "przynogi";
2. słup żurawia studziennego.
Siemowo, pow. gostyński (informator: P. G I' o n, ur. 1871 wSiemowie) ..
1. ojciec informatora,
ur. 1840, opowiadał, że był to pług drewniany
z "łopatą" i "odkładnią" drewnianą o dwóch "przynogach";
2. informator W. B a n a s z a k, ur. 1867 w Studziannie, pow. Śrem: cały
drewniany pług dwurękojeściowy; prawa rękojeść, o którą opierała się "odkładnia", zwała się "przynogą", lewa rękojeść, która tkwiła dołem w płozie, to "socha";
3. informator B a n a s z a k: słup u studni, na którym spoczywa "zwój".
Krajkowo, pow. śremski (informator: W. A d a m s k i, ur. 1878 w Krajkowie):
słup żurawia studziennego.
BrodoV\lo, pow. śremski (informator K. O l s z a ń s k a, ur. 1870 w Brodowie): słup żurawia, na którym chodzi "zwój".
Wojciechowo, pow. jaroeiński
(informator:
T. B a s z y ń s k i, ur. 1867
",.. Bruczkowie, pow. Gostyń):
słup przy studni, podtrzymujący
"żuraw z kluką".
kos w powstanitt
1848 r. (IX, 17-19)
Kiełpiny, pow. wolsztyński
(informator:
J. K a c z m a l' e k, ur. 1868
w Kiełpinach):
"Jagem był chłopiec, to opowiadali sobie stare chłopy, jak się bili kosami.
Musieli iść, jak wojny były".
Informator:
J. G r li n i g, ur. 1875 w Kiełpinach, powiada: "Ojciec mówił, że chłopy szli na kosinierkę. Chłopy mieli kosy na ramionach". Kiedy
kosynierka była, Gri.inig nie wie - "może ze dwasta lot".
Krzycko Wielkie, pow. leszczyński (informator: J. G ł u s z a k, ur. 1865
w Bukowcu Górnym):
Starzy opowiadali, że "downi kosinierka miała być. Polscy panowie popierali kosinierkę i potem pobańczyli. Niegolewski był w Morownicy, a potem był Niemiec Cesar. Jak Niemiec cheiał Poloka wyzwać, to mówi!:
>ldu kosyner«".
Kowalewo, pow. kościański (informator:
P. M i c h a ł o w s k a, ur. 1903
w Kowalewie):
Ojciec informatorki opowiadał, że jego dziadek brał udział w kosynierce.
"Podczas wojny chodzili Niemcy i przepytywali dzieci, czy nie wiedzą, gdzie
są pochowane kosy. Dawali nawet cukierki dzieciom. Kosy były schowane
w. spróchniałej
gruszy". Babka informatora
M i c h a ł o w s k i e g o wspomInała, że kosynierów przewozili na wojnę wozami, kolei je~zcze nie było.
�923
922
Krajkowo,
pow. śremski
(informator:
F. P l' Z y b y l s k i,
ur.
1900 r.
w Krajkowie):
Ojciec informatora,
Michał P l' z y b y l s k i, opowiadał, że "była wojna
kosinierska
w Rogalinie, po drugiej stronie Warty, kosinierzy się bili".
Brodowo, pow średzki (informator: K. O l s z a ń s k a, ur. 1870 w Brodowie):
Matka opowiadała, jak .,w drobiacn wieźli kosinierów do domu, pozabijanych i popalonych, bo w Miłosławiu stodoły z kosinierami
zostały podpalone. Bo się oburzali na tych panów, więc dostali wódki, a potem panowie mieli ich w stodole spalić. Do kosinierki namawiali księża i panowie".
Dziaduś O l s z a ń s k i e j też miał iść na wojnę, "ale się skrył w siano
i nie mogli go (panowie) znaleźć. Próchniewiczowie
(mąż i żona), którzy
mieli duże <>ospodarstwo we Włostowie, mówili, że ksiądz ma patrzeć kcś;;ioła i bre:iarza,
a nie wtykać się do kosinierki. Wtedy przyjechał ksiądz
i kazał się Próchniewiczowi
przygotować na śmierć, że nie chciał iść do ko:oinierki, ale gdy zaczęła żona lamentować, wtedy męża ułaskawili".
Matka opowiadała też, jak "Niemcy wieźli swoich żołnierzy na wozach.
co im kosinierzy głowy poobcinali".
Informator
J. Ł o p a t k a, ur. 1874 w Murzynowie Kościelnym,
pow
średzki: "Starzy ludzie opowiadali, że koło Wrześni, w Sokołowie, były
stare stodoły, w których kosinierów spolili. Śpiewają o nich tak:
Prosta droga z Sokołowa,
Tam pod Wrześnią wieś,
Tam się bili nasi bracia,
Za tę polską cześć".
Wojciechowo, pow. jarociński
(informator:
T. B a s z y ń s k i, ur. 1867
w Bruczkowie, pow. gostyński):
Ojciec wspominał, że "szli na kosinierkę. Ojciec jego matki był wysłany
jako goniec na koniu pod Książ. Jakiś szlachcic mu mówił: »Łuka, nie daJ
się złapać«, a on odpowiedział: »chyba kula mnie doścignie" i pojechał na
zwiady i widział, że się Książ pali. To było w 48 roku, jak dziadek był na
kosinierce" .
Stanislaw
UWAGI NAD KWESTIONARIUSZEM
NR 2 POLSKIEGO
Blaszczyk
ATLASU
ETNOGRAFICZNEGO
Kwestionariusz
nr 2 z 1934 r. kontynuuje
badania w zakresie hodowli
i rolnictwa oraz uzupełnia kwestionariusz nr l z 1953 r. Kwestionariusz
nr 2
zawiera 62 strony i podzielony jest jak w roku ubiegłym na części A. B.
C, D, które poprzedza wstęp zawierający
uwagi o organizacji 'i sposobie
prowadzenia
badań terenowych.
Szczegółowo opracowana
część wstępna
kwestionariusza
wprowadza badacza w stan prac nad Polskim Atlasem
Etnograficznym
i przygotowuje
go do pracy w terenie. co niewątpliwie
wpłynie na ujednolicenie systemu pracy poszczególnych etnografów współpracujących z redakcją Atlasu
Ze względu na obszerny materiał zawarty w kwestionariuszu
nr 2 część
zagadnień nie została objeta badaniami w 1954 r., należało tylko opraco ..
wać materiał zawarty na stronie 46 kwestionariusza,
a mianowicie kwestionariusz A, B, C zawierający
następujące
zagadnienia:
I. radło; II. socha:
III. pług; IV. orka; V. brony; VI. rodzaje lnu; VII. sierp i kosa; VIII. młócka
i c€'py; IX. koń i wół.
Z kwestionariusza
D należało opracować:
I. ugorowanie,
III. uprawa
prosa; IV. ber i jego uprawa. Nie obowiązywały zaś w czasie badań 1954 r
z części D następujące
zagadnienia:
II. transport
narzędzi rolniczych
w pole; V. uprawa pszenicy, żyta i mieszanki obu zbóż; VI. sterty, stogi;
VIII. kopice, ostwie, przepłoty; IX. użytkowanie owiec.
Łącznie należało odpowiedzieć na 125 pytań odnoszących się do wyżeJ
wymienionych
zagadnień, na obszarze ziem polskich w granicach sprzed
1939 r., a na 131 pytań na Ziemiach Odzyskanych. Pytania zasadnicze zawierały niekiedy po kilka pytań dodatkowych o charakterze
analitycznym.
Badacze terenowi otrzymali do opracowania po 10 punktów badawczych
(granica górna). Na opracowanie jednego punktu przeznaczono trzy dni; na
Ziemiach Odzyskanych, ze względu na dodatkowe pytania, na przebadanie
.iednego punktu przeznaczono cztery dni. Z tego co najmniej pół dnia przypadało na dojazd, zakwaterowanie
itp., reszta czasu pozostawała na opra··
cowanie kwestionariusza.
Zachęcone apelem redakcji kwestionariusza
do nadsyłania uwag na tema.t
użyteczności i doświadczell związanych z kwestionariuszem
nr 2, dzielimy
się następującymi
uwagami.
Badania prowadziłyśmy
w południowej części woj. lubelskiego (Z. S t as 7. c z a k) oraz na terenie woj. poznańskiego i na obszarze Ziem Odzyskanych (J. P a w ł o w s k a). Stwierdziłyśmy,
że podczas gdy trzydniowy okres
badań na obszarze ziem polskich w granicach sprzed 1939 r. wystarczy w zupełności na opracowanie kwestionariusza,
to na obszarze Ziem Odzyskanych
wyznaczony termin czterech dni był niewystarczający.
Badania na Ziemiach
Odzyskanych powinny trwać w jednym punkcie co najmniej pięć dni:
teren ten bowiem wymaga kilkakrotnego
powtórzenia wywiadu i dłuższej
obserwacji, gdyż struktura wsi jest tu zróżnicowana i dla przedstawienia
jej
obecnego oblicza kulturowego należy oprócz autochtonów przebadać przynajmniej jednego przedstawiciela
każdej grupy wchodzącej w skład obecnej ludnoici. Przeznaczony czas wystarczył jedynie na sporządzenie zapisu
terenowego, ni~ zaś na wykonanie czystopisu.
Przechodząc
z kolei do krytycznego
omówienia kwestionariusza
nr 2
z 1954 r. z<:luwai.ylyśmy. że kwestionariusz
ten posiada
niejednolitą
termę ':tylistyczną w poszczególnych
swokh częściach. tzn. pytania
od-
�924
noszące się do niektórych zagadnień. jak np. pług, orka, skierowane są do
badacza terenowego, inne natomiast, jak np. w części dotyczącej użytkowania owiec, odnoszą się bezpośrednio
do informatora
(np.: "czy u was
hodują owce?" - s. 60).
Uważamy, że pierwsza forma pozostawia badaczowi więcej swobody pozwalając mu na pracę własną i zastosowanie własnej, wypróbowanej
w terE:nie metody. Badacz terenowy nie skrępowany
pytaniami
skierowanymi
wprost do informatora może niejednokrotnie
stawiać szereg pytań dodatkowych, które często są niezbędne; może też uwzględnić momenty, których
kwestionariusz
żadną miarą przewidzieć nie może, a które konieczne są dla
wyczerpującego
opracowania zagadnień. Pytania w kwestionariuszu
skierowane wprost do informatora zubożają poniekąd możliwości badacza. Z drugiej zaś strony podkreślamy, że kwestionariusz
dostatecznie informuje badacza i zakreśla mu ramy badań przestrzegając
przed dowolnym odchyleniem i interpretacją,
co mijałoby się z celem przeprowadzonej
akcji. Poszczególne zagadnienia kwestionariusza
nie wymagają dalej idących uproszczeń.
Kwestionariusz
C jest uzupełnieniem i tematyczną kontynuacją kwestionariusza nr 1; zawiera on: 1. całkowite powtórzenie niektórych zagadnień;
2. powtórzenie części pytań z roku ubiegłego; 3. uzupełnienie kwestionariusza nr 1 w formie pytań dodatkowych.
Jak podaje uwaga wstępna w kwestionariuszu
C, uzupełnienia wynikły
z kilku powodów: z braków w przygotowaniu
naukowym uczestników badań, z braków i usterek układu kwestionariusza
nr 1 z roku 1953, poza
tym same wyniki badań wniosły nowe punkty widzenia.
Kwestionariusz
C, uzupełniający
wyniki badań z 1953 r., niewątpliwie
wniesie nowe materiały niezbędne do opracowania
wymienionych
zagadnień, niemniej jednak powtarzanie
całych
partii
kwestionariusza
nr l
w kwestionariuszu
nr 2 (np. pług) było dla badacza deprymujące,
gdyż
spotykałyśmy
się z uwagami bystrzejszych
informatorów,
że pytano o te
same rzeczy już w roku ubiegłym. Musiałyśmy udzielić dodatkowych wyjaśnień, co oznaczało stratę czasu i energii.
Z naszego punktu widzenia pożądane byłoby, aby uzupełnienia w kwestionariuszach były minimalne, obszerne bowiem uzupełnienia raz już opracowanych zagadnień, zawarte np. w kwestionariuszu
C, nie pozwoliły nam
na opracowanie innych zagadnień z części D. kwestionariusza.
Materiał ilustracyjny
kwestionariusza
nr 2 był niewystarczający
i nie
zawsze prawdziwy, na co niejednokrotnie
zwracali nam uwagę sami informatorzy (sierp, s. 34, ryc. 1). Zamieszczony rysunek sierpa ząbkowanego
ilust.ruje widoczne nacięcia z odwrotnej strony, niż to ma miejsce w rzeczywistości (z lewej); wywoływało to zdziwienie i uwagi naszych informatorów.
Jak podaje uwaga wstępna kwestionariusza,
rysunki pługa w roku ubiegłym wykonywane
przez badaczy terenowych nie stały na poziomie doku-
925
mcntu historycznego. W związku z tym wydaje nam się, że w kwestionariuszu nr 2 powinien być zamieszczony rysunek wzorcowy, ilustrujący pług
w trzech rzutach, który byłby bardzo pomocny przy prowadzeniu wywiadów z informatorami
oraz stanowiłby dla nas podstawę przy sporządzaniu
rysunku terenowego. Odczuwało się również brak fotografii bru i dzikiego
prosa, rośliny te nie zawsze bowiem znane są informatorom
i musiały byt
często przez nas opisywane. Ilustracja znacznie ułatwiłaby nam pracę.
Poza wymienionymi
usterkami
kwestionariusz
nr 2 nie sprawiał nam
w terenie większych trudności, które wynikałyby z jego układu.
Wymagania
redakcji Polskiego Atlasu Etnograficznego,
aby zjawiska
kulturowe
przedstawiać
w określonych
przekrojach
czasowych,
w celu
uchwycenia
procesów zmienności i przedstawienia
zjawisk kulturowych
w sposób dynamiczny, są naszym zdaniem możliwe do zrealizowania. Pod
tym kątem widzenia ustawiona praca wymaga jednak od badacza głębszej
analizy terenu i uważniejszych
obserwacji. W związku z tym słuszny jest
postułat kwestionariusza
A, aby do ogólnej charakterystyki
wsi zbierać
materiał okolicznościowo w ciągu całego okresu badań, nie poprzestając na
wstępnych
informacjach
u sołtysa;
tylko bowiem
odpowiedzi
zebrańe
w ciągu całego okresu badań mogą dać pewną syntezę zjawisk w danej wsi
zachodzących.
Uwagi nasza oczywiście nie pretendują
do szczegółowej analizy zagadnień składających
się na całokształt badań terenowych, są to raczej ogólne
nasze refleksje nad przydatnością
kwestionariusza
nr 2 w terenie. Ogólnie
stwierdzamy, że stanowi on, w porównaniu z poprzednim, duży postęp, choć
nie jest wolny od szeregu ustC'rek.
Jadwiga
Pawlowska,
Zofia
Staszczak
WAZNIEJSZE IMPREZY I WYSTAWY SZTUKI LUDOWEJ
MINISTERSTW A KULTURY I SZTUKI W ROKU 1953
I Ogólnopo/.ska
Konferencja
Twórców
Ludowych
W dniach 2-3 marca 1953 1'. odbyła się w Warszawie I Ogólnopolska
Konferencja Twórców Ludowych.
W konferencji
tej uczestniczyło 57 twórców ludowych z całej Polski
z udziałem przedstawicieli
Rządu, Partii
i zainteresowanych
instytucji.
związków twórczych,
naukowców
i przedstawicieli
artystycznego
ruchu
robotniczego.
~
W oparciu o wypowiedzi ministra kultury i sztuki, na podstawie programowego referatu wiceministra kultury i sztuki oraz roboczych referatów
przedstawicieli
Wydziału Sztuki Ludowej C. Z. P. i W., C. P. L. i A. oraz
specjalnej
wystawy
zagadnienie
plastycznej
twórczości ludowej zostało
przedyskutowane
od stron~' artystycznej. ideologicznej i gospodarczej.
�926
927
Konferencja wykazała dotychczasowE: osiągnięcia w zakresie opieki, popierania
i upowszechniania
twórczości ludowej w celach artystycznych,
ideologicznych
i społecznych, uwidoczniła
także niedociągnięcia.
Konferencja miała poważne znaczenie kulturalne
i społeczne, przyczyniła się ponadto do sprecyzowania
roli twórcy ludowego w tworzeniu nowej kultury
socjalistycznej, w gospodarczej i kulturalnej
przebudowie wsi.
Przy aktywnym udziale w dyskusji twórców ludowych (34 wypowiedzi)
uchwalono szereg wniosków, które posłużyły jako wytyczne do dalszej
pracy.
Konferencja otrzymała dokładną dokumentację
opracowaną przy udziale
Państwowego
Instytutu
Sztuki. Zjazdowi został poświęcony specjalny numer "Polskiej Sztuki Ludowej" (nr 2, 1953 r.), który otrzymali wszyscy
uczestnicy konferencji.
Wystawa
w Pekinie
i Szanghaju
W lecie 1953 r. w ramach Wystawy Gospodarczej PRL w Chinach Ludowych została przygotowana
wystawa sztuk plastycznych.
W dzjiale plastyki poważną pozycję zajmowała
sztuka ludowa, reprezentowana
przez.
350 eksponatów z różnych dziedzin współczesnej twórczości ludowej. Wystawa była eksponowana
przez kilka miesięcy w Pekinie i Szanghaju,
potem powróciła do kraju. Była to pierwsza wystawa sztuki ludowej w Chinach Ludowych.
Największym
powodzeniem cieszyły się wśród chińskiego ludu polskie
wycinanki, gdyż ta dziedzina jest w Chinach szczególnie znana i posiada
bogatą tradycję u narodu chińskiego. Z okazji wystawy plastycznej został
wydany specjalny katalog w języku chińskim.
Wystawa
na statku
M/S
"Batory"
W porozumieniu
z Ministerstwem
Żeglugi zorganizowana
została na
M/S "Batory", kursującym na linii Gdynia-Indie,
wystawa sztuki ludowej.
Na wystawie reprezentowane
były tkaniny, hafty, ceramika, fajanse do dekoracji świetlic, ręcznie malowane przez robotnice fabryczne, malarstwo na
szkle, figurki w strojach ludo""ych i koronki ludowe.
Wystawa ta odbyła w 1953 r. dwukrotną podróż między Europą a Azją;
zaopatrzona była w ilustrowane katalogi w języku angielskim (The exhibits
oJ polish folk'!: art on M/S "Batory",
Gdynia - Wrzeszcz. s. 12, ilustr. 5).
Instruktaż
tkactwa
w Królowej
Woli
W okresie od 15 II - 16 III 1953 r. we wsi Królowa
został przeprowadzony
przywarsztatowy
instruktaż tkacki
nej, obecnie już zanikającej
tk~::.niny rawskiej \V tzw.
zadaniem instruktażu było nauczenie młodych dziewcząt
niki dla celów produkcyjnych
C. P. L. i A.
Wola, woj. łódzkie.
w zakresie ozdobkuloski.
Głównym
wiejskich tej tech-
Ponieważ instruktaż
odbywał się w lokalu miejscowej świetlicy
nie
ograniczał się tylko do zajęć praktycznych,
ale uwzględniał- również zagadnienia kulturalne
i społeczne, nabrał on specjalnego znaczenia. Wymowę
społeczną miał również fakt, że instruktaż
techniczny sprawowała tkaczka
ludowa z Królowej Woli, Jadwiga S kła d o w ska. Nad całością szkolenia
czuwał nadzór artystyczny C. P. L. i A. oraz Wydział Kultury Prezydium
Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi.
Przeszkolenie,
które obejmowało 228 godzin zajęć, dało na ogół dobre
wyniki, a sześć młodych tkaczek po zakończeniu instruktażu stworzyło przy
świetlicy zespół plastyczny o trzech warsztatach.
Zespół ten spełniając
rolę społeczno-kulturalną
w swojej wsi 'otrzymał możność zbytu tkanin
do C. P. L. i A.
Dnia 25 IV odbyło się uroczyste zakończenie szkolenia połączone z pokazem prac i wręczeniem nagród. Z okazj i uroczystości został zorganizowany specjalny program artystyczny z udziałem ekipy "Artosu" łódzkiego.
W uroczystości wzięły udział władze gminne, przedstawiciele
województwa
i Ministerstwa
Kultury i Sztuki. Liczna ludność okoliczna przybyła w odświętnych strojach ludowych.
Wyst·awa
sztuki
ludowej
w Tomaszowie
Mazowieckim
1
Dnia 24 maja 1953 r. w rezultacie konkursu na tkactwo i wycinanki
w powiecie rawskim została otwarta w tamtejszym muzeum wystawa twórczości współczesnej.
Jakkolwiek
konkurs nie należał do najbardziej
udanych, a pokazany
materiał nie wyczerpywał
faktycznych
możliwości artystycznych
regionu,
wystawa miała pozytywne znaczenie dla regionu i cieszyła się powodzeniem. Była ona uzupełniona objaśnieniami
graficznymi i fotografiami naświetlającymi
zagadnienie twórczości regionalnej. Wystawa została zorganizowana przez Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi i Muzeum w Tomaszowie.
Wystawa
młodzieżowa
"Służby
Polsce"
Staraniem Działu Kulturalno-oświatowego
P. O. "Służba Polsce" została
zorganizowana w Olsztynie, a 31 V 1953 przewieziona do Białegostoku wystawa plastyczna młodzieży SP i L. Z. S.
Wystawa bogata
w eksponaty,
przedstawiała
się niejednolicie
pod
względem artystycznym.
Obok bowiem poprawnych
artystycznie
tkanin
ludowych, v,'Ycinanek, malowanek i ceramiki na wystawę trafiły rozmaitego
tyPU przedmioty o wybitnie ujemnych cechach schyłkowej kultury drobno-
kiM,
'M.
P r z e ż d z i e c k a,
Wystawa
Sztuki
•• Polska
Sztuka Ludov.raCl, nr 2, ]954 r.
Ludowej
w
Tomaszowie
Mazowiec-
�929
928
mieszczańskiej, secesyjnej, nie wiążącej się z dzisiejszą rzeczywistością zarówno .pod względem formy, treści czy w ogóle przydatności (jelenie wycinane z drzewa, dziwne koszyki, naturalistyczny
haft itp.).
Pomimo tego wystawa spełniła swe zadanie społeczne i dydaktyczne
W czasie bowiem zlotu uczestników konkursu w Białymstoku wystawa została poddana właściwej ocenie znawców. Młodzieży wyjaśniono popełnione
błędy i wytknięto właściwe drogi pracy artystycznej
i społecznej. Całodz;enna konferencja
ilustrowana
dobrymi i złymi przykładami
sztuki dla
niejednego stała się zwrotnym punktem w jego poczynaniach artystycznych.
Wystawa
regionalna
w Grajewie
2
Zorganizowana i otwarta 15 VI 1953 r. przez Wydział Kultury w Białymstoku Wystawa Sztuki Ludowej
w Grajewie
pokazała bogaty materiał
(około 250 eksponatów - 96 twórców), przeważnie tkactwo, niewielką ilość
ceramiki i pisanek, sporo robótek ręcznych haftowanych
i dziewiarskich
(te ostatnie zostały z materiału wystawowego wyeliminowane).
Z siedemnastu istniejących w powiecie spółdzielni produkcyjnych
prawie wszystkie
wzięły udział w wystawie, dostarczając najbardziej
wartościowych
eksponatów. Zebrany materiał dowodził wielkiego umiłowania
sztuki ludowej
miejscowej ludności. Wiele tkanin przechowanych
zostało w trudnych warunkach wojennych; biorąc pod uwagę prawie całkowite zniszczenie powiatu
w czasie ostatnich wojen światowych tkaniny te posiadają dzisiaj wartość
unikatów. Na uwagę zasługuje kilka osobliwych tkanin dwuosnowowych
(jedna z 1895 r., Weroniki
Ż b i k o w s k i e j) oraz
miejscowe
sejpaki
o rzadko spotykanej gdz.ie indziej technice. Wystawę oceniono bardzo pozytywnie. Nagrodzonych zostało w sumie 28 osób; 15 osób otrzymało nagrody
Ministerstwa
Kultury i Sztuki w kwocie 4100 zł, 13 osób nagrody Wydziału Kultury
w kwocie 1650 zł. Znaczenie wystawy
polega przede
wszystkim na tym, że przyczyniła się ona do odkrycia nowego ośrodka
tkanin podwójnych, który w dalszych badaniach może dać dużo materiału
wyjaśniającego
tę dziedzinę twórczości artystycznej.
Wystawa
Sztuki
Ludowej
w Bilgoraju"
otwarta
w dniu 17 VI 1953 r, Wystawa Sztuki Ludowej w Biłgoraju
obejmowała 180 eksponatów pochodzących od 48 twórców, Najliczniej reprezentowane było garncarstwo tego terenu i strój, w nieco skromniejszym
zakresie inne dziedziny sztuki ludowej.
Mimo wielu interesujących
eksponatów,
, M. P r z e ż d z 1 e c k a. Wystawa
jewie,
"P. S. L.", nr 2, 1954 r.
'M.
P r z e ż d z i e c k a. Wystawa
pokazowa
sztuki
z których
sztuki!
ludowej
część miała charakter
rękodziela
zabytkowy, wystawa, wziąwszy pod uwagę bogactwo tego regionu, nie charakteryzowała
go w dostatecznym stopniu.
Szczególnie bogato pod względem artystycznym
odznaczały się na wystawie pisanki oraz kolekcje haftowanych
zatyczek.
Ekspozycja wystawy
opracowana, st,arannie pod względem dydaktycznym spełniła swoje zadanie
sP.oł~cz~O-osw,Iatowe. Wystawę organizował Wydział Kultury PWRN w LublIm~ I Oddzl~ł Kultury MRN w Biłgoraju. Na wystawie przyznano kilka
nagrod na ogolną sumę 3000 zł.
Konkurs
wycinanki
kurpiowskiej
w Myszyńcu'
Trzec.i konkurs na wycinankę kurpiowską zakończony został otwarciem
wystawy w Myszyńcu w dniu 30 sierpnia 1953 r.
Konkurs z.gromadził 391 prac 45 autorów, z czego na wystawie pokazano
190 ~ksponatow. Prace zostały nadesłane głównie z gminy Kadzidło i M szymec.
y
. Materiał . ~onkur~owy
przy bliższej analizie wykazał, że jakkolwiek
wlęk~za częsc autor~w tworzy w oparciu o tradycję artystyczną, wycinanka
kurpiowska wykazuje tendencje rozwojowe, pojawiają się w niej elementy
I~owe, ~acze~pnięte, ~ życia współczesnego. Poziom artystyczny poza nielIcznymi wYJątka~ll Jest na ogól wysoki i wyrównany. Komisja ocen przyznała szereg nagrod w sumie ponad 8000 zł.
, Kon.k~rs i .wy~tawa zostały zorganizowane przez Wydział Kultury WarszawskieJ WOJ€wodzkiej Rady Narodowej przy pomocy Ministerstwa
Kultury i Sztuki.
yn
Konkurs
ceramiki
w Kielcach.
D~ia 31
1953 r. został rozstrzygnięty kolejny konkurs ceramiki ludoweJ, w KIeLcach, na który z różnych ośrodków tego województwa
20
autorow dostarczyło 450 eksponatów.
d .Jakkolwiek
ogól~y p~ziom cera~~ki był wysoki, komisja ocen stwierr:lła, ze. w rezu.ltacle mepowołaneJ mgerencji i inspiracji niektórzy auto~y uleglI szkodlIwym wpływom. W niektórych wypadkach na przykład zatracona została klasyczna forma naczyń ludowych (u P o ł e t k a i B ą b l
w ~ąt~ch,
A r m a ń s k i e g o w Chałupkach),
pojawiło się niewłaściw:
zdobleme .(n~. u. Leona S u s a czy P a s t u s z k i e w i c z a w Iłży).
.. S~czeg~lnIe pIęknymi formami i wysokim poziomem technicznym wyroznIały SIę na konkursie dzbany Tadeusza B ą b l a z Kątów Denkowskich
o c~erwonym nie polewanym
czerepie i ciemnym geometrycznym
zdobienIU
Uzyskały rowUle;;,
,
..
.'
wyso k ą ocenę piękne naczynia i figurki ceramiczne z Koszar, Chałupek i Iłży.
Komisja ocen przyznała za najlepsze osiągnięcia dziesięć nagród Mini-
Ludowego w Gra-
Bilgorajszczyzny,
"P.
S.
L.",
'A.
"'Y';CU,
B t a c h O w s ki,
Wyst(w'a
.. P. S. L.", nr l, I~.14r.
nr 1, 19;4 r.
:>!I "Lud",
t,
XLII
pokonkursowa
.
wycma.llki
kurpiowskiej
w My-
�930
931
sterstwa Kultury i Sztuki na ogólną sumę 8000 zł. Pozostałe nagrody
przyznało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach, które było
organizatorem konkursu. Z prac konkursowych urządzono następnie pokaz
ceramiki w Muzeum Świętokrzyskim.
Wystawa
sztuki
i konkurs
strojów
ludowych
w Opolu
Dnia 13 grudnia 1953 r. w Gmachu Muzeum Opolskiego została otwarta
pierwsza wystawa sztuki ludowej ziemi opolskiej. Głównym celem wystawy było wydobycie z terenu reliktów i zabytków sztuki ludowej oraz
dokonanie przeglądu żywych i społecznie aktualnych
dziedzin twórczości
ludowej tego terenu.
Ze względu na to, że teren ten do 1953 r. nie był dostatecznie zbadany
przez naukę, a muzea terenowe nie zdołały wydobyć tego wszystkiego, co
obrazowałoby kulturę ludową opolską, wystawę musiano poprzedzić badaniami terenowymi. Prace w terenie zostały wykonane w miesiącach letnich przez plastyka i etnografa. Zostały przebadane następujące powiaty:
oleski, opolski, strzelecki, kluczborski, głupczycki, raciborski, nyski, kozielski
i prudnicki. Chociaż powierzchowne badania nie mogły wyczerpać zagadnienia, ustaliły jednak cenne dane. Ustalono, że w wielu powiatach Opolszczyzny zachował się strój ludowy lub jego części, zebrano sporą ilość
próbek tkackich, szczególnie z powiatu oleskiego (Stemalice, Wichrów,
Radłów), odnalezione zostały wysokiej wartości artystycznej pasiaste spódnice buro ki z opleckami oraz haftowane czepce tiulowe. Okazało się, że
na terenie Opolszczyzny, a w szczególności w pow. oleskim i strzeleckim,
jest jeszcze dużo zabytkowych skrzyń ludowych, kredensów, ław, stołów
i listwie dekoracyjnych.
W pow. opolskim, raciborskim i strzeleckim istnieje żywa tradycja kolorowego haftu roślinnego, który stosowany jest na fartuchach i chustach.
Powszechnym zjawiskiem w pow. opolskim i oleskim jest znajomość zdobienia jaj techniką wyskrobywania.
W centralnej
Opolszczyźnie szeroko
uprawia się wikliniarstwo.
Na wystawę zebrano ogółem 170 eksponatów 65 twórców; wystawa została uzupełniona również eksponatami z muzeów regionalnych.
Komisja ocen biorąc pod uwagę wartość eksponatów
oraz świadomy
i pozytywny stosunek wystawców do wystawy przyznała 54 nagrody na
ogólną sumę 10000 zł.
Cenniejsze eksponaty, jak skrzynie, czepce, buroki itp., zostały zakupione
do zbiorów państwowych.
W dniu otwarcia wystawy odbył się również pokaz konkursowy strojów
ludowych, w którym wzięło udział 29 kobiet z pow. opolskiego, prudnickiego,
raciborskiego i niemodlińskiego,
demonstrując
50 strojów. Były to przeważnie stroje ślubne lub stroje pamiątkowe po babkach i matkach, które zachowały się w doskonałym stanie. Wszystkie właścicielki strojów zostały nagrodzone.
Zrobiono dokumentację
wystawy i
a materiał znajduje się w opracowaniu
wany w "Polskiej Sztuce Ludowej".
Organizatorem
wystawy i konkursu
Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu
lany komitet organizacyjny.
Konkurs
pamiqtkarstwa
konkursu
oraz badań wstępnych,
naukowym. Zostanie on opublikobył Wydział Kultury
Prezydium
oraz specjalnie w tym celu powo-
podhalańskiego
w Zakopanem
5
Konkurs Pamiątkarstwa
Podhalańskiego
ogłoszony w czerwcu 1953 r.
przez Ministerstwo Kultury i Sztuki był dalszą akcją wynikającą
z potrzeby uporządkowania
tej gałęzi regionalnej
produkcji
artystycznej
na
terenie Podhala. Celem jego było wydobycie wszelkich możliwości twórczych zarówno w regionie o najbogatszej w Polsce twórczości ludowej, jak
też w środowiskach zorganizowanych.
Do udziału w konkursie zostali zaproszeni twórcy ludowi, artyści plastycy, pracownicy zwartych zakładów spółdzielczych produkujących
pamiątki, indywidualnie pracujący chałupnicy, szkoły zawodowe i artystyczne,
absolwenci tych szkól oraz amatorzy.
Konkurs przygotowywany
przez pól roku przy dużym wysiłku czynników miejscowych został poprzedzony
instruktażem
artystycznym
wśród
twórców ludowych w powiecie nowotarskim,
w zakładach
C. P. L. i A.,
PTTK oraz w szkołach plastycznych.
W pracach związanych z organizacją
konkursu wzięło udział szereg
instytucji. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem udzielało uczestnikom konkursu porad, prowadziło wspólnie ze Związkiem Polskich Artystów Plastyków akcję instruktażową.
W rezultacie na konkurs 450 autorów dostarczyło 1600 eksponatów z zakresu różnych technik znanych na Podhalu. 13 grudnia komisja ocen po
przejrzeniu wszystkich prac przyznała 48 nagród na ogólną sumę 35 000 zl.
Państwowy Instytut Sztuki dokonał dokumentacji fotograficznej szczególnie
wartościowych prac.
Konkurs
pamiątkarstwa
na Wybrzeżu
Dnia 7-9 grudnia 1953 r. został rozstrzygnięty pierwszy etap Konkursu
Pamiątkarstwa
"Przymorza"
w Gdańsku.
Ogółem twórcy ludowi tego
tE:renu, chałupnicy, członkowie zakładów produkcji pamiątkarskiej
i artyści
plastycy nadesłali 444 prace.
Ze względu na to, źe połowa prac odpadła przy pierwszej eliminacji (211),
a z pozostałych 233 nie wszYiltkie wytrzymywały
kryterium oceny, udzielnno autorom wskazówek do dalszego ich przepracowania.
, R. R e i n f u s s, Aktualne
2, 1951 r.; Katalog
wystawy.
l1laj
1954 r.
n,.
zagadnienia
przemysIu
Wystawa
Pamiątkarstwa
pamiqtkarskiego,
Podhalańskiego,
"P. S. L.••.
Zakopane.
�932
933
Pod kierownictwem
naukowym zostały wykonane lalki ubrane w różne
stroje śląskie oraz zrekonstruowany
został strój dziewczęcy pszczyński.
Dnia 24 XII wszystkie akcje terenowe zostały zakończone, a cenniejszy
materiał został wytypowany
na Wojewódzką
Wystawę
Sztuki Ludowej
X-lecia Polski Ludowej.
Jednocześnie w tym okresie pod kierownictwem naukowym dra M. G ł ad y s z a zespół etnografów śląskich dokonał specjalnych
badań i zebrał
dokumentację naukową do strojów Państwowego Zespołu "Śląsk". Na specjalnych konferencjach materiał został przejrzany i przedyskutowany,
a wytypowane odmiany strojów śląskich oddano do wykonania przedsiębiorstwu
C. O. P. i A. w Warszawie.
Pozytywną ocenę uzyskały natomiast prace twórców ludowych, które
charakteryzowały
się odrębnością regionalną kaszubską i posiadały zastosowanie praktyczne, oraz medale pamiątkowe, zabawki i tkaniny artystówplastyków. Przyznano nagrody na ogólną sumę 6000 zł.
Konkurs organizował Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady
Narodowej w Gdańsku oraz powo.łany komitet organizacyjny przy udziale
członków Z. P. A. P.
Drugi etap konkursu został przewidziany na rok 1954.
Kurs
haftu
kaszubskiego
W trosce o podniesienie poziomu haftu kaszubskiego l Jego przystosowanie do potrzeb współczesnych w okresie od 30 XI -19
XII 1953 r. został
przeprowadzony w Zakładzie Doskonalenia Rzemiosła w Gdańsku-Wrzeszczu
kurs haftu kaszubskiego dla hafciarek ludowych. W kursie wzięły udział
23 osoby: z Żukowa (6), Chojnic (2), Wdzydz (14) i Gdańska (1).
Kierownictwo
artystyczne
kursu objęła prof. Halina K i n t o p f o w a
z Poznania, stronę instrukcyjno-techniczną
hafciarki ludowe Zofia P t a c h
z Żukowa i Władysława S z l u b a c h z Wdzydz.
Dobrze przygotowany, wszechstronny
i interesujący
program kursu dał
dobre wyniki i stworzył podatny klimat i podłoże do rozwoju haftu ludowego na Wybrzeżu. W czasie kursu uczestnicy odbyli wycieczkę do Muzeum
Pomorskiego w Toruniu, do Żarnowca, Kartuz
i Żukowa, zapoznali się
w Żarnowcu i Żukowie z oryginalnymi
okazami dawnych
pomorskich
haftów klasztornych,
wysłuchali specjalnego wykładu o haftach ludowych
innych regionów Polski oraz szeregu prelekcji o charakterze ogólnym. Najwięcej czasu poświęcono zajęciom praktycznym.
Uroczyste zakończenie kursu odbyło się dnia 19 grudnia. Kurs został
zorganizowany przez C. P. L. i A. i Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku przy udziale Ministerstwa Kultury i Sztuki.
Konkurs
specjalny
w Stalinogrodzie
W drugiej połowie 1953 r. w wielu powiatach
województwa
stalinogrodzkiego został zorganizowany przez Wydział Kultury PWRN przy udziale
PTL konkurs mający na celu wyłowienie i dostarczenie materiału, głównie
z zakresu strojów, na potrzeby Państwowego Zespołu "Śląsk".
Rozstrzygnięte i ocenione przez komisje konkursy połączone z miejscowymi pokazami odbyły się w Częstochowie. Kłobucku, Zawierciu, Wiśle,
Goleszowie, Istebnej i Koniakowie.
We wszystkich ośrodkach pokazy zgromadziły dużo cennego materiału.
Na uwagę zasługiwały np. dawne chusty ozdobione ręcznym haftem o interesująceJ technice ściegów, gorsety-żywotki
śląskie, haftowane
udatnie
przędzą zamiast nici metalowych,
tkaniny
wełniane,
kamizele-brllcZiki,
koronki i czepce oraz wiele innych części strojów.
Pokonkursowa
ł
ti
l
wystawa
tkanin
w Sieradzu
W trosce o odrodzenie i uaktywnienie
ludowego tkactwa na terenie
Sieradzkiego został zorganizowany przez Wydział Kultury PWRN w Łodzi
przy udziale Muzeum Sieradzkiego konkurs tamtejszego tkactwa. 11 tkaczek
z gminy Męka i Bogumiłów nadesłało 15 tkanin.
Dnia 25 X 1953 r. odbyło się uroczyste otwarcie w nowoodbudowanej
części muzeum Wystawy Pokonkursowej
Tkanin Sieradzkich. Impreza ta
miała duże znaczenie społeczne i dydaktyczne oraz przyczyniła się do ustalenia najbardziej typowych i najlepszych pod względem artystycznym wzorców tkactwa tego terenu. Był to pierwszy pokonkursowy
pokaz tkactwa
sieradzkiego.
Ministerstwo
Kultury i Sztuki przyznało nagrody
na konkursie
oraz
dokonało zakupów cenniejszych eksponatów.
Wystawa
w Tomaszowie
Lubelskim
Z inicjatywy Wydziału Kultury PWRN w Lublinie w dniach od 26 XI 6 XII 1953 r. została zorganizowana
w lokalu Świetlicy Zw. Zawod. Prac.
Handlu w Tomaszowie
Lubelskim
Wystawa
Sztuki Ludowej
Regionu
Tomaszowsko-hrubieszowskiego.
Urządzenie
świetlicy
w KOT1~iatkowie
Na podstawie okazów muzealnych oraz znajdujących się w terenie mebli
zespół wiejskich stolarzy w Łańcucie pod kierownictwem
artysty plastyka
iii. B i e i e c k i e g o wykonał specj8lny komplet mebli i sprzętów ludowych
ella świetlicy w Korniatkowie (pow. rzeszowski). W ten sposób ławy skrzyniowe z oparciem (typ szlaba'lu), półki, zydle oraz skrzynie produkowane
dawniej na potrzeby wiej:;kiegO klienta znalazły się w świetlicy regionalnej.
Oprócz !TIebli w świetlicy umiE'szczono również tkaninę specjalnie na ten cel
w.vkonaną 'Jraz ceramikę ludową.
Uroczyste przekazanie
świetlicy społeczeństwu
odbyło się dnia 26 XI
�934
935
1953 r. W uroczystości wzięli udział także miejscowi twórcy ludowi, z którymi została przedyskutowana
sprawa ich udziału w pracach świetlicowych. Na program artystyczny złożyły się występy "Artosu", kapeli ludowej
i zespołu świetlicowego.
Prace w świetlicy korniatkowskiej
zostały zrealizowane przez Wydział
Kultury PWRN w porozumieniu z Ministerstwem
Kultury i Sztuki.
Konkurs
ogólnopolski
ZSCh
Dnia 17 XI 1953 r. w Warszawie zostały rozpatrzone prace nadesłane
na Ogólnopolski Konkurs Plastyczny
dla Wsi organizowany
od grudnia
1952 r. przez Związek Samopomocy Chłopskiej i>rzy udziale Ministerstwa
Kultury i Sztuki.
Konkurs zgromadził 700 prac twórców ludowych i amatorów z zakresu
różnych technik i z różnych regionów Polski. Wśród wielu eksponatów o wysokiej wartości znajdowały się prace pozostające na niskim poziomie artystycznym. Z poszczególnych terenów nadesłano bardzo różną ilość prac.
Niektóre eksponaty, zwłaszcza w zakresie sztuki amatorskiej, wyróżniały
się zdecydowaną i trafną treścią ideologiczną. Czasem autorzy wprowadzając do przedmiotów użytkowych tematykę współczesną nie umieli się uporać
z techniką tradycyjną, toteż konkurs wzbudził wśród znawców sztuki ludowej i działaczy żywą dyskusję. Kwestionowano
na przykład tradycyjne
wycinanki
kurpiowskie
o "nieprzetrawionych"
artystycznie
elementach
nowych lub koronki bobowskie, w których
w sposób ~byt uproszczony
wplecione były emblematy pracy.
W dniu 13 XII został otwarty w lokalu Związku Samopomocy Chłopskiej pokaz wyselekcjonowanych
prac połączony
ze zlotem uczestników
konkursu. W późniejszym terminie pokaz zwiedziły liczne wycieczki z różnych stron Polski. Za najlepsze prace zostały przyznane 24 nagrody na
ogólną sumę 8000 zł.
Wyróżniający się na konkursie utalentowany
rzeźbiarz ludowy Henryk
S w i d r o w s k i ze Złakowa został przyjęty na studia w Akademii Sztuk
Plastycznych w Warszawie.
Pokazy
wycinanek
ludowych
we Włoszech
Demokratycznej
Niemieckiej
Republice
W końcu 1953 r. zostały przygotowane i wysłane do Włoch i NRD dwa
komplety wystawowe polskich wycinanek ludowych. Każdy zbiór składał
się z kilkudziesięciu
plansz specjalnie opracowanych
i dobranych wycinanek, reprezentujących
najlepsze osiągnięcia artystyczne
różnych regionów. Do zbiorów zostały dołączone spisy eksponatów i publikacje o wycinance polskiej.
Kazimierz
Pietkiewicz
WYSTAWA POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ
(czerwiec - lipiec 1954 r.)
W POZNANIU
Od trzech lat na terenie Poznania obserwujemy coraz to większe zainteresowanie kulturą ludową, które uwidacznia
się między innymi również
w wystawach organizowanych
przez miejscowe placówki.
W czerwcu i lipcu 1954 r. mieliśmy możność oglądać Wystawę Polskiej
Sztuki Ludowej, którą zorganizowało Centralne Biuro Wystaw Artystycznych z inicjatywy
kierownictwa
Ekspozytury
C. P. L. i A. w Poznaniu.
Wystawa mieściła się w lokalu Centralnego Biura Wystaw Artystycznych,
w którym zgromadzono sporą ilość eksponatów będących bądź to wytworami placówek produkcyjnych
C. P. L. i A., bądź też przedmiotami wykonanymi przez twórców ludowych w terenie. Ostatnią grupę eksponatów
można jeszcze wyraźnie podzielić na okazy wykonane na użytek własny
twórców, które zostały z różnych przyczyn wypożyczone lub sprzedane, i na
okazy wykonane pod wpływem inspiracji z zewnątrz.
Eksponaty wystawiono w szklanych gablotach, rozwieszono na ścianach,
przepierzeniach
i specjalnych
stelażach. Na całość wystawy złożyły się
hafty wielkopolskie - haft wykonany techniką snutkową i na tiulu, haft
kurpiowski,
haft kaszubski, stroje wielkopolskie,
dzierżackie i lubelskie,
poza tym pokazano stroje krakowskie,
podhalańskie,
śląskie i kujawskie,
zapaski sieradzkie, mazurskie, kilka odmian czepców i krez wielkopolskich,
serwetki śląskie, wielkopolskie
i kurpiowskie,
lalki w strojach ludowych,
miniatury
skrzyń krakowskich,
zakopiańskich,
drewniane
talerze zakopiańskie, talerze kaszubskie, kilka odmian ceramiki kaszubskiej, kurpiowskiej i łańcuckiej, tkaniny dekoracyjne
z różnych regionów, kilimy a między innymi pst1'uchy wielkopolskie,
wycinanki kurpiowskie
i jedną
kapliczkę zakopiańską. Mimo że większość eksponatów reprezentowała
różne
regiony kraju, eksponaty związane z Wielkopolską wyraźnie się zaznaczały,
co podkreślało łączność tej wystawy z terenem, na którym została zorganizowana.
W celu zorientowania
zwiedzających
w zadaniach
wystawy
Oddział
C. B. W. A. w Poznaniu
wydał
sześciokartkowy
przewodnik
formatu
10X13 cm.
W przewodniku
tym anonimowy
autor
pisze:
"W ramach
akcji
upowszechnienia
wytworów polskiego artystycznego
przemysłu
ludowego
przedstawia ona to, co w tym zakresie na odcinku zaspokojenia wzrastających potrzeb naszego społeczeństwa
z o s t a ł o już
p r z e z C. P. L. i A"
a w s z c z e g ó l n o ś c i p r z e z w y m i e n i o n y O ś r o d e k R e g i on a l n y o s i ą g n i ę t e [podkr. A. G.]. Tym też tłumaczy się fakt, że
sztuka ludu polskiego nie jest ~u pokazana w całej niezmiernie
bogatej
skali swych przejawów i że w tym ujęciu nie daje pełnego przestrzennego
Clni też historycznego obrazu". Dalej zaś czytamy: "Założeniem ideowym tej
"wystawy jest jednak pokazanie konkretnego
dorobku bieżącego, żywych,
:1
iii
,[
�937
936
aktualnych
faktów
n a s z e j o b e c n e jar
t y s t Y c z n e j w y t w ó rc z o Ś c i l u d o w e j [podkr. A. G.] - wykazanie,
w jakich najbardziej
typowych formach odżywa i pomyślnie się ona rozwija".
Po obejrzeniu wystawy i przeczytaniu tych dwóch sprzecznych z sobą
myśli zwiedzający odnosi bardzo przykre wrażenie. Okazuje się bowiem,
że wystawa posiada cały szereg wad, i to natury bardzo istotnej.
Do takich zaliczyć należy brak jasnej i konsekwentnie
przeprowadzonej
koncepcji wystawy - założenia ideowego. Jeśli inicjatorzy chcieli pokazać
to, co C. P. L. i A produkuje w swoich warsztatach
i sprzedaje w swoich
placówkach handlowych,
to niepotrzebnie
zebrano i pokazano eksponaty
niezorganizowanych
i samorodnych twórców ludowych, eksponaty nie wykonywane na sprzedaż, o wartości muzealnej. Jeżeli zaś chciano pokazać
obecną artystyczną wytwórczość ludową, w żadnym wypadku nie należało
do niej zaliczyć wytworów wykonanych w spółdzielniach, którymi kieruje
C. P. L. i A i które pracują na zamówienie według planu rzeczowego i finansowego C. P. L. i A, a wytwory ich posiadają mało cech artyzmu. W wypadku jednak, kiedy zdecydowano się na pokazanie obu rodzajów wytwórczości, trzeba było w jednym i drugim wypadku wybrać najpiękniejsze
okazy i wyraźnie zaznaczyć ich pochodzenie, a nie mieszać wszystkiego
razem. Co prawda i tak jaskrawo wyróżniały się eksponaty wykonane na
sprzedaż dla placówek C. P. L. i A spośród eksponatów wypożyczonych
czy też zakupionych od wytwórcy, który wykonując
przedmiot miał na
uwadze
własne
użytkowanie
go, np. w wypadku
czepków wielkopolskich i haftów. Okazy bowiem przeznaczone do własnego użytku, mimo
że nie należały do najlepszych, swym swoistym wykonaniem górowały nad
przedmiotami przeznaczonymi na sprzedaż.
W przedstawionych
strojach ludowych szytych w szwalniach podległych
C. P. L. i A można było zauważyć szereg błędów, mianowicie w kroju,
zdobnictwie, barwach. Brak np. proporcji w wielkości wstążek, w rozmiarach poszczególnych zdobin; także tkaniny strojów szytych w szwalni odbiegały od ubiorów wykonywanych
przez chłopki. Przedstawione
pstruchy
wielkopolskie
były nietypowe. Brak czystych barw: czerwonej i granatowej - tak bardzo dla nich charakterystycznych
- sprawiał, że zawieszone
tkaniny wydawały się zakurzone i poważnie zabrudzone; podobnie wyglądały niektóre czepki i krezy, które białością i starannym
ułożeniem powinny lśnić i ujmować oko widza. Nieprzyjemną usterką było niewłaściwe
umieszczenie
podpisów, np. pod czepkiem pałuckim
umieszczono napis
informujący, że jest to nakrycie głowy z terenu byłej Biskupizny.
Ekspozycja w pewnych wypadkach
urągała elementarnym
założeniom
wystawowym. Strój góralski na przykład przerzucono przez przepierzenie,
tak że widoczne były tylko nikłe fragmenty nie dające wyobrażenia o jego
I
ł
ł
pięknie. Umieszczenie szeregu serwetek tiulowych i wyrobów białych na
tle białych szyb i ścian było bardzo nieszczęśliwym rozwiązaniem; eksponaty
prawie nie były widoczne, a cóż dopiero mówić o hafcie, który nikł już
z niewielkiej odległości. Pracownik C. B. W. A zajmujący się ekspozycją
w tym wypadku powinien był naśladować pracowników
C. P. L. i A,
którzy na wystawę dostarczyli dwie czy trzy haftowane serwety tiulow~
umieszczone na czarnym tle, dzięki czemu haft nie tylko był widoczny, ale
cała jego plastyka wyraźnie się rysowała uwydatniając piękno serwetki.
Wydrukowany miniaturowych rozmiarów przewodnik poza swą skromną
estetyczną okładką nie posiadał
innych wartości.
Prócz wspomnianych
wyżej sprzeczności posiadał w treści szereg błędów literowych i słownych,
wynikłych zapewne z niestarannej
korekty. Umieszczone w nim reprodukcje nie spełniały swej roli, gdyż zły gatunek papieru nie pozwolił uwidocznić szczegółów. Na \'.'iększości reprodukcji
widoczne są tylko kontury
przedmiotów.
Brak staranności Oddziału Poznańskiego C. B. W. A. w urządzeniu wystawy i w wydaniu przewodnika jest znamienny. Kierownictwo C. B. W. A
w Poznaniu zapomniało o tym, że w Polsce Ludowej nieprzemijające
wartości kultury ludowej zostały podniesione do godności ogólnonarodowej,
a określenie "ludowy" jest najwyższym wartościującym
terminem. Państwo ludowe nie po to przeznacza poważne kwoty na pielęgnację sztuki
ludowej, by wartość jej pomniejszać. Ciekawe też, że tak w zeszłym roku,
jak i w roku bieżącym Wystawa Sztuki Ludowej w lokalu C. B. W. A.
zorganizowana została w miesiącach letnich, w okresie gdy chętniej spędza
się czas poza murami miasta, a ruch w salach wystawowych jest słaby.
Sumując
wrażenia
i spostrzeżenia
trzeba stwierdzić,
że inicjatywa
C. P. L. i A w Poznaniu urządzenia Wystawy Sztuki Ludowej była pożą'"
dana. Przez szereg lat na tym odcinku działo się niewiele. Wystawa więc
mimo jej licznych braków jest pewnym krokiem naprzód. Zorientowała nas
w działalności C. P. L. i A na naszym terenie. Aby wejść na właściwą
drogę, C. P. L. i A. w Poznaniu powinna częściej stykać się z terenem,
z twórcami ludowymi, winna współpraco\>' ać z Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które skupia poznańskich etnografów i pracowników Zakładu Etnografii UP, oraz z Działem Kultury Ludowej Muzeum
Narodowego w Poznaniu. C. B. W. A. zaś wystawy sztuki ludowej organizować powinno z większym nakładem pracy i pietyzmem.
Za przykład
slużyć mogą wystawy urządzane przez Państwowe Muzeum Etnograficzne
w Krakowie i Muzeum Narodowe w Poznaniu. Ściślejsze kontakty pomogą
w usunięciu trudności
i błędów oraz pomogą instytucji w spełnianiu roli
luzewlciela kultury ludowej, jaką Ekspozytura na terenie poznańskim prakj~'cznie już spełnia.
Adam
GLapa
�938
939
PROTOKOŁ
która
Z XXIX WALNEGO ZGROMADZENIA
KOLBERGOWSKIEJ,
ORAZ SESJI
odbyła się w dniach 18-19 VI 1954 w Jeleniej
w sali obrad Miejskiej Rady Narodowej
2. Odczyt
Ocena
inauguracyjny
dorobku
O. Kolbel'ga
prof. J. G a je k.
3. Poglądy
Górze
4. Gospodarstwo
Uczestnicy
XXIX
Walnego
formacji
Zgromadzenia
K. Adamska, S. Gersten, P. Kaleciak, H. Bittner, Z. Staszczak, L. Itman,
Godebska, J. Świeży, J. Optołowicz, Z. Świdowa, C. Margas, H. Świątkowski, J. P. Dekowski, J. Gajek, C. Stankiewicz, A. Nasz, T. Malinowski,
.T. Dydowiczowa, B. Jaworska,
A. Wojciechowska,
M. Szenic, S. Włodarczak, F. Dobroń, K. Kwaśniewski,
T. Marszewski, Z. Biały W. Hejnosz,
W. Gębik, A. Klonowski, K. Wolski, K. Judenko, S. Deptus~ewski, T. Delima t, E. Sukertowa-Biedrawina,
O. Mulkiewicz, H. Gorczyńska, T. Karwicka, J. Kowalski, R. Kukier, J. Rompski, B. Stelmachowska,
Z. Potrac,
M. Turczynowiczowa, B. Michalakówna, W. Sobisiak, T. Zygler, M. Bolszczawina, J. Krzyżanowski, B. Baranowski, W. Bieńkowski, J. Burszta, M. Suboczowa, .T. Ligęza, L. Dubiel, S. Wallis, M. Sobieski, A. Matyniak, B. Bazielichówna, H. Giecewicz, T. Steć, .T. Pawłowska, M. Misińska, T. Kulesza,
R. Górski, K. Zawistowicz-Adamska,
R. Wojciechowski, S. Świrko, K. Klęsk,
W. Kolago, H. Przesławska,
M. Krukówna,
A. Lewicka
I. Nizińska,
W. Armon, S. Miłkowska, Z. Zasadzińska,
N. Krawczyńska,
J. Szpak,
H. Mikułowska, .T. Karczewski, S. Wełniak, E. Starek, J. Wojnar, J. Majchrzak, M. Szwengrub, J. Czekanowski, A. Czekanowska, T. Banasik, J. Jastrzębski, A. Dunin, J. Rudnicka, F. Wokroj, D. Myrcik, W. Petsch, K. Dobrowolski,
M. Kwaśniewicz,
Z. Szyfelbejn,
W. Brzeska,
.T. Krajewska,
M. Priifferowa, S. Stencel, J. Sadownik, J. Manugiewicz, A. Glapa, B. Gal'yga, A. Kutrzeba, A. Szyperski, .T. Krasoll, I. Turnau, K. Wisłocki, E. Sagan,
Józef J. Lewicki, I. Stojakowa, E. Karwot.
1. Otwarcie XXIX Walnego Zgromadzenia i Sekcji Kolbergowskiej. Powołanie Prezydium.
Uchwalenie porządku obrad.
i
w poludniowej
i
literatury
zadania
ludowej.
etnografii,
Polsce na przelomie
prof.
kapitalistycznej,
5. Poprzednicy
O. Kolberga
na
w Polsce, mgr W. Bieńkowski.
godz. 17:
6.
Kolberg
jako
polu
badań
K. D o b r
0-
8. Technika
i
O. Kolberga,
wartość
n;;ch
11.
Mazowsza,
Stare
badań
Badania
zapisu
melodii
ludowych
w świetle
terenowych,
badań O. Kolberga
i wspólczes~
mgr M. K w a ś n i e w ska.
Kolberga
O.
O. Kolberga do badań nad kulmgr Z. S z y f e 1 b e j n.
materialów
rnateria!ną
10. Mazowsze
naukowa
Ks. Poznańskim,
prof. M. S o b i e s k i.
9. Ocena wartości
turą
ludoznawczych
mgr T. M a 1 i n o w s k i.
archeolog,
7. Metoda pracy O. Kolberga
w Wielkim
mgr M. T u r c z y n o w i c z o w a.
w
dorzeczu
średniego
Sanu,
mgr K. W o l s k i.
12. Dyskusja.
19. VI. 1954 (sobota)
godz.
9:
1. Silesiana
2.
w, tekach
O. Kolberga,
Komunikaty naukowe:
PTL, prof. A. N a s z.
O. Kolberg
prof. M. G ł a d y s z.
w planie
wydawniczym
3. Dyskusja.
XXIX Walne Zgromadzenie
otworzył
prof. J. G a j e k podkreślając
w przemówieniu
wstępnym, iż Zjazd Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego jest poświęcony Sesji Kolbergowskiej.
Do Prezydium weszli profesorowie:
J. K r z y ż a n o w s k i, J. C z e k an o w s k i, K.
D o b r o w o 1s k i,
K.
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a,
n. B a r a n o w s k i, W. H e j n o s z, S. G e r s t e n, T. S t e ć oraz przodownicy pracy: M. Rudolf
i S. Ptaszaj
s oraz D. Czereszko.
Przemówienie powitalne wygłosił prezes Oddziału Sudeckiego PTL S. G e r s t e n.
W imieniu Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Badań Literackich przemówił prof. J. K r z y ż a n o w s k i.
Z kolei zatwierdzono program Sesji Kolbergowskiej:
18. VI. 1954 (piątek)
9:
K r z y ż a n o w s k i e g o:
na przedmiot
chlopskie
feudalnej
J.
w zakresie
wolski.
r.
godz.
prof.
O. Kolberga
4.
Podsumowanie
browolski.
5. Komunikaty
wyników
naukowe
Polskość
Sudetów
nazw geograficznych,
Osadnictwo
Bobrzan
s o 1'1.
Materialy
do dziejów
konoszach, T. S t e ć.
Sesji Kolbergowskiej,
Sudeckiego:
w świetle
dr A. S z y p e r s k i.
prof. K. D
0-
Oddziału
Walbrzyskich
przed
kolonizacją
najstarszych
niemiecką,
dr J. Kra
6.
godz. 17:
osadnictwa
wysokogórskiego
w Kar-
Dyskusja.
,1. Odczytanie protokołu z XXVIII Walnego Zgromadzenia PTL.
2. Sprawozdania
z proc wydawniczych,
naukowych,
popula-
�941
940
3.
4.
5.
6.
7.
ryzacyjnych
i organizacyjnych
za czas od 1. VI. 1953 do
15. VI. 1954, prof. A. N a s z.
Sprawozdanie finansowe, dr F. Wok r o j.
Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej, mgr T. K a l e c i a k.
Dyskusja.
Planowanie
prac na rok 1954 w zakresie wydawniczym,
prof. A. N a s z.
Popularyzacja
wiedzy, mgr A. G l a p a.
Preliminarz na 1954 r., Cz. S t a n k i e w i c z.
Dyskusja. Uchwalenie preliminarza i planu pracy na 1954 r.
Wnioski i postanowienia końcowe.
Podsumowanie wyników XXIX Walnego Zgromadzenia.
20. VI. 1954 (niedziela)
Zamknięcie.
Wycieczka etnograficzno-krajoznawcza
w rejon Karkonoszy.
Z uwagi na to, że wszystkie wymienione w programie referaty wydane są w XLII t. "Ludu", nie zamieszcza się w protokole
niniejszym
sprawozdań
z wygłoszonych referatów.
Wśród komunikatów
naukowych
dr T. D e l i m a t wyjaśnił, że wystawa Kolbergowska, projektowana
przez
Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach
celem zaznajomienia
szerokich
mas społeczeństwa z postacią Kolberga, nie będzie mogła być w najbliższym
czasie zorganizowana z powodu, braku funduszów na ten cel.
Z kolei pruf. A. N a s z, sekretarz
generalny
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, prz.edstawił Walnemu Zgromadzeniu plan wydawniczy Towarzystwa związany z postacią Kolberga, a mianowicie:
a) Uchwałą poprzedniego Walnego Zgromadzenia PTL 42 t. "Ludu", przygotowywany do druku za 1955 r., będzie poświęcony postaci O. K 01b e r g a (zamiast księgi jubileuszowej).
b) W ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych"
ukaże się w tomie XI
Korespondencja
Oskara Kolberga, przygotowywana
od szeregu lat przez
M. T u r c z y n o w i c z o w ą. Komentarze
etnograficzne,
historyczne,
literackie
i muzyczne
do tego
tomu
opracowują:
J.
G a j e k,
W. S o b i s i a kiM.
T u r c z y n o w i c z o w a.
c) Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w porozumieniu z Ossolineum, współpracującym
w dziale wydawnictw
na podstawie
zlecenia i dyrektywy PAN, przystępuje
już w bieżącym roku do przygotowania
fotooffsetowej reedycji całości dzieł Oskara K o l b e r g a. W skład tego
monumentalnego
zamierzenia wejdzie nie tylko dorobek opublikowany
Kolberga, ale też nie opublikowane dotąd teki kolbergowskie, znajdujące
się w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu.
Całuść tego wydawnictwa objęłaby około 44 tomy.
dl Na potrzeby popularyzacyjne
; pracy świetlicowej Towarzystwo wyda
wybór tekstów i pieśni, stosownie do potrzeb amatorskich
zespołów
artystycznych.
Po wygłoszeniu komunikatów naukowych odbyła się dyskusja nad wygłoszonymi referatami
i planami wydawniczymi.
W dyskusji zabrali głos:
prof. C z e k a n o w s k i, który nawiązując do niektórych referatów wygłoszonych przez młodszych etnografów stwierdza, że niektórzy z nich w swoich
głosach krytycznych za dużo wymagali od Kolberga. Sądzi on, że postać Kolberga w Sesji Jubileuszowej
zeszła niemal na dalszy plan, wyjaśnia, że
wartość badań nie polega na badaniach każdej chałupy, ale na odtworzeniu
obrazu etnograficznego
całego obszaru, na podstawie badań fragmentarycznych. Kolberg właśnie jest tą jedyną postacią, która dała wizję i obraz
stosunków panujących w XIX w. To że Kolberg nie zrobił indeksu, nie
może stanowić zarzutu, gdyż Kolberg przerwał swoją działalność i pozostawił mnóstwo materiałów nie dokończonych w tekach.
Prof. K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a nawiązując do planu wydawniczego PTL zreferowanego przez prof. A. N a s z a porusza sprawę reedycji
dzieł Kolberga, stwierdzając, że wydanie to powinno być takie, jakim je
widział Kolberg (bez poprawek), wszelkie zaś uwagi i noty winny być
umieszczone w specjalnych przypisach na końcu.
Prof. B. S t e l m a c h o w s k a zwraca uwagę na postać Kolberga jako
wychowawcy
i nauczyciela, podkreśla
równocześnie,
że w pracy jego
zaznacza się duże poczucie polskości. Proponuje, aby w reedycji dzieł Kolberga podać genealogię rodu Kolberga.
Mgr K. J u d e n k o stwierdził, że obecna Sesja Jubileuszowa ma na celu
wykazanie dorobku naukuwego badacza i jego sylwety ideologicznej. Należy
podkreślić trwałą wartość dorobku Kolberga i wykazać, jak i o ile dzisiaj
możemy posługiwać się Kolbergiem. Mówca uważa za słuszne uwagi wykazujące pewne braki w referatach
M. K w a ś n i e w s k i e j i Z. S z yf e l b e j n. Fakt, że obecnie mówimy tak dużo o kulturze materialnej,
wynika z tego, że jest to czołowa problematyka
Instytutu
Historii Kultury
Materialnej.
W dalszym
ciągu dyskusji
nawiązując
do przemówienia
prof. C z e k a n o w s k i e g o mgr Judenko stwierdza, że nikt nie ma pretensji do Kolberga, że nie bywał w każdej chałupie, wiadomo zaś, że
korzystał
z gościnności
dworków drobnoszlacheckich,
toteż w dziełach
Kolberga brak akcentów walki klasowej. Należy ubolewać, że na Sesji
Kolbergowskiej brakło referatu prof. S z c z o t k i, który oświetliłby z punktu
widzenia historii sytuację społeczną i polityczną chłopa polskiego.
Mgr A. C z e k a n o w s k a informuje o dalszych tekach kolbergowskich,
znalezionych przez prof. L i s s ę. Stwierdza, że w referacie Z. S z y f e l b e j n
została podkreślona rola Kolberga jako etnografa-praktyka,
brak zaś zwrócenia uwagi na Kolberga-teoretyka.
Do osiągnięć Kolberga jako teoretyka
zaliczyć należy układ dzieł jego, ich systematykę przeprowadzoną
konsek-
�943
942
wentnie;
np. systematyka
późniejszych zbiorów.
Mgr A. M a t y n i a k
pieśni
zwracając
wytrzymuje
zestawienie
się do muzykologów
z systematyką
zapytuje
o twór-
czość operową Kolberga.
Pro:!'. B. B a l' a n o w s k i stwierdza,
że referat
prof. D o b l' o W o Is k i e g o był bardzo ciekawy, wyjaśniał bowiem zagadnienie przechodzenia
grup społecznych od stosunków feudalnych do stosunków kapitalistycznych.
Omawia to zagadnienie
dość szczegółowo na podstawie materiałów
dotyczących Podlasia.
Mgr A. G l a p a zwraca uwagę, że w referatach
M. T u l' C z y n o w ic z o w e j i W. B i e ń k o w s k i e g o nie wymieniono
dwóch Łużyczan,
a mianowicie S m o 11 e l' a i H a u p t m a n a, którzy wydali w r. 1848 zbiór
pieśni łużyckich.
Prof. W. H e j n o s z zwraca UW8gę na dość dużą dozę zaufania, z jaką
prelegenci podeszli do źródeł; prof. Sobieski oparł swoje twierdzenia
na
uwagach zaczerpniętych
z listu Konopczanki. Należałoby udostępnić korespondencję Kolberga.
Z kolei prof. K. D o b l' o W o l s k i podsumował wyniki Sesji Kolbergowskiej. Prelegent stwierdził, że wszystkie referaty wskazywały na cenne
i pozytywne osiągnięcia dorobku Kolberga.
W uzupełnieniu
prof. A d a 'fi s k a poruszyła kwestię przeprowadzenia
badań terenowych stacjonarnych
we wszystkich regionach, przyjmując
za
postulat badania szczegółowe w jednej wsi badanej przez O. K o l b e l' g a.
Podkreśla, że krytyka dzieł K o l b e l' g a w niczym nie umniejsza jego zasług, to zaś, że młoda kadra podjęła się próby oceny jest ważnym dorobkiem
dydaktycznym.
referat
Komunikaty
naukowe
Oddziału
Sudeckiego,
a mianowIcIe
wejdą w skład tomu
A. Szyperskiego,
J. Krasonia
i T. Stecia,
śląskiego "Prac i Materiałów Etnograficznych".
Z kolei mgr Z. S t a s z c z a k ó w n a odczytała protokół z XXVIII Walnego
Zgromadzenia; protokół został w całości przyjęty z poprawką prof. S t e lm a c h o w s k i e j, której nazwisko zostało omyłkowo opuszczone w liście
składu Zarządu. Omyłka ta nie miała żadnych następstw
praktycznych,
ponieważ prof. S t e l m a c h o w s k a otrzymywała
wszystkie zaproszenia
związane z pracą Zarządu.
W części sprawozdawczej
prof. A. N a s z przedstawił wyniki w dziale
v;ydawniczym: z druku wyszły następujące pozycje; "Lud" tom XL, Atlas
Polskich Strojów Ludowych (zeszyt G l a p y, S w i ą t k o w s k i e j, M i k ulow s k i e j i S t ark ó w n y). "Archiwum
Etnograficzne",
nr 6, Nowe
Drogi Etnografii
Radzieckiej
z dodatkiem
J. Kał o j e w e j Pierwszy
kongres natdd poLskiej i poLska etnografia.
Do ważnych wydarzeń w dziale wydawniczym
należy umowa zawarta
między Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym
a Ossolineum w sprawie
przekazania druku "Ludu", ,.Prac i Materiałów Etnograficznych"
i "Prac
Etnologicznych"
Wydawnictwu
Ossolineum we Wrocławiu.
W zakresie prac naukowych podkreślić należy, iż Instytut Historii Kultury Materialnej
(Dział IV) przejął całokształt działalności naukowej i badawczej nad PoLskim Attasem Etnograficznym;
z pozostałych prac o charakterze naukowym należy wymienić indeksowanie i bibliografowanie.
Sekretarz
generalny podkreśla
znaczenie prac w dziale popularyzacji
wiedzy, które są specjalnie zlecone przez Polską Akademię Nauk poszczególnym towarzystwom
naukowym. W związku z podjęciem przez PTL prac
o charakterze
popularyzacyjnym
odbyła się w dniu 17. VI. br. w Jeleniej
Górze konferencja specjalnie powołanej Komisji Popularyzacyjnej
PTL, do
której należą: prof. A. N a s z, prof. A d a m s k a, prof. P l' li f f e l' o w a, mgr
G l a p a, S. G e l' s t e n, mgr P. K a l e c i a k i mgr B. Ku ź m i c z. W zakres prac popularyzacyjnych
wchodzą: organizacja kół terenowych, odczytów, zjazdów i wydawnictw.
Sprawozdanie
sekretarza
Z kolei dr F. Wok
l'
generalnego
zostało w całości przyjęte.
o j złożył sprawozdanie
finansowe.
Sprawozdanie
Komisji Rewizyjnej odczytał w zastępstwie mgr P. K al e c i a k. W dyskusji zostały przedłożone następujące wnioski:
1. Walne Zgromadzenie powołuje komisję popularyzacji
wiedzy w osobach:
A d a m s k a, P l' li f f e l' o w a,
N a s z, G e l' s t e n, K a l e c i a k,
G l a p a, K u ź m i c z.
2. Walne Zgromadzenie upowazma Zarząd - znając ogromne przeciążenie pracą personelu PTL we Wrocławiu - do wystąpienia z wnioskiem
o utworzenie w centrali PTL etatu dla pracownika do spraw popularyzacji,
oraz do prowadzenia Archiwum.
W toku dyskusji dr K l' a j e w s k a zwraca uwagę, że wydawnictwa
PTL nie są równomiernie
rozdzielane, np. Łódź nie ma "Atlasu Polskich
Strojów Ludowych"; kol. S t a n k i e w i c z wyjaśnia, że PTL zwróciło się
do PAN o interwencję
w sprawie dystrybucji
wydawnictw
przez Dom
Książki. Prof. H e j n o s z porusza sprawę składek członkowskich
dla kół
terenowych.
Przewodnicząca
wyjaśnia, że koła są zwolnione od składek;
w sprawie tej wypowiadali
się kolejno: mgr Z y g l e 1', G l a p a, S t a nk i f' W i c z, prof. H e j n o s z, dr G ę b i k, dr Wok l' o j, prof. P l' li f f e l' o w a,
mgr M i c h CI l a k ó w n a. Z kolei sekretarz generalny przedłożył Walnemu
Zgromadzeniu
wnioski
w sprawie planowania
na rok 1954 w zakresie
wydawniczym i popularyzacji' wiedzy. Plan pracy przedłożony przez Zarząd
�945
944
BILANS
POLSKIEGO
RZYSTWA
TOWA
LUDOZNAWCZEGO
31 XII 1953
z dnia
PASYWA
AKTYWA
1.
2.
3.
56462,27
3811,76
Ruchomości
Drobne sprzęty
Biblioteka Centrali i Oddziałów
K a Sa
Centrala
Oddz. Jelenia Góra
Stalinogród
Kraków
Lublin
Łódź
Poznań
Toruń
Wrocław
Koło Limanowa
Kraków Kasa Wydawn.
12,62
213,47
190,75
25,64
1,96
27,14 .
327,20
201,68
179,25
500,64,27
-----
B. P. Poznań
Stalinogród
Lublin
Łódź
Toruń
Wrocław
P. K. O. Kraków
Gm. Kasa Spółdz. Mszana Dolna
5. O d b i o r c y
6. D o s t a w c y
7. Rozliczenia z władzami
8.
z współpracownikami
9.
międzyokresowe
10. S u r o w c e
11. Gotowe wyroby (wydawnictwa)
12. Wydawnictwa nie ukończone
4.
B a n kiN.
11 141,56
227,50
1 075,66
49,63
27,25
592,25
502,49
29,19
1.
2.
3.
4.
60274,03
202427,80
5.
6.
7.
8.
9.
~
Fundusz Amortyzacyjny
Fundusze własne z dn. 31. XII. 52
Od b io r c y
Dostaw cy
Rozliczenie z władzami
z pracownikami
"
z wspólpracownikami
międzyokresowe
Różnice kalkulacyjne
Zwiększenie Funduszów Własnych
1743,98
13645,53
34 811,11
16272,66
94,40
76313,18
18,75
39356,28
290381,70
265992,74
1001332,16
1 001332,16
Poznań, 31. 12. 1953 r.
(-)
Księgowy:
Czes/atc Stankiewicz
49861,73
649236,19
1506,37
22 157,40
4050,35
-,77
28379,09
15901,17
15319,21
214919,88
".
1-)
6~ "Lud",
Skarbnik:
mgr Tadeusz Wrób!ewski
t. XLII
�947
946
został jednomYślnie przyjęty. Zatwitrdzono również preliminarz na rok 1954,
który zamyka się po stronie wpływów i wydatków kwotą 547.850. Z kolei
sekretarz
generalny poddał pod głosowanie wnioski przygotowane
przez
Zarząd:
1. wniosek
w sprawie
2. wniosek
w sprawie
§ 2 statutu
o zmianie
zatwierdzenia
umowy
siedziby PTL;
zawartej
z Zakładem
Protokołowały:
5. w sprawie zwołania
z Sesją Podhalańską
do Zarządu
mgr Zofii M a l e w s k i ej;
XXX Walnego Zgromadzenia
w Zakopanem
w 1955 r.
Z. Staszczakówna
i H.
Bittnerówna
im.
Ossolińskich - Wydawnictwo;
3. wniosek w sprawie zatwierdzenia
utworzenia trzech nowych Oddziałów PTL: Podhalańskiego
w Zakopanem, Mazurskiego w Olsztynie
i Limanowskiego;
4. w sprawie dokooptowania
Na tym zamknięto XXIX Walne Zgromadzenie w Jelenie' G'
W t
.
d'
Jorze.
.
rzeclm
mu Zjazdu, tj. 30 czerwca 1954 (niedziela), odbyła się wycieczka etnograficzno-krajoznawcza
trasą' . Sulęcin , Bolk' ow, K rzeSZOWIce,
.
.
Bolesławlce - dv,roma autokarami
(97 osób) pod kierunkiem
T S t e c i a.
PTL połączonego
Wszystkie powyższe wnioski zostały przyjęte przez aklamację·
Mgr A. G l a p a przedłożył dodatkowy wniosek Zarządu w sprawie upowa.żnienia Zarządu do zatrudnienia
stałego delegata w Warszawie. Poruszono również sprawę trudności, jakie napotykają
Muzea Etnograficzne;
w związku z tym Zarząd zwróci się do Ministerstwa
Kultury i Sztuki
z prośbą o otoczenie opieką Muzeów Etnograficznych.
'
Po wyczerpaniu dyskusji i uchwaleniu powyższych wniosków prof. Z 13.W i s t ow icz - A d a m s k a
podsumowała
wyniki XXIX Walnego Zgromadzenia. Przewodnicząca podlueśla duży sukces związany z przeprowadzeniem Sesji Kolbergowskiej
oraz wielkie zainteresowanie,
jakie budzą wydawnictwa związane z Kolbergiem.
Sesja wykazała troskę o popularyzację
wiedzy. Pozytywnym przejawem
jest duży udział młodych etnografów w Zjazdach PTL, oraz udział specja-.
listów z dziedzin pokrewnych, jak historyków, archeologów, muzykologów.
znawców literatury
itp. Prace wydawnicze
PTL wykazują
stały wzrost
zarówno pod względem ilościowym, jak i w zakresie pogłębiania znajomości
metodologii marksistowskiej.
Pewną lukę stanowi brak wydawnictwa o charakterze popularnym,
natomiast podkreślić należy, iż coraz lepszy poziom
wykazuje "Archiwum Etnograficzne".
Z kolei sekretarz generalny złożył podziękowanie władzom Polskiej Akademii Nauk za stałą opiekę i życzliwą pomoc, jaką Akademia okazuje Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu.
Sekretarz generalny wyraża podziękowanie prelegentom,
a w szczególności prof. J. K r z y ż a n o w s k i e m u.
za życzliwość i czynny udział w Sesji Kolbergowskiej.
Specjalne podziękowanie
złożyli uczestnicy
XXIX Walnego
Zgromadzenia
Oddziałowi
Sudeckiemu,
dr Szyperskiemu
i dr J. Krasoniowi.
T. Stec i o w i oraz
M a r g a s o w i, T a c z a k o w i, Ś w i d o we j za trud
zorganizowania Sesji i Wałnego Zgromadzenia w Jeleniej Górze.
RACHUNEK
WYNIKOW
za rok kal. 1953
STRATY
1. Rozchód wydawnictw
2. Wydatki Działu Popularyzacji
3.
Naukowego
4. Koszt przeprowadzki
5. Koszt własny sprzedanych wydawnictw
6. Rabaty udzielone
7. Podatek obrotowy
8. Zwiększenie Funduszów Własnych
4888,85
10009,21
216332,36
10897,60
93324,96
67240,81
1428,68
214 919,tl8
619042,35
ZYSKI
1. Subwencja P AN
2. Składki
3. Inne wpływy
4. Sprzedaż wydawnictw
400000,7893,1040,210109,35
619042,35
Poznań, 31. XII. 1953 r.
I
Księgowy:
(-) Czesław Stankiewicz
Skarbnik:
(-)
mgr Tadeusz Wróblewski
"I
'I\
I
SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU PTL W KRAKOWIE
za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 1954 r. . .
. Oddział Krakowski liczy obecnie 88 członków. Siedziba Oddziału mieści
Się w Krakowie przy ul. Warmińskiej 5.
~ziała~ność organizacyjna.
W okresie sprawozdawczym
odbyły się trzy
p~sledzema Zarządu (1 IV, 25 VI, 16 XI) i jedno walne zebranie człorików
(2;) IV) .. Ponadto
liczni członkowie Oddziału wzięli udział w Walnym Zgromadzenm PTL w Jeleniej Górze.
D z i a ł a l n ość
n a u k o w a. Na skutek braku funduszy działalność
naukowa, a zwłaszcza badania terenowe zostały zahamowane
natomiast
('zł
.'
Odd' Zlał u pracuJą. nad monografią gospodarki Podhala,
'
- on k OWle
która
�,
948
949
ę
ukazać się ma jako jeden z tomów "Prac i Materiałów Etnograficznych".
Członkowie PTL brali w tym roku udział w szeregu prac badawczych organizowanych przez inne instytucje, jak IHKM PAN (badania rzemiosł w Kieleckiem), w badaniach na Śląsku kierowanych przez dr G ł a d y s z a i mgr
B l' o n i c z a, wreszcie w badaniach
atlasowych.
Nawiązano
współpracę
z Muzeum Kieleckim, wygłaszając odczyty, udzielając konsultacji itp.
P r a c e w y d a w n i c z e. W roku 1954 wydrukowany
został zeszyt 1
tomuX "Prac i Materiałów Etnograficznych" pod redakcją prof. K. M o s z y ńs k i e g o. Na tom ten złożyło się 5 artykułów: W. J a l' e c k i e g o, Ludowy
przemysł
drzewny
Lasowiaków;
L. W ę g r z y n o w i c z a, Szałaśnictwo
w Beskidzie Wyspowym;
Z. S z e w c z y k a, Materiały
do stroju męskiego
górali ochotnickich;
T. S e w e l' y n a, Mechaniczna
i chemiczna Ludowa broń
lowiecka;
A. Z arę b y, Słownictwo
Niepołomic
oraz Indeks opracowany
przez mgr M a t u s k ó w n ę. Tom ten obejmuje 272 strony, 28 tablic rysunkowych, z czego 7 znajduje się w tekście, a 21 stanowi wkładkę. Zeszyt
drugi rzeczonego tomu pod redakcją prof. K. D o b l' o W o l s k i e g o jest
w druku. Prof. W ę g l' Z Yn o w i c z odesłał do PTL gotowy indeks "Orlego
Lotu".
W okresie sprawozdawczym
czynna była nadal Poradnia Etnograficzna
prowadzona przez dr K l i m a s z e w s k ą·
D z i a ł a l n ość p o p u l a l' y Z a c y j n a. Dzięki funduszom nadesłanym
przez Zarząd PTL we Wrocławiu możliwa była szeroka akcja popularyzacyjna. Zostało wygłoszonych 30 odczytów w szkołach wiejskich, w internatach i szkołach miejskich, i hotelach robotniczych Nowej Huty. Odczyty
cieszyły się nie tylko dużą frekwencją, ale i dużym zainteresowaniem.
Ponadto członkowie Oddziału wygłaszali z ramienia innych instytucji głównie
w ramach pracy społecznej odczyty, przeważnie na wsi, na tematy etnograficzne (listę odczytów wygłoszonych w ramach Akcji popularyzatorskiej
Oddziału podajemy poniżej).
Ponadto rozdzielono pomiędzy członków Oddziału szósty zeszyt "Archiwum Etnograficznego"
oraz tom XL "Ludu".
u Ludów egzotycznych
(28 IV).
5. Przemysław B u r c h a r d, Łucznictwo
Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej w Krakowie;
kwestionariusza
do badań
6. Prof. dr Alfred Z a l' ę b a, Zastosowanie
etnograficznych
w Szwecji (29 IV), Kraków, PTL;
wieków
(14 V)
7. Jerzy C z a j k o w s k i, DoLa chłopska na przestrzeni
Nowa Huta, h?tel robotniczy;
,
Ludów (29 IV), Nowa Huta,
8. Jerzy C z a j k o w s k i, Wśród czarnych
hotel robotniczy;
9. Jerzy C z a j k o w s k i, Ludy Oceanii (16 V), Nowa Huta, hotel robotniczy.
B u r c h a l' d. Zagadnienia
historyczne
łucznictwa
ludów
10. Przemysław
niecywiLizowanych
(31 V), Wojewódzki
Komitet
Kultury
Fizycznej
w Krakowie;
11. Dr Anna L e w i c k a, Indianie
znad UcayaLi (5 XII), Internat
Liceu~
Muzycznego i Bibliotekarskiego
w Krakowie;
a Ludach Afryki
(7 XII),
12 Anna Z a m b r z y c k a, OgóLne wiadomości
Szkoła Podstawowa w Miechowie;
na przestrzeni
wieków
13. Dr Stanisław B u l' a t y ń s k i, Budownictwo
(8 XII), Nowa Huta, hotel robotniczy;
14. Anna Z a m b r z y c k a, Życie Eskimosów (10 XII), Szkoła Podstawowa
w Podleśnej Woli;
15. Anna Z a m b l' Z Y c k a, Odkrycia poLskich uczonych w Afryce (11 XII),
Szkoła Metalowa w Miechowie;
poLskiej kulturze
Ludowej
(12 XlI),
16. Prof. Feliks P l' Z Yj e m s k i,
Internat Liceum Muzycznego i Bibliotekarskiego
w Krakowie;
andyjscy
(17 XII), Internat
Liceum
17. Dr Anna L e w i c k a, Indianie
Muzycznego i Bibliotekarskiego w Krakowie;
etnogra18. Dr Andrzej Wal i gór s k i, Początki i rozwój zainteresowań
ficznych
(18 XII), w ramach odczytów PTL, Kraków;
dawnych
Słowian,
Internat
19. Prof. Feliks P r z y j e m s k i, Obyczaje
Liceum Muzycznego i Bibliotekarskiego
w Krakowie;
20. Prof. Feliks P r z y j e m s k i, Rodowód smoka waweLskiego, w ramach
odczytów PTL, Kraków.
°
Anna
W y k a z o d c z y t ó w w y g ł o s z o n y c h w rok u 1954
P
1. Dr Roman
l' Z e
z
°
d d z i a ł PTL w K
R e i n f u s s, Wiek
XIX
w
l'
KowaLska-Lewicka
a k ow ie
rozwoju
sztuki
Ludowej
(8 IV),
Kraków, PTL.
2. Mgr Krystyna Z y m i l' S k a, Sztuka Ludowa ziemi krakowskiej
(8 IV),
Nowa Huta, hotel robotniczy;
3. Mgr Krystyna Z y m i l' S k a, Sztuka Ludowa w życiu codziennym (14 IV),
Nowa Huta, hotel robotniczy;
4. Jerzy C z a j k o w s k i, Przeobrażenia
wsi w okresie przejścia od feudaLizmu do kapitalizmu
(15 IV), Nowa Huta, hotel robotniczy;
SPRA WOZDANIE
znajdującego
się w stadium
organizacji Oddziału PTL w Limanowej
za rok 1954
Dnia 20 marca 1954 r. w Państwowym Liceum Pracy w Limanowej mgr
Adam Woj s wygłosił odczyt pt. Z przeszłości
miasta
Limanowej;
tego
samego dnia wygłosił odczyt Walenty G a w l' o n ze Sowlin, pt. Osadnictwo
okolicy
Limanowej
i
Limanows2czyzny,
Rabacja
i
obrona
Limanowej
�951
950
rządo'.vi austriackiemu
z po1867. W dniu 27 marca 1954 r.
został wygłoszony odczyt w Szkole Podstawowej w Siekierzynie dla młodzieży szkolnej
pt. Z dziejów wsi Siekierczyny,
a 28 marca powtórzono
ten
odczyt dla szerszej publiczności.
Poza tym wysłano kwestionariusz
etnograficzny
w opracowaniu
prof.
Leopolda W ę g l' Z Y n o w i c z a z Krakowa
do nauczycielstwa
powiatu
limanowskiego.
Otrzymano
szereg wartościowych
odpowiedzi ze wsi: Jastrzębie, Stronie, Przyszowa,
Pisarzowa,
Mordarka,
Stara Wieś, Sowliny,
Ujanowice,
Żmiąca, Zalesie, Stopnice
Królewskie,
Stopnice
Szlacheckie,
ł.ososina
Górna, Tymbark,
Dobra, Skrzydlna,
Podobin,
Poręba Wielka,
Raba Niżna, Mszana Dolna, IVIszanu Górna, Kasina Mała.
Miejscowi art.yści-malarze:
Maksymilian B l' o Ż e k i Tadeusz O c i e p k a
opracowują
SztJJ.kę ludową
powiatu
Limanowskiego.
Walenty
G a w l' o n
zbiera materiały na temat PokoLlmie popańszczyźniane
chlopów
w okolicy
w 1846 r., Walki
wodu
Limanowej,
pospolitej
'U)
górali
wprowadzenia
okolicy
w Kamienicy
podatku
Limanowszczyzna
i jej
szlacheckiej
w XVIII
Limanowej,
Nazwy
tym w toku przygotowania
Głównym organizatorem
W ę g l' Z Yn o w i c z, który
wszczyzny zainteresowanie
przeciw
poglównego
wlaściciele
stuleciu,
przy
Przydomki
kOlicu
upadku
i przezwiska
dawne i obecne w Limanowszczyźnie.
Poza
są inne prace.
Oddziału PTL w Limanowej jest prof. Leopold
swoją propagandą
ożywił na terenie Limanozagadnieniami
etnograficznymi.
Walenty
SPRA WOZDANIE
Rzeczychlopów
Z DZIAŁALNOŚCI
ODDZIAŁU
za rok 1954
PTL
Gawron
W LUBLINIE
Oddział liczy 53 członków. W okresie sprawozd. odbyło się pięć zebrań
zarządu; wygłoszono siedem referatów. Członkowie Oddziału współpracowali
w organizowaniu
wystawy pt. Stroje Ludowe Lubelszczyzny
w Muzeum
Lubelskim z okazji X-lecia
PKWN w Lublinie.
Opracowano
w ogólnym
zarysie Stroje Lubelszczyzny,
wydane drukiem w formie broszury.
Wygłoszono następujące
referaty: mgr H. Z VI o l a k i e w i c z, Z problematyki
badań etnograficznych.
nad Lubelszczyzną;
mgr Janusz O p t o ł ow i c z, Etnografia
polska i radziecka;
mgr Józef J a s t I' Z ę b s k i, Nowe
zadania etnografii
w świetle prac J. Stalina;
dr Jan K o wal c z y k, Wykopaliska prehistoryczne
na Lubelszczyźnie;
Janusz Ś w i e ż y, Stroje ludowe
lubelskie
(odczyt publiczny
z okazji otwarcia
wystawy
Stroje Ludowe
Lubelszczyzny
w Muzeum Lubelskim);
Janusz Ś w i e ż y, Stroje
pseudoludowe (odczyt dla kierowników
świetlic i kierowników
wydziałów kultury
przy prezydiach rad narodowych w woj. lubelskim); Janusz Ś w i e ż y, Ludowe obrzedowe stroje gZów kobiecych
na Lubelszczyźnie
(odczyt dla pracowników Spółdzielni "Stroje regionalnE:" w Lublinie). Przy tej okazji zorganizowano koło PTL.
e
Janusz Ś w i ż y zorganizował kurs wycinanek w Samoklęskach
w pow
lubartowskim
oraz zebrał z terenu Lubelskiego okazy sztuki ludowej na wyslawę na Zamku Lubelskim.
W roku 1955 jest w planie: 1. Wygłoszenie dwóch popularnych
odczytów
publicznych z dziedziny etnografii i sztuki ludowej; 2. Zorganizowanie
koła
PTL w Biłgoraju, dokąd wyjedzie z odczytem J. Ś w i e ż y; 3. Zorganizowanie koła PTL w Białej Podlaskiej;
4. Zorganizowanie
koła PTL we wsi
Niemce w pow. lubartowskim
5. mgr J. G l' o c h o l s k i wygłosił odczyt
w Spółdzielni Przemysłu Drzewnego w Nałęczowie.
Janusz
SPRAWOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI
ODDZIAŁU
za rok 1954
Świeży
ŁÓDZKIEGO
PTL
Oddział Łódzki PTL liczy czterdziestu
-członków. Do Zarządu Oddziału
wchodzą: prof. dr K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (przewodnicząca),
dr
JC'nina K I' a j e w s k a (wiceprzewodnicząca),
mgr Maria M i s i ń s k a (sekretarka), mgr Bronisława
J a w o l' S k a (skarbnik) oraz jako członkowie Zarządu: prof. dr Bohdan B a r a n o w s k i, mgr Jadwiga K u c h a r s k a, mgr
Jan D e k o w s k i. Bogusław K o wal e c.
D z i a ł a l n ość
o I' g a n i z a c y j n a. W pierwszej
połowie 1954 r.
działalność organizacyjna
Oddziału Łódzkiego była słaba z powodu długotrwałej choroby przewodniczącej
oraz małej aktywności niektórych
członków Zarządu. W trzecim kwartale
działalność została przerwana
wskutek
udziału najbardziej
aktywnych członków Zarządu w badaniach terenowych.
Dopiero w ostatnim kwartale Oddział Łódzki rozpoczął bardziej ożywioną
działalność, która przejawiła
się przede wszystkim w akcji popularyzacyjnej. W okresie sprawozdawczym
odbyły się dwa zebrania Zarządu i jedno
posiedzenie naukowe członków Oddziału. W Walnym Zgromadzeniu w Jeleniej Górze brało udział z Oddziału Łódzkiego dziesięć osób. W grudniu ub.'
r. zostało założone z inicjatywy dr J. Kra s o n i a, członka Oddziału Łódzkiego, Koło Towarzystwa
Ludoznawczego
w Łasku.
D z i a ł a l n ość n a u k o w a. W związku ze zmianą zakresu działalności
PTL prac badawczych
z ramienia Towarzystwa
nie prowadzono. Członkowie Towarzystwa
posiadający
wykształcenie
etnograficzne
brali udział
w badaniach prowadzonych
przez ośrodek łódzki IHKM PAN oraz w badaniach dla P. A. E. W ramach prac atlasowych brało udział sześciu członków
Oddziału: Cz. C i s z k i e w i c z, J. D e k o w s k i, B. J a w o r s kaT.
K ul e s z a, M. M i s i ń s k a, H. Ś w i ą t k o w s k i. Przebadano
pięćdziesiąt
punktów na obszarze woj. łódzkiego, bydgoskiego, wschodniej
części woj.
poznańskiego
i północnej części woj. warszawskiego.
W badaniach
stacjonarnych IHKM brało udział sześć osób: lVI. B i e I' n a c k a, J. D e k o w s k i,
B. J a w o r s k a, J. K u c h a r s k a, T. K u l e s z a, M. M i s i ń s k a,
zbierano materiały
do następujących
zagadnień: pasterstwo
wysokogórskie
�952
953
na Podhalu i Ulzmne nad Pilicą, flis na Dunajcu i na Wiśle, rybołówstwo
morskie oraz tkactwo w powiecie rawsko-mazowieckim.
Materiały z powyższych prac terenowych są opracowywane
i ukażą się w drugim tomie
łódzkim "Prac i Materiałów Etnograficznych".
Termin ukończenia
prac
przewidywany
jest na 30 czerwca 1955 r. Ponadto w okresie sprawozdawczym ukazała się w druku praca członka Oddziału mgr J. P. D e k o w s k i ego pt. Strój piotrkowski,
"Atlas Polskich Strojów Ludowych".
D z i a ł p o p u l a l' y Z ac y j n y. Zgodnie z zaleceniami
Oddziału Głównego PTL cały wysiłek Oddziału został skierowany
na zorganizowanie
akcji popularyzacyjnej.
W porozumieniu z Wydziałem Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Wojewódzkim Domem Kultury nawiązany został
kontakt z Powiatowym Domem Kultury w Piotrkowie, Wieluniu, Łęczycy
i Sieradzu, z instruktorami
świetlicowymi zespołów artystycznych,
ze świetlicami przyfabrycznymi
(Zakłady Marchlewskiego w Łodzi i Dom Młodego
Robotnika w Tomaszowie Mazowieckim) oraz ze Świetlicą Gminną w Smardzewicach. W wymienionych
wyżej ośrodkach wygłoszono szereg odczytów
(mgr J. D e k o w s k i - 21 odczytów, prof. K. Z a w i s t o w i c z - A d a mska - 1 odczyt, mgr M. Misińska
- 4 odczyty, mgr Z. Sobolewski
- 1 odczyt). Tematyka dotyczyła głównie zagadnień ogólnych (dzieje etnografii, cel i zadania badań etnograficznych, metody badania kultury ludowej)
oraz folkloru i sztuki ludowej (ogólne wiadomości o sztuce ludowej, sztuka
ludowa i jej motywy w twórczoś-::i artystycznej,
taniec ludowy, momenty
społeczne w pieśni ludowej, obrzędy wiosenne jako materiał do widowisk
scenicznych) .
Poza akcją odczytową udzielono szeregu konsultacji
na temat pieśni,
obrzędów i strojów ludowych kierownikom domów kultury.
M. Misińska
SPRAWOZDANIE
Z PRACY
ODDZIAŁU PTL W MSZANIE
za rok 1954
DOLNEJ
W 1954 r. liczba członków Oddziału wzrosła bardzo znacznie w porównaniu ze stanem w latach poprzednich. W styczniu 1954 r. Oddział liczył 21
członków, w grudniu zaś tegoż roku 78. Zasługa pozyskania nowych członków przypada głównie mgrowi Piotrowi K a l e c i a k o w i. Zarząd Oddziału
odbywał z reguły posiedzenie przed ogólnym zebraniem członków.
W 1954 r. Oddział odbył pięć zwyczajnych posiedzeń, na których wygłoszonych zostało siedem referatów naukowych i dwa sprawozdawcze,
mianowicie:
Dnia 21 marca 1954 r. Walenty G a w l' o n wygłosił referat pt. Z dziejów
wsi Siekierczyny.
Prelegent podał fizjografię miejscowości i omówił warunki rozwoju gospodarczego.
Większą część referatu
poświęcił omówieniu
przeszłości Siekierczyny. Była to wieś ariańska. Chłopi nie doznawali wiel-
kiego ucisku ze strony dworów, których we wsi było aż sześć, i dlatego ich
uczucia narodowe były żywsze. Za Jana Kazimierza walczyli ze Szwedami,
a w rzezi szlachty w 1846 r. nie brali udziału.
Mgr Piotr K a l e c i a k w następnym
referacie pt. Dorobek etnografii
radzieckiej
zapozn",ł zebranych
z osiągnięciami
etnografi w ZSRR, podkreślając, że etnografowie radzieccy badają nie tylko relikty przeszłości, lecz
obserwują też bacznie współczesne tworzenie się kultury proletariackiej.
Dnia 30 maja 1954 r. wysłuchali zebrani odczytu dra Tadeusza P l' U S aW i ś n i o w s k i e g o pt. Osadnictwo Kliszczaków
w Beskidzie
Wyspowym.
Prelegent
omówił rozmieszczenie
osad na trzech poziomach
górskich
w związku z rzeżbą terenu. W budownictwie wyróżnił pięć tradycyjnych
typów budynków oraz dwa nowoczesne typy wytworzone pod wpływem
urbanizacji.
Dnia 25 lipca 1954 r. prezes Oddziału S. F l i z a k przedstawił zebranym
wyniki swych poszukiwań
w terenie w referacie pt. Jak młodzi górale
garnęli się do oświaty.
Na wstępie wskazał na bardzo nikłe możliwości
kształcenia synów chłopskich
w okresie poddat'1stwa. Następnie
omówił
znaczenie kolegium pijarów w Podolińcu dla kształcenia młodzieży z Podhala i Sądeczyzny. Na koniec streścił zebrane wiadomości o ludziach ze wsi
okolicznych, którzy w XIX w. zdobyli wykształcenie
i zajęli znaczniejsze
stanowiska w społeczeństwie.
Nawiązując
do referatu
mgra P. Kaleciaka
dr S. F l i z a k opowiedział w referacie pt. Wspomnienia
z Rosji swoje przeżycia na Syberii
w latach 1915-1918, dokąd rzuciły go losy wojny. Pracując w małej miejscowości Talica w guberni permskiej,
na wschód od Uralu, obl*!rwował
wzajemny stosunek tamtejszych Polaków i Rosjan, stosunek miejscowego
ludu do jeńców austriackich,
warunki bytowe jeńców, kulturę materialną
chłopstwa rosyjskiego i jego charakter.
Dnia 28 grudnia
1954 r. dr S. F l i z a k wygłosił referat pt. Zdrowolność
ludności
góralskiej
w dobie poddaństwa.
W pracy tej oparł. się
wyłącznie no: materiale archiwalnym, na testamentach chłopskich, w których
częste są wzmianki o dzieciach niedołężnych
fizycznie i upośledzonych
duchowo.
Działalność
popularyzacyjna
1. Dnia 4 kwietnia
1954 r. wygłosił S. F l i z a k w Podobinie
referat
pt. Gospodarka na polanach od XVII w. do drugiej wojny światowej.
2. Dnia 9 maja 1954 r. dr Tadeusz P l' U S - W i ś n i o w s k i miał odczyt
popularyzacyjny
w Spytkowicach, pt. Osadnictwo Kliszczaków
w Beskidzie Wyspowym.
3. Dnia 11 czerwca 1954,r. mgr Piotr K a l e c i a k wystąpił w Zasadniczej
Szkole Metalowej w Mszanie Dolnej z referatem
pt. Postęp rolniczy
te zakresie mechanicznej
uprawy ziemi.
d.,
�955
954
4. Dnia 24 czerwca 1954 r. Antoni G ó I' S Z C z y k wygłosił w Męcinie
odczyt pt. Głody i epidemie w Limanowszczyźnie.
5. Dnia 8 sierpnia 1954 r. mgr Piotr K a l e c i a k nakreślił w odczycie pt.
Z dziejów wsi Kasiny WieLkiej ważniejsze etapy rozwojowe i sylwetki
znaczniejszych postaci swojego miejsca rodzinnego.
6. Dnia 28 listopada Hl54 r. mgr Piotr K a l e c i a k opowiedział o postępie
w rolnictwie w Kasinie Wielkiej w referacie pt. Jak chłopi w Kasinie
WieLkiej doskonllmi
swoje narzędzia rolnicze.
7. Dnia 12 grudnia 1954 r. dr S. F l i z a k dał w referacie pt. Stosunki
społeczne i gospodarcze Ul regionie
podgorczańskim
od XVII w., wygłoszonym w podobinie, przyczynek do dziejów góralszczyzny.
W y k o l' Z Y s t a n i e m i e j s c o w e g o l' a d i o w ę zła.
Przez radiowęzeł w Mszanie Dolnej nadano dnia 30 stycznia 1954 r. artykuł S. F l iz a k a pt. Wieś Nl€dźwiedź,
ponadto dnia 14 października
1954 r. nadano
l:'.rtykuł mgra Piotra K a l e c i a k a pt. Ludoznawstwo
i PTL. Dnia 15 października 1954 r. nadano artykuł S. F l i z a k a pt. Kasina Mała.
Sebastian
SPRAWOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI
za rok 1954
Oddział PTL w Olsztynie zawiązał
po Walnym Zjeździe PTH, połączonym
Flizak
PTL W OLSZTYNIE
się 1 czerwca 1954 r. bezpośrednio
z sesją poświęconą historii Warmii
i Mazur.
Na pierwszym
zebraniu
ukonstytuował
się Zarząd
w osobach:
dr Władysław G ę b i k - prezes, Emilia S u k e l' t o w a - B i e d l' a w i n ~
_ wiceprezes, mgr Alfons K lon o w s k i - sekretarz, Jarosław S e k ul' a c k a skarbnik, Hieronim S k u l' P s k i, Maria Z i e n t a l' a - M a l e ws k a, Teodora M o d z e l e w s k a, Jan B o e n i g k - członkowie Zarządu.
Oddział liczył w okresie sprawozdawczym
21 członków, w tym dwóch
spoza Olsztyna. Przed Oddziałem Olsztyńskim stoi poważne zadanie ujmowania zjawisk kulturowych,
które w chwili obecnej w gwałtowny sposób
ulegają niszczeniu na skutek ogromnego przemieszania
etnicznego, spowodowanego osiedleniem się w województwie olsztyńskim setek tysięcy nowych
osadników przybyłych z całej Polski. Ludzie starzy miejscowego pochodzenia, mogący udzielić wyczerpujących
informacji, np. o strojach ludowych,
pieśniach, podaniach itd., wymierają;
wraz z ich śmiercią niektóre wiadomości i obiekty kultury ludowej mogą zniknąć dla nauki bezpowrotnie.
Czas nagli, stąd też członkowie PTL wzięli żywy udział w pracach badawczych Muzeum Mnurskiego
i stacji terenowej
PIS przy opracowaniu
zagadnień kultury materialnej,
sztuki ludowej, w zbieraniu i nagrywaniu
pieśni ludowych
itd.
W Zjeżdzie PTL w Jeleniej Górze w czerwcu ub. r., połączonym z Sesją
Kolbergowską,
brało udział trzech członków Zarządu naszego Oddziału.
Jeden z członków Zarządu, mgr Alfons K lon o w s k i, uczestniczył w badaniach terenowych organizowanych przez Instytut Historii Kultury Materialnej dla P. A. E. Badania
te przeprowadzono
we wsiach Słonecznik
i Milikowa w pow. morąskim.
W Słoneczniku
znaleziono sochę żelazną
z drewnianą grządzielą, którą przekazano do Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Zebrań plenarnych odbyło się dwa, na których wygłoszono następujące
referaty:
mgr A. K lon o w s k i, Etnografia
w ZSRR (z okazji Miesiąca
Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej);
M. Z i e n t a r a - M a Ie w s k a,
Lud wanniński
w baśniach, legendach i podaniach. Uczestnikami powyższych
zebrań byli słuchacze rekrutujący się głównie z inteligencji, przy czym spory
odsetek stanowili Polacy miejscowego pochodzenia.
W pracach
organizacyjnych
przy wystawie
Sztuki Ludowej
Warmii
i Mazur przygotowywanej
na X-lecie Polski Ludowej,
której otwarcie
nastąpiło w maju 1955 r., biorą udział wyłącznie członkowie PTL. Ich zasługą
jest opracowanie stroju ludowego, który po raz pierwszy zostanie udostępniony zwiedzającym i pokazany na modelach w postaci lalek. Dalej opracowano wzorce dla garncarstwa, zabawkarstwa
i pamiątkarstwa.
W okresie sprawozdawczym
członkowie PTL napisali pięć artykułów do
miejscowej prasy, w których omawiali zagadnienie kultury ludowej regionu.
Wygłoszono także dwie pogadanki radiowe, z których jedna poświęcona
była zabytkom budovmictwa drewnianego i ich ochronie.
Ścisła współpraca z woj. konserwatorem
zabytków pozwoliła rozpoznać
w całym szeregu typowych chat mazurskich i warmińskich budowle zabytkowe i uchronić je przed zniszczenie·m. Mgr Alfons K lon o w s k i na
zlecenie woj. konserwatora zabytków przeprowadzał
inwentaryzację
budownictwa wiejskiego w pięciu powiatach województwa
olsztyńskiego. Założono około 250 kart inwentarzowych
zawierających,
oprócz fotografii
obiektów lub ich szczegółów dokładny opis, daty pobudowania
ich, stan,
rzut poziomy i in.
PTL współpracuje ściśle z Polskim Towarzystwem
Historycznym, z Wydziałem Kultury PWRN, Klubem Literackim itd. Kilku członków PTL jest
radnymi PWRN, a prezes Oddziału dr G E: b i k jest przewodniczącym
Woj.
Komisji Kultury.
AlfonS'
Klonowski
SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU PTL W POZNANIU
(1. I 1954-30. VI 1955 r.)
Na nadzwyczajnym
walnym
zebraniu
Oddziału
Poznańskiego
PTL
w marcu 1954 r. dokonano wyborów uzupełniających
do Zarządu, zdekompletowanego z powodu przeniesienia się kilku członków do innych środowisk.
Na stanowisku prezesa pozostał mgr S. B ł a s z c z y k. Obowiązki wicepre-
)
,
i>
,
,;
';
I
;'
I:
(!
;1
,
�957
.
g T W l° O·b l e w s k i e m u obowiązki sekretarza mgr
zesa powIerzono m r.
.
'
. .
.
B. M i c h a l a k ó w n i e, a skarbnika mgr Z. G r a b o w s k I e J. Członk~~l
Zarządu pozostali: prof. dr J. B u l' S z t a, prof. dr. S. S z c z o t k a, mgr l~~..
e p n i k _ L e p c z a k o w a i prof. dr A. Z l e l' h o f f e r. Do kOffilS]l
W. W
.
k
1954
rewizyjnej dokooptowano prof. dr L. K a c z m a l' k a. W. CJągu 1'0, U ,
nastąpił jednak dalszy odpływ członków Zarząd~
do I~nych osrodkow
akademickich, a ponadto poniósł Oddział w PoznaillU dotkhw~ stratę wskutek śmierci nieodżałowanego
prof. dr Stanisława S z c z o t k 1.
W 1954 r. Oddział Poznański
otrzymał księgozbiór, który .sk:a~a się
z dubletów i tomów wydzielonych z biblioteki centralnęj PTL, w IlosCl około
1100 tomów. Biblioteka ta, zasilana bieżącymi wydawnictwami PTL, w skromnej mierze łagodzi stratę, jaką poniósł poznański oś:-odek .~rzez przeniesienie biblioteki i archiwum PTL do Wrocławia.
KSIęgozbIOl' znalazł pomieszczenie w lokalu Oddziału przy ul. Chełmońskiego 1.
W 1954 r. zwołano sześć zebrań Zarządu i cztery zebran.ia. naukowe
z następującymi
referatami:
prof. N o c o ń (z Chorzowa~,. D~teJe, k~ltura
i upadek Inków;
prof. dr J. B u l' S z t a, Budow~ictwo
wteJskle w W~elkopolsce w I pol. XVII w. w powiązaniu
z matenałem
etnograflcznyr;t,
.~,~
M. T u l' Cz y n o w i c z, lVIetockL pracy O. Kolberga.u: "W .. Ks. Poznansktm ,
mgr inż. Bolesław M i z e l' s k i, Turkmenia
kraj l ludzle..
.
Sześciu członków Oddziału Poznańskiego brało w 1954 r. udZiał w zbJera'u materiałów
do polskiego
atlasu
etnograficznego
(F l' a n k o w s k a,
ill
.
J
W rób l e w s k i, B ł a s z c z y k, S t a s i ń s k a, M e y s n e l' o w n a,
el' k o w s k a).
Oddział Poznanski zdołał w 1954 r. rozwinąć dosyć żywą ~ziałalnOŚĆ
popularyzatorską.
W akcji tej wzięło udział dziewięciu człon~~w.' k:ó~y
opracowali czternaście tematów: mgr W. A l' m o
Polscy ~odrOZ~lCY l lch
zasługi naukowe,
Polscy obrońcy
i badacze ludow
kolomal.nych,
mgr S.
B ł a s z c z y k, Dlaczego
badamy
kulturę
ludową,
Zdobmctwo
l'lJ;d.owe
w Polsce; Ogólne cechy i funkcja
sztuki ludowej;
prof. dr J. B u l' S z t a,
Jak wyglądało
budownictwo
naszej wsi (Runowo, pow. SępoLno) trzysta Lat
temu; mgr A. G l a p a, Znaczenie tradycyjnych
form w postępowej g~~o.~
darce chłopskiej;
mgr L. G o m o l e c, Poeta i etnograf R. W. B.erwmskl,
mgr Z. G l' a b o w s k a, Wł,aściwe zastosowanie twórczości ludoweJ w przemyśLe; mgr B. M i c h a l a k ó w n a, Poznawanie
kultury
lu~0w.eJ, Kultura
Ludowa i jej badanie, Udział nauczycieli
w zbieramu matenało~
etnogra~
ficznych;
W. R e n d e c k a, O rybolówstwie;
M. S z e n i c, Rozwoj narzędzl
z io
r:,
rolniczych
w Polsce w ciągu wieków.
Pogadanki i odczyty (często z przeźroczami) na powyższe tematy wygłoszone zostały w fabrykach
(2), młodzieżowym
domu kultury (1), sz~ołach
(6), świetlicach gminnych i gromadzkich (7), na kursach. dOkształCa],ących
(2) i w spółdzielniach (1). Akcją popularyzatorską
objęto miasto poznan oraz
wsie i miasteczka województwa
poznańskiego, zielonogórskiego, szczecińskiego i bydgoskiego.
W akcji popularyzacji nie ograniczyli się członkowie Oddziału do pogadanek i odczytów. Wzięli oni udział w szkoleniu przewodników terenowych
PTTK (W l' ó b l e w s k i i B ł a s z c z y k), udzielali wywiadów do audycji
n,diowych (B ł a s z. c z y k), zamieszczali artykuły popularne w miejscowe;
prasie (W l' Ó b l e w s k i) i fachowej prasie rzemieślniczej (G l a p a). Przystąpiono też do przygotowań dla założenia kół terenowych.
W pierwszym półroczu 1955 r. odbyły się trzy zebrania Zarządu oraz trzy
zebrania naukowe z następującymi
referatami:
mgr T. W l' Ó b l e w s k i,
Budownictwo
ludowe w pracach Kolberga;
mgr K. KI ę s k, XVII-wieczne
procesy o czary w Zielonej
Górze; dr H. P l' Z e s ł a w s k a, Z dyskusji
nad
sztuką
Ludową.
W dniu 2 IV 55 odbyło się w Srodzie zebranie organizacyjne koła terenowego w obecności prezesa Oddziału Poznańskiego.
Opiekę nad kołem
powierzono mgr L. G o m o l c o w i.
W ramach akcji popularyzatorskiej
wygłoszono w pierwszym półroczu
1955 r. następujące pogadanki i odczyty: mgr W. A r m o n, Polscy badacze
Syberii
(w TPPR w Zielonej Górze), Polscy badacze ludów syberyjskich
(polskie Towarzystwo Geograficzne, Poznań); mgr S. B ł a s z c z y k, Two·
rzywo i forma w sztuce ludowej (wygłoszone dwukrotnie w Liceum Ogólnokształcącym w Jarocinie),
DziałaLność
C. P. L. i A. a ludowa
tradycja
artystyczna
Wielkopolski (Krajowa Wystawa Skupu C. P. L. i A. w Pozna~
niu), Rozwój i zadania twórczości ludowej
na wsi wieLkopolskiej
(Zjazd
twórców ludowych woj. poznańskiego w Domu Chłopa), Rzeźba, malarstwo
i techniki
powielania
w polskiej sztuce Ludowej (wygłoszone dwukrotnie
w Liceum Ogólnokształcącym
w Jarocinie); mgr A. G l a p a, Strój dolnośląski na tle ubiorów
innych regionów
(dla instruktorów
świetlic i kursów
oświatowych we Wrocławiu).
Dla nawiązania ściślejszego kontaktu z członkami Oddziału wprowadził
Z2.rząd stałe dyżury w środy wieczorem w lokalu Oddziału przy ul. Chełmońskiego 1. Dyżury pełnią członkowie Zarządu.
Stanisław
SPRA WOZDANIA
Blaszczyk
ODDZIAŁU PTL W TORUNIU
za lata 1949--1954
Siedzibą Oddziału Toruńskiego PTL jest Dział Etnograficzny
Muzeum
Pomorskiego (Ratusz Staromiejski).
W ciągu okresu sprawozdawczego skład Zarządu przedstawiał się następująco: funkcję prezesa pełniJ: w dalszym ciągu prof. dr Karol Kor a n y i.
wiceprezesa - dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r i.i f f e l' o w a, funkcję sekretarza - mgr M. P o l ci k i e w i c z ó w n a. Inne funkcje w różnych latach
�i'
959
Kolberga;
mgr H. M i kuł o w s k a, Kobiecy strój głowy na
mgr H. M i kuł o w s k a, Kobiecy
strój
na Kujawach;
mgr
H. G a e d ó w n a, Kujawy
jako grupa etniczna
na podstawie
materiałów
historycznych;
mgr H. M i kuł o w s k a, Męski strój na Kujawach i ośrodki
tkackie;
dr H. P r z e s ł a w s k a, Poglo,d na zagadnienie
kultury
z punktu
widzenia
klasyków
marksizmu;
dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a, Kultura
ludowa Mazur na podstawie
badań z roku 1949.
W roku 1951 wygłoszono następujące
odczyty: mgr J. B i e n i a k, Zagadnienie
kształtowania
się granic etnicznych Kujaw;
dr Maria Z n a m i er o w s k a - P r li f f e r o w a, Zagadnienie
metodologii
badań
nad sztuką
ludowo, (omówienie
referatu
prof. E. F r a n k o w s k i e g o oraz własny
koreferat);
prof. dr K. Kor a n y i, Z dziejów ustroju rodziny we wczesnym średniowieczu;
mgr H. M i kuł o w s k a, Zdobnictwo
chat we wsi Giby,
pow. Suwałki;
mgr H. Z a ł ę s k a, Technika produkcji
ceramiki;
dr Maria
Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e I' o w a, Rybołówstwo
w starożytności;
prof.
dr W. H e j n o s z, "Patry ja" czyli
przyczynek
do dziejów telekom.unikacji;
dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, zagadnienie
systematyki
i pom.ocniczej metody typologicznej
w badaniach
kultury
mate-
jaw, w pracy
pełniły następujące
osoby: skarbnik - mgr B. Z i e l ~ n k a, mgr A. A n t on o w i c z, mgr R. Kuk i e r. Członkami Zarządu byli: prof. dr J. Z a b ł oc k i dr H. P r z e s ł a w s k a, M. D e r e ż y ń s k i, mgr B. Z i e lon k a, mgr
H.
i kuł o w ska.
W skład komisji rewizyjnej
wchodzili w ciągu tych
lat: mgr J. B ł o ń s k i, mgr J. Ark u s z e w s k i, prof. dr St. H r a b e c,
KJ,ljawach;
M
prof. dr J. Zabłocki,
dr O. Wandmc>.yer.
Ilość członków Oddziału w ciągu poszczególnych lat nie była jednakowa;
w 1949 wynosiła 55 osób, w 1950 r. -04 osoby, w 1951 64 osoby,
w 1952 r. _ 36 osób. Ilość członków zmniejszyła się na skutek śmierci trzech
członków: M. D e re ż y ń s k i e g o, prof. dr R. Jak i m o w i c z~, pr,of. dr
E. K u c h a r s k i e g o, oraz na skutek ustąpienia
niektórych
członkow.
B i b l i o t e k a. Ilość książek wzrosła z trzech egzemplarzy
w 194~ ~.
do 147 w 1952 r., w dużej mierze dzięki zasiłkowi Prezydium Rady Mmlstrów z r. 1950 oraz wydawnictwom
przysłanym przez Zarząd Główny PTL.
W związku z badaniem społecznej struktury
Kujaw naby.to cenny ~amiętnik chłopa D r a b i k o w s k i e g o z gminy Sędzin, pow. Aleksandro~,
pisany w latach 1930-1939. Pierwsza część pamiętnika została wydrukowana
rialnej.
w Pamiętnikach chłopów.
P o m o c e n a u k o w e. W roku 1949, dzięki subsydium Prezydium Ra~y
Ministrów, z~stał nabyty adapter z dwoma głośnikami z myślą o urządzam~
koncertów i ilustrowanych
muzycznie odczytów na temat muzyki ludow:J:
Nabyto również maszynę do pisania i stolik. Oddział posiada ~onad 60 zdJęc
z terenu, dotyczących przedmiotów etnograficznych
i środowIska.
.
W roku 1952 wobec niewielkiej ilości członków Oddział nie miał możliwości urządzenia
większej ilości odczytów publicznych.
W dalszym ciągu
natomiast odbywały się posiedzenia o charakterze
roboczych zebrań naukowych, na których żywo dyskutowano
referowane
problemy. Referaty były
następujące:
dr H. Pr z e s ł a w s k a, Technika
badań terenowych
z zakresu życia społecznego; dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Na-
O d c z y t y. W roku 1949 wygłoszono
następujące
odczyty pub~lc~ne
'.
dr L W i t k o w s k i
Muzyka
narodów
pozaeuropeJsktch
z d ys k usg.·
,
..
J k
(ilustrowany
muzyką);
dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a, (l
upowszechnić
ideę ochrony zabytków kultury
lu'dowej; dr. H. ~ r ~ e s ł a wska, Wpływ
warunków
przestrzennych
na tworzenie
S1ę WtęZt s~ołecz;
.
<'dgrup
regionalnych
na Ziemiach
Odzyskanych;
dr T. D ~ 1.1 m a ,
neJ wsro
Org.anizacja
Działu
Etnograficznego
W roku 1950 odbywały
z zakresu prac terenowych,
w terenowej
Odczyty
Muzeum
się odczyty
wygłoszone
.
historycznej
(prymitywne
narzędzia
etc.),
Gospodarcza
rola
pry-
historycznej
(prymitywne
narzędzia
etc.), Gospodarcza
rola
pry-
mitywnych
narzędzi
łowu
ryb,
Podział
pracy
i specjalizacja
w
materialnej;
Działalność
publiczne oraz ~efer~ty dyskusYJ~e
w gronie członkow bIOrących udZIał
n:
·1
Polskiego
Towarzystwa
i'
zakresie
dr H. P r z e s l a w s k a, Przywołówki,
Współczesne
przeobrażenia
'Wsi kujawskiej;
mgr B. Z i e lon k a, Charakterystyka
typów
społecznych
na Kujawach;
mgr R. Kuk i e r, DemonoLogia we wsi Orle,
Łowiectwo
we wsi Orle. Odczyt publiczny wygłosiła dr Olga G a j k o w a,
kultury
k'
S"'czectme
Mors ·tego w
'.
pracy nau!{Owobadawczej.
.
a
ap
publiczne
wygłosili:
prof. dr Jan C z e k a n o w s ,k l,
antropologiczna
Polski'
Anna Ludwika C z e r n y, Zwyczaje ludow aZJat~ckich w pamiętnikac~
Marko
Polo; prof. dr Jan C z e k a n ~ w s k i, ,:,oz
i uprzo,ż dokumentami
dziejów wczesnohistorycznych;
dr .Mana ~ n a m I el' o w s k a - P r li f f e r o w a, Z zagadnień
kultury
ludoweJ rYbako~.
.
. M P l k' e v i c z Budowmctwo
wc
Referaty grupy terenoweJ: mgr
.
e a I"
,
wsi Orle, pow. Aleksandrów;
dr H. P r z e s ł a w s k a, Kultura ludowa Ku-
spektywie
spektywie
i
Ludoznawczego.
P r a c a t e r e n o w a. W roku 1949 praca terenowa ograniczała się prawie wyłącznie do działalności
Sekcji Muzycznej, składającej
się z ośmiu
członków. Członkowie Sekcji K. S m i e r n i a k, mgr B. Z i e lon k a zanotowali szereg pieśni ludowych, a mgr B. Z i e lon k a przekazał Oddziałowi
zanotowane przez siebie 200 pieśni, które wraz z melodiami i tekstem zostały zapisane na specjalnych
arkuszach
według wzoru Sekcji Muzycznej
Państwowego
Instytutu
Badań Sztuki Ludowej w Poznaniu, wydrukowanych dzięki zasiłkowi Kuratorium
Okręgu Szkolnego Pomorskiego.
Poza tym prace terenowe obejmowały działalność członków nie związan.\'ch z Muzeum, dotyczącą gromadzenia
zabytków
kultury
ludowej dla
I
,I
I.
�961
960
Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Największe zasługi na tym polu położyli
dyr. Leon S z e s t a k o w s k i z Bydgoszczy, mgr B. Z i e lon k a oraz
J. C z a p p, nauczyciel z pow. brodnickiego.
W roku 1950 rozpoczęto dzięki zasiłkowi Prezydium
Rady Ministrów
pracę badawczą na terenie Kujaw. Kierownikiem
naukowym tych prac została dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a.
Zbierano materiały
do następujących
zagadnień: budownictwo
- mgr
M. P o l a k i e w i c z (Orle, pow. aleksandrowski;
rybołówstwo
- dr M.
Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a (jez. Chodecz, pow. włocławski oraz
Nieszawa); rolnictwo oraz transport
i komunikacja
- mgr K. A n t o n ow i c z (Orle i inne w pow. aleksandrowskim) ; strój ludowy - mgr H. M ikuł o w s k a (w pow. włocławskim, aleksandrowskim,
inowrocławskim
oraz
w Strzelnie i Kaliszu); plastyka ludowa dr M. Z n a m i e r o w s k a P r ii f f e r o w a (pow. włocławski, inowrocławski,
aleksandrowski
i włocławski); życie społeczne - dr H. P r z e s ł a w s k a (Orle, Szymborze i inne);
gwara kujawska - mgr K. A n t o n o w i c z (pow. aleksandrowski
i inne).
W roku 1951 do dalszego, bardziej szczegółowego opracowania wybrano
wieś Orle, gm. Czamanin, pow. Aleksandrów. Zbierano materiały do następujących zagadnień: rolnictwo oraz przygotowywanie
i przechowywanie
pokarmów - mgrM.polakiewicz,
gwarakujawska-K.Antonowicz;
życie społeczne wsi kujawskiej
ze szczególnym uwzględnieniem
stosunków
prawno-społecznych
na tle zwyczajów rodzinnych i dorocznych - dr H.
Przesławska;
odzież i strój kujawski
mgr H. Mikułowska;
z zakresu folkloru - mgr B. Z i e lon k a przygotował i zestawił 500 uprzednio zebranych pieśni ludowych oraz 150 melodii z pow. aleksandrowskiego
i inowrocławskiego;
obróbka surowcóW, hodowla zwierząt i łowiectwo mgr R. Kuk i e r.
Kwestionariusze
do badań zostały opracowane
samodzielnie,
kompilowane lub tłumaczone wspólnie z pracownikami
Działu Etnograficznego Muzeum Pomorskiego
w Toruniu, Zakładu Historii Państwa i Prawa Polskiego UMK oraz z pomocą Ośrodka Krakowskiego.
W roku 1952 prace terenowe były podporządkowane
planowi ogólnopolskiemu prac PTL. Oddział Toruński obrał do badań szczegółowych wieś
Zakrzewo w gm. Sędzin, pow. aleksandrowski;
jako wsie kontrolne wzięto:
Lubanie, Byczynę, Ujmę, Siniarzewo w pow. aleksandrowskim
Pierani':!
i Opoki w pow. inowrocławskim.
W pracach wzięli udział: mgr M. P o l a k ie w i c z (opracowała zagadnienie środowiska), mgr K. A n t o n o w i c z (rolnictwo), mgr R. Kuk i e r
(hodowlę zwierząt), dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a (pszczelnictwo). W badaniach posługiwano się kwestionariuszami
opracowanymi dla
Polskiego
Atlasu
Etnograficznego.
B i b l i o g r a f i a. Dr O. Wan d m a y e r prowadził prace
grafią Kujaw w bibliotekach
Torunia, Włocławka i Krakowa.
•
nad
biblio-
I n d e k s o wan i e. M:gr R. Kuk i e r opracowuje indeks "Gryfu".
W s pół p r a c a. Oddział Toruński PTL najbliżej współpracuje z Działem
Etnograficznym
~uzeum
Pomorskiego w Toruniu, którego czterej pracownicy wchodzą do Zarządu PTL. Praca ta jest obopólnie pożyteczna, gdyż
umożliwia pracownikom
PTL korzystanie ze zbiorów Działu Etnograficznego (ponad 1000 okazów pochodzi z Kujaw, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej,
Muzeum posiada również 551 rysunków i fotografii z tych ziem), Muzeum
natomiast zdobywa dokumentację
dla swych zbiorów dzięki pracom terenowym PTL. Korzystało ono również z ekspertyz drewnianych
narzędzi,
dokonanych przez członka Oddziału prof. dr Jana Z a b ł o c k i e g o.
Członkowie Oddziału Toruńskiego
współpracują
również z Oddziałem
Toruńskim Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego
oraz z Towarzystwem
Muzycznym. Prof. dr W. Ii e j n o s z przeprowadził
w Olsztynie wstępne
konferencje dotyczące utworzenia nowego Oddziału PTL w związku z istnieniem tam pewnej grupy osób pragnących pracować w tym zakresie.
Pragnąc zaznajomić szersze społeczeństwo z pracami Oddziału oraz zebrać pewną sumę pieniędzy na wyjazdy terenowe, zakup książek itd., urządzono w listopadzie 1951 r. wieczór pt. "Kujawy w pieśni i w folklorze".
Program wieczoru obejmował sprawozdanie z badań terenowych na Kujawach oraz program artystyczny poświęcony pieśni, muzyce i prozie ludu
kujawskiego. W programie artystycznym bezinteresowny udział wzięli: prof.
dr Konrad Gór s k i, art. dram. Walentyna L i s o w s k a, kompozytor Juliusz
Czarniecki,
mgr Jan Rompski.
Mm"ia Polakiewicz
S P r a waz
d a n i e z a 1954 r.
Działalność Oddziału sprowadzała
się w roku sprawozdawczym
do następujących rodzajów prac: 1) prace organizacyjne, 2) posiedzenia naukowe
w gronie zamkniętym,
3) naukowe prace terenowe dla Polskiego Atlasu
Etnograficznego,
4) naukowe referaty publiczne, 5) akcja popularyzatorska,
6) biblioteka, 7) współpraca z innymi instytucjami.
P r a c e o r g a n i z a c y j n e. Zarząd Oddziału odbył sześć posiedzeń, na
których omawiano różne sprawy organizacyjne oraz opracowano plany prac.
P o s i e d z e n i a n a u k o w e w g r o n i e z a m k n i ę t y m. Dla członków biorących udział w naukowych pracach etnograficznych
były organizowane posiedzenia naukowe dyskusyjne z następującymi
referatami:
dr M.
Z n a m i e r o w s k a - P r ii f f e r o w a, Z zagadnień
obrzędowości
ludowej;
mgr B. N arę b s k a - D ę b s k a, Wrażenia z wycieczki
do Bulgarii;
mgr
R. Kuk i e r, Z zagadnie'lł kultury
materialnej
Pomorza Zachodniego
(materiały terenowe); mgr A. K lon o w s k i, Sztuka ludowa Mazur i Warmii;
mgr M. P o l a k i e w i c z, Ekspozycja
niektórych
etnograficznych
muzeów
radzieckich.
�962
963
N a u k o w e o d c z Y t Y P u b l i c z n e. Odbyły się trzy odczyty publiczne, w tym jeden w związku z Miesiącem Pogłębienia Przyjaźni PolskoRadzieckiej : prof. dr W. li e j n o s z, Ludoznawstwo
a historia; mgr A. L ewan d o w s k a, Wodniacy
jako grupa etnograficzna
i zawodowa;
dr M.
Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r a w a, Litewska
sztuka ludowa.
A kc j a p o p u l a r y z a t o r ska.
W ramach akcji popularyzatorskiej
wygłoszono
piętnaście
odczytów
i pogadanek.
Odczyty
były
następujące: dr M. Z n a m i e r o w s k a - P r li ff e r o w a, Sztuka ludowa i jej
rola spoleczna (wygłoszony w szkole i radiowęźle w Kcyni); mgr M. F r y c z o w a, Ludowa twórczość ustna (wygłoszony dwukrotnie w Toruniu); dr
L. W i t k o w s k i, Muzyka
narodów
poz·aeuropejskich
(wygłoszony trzykrotnie w Toruniu); mgr H. M i kuł o w s k a, Strój ludOwy na Kujawach
(wygłoszony w Inowrocławiu), Dawna i wspólczesna sztuka ludowa na Kujawach
(wygłoszony w Lubieniu Kujawskim oraz w Ciechocinku); mgr K.
A n t o n o w i c z o w a, Odbicie zacofania wsi w dawnych wierzeniach,
przesądach i zabobonach
ludu kujawskiego
(wygłoszony w Toruniu); mgr R.
Kuk i e r, Regionalne grupy hbdności na Pomorzu (wygłoszony dwukrotnie
w Trzebielino, pow. miastecki, powtórzony w Stawnie i Korzybiu, pow.
miastecki); mgr M. P o l a k i e w i c z, Kultura
ludowa,
szczególnie
sztuka,
jej
wartość
wspólczesna
i potrzeba
B i b l i o t e k a. Biblioteka
\v.ykładał i pisał po. polsku. Właśnie na poruszony w artykule K u l c z y ck I e g o te~at ogłosIł D a r g u n rozprawę po polsku, pt. O pokrewieństw'
u Germanow przez same tylko matki, Kraków 1882 (s 101) kt'
bl~e
ko al
d
.
,
orą opu I. w
P ~z ~
s, ą z.n a n ą p r a c ą niemiecką. We wspomnieniu o B uJ a k u me Jest sClsłe, Jakoby B u jak nigdy nie był czynnym politykIem.
.
.
p'
rzeczy t~~u fakt, ~e .był on. ministrem rolnictwa i domen państwo
ch
w 1920 r. l Jego podpIS Jako mmistra figuruje na oryginale ustawy z 15
1920 r. o wykonaniu reformy rolnej.
Ipca
v:
była dostępna
I
nie tylko dla człon-
ków, lecz i dla innych osób.
p l a n y n a p r z y s z łoś ć. Najbliższy plan pracy przewiduje werbowanie nowych członków, rozwój biblioteki, zakładanie kół terenowych oraz
wzmożenie akcji popularyzatorskiej,
co w znacznym stopniu uzależnione
jest od uzyskania na ten cel zasiłków oraz rzutnika i epidiaskopu. Planowana jest również w dalszym ciągu zespołowa praca naukowa.
Maria
Polakiewicz
Notatka
z listu
prof.
dl' Karola.
Komnyi
z dnia 20 II
prof, J. Gajka
1955 r. do Redaktora
"Ludu",
Otrzymałem ostatni tom "Ludu". Imponuje on nie tylko wymiarami, ale
i treścią. Jest to niewątpliwie jeden z najlepszych tomów "Ludu". Składam
Ci, jako Redaktorowi, naj serdeczniejsze gratulacje i życzenia, aby następny
tom również
się udał ...
Karol
Koranyi
-
:1
:;1
,
ochrony.
Oddziału
i
7
Warszawa
P. S. J. K u l c z y c k i niepotrzebnie
(s. 92) przy nazwisku D a r g u n a
dodał "Niemiec". D a r g u n był wprawdzie pochodzenia niemieckiego, ale
61"
�965
s
R
T
z
s
E
z
c
A
I
N
E
ca.\'IOro
KO.JIb6epra.
rpacPJ1M
He
npOv13BeAeHJ1H
p.9JIHeTCR
31'0
TO.JIbKO B
Bblpa3H.JIClI
OAHa
RH
tl3
HO
nepBbIx
H
B
Kap.JIOBH'-l,
'-lWCTbJM C;'fHOrpacPWHXKlIM
Ony6JIHKOBaHHoe
KOTOpblC
Obi.JIa
no.'lbCKOM,
MOHO'
06
pe,l\aKTOp
'-ITO OHO
«BVlCJIbI»,
3TOM
30.JIOTOM l.
HaC.JIeAJ1e KOJlb6epra
MomHO::
3THorpacPW'-leCKJ1X
MWpOBOM MaClllTa6e.
COCTOI-1TB ~e"~OM M3
vr3,L13Te.J!bCKoi1 TO'-lKY! 1peHMlI
39
TOMOB,
K.JIaCCJ1cPl-1~l-1pOBaTb c.JIe-
AYIOll1I-1M06pa30M:
Pe310Me
J03EćtJ
A.
r AEK
OCKAP KOJIbEEPr
(22 II
B
1819-1830
BaJIell
caMblii
6epr.
KOJIb6epr
ćtJeTTepa,
B
B BaplWlBCKOM
reHHM nOJIbCKOM My3blKH
06aRHHeM
B
rr.
1814 -
CTaJI
K
H
-
B 1857 r. -qacTbI~
HOCTllM BaplllaBbI,
Rl1e
50
BpeMll
JIeT
a
M
CJIaBHblX
Bce,
neCHI1,
no
CerO}:lHRlllHHii
OT'leT
B
Hay'-IHOM
B
CBOVIX 3anHCKax
-
ZWyCzaje,
sposób
"Hapo)l,.
Ero
cyeBepl1R,
życia,
i tańce")6b!.JIo
mowa,
06bl'-laJ1,
3a6aBbI,
podania,
npe06pa3HJICll
2anJ1Cb'-
COAep)K8I~HecJ'[
3aK.nIO'-IalOll1W~
11 )l,OCTOHHcTBaM
3THorpacPoM,
11
KOJJb6epr
eU1e
OTAalOll1J11.ł
TpY)l,e,
6bl.JI
Hay'-IHbIM
He
06pa3
mH3HW,
neCHM,
MY3bIKa
Bce.
przysłowia,
pe'-lb,
obrzędy,
l13,L1aHl)ÓJJarO,l\'lpH 6e3npI'f~epHoi1
(Wielkie
Księstwo
3arJIaBHR,OAFO
npaB)l,J1-
He
TOJIbKO
paÓOTHHKmI,
KOJIb6epr
6bW
TpWAn8.THTOMHoe
.JIereHAbJ,
V1 TaH~bJ»
gusła,
("Lud.
zabawy,
nOCJIOJego
pieśni,
Ca~'IOOTBep?l{eHHOCTJI
cy rl1 łIJ.J1 łl!la'-le
,l\0 XI,
1865--·1877
06pa3
OHa
S,
60JIee
mł13HH,
IX-XI),
.JIereHAbI.
("Lud.
«MaTepl1a.JIbI
S.
zwyczaje
..
(1879-1890
S.
S.
B.
S.
S.
XXIII-XXIV),
OHJ1 COCTaBJIRIOT
OT)l,eJIbHOe
cepMR I-1MeeT ABa
«Hapo,l\,
cyeBepbR,
ero
3aóaBbI
06bI'-Ial1,
neCHH,
JI105Jl.u'liC1W.MY (Lu-
XII-XV),
JIe'li"tu'U,'tCo.Aty (Łęczyckie,
...
III-IV
OTHOCJ1TCR K BeJl.U1w.\t.Y K'li5/,-
rr.)
XX-XXI),
TO.JIbKO «Hapo)l,
S.
:'l.
KeJl.e'U,'tCo,lly (Kieleckie,
XVI-XVII),
r.
110 3THorpacPV1V1 CJIa-
1-106ll1eH3BeCTHoe,
JlCecTBy IIo31w'licl<;OoAty (W. Ks. Poznańskie
belskie,
aBTopOM.
Hl57
II), K Ky5t8aoAl (Kujawy,
I10C.JIOBI-1~bI,06Pll)l,bI,
Jego
OT XII--XXIV
MeHblUHe
OTHOCMTCll K cJIe,LIYIOIQI-1MpaMO-
'-IaCTI1 1, 2, 3. 3Ta
KapaKTepa:
06cTOR1'e.JIbHOe
pe'-Ib,
r-~Y3bIKa J1 TaHnbJ>'
3. CepMR
S.
oGll1ero
Ha
K ne'J'aTJ1
K BeJl.ul<;O.MyK'li5t:JleecT8Y IIo3'1ia'licl<;o.MY
V-VIII),
Poznańskie,
24 cPo.f!'1aHTOp..
ltldu polskiego)
(Pieśni
1'1'.
T. e.
pa3,l\eJIVITb
npHrOTOBJIeHHble
no,t'bC'KOW 'liapoda
60JIee
BRH» VI APyroe,
Pado.Mc'tCo.MY
XVIII-XIX),
S.
XXII),
O,l\HO Qe.'loe
KaJl.u'ULc'tCo.MY
H HX 3ar.JIaBl-1e
».
~e.JIoe
OCHOBHoro 3ar.JIaBHR
COCTaB,TJllIOTTOMbI, KOTOpblM aBTop
Ha3BaHJ1e
l'.JIaBUe 8T'liOZpacjnt"tecKuii.
(Mazowsze),
XOJt.Mc'tCuu [pauo'li],
paMOHa,
)l,a.JI B Ka'-IeCTBl-1e
a B Ka'-IeCTBe AOnO.JIHJ1Te.JIbHOrO-
3a-
ofipaJ. CIO)l,a OTHOCRTCR:
'r. I-V,
(Chelmskie),
1885-1890
rr;
T. I-II,1890-1891
rr.,(oKOH'-IeHHb!e
M. KC'-
TiepHHI.\KHM) ;
IIoKYT'l>e,
npOHV1QaTeJIbHbIM
p,
OT II
Ma308U5t
Ky JIbTypbl.
ero'
J13AaTe.JIeM CBOHX I1CCJIeAOB3Te.JIbCKl-1x TPY,LIOB. Ero
06pR,LIbI,
no
MOjj{HO onHTb-TaKH
K Ca'lido.Atupcl<;O.MY (Sandomierskie,
HaM:
(Kaliskie,
COCe}:lHV1~
H !1CnO.JIHRIOll1I-1McPYHK~J1!1 ~eJIbIX
VI 3TO
~e.rroro
K Kpal<;08cl<;o.MY (Krakowskie,
H 'iaCTb
3am1CIUl,
)KV1BOfl
Te'-Ie-
E
2. CepHR
(Radomskie,
cnocooHOCTllM
l'ACJlaTbCR
no Q1{peCT-
CTpeMJIeHl1e
HCC.JIe,LIOBaTeJIe,,,!, HO VI 3a.'I[e'-IaTe.JIbHbIM
np0J13BeAeHHe
KOTOpblX
npMHllJIH
KO.JIb6epra»,
npH3BaHHI1.
pa3.J1H'-IHbIe
HCCJIe}:lOBaHV1H,BO
Ko.TIb6epr
60raTble
«nanKax
Jl 3a}:lCl'-lH 3'l'HOrpacPllH
Y'-IV1JICH
B IIOJIbllly
CHa'-IaJIa
H 6blJIO npORBJIeHl1eM
llCCJle.:J;OBaTeJIbCKWX J1HCTI!TYTOB. Ho
muzyka
KOJIb6epra
nepBOHa'-IaJIbHOe
}:IeHb
KO.JIb-
Y'-IeHI1KOM
C60PHV1K
nOCJIe}:lOBaTeJJbHbIM VI )l,OOpOCOBecTHbrii
C03HalCll1I1M QeJlb
EI1QbI,
nepBblM
11 MY3blKaHTa
Y)l,3JIOCb KO.JIb6epry
CBoeM
11 BceCTpOHHI1M
06pa3QOBblM
T&Kme
6blJI
MOHlOlllKO
3anHCKH, BClO IIOJIbUlY
ero
IlO}:I ero
OCKap
nO}:l Ha3BaHV1eM «IIecHV1 nO.TIbCKOrO
BbI.n.<1I0ll1HMCR jMCTBeHf"bIM
Ha6JIIO)l,eHl1llX,
BblM
~
neCBI1 }:\a.no B pe3YJlbTaTe
xapaKTepa,
ee6e
a
3THorpact>a,
'-ITO KaCa.JIOCb HapoAa
BJIaro}:\apll
cnoero
KaK
nOJIbCKI-1M pai1:0HaM,
BO'1' 113 KOMlI03HTopa
HapO}:lHble
p ce6e
B
BceM
KOTOpbIX 011 vlCXO}:\V1JI,
BeAll
rocy}:\apcTB.
D
no
-
cPOPMY CJ1CTer-IaTHLleCKV1XTepPHTopl1aJIbHblX
E nepBOKJIaCHOrO
BaTb
R\e,
cTpaHcTBoBaHV1lI
3aTeM
B03paeTaJI
Belm
a noc.TIe B03Bpall1eHVH1
HapO}:lllble
nOllBI1JIeH B ne'-IaTV1 B 1842 l., a ",pyroM
Hapo}:\a»
-
XIX
KOMn03v1Topa,
TaK
V1 PyHreHrareHa,
co6HpaTb
}:lOMe, B KOTOpOM pa3BH-
IlloneH
Kapbepe
,IJ;o6pmHHCKoro
y rV1plllHepa
r.
ćtJpvlAPHX
J13,u:aTeJIhCTBO, COC"J'ORll1ee 113 24 cepl1ii.
3'l'OrO
1. Cepl-1R I, IIec'liu
3 I 1890)
nOJlbCKHM 3THOl'pacP
rOTOBl1J1Cll TaK}l~e
3.f1bCHepa,
Bepm1He
1836
Kpym'lblM
'CaC'nI,
npocPeCCOPCKOM
-
CepHi1Hoe
CO)l,epmaHWe
C.
HbIX
T. I-IV,
IIocMepTHble
KO.JIb6eprO:>1
1882-1889
npoH3BeAemm,
nanOK
rr.
oopa60TaHHbIe
11 H3,l\aHHbIe
-
Ha
OCHOBaHVlH OCTaBJIeH-
npe)l,CTaB.JIRIOT CJIe,l\YIOll1He TOMbl:
1 J.
Kar
ł o w i c z, Oskar Kolberg,
"Wisła",
t. III, BapwaBa
1889, CTp. 468-473.
CpaBHH TaHH<e: 1. K o p e r n i c k i, Smierć
O. Kolberga,
"Wisła",
t. IV, BapwaBB
1890,
CTp.
509-513; 1. K o p e r n i c k i,
npeAHCJIOBHe H3AaTeJT" H TPYAY
O. K o 1b e r g a, Przemyskie,
KpaHoa 1891. CTp. : V-XX:
L K o p e r n i c k i, O. Kolberg,
BblAepH<Ha H3 "Nowej
Reformy",
Kp aKOB 1889, CTp. 3!;
S. L a m, O. Kolberg,
Biblioteka
Macierzy
Polskiej
N, 87, nbBOB 1914, CTp. 77. CpaBHH J. S. B y s t roń,
Wstęp
do
!udoznau;stwa polskiego,
nbBOB 192" CTp.85-37;
A. F 1 s c h e r, Etnografia
stowial\slea.
Polacy, nbBOB-BapwaBa
1934 CTp. 132-133;
A. K u t r z e b i a n k a, Rozu;ój etnografii
I etnologii
w Polsce,
PAU KpaHoB 1938. CTp. 13-14.
.,
�967
966
IIepeM'btwJt'bC't<:uu
(Przemyskie),
[paMoH]
1891 r.
T. I,
(Wolyń),
BoJt'bw,'b
BepX}iRR
"MAAE»,
T.
nanKJ-I
(Pomorze),
T.
SBomoql1VI
HOBpeMeHHO
I.\eJIoro
e
C. Y"J, 3
06pa6.
r.
TpylJ,Y.
C. 'Y lJ, 3
oGpaB.
~TO
HBJIHeTCH
HecMoTpH
OlJ,H!1M ~eJIOBeKOM
J-I3AaTeJIbCKoi1
JI H,
e .'1 H,
X~AHl.l\I1M
lJ,JIH
fJIaBHbIMVI
D
l1 K.
aBTopa
TBop~ecTBa
OlJ,-
VI
K
co6-
pOlJ,a, VICnOJIHeH-
KyJIbTypHoe
J1CCJIelJ,OBaTeJIbCKoi1,
M
rrl1CeM
B
nOJlbCKoi1
lJ,epeBHI1,
VI
KaKoro-To
a
TilK)Ke
rr.,
MaJIbIX
ropOlJ,KOB
11 MeJIKoi1
J,acaIOl.l\HMCH
:noro
He
3aTo
3a-
MTor
VlX
no
}K a H O B C Kor
CeCCHI'!, nOeBHqeHHoi1
o
3anMCOK
npOvl3BeJI
C0lJ,ep)KUHMIO
nOA
Ha
HU3BaHHeM
.".apOO'Ho1"t JlUrepaTypbL
HocTei1
rOlJ,bI
OI.\eHKY
K
Ky.'1bType
M HI1 OAME
MO)KeT
O.
KOJl,'b6epz
H
ABTOp
Ha
cPop"'y
KO.'lb6epra,
.ll:oKJIalJ,
060MTI1
1t
ew
CO,llep)KaHMH
06palI.\aeT
Hanp.
O.
BeKa
el.l\e
T
MapVlH
KOJIbOepra
nOlJ,Bep-
C J-ICTO'-lHMKa-
M.
C O 6 e C Kor
O, orrHCblBaIOll\He
3aKOH'-leHa,
VI H O B M q;
C rJIaBHbIMM
0,
1iapOO1i'bIX MeJtoouu
Te My
sno-
Hay'-lHOM
HeKOTopble
OC'I<:apa KoJt'b6epw,
P~
y
KOJIb6epra
. .ll:MCKyCCMH Ha
He
Y p-
p a B M H L-
npocP.
e H b K O B C Kor
IIepenuC'lw
Ha
TPYlJ,bI
HalJ,
q:,OHe
ee
KOTO-
BblpMCO-
rrpe.n;cTaBMTeJIHMM
STHO-
M C J-I3lJ,aTeJIRMVl.
TaKn\:(;
K
ne'-laTJ1
rrpoeKTHpye'I<::r<
HOBoe
fIH
HeM3,l1aHHbIe
H3lJ,aHMe
ero
«narrKM
KO,!Ib6epra»,
npOVl3BelJ,eHMM.
qEKAHOBCKYf
.n;OCTJiDKEHl1H AHTPOnOJIOrJ1l1
B OBJIACTl1
CJIABHHOBE,L(EHM.H
.ll:ocTaTo<mo
I~eMCKoro
EO
TO~Hoe
HaCeJIeH~1H
Ka311-
AOKJIalJ,OB.
M. K
OH
p )K 11-
onpelJ,eJIeHMe
vi
VI KOJIM~eCTBeH~oro
IlHlJ,
BonpOCOB
'leCKaH
KapTa
cOOTBeTcTByeT
TIOMAHoro
'-leCKHX
npe06JIa,n;aBMH
06JIaCl'H
rrOCJIelJ,HerO
CBMAeTe"bcTByeT,
3JIe"'leHTOB
npeAnOJraraeTCH,
B COJlIOTpet'lCKOM
'-lTll
a
rloBaHMH
BHI1MaHHe
3aK.T!IOqeHHI1.
Ha
KpVl-
LJ:oKJIalJ,
CYTb
CBJ1,l1eTeJIbCTByeT
SBOJIIO~IlH
COKpal.l\eHMM
06
MMrpal..\V1M
CpeAl13eMHOMopcKoro
JIanono
MJIalJ,mero
rra.rreOJIJ-ITa.
B
3'1'0
Cpe,llHei1:
COCTOHJIa
3o'IeMeHTa
B
K ceBepy
EBpone
XpOHOJIOrM-
Jl apXeOJIOrM'-leCKMX
HaCeJIeHVlH
BCel!
aHTpOrrOJIOrJ'J-
pacnpOCTpaH!1JICH
COCTaBa
SJIeMeHT3
33KOHOMepHOCTb
sn0XM
reOJIOrM~eCKJ-IX
aHTpOnOJIOrMQC~KOrO
npOI.\eHTOB
B CpelJ,Het'I
npe06JlaAaHMH
pa3Mel.l\eHVIe
SJIeJVIeHT
HCKOHHOCTH
aHTpOnOJIOrM~TO
aHTpOnOJIOrMQeCKOrO
3Ta
oeBeTMTb
3peHMH.
nocTpoeHHaH
HOPAJ1'-leCKMi'1 B MarAaJIeHCKOM.
<JeCKoe COOTBeTCTBVle pe3Y JIbTaTOB
l..\eH-
TO'-lKM
285) rroKa3blBaeT,
Hb!HemHCe
JIanOHOJ-llJ,HbJM
nepVIOJle,
c.
eBpo-
Ka'-leCTBeHHoro,
rr03BOJIHeT
OJIelJ,eHeHMH, a 30Ha
STO pe3Y JIbT<.tT
'-lTO
1954,
l'MJIIOBvIH.
M
.'IvlTepaTypHbIX
Bb!~I1CJIeHMH
3.rreMeHTOB
TOJIbKO
aHaJII13a
HOPAM'-leCKOrO
CTapwero
He
aHTpOnOJIOrM<JeCKot'1
UHaJIv,THQeCKMX
06JIaCTI1
-
C
T-'{ e K CIH O B C K VI
(fIH
paMoH
np06JIeMbI
aHTpor.OJIOrM'-leCKOrO
CJIaBHHOBelJ,eHJ1H
OCHOBaHI1M
aHTpOnOJIOrM<IeCKMX
pa3pemeHV1e
OOCTUJlCe1iUlt B 06.'taCTtJ
oco6eHHoe
C1'3THCTI1'-leCKVlX
npo¢.
rrpoq:,.
KOJIbBepra
I1pVlrOTOBJIHIorCR
EBpone
mJIHXTbI.
OT,n;eJIbHbIX
TpJ-l rpyrrnbI.
Ohl.T! c:ła:nI30M
KOJIb6epra.
K.T!ac CI-Iq:,11K al..\lI il
TBOpqeCTBy
OCKClpa
OTHOllleHI1R
rrpomJIoro
;':\OKJIa,llbI
T
M.
T
M.
cpaBHeHMIO
O. KoJt'b6epWM
KOJIb6epra
ne'-larH,
TpYlJ,MJlaCb
B ,lIaJIbHef1WeM
Ha
Teppl1TOpl1aJIbHblX
He
K
BepOHTHOCTJ1
.ll: O 6 P O B O .T!b C K H
pa3AeJIVlJI
rpaq:,MM
H('
ero
MaTepJ1aJI
3aMeHMMO
rrepHOlJ,a,
TPYAOS
B
M M.
TBOpQeC'fBO
no
VI HeM3lJ,aH-
JIeKI.\MM
a TaK)Ke
rrpOM3BelJ,eHMe
AocToBepHocTM
COCTaBJIHJIH
O
KoppecnOHAeHI.\MM
KOJIb6epra,
STHO-
3a-
JleT,
xapaKTep
OTHOCHlI.\MXCH
KOJIb6epra
54
MOJI'-laHHeM.
I10,l\BOlJ,H
I.\eHHOCTM
C8R33HO
npMrOTOBJIeHbl
He
TO~HaH
COBepweHCTBa.
60raTbIM
BO BpeMeHa
11M MaTepJ1aJIOB,
npoM3BeAeHMe
T11,ra,
T. e,
J-I
Ó P O B o JI b C Kor
.ll: O
eAI1-
aBTopa,
Te<IeHMJ1
pa3MepbI
O.
KaK
npOM3Bep'eHMHX,
nOJIb-
OTcyTcTBMe
BCerlJ,a
B
a6COJIIOTHOrO
1826-18P6
STOM TO'-lKI1 3peHMH
vICTOpH'-leCKOrO
He
rpymly
Ha
rrolJ,-
AeHTeJJbHOCTI1
CO CTOpOHbI
C03lJ,aBaeMbIl1
CTpoeHHeM,
HaKonJIeHVlH
a
Ao6aBJIeHMH,
3'1'0'1' 'I'PYlJ"
6bJJIa
cOBpeMeHHoi1
HBJIHIOTCH:
TpaKTOBKI1
COlJ,e>p:&:IlT ~pe3BbI'-IaMHO
ncpVIOA
aBTopa
KOJIb6epra
KOI\UIVIJIHTJ-IBHbIe
KOJIh6epra
3peHH
3peHJ-IH
TOJIbKO
):\oK.T!alJ,OB COCTaBJIHJIM
e JI b 6 e i1 H, B KOTOpbIX
TpeTblO
C KOTOpoi1
ero
KOJIb6epry,
06lI.\eCT-
KOJIb6epry,
COBOKynHoi1
C TOqKH
MeTO:(J1'-leCKoi1
rapaHTMposaTb
q:,aKTOB
KaCaJOIl\l1xCH
O,.HOpOlJ,HblM
pa3BelJ,OK
xy,
HayqHOH
3THorpaq:,l1<leCKI1M
nOCBHlI.\eHHaH
rrorpemHOCTHMI1,
npOJ-l3BelJ,eHHe
Me)K
III M q:,
HO J1 Ha
rpynrry
TeXHVlI!"M pa60T
KpJ1T>1Ke C TO'IKll
BbIBalOTCfI
ero
TPYlJ,OM SToro
JIeTHei1
Ha TeMy
POM ,lIOJIrMe
KOJIb6epra
HelJ,OCTaTKI1,
I10JIbCKJ1M
npO~13BeAeHMI1
KpJ-lTM~eCKv\e
OTJIW-IaTbCFI
r.
ceCCHH,
rrpeHlIH
DJ-ICb MeJIO,iJ;MI1 MJIM TeKCTa.
MOrJIM
B Ml1pe
54 -
1954
HaY~HaH
STHorpaq:,MI1,
C
'I M H O B M '-l
•.,
BOi1 MeTO,L\OJIOnI~eCKot'1
BcerAa.
KOJIbOeprOlvl,
He
npeO.AteT u 3aoa'tu
'Ha
rrpMrJIH,lIeTbCH
OCHOBbIBi'lJICR
BTOpyIO
MaTepJ-laJIax.
KO.1'b6epza
JIy<:we
Tex1iu'I<:a u 1iay'l'Ha5l. 1~e1i1iOCTb 3anucu
OTpa)KeHMeM
3alJ,a~11 STHorpaq:,VII1
OTHOllleHl111
Dcero
HeKoTopble
TeqeHVIe
B J-IIOHe
fype
CJIy~aeM
KOJIb6epra.
Ha
lJ,0KJIUll'IHK
ony6JIHKOBaHHbIX
MI1. HaRoHeI.\
I-III.
orrpelJ,ej]HIOl.l\aH
HecOMHeHHO
f;033pe1iUlt
HbIX
(Podgórze),
'L
no,£l; Ha3B.
B03MO)KHOCTb
rrpJ1QeM
I'aJIOCb
Miscellanea
e K a
AaII
o6pa60TKe
IIoozopbe
I,
HOMeHKJIaTypa,
Ol\eHKa
K
paoOTLI.
OpraHJ-I30BaHHaH
EJIeHeH
H~
B
T.
6bma
KOJIb6epra
elJ,MHCTBeHHbIM
rOlJ,HTcH
T. I,
O KpJ-lTI1~eCKOM
KpI1TJ-ICIecKa?:
AOCTI1)KeHMe
ROM B
pa3HaH
B033peHl1M
yKa3bIBaeT,
(Podhale),
rrpOJ-l3BelJ,eHJ-IH,
CBJ-IlJ,eTeJIbCTBOBaJIa
tTDeHHoMy
lepm1
ra
M.
npoq:,.
rpacj:>y,
b fI K;
r.,
KOTOpbIX
Zachodnie),
(podole
3arJIaBI1F!X
nocToHHHOM
ero
1910
I,
J-I3
IIoozuJt'be
I-II,
B
~aCTI1
'l'PYA
•.
eT
p
I, 1906
T.
KOJIb6epra:
IIOOOJtUR
BbICTyrraIOlI.\aH
He
Ślqsk),
(Górny
(Tarnów-Rzeszów),
OTlJ,eJIbHDIe
Mor
p-
C K O M M 3.
3anao1iajt
CKOi1
e
XI.
OCTaJlbHbIe
IIOMop'be
łl
H. T
o6pa60TaJI
r.
III;
«MAAE»,
HbIM
1907
I,
CuJte3uR
Tap1iys-PJlCewYB
T. I,
K o IT
:!T1iozpacj)Uu
HJ-Il\KJ-I;
D.
M.
oópa60Ta.'1
HCCJIe-
EBponbI
nOCTeneHHO~1
OT AJIbn.
OH
�.'_
••••
0 __
•••••
_-_._-
• __
._.
~_"
__
._._.
__
l
npeOÓJlap;aJl
B HeOJlI1TH'-1eCKOMnepYIOp;e VI B COCTaBe paHHYlX YIHp;OeEponetf-
CKI1X MI1rp a I..\11
i1,
Cyp;H
no
pe3Y JlbTaTaM
v.paHI..\eB. )];JlR nepBo6bITHbIX
'leCKaH
cPopMaI..\I1H Jll1TOpaJlbHOrO
COCTaBJlReT y)Ke
I1CCJle,l:lOBaHl1tf ,l:IpeBHI1X I1HP;O-
repMaHI..\eB 3nOXl1 paHHero
BepORTHOCTI1 11 P;JlR p;peBHI1X 6aJlTOB
(npyccOB),
Tl1na,
}j{eJle3a,
xapaKTepHa
a no
T. H.
Bcei1
HOpP;l1-
B KOTOPOi1 liop,l:lMqeCKI1H 3JleMeli ~
60JlbUHmCTBO nonyJlRLil1M, a cpep;M3eMHOMOpCKI1H--
cBoei1: qI1CJleHHOCTH. 31'a
q)OpMaI..\MH COXpaliMJlaCb p;o HbIIie
BJ1J1, a Ha MaTepJ1Ke Ha liJ1}j{He-caKcolicKOH
BTOPOH
B CKaHp;I1Ha-
TeppMTOpJ1l1, B 3anap;liOH repMU-
HIm J1 B BOCToqliOH IlpycCJ1M.
IlepBo6bITlibIM
CBoHcTBeHHa
TMlIa, KOTopaH
'laeTCR TeM, 'ITO B HeiiI BTopoe
T. H.
Hop,l:lW-leCKaH cP0pMaI..\Y1a
OT cPopMaI..\MJ1 JlYlTOpaJlbHOro TMna OTJlJ1-
MeCTO no
qJ1CJleHHOCTYI3aHl1MaeT
HbIH ::lJleMeHT, a cpe,l:lYI3eMHoMopCKI1H TOJlbKO TpeTbe.
MaHI..\bI,
6aJlTbI
J1
l'pynnbI,
TO CJle~ye1'
CJlaBRHe
BXO,l:lRT B
riOJlaraTb,
JleHMIO JlI1TOpaJlbHbIH
Tl1n
COCTaB
'ITO 60Jlee
BBI1,!\y
rpynne.
JlanOHOYll\-
Toro,
'ITO
6JlJ13KI1H HeOJlMTJ1qeCKOMYHacenepBJ1qHO
3TO TaK BepORTHoe
3Ta
KOHTMHeH'I'a.rrLHoro HaCJlOel-HUI, Ha,!(BMHYBlllerOCH J13
aHTpOnOJl0rMqeCKaH
rrOJlbCKMX.7IMHrI3VlC'l'OB,
KOTopbIe nO!IaraIOT,
apxeOJlOrOB,
KyJlbTypbI
KOTopbIe
B033peHI1R1.'1
'{TO BbI,l:IeJleliJ1e CJlaBHH M3 6aJlTO-
I1JlJll1pO-BeHe,l:lCKI1M HaCJlOeHl1eM, a
TaK}j{e
C"1I1TClIOT,
'ITO B03liMKHOBeHI1e T. H. Jly:WVlI..\KOVi
IlpJ1HI1MaH BO BHI1MaHi1e, 'ITO 06JlaCTb
Tl1na
pa3p;eJIReT
OT yCTbH BI1CJIbI ,l:IOJII06eKcKoro
:>JIaBHH3MI1 -
T. H.
Hop,!()-JqeCKOH cP0Pll1aqMM KOHTM-
TeppJ1TOpMIO HOp,l:lW-IeCKOHcPopMaI..\l1J1 JIMTO-
paJIbHOrO TMna 11 ,l:IOXO,l:lI1T
,l:IOn06ep}j{bH
3aHHToH
BaJITI1HcKoro
MOpH Ha npOTH}j{eHMJI
3aJIMBa, Ha Teppl1TOpMI1 B ,!(OMCTOpl1"IeCKOH
Jly)-JG1I..\KOI<l
RYJIbTypOH, a
caMbIM
B nOCJIe,l:lCTBMI106J1TaeMOH
BepOHTHbTM HBJlHeTCH npe,!(nOJIO}j{eHl1e,
D 3TOH "IaCTM ,l:IMJllOBJ1aJIbHOrOHI130BbH cpe,!(HeM EBponbT
J1JIJll1pO-Belie,l:lCKOe IlJIl1
I-IaCJIOeHMe BbI3BaJlO
no
apxeOJlOrJ1'-ieCKJ1M
BbI;:reJleliMe
CJlaBHIi
H3
'ITO
11M
eH HO
KOHTJ1HeHTaJIbliOe
co06pa}j{eliHHM
11ITJ1l1pCKOe
6aJI1'O-CJIaBHliCE'0H
B .'IHHrB>1CTI1'IeCKOllI,H H3 ceBepO-HH,!\oeBponet1:cKoi1:
rpynnb!
OOll.\HOCTI1
B aHTpOnOJIO-
rH 'lec KOM OTHOllleHHH.
JIY'IIIlI1M
HH30BbH
Cpe1\Het'l
COCTaB 'lep en OB H3 'Iew.Clwro
CJlaBRHCKl1e
EBponbI
MHrpaI..\J111 BbIXO,!\HJlH 113
HBJIHeTCH UHTpOnOJlOrJ1'-1eCKI1ii:
ropo,!(1111I3 JIeBbI}1 rpa~eI..\,
rOCY,l:lapCTBa ,l:IYlHaC1'HHIIp)Ke:\IbICJI!1P;OB,
nepByI<l
B
KOTopOH
I..\epKOBb B "tJexYIl1,,l:IaTHpOBaHHbIX Ha VIII-XII
aHTpOnOJlOrI1'IeCKO';[Y
CTaporap,!\
HHJD "tlexJ1H. npOHCXOilHll.\eMY OT HJl.TIl1pCKOrOHaCeJleHI1H raJlblllTaI..\KOro
~,111HaXO,l:lKaMI1.OHI1 nOKU3aJlI1, L,TO KepaMI1Ka
800-950
He MMeeT liWlero
J;~6CKOtl: 11 nOMopCKoti.
o61l.\ero
t:oc1'aby
OliJ-[ He
,l:IpeBHeH CTOJlI1I..\bI
BOp3J1BOH
nOCTpOMJI
CTOJleTl1e. Ilo
OTJlHqaIOTCH OT npl13bIBHLIX
cBoeMy
ye3p;a
B r~aHCKO;VI BOeBO,l:lt:TBe.a COBceM '-Iy}j{AbI aBTOXTOHHO;V1Y
HaCeJle-
ne-
3'1'0'1' aHTponOJIOrJ1'IeCKvlH P~3YJlbTaT
l\IbICJII1,!\OB,KOTopaH
995 roi'lY,
B
'{eIlICKI1X ropOi'{111l.\nepr10,l:l-3.
C MeCTHOH a
npoI1CXO)l{,1\eHI1H rocYl1apCTBeHtWH
CKI1X nJIeM-eH. OKa3a'10CL,
HJ1J.oI
nOi\WpCKOro a
lie
TecHeHwe
pa3peWI1J1
Ilpe.llnoJlo}j{eHYle
BhIWJIH
nyTHX
A. A.
113 6aceHHa
OBToreHIloro
Il1axMaToBa,
BHCJlbl,
no
rocy-
J1HTerpaI..\vlJ1 qew-
pe3YJIbTaT
nOJla6CKOro
3'1'0 paHbwe
npei'{nOJIa-
npOJ1CXO}j{,l:IeHHH.
'ITO Ml1fpaI..\1111BOCTO'IHLIX C.TIaBHH
nOATBep}j{,!(aIOT, COXpaHI1BllIHeCH ,1\OHbIHe H?
I1X nepe,l:lBH)KeHI1H, pa36pocaliHbIe
}J;Y1qeCKOro3JleMeH'ra,
Bonpoc
,l:IJ1HaCTI1I1IIp}j{c-
nOI'Jloll.\eI-IHeM BepOHTHO XopBaTcKoro
'ITO '-ieWCKOe focy,!(apCTBO
raJlJ1 npOTI1BHI1KH TeOpvII1 ero
CBR3aH8. C no-
,1\OliblHe cnopHbIH
OpraHYI3aI..\1111qeUlcKoH
Jly)KI1I..\KOro HaC.JIOeliI1H, RaK
CBoeMy
Teppl1TOpl1H
npe06Jla,l:laHI1H
OHTP0110JIOrM'IeCK0!l1Y coc'raBy
Ma.10
HOpHJll1
,l:Ia)Ke COBceM He OTJll1qaI<lllIvfeCff OT HaCeJleHHH npI16aJITJ1HCKoi1: ,l:IJ1JIIOBl1aJlbEOH HH3MeHHOCTYI.BepOHTHo
yKpal1I-II..\eB, O'f
KOTOpbIX
no
B
HanpaBJIeHJ1IO .BOJlbIIiI1 11 YKpaHHbI
nOCJle,l:lCTBJ111OT,!(eJlMJIHCb IO)KlibIe
C nOJIOBI1HbI nepBoro
TOM. Ml1rpaI..\HIO
KpHBI1qeH
ynoMHliyTbIM
J1 HOBropO,l:lCKHX CJIaBHH,
BeJlI1KopYCCOB, <I>paHTI1111eK)];BOpHHK (1949)
BeKa H.:'l.
KOPOJiH 1'01'013 (350-370).
3Ta
TepPI1TOpHIO 3ana,l:llibIx
6aJI-
Ml1rpaI..\I1H no
BceH BepOHTHOCTVl060UlJla
TOB (npyccoB
11 HTBHrOB) 11 C 331Ia,l:lHoM )];BI1HbI, 3ana,!(HI1M py6e}j{oM
caMylO
60JIblllyro
nCTepe'leliHVIO
nepe,l:lBJ1HYJIaCb Ila
peKy
MJ1rpaI..\I1H BOCTOqHbIX CJlaBHH BblUlJla
OT cpe,l:lliero
C lOra
repo,l:lO-
npe,l:lKOB ceBepHblX
OTHOCI1TK KOHI..\y IV
U CqI1TFleT nOCJIep;CTBl1eM l106ep; repMaHapHxa,
łIbIX 6a,7ITOB (J1HTOBI..\eBVI JIaTbIUleH)
TO}j{e Ha3BnJll1
113 TeppI1TOpI1H,
'leM pa,l:lI1Ml1qJ1OCTaJIJ1Cb B 6acei1:He )];Henpa,
XOBbeB )];eCHbI Ha OKy. 3TI1 nJIeMeHa,
OCTaBUll1eCR Ha
ceBepHO"'I
6epery
K ceBepy
3MHrpaI..\I1R
a BRTHqM nepe,l:lBHHYJlI1Cb c Bep-
IIp!-Jl1Wfl1, 6I>IJII1 rrpeAKaMJ1
EeJlI1KopYCCbI
CJIaBHHaMI1,
pa,!(HMl1'!eH
l1pOH3Be,l:leliHoro
'ITO
6eJlOpyccOB
BOCTO'IHbIe CJIaBHlie
BbI-
a
3eMJlaX BOCTO'IHbTX CJIa-
COXpaHHJlH
JIMHfBHC1'l1'IeCKl1e
MeCTOnOJlO,KeHl1e .llpeBHI1X 06HTaJrl1!'.~
BJ1CJlbI H3BecTHo.
J1 BHTI1'1ei1: no
BceM
3ana,l:lHbI"'lH 6aJlTaMI1,
rrepe"Bl1raIOl1.j11llHICrr K lory.
pap;l1-
Ha BOCTOK,npH-
I..\el-lTpa, HBJlHIOll.\erOCH caMoM MHOrOJlIO,l:Ilioj:l
EHTVI'IeH 11 pa,l:lI1MI1"Iei1:B 6aceHRe
lIaTIlCKa
Jle)l<all.\eH
nepelllJlI1
HOp,l:lJ1QeCKOM
aHTpOnOJlOfl1'leCKOH TepPJ1TOpJ1eM Ha
CUH31l C nOJla6CKHMH
r,l:le
)];Bl1liOi1:. Iloc.ne,l:lIIHfl'
a TaK}j{e 11 11MpO,l:lCTBeHHbIe ,l:IperOBJ1"IH,
11 IO)KHbIX BeJII1KopYCCOB. Ilpep;nOJIo}j{eHJ1e,
He BepORTliO. CeBepHble
BOCTOq-
ceBepo-BocTOK,
Te"IeHI1:-l peKI1 BHC"1bI H H3 ITO,l:lJIHXJ111.
3TO 6blJlI1 nJleMelia
!I1l1qeH 11 BHTI1'IeH, KOTopbIe BepoRTHO no IlpI1nHTI!
BRR -
npe,l:lKll
CJlaBHHe
TbICRqeJIeTI1H ,l:IOH. 3., CJle,l:lY~
. IlO Bcet'1 BepOHTliOCTvl ell.\e 6aJITO-CJIaBHHCKMMHeBpaM,
UJJII1 H3 BOJIbIliCK01'0 ,l:IpeBHero
,!\OKa33TeJlbCTJ30M, '1'W
npJ15aJlTHHCKOro
\
_._
pHo,!(a. 3TOT aHTpOnO.TIOrH'IeCKl1M pe3)' JIbTaT nO,l:lTBep)K,l:Ieli apXeOJlOfH'IeCKJ1-
H&qaJII1 nepe,l:lBl1raTCH
cooTBeTcTByeT
pe3Y JlbT<lT HJIJll1pCKOrO BJlYlHHI1H.
HeHTaJlbHOrO
3noxe
CJlaBRH
COCe,l:lHel1
3JleMeHTa.
11HTepnpeTaqMH
CJlaBHliCKoH 061l.\HOCTI1 BbI3BaHO
061l.\MM
npe,l:lnOJlO}j{eHMe
npMBO,l:lJ1TK 3aK.TIIO'leHYIIO,"ITO aHTpOnOJlOrJ1"IeCKaH cBoe06pa3HOCTb
06JlaCTJ1 npe06Jla,l:lClHI1il JlanOHoa,l:lRoro
rep-
ceBepO-J1Hp;OeBponeHCKOH
liOP,l:IH'ICCKOJ>1
cPopMaI..\MI1 6bIJl
BceH ceBepO-MHp;oeBponeticKoti
pe3YJlb-raT
I
••••
969
,z;<lpCTBa ,D.J1HaCTI1M
CJlaBHJ1KOBJlqeiir, 3alWHLIJ1Jla npoI..\ecc
CJlaBRHaM
KOliTMHeliTaJlbliOrO
JolTex
···._
!
968
riO
•.
BepOHTHOCTH CJIe,!(cTBl1e
a B oco6eliROCTl1
ffTBRraMI1,
OlIO ÓbElO BepOflTHO KOCBeHHbIM nOCJle.c:CTBl1e~I
�---~------
---------
970
971
HaweCTBWl
BbeM
a
K
aBapOB,
ceBepy.
OCTaJlbHbIX
Rbl3BaJlO
KOTopoe
OTopBaJlO
JlaTblweiil:
Bb13BaJlO
6blTb
npyccoB
CP.
RBJlReTCR npe,n;nOJlO/KeHHe
BHHy.llI1Cb Ha BOCTO!{ paHbwe
pa3pyweHHoro
py6e)KI1.
npl1HTHble
Bcero
CJlaBRHcKylO
po,n;CTBeHHylO
OTTeCHI1JlO Ha
11 HTBRrOB.
HaWeCTBI1R
KOJlOHI13ai..\I1IO. A.
A.
HblX cnaBRH
KapnoM
J1 BXO,1J;I1JlI1
B COCTaB I1MI1
CP.
ceBepHble
6Jlaro-
nOBI1,n;I1MOMYnOOll.\pHBWl1e
C"lI1TaJlCR C B03MO)KHOCTblO,
rrOJlbCKI1M Jl!1HrBI1-
nOCJle,n;CTBJ1eMpa3rpOMa
3ana,n;-
rrO,lI"lVIHI1JII1IOjKHble
aHTbI
6bIJll1
nneMeHeM
BCOTO"lHO-CnaBRHCKl1e nneMeHa,
a
aJlaHOB,
B nOCJle,n;-
6b1JII1 aCCI1MI1JIHpOB3Hbr CBOI1MI1 CJlaBRHCKI1MI1 no,!!,n;aHHbIMI1, O"leHl"
nepoRTHo.
To
jKe caMoe
JKeHHe
Ha
3ana,n;,
no
KacaeTCR
WeCTBl1eM ABapOB,
B
VII
cep60B
BoC'i{e Ha
II OKOH"lan'JlbHOM
!'I Kl1eacKot'1
Cep60B.
BOJIblHCKI1X KypraHoB
HOBbie
TepvrrOpHI1
X-XII
BeKa
rocy,n;apCTBa
MopaBI1Vl.
KJlaA6vlD~ax
OT KaprraT
JI3 JIHQl1q,
BeKa,
rOcrrOACBa aJlaHCKVIX nJIeMeH:
11, nOA'-lI1HI1B
11 xopBaTOB.
CaMOHa,
rocy,n;apCTBO
XopBaTOB
CTOJll1qbl "leWCKJ1X xopBaTOB,
OKpal1He
JlereH,n;apHOM Xpo-
nOJlbCKHX
B 6Jll1311 POBHa
aHTOB, xopBaTOB
OT ceBepRH
CJIe.ZJ;yeT CTi\leTVITb, 'ITO 31'1>1'-lepenbl
11 cep60B
Ha
I1RCTOB, H3
H LleperrOB 113
rJHTpOrrOJlOrl1'-leCKot'( aCCI1MI1JIRI\I1K
:.l(,CBH;leTeJlbCTBOBiJ[r:.l npOKonHe~1.
noxopo-
cBII,n;eTe.JIbcByeT
JlVlHrBI1CTI1'ieCKaH
BepURTIIO
Ha IOJKHOti OKpa-
BOCTOKe no
JIyJKVI'IaH
CBOVIMaHTpOnOJlOrH'JeCKI1M
caCTaBOM CHJlbHO OT.JIVI"lalOTCHHe 'iOJlbKO OT aJlaHOB
31'0
x:aweCTBHIO
aBapOB,
npl16a '1T•••."CK•.IMI
pBaTOB, I1X Teppl11 JleXI1TCXl1'o1HCJIaB
~aCBI1.l1eTeJlbCTBOBaHO '-lepena'''11
I 3
•
HHaMI1, KaK 31'0
.
• l
'1
ropO,l\I1ll.\a
JIeBbIl1
f
JII1Wb HeOOJlbWaH
06JlćlCTb Ha
pa,n;eą
YqeJleJIa
IOJKHblX CKJlOHaX Cy Tle
K CI1JIe3MI1. K ceBeoy
OT KapnaT
r
'" TOB, npl1JIeralOIqarr
<
lOKa He y,n;aJlOCb pa3
'leCKHX c.JIe,n;OBJIeXI1TClw:iil:JKCrrallCl111 H
Y3HaTb aHTpOnoJIorl1_
.
.
a Hee YKa3blBaeT OAHa
XpaHI1BWeeCH 0603HaqaHl1e
nOJIRKUB Ha3Ba'
Ko ,n;oceJIe coHI1RMI1 nRX
JleH"3
HI1BWl1i\1l1CJIY JlI1ToBqeB yKpa
'
'" HHI1H, coxpaBocToKa
3
.. '
I1HqeB, Ma,n;bRpOB 11 MarOMeTaHCKI1X Hapo,n;oB
.
TO peJII1KT(,! IIepl10,'1a npe,l1llieCTBoBaBwer
•.
••
"
Y.
ero
nO;;J,~:jKeCTBY
rocy,n;ap-
EKI1. BCJIe,n;CT.Bl1eToro MOjKHOnO.lJaraTb, "lTO HeCOOTBeTCTB .
blX C.JI~BOM nOJIHOCTI1 npW'lI1CJIeHl1e pa TTI1MI1
e"
"
y IOIqee ,n;el1CrBHTeJlb_
""
'-l 11 11 BRTI1'łel1 B KvleBCKoti JI
HBJIReTCR OTrOJIOCKOM JIex"~CKOI1"
eTOnl1cl1 K JIJIXaM
" ,
3KCnaHCI1M KOTopaR
8TH nJIeMeHa
T JIep-CnJIaBI1HC
'
BepORTHO 3aXBaTI1JIa
.
.
KI1 nOJlaraeT
'ITO
KOHCTaHTMHOM BarpRHopo,n;HblM
AE<a.YfY~l
ynoMRHyTbre
I1MnepaTopOM
MHO}KeCTileHHoe 'II1CJlO no IIbCKOro
I
npOCTO-HanpOCTO
rpe'IeCKoe
•
.
nJleMeHHoro
Ha3BaHl1FI JIe
poe CBH.n;eTeJIbCTByeT ~ITO JIeXHTCJ'aa
~K
H,1J;3HHI1H,KOTO,
, n
~ CnaHCI1R
BOlliJJa B C
El1e C BOCTO"lIłO-CJlaBJIHCKI1MI1
OrrpI1KOCHOBećlBTOpOM.
nJIeMeHaMI1, nepe"lI1CJIeHHbIMH
aBrYCTeJ!.lwl1M
.IilcTopl1'-leCKaH rpaHI1'-1a,
OT,l\EJlHIO aR
YCTaHOBI1JIaCb II03JKe. OHa HB
po
ll.\
CJIaBJIHCKOro
CTenHoro
Ha
06pa30-
OKaJKeTCH aHTpOrrOJlOrVI'IeCKvlM CJle,n;OM
CJlaBHH,
OT HpaHCKVIX rrJleMeH.
no,n;KaprraTCKV:X vI nO,1J;~y,1J;e::::
3aXBa'leHa
XopBaTOB
I1X, B CBR311 C Ha-
cep60B
a
ryHHoB,
110JIbWI1, CI1Jle-
'-ly:lK,TJbIXaBTOXToHHOMy HaCeJIeHI1IO,
XII
pa3rpOMI1JlO
IIOJIbCKl1e
JI·f!.TCR pe3y.JIbTaTOM
HaCeJleHI1f1, Bbl3BaHEoro
VI PYCCKl1e
rrJIeMeHa,
nepe,n;BI1}KeEI1R Ha 3anaJ!.
Ha
~T=:CT~:l1y}K:;I1:Me 6b~.JIH 3aXBa'-lF.'HhI 11 0611TaTeJlH pY~ee~:B:~~ne~e:eHJIe:~:~
,u,H npa,
r,n;e CJIaBHHe jKl1JlI1 B 00
rl-,
CBH,n;eTeJIbCTB eT
ll.\eHHI1 C 'ł-'HEHaMI1, O "leM
11 BOUIJlO B COCTaB ~eXI1I1, 110JlbWH
OKpeCTHOCTet'r fopOAKa
I1He TeppVITOpl1VI ceBepHblX
Ha 3arraAe.
~aCTb
npI1Cue,lI)'.iHCHHOJ!.lK rocy,n;apcTBy
CeBepCKOI1: 3eM.nl1,
Ha
K ceBepy
BOWJlO B eOCTaB rocy,n;apCTBa
11:::PaAOMH 11 KOHCKI1X, Jle)i{ali~HX Ha ceBepHoti
6aTI111 (XopBaTI1I1),
KypraHoB
nepe,n;BH-
B03MQ)i{BO, "lTO sara,n;O"lHOe CXO,n;CTBOaHTpOnOJlOrIl"leCKO'-
COCTaB8. "lepenOB
HeHHoMy
MHeHl110 po,n;-
Ha Ba.JIKaHCKl1ti nOJlyocTpOB
Vl'rore ÓbIJlO pa3p,EneHO
PyCH.
ero
Ha Teppl1TOpl111 MaJloti
rocy,n;apCTBa
06pa30BaJla
rocy,!\apCTBO
BaHHoro
-
nepeABJ1BYJlaCb
MECTHblX CJlaBRH,
no
"laCTI1 ceBepO-BOCTO"lHoiil: ~eX1111 rocy,n;apCTBa
a Ha Teppl1TOpl111 JlYjKI1q
ceBepe
CJlaBRHCKI1X rrJIeMeH
11 06pa30BaHl1eM
3111111 npl1JleralOll.\eti
11 xopBaTOB,
BepORTHOCTI1 nOCJIe,n;CTBl1e HaWeCTBI1R
COnpOBOjK,n;aJlOCb no,n;"lHHeHl1eM
11 Cy,n;eToB, a TaKjKe
cep60B
BXO,lVIll.\V.XB COCTaB HX rOCYlWPCTBa. Hx
Bcei1
KOTopoe
TOPI1H ÓblJla
CTBa TIJ'f('TOB, C KOTOpbI:\:l CBfl3aHO 0603~a'-leHl1e
;LJ;BopHI1Ka, '-lTO
CTBeHHblX aHTaM nneMeH,
Ro06ll.\e
ero
BeJII1KI1M.
I1pe,n;nOJIO)KeHHe
ro
VI K MOplO, "lTO
,n;aJleKO rrpI1BJleK.JIH Te
Il1axMaToB
rOBopHJH1 BOCTO'-lHO'-C,laBHlICKvIMHape'-lHel.-I Ha 3
.
OTKJlOHeHI1H B 31'0
".
.
TO yKa30lBaJOT 3ara,1(0'-lHble
B
M HćllIpaBJleHl1H LleWCKoro 11 ropHO-J1YjKl1qKorO R3blKa
epOJITHO nOJIb3YJICb
aHapxet'r
nOCJle OBa
"
.
rOJlR,n;b
HenpaB,n;ono,n;06HbIM
pa,n;I1MI1'Ieti 11 BRTI1"leti, KOTOpblX BonpeKH
nOJlbCKI1MVI n.lIeMeHalllVI, 6bIJla
(TBHH
3ana,n;
aHTOB, 3aCeJlRH
C03,n;aJlI1 xa3apbl
CTaM C'HITaJl
¥.OTopble
110,n;Henpo-
Jl::lTblwaM
COBceM
aBapOB
rocy,!!apCTBa
TO, "lTO I1X TaK
YCJlOBI1R, KOTopble
'ITO Ml1rpaqI1H
CJlaBRH
;LJ;BopHI1Ka,"lTO pa,n;I1MI1"lH 11 BHTI1"lVI nepe,n;-
rl1nOTeTH"leCKOrO
BepORTHee
MOjKeT
11 JlI1ToEqeB
nepe,n;Bl1jKeHVIR
nepe,n;BvDKeHl1e
CTenHoro
aCCHlI-IHJlHQI1R anTOB
cep6bl
11 xopBaThl
~:H:~~:C~:~~~~~:::c:~;~O;~:::::~~::e~~:=
,
BYIOll.\ero BOCTOQHoti pace
H. ;LJ;eHI1Kepa. BOJIHa 6e)KeHqeB, IIO,n;HRTaR HaUleCTBl1eM aBa
e"
•
POB, co,n;epjKaJla TO}Ke 3TY npJ1MeCb J1 3aHeCJl<1
e He TOJlbKO Ha BO.JIbTHb, H.) J1 K CeBepy OT I1I1HCKHX 60JIOT
Ha
nOJlbCKo:iil: Teppl1TOp'
.
rrOCJIe
1111 HCHO 3apl1COBblBYlOTCJI aHTpOnOJlOfl1"leCKHe
~
,n;CTBI1JI IIOKopeHIJJł
Ma.'10no.~bcKoro
nJIeMeHI1
rocy,n;apCTBoM
I1RCT03.
"pe6bIBaHl1e
rOTOB ,n;OK<l3aEO aHTpOnOJlOrl1e:iil: Ha OCHoBaHVlH KpaHI'.OJlOrVI.€CKI1X MaTepJ1anoll.
OH!" nOK"3a nIl "1'0 B
6
•
n",
~
!IICJla blJla I1X nYTe
;10 n03,l1HepI1MCKOrO rrepl1o,n;a. fOTh! Ee IIOB.lJI1H.'111
Ha COCTaB n~)J~~:o~eHHrr
CeJleHI1R 3aMeTHblM 06pa30M'. 31'0 6blJII1 BepoHTHO Jll1Wb rapHI130Hbl
QHBaIOI1..\V1enYTH C006ll.\eHI1H, a pe KOJIOHVlCTbI.
BOCTOKa, HO
O ,!laJleKO no,n;m1HYTot'1
II a.,aHCKHe
::~:~:PI1::~:;;cO:C:~::~~:
06C~OHTeJlbHOe
:oro
113YQeHHe B aHTpOnOJIOrl1'IeCKOM
HdCeJIeHI1J'l 11 OCBell.\ełfHe
ero
npOUIJIoro
nOKa
:0~3::=
OTHOWeHl111 COBpeMeHel.l\e
He
MHOrO'II1CJIeH-
blMI1, HO TO'-lHbIMrI pe3y.JIbTaT<LVlH aH:·l.JlHTJI'-leCKI1X I1cc"'IeijOBaHI1ii1:KpaHI1Q..JIOrl1"leCKIlX :\1aTepHaJIOB
n03BO.1Ji1eT yJKe
HblHe
pa300paTbCH
B
I'!poQecce
�972
973
,
aHT
~1:~;~~JJ,;:e
3nOXl1
ono TIOrH'lcCKoro
CO~Hel;I'HO'
M.11aJlWero
MOwHoe
'{TO
COCTaBa
HbfHeUlHee
na.11eOJlHTa;
B
CpeAl13eMHOMopCKoe
HIO
a
MeHOHllHoro
H.11Jll1po-BeHellcKoe,
cPaKTop
BO.11ee II03J1HRR
CJIeJlbI
rI1'leCKaQ
COl~peMeHHoro
" HT
KapTa
OnO.11OrM'leCKM
~i.l rrO"lVlCJleHHble
,
Ha6e!'11
B
OHO aCCll~:.lIl1
nOC.11ellHet1
Ha
nOJl-
ero
nepeJlOMe
YKa3aTeJlH
H3 Hi1.C~:::~~
O,[lHaKO
=I
,<-,a3e T
6POH3'
3I10XI1
RCHO 3apl1COBaHO
K
,j
6accet1He
PeWHa
KaK
,
v
v
H<JCCJIeHHH, Ha CJIaBRHCKOM 'IepVlTOpfl
JIVlill'b
repMaHCKl1e
llPy,Kl1Hbl,
CTenHbIX
06e3I1e'{I1BalOll~I1e
e IIOB TII1J'1J1l1Ha
H...
lCo'{eBHl1KOB
3THorpacPl1'leCKot1
nYTI1
Teppl1TOpl1H.
l'yT
'
py
2.
OJlHaKo
nOJlOrlll'-IecKot1
L\aMI'I,
npl1MeCb
IIa.TIeOa3HaTCKoro
COCTeJBHOi/1,PI1HCiU1X
CIIaCIOII.\I1MlIIC!1
TI1I1a, xapaKTepHCTH'{ee:Kol1
IIJleMeH,
OT HaweCTBl1i:l
BepoRTHo
CTei1HbIX
ABTOp
Cl1eTer,IOM.
a)
HblX
E'}KeH-
HOMa,,\OB.
HaCTt'RWaR
CTaTbR
4.
JlJ1TepaTYPbl
1
I1p06.11eMa
,
.
Baro"'eMCR
""'"
nOCJIeJlHHX
3aTeM
TbICR''I
'lOCJre
I1poeKT
2
HAPO,n:HbIX
Ej
BaHI1R
11.1111
aHa.11113a, Ha
B03l\IQ,KHOCTL
ABTOp
MeTO,[lbl,
HblX
RCHOt1· o5pa60l'Kl1
nec eH
yHI1'ITO<KeHI1,I
MacillTa5e.
I-1aMrpaHHble
•
.
B
BO
M
~eCHTKH
neCHH,
orpOMH OM
eMy
Ha
BOI1:Hbl
3Ha,{HTeJlbHot1
B
III10HepaMH
B apJlIaB
-
MeJIO.!\I1I1.
v
B
e
3T0t1
KaMIIaHI1H
6 0.'1billOM
H a3BaHl1fl
MeCTHOCTeJ1
H
-
.,....
B. rYCTBe,[lTa)
OCHOBaHHbIX
HbIMI1
Y3KOM
CMbICJle
HapoAHbIX
TO,{Hee
Me.11O-
OH 6YAeT
11 '{allje
Ha
BceI'O
6)
He3aBI1CI1MO
.
nOMO~
K-
cT·naO=:eT~e
3aKOH'leHHoi1
rOCR),
OT
JIa,11a, Ha
CHMBO.'10B,
t!OTaM(1)
MHorMe
OT,[IaJleHHbIMM
MeTO,[l
<fTO YKa3aTe.11b
(O,[lI1HaKOBO
OHI1
KpOMe
Toro
MY3blKaJlbHOrO
IIOJlb30BaTbCfl
11 ,[I) ,n;O.11:lKeH6bITb
TaK~IMJ1,
no
Mepe
BOIlpoca
MeTo,[lOB.
MeTO,[lOB
I1CK.11IO'łeHl1eM
COCTaB.11eHllR
110.11:lKeH6bITb:
rrpI'!rO,[lHblt'1
,[IJIR
nOCTpoeHbl),
B)
C50pHI1Ka
31'01' yKa3aTe.11b,
(a
Me.110,[lI1(1
aCCOljI1aI.\Hr\'J.
YKa3aTeJlR
Me-
a) '{I1CTO JleKCI1BCRKI1X
Me.11O,[lI1i1,
npl1rO,[lHbIM
,[IJI}I
(YBe.11II"IJ1BalOwe1') ,[IO.11:lKeH6bITb
B CJly'lae
MO:lKHO
B03MO)j{HOCTI1
YCJlOMeTOJla
OT.11I1'łaIOTCl'I C.11O<K-
OT My3blKa.11HbIX
0603Ha'łe11R
3aTeM
COCTaBJleliI1;i
BnO.11He OTBe"laIOT
(3a
MeTO,[lbI
KOTopble
I1J1H
,[IOcTyn-
cKopee
rO,[lRTCR ,II.11RKaTa.110rI13I1pOBaHI1R
MOJlb.
KOTOPOM
60JlLilloro.
nOMOIljH
B
Kapa3-
nO,[l.11I1HHOro perI1CTpl1pO-
He
K0.11JleKl.j111I M ,!I.11HHe3aIWH'{eHHoro
,[Ia<Ke o'{eHb
KacaeTCR
cywecTBylOwHX
B 06weM
c06cTBeHHbli1
YHI1BepCa.11bHbIM
l:OCTaB.11eH IIPI1
IlI1fl
He
CI1M-
TOJlKO-
,[IOcTyIlHa,
3aK.11lO'leHbl
OnI1CaHI110
.11eKCJ1'łeCKot1 CI1CTeMbl
.11aAe ,[IYf.' -
npe,[lJraraeT
y:lKe
MeTOJIbl
CI1MBO.11a 6e3
6bl.11a eMy
KOTOpble
TPY,[lOB
rrO,[lp06HOMy
3TM
,{MCTO
OT,[IeJIb-
11.1111HenoCpe,[lCTBeHHo
Me.11O,[lI1I1, '{eM
0630p
C'{I1TaeT:
Me.11O,[lI1t1 11 xapaKTepl13yeT
KOTopaR
ynoMRHyTblx
,[laIOT
60.11ee
OH
o'{epe,[lHOCTI1
.110Ka.11l13aQHR Ka<K,[IOrO
nocpe,[lCTBeHHo
.11MTepaTypbI,
tlacTb
TPy,[lbl
K
CHCTeMbI
OCHOBaHlIIlIl.
11.1111
OIlMcaHMRJVm,
CHMBO,na;V1MI1.TII1 '{epe3<fyp
ABTOp
'łeCKHM,
M
VI
TPY,[lbl,
JIO,[II1i1, I1CXO,[lR 113 OCHOBaHI1fl,
nepeIlllcbIBalOTcfI
MaTepHa:le
yKa3aTe.11l1, IIOp,aIOJI.\I1e Ha'I:.nbHTbl:
r"
cPaMI1.11HI1 HCIIOJIHHTe.,eI1,
.
MO-
I1CXO,[lR 113 aHa.110rl111 C aJlcPaBI1THot1
MeXaHI1'IeCKOM
YKa3aTeJlR.
C.
4.
OJlbUIe,
MaTePHa.11O~ B
B
'leM
KOJl.11eKI.\I1M npHHQI1I1
(CI1CTeMaTI13aljl1l1)
,[IecPI1HHI.\HI1
He
~eCRT
KO.11.11eKljHI1, rrpI1CTYillI1-
rrOCTeneHHO
3TOM
ljI1.11HHKM
B
npoH3BeJleHI1t1.
nOJ-lflTl1e,
Bcei1
OCHOBaHI1H
rrepeXO,[lI1T
BI1RM
B nepl10",
.11eHTaX -
;WMCTBHt1 K C06I1paHI11O
apXlIlBe
KaK
rrpaKTH'leH,
KaTa.110rl1311pOBaHMR
I1CTO'IHI1Kax.
APyrl1e
aBTop
yBe.11W{I1-
A>OHorpacPl1'leCKI1X
'<-'
Ha
11.1111
MarHeTOcPOHH'IeCKI1X
Bpe:\lJ'1
•
pa3Hble
BaHI1R;
0630P
Me.11O,[lI1i1 RB.11ReTCR B HaCTO-n
MHcTpyMeHTaJlbHbIX
TblCfl<f
3.
11 Bce
O<KHOi1, TaK
HeOT.11
CHa'Ia.11a
OpraHI130EaHEmI
ljeHTpa.'IbHoM
[elIOT Opl-leHTl1pOBaTbCfl
eTa
HapO,[l HbIX
oeo 6 eHHO
CTpaHax
ll.11aCTI1HKaX
HapO,11HbIX
,,'
C06eCKI1MI1
CBe.ueHI1I1
,[IeCRTI1.11eTI1t1 HaHrpaHO,
Ha
3J1060JlHeBHOCTb
MeTOJla,
50JIee
06'beMe,
J'lB.11RflCb onopoi1
YKa3aTeJlJ'l
COCTaB.11eHI1R 11.1111OTbICKaHI1R
33lvIeTKaMH
Ha,[l.11e:lKalljero
O6
v
3arJI1CaHHb1X
BO MHorHX
1.
'{aCTet1:
.11eKCI1'{eCKoro
Cpe,[lCTBa,
CI1MBO.11a, 6) TO'łHaR
OUI1CblBaeT
np06.11eMbl
PYKOBO,[lRCb
MeTO,[la.
~I1.11I1nOC.11e OKOHLJaHI1R BceHHblX
"OKOM
cJlellyIOwI1X
C YwH OCTb
HOBoro
MaTepMa.ne
rp"ee ""'" BpeMR
;pax
COCTOI1T 1I3
BOIlpoca,..
CBoeM
C CI1CTeMaTI13aI.\l1et1
TeM
J11'1
MeCTe
Me.11O,l\I1I1 B KapTO-
B
.11eICCI1'leCKOM (c,nOBapHot1)
EO.11a,
K.11aCCI1cPMKaI.\lIl1
OIlI1CblBaeMoro
no
aHaJll13l1pyeT
3.11eMeHTOB Ka)Kf[OrO
HbIe
JIEKCJ1QECKOrO
YKA3ATEJIH
ME JIO,IJ;J1
lII:
3,[1ecb
o5wero
I1MeeTCR
TO B KaKOM
rrOHRTl11O «.11eKCI1LJeCKoro» YKa3aTe.11R.
I1pH3HaKaMl-I
CalOWI1ecR
PMrEP
IIPOBJIEMA
nO,[lC06Horo
Toro
II03TOMY
MY3bIKaJIbHbIt1,
TeKCTa,
a eC.1111,[la,
OrpaHl1'leHHbIe
KacaeTCR
6Y,[leT
YC.11OBHblt1, e,lJ;I1Hbli1 ,[I}!fl
3.
A,ll;AM
,ll;eJlO
',mCTO
OT
11.1111
HO;V1epa KapTO'łKI1
Ka'leC'rBe
crrpaBo,{HHK
MeJlO,[lI1fl,
KpOMe
11 Ha060pOT.
MOTI1BOB,
He3aBI1CI1MO
cnOC06bI,
HMLJerO
TeKCTbl
_
6aHTPO-
IIpl1HeCeHHaR
B
naMRTI1.
eOOTBeTCTBOBaTb
pa3Hble
HaM
TOMOB. J1MeeTca
I1HCTpYMeHTa.11bHbIX);
Me.11O,[lI1'leCKMx
11 CTpaHI1L(:>I
I1MelOwel'O
,l\11t1. TaKOM
-
v
e 'Kel1 JlO
v
XOlll1T
C.11OBa, He
'{aCTO
113BeCTHaR
yCJIyry
HeHa,[le<KHOi1,
Kpa-
e
HaCeJl
TOMa
(HIIp.
onpe,l\e.'U1Tb,
.(],a:lKe MeXaHI1'leCKl1e
OKa3aTb
C006ll(eHl1 R.
COCTaB
6
,ll;o ee BOCTO,{HbIX
C06paHI1I1
KO.11JleKljI1t1 BO r.11aBe C e06pa-
B HeCKO.11bKHX ,[IeCRrKax
TeKCTa
;j'Ka3aTeJlb
6blCTpO
(C YKa3aHI1eM
JI
paHHeVlCTOpI1'łeCKI1M
TaK<Ke
B ,[IaHHOM
aHTpOnOJIO11 aeTCq
;:J;.11flGO.11eepaHHI1X
CO,[lep:lKall(eMCR
O,[lHOt1 Me.11O,[lHH OTHOCHTCfl
'i'eKe).
,
Hyaulbl
Me.11O,[lHt1 5e3
n03Bo.~RIOWHt1
OCTaBMBwaR
3TO JloKa3bIBaeT
6Y,[ly-r
K0.11b6epra,
MHoro
Hy<KeH
KOHTI1HeHoe-
BbIAC.112HI1R C.11aBRH.113 6a.11TO-Tc::B::::~:
repMaHI.\eB,
O,
BHeM
o"'e
MO:lKeT TO'J.Hee ceBepO-I1.11.11l1pCKOe HaC.11
3aCBI1J1eTe.11bCTBOBaTb
a3HaTCKI1X
nOJlbcKot1
HaCe.11eHI1J'1.He
vr '3TO' ~IB.11RaTCH BPpOHTHO CJleJlCTBI1eM Toro, '{TO
MaTepI1a.11OJ • .
,.
KCl OTHOCBTe.11bHO
ocC';.\"oro
repMaHCKoro
HaCeJleHI1R
a TO.11b
'
a
p
'·1110JlOrl1'{eCKVlM
·'llecb
He 6bIJlO
H~R
3noxe
EEpOIlbl
3KCIIaHCI1H
.
COXpaHI1BWl1eCR
B
a
3.11eMeHTa.
cpeAHet1
a 6bITb
~{T1e, IIO Bcet1 BepoRTHoCTH
OOWHOCTI1
HeOJlHTH'J.eCKOH
HaC.11OeHl1e,
H HHcPKTIbTpaI.\
ePH;)V
'łaCTI1
11 :lKe,lIe3a,
B ceB
'v 1
"'aJlbHOe
eBponeiiIcKoro
HaCe.11e~He BblBOJlI1TCR
ynoTpe5J1e-
.11erKO
npOCTblM
3aMeHl1Tb
11 y,[l06HbIM.
�rJIaBHble
llyHKTOM
npHHL\HnLI
npll
Ha'-laJIbHOrO
epparMeHTa
MHQl1nl1TLI
CBOAI1M K
KamAbIW
TOM
3ByKI1
BHHMallHR
«rOJIOBOK»
pa3JIW-i1''-R
3<lBl1CeTb
OT BeJII1'-1l1Hbl
VI MomeT
paBHJłTbCn
Ka:lKAOrO
HOTHoro
pacrrpeAeJIJłTb
cTByeMcR
npl1HL\l1rroM:
KI1M, KaK
Ha
BTOpOM
Cg
BOHa'-laJIbHOe
BaHa
Cg e
f
«C»)
MeCTe,
onpe,;J,eJIJłTb
I1HAeKC
TaK
TaKHM
TOHKY.
(no
HO
pI1TMl1'-1eCKOM
-
Opl1rl1HaJL
COM, C0.llepmaIQI1M
H JJerKO
npe,D,JIaraeT
Itpl1HL\lwe
no
TbICJł'-ly
Eoio
-
:myK
d e",
3ByKa
"c g C
d e",
KaQl1fl»,
de
s"
3a
TO'iHbTe
pHTM.
;) 1 23
Cl1MBO,lIbT:
«5123»,
IIpl1
no
(l1JIl1
)Ke
HOTHble,
',512-3»
HOTHoro
I
CJIOBeCHOro
KaTaJIOrOM
e -
3
11T. .ll.
6yKBeHHhle
HJIl1
6bTTb
aBTOp
TOM
:lKe
OT6pOCl1M
nOKa
Cl1MBOJIbl:
(Qw:jmy
nep-
I
I
HaW,D,eM '-Ipe3BbI'IaiiHO
6Y.ller
- =b):
Ka>KiJ,OM Cl1MBO,Tle AOJl/KHa
cpa3Y
l1HAeK-
'-II1CTO yCJIOB-
H01'Hble
5 1 2 2 11 5
Hee)
,110-
OTbICKaTb.
Ha
O,!IHaKOBO (1) «5123»
Me/K.llY
I
TeKCTU
-
ee
H
MTdK
Mbl
a
'-ITO MO:lKHO 6blCTpO
ynpOIQeHHblX
2,
ł
KOHe'ł-
B03MmKHOCTb
rrpl1MeHeHl1e
noc"'le
(+=#,
CI1MBOJIa
CI1CTeMe KapTOTeKH,
3'1'01' CHMBOJl 5123
Cl1CTe7l1e KupTOTeKH
HOMepoM
t
fis,
CO'łeTaTh
.llaeT
BbICOTY.
0603Ha'łl1M
l-
nep-
Heo6xo.!II1MOCTI1
MeJIO,!Il1l1 11 6blCTPO
d-
C
'-leM
B rrO.llJIl1HHOW -
C 'l'aKHM
11 YKa33TeJIR
1,
HacTynl1T
ql1eppaMl1
MeJIOlIHW, AOKa3aJIa,
QHeppoiil
paB-
YKa3bIBaTb
Ha'-laJIa
C006pa:lKeEI1RM
MO:lKHO rrponycTHTb).
«5123",
YKa3uTb
«C»
l
npo-
rrpe.llJIaraeT
rrOCJIe
CTpaHI1L\Y
11 OTHOCI1TeJIbHyIO
,
B Ha'-la"le
HI13KI1M,
HeT
ABTop
CI1MBOJIOB, rrpl1TOM
"C g C
B l1H,D,eKCe no
KapTe
(Hnp.
3H8.KH
'-leMy
npl1BeAeHHblW
Tpe6ye:.IOW
KOJIJIeKQl1M
QHepPOBblX
0603Ha'łl1M
.'lerKO
:la
HapoAHblX
C!'
60JIee
nOTpe6HOCTI1
Hp0l11BeAeHHaa
TeXHH'-IeCKI1M
xpOMaTH'-IeCKl1e
"C g C
IIp06a,
nepe,D,
l 2 4.
TO.'lhKO
TaM,
nO,D,aHa «cneL\l1epT1"TO'-lHble»
KOHe'-lHO
YKa3aHa
l\T1eppOBbIP
I\W:>KHO ell(e
6l16Jll10rpaepl1
J
HOMep
TO,
3JIeMeHTOB
aBTOp
Ha
'ITO
CO
1
I
K'.IpTbI
.
B
!l
l1CKO
OH no.naraeT,
AaeT
llpl1MeHeHI1f1
~
CHCTeMe
l1MeeTCH
npl1MeHReMbIMl1
np06JIeMbI
HBJIJłeTCa
l\06aBO'-lHbl~
Ha3Ha'-leHl1R,
o
MOl1 Me.'lO,D,l1H B COOTBeTCTBYIOIQei\
.llJIaraeMOI1
crrOC06aMl1,
OrIl1CblBCleT
B03MO:lKHOCTb
pe
pa3peWeHl1e
HBJIJłlOI.l..\l1MCJł Hap01IHbIMI1.
-
rrOMeIQaa
lIa
Hl1e
YKa3aTeJIb,
cneQl1aJIbHO
Ha
FenocpeAcTBeHHoro
C g e, HacTynaeT
C g f a nOCJl(:!
-COCTOI1T B TOM, '-ITO OHa OCHO-
npl1BeAeHl1eM
VI
COCTaBI1Tb CHMBOJI JlJliI
)J;JIR «paCTYIQl1X»
IlbIX.
C
TOM
KJIlO'-IeHT1e
6YAe,::'
nOCJIe
nOJIYTOHOB).
3aru1cH
l-la
Cl1MBOJIC»
(Rnp.
,1ax,
BblweYKa3aHHoe
<'lBT
opy
MeTO.llOB 11, KaK
rrOMOIQy.
DOJIee ,D,aJIbHI1X. CJIeAOBaTeJIbHO
HeT
OTAeJlbHbIX
CI1MBOJIOB pyKOBO,D,-
KBI1HTbI:
HeCMOTpJł
06paIQaR
BbICO-
nOCJIe
MeJlOAl1l1,
He
JII1HI1I1 n03BOJIalOT
3ByK
l
cnpaBKa
KapTOTeKe).
OH
60JIee
HR1KHew
'!ecKaR
TOJIbKO
nprt
3arrl1CbIBaeM
BbIcTynaeT
CI1CTeMbl
K,'łTaJIOrOM,
'-IT06bl
COCTaBJIReTCR
npl1'-1eM
6JIaro,D,apJł
O.llHOBpeMeHHO
YKa3aHl1e
OTbICK3Tb
CMbICJI
KOJIH'-IeC'rBy
C TeMaTI1'łeCKl1;>'1
HarreBa.
CI1MBOJI,
0603Ha'-laeT
CTpYKType,
ROJIbHO ,ll,JII1HHb1l1 epparMeHT
KOTOpOM
3ByK
JKf:: 06pa30M,
rJIaBHbIW
«HOTHOM
rI
IIocJIeAYIOIQl1e
TOJIbKO
nOCJIe,D,oBaTeJIbHOCTI1
11 Ha
6yKBa
B
975
3ByKy.
HymHa
"C».
3anl1CbIO,
BepTl1KaJIbHbIe
HI13Kl1M
TaK,
He
3BYK3
HOTHOM 6yMare
paCCTOJłHl1eM
Ha - M;lTepBaJIbHOi1
paCCTOJłHl1e
B
60JIee
Ha'-laTa
11T. A
Ha
CTpaHI1QbI
11T. A. (lloA'-IepKHYTaJł
Cg e e -
3ByKOB
HHQl1nI1Ta).
Ha'-laJIbHoMy
(3arrI1CLIBaeM
O,:J,I1H HOTHbIM
HOTbl.
CO
MY3hIKaJIbHOM
pl1TMe
HOTaM.
Bcet1
HOMepHo
B
KOJIJIeKQI1I1, ;tpIR
CTaHa
Ha3blBaeMoro
06IQeMY
TpaHCnOHl1pOBKa
KCJII1'-1CCTBO
5-9
rr0nepeK
MeJIOAI1I1, KOTopaa
c2);
Ha'łl1HaeTCa
ODblKHOBeHHOM
Ha
(TaK
K
CJIOBaX. MCXOAHblM
Me.TJOAI1'-1eCKI1MnpOepl1.'Il>
MeJIOAI111 TpaHCnOHl1pyeTCR
MeJIOAI1R
'-IeTBepTHbIX).
BeAeHHble
MeJIOAI1H
«C» (TO'-lHee
KorAa
RBJIReTCR
3HaMeHaTeJIlO,
epparMeHT
OTMe'-laIOTCa
nOKa
KamAot1:
CO 3ByKa
CJJY'-lae,
B HeCKOJIbKHX
1111YK83aTeJIR
OAHOMy
Ha'-laJIbHblW
Ha'-lI1HaJICR
B
MOJRHO 06'hRCHHTL
npl1rOTOBJIeH
,
aHaJlOrl1H
npe>KHl1X
MeTO-
pa3Hl1TCR
60JIee
BblrO.llbl,
MeTOAa
OT
113BeCTHblX
npaKTI1'IeCKl1M.
3a-
B
KOTopble,
KaTaJlOr-l1HAeKC
ero
B
KpOMe
11 06paIQaeT
1'aK:lKe
K
CBoero
BHl1Ma-
MeJIO;tIl1aM,
He.
�977
English
summaries
JOZEF GAJEK
OSKAR KOLBERG
(22 II 1814 -
3 VI 1890)
In the years 1814-1830 in a professor's house at Warsaw, where Frederic Chopin the Polish genius of music grew up, developed under the
influence of his charm the greatest Polish ethnographer
of the 19th century - Oskar Kolberg.
Kolberg equally was preparing himself for the career of a composer.
He was the pupil of Vetter, Elsner and Dobrzyński and like Moniuszko he
studied in Berlin under Gierschner and Rungenhagen. He returned to Poland in 1836 and began, gathering folk-songs, the first collection of which
appeared in 1842 and the second in 1857 under the title: Pieśni ludu pol··
skiego (Polish Folk-songs). Kolberg's frequent expeditions into, first into the
region of Warsaw and then into almost all Polish regions, developed during
50 years into systematic field-work during which he recorded ethnographic
data. And thus, from a composer and musician Kolberg changed into a prominent Ethnographer. Out of the original tendency of noting folk-songs
developed abundant records existing up to now in the famous "Kolberg
papers", including not only tunes but also general data concerning countryfolk and its culturs.
Thanks to his unusual qualities of mind and character Kolberg was
able to become an ethnographer conscious of scientific objectives. A keen
observer, systematic and scrupulous in work, Kolberg was not only the
example of fieldworker but also a brilliant investigator, conscious of the
tasks and aims of ethnography. At the same time Kolberg was also the
publisher of his own works. More than thirty volumes of his "Lud. Jego
zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy,
pieśni, muzyka i tańce" (Folk, its customs, life, language, legends, proverbs,
ct'remonies, magic, amusements, songs, music and dances) were published
owing to Kolberg's generosity. It was one of the first ethnographical monographs written not only on a Polish but world scale. This work was described, by Jan Kar ł o w i c z, the editor of "Wisła", as "pure gold" in
ethnography'.
1 J.
Kar lo w i c z, Oska1' Kolberg,
"Wisła",
vol. III, Warsaw
1889, p. 468-473.
Compare
also: I. K o p e r n i c k i, The Death oj O. Kolberg,
"Wisła"
IV, Warsaw
H:90, p. 509-513; L K o p e l' n i c k i, Preface
of the Publisher
in Kolberg's
Work,
The whole of Kolberg's published heritage consists of 39 volumes which
can te divided according to te character of publication into the following
parts:
A. Serial publications including 24 series, i. e. 24 volumes. They are composed of various parts differing in content and mode of publication.
1. Series I Pieśni l'ldu polskiego (Polish Folk-songs), 1857.
2. Series from II-XI
(1865-1877), that is: Sandomierskie
(II), Kujawy
(III-IV),
Krakowskie
(V-VIII), W. Ks. Poznańskie (IX-XI, parts 1, 2, 3).
These series have two titles, one of a more general character "Materiały
do etnografii Słowian" (Materials for the Ethnography of Slavs) and a second one, a more detailed and generally known as "Lud" (Folk, its customs,
life etc.).
3. The series from XII-XXIV
(1879-1890), including W. Ks. Poznańskie
(XII-XY)
Lubelskie
(XVI-XVII),
Kieleckie
(XVIII-XIX),
Radomskie
(XX-XXI), Łęczyckie (XXII), Kaliskie (XXIII-XXIV)
- they form a whole
under the title "Lud. Jego zwyczaje ... " (Folk, itscustoms,
life etc.).
B. A separate whole is contained in the volumes, to which the author
gave as head-title the name of a region and as subtitle Obraz etnograficzny
(Ethnographical
Pictme).
To this part belong:
Mazowsze,
vol.
I-Y,
1885-1890;
Chelmskie,
I-II,
1890-1891 (finished by L Kopernicki);
Pokucie,
I-IV, 1882-1889;
C. Works elaborated
and published by I. Kopernicki from Kolberg's
posthumous papers:
Przemyskie,
vol. l, 1891, elaborated by L Kopernicki;
J. Tretiak;
Wolyń,
I, 1907,
S. Udziela "MAAE" VIII;
Sląsk Górny,
I, 1906,
S. Udziela, "MAAE", XI.
Tarnów-Rzeszów,,,
l, 1910,
D. Unpublished papers:
Pomorze, vol. l-II,
Podhale, vol. I, Podgórze, vol. I, Podole Zachodnie,
vol. I, Miscellanea,
vol. I-III.
The indicated differences of titles in the separate parts of the whole
work reflect unquestionably
a constant evolution of Kolberg's ideas concerning the tasks of ethnography.
At the same time they were the
expression of the author's critical relation to his own work.
The Kolberg Conference organized in June 1954 at Jelenia Góra by the
Polish Ethnograpiucal
Society gave occasion to a discussion of Kolberg's
Przemyskie,
Cracow
1891, p. V-XX;
L K o p e l' n I c ki, O. Kolberg,
a copy from
,.Nowa Reforma",
Cracow 1389, p. ~1; S. L a m, O. Kolberg,
Biblioteka
Macierz.y
Polskiej
nr 87, Lwów
1914, p. 77. Compare
also: J. B Y s t l' o ń, Wstęp
do I,udo.
znawstwa
polskiego,
Lwów 1926, p. 85-87; Adam F i s c h e r, Etnografia
slowlanska.
Polacy,
Lwów-Warszawa
ln34, p. 1;)2-,133; A. K u t r z e b i a n k a, ROZWÓj
etno·
(lrajll
62
l etnologii
"Lud",
w polsce,
t. XLTI
PAU,
Cracow
1938, p. 13-14.
�978
979
whole wOi·k. His work, created during 54 years, could not have a uniform
structure and its size and character could not guarantee a somewhat absolute perfection. Kolberg's work contains however a very rich factographic
material from the years 1836-1886, i. e. from the period of the author's
field-work
and a collection of material concerning the culture of Polish
country-people
as well as townsmen and small gentry.
From this point of view Kolberg's work is unique and irreplaceable and
1'.0 serious student
of this period can omit him.
In summing up the results of the Conference professor Kazimierz D ob l' a wol s k i gave a judgement
of individual reports. He divided them
into three groups according to the subject matter discussed. In the first
place, the report of professor Julian K l' z Yż a n o w s k i entitled O. KoLberg and his .achievements
in the domain of folk Literature gave an analysis
of the contents and value of Kolberg's records; the author took particularly
into consideration
the criterion of classification and the use of statistical
methods. The report of professor Józef G a je k KoLberg's opinion about the
subject and the aims of ethnography
gave a deeper view of Kolberg's personality as ethnographer;
the author based his report not only on Kolberg's
published works but also on his correspondence and unpublished materials.
The second group constituted of th2 report of M. T u l' C z y n a w i·c z about
the technique of Kolberg':; wark and of the papers by Mrs K w a Ś n i e w i c z
and Miss S z y f e I b e j n in which the critique of verification of the sources was undertaken. Finally a third group included the reports of professor
Marian S a b i e s ki: The technique and the scientific
vaLue of Kolberg's
record of folk-melodies,
and the reports introducing into Kolberg's age by
K. Dąbrowski
'and W. B·ieńkowski.
The studies concerning Oskar Kolberg's achievements
are not yet finished, a number of works is being prepared for publication, such as the
correspondence of Oskar Kolberg to be published by Maria Turczynowicz.
which will throw light on the relations of Kolberg with the leading publishers and representative
ethnographers
of the last century.
Kolberg's unpublished
papers are also prepared
for publication
anti
a reedition of his works is planned.
ADAM RIEGER
THE PROBLEM OF THE LEXICOGRAPHICAL
OF FOLK TUNES
INDEXING
The article consists of the following parts: 1. The actual importancE;
of the probkm, 2. What is "Iexicographical"
indexing?
3. Review of the
liierature on the sL:bject, 4. A new method proposed.
1. The problem of arranging the I&rge and ever increasing material of
folk tunes is becoming pressing in many countries at present. Nearly everywhere many thousands of folk tunes (songs and instrumental
music) have
been recorded and transcribed.
In Poland considerable
collections were
destroyed during the war, but after the war planned collecting has been
undertaken
on a large scale. In the central archives in Warsaw organized
by J. and M. S a b i e s k i, pioneers in this field, tens of thousands of recorded melodies are gradually
being transcribed.
In order to facilitate
orientation in that huge material several sorts of indexes are being used,
such as indexes of the first words, of the names of performers, of placeD.,mes etc. Similar indexes will be necessary for the older collections, particularly the many-volumed
work of O. K a I b e l' g.
There are, hov;~ver, many melodies without words (e. g. instrumental
melodies); also on8 melody may often be associated with many different
texts and vice versa. Hence some strictly musical index is also needed, such
es WJuld enable us - n~gardless of text - to ascertain easily, whether
or not a given melody is included in the collection, and if so, where (volume
and page, or location of a melodic card). Even limited "mechanical" methods
and devices would be of great use as an aid to memory. We are concerned
here with indexing sensu stricto and not with the classification of tunes.
The more "dictionary-like"
("lexicographical")
the index, the more practi(al would it prove.
2. The author analyses the principle of "lexicographical"
indexing starting
from the analogy with the alphabetical order in a dictionary. He considers
as the main principle of the lexicographical system the acceptance of a certain fixed conventional sequence of the elements (letters or notes) of each
item (word or musical motive) in the whole index. Accurate localization
of every item and the possibility of finding an item without the necessity
of analysis are the characteristic
features of the system.
3. The author reviews the literature on the subject of indexing melodies
and analyses different methods known to him either directly or from references and descriptions.
Some of the authors considered are concerned
r::.thel· with classification
than with indexing. some review the existing
methods. The :::uthor analyses in gn~ater detail the methods of proper indexing. In his opinioTl the methods known to him do not fully comply with
all the conditions of a lexicographical
system (with the sale exception
of Sigurd B. Ii u; t ve d t's method) and as a rule they are unsuitable for
indexing melodies not based on 1he ,.dur-moll" scale. Many methods usc
symbols that are r2ther complicated or detached from musical associations.
4. The author proposes his own method of indexing melodies assuming
that tho index should be: a) strictly lexicographical.
b) universal (equally
s\Jitable for all kinds Ol tunes regardless of their scale), c) suitable both
for the closed anc the open collection, even a very large one. Further
62'
�980
d) it should if possible use musical notation (if special symbols are used,
they shoul(1 !)e easily convertible into note symbols and vice versa), e) it
should be as simple and handy as po.ssible.
The main principles of the method can be explained in a few words.
We take as a starting point the melodic contour of the initial fragment
(incipit) of each melody. Unless it already begins on "c", we transpose lt
so as to let the incipit begin on "c". We write down the successive sounds,
using "heads" of quarter notes (omitting differences of rythmical value).
Compiling an index in book-form, we use music paper. At the beginnin~
of each staff we write one incipit; it may contain 5 to 9 notes, depending
on the size of the indexed collection. Vertical lines running through the
whole page (forming "columns") facilitate uniform spacing of the notes.
The sequence of incipits is based on one simple convention: a lower note
always comes before a higher one. The initial note being always the same
("c", which we note as "c"), we apply the above rule to the successive notes.
E. g. an incipit which begins with a felling quint - "c f" (let us here
underline the letter denoting a note lower than the initial "c") must come
before an incipit "c f# (sharp)", then comes "c g" etc. When the two first
notes of two incipits ::Jre the same, the third note locates the incipit: e. g.
tlC
g e" will be followed by "c g f"; similarly "c g e eer by "c g e f" etc.
Tho principle will cover all póssible combinations -of intervals. - - In looking for a given incipit, we find in a table of the first intervals
(given at the beginning of the book index) the number of the page of the
book index where a large family of, let us say, "c e g" incipits begins. If
our incipit is e. g. "c e g e" we then look for the note "e" in the fourth
column glancing through it vertically downwards. Having found the desired
note, symbol of the incipit, we get near it a larger fragment of the authentic melody, quoted in the original - of course rythmical - form (with the
initial words of the song text). The bibliographical
information giving the
.volume and the page enables us to find the original melody immediatly.
(The same procedure as above described applies to longer note-symbols).
The test carried outh with such a catalogue-index
containing a thousand
of folk tlmes proved that a given melody can be very easily and quickly
found.
The foundation of the method being the interval structure of the incipit
there is no need to establish the tonic, which may often lead to difficulties.
On the other ha!ld it is unnecessary
to count the number of semitones
in each interval ')r to express the dimension of it in numbers or letters.
Difficulties may arise when the melody in the collection differs from the
one for which we ure looking just in the initial fragment, especially in the
beginning intervals. The author suggests that such difficulties can be to
a great extent overcome by means of additional (different) - a indexes
a rythmic structure index 3mong ot.hers and by special devices.
981
For 3.n open collection a card index is necessary. In t.his case the use
of cypher symbols may be found more convenient. The author proposes
simplified purely conventional symbols. Let 1 denote "c", 2 - "d", 3 - "e"
etc. (8 = "upper" "c"). The note symbol of the incipit is formed in the
above described way. To put it in cypher symbols, we overlook for the
moment the accidentals and the difference between the notes lower than
the initial "c" and Hie notes higher than it. Incipits like "c g c d e",
'Ocg c d e", "c g c d c b (flati" we express alike (1) ,,5123" (the cypher l
corresponding to the first note can be omitted). We find the symbol ,,5123"
with the greatest ease in the card index, between ,,5122" and ,,5124". Only
here, on the card marked ,,5123" (or beh;nd it) specification follows, by
use of either notes, letters or "accurate" cypher symbols (x/x+ =#,-=b,
underlined cypher = note lower than the initial "c"; our three incipits
would then be marked ,,5123", ,,5123", 512-3"). The original melody or its
inicipit is quoted and the place (number) of the melody card in the collection given.
In spite of the analogy of some elements with previous methods, the
proposed solution differs from methods known to the author and seems to
him to be more practical. The author mentions some advantages
of the
index apart from :ts main purpose (e. g. the bringing together of many
variants, the facilitation of some types of comparative
or statistical research etc.) and calls attention to the possibility of applying the proposed
method to melodies other than folk songs ..
�983
Zusammenfa~sung
JAj\;
CZEKANOWSKI
SLA VISTISCHE KONSEQUENZEN
DER ANTHROPOLOGISCHEN
SYNTHESE
Die befriedigend
exakte Ermittelung
del' anthropologischen
Elemente
europaischer Bevolkerung und die Losung des Problems del' quantitativen
anthropologischen
Analyse
gestatten mehrere strittige Fragen der Slavistik
zu lOsen oder zumindestens,
auf Grund anthropologischer,
fruhel' nicht
berucksichtigten
Tatsachen, neu zu beleuchten.
Die auf analytischen
Ermittelungen
basierende
anthropologische
Karte
(J. Czekanowski,
1954, S. 285) zeigt, dass in lVIittel-Europa das Gebiet des
Vorherrschens
des nordischen
anthropoIogischen
Elementes der Zone der
letzten Vereisung entspricht,
wahrend
das Dberwiegen
des lapponoiden,
nordlich del' Karpaten und del' Sudeten, an das altere Diluvium gebunden
bleibt. Diese Auffallige Gesetzmassigkeit
gestatfet zu schliessen, dass sich
die anthropologischen
Hauptgebiete schon im jtingeren PaUiolithikum abgegrenzt haben. Es ist gegenwiirtig schon h(ichst wahrscheinlich,
dass sieh
d a s l CI P P o n o i d e a n t h l' o P o log i s c h e E l e m e n t i n d e l' S 0lutreen-Periode
und
das
nordische
erst
wiihrend
des
lVIa g d a Ie n i e n s in Europa verbreitet
haben. Diese Dbereinstimmung
gcoIogischer und archiiologischer Untersuchungsergebnisse
mit der anthropoIogischen Gliede,ung des Gebietes bezeugt die Kontinuitiit del' Besiedelung von Mittel-Eu.ropa. Man darf also schliessen, dass sieh die anthropologischen Hauptgebiete
dort schon im PaWolithikum abgesondert ha ben, besoders wenn man beri.icksichtigt, dass die Grenze zwischen dem alteren
und jtingeren Diluvium schon 5eit langen Zeiten keine geographische
Bedeutung bewahrt.
•
D a s W e s e n d e l' a n t h l' o P o 1o g i s c h e n E vol u t i o n europaischer Bevolkerung besteht darin, dass del' Anteil del' mediterranen
Komponente n(irdlich der Alpen allmahlig zusammenschrumpft.
Ihr Vorherrschen in der neolithischen Period e Wsst sich nicht bestreiten. Dem entsprechend weisen die f l' u h e s t e n W e 11e n d e l' i n d o g e l' m a n i s c h e n
Expansion
lVIajoritiiten
des
mediterranen
Elementes
auf, wie man das auf Grund del' Zusammensetzung
indo-iranischer
Volker
schliessen dart Sehr wichtig ist in diesel' Beziehung die ohne Zweifel arische
(indo-iranische)
Dberschicbl ung. die sich auf dem Gebiet del' Fatjanowo-
.-
.
Kultur feststellen lasst und vieileicht aIs die U l' S a c h e d e l' A u s b i Id u n g d e l' f i n n i s c h e n Vol k e l' anzusehen ist. Dafilr sprechen die
alten arischen Lehnworter in den finno-ugrischen
Sprachen.
Fill' die spateren Wellen der indogermanischen
E x p a n s i o n, wie zum
Beispiel fill' die g e l' m a n i s c h e a u s d e l' E i s e n z e i t, ist die nordische
Formation des litoralen Typus charakteristisch.
Bier vereinigt sich die nordische Majoritat mit einer senr starken mediterranen
lVIinoritat. Sie ist auch
den Dr-Balten eigen gewesen, wie das auf Grund del' Beschaffenheit
del'
Alt-Preussen
und der modernen Ost-Preussen
zu schliessen ist. Diese anthropologische Struktur hat sich bis auf die Gegenwart erhalten in Skandinavien bei den Nord-Germanen,
bei den Deutschen des niedersachsischen
Gebietes, ferner im anschliessenden
'Teile des Rhein-Beckens
und in OstPreussen. Dort ist sie wohl mit den Alt-Preussen
in Zusammenhang
zu
bringen, da diese doch nicht in dem Masse ausgerottet wurden, wie man es
zu erzahlen ptlegt, und die deutschen Ansiedler dort, in ihrer Bauptmasse.
nieht aus dem niedersachsischen
Gebiei und aus den anschlissenden
'Teilen
des Rhein-Beckens
gestammt haben. Entscheidend
ist dabei, dass del' polonisierte Teil des alt-preussischen
Gebietes, wo es nicht ausschliesslich ',lOll
lVIasuren besiedelt wurde, die Formation des litoralen Typus aufweist.
1m Gegensatze zu den Alt-Germanen
und Dr-Balten ist fUr die AltSlaven die n o l' d i s c h e F o l' m a t i o n d e s k o n t i n e n t a l e n T y P u s
charakteristisch.
Ihre Eigenart besteht darin, dass die mediterrane
lVIinoritat so abgcschwacht
ist, dass die starkste lVIinoriUit yom lapponoiden Element gebildet wird und dasmediterrane
an die dritte Stelle geschoben ist.
Die Germanen, Balten und Slaven bilden zusammen die n o l' d-i n d 0g e l' m a n i s c h e G l' U P P e. "Venn man berilcksichtigt,
dass es sehr wahrscheinlich ist. dass in del' a1te5tel1 Vergangenheit
die Nord-Indogermanen
nicht allein in sprachlicher und kultureller,
soncl.ern auch in anthropologischer Beziehung einheitlich gewesen sind und die litorale nordische Formation, ihrer anthropologischen
Struktur nach, der neolithischen Bevolkerung
wesentlich naher kommt aIs diE' kontinentale nordische Formation, so ist es
ohne weiteres klar, dass in del' undifferenzierten
Vergangenheit die litorale
Formation Ihnen wohl gemeinsam gewesen ist. Diese Feststellung bringt ZUlli
Schlusse, dass die nachtragliche
E i g e n a l' t d e l' A l t - S l a ',len
d ie
F o l g e e i n e l' k o n t i n e n t a l e n D b e l' s c h i c h t u n g ist. die aus
den bC!1achbarten Gebieten Mittel-Europas
stammte, die sich durch ihre·
lapponoiden lVIajoritiiten unterscheiden .
Diese einfache Interpretation
del' festgestellten
anthropologischen
Tatsachen bleibt in Dbereinstimmung
mit den Ansichten der polnischen Sprachforsche.r, welche behaupten,
dass die Aussonderung
del' Slaven aus del'
b8lto-slavischen
Gerneinschaft durch eine illyro-venetische
Dberschichtung
verursacht
wurde. Sie entspricht
auch den Ansichten jener Archaologen,
von welr:hen die Entstehung
d0r oogenannten Lausitzer Kultur der Beein-
�984
flussung seitens der Nord-Illyrier
zugeschrieben
wil'd. Zusammenfassend
darf man also behaupten,
dass die A u s b i l d u n g d e l' L a u s i t z e r
K u l t u r e i n e a l' c h a o log i s c h e A b s p i e g e 1u n g d e l' A u ss o n d e l' u n g (Entstehung) d l? r S l a ve n i s t.
Wenn man berlicksichtigt, dass in del' diluvialen Tiefebene Mittel-Europas das Gebiet der nordischen kontinentalen
anthropologischen
Formation
die beiden Gebiete del' litoralen Formation, das germanische im Westen und
das baltische im Osten, voneinander
trennt
und bis zur Ostsee-Kiiste
reicht, auf der langen Strecke von der Weichsel-Mundung
bis zur Lubecker
Bucht, die einst von den Slaven bewohnt war und in vorgeschichtlicher
Zeit zum Gebiet del' Lausitzer Kultur gehort hat, so liegt del' Schluss nahe,
dass es eben im Gebiete dieses Teiles der diluvialen Tiefebene zur anthropologischen
Aussonderung
der Slaven aus der nord-indogermanischen
Gruppe
und zur sprachlichen
Aussonderung
aus der balto-slavischen
Gemeinschaft gekommen ist.
Den besten Eeweis, dass die frlihen slavischen Migrationswellen aus der
d!luvialen Niederung an del' slidlichen Ostsee-Kuste gegen Sliden vorrlickten, bilden die Schadel aus del' tschechischen Burg Levy Hradec, in del' Nahe
von Prag, dem alten Stammsitz der Przemysliden, wo Borzivoy die erste
Kirche in Bohmen erb aut hat. Sie wurden auf die Jahrhunderte
VIII-XII.
datiert und von J. Matiegka (1891) veroffentlicht.
Es hat sich herausgestellt, dass sie, ihrer anthropologischen
Zusammensetzung
nach, del' a ut o c h t h o n e n B e vol ker u h g B o h m e n s, die aIs eine nur wenig veranderte
N a c h k o m m e n s c h a f t d e:r h a 11 s ta t t i s c h e n i 11 y l' is c h e n, durch den Fund aus Glasinac in Bosnien belegten, Bev61kerung
aufzufassen ist, ganz fremd gewesen sind. Sie weisen dagegen die gleiche
anthropologische
Struktur auf, wie die Wehrpflichtigen
des Kreises Starogard in Pommerellen. Diese anthropologische
Feststellung wurde durch die
Ergebnisse del' tschechischen
archaologischen
Untersuchungen
(Zd. Vana
1952) erganzt. Sie hahen namlich festgestellt, dass die tschechische BurgwalIkeramik aus der Periode zwischen 800 und 950 der autochthonen Keramik ganz fremd hit und ihrer Eigenart nach an die polabische, brandenburgische und pommerellische am engsten anschliesst.
Dieses anthropologische,
archaologisch
erganzte
Ergebnis
klart
das
Problem des Ursptunges des P l' Z e m y s l i d e n - S t a a t e s in Bohmen auf,
der bekanntlich im Jahre 995, durch die Ausrottung der S l a v n i k s, die im
angeblich k l' o a t i s c h e n S t a a t e des nord-ostlichen
Teiles Bohmens
herrschten, das Werk der Vereinigung
tschechischer
Stamme zu Endt'!
gebracht hat. Es wurde in diesel' Weise nachgewiesen,
dass del' tschechische Staat und wohl seine Przemysliden-Dynastie
polabischen oder pommerellischen Ursprunges ist. Bisher haben die Gegner del' Hypothese seines
autogenen Ursprunges die Lausitzer Serben in Betracht gezogen, da es klar
985
war, dass die tschechischen Stammen vom fremden Stamme del' Tschechen
im engeren Sinne bewaltigt wurden.
Die Annahme von A. A. Schachmatow,
da ss die Ost-Slaven aus ihren
alten Siedelungen im Weichsel-Becken
gegen Osten gezogen sind, findet
gegenwartig ihre Bestatigung in del' Feststellung, dass sich auf ihren alten
Wanderstrecken
mehr oder weniger ausgedehnte nordische Gebiete erhalten haben, die sich in anthropologischer
Beziehung nul' wenig oder gar nicht
von del' Bevolkerung
del' diluvialen Tiefebene an del' slidlichen OstseeK\.iste unterscheiden.
Aller Wahrscheinlichkeit
nach am fru he sten zogen
gegen Slidostcn die Ahnen del' Ukrainer, von welchen sich die Ahnen del'
Slid-Slaven, wohl im Gebiete der thrakischen
Kultur, abgesondert haben.
Diese Migration setzte vermutlich urn die HiHfte des I Jahrtausends
vor u.
Z. an, weil es anzunehmen ist, dass die Slaven den von Herodot erwahnten
und anscheinend noc h ein balto-slavisches
Idiom sprechenden Neuren gefolgt sind. Die Wanderung del' Kriwitschen und der Nowgoroder Slovenen
sollte, na ch F. Dvornik (1949), am Ende des IV Jahrhunderts
losbrechen und
cine Folge der Kriegszuge des Goten-Konigs Hermanarich
(350-370) sein.
Sie umwanderten
anscheinend
von Sliden das Gebiet der West-BaIte!l
(Preussen) und folgten weiter dem Grenzsaum, der diese von den Ost-Balten
trennte. Sic zogen von del' Duna weiter gegen Nord-Osten,
wo sie den
grass ten dort begegneten Fluss ebenfalls Dii.n-a (Dvina) benannten. Die letzte
Wanderung del' Ost-Slaven
verliess ihre alten Sitze, die zwischen dem
Mittellauf der Weichsel und dem Gebiet der West-Balten
eingeklemmt
lagen, wie es die Dbereinstimmungen
der Ortsnamen des alten Siedelungsgebietes und des Neulandes bezeugen. Das waren die Stamme del' Radimitschen und Wjatitschen, die aus dem nord-westlichen
Teile des WeichselBeckens wohl del' Pripjet entlang na ch Osten gewandert sind, wobei sich
die Radimitschen im Dniepr-Becken niederliessen und die Wjatitschen weiter
zogen und von den Desna-Quellen auf den Oka-Fluss hiniibergriffen.
Diese
beiden Stamme und die ihnen verwandten
Dregowitschen,
die zunachst
auf den Nordufern del' Pripjet zuriickbieben und spater gegen Norden vordrangen, waren die Ahnen der Weissrussen und Siid-Grossrussen.
Die Ansicht, dass die ost-slavischen
Stamme aus Wolhynien, dem volkreichsten
nordischen Gebiet des Ostens, auseinander
gezogen sind, lasst sich nicht
halten. Die Nord-Grossrussen
allein haben bis auf die Gegenwart Spuren
del' alten sprachlichen
Zusammenhlinge
mit polabischen West-Slaven bewahrt, was auf eine lange dauernde Nachbarschaft
hinweist.
Die Lagc
dei: alten Sitze der Wjatitschen im Weic:hsel-Becken ist wohl nicht zu bezweifeln.
Die Abwanderung del' Radimitschen und del' Wjatitschen ist wohl durch
den Druck del' gegen Siiden vordringenden
West-BaIten und vor allem del'
Jatwjagen
verursacht
worden. Das war anscheinend eine indirekte Folge
ciel' Awaren-Invasion,
die eine Verschiebung
der Ost-Slaven
aus der
�987
986
Ukraine gegen Norden \'erursacht
hat, wodurch die vielleicht den Letten
verwandten
Galinden (Goljad) im Osten isoliert wurden und die iibrigen
Ost-Balten in der Richtung der Ostsee-Kliste verschoben wurden. Das verursachte weitere VerschiebUngen der West-Balten.
Ganz unwahrscheinlich
ist die Behauptung
von F. Dvornik, dass die Radimitschen
und Wjatitschen schon vor del' Awaren-Invasion
in ihre spiiteren Sitze gelangten und
dem von diesen grausamen Barbaren vernichteten
Reiche der Anten angehart haben. Seiner Karte nach sollen sie die Nordmarken dieses hypothetischen Staates bewohnt haben. Es ist viel wahrscheinlicher,
dass sie so weit
zur Zeit der Chasaren-HerrschaH
gewandert
sind, da dieser tilrkische
Stamm die Besiedelung
des
beherrschten
Gebietes
mit
s l a v i s c h e n A c ker b a u e r n gefórdert
hat. A. A. Schachmatow
hielt es fUr wahrscheinlich,
dass die Wanderung der Radimitschen
und
Wjatitschen, die er mit Unrecht fUr polnische Stiimme hielt, eine Folge des
Vorstosses Karl des Grossen gegen die West-Slaven gewesen ist. Also auch
seiner Ansicht nach gehórte diese Wanderung in eine spiitere Zeit, aIs die
Invasion der Awaren.
Sehr wahrscheinlich
ist dagegen die Ansicht von F. Dvornik, dass die
Anten ein Alanen-Stamm
waren, der sich die slidlichen Ost-Slaven botmassig machte, aber nachtraglich
von ihnen, i n s p r a c h l i c h e r B ez i o h u n g, a s s i m i l i e r t w u r d e, Das gleiche solI sich auch auf die
Serben und Kroaten beziehen, die ursprlinglich, seiner Ansicht nach,. den
Anten verw~mdte Alanen-Stamme
gewesen sein sollten. Die Verschiebung
diesel' beiden Stamme nach dem Westen, wobei sie ihren Zusammenhang
mit den Anten angeblich bewahrt haben, war anscheinend eine Folge der
Hunnen-Inv3fiion. Nach F. Dvornik wurden dort von ihnen slavische SUimme
unterworfen.
Der Kroaten-Staat
umfasste das Gebiet im Norden von den
Karpaten und Sudeten, angeblich bis zur Neisse. Das war das bestrittene
Chrobatien
oder Weiss-Kroaticn.
Die Serben unterwarfen
die Stammc
der Lausitz lmd das sollte das Weiss-Serbien sein. Die Awaren-Zlige zer·schmetterten
diese politische Organisation.
Weiss-Serbien
unterwarf
sich
Dach in der lVIitte des VII Jahrhunderts
Samo, dem Grlinder, wie es sich
'jdzt herausgestellt hat, des Mahrischen Staates, der im IX Jahrhundert
den
ganzen einstigen Besitz der Serben und Kroaten, im Norden von den Sudeten und Karpaten, unter seine Botmassigkeit gebracht hat. Weiss-Kroatien
sollte dabei sehr bewegte Zeiten erleben,
Die Awaren-Invasion
verursachte
anscheinend
die Abwanderung
dnes
Teiles der Serben und Kroaten nach Sliden, wo sie die dortigen s l a v is c h e n S t a m m e von
d e r A VI a r e n - H err s c h a f t "b e f r e i t e n"
l1nd neue Staaten auf der Balkan-Halbinsel
gegrlindet haben. Die unmittelbare Ursaehe der Abwanderung
scheint doch der gegen Sliden gerichtete
Vorstoss der L e c h i t i s c h e n (Polabischen und Pommerellischen)
Slaven
gebildet haben. der durch die Schadel aus del' Burg Levy Hradec belegt ist.
)
i
•
Sie schemen die Zerrlittung del' Gebiete del' Kroaten durch die AwarenInvasion
ausgenutzt
und u::1terworfen haben,
Die Kroaten-Herrschatt
reduzierte sich auf das kleine Gebiet im Sliden von den Schlesischen Sudeten, das von der Dynastie der Slavniks beherrscht wurde, Die librigen
Teile der Kroaten-Herrschaft
wurden, nach dem Zusammenbruche
de'>
Mahrischen Staates, zwischen Bbhmen, Polen und Kiewer Reussen aufgeteilt.
Die Staaten der Serben und Kroaten nard lich der Sudeten und Karpaten sind hypothetische
Rekonstruktionen,
die auf sparlichen Angaben
der historischen Quellen beru ben, Es scheint dach, dass man sie mit anthropologischen Ergebnissen unterbauen
kónnen wird. Die Schadel der frlihhistol'iscben Hawolanen aus dem hypothetlsehen
Weiss-Serbien, die auf das
X-XlI.
Jahrhund<:rt datierten aus Libiee, der Hauptburg der Slavniks in
Nordost-Bohmen,
(lie auf das XI. Jahrhundert
datierten aus Konskie und
Radom, von den Nordmarken des hypothetischen
Weiss-Kroatiens
(Chrobatiens), cHe aus den Kurhanen
Wolhyniens bei Gródek, in der Nahe von
Równo und die Schad<'l aus den Sewerjanischen
Kurhanen, die man wohl
den Anten zuschreiben muss, da sie von denen der auf den Friedhófen
des XII Jahrhunderts
beerdiglen
Autochthonen
ganz verschieden
sind,
weisen eine ganz unerwal'tete Ahnlichkeit ihrer anthropologischen
Zusammensetzungen
auf. Viellelcht kommt hier die anthropologische
Formation
der alanischen herrschenden
Schicht zum Ausdruck. Sie ist doch ganz verschieden von der charakteristischen
anthropologischen
Struktur der Alanen
des ostlichen Steppengebietes, wo sie dach bessel' ihre iranische Eigenart bewahrt haben, trotz der Infiltration
des k,wkasischen
(armenoiden) Blutes,
die sich im Lemfe del' Zeiten gesteigert hat. Die anthropologische
Eigenart
. dieser, am kraniologischen
Material Cestgestellten Formation, scheint ein,~
weit vorg€schrittene
anthropologische
Assimilatioll zu bezeugen. Das ist nicht
uDwahrscheinlich,
da die sprachliche Assimilation der Anten nicht zu bezweifeln ist. Procopius berichtet, dass sie das gleiche Idiom, wie ihrige Unlertanen, sprachen. Das Gh~iche ist wahl auch bei den Serben und Kroaten
del' Fall ge,vesen. DaWr wlirde die Tabache sprechen, dass die Tschechen
und die Oberlallsitzer
Serben, l i n g u i s t i s c h i n
d erR
ich t un g
d e r O s t - S l a v e n a b wei c h e Ił und dass dadurcb die allgemeinen
GesetzmassigkE'iten gestiirt werden.
Es ist nicht au~geschlossen, d;s:> IN e i s s - K l' o a t i e n e r s t d u r c h
die
Expansion
der
Lechiten
dem
west-slavischen
S p r a c h g e b i e t a n g e s c h l a s s e n w u l' d e. Diese Verschiebung lasst
sich oi~weilen anchropologiscb. noch nicht belegen. Ihre Ausdehnung bezeugt die von den Nachbarn der Polen im Nord-Osten, Osten und Sliden
bcnutzto Bezeichmu;g dieser We3t-Slaven mit den Namen Ljach, Lędzkmin
ll:ld ihren Ableitungen. Sie gehoren in die Zeit vor der Expansion des Pia~tE:n-Staates, welche die Bezeichnung Pole, eine Ableitung des Stammes-
i
I
i
�989
988
namen der Potjanen,
gebracht hat. Wohl diesel' alteren Expansionswel!e
gehort del' yom Porphyrogeneten
erwahnte stamm del' A'·/:O.'/il~o: an, welchen
man bis zuletzt mit den Lutschanen Wolhyniel1s identifiziert
hat. Neulich
wurde von T. Lehr-Spł3.wińskl hervorgehoben, dass man hier bloss mit de!
grieschischen Pluralform des polnischen Worter Lędzianin zu tun hat. Das war~
also die Bezeichnung eines lechitischen Stammes, del' so weit in sud-ostlicher Richtung vorgedrungen
ist. Die unzutreffende
Angabe des Kiewer
Letopis, von welchem im XI Jahrhundert
Radimitschen
und Wjatitschen
den Ljachen, d. h. polnischen Stammen zugeztihlt werden, ist wohl aIs eine
R e m i n i s z e n z d e r l e c h i t i s c h e n E x p a n s i o n z u d e u t e n.
Die h i s t o l' i s c h e p o 1 n i s c h - r e u s s i s c h e G l' e n z e s t a m m t
VI o h 1 Et U s d e m X J a h l' h u n d e l' t
und bildete den Saum der von
den Petschenegen gegen Nord-Westen vorgetriebenen
FlutweIle der aus den
Steppen fliehenden Ackerbauern.
Sie musste zum Teil aus den weit im
Osten gelegenen Nordmarken
der Steppen stammen, da sie eine B e i m is c h u n g de s f u l' d i e f i n n o - u g l' i s c h e n Vol ker
c h a l' a kt e l' i s t i s c h e n p a 1 a o a s i a t i s c h e n T y p u s e n t h a l t. Den gleichen anthropologischen
Charakter hatten aueh die vorher von den Awaren vorwiegend in die Gebiete nordlieh der Pripjet-Silmpfe
verdrangtell
Flilchtlinge.
In den polnischen Landen lassen sieh die beiden nordischen Expansionen - die altere hypothetisehe leehitisehe und die historisehe des PiastenStaates - voneinander
nieht absondern. Es ist anzunehmen,
dass beide
nieht allein die Grenze des alteren und jungeren Diluviums ubersehritten
haben, sondern aueh reeht weit, uber die Grenzen des Weiehsel-Beekens
hinaus, vorgedrungen
sind. Obwohl es wahrseheinlieh
ist, dass mit der
alteren Expansion das Vordringen del' west-slavischen
Sprache zusammenfiel, so lasst es sieh nieht bezweifeln, da ss die gegenwartige dialektologische
Differenzierung
des polnischen Sprachgebietes
von del' Expansion
des
Piasten-staates
stark beeinflusst wurde.
Spuren del' fruhhistorischen
Germanen lassen sich bloss kraniologisch
nachwelsen. In Kord-Polen waren es Goten. In Schlesien und in Bahmen
konnten auch Wandalen in Frage kommen. Es lassen sich keine Tatsachen
anfUhren. die aIs Beweise del' einstigen Besiedelung des Landes mit Germ,men, von der Gegend der Weichselmilndung abgesehen, gelten konnten. Es
scheint, da ss die G o t e n bloss Besatzungen zur Sicherung der Verkehrsstras sen gehalten haben. Die ił j t e l' e I n vas i o n d e r G e l' m a n e n, aus
del' Zeit vor del' urgermanischen
Lautverschiebung,
hat ihre Spuren bIos s
in del' Gestalt einiger Flussnamen hinterlassen. Die anthropologisehe
Karte
der gegenwartigen
(1920-1939)
Bevolkerung von Polen weist k e i n e D ef o l' m a t i o n e n a u f, d i e m a n a l s S P u r e n d e r B e e i n £ l u s~ u n g s e i t e n s d e l' G e l' m a n e n d e u t e n k o n n t e.
Die erzielte anthropologische
Erforschung
del' gegenwartigen
Bevolke-
[
...
rung lVIittel-Europas, Z!.lsammen rfut den einstweilen noch nicht zahlreiehen,
abel' exakt ge[assten Ergebnlssen del' kraniologischen Untersuchungen,
wel(;he libel' die Vorze;t Aufsehluss gebcn, gestatten schon eine allgemeine Orientierung bezuglich der im Laufe der Zeit eingetretenen
Umgestaltungen
der
2Jlthropologischen Verhaltnisse zu gewinnen. Es ist nicht zu bezweifeln, dass
die geg<'nwartige BevOlkerung Mittel-Europas
eine Fortsetzung del' jungpalaolithischen
bildet,
welche
im Neolithikum
eine starke
mediterran e Uberschichtung
erhalten hat und gegen das Ende diesel' Epoche durch
eine nicht besonders starke Infiltration
des armenoiden Elementes bereichert wurde. Spater wurde die am besten fassbare Umgestaltung
durch
eine anscheinend illyrc-venetische
oder vielleieht exakter illyrische kontinen1.,,10 Expansion verursacht. Sie hatte das Aussondern del' Slaven zur Folge.
Die noch spatere Expansion del' Germanen, die im Rheinbecken so deu ..
tliche Spuren hinterlassen hat, lasst sich auf slavischem Gebiet bloss kraniologisch am vorgeschichtlichen
Material nachweisen. Das ist wahl eine
Folge davon, dass dort aus dem sehr dunn bevolkerten
Skandinavien
stammenden Expansionswellen
in Frage kamen, die auf wesentlieh dichter
bevolkerte Gebiete stiessen. Schliesslich ist es noch zu erwahnen, das die
durch Invasionen asiatiseher Nomadenvolker
verursachten
Umgestaltungen
del' anthropologischen
Verhaltnisse Ost-Europas die Grenzmarken
des polnischen Sprachgebietes kaum beruhrt haben. Die Spuren del' von den russiehen Stammen
nach Westen verschleppten
finnischen' Beimischungen
lassen sich abel' in del' unmittelbaren
Nahe der Ostgrenze des polnischen
Spraehgebieies
feststellen.
I:
\
\I
i
1
ł
�i
SPIS RYCIN
Portret olejny Oskara Kolberga .
po str.
Kmieć .""ielkopoIsl\i w ubiorze odświętnym
Gospodarz z kobietaml z okolic Krotoszyna w drodze na targ
Rodzina zamożnych chlopów w ubiorach odświętnych z okolic Poznania
Ubiory Cldświętne chłopów z okolic Wrześni i Środy
Chlop biedniejszy w ubiorze zimowym z okolic Kórnika
Ubiory odświętne f;hłopów z oke-Iic Kórnika
Dziecko do pasionki
Karbowy i ekonol1'1
Chłopi z powiatu gostyńskiego, z Potaszycy, w odzieży roboczej
Ubiory robocze ko;,iarza i pastucha
Pastuch
Biedniejsza chłopkrt, w ubiorze codziennym, idąca do miasta.
K.omorni~a
Robocza odzież łet;~ia
Ubiory rodziny gospodarskiej z okolicy Kościana
Bambrzy, mieszkańcy wsi Jeżyce pod Poznaniem. w ubiorze odświętnym
Bamberki, mieszke,nki wsi Winiary pod Poznaniem, w ubiorze codziennym
.
Fragment drużyny weselnej zamożniejszego chłopa na Rynku w Poznaniu
Fodmiehka
sprzedawczyni nabiału w Poznaniu
Obiory chłopów z przedmieścia Poznania z poł. XIX w.
Żebracy
Żebracy
Szynkarka i muzykanci w karczmie
Vbiory codzienne kolo'1istów niemieckich i chłopów polskich
Ob~aźnik wiejski - malarz wędrowny malujący obrazy na zamówienie
mieszkanców wsi
0dbitka portretu Oskara Kolberga z tomu ,.Przemyskie"
po str.
Mapa badań Oskara Kolberga w Wielkim Księstwie Poznaóskim
po str.
Plan domu mJesz1caln€go
Plan stodoły
Mapa badań Oskan' KCJlberga na terenie Lubelszczyzny.
po str.
i':Iapa mić;jscowości badanych przez O. KCJlberga \v dorzeczu średniego
Sanu .
2
72
74
76
n
73
80
82
81
8il
87
88
90
92
93
94
96
106
101
102
lOS
104
106
107
lOa
110
200
208
235
235
248
30(~
~
l
\
!
I
l
l
-,
;
Mapa m12JscoWOEClbadanych przez O. Kolberga w okolicy Dubiecka
Mapka I. Miejscowości, z których pochodzą pełne opisy wesel
po str.
Mapka II. Sandom;erskie
Mapka III. Kuja-,vy
Mapka IV. Krako\'lskie
po str.
Mapka V. Poznań~Jde
po str.
Mapka VI. Lubelskie
po str.
Mapka VII. Kieleckie
po str.
Mapka VIII. Radomskie
po str.
Mapka IX. Łę:::zyc1de
IViapka X. Kaliskie
po str.
Mapka XI. Mazow3ze
po str.
Mapka XI a. Mazowsze, cz. płn.-wsch.
po str.
Mapka XII. Chełmskie
.
po str.
Mapka XIII. Przemyskie
po str.
Mapa miejscowości płn. części guberni augustowskiej
po str.
Mapa: Państwo Antów, Biała Chorwacja oraz Biała Serbia
po str.
Karby
Ubiór górala z XVIII wieku.
Słopiec na wilki
Strzyża owiec .
Świniobicie
Samotrzask
na sikorki
Klatka kuropatwicza
Sidło podrywane zwane cewy
Manna
Wojownik prusld
Strzygoń
Panna Łaskawa
Strzyga
Wabik mieszkowaty zwany przepiór
Siekiera
Swięcenie ziela
Oświadc~yny oryla
Węglarka
Boginka
Wilkołak
Lowy z siecJilmi
Kozy brat y
Dziade;( leśny
Bicie masł3
OS-2P .
Chleb prądnicki
�992
Świniop~s
Rzepa
Wspinanie się na slup
Pociziem,'le skarby .
Twardowski na kogucie
Upiór
Oddział Muzeum Tatrzańskiego
Narzędzia do obróbki drzewa
Narzędzia do obróbki drzewa
w domu "Tea" w Zakopanem
543
549
550
551
552
553
847
849
850
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49134f1b89ac422fb5652f66b911f9cf.pdf
05720f3c35c7e5656073da3377b435b9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:143
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:123
Title
A name given to the resource
Spis treści / LUD 1956 t.43
Description
An account of the resource
LUD 1956 t.43, s.2-8
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ORGAN POLSKIEGO TOV1ARZYSTWA
LUDOZNA WCZEGO
ORGANE DE LA SOCIETE
ZAŁOŻONY
, I
OGÓLNEGO
,~
POLONAISE
W ROKU
ZBIORU
D'ETHNOLOGIE
1895
TOM
XLIII
ZA ROK 1956
I
PL
'I
i
I
i
WROCł,A'W
,h,
POLSKIE
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
W R O C Ł AW 1958
�KOMITET REDAKCYJNY
K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA,
J. GAJEK, A. KUTRZEBAPOJNAROWA, J. MATUSZEWSKI, K. MOSZYŃ'SKI, A. NASZ,
M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA,
R. REINFUSS,
T. SEWERYN, T. SZCZURKIEWICZ
SPIS RZECZY
1. Rozprawy
,
REDAKTOR
JOZEF
J'ózef G a j e k, Rola polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej
etnografii w latach 1945-1955
Adolf N a s z. Działalność
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych
i wydawniczych.
Konstanty J u d e n k o, Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia
(1945-1955) i ich odbicie w pracach
i publikacjach
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
.
Maria T r a w i ń s k a - K w a Ś n i e w s k a, Życie społeczne w pracach
wydawniczych
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w okresie
ostatniego dziesięciolecia.
Edward Kar w o t, Zagadnienie wierzeń i magii w pracach Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
na tle osiągnięć etnografii polskiej
w ostatnim dziesięcioleciu
Walerian S o b i s i a k, Zagadnienie
źródeł archiwalnych
w pracach
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Anna C z e k a n o w s k a, Badania nad muzyką ludową w ostatnim
dziesięcioleciu
Bolesław K u ź m i c z, Zagadnienie popularyzacji
etnografii .
Kazimiera
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Dawność i teraźniejszość
w badaniach etnograficznych
.
Tadeusz M a 1i n o w s k i, Zagadnienie współpracy etnografii z archeologią w latach 1945-1955
GAJEK
\
.1
f
:,
':
1(.
I
I,
II.
SOWIETSKAJA
t
Kojdecka)
~
P O LS K I E T OW A R ZYS TW O LU D O Z N AWC Z E -
W R O C Ł A W 1958
Nakład
1819 egz. Obj. ark uszy wyd. 32,0. arkuszy druk, 32,25. Oddano do składania
15. n. 1958.
Podpisano
do druku 14 VlI 19[8,
Druk ukończono
w sierpniu
1958
Papier
ilu str.
kl. V 70 g, 61 x 86,
Zam. 4130.
R-10.
Cena zł 75•...:
POZNA~SKA
DRUKARNIA
NAUKOWA-POZNA~.
FREDRY
10
I~
,~
,
k.
I
.,'
I'
Recenzje
ETNOGRAFIJA,
.
(Maria
49
63
71
93
122
157
169
183
Pl.: N. ZSRR, 1954, z. 3, 4 (Anastazja
192
. _ ."
225
226
232
wińska-Kwaśniewska)
JAHRBUCH
33
i s p r a w o z d a n ia
S. A. W y s z n i e p o 1 s k i, Mfr~~je
morskije puti i sudochodstwo
(Oczerki), Moskwa 1953. (Tadeusz Delimat) .
CESKY LID, Ceskoslov. Akad. Ved., Praha 1954 (Emilia Fischerowa) .
ZEITSCHRIFT FUR OSTFORSCHUNG. LANDER UND Vl)LKER 1M
OSTLICHEN MITTELEUROPA, R. 1954, z. 1. Marburg. (Maria TraDEUTSCHES
9
FUR VOLKSKUNDE
Trawińska-Kwaśniewska)
.
R. 1: 1955, z. 1
2,
236
�7
.6
\ .,
K. H. O t t o, Archaologische Kulturen und die Erforschung der konk:eten Ges~hich~e von Stammen und Volkerschaften.
"Ethnographlsch-ArchaologIsche
Forschung", Berlin, 1953, nr 1. (Jerzy Wielowiejski)
•
.
.
.
.
G. R. G a y r e, Teuton and Slaw on t~e P~lish' Fro~tier:
(Wacław
Petsch)
.
G.
241
J.
Lo~don '1954:
.
E.
Leopold S c h m i d t, Volkskunde' Zwi~che~ Wi~tsc~afts~esch'icht~ und
Kulturgeographie.
"Osterreichische
Zeitschrift
fUr Volkskunde"
N. S. B. 9 Gesamtserie B. '58 Wien 1955 Heft 1-2 (Krzysztof Kwaśniewski)
.l o h a n n a N i c k e l, Sprawozdanie z prac etnograficznych
w Niemieckiej Republice Demokratycznej
za lata 1945-195'5
Maria. ~ n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Przyczynek do z~ajo~
mOSCI ludoznawstwa
w Szwecji, Norwegii, Danii i Finlandii
•
RICERCHE SLAVISTICHE
t. 2, Praha 1953 (Arturo Cronia) rec.
(J. Holub i F. Kopecny), Etymologicku
slov·nik jazyka ceskeho
Praha 1952. (Helena Przeslawska) •
•
•
.
•
.
.
:
L. D u m o n d, La Tarasque. Essai de description d'un fait local d'un
point de vue ethnographique.
Gallimard, 4e edition. (Wanda Gajzlerawa).
.
.
ENQuETES DU MUSE~ DE' LA 'VIE' WA~ON~E, ~ull~tin-Ques~ion~
naire Janvier-Decembre
1954, tome VII-31° Annee
N°s 73-76
60 ilustr., 1 mape (Krzysztof Kwaśniewski)
•
.
•'
.
•
.
P. R i vet e t G. D e C r e q u i - M o n t f o r t, Bibliographie des langues aymara et kicua, Vol. 2 (1876-1915), publie avec Ie concours du
Centre National de la Recherche Scientifique. Paris. 1952, (Tadeusz
Milewski)
•
PAPERS OF THE MICHIG~N A~AD~M; OF 'SCI~NC~, A~TS ~~
LETTERS: L. A. W h i t e, Ethnografic
notes on Sandia pueblo,
New MeXICO, vol. 31 : 1945, PUblished 1947. (Anna Kowalska-Lewicka)
"
CH. S. B r a n t, Preliminary 'data' on ~esq~e p~eblo: Ne":" M~Xico: vol:
34: 1948, Published 1950. (Anna Kowalska-Lewicka)
.
.
•
•
R. N. A d a m u s, Half house: a pithouse in Chaco Canyon, Vol. 35=1949, Published 1951. (Anna Kowalska-Lewicka)
.
.
B. ~. M e g g e r. s, The Beal-Steere collection of pottery from Marajó
Island, BraZIl, vol. 31 : 1945, Published 1947 (Anna Kowalska-Lewicka)
.
L. A. W h i t e, Miscelleaneous notes on th~ Ke~esa~ PU~blos', vo;. 32 :'
1946, Published 1948. (Anna KowalskaLewicka).
.
•
•
F u n k and Wag n a 11s, Standard Dictionery of Folklore, Mythology and Legend, v. 1, 1949, v. 2. 1951, Nev York. (Ryszard Szczepański)
A. W. M a c
J.
S.
253
ci o n a l d,
A propos
der
2UO
272
Asiatique"
Zyga).
.
Zwolakiewicz)
274
III.
280
282
283
284
1'j
285
286
)
288
"Journal
W. C i ch o w i c z i J. O rań s k a, Wielkopolska w grafice K. W. Kielisinskiego, Kórnik 1952 (Adam G/,apa)
J. M. S o b i e s c y, Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśni i muzyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej, Kraków, 1954 (Aleksander
Pawlak)
WIERCHY, rocznik 24, Kraków 1955 (Anna Kowalska-Lewicka)
.
ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH. Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze (Janina Rosen-Przeworska)
.
POLSKA SZTUKA LUDOWA. P.I.S. R. 8: 1954, Warszawa (Henryk
255
287
de Prajapati.
tom 240: 1952 (Ludwik
Skurzak)
.
F. I l i n, Szudry i Raby w drewnieinijskich
sbornikach zakonow,
"Westnik Drewniej Istorii", 1950, nr 2 (Ludwik Skurzak) •
C z e k a n o w s k i, Uwagi dotyczące makiety
I tomu Historii
Polski. Instytut Historii P.A.N. Warszawa 1955 •
Kar w o t, Katalog magii Rudolfa. Źródło etnograficzne
XIII w.
Prace Etnograficzne
t. IV. Wrocław 1955 (Ryszard Gansiniec)
B u r s z t a, Szkice z dziejów wsi. L.S.W. 1955 (Wojciech Hejnosz)
C z e r n i k, Chłopskie pisarstwo samorodne. P.I.W. 1954. (Aleksan-
,~
I
'" i
.;.
.
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
298
300
314
323
325
331
332
333
337
345
Muzea
w Bielsku-Białej
(Stanislaw
Bronicz)
Górnośląskie w Bytomiu (Ludwik Dubiel).
Górnośląskie w Chorzowie (Janusz Modrzyński)
w Cieszynie (Ludwik Brożek)
w Częstochowie (Helena Hohensee)
w Gliwicach (Andrzej Duma)
Górnicze w Sosnowcu (Maria Zywirska)
w Brzegu (Leon Polczyński) .
w Nysie (Stanislaw
Kramarczyk)
w Opolu (Longin Malicki)
.
w Raciborzu (Halina Urbanowicz)
w Kaliszu (Wacław Klepandy) .
w Lesznie (Stanislaw Chmielowski)
w Rogalinie (Stanislaw Blaszczyk)
Instrumentów
Muzycznych w Poznaniu (przemysław
359
361
303
354
3e6
368
369
372
373
375
378
379
381
382
Micha387
lowski)
.Muzeum
Muzeum
:muzeum
Muzeum
Muzeum
296
w
w
w
w
Jarosławiu
(Kazimierz
Gottfried)
Przemyślu (Krzysztof Wolski) .
Rzeszowie (Franciszek
Kotula)
Sanoku (Stefan Stefański)
w Szczecinie (Tadeusz Delimat) .
388
3£10
3aL395
396
�8
o
R
Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Tadeusz De!imat) .
Muzeum w Jeleniej Górze (Zbigniew
Michniewicz)
Muzeum w Kamiennej
Górze (Stanisław
Sabak)
•
Muzeum we Wrocławiu (Leszek Itman) •
Muzeum w Międzyrzeczu Wielkopolskim (A. Kowalski)
.
Muzeum w Zielonej Górze (Maria Przybylska)
.
Zbiory Etnograficzne w Gdyni (Bożena Stelmachowska)
.
Muzeum w Golubiu (Władysław
Łęga)
.
Zbiory Sztuki Ludowej Centralnego Zarządu Sztuk Plastycznych i Ministerstwa Kultury i Sztuki (Kazimierz Pietkiewicz)
.
Wzorcownia
Krajowego
Związku
Spółdzielni
Przemysłu
Ludowego
i Artystycznego
w Warszawie (Janina Orynżyna)
398
405
408
411
413
413
415
419
JOZEF
Halina B i t t n er - S z e w c z y k o w a, Materiały do bibliografii
grafii polskiej (1945--1954). Suplement do 43 t. Ludu.
etno-
R
A
w
y
GAJEK
ROLA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
W POLSKIEJ ETNOGRAFII W LATACH 1945-1955 *
419
421
424
427
431
435
441
442
447
451
459
464
472
487
497
500
505
510
p
1
IV. Kronika
Prof. Zygmunt Wojciechowski
(Jan Czekanowski)
Wspomnienie o Tadeuszu Henzlu (Franciszek
Wokroj)
Prof. Marian Lewicki (Stanisław
Kałużyński)
.
Prof. Jan Mydlarski (Franciszek Wokroj) .
W. J a c o b e i t, Sprawozdanie
z sesji etnograficznej
Berlińskiej Akademii Nauk
B. G a r y g a, Międzynarodowa
konferencja
w sprawie badań nad
narzędziami do orki .
Z konferencji
paremiograficznej
w Cieszynie (Stanisław
Swirko)
K. P i e t k i e w i c z, Ważniejsze imprezy i wystawy sztuki ludowej
Ministerstwa
Kultury i Sztuki w 1954 r ..
K. P i e t k i e w i c z, Ważniejsze imprezy Ministerstwa Kultury i Sztuki
w zakresie sztuki ludowej w 1955 r ..
J. L i g ę z a, Przegląd prac nad, folklorem muzycznym Sląska w latach 1945--1955
Polemika
E. Kar w o t, Odpowiedź na recenzję.
Wyciąg z protokołu z XXXII Walnego Zgromadzenia
w Warszawie
(O. G.)
Sprawozdanie
z seminarium
poświęconego
zagadnieniom
afrykanistycznym (Halina Gorczyńska)
J. G a j e k, Uwagi w sprawie sprawozdania
Dyrekcji Instytutu
Historii Kultury Materialnej za rok 1955 .
Streszczenia:
J. G a j ek, Polskoje etnograficzeskoje
obszczestwo w 1945--1955 g.
J. G a j e k, The Polish Ethnographic Society 1945--1955 .
z
)
f
Minęło 10 lat od chwili, gdy w 1945 'r. na pierwszym powojennym a XXI z kolei Walnym Zgromadzeniu w Lublillie Towarzystwo Ludoznawcze podjęło dawną działalność w nowych warunkach historycznych, jakie zaistniały w wyniku II wojny światowej
w Polsce Ludowej.
Zgrom"dzenie to przekształciło nazwę Towa'rzystwa Ludoznawczego na Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i 'rozpoczęło pracę nad
sporządzeniem nowego programu działalności naukowo~badawczej
i wydawniczej. Za główne zadanie badaiwcze uznano już w 1945 r.
Polski Atlas Etnograficzny, w zakresie zaś wydawniczym kontynuowanie
wydawania
czasopism: Lud, Prace i Materiały
w Etnograficzne oraz prowadzenie nowych wydawnictw: Prace
Etnologiczne i Atlas Polskich Strojów Ludowych. Tych 5 tytułów wydawniczych Towarzystwa stało się ośrodkiem organizującym pracę etnografów polskich.
Dorobek naukowy i wydawniczy Towarzystwa, a zwłaszcza
prace nad przebudową etnografii w ciągu minionego dziesięciolecia, warto podsumow1a:ćnie tylko z Tacji jubileuszowego roku, ale
również i ze względu na konieczność wytknięcia nowych dróg
własnej działalności, która w obliczu dokonanych przemian musi
również nadążać za postępowymi formami życia w nowoczesnym
państwie.
Referat wygłoszony w dniu
madzeniu Polskiego Towarzystwa
28 XI 1955 r. na XXX Walnym
Ludoznawczego w Warszawie.
Zgro-
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/207e06d11615f2ccdb32db153708689a.pdf
35e20f41e5d17164c4da12959b4b3f6d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:140
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1955
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:120
Title
A name given to the resource
Recenzje i sprawozdania / LUD 1955 t.42 cz.2
Description
An account of the resource
LUD 1955 t.42 cz.2,s.607-800
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
RECENZJE
I
t-
SPRAWOZDANIA
tAKt:'\::' Er~:I-:{JRA,rH
p-o,.,
" V\'"
KRATKIJE
NAUK
SOOBSZCZENIJA
SSSR, z, VI-VII,
INSTITUTA
X, XIII-XV,
ETNOGRAFII
XVII-XX,
AKADEMII
Moskwa-Leningrad
1949-1954
J,
f,
IJ'
"
Wydawane przez Instytut Etnograficzny Akademii Nauk ZSRR "Kratkije
Soobszczemja" (Sprawozdania) przynoszą wiele cennego materiału z dziedziny ludoznawstwa w postaci artykułów i streszczeń rozpraw kandydackich. W niniejszym przeglądzie uwzględniono tematykę dotyczącą głównie
ludów pochodzenia wschodniego.
Na treść zeszytu VI składają się: sprawozdanie G. G. S t r a t a n o w i c z
z ekspedycji do Dunganów grupy Oszskiej - jest to opis życia tego ludu
na terenie Kirgizji; S, P. R u s i a j k i n a zajmuje się narodowym strojem
i ornamentem Tadżyków z okręgu Garmskiego; T. A. Ż d a n k o informuje
o strukturze rodowoplemiennej
i o rozsiedleniu Karakałpaków
w dolnym
biegu Amu-Darii w XIX i na pocz, XX w.; A. S. M o r o z o warozpatruje
resztki niewolnictwa w Turkmenii w XIX w. Artykuł E. R. B i n k i e w i c z a
przynosi wyniki jego badań nad rozplanowaniem
i architekturą
domostw
czerkieskich.
W zeszycie VII I. P. S t r o g a n o w a pisze o literaturze i folklorze ludu
Suahili, A. I. P e r s z i c omawia organizację rodowoplemienną i skład szczepowy koczowników Arabii pólnocnej w XIX-XX
w.; Z. A. N i k o l s k a
analizuje rodowe formy i stosunki u Awarów (w Dagestanie) w XIX w.;
G. P. Was i l i e w a opisuje szczep Turkmenów nochurskich.
Zeszyt X przynosi artykuły: J. A. S z i b a j e we j, Rys historyczny mieszkania u Chakasów;
A. P. D u l z o n a, System liczenia czasu u Tatarów
czulymskich;
A. N. B e r n s z t a m a, Materiały
do badań architektury
Kir··
Oizów i Kazachów XVIII-XIX
w. ~J.) Siedmiorzeczu;
L. I. Ł a w r o w a, Rozsiedlenie Swanów na Kaukazie pólnocnym
do XIX w.
W zeszycie XIIIB.
O. D o ł g i c h pisze o urządzeniach
obrzędowych
u Nganasanów i Enów. Chodzi tu o tzw. "bramę kamienną" dla ochrony
przed złymi duchami; A. N. P e r s z i c rozpatruje patronimia u Arabów;
J. S. S m i r n o w a zestawia życie kobiety abchaskiej w czasach przedrewolucyjnych i w epoce radzieckiej.
W XIV zeszycie S. S. G a d ż i j € W a analizuje kwestię tuchumu i dużej
rodziny u Kumyków kajakenckich.
W zeszycie XV M. G. L e w i n referuje prace nad Atlasem etnograficz-"
nYm Syberii;
S. W. I wan o w wskazuje na ornament ludów Syberii jako
�608
609
na źródło historyczne;
N. F. P r y t k o w a omawia typy ubrań u ludów
syberyjskich.
W zeszycie XVII N. A. K i s l a k o w przedstawia wyniki badań nad rodziną i małżeństwem
u Tadżyków; B. Ch. Kar m y s z e w a kreśli szkic
etnograficzny hodowli bydła u Łokajów.
Zeszyt XVIII przynosi artykuły: Z. A. N i k o l s k i e j .i E. M. S z i 11 i n g a
o żeńskim stroju ludowym Awarów; P. 1. Kar a l k i n a, Kumandynawie,
zawierający
materiały
etnograficzne
z życia Ałtajczyków
północnych;
B. O. D o ł g i c h 2 o danych dziejach Buriatów zachodnich; N. N u r d ż an o w w~kazuje, jaką rolę przy powstawaniu
teatru ludowego u Tadżyków
odegrali śpiewacy i muzykanci.
W zeszycie XIX S. S. G a d ż i j e watraktuje
o stroju narodowym u Kumyków kajakenckich;
G. E. M ark o w dostarcza materiałów do etnografii
Gagauzów, głównie z dziedziny budownictwa i stroju.
W zeszycie XX zamieszczono następujące
artykuły:
B. O. D o ł g i c h,
Stare
zwyczaje
Enów,
związane
z
urodzinami
dziecka
i nadaniem
mu imie-
S. S. G a d ż i j e w a, Kumycy
kajakenccy
w XIX-XX
w. (streszeze··
nie pracy kandydackiej);
1. W. Z a c h a r o w a, Kultura
materialna
Uj gurów
'Ul Związku
Radzieckim;
S. P. R u s i a j k i n a, Strój
ludowy
Tadżyków
okręgu
Garmskiego;
R. K o s b e r g e n o w, Polożenie ludności karakalpacnia;
kiej
w Cha.nacie
Chiwańskim
na przełomie
XIX-XX
w.
Wlodzimierz
Zajączkowski
SREDNIEAZJATSKIJ
ETNOGRAFICZESKIJ
SBORNIK
(Collectanetl
z etnografii Azji Środkowej) Trudy Instituta
Etnografii Akademii Nauk
SSSR im. N. N. Mikłucho-Makłaja.
N. S. t. XXI, Moskwa 1954, ss. 413
z tab!. i ryc.
Uczeni radzieccy w swoich licznych rozprawach
drukowanych
w serii
wydawnictw Instytutu
Etnograficznego
AN ZSRR sporo uwagi poświęcają
ludom Azji Środkowej. Dotyczy to również i referowanej pracy.
J. P. W i n n i k o w podjął się opracowania zagadnienia przebudowy socjalistycznej gospodarki i życia Dajchanów, zamieszkujących
okręg Maryjski
Turkmeńskiej
SHR. Autor w oparciu o bogaty materiał historyczno-etnograficzny wykazuje zmianę kultury i źycia Turkmenów-kołchoźników,
która
nastąpiła
w wyniku
budownictwa
socjalistycznego.
Turkmeni
tekińscy
w końcu XIX w. opanowali teren oazy Murgab, gdzie nastąpił rozdział
ziemi i wody w ramach organizacji rodowo-plemiennej,
co hamowało rozwój gospodarstw d.ajcha11skich. Zn~czne zmiany w aule turkmeńskim nastąpiły dzięki rewolucji październikowej, która przyniosła reformę rolno-wodną.
Z wprowadzeniem
gospodarstw kolektywnych
zaczęła wzrastać produkcja,
a w związku z tym podniósł się poziom kulturalny ludności.
Monografia G. P. Was i l i e w e j traktuje o Turkmenach
nochurskich
Po dostarczeniu
wiadomości o rozdzieleniu tego ludu, który zajął połud-
niow· .... achodnią część okręgu Aszchabadzkiego Turkmeńskiej SRR autorka
zastana:via się nad p~oblemem pochodzenia
opisywanej
grupy ~tnicznej.
Z koleI charakteryzuje
rolnictwo, rzemiosło, zajęcia domowe i handel.
W rozdzial: o kulturze materialnej
zawarte są dane o domu, budynkach
g?spodarsklch,
pożywieniu, ubraniu. Wielką wartość przedstawiają
materIały dla charakterystyki
organizacji społecznej i życia Turkmenów nochurskich na przełomie XIX i XX w. Dalej traktuje o rodzinie małżeństwie.
wierzeniach religijnych i obrzędach.
'.
Monografia Was i l i e w e j jest
mało dotąd badanego ludu.
cennym
wkładem
do znajomości
tego
i spoJest to wartoSC1~Wyp:zy~zynek d~ ba.d~ń nad środkowo-azjatycką
architekturą
ludową,
ktora dZiękI coraz l!czmeJszym ekspedycjom
jest wszechstronnie
opracowywana.
Kolejna
rozprawa
~o.by k07J,strukcyjne
to A. K. P i s a re z i k a: Materiały
majstrów
ludowych
doliny
budowlane
Fergańskiej.
O. A. S,u c h a.:: e watraktuje
o cechach dawnych w formach okrycia
gło,":y ludow A;ZJI Środkowej. Po wnikliwym zanalizowaniu
naj starszych
koblecych.okryc
gł?wy: zawoju (czalmy), czapeczek o różnych kształtach
o~az męskich: z~WOJU.cczalmy), czapek futrzanych, czapek filcowych, kołpa~ow oraz tzw. ttUbeteJek dochodzi autorka do ciekawych wniosków o wzaJemnych Wpł!w.ach rozmaitych lu:iów. Badania i analiza ich mogą dopomóc
": rozst~~ygmęc1U szeregu zagadnień etnogenezy i historii kultury mieszkańcow AZJI Środkowej.
Ar~Y.kuł W. W. G i ~ z b u r g a dotyczy antropologii i traktuje o dawnej
l~dnoscl centr~lneg~ TIan-szanu i Ałtaju na podstawie danych antropologIcznych (I tysiąclecie p. n. e. - I tysiąclecie n. e.).
Włodzimierz
Zajqczkowski
SBORNIK MUZlEJA ANTROPOŁOGII I ETNOGRAFII, T. XIV, Wyd.
Ak. N~uk ZSRr: Moskwa-Leningrad
1953. Instytut Etnografii im. Mikłucho
MakłaJa. Kol~glUm Redakcyjne: S. P. Tołstow, L. P. Potapow, S. W. Iwanow, N. A. Klslakow, D. A. Olderogge.
"S~o:nik Muzieja Antropołogii i Etnografii" ("Rocznik Muzeum Antropologu I Etnografii") zawiera prace teoretyczne i opracowania zbiorów muzealny.ch; n:a on :vspólny cel, jakim jest wyjaśnienie problemu etnogenezy
n~rodo~. aZJatycklCh, wykrycie łączącej je niegdyś więzi, zachowanej w termmologu lub fragmentach zjawisk kulturowych.
P~szczególne opracowania omawiają geograficzne rozmieszczenie narodo'w
oraz Ich
.. h' t
.
. rozwol
loSoryczny, ekonomiczny i społeczny. Na takim tle podany
~est OPiS poszczegolnych eksponatów, oparty częściowo o metryki muzealnp
! badanIa
autorów O .
ł '"
.
.
. pisy uzupe DlaJą piękne, Jedno lub wielobarwne reprod u k cJe.
Z zakresu etnografii
'
zwracają uwagę prace L. P. P o t a p o w a, W. W.
39 "Lud",
t. XLII
�6lO
611
A n t l' o P o we j, O. A. S u c h a l' e w e j, E. D. P l' o k o f i e we j, E. G. H a ff e n b e l' g a, S. M. A b l' a m z o w a i E. W. Z i b e l' t a.
Rozpowszechnione
niegdyś wśród Koriaków, dziś prawie zupełnie wyszły
z użycia, podobnie jak i u Ajnów z Wysp Kurylskich. J o c h e l s o n w pracy
The Yukaghir
and the Y1ikaghirized
Tungus (Memoir of the ArneI'. Mus. of
Nat. Hist. v. IX. Leiden-New
York 1926, s. 387) wspomina o istnieniu ich
u Jukagirów.
Ajnowie sachalińscy używali nart siatkowych innego typu; wnętrze ramki
viypełniały skrzyżowane
poprzecznie rzemienie. Przedni koniec był nieco
podniesiony w górę. Stopę przymocowywano
za pomocą dwóch pętli.
Narty ślizgowe miały największe zastosowanie u mieszkańców
Sybiru.
Konstrukcyjną
ich podstawę stanowi drewniana listwa (dł. ca 130 cm, 'szer.
12-35 cm); przedni jej koniec jest nieco podniesiony w górę i zaostrzony.
Autorka dzieli narty ślizgowe na proste i wygięte. Różnica ta pociąga za
sobą szereg innych cech; narty o równej podstawie nie wymagają podszycia
futrem, ponieważ nie są tak cienkie i łamliwe jak narty o podstawie falistej; te ostatnie są natomiast elastyczne i lekkie i są używane przez myśliwych. Narty o równej podstawie były używane przez wszystkie sajanoałtajskie narody. Wyrabiano je z brzozowego i czeremchowego drzewa, jodły,
,jarzębiny lub wierzby. Koniec narty obity jest zwykle blachą lub korą
brzozową, czasem zwykłą deseczką. Narty podszywa się skórą z nóg końskich, krowich lub reniferowych.
Istnieją cztery sposoby przymocowania
podszycia: przybija się je drewnianymi
gwoździami, przyszywa sznurkiem
przeciągniętym
przez otwory w desce, przysznurowuje
się skórę drutem
lub sznurem, wreszcie przykleja się skórę do nart. Niwchowie przybijali
do skóry listewki z fiszbinu na całej długości, co zwiększało szybkość.
W. W. A n t I' o P o w a, Narty ludów Syberii (s. 5-36). Narty stanowią
nieodzowny element kultury materialnej
mieszkańców północy; powstanie
ich wiąże się z twardymi warunkami życia sybirskich ludów.
Brak materiału archeologicznego utrudnia wyjaśnienie historii powstania
nart, najwcześniejsze
zabytki w postaci rysunków na szabalińskich skałach
pochodzą z VII-IX
w. Źródła historyczne poświadczają, że narty były znane
jeszcze wcześniej. Kroniki chit'lskie wspominają o istnieniu nart w VII w.
vlśród plemio:J. Wzgórz Sajai1skich i Sajano-Ałtajskich.
Nazwa nart przytoczona przez R a s z i d - a d - d i n a z XIII-XIV
w. odpowiada całkowicie
ndzwie używanej pr<lwie przez wszystkie ludy sajano-ałtajskie.
W notatkach
podróżników z XVII w. spotykamy częste wzmianki o nartach; mówi o nich
L a m a l' t i n i e 1', W i t s e n i in. Ogólnikowe opisy nie pozwalają niestety
przedstawić ich kształtu, dopiero materiały etnograficzne rosyjskich podróżników z XVII i XVIII w. zawierają rysunki i opisy w dostatecznym stopniu
wiarygodne
i jasne, a zbiory muzealne z XIX w. pozwalają na ogólny
ich opis.
Praca W. W. A n t l' o P o w e j opiera się na opisie kolekcji nart, znajdującej się w Muzeum Antropologii i Etnografii w Moskwie; wykorzystano
również zbiory Państwowego Muzeum Etnografii narodów ZSRR w Leningradzie i źródła historyczne.
Za podstawę klasyfikacji nart uważa autorka cechy konstrukcyjne
najbardziej stałe i w pewnym stopniu warunkujące
kształt nart i technikę poruszania się na nich. Wszystkie narty używane przez narody syberyjskie
dzieli na dwie grupy: narty ślizgowe i narty do chodzenia, znane u nas pod
nazwią karpli. Obie grupy podlegają dalszym podziałom na typy, zależnie
od cech konstrukcyjnych,
jak sposób umocowania stopy i materiał, z którego
są wykonane. Dodać należy, że ludy spokrewnione
etnicznie
posiadają
narty jednakowego typu.
Charakterystyczną
cechą nart do chodzenia (karpli) jest rama lub owalna
obręcz, która miewa czasem kształt półowalny lub okrągły (niekiedy formę
ósemki). Wnętrze takiej ramy wypełniają skrzyżowane rzemienie, przymocowane czasem poprzecznie; tego rodzaju narty zapobiegają zapadaniu się
nóg w głębokim śniegu. Karple znane są prawie wszystkim narodom świata,
zwłaszcza w wysokogórski'ch częściach Azji Centralnej, w Japonii, Ameryce
itp. Na Sybirze rozpowszechniony
jest typ rakietowy, czyli siatkowy. W życiu codziennym noszą one nazwę łapek, termin używany i w literaturze
naukowej. Ramka wykonana
z dwóch listewek drewnianych
ma kształt
jajowaty, wnętrze jej wypełniają drewniane poprzeczki i rzemienna siatka
z foczej skóry. Przedni koniec łapek jest szerszy i bardziej tępy od tylnego;
wymiary ich są różne (60-100 cm dł. i 15-25 cm szer.). Narty siatkowe znane
są tylko w płn. części Sybiru, używają ich do dziś Czukcze i Eskimosi.
I
,~[\
..
~.".:
Narty podszyte futrem były używane podczas zimowych łowów, narty
bez podszycia, golice - podczas łowów wiosennych; w niektórych okolicach
nie uważano ich za prawdziwe narty. Narty podszyte futrem używane są
przez Ajnów na równi z golicami, tak samo jak i przez Niwchów, Nanajów,
Ulczów i Ewenków. Narody tunguzo-mandżurskie
posługują się nartami
wygiętymi z drzewa brzozowego lub jodłowego. Po uprzednim rozgrzaniu
drzewa nad ogniem i zwilżeniu go wodą narty wyginano. Narty Tunguzów
mają 150 cm dL Ob3 ich końce są zaostrzone; przedni zawsze, a tylny czasem
podniesiony w górę. W. B o g o l' a z twierdzi, że szybkość biegu Ewenka na
nartach dorównuje szybkości biegu renifera. Takie narty używane były przez
Jukagirów, Ketów i Dołganów. Spotykało się je również u sąsiadujących
z Ewenkami i Ewenami Chantów i Jakutów, a także wśród niektórych
grup Tatarów syberyjskich.
Narty nadamurskie są pod wieloma względami podobne do nart ewenkijskich u Nanajów i Ulc~ów. Niewiele wiemy o nartach Oroczów i Ugedejów;
sądząc z paru eksponatów znajdujących się w muzeum, różnią się one wymiarami, dochodzą bowiem do 2 m dL Wyrabiano je z dębu lub wiązu,
a podszywano skórą kozicy.
Prócz opisanych dwu zasadniczych typÓW nart spotyka się jeszcze w z.a38"
�612
613
chodniej Syberii u północnych Mansi, północnych i wschodnich Chantów
inne formy nart, które z braku materiału trudno jest sklasyfikować. Charakterystyczne jest ich specjalne wzniesienie dla stopy oraz znaczna długość
(ponad 2 m). Do hamowania biegu przy schodzeniu z góry służy kij narciarski, zaopatrzony na końcu w kółko lub rodzaj łopatki, najczęściej zaś
w żelazny haczyk. Autorka podkreśla, że ludy syberyjskie używają również
nart rosyjskich; znane są one w zach. Syberii, w Jakucji, na Kamczatce
oraz wśród Neńców, Chantów i Mansów.
W zakończeniu artykułu omawia terminologię; jest ona u ludów tunguzomandżurskich
bardzo zbliżona. Wyjątek stanowi nazwa nart u Ewenków
meregte, podczas gdy we wszystkich innych językach nazwa ta brzmi suksitla, sokselta, sulta, sochai!la itp. Szereg innych terminów związanych z nartami przemawia za tym, że Ewenkowie posiadali wspólny źródłosłów tunguski.
Terminologia ludów sajano-ałtajskich
jest bardziej urozmaicona, dotyczy
ona nazw golic i nart podszytych. Charakterystyczne,
że wszystkie narody
syberyjskie używają różnych nazw dla nart podszytych i golic. Wśród plemion tiurskich nazwa nart i sanek jest zbliżona.
Przeprowadzona
analiza typów nart używanych na Sybirze pozwala na
stwierdzenie, że: 1. różnorodne typy mają ściśle zakreślone zasięgi geograficzne; 2. typy nart są ściśle związane z pewnymi grupami etnicznymi;
3. istnieje wyraźna zależność poszczególnych typów nart od kierunku gospodarczego ludności, np. narty typu siatkowego używane do chodzenia były
rozpowszechnione na terenie tundry wśród paleoazjatów płn.-wsch., gdzie
ułatwiały poruszanie się na nierównym terenie. Brak odpowiedniego materiału do wyrobu długich desek odgrywał w tym również niemałą rolę.
Plemiona łowieckie używają nart ślizgowych na terenie tajgi i pasa
leśno-tundrowego
Sybiru. Narty tych plemion zdumiewają
doskonałością
swych proporcji i wykonania oraz praktycznością szczegółów.
Narty wygięte rozpowszechnione
są w pasie tajgi, ciągnącym się od
Uralu do Kamczatki. Trzy odmiany wygiętych nart występują wyraźnie
wśród trzech etnicznych grup: szerokie i krótkie spotyka się u Ewenów
i Ewenków; długie i wąskie, zaopatrzone specjalną główką u ludów nadamurskich (Oroczów, Nanajów, Ulczów i Ugedejów); u Selkupów, częściowo
u Chantów i Mansi spotyka się narty dość długie, stopniowo zwężające się
ku tylnemu końcowi.
Zagadnienie pochodzenia nart jest trudne do rozwiązania. Łączy się ono
ściśle z ogólnym problemem etnogenezy
narodów
sybirskich;
zdaniem
autorki można przypuszczać, że wygięte narty ślizgowe narodów nadamurskich powstały
z wygiętych
nart używanych
przez tunguskie
narody,
lecz posiadają bardziej udoskonaloną formę, rozwiniętą pod wpływem Niwchów, naj dawniej szych mieszkańców tej krainy. Trudniejszy jest problem
genezy wygiętych nart zachodnio-syberyjskich.
Autorka podkreśla różno-
rodność golic i zmienność ich w porównaniu z ustaloną formą nart podszytych.
Przed Rewolucją Październikową
narty
miały szerokie zastosowanie
u ludów trudniących się łowiectwem. Zmiana ustroju, przejście od łowiectwa do hodowli i rolnictwa stopniowo wpłynęły na mniejsze ich użycie.
Obecnie wraz z przejściem gospods.rstwa na nowe tory narty przetrwały
w kołchoźniczych brygadach myśliwskich.
L. P. P o t a p o w, Pożywienie
AUajczyków
(s. 37-71). L. P. P o t a p o w
jest autorem pncy
pt Oczerki po ist01'ii AUajcew,
Nowosybirsk
1948.
Szkic o pożywieniu Ałtajczyków jest owocem długoletnich studiów i obserwacji nad życiem Ałtajczyków. L. P. P a t a p o w opracował zagadnienie
dotychczas całkowicie nie zbadane; zanalizował rodzaje pożywienia i sposoby jego przygotowania,
podał terminologię ludów ałtajskich,
związaną
z tą dziedziną, dając w ten sposób cenny przyczynek do badań skomplikowanego procesu etnogenezy tego narodu.
Autor rozpatruje pożywienie Ałtajów, posługując się danymi archeologicznymi i nielicznymi źródłami piśmiennymi. Zabytki archeologiczne pochodzą z neolitu lub wczesnego brązu, z cmentarzysk typu afanasjewskiego.
Głównym pożywieniem ówczesnych mieszkańców Górnego Ałtaju było mięso
dzikich zwierząt (kozica, chomik, zając, lis, maral), mimo że w znaleziskach
tego okresu znaleziono kości zwierząt domowych, jak pies, koń, owca. Obok
mięsa spożywano korzenie, kłącze i łodygi roślin jadalnych, owoce, jagody
i orzechy. Zboża znane były na podgórzu Ałtaju nieco później w okresie
andronowskim. Z podgórza mogła znajomość ta przeniknąć do mieszkańców
Górnego Ałtaju. Brak natomiast wiadomości i śladu używania w tym czasie
nabiału. Mięso spożywano pieczone w popiele lub nad ogniskiem, albo gotowane; istnieją bowiem naczynia typu afanasjewskiego,
kotły z brązu
scytyjskiego i typu karasukskiego.
I
~.
l
j
Dane z pierwszej połowy I tysiąclecia p. n. e. pozwalają wnioskować,
że głównym pożywieniem ówczesnych pasterskich plemion ałtajskich był
nabiał i mięso domowych zwierząt. Źródła chińskie podają, że Hunowie
umieli wyrabiać sery i inne przetwory mleczne; to samo twierdzi H e r od o t, wspominając o wyrabianym przez koczowników kumysie. S. J. R ud e n k o znalazł w niszy grobowej w kurhanie Pazyrakskim II worek doskonale zakonserwowanego
sera, który tam przeleżał dwa tysiące lat. Znalezisko to świadczy o pożywieniu starożytnych mieszkańców Ałtaju. Koczowniczy tryb życia sprzyjał wyrabianiu kumysu przez wstrząsanie i fermentację mleka klaczy nalanego do worka z koziej skóry. Naczynia o wąskich
szyjkach znajdowane w mogiłach ałtajskich napełniane były zawsze kumysem, który stawiano nieboszczykom obok dań mięsnych. Baranina była również znana, o czym świadczą resztki kości. Kości te nie noszą śladów ognia,
�614
615
a więc mięso gotowano, nie pieczono. W tymże kurhanie znaleziono ziarna
jęczmienia.
We wczesnym średniowieczu, kiedy mieszkańcy Ałtaju należeli do tiurskich kahanatów
(VI-VIII
w.), podstawą pożywienia był kumys i mięso.
Kroniki chińskie mówią o kumysie jako o napoju upajającym, obrzędowym.
Współcześni Ałtajowie częstują gości wódką wyrabianą z mleka, tzw. arakq.
Kronikarze
chińscy wspominają
o chlebie znanym tiurskim koczownikom
i o mące ze zmielonych kości zwierzęcych w latach głodu. W literaturze
podróżniczej z XIX w. znajdują się wzmianki, że biedota ałtajska zbiera
kości ogryzione, rozbija je na 'drobne kawałki i gotuje przez czas dłuższy
w wodzie.
W pierwszej połowie XII w., kiedy Ałtaj należał do państwa Kara-chińskiego, rozpowszechnione
było spożywanie chleba i pożywienia zbożowego.
Ciekawe materiały
o pożywieniu Ałtajczyków
dają rosyjskie źródła
z XVII i pierwszej połowy XVIII w. Źródła te mówią, że północni Szorcowie uprawiali rośliny zbożowe w I ćwierćwieczu XVII w. Mięso zwierząt,
ryb, rośliny dziko rosnące uzupełniały ich pożywienie. W tym czasie siano
głównie jęczmień, czasem pszenicę. Rosyjskie źródła stwierdzają, że płd. Ałtajczycy oprócz jęczmienia jedli korzenie peonii i sarany oraz korzenie innych roślin. Ponieważ mięso zwierząt domowych nie wystarczało (lo wykarmienia rodziny, a raczej rodu, Ałtajczycy szli za stadem dzikich kóz lub
marali, polując na nie w razie potrzeby.
W ałtajskim folklorze przechowały się liczne wspomnienia o pożywieniu;
podania i epos heroiczny mówią o mięsie dzikich zwierząt i o roślinach
jadalnych, o saranie (Lilium
marta.gon)
i o kandyku
(Erythronium
dens
cQ,nis). Kłącze peonii (Paeonia anomala)
zbierano na wiosnę, suszono, tarto
na mąkę i robiono z niej placki lub kaszę. Na ogół nie groził w zimie głód
tylko tym Szorcom, którzy zakonserwowali
dostateczną ilość kłączy peonii.
Robiono również zapasy orzechów cedrowych, które tłuczono ze skorupką
i mieszano z jęczmiennym t.luknem. W folklorze Teleutów i pld. Ałtajczyków
opiewa się "góry mięsa i rzeki wódki zwanej araka". Tłuszcz z końskiego
podbrzusza porównują do obłoków, araka nosi nazwę "wielkiego jedzenia".
Wspomina się też o mlecznych produktach, jak kumys i sery, masło i t.waróg. Stare opowie.ści wspominają
a mleku łosia i ·renifera. W legendach
myśliwskich duchy -- gospodarze gór -- doją samice renifera. Mięso jednak
jest największym przysmakiem Ałtajczyków.
Najbardziej używanym zbożem byl jęczmień, spotykany w postaci ta/kana
(tlukna).
Polewka z całych ziaren :nosi nazwę kocza. Prócz kandyku, sarany
i peonii spożywano barszcz (He7'C1Cle1nn sphond.), jagody i rzewień. W folklorze znajdujemy wzmianki o ulum czikir lub czikir (cukier lub słodycze).
Dane te świadczą, że pożywienie Altajczyków nie ulegało większym zmia~
nom w ciągu dziejów.
Po7.ywienie ludów aJt.c.jskich zacho\vało dawne zasadnicze skladniki; s;l
.
,
.
'
f
;
ł
,
to: mięso i nabiał. Potrawy mączne i chleb odgrywały niewielką rolę, natomiast mleko i przetwory mleczne (kumys, sery itd.) stanowiły obok mięsa
pożywienie Ałtajów-pasterzy.
Kiszone mleko, znane u Mongolów pod nazwą kumys, Ałtaje nazywają
czegeń, inne plemiona mówiące językiem tiurskim nazywają
je aj ran, np.
terminem tym poslugują się Chakasi-kaczyńcy.
Zakwaszanie mleka odbywa się wczesną wiosną; jako zakwasu używają
wędzonej kości ogonowej lub żyły końskiej, czasem wędzonego sera, zwanego kurut. Mleko zlewają do wielkiego worka skórzanego, po czym dole-o
wają każdorazowy udój. bo mieszania służy kij z podziurawionym
krążkiem na końcu. Nazwa worka do mleka, saba, przetrwała do dziś u Tubularów, którzy używali jej do określenia naczynia z kory brzozowej, służącego do gotowania jęczmiennej brahi, napoju ofiarnego z tlukna i sfermentowanego jęczmienia.
Czegeń stanowi podstawę
letniego pożywienia Ałtajczyków.
Z resztek
czegenia sporządzają wódkę i kwaśny ser, zwany kurut. Ususzony kurut nawlekają na sznurki i wieszają na ścianach jurty. Przed Rewolucją Październikową kurut zastępował chleb i ratował przed śmiercią głodową. Bogacze dzieląc się zapasami kuru tu z biedotą ściągali od niej haracz w formie
robocizny. Wedle obliczeń rodzina ałtajska złożona z 5 osób potrzebuje
trzech kawałków kurutu dziennie. Kurut jedzą popijając herbatą gotowaną
z mlekiem i odrobiną masła z solą. W zimie kurut rozpuszczają w wodzie
i gotują rodzaj polewki, którą zasypują jęczmiennym
tłuknem. Bogacze
jedzą kurut ze śmietaną, a nawet z miodem .
Innego rodzaju serki wyrabia się z resztek czegenia: twarożek osiadający na ścianach skórzanego miecha, w którym przechowuje
się czegeń,
składa się do krowich pęcherzy, dolewa trochę masła i zamraża na zimę·
Altajczycy prócz kwaśnych sporządzają też i słodkie sery, dodając odrobinę czegenia do gotującego się słodkiego mleka, które po krótkim czasie
ścina się na ser czerwonawego koloru. Ser ten nosi nazwę edegej lub ezegej .
Zlewają go do worka płóciennego i kładą pod prasę. Autor nadmienia, że
tylko południowi Ałtajczycy wyrabiali sery, północni natomiast serów nie
przyrządzali.
Maslo, czyli sardiu, wyrabiano z małymi wyjątkami w sposób nader prymitywny: zbierano śmietankę, dodawano do niej wodę zaprawioną tłuknem
lt:b mąką. brome składa się potem do żelaznego naczynia i po 10 dniach
wyjmuje i ściska się rękoma. Z otrzymanej masy wytapia się masło i przechowuje w pęcherzach zawieszonych pod stropem jurty.
Do mlecznych produktów zalicza autor wódkę z mleka sfermentowanego.
Ałtajczycy posługują się w tym celu bardzo prymitywnym
aparatem destylacyjnym. Ałtajczycy północni nie używają wcale mlecznych produktów
płynnych. Autor podkreśla fakt, że przygotowanie potraw i wyrobów mlecznych bylo zawsze zajęciem kobiet.
�617
616
Istotne jednak znaczenie w odżywianiu się Ałtajczyków miało mięso.
Południowi Ałtajczycy jako pasterze żywili się głównie mięsem zwierząt
domowych, północni natomiast używali mięsa zwierząt dzikich. Przeważało
jednak
spożywanie
mięsa bydła domowego: bogacze gotowali olbrzymie kotły mięsiwa, gdy biedacy rzucali się łapczywie na odrzucone przez
nich kości.
Ałtajczycy jedli dawniej mięso surowe; zwyczaj ten istnieje dziś jeszcze
wśród myśliwych, którzy uważają za przysmak surowe nerki, wątrobę
i ścięgna nóg ubitego zwierzęcia. Piją również chętnie ciepłą krew.
Najulubieńszym
gatunkiem mięsa jest u Ałtajczyków
baranina, gotowana bez soli w wielkich kotłach. Północni Ałtajczycy gotowali mięso w naczyniu z kory brzozowej za pomocą rozpalonych kamieni. Znane było również smażenie mięsa na rozżarzonych węglach lub pieczenie nad żarem
małych kawałków baraniny, nawleczonych na drewniany rożen.
Zabijanie barana odbywało się podług starego rytuału, podobnie jak
zdejmowanie skóry i podział mięsa. Z mięsa sporządzali kiełbasy i krwawe
kiszki. Nawet jelita zjadali, np. jelita proste konia zjadali biedacy ałtajscy
w okresie przedrewolucyjnym.
Prócz baraniny Ałtajczycy jedzą również
koninę i mięso krowie. Za najlepszy sposób konserwowania uchodzi zamrażanie drobno pokrajanego wraz z tłuszczem mięsa, zaszytego w żołądek lub
jelita. Najdogodniejszy
sposób konserwowania
mięsa polega na suszeniu
lub wędzeniu go; znane jest także solenie.
Do przechowywania
mięsa mrożonego służą specjalne budynki palowe.
Północni Ałtajczycy, trudniący się myślistwem, jedli mięso wszystkich
upolowanych
zwierząt, nie wyłączCljąc wiewiórki. Południowi Szorcowie,
naj ubożsi z Ałtajczyków, zjadali mięso borsuka, wydry, tchórza, sobola itp.
Pieczenie mięsa stosowano bardzo rzadko, istniały co do tego zakazy sakralne, zapach bowiem pieczonego mięsiwa nie jest miły leśnym "gospodarzom tajgi". Nie gardzono
mięsem cietrzewi,
dzięciołów, głuszców.
Jedzono też ryby suszone, gotowane i pieczone. Południowi Ałtajczycy nie
jedli ryb.
Spożycie produktów zbożowych rozpowszechnione było u Ałtajów pozostających pod wpływem rosyjskich rolników. Ałtajska uprawa zboża ograniczała się do jęczmienia, czasem pszenicy. Mąka, z' prażonego jęczmienia,
tzW. talkan, zmielona na żarnach, gotowana na mleku, herbacie lub wo··
dzie z domieszką tłuszczu, stanowiła zasadnicze ich pożywienie. Odmianą
tego był tomon, kasza z ziarnem prażonego jęczmienia. Myśliwi składali
w ofierze tałkan zmieszany z tłuczonymi orzechami cedrowymi. Bryja zwana
salamat,. gotowann na mleku z tałkana z masłem, była przysmakiem. Ałtajczycy przed Wielką Rewolucją nie znali wcale chleba pieczonego na kwasie
i jedli przaśne placki z jęczmiennej
mąki. Tylko nieliczni spośród .nich,
sąsiedzi rosyjskich
chłopów, umieli wypiekać chleb kwaśny. Dzisiejsza
nazwa chleba kalasz świadczy a rosyjskim pochodzeniu umiejętności wy-
tl
t<
I
f
i
!
pieku chleba. Ostatnio weszło w użycie proso, z którego robią tal kan i kaszę.
Kasza, bryja i makaron weszły niedawno w użycie.
Ałtajczycy umieją sporządzać piwo z jęczmiennego słodu. Myśliwy nie
'wejdzie do tajgi, nie wypiwszy przedtem sbyrtki, czyli fermentującego
napoju ze słodu. Najdawniejsza
jest braha, wyrabiana
z kłączy kandyku
(Erythronium
dens canis). Napój ten był w użyciu jeszcze przed 60-70 laty
u północnych Szorców. Północni Ałtajowie umieli też pędzić samogonkę.
Rośliny dziko rosnące przechowywali
północni i południowi Ałtajowie
na zimę lub spożywali je na surowo. Zwyczaj ten rozpowszechniony w latach
przedrewolucyjnych
przetrwał nawet czas jakiś w kołchozach, gdzie początkowo organizowano specjalne brygady do zbierania kłączy, cebul, pędów
i owoców leśnych. Pierwsze miejsce zajmował wśród roślin kandyk, inaczej.
zwany psi ząb. Gotowano go na mleku lub wodzie, na zimę suszono. Sarana
(LHium martagon), której cebulę pieczono w popiele, gotowano na mleku
lub suszono i mielono na mąkę. Do czasów dzisiejszych przetrwało zbieranie kałby (Allium victorialis), rośliny a wielkiej ilości witamin. Kałba nadaje
się do jedzenia surowo, gotowana i suszona. Spożywa ją ludność ałtajska
i rosyjska. Kałbę zbierają w tajdze i wywożą na targ jako środek przeciwszkorbutowy.
Korzenie peonii (Paeonia anomala), zwanej przez Szorców "niebiańskim
grzmotem", są również jadalne; suszone i zmielone na mąkę z dodatkiem
tałkanu ratowały od głodu biedną ludność. Z innych roślin dziko rosnących
spożywano czosnki i cebule, jak dziką cebulę (Allium
schoenoprosum L.).
czosnek górski (Allium montanum L.), barszcz (Heracleum sphond.), groszek
żurawi (Vicia sativa) oraz roślinę zwaną aszenezi, czyli "matka chleba" (wg
We r b i c k i e g o Crepis Sibirica). Nazwa ałtajska przypomina nazwy roślin
używane wśród ludu polskiego, np. "matka ziela wszelakiego", "ciotka ziela
wszelakiego", odnoszące się do macierzanki itp.
Zbieranie i przechowywanie
oskoły jest również znane. Z jagód leśnych
spożywano jagody czeremchy (suszone, mielone mieszają z masłem i miodem
i zamrażają na zimę). Przechowują również owoce kaliny i jarzębiny. Do
najpożywniejszych
należą orzechy cedrowe.
Ałtajczycy używają również herbaty cegiełkowej, biedniejsi piją wywar
z liści malin, porzeczek lub spirei (Spiraea ulmaria), zwanej "synem herbaty".
Ustrój socjalistyczny wprowadził ważne zmiany w pożywieniu narodów
ałtajskich.
W skład ich pożywienia weszły nie znane dawniej jarzyny,
jak ziemniaki i cebula. Podstawę codziennego pożywienia stanowi chleb;
spożycie mięsa wzrasta w zimie.
Jednakowe nazwy i sposoby przetwarzania
nabiału u Ałtajczyków i innych tiurskich narodów odzwierciedlają
prastare związki kulturowe, jakie
niegdyś łączyły południowe plemiona ałtajskie z oddalonymi od nich po~
krewnymi
plemionami. Jedność kulturowa
Ałtajów i plemion tiurskich,
a nawet ·mongolskich. wyrażająca się nie tylko w nazwach i sposobach przy-
�619
618
E. W. Z i b e
gotowania pokarmów z mleka i w ceremoniale picia kumysu czy też w dzieleniu mięsa i zdejmowaniu
skóry z ubitego zwierzęcia (lub zwyczaju zbierania i przechowywania
pe\vnych roślin, zwłaszcza sarany i kandyku) świadczy o jednakowo niskim poziomie sił wytwórczych i materialnych warunków
wszystkich tych plemion. Podobne warunki środowiska geograficznego wywarły hamujący wpływ na rozwój etnograficznych
różnic w ich kulturze.
Postęp i kształtowanie
się etnograficznych
właściwości kultury i bytu plemion ałtajskich rozpoczyna się dopiero w XVII w., z chwilą kiedy Ałtajskosajańskie Góry przeszły pod władzę Rosji i kiedy, dzięki kontaktom z rosyjską ludnością, zaczął się podnosić ogólny poziom życia Ałtajczyków.
E. G. H a f f e n b e l' g, Jurta chazarska (s. 72-92). Autor daje opis jurty,
istniejącej
uChazarów
afganistańskich.
Dzielą się oni na dwie różne
pod względem ilościowym grupy: liczebnie większa B e l' b e l' i w środkowej
części Afganistanu między Kabulem i Geratem, w górskim obszarze zwanym
Chazaradżet lub po prostu Chazara i druga grupa, mieszkająca w północnozachodnim Afganistanie
na południowym
wschodzie Płaskowyżu
Badgijskiego, należy do części narodów nieafgańskich,
pochodzenia mongolskiego
i irańskiego, jak Dżemszydzi, Firuzkui, Tejmanowie,
Chazarowie
i inm.
Zdaniem B a r t o l d a, są oni potomkami mongolskich wojsk Dżingis-chana,
pozostawionych
w garnizonach
pilnujących
Afganistan.
Z biegiem czasu
potomkowie
ci, odcięci od swej mongolskiej
ojczyzny, wynarodowili
się
i zasymilowali z Tadżykami.
Jurta opisana przez Haffenberga,
a zakupiona w 1928 r. przez członków
ekspedycji środkowo-azjatyckiej
Bukinicza i Haffenberga, stanowi własność
M.uzeum Antropologii i Etnografii.
Bogato ilustrowana rozprawa daje szczegółowy opis jurty, która zdaniem
autora zachowała w swej konstrukcji
podobieństwo
do grobowca Dżingischana, majdującego
się do dziś '.v Ordosie. Zewnętrzne podobieństwo potwierdza fotografia tego grobowca, umieszczona w jednej z prac B. N. P ot c; n i n a; niestety,
nie podaje on konstrukcji
drewnianego
szkieletu tej
zabytkowej budowli. Podobieństwo jurt Chazarów z grobową jurtą Dżingischana zdaje się podkreślać znany w historii fakt. że formy zarzucone w życiu
codziennym nie przestają trwać w dziedzinie kultu. a także iż grupy ludności odizolowane od swej ojczyzny zachowują w nowym otoczeniu pewne
cechy swej rodzimej kultury. Z tego powodu autor słusznie może uważać
jurty Chanai Chyrga, nazywane prz.;z sąsiadów Chana i Chazara, za przeżytel( jurty Mongołów z XIII W., zachowany w środowisku bogatych Chazarów 'N warunkach całkowitej izolacji od ich mongolskiej ojczyzny. Odkrycie dawnego typu mongohkiej jurty przemawia na korzyśC:: teorii W. W. Bartolda o roli Mongołów w etnogenezie Chazarów.
l'
t, Naczynia
z wymienia.
krowy
w zbiorach
Muzeum
Antro-
i Ameryki Południowej Muzeum znajduje się 7 naczyń z krowiego wymienia. Ponieważ w literaturze
etnograficznej
brak opisów tego rodzaju naczyń, autor stara się wypełnić
istniejącą lukę swoją ciekawą rozprawą·
W dziale Ameryki Południowej znajdują się trzy naczynia araukańskie.
Przed inwazją hiszpańską pasterstwo w Chile było słabo rozwinięte, jedynym
zwierzęciem domowym była lama. Araukanie
mieszkają obecnie w rezerwacie w płd. części centralnego Chile. Obok naczyń metalowych używają
również glinianych, drewnianych
i skórzanych, do których zaliczyć należy
wspomniane naczynia z wymienia krowy. Służyły one do przechowywania
suszonego ziarna kaszy, grochu lub mąki. Naczynia te nie posiadają szwów,
górny brzeg jest przymocowany do pałąka. Skóra nie jest wyprawiona i zachowuje owłosienie. Sutki służą jako podstawki. Naj ciekawsze, że w tych
samych zbiorach znajdują się naczynia drewniane, zrobione na podobieństwo takich skórzanych naczyń.
Naczynia ałtajskie z Sybiru, zrobione z wymienia krowy lub klaczy,
różnią się od araukańskich
tym, że posiadają szwy; skóra jest wyprawiona
i pozbawiona włosia. Nosidła są z rzemienia. Przechowywano
w nich przybory do szycia, igły, naparstki i nici. Wiaderka z wymienia służyły do przechowywania
soli i korzeni
kandyku.
Tunguzi,
Buriaci
i Mongołowie
przechowywali
suche produkty w skórzanych workach; masło, tłuszcz rybi
i reniferów trzymano w workach zrobionych z żołądka, pęcherza lub jelit.
Warunki istniejące na Północy, gdzie brak odpowiedniego surowca, wpłynęły
na gezenę naczyń skórzanych lub z wewnętrznych
organów zwierzęcych.
W zakończeniu swego artykułu cytuje autor słowa L. P. P o t a p o w a:
"Przewagę skórzanych naczyń tłumaczą warunki życia pasterzy i gospodarki
ich zastosowanej do bezleśnej okolicy i stepów. Konieczność ciągłej zmiany
miejsca wpłynęła na ilość, rozmiary i materiał domowych sprzętów i naczyń. Skórzane wyroby Kazachów świadczą o umiejętności koczownika wyzyskania wszystkiego tego, co można otrzymać od bydła, nie wyłączając
jego żołądka, a nawet otrzewny".
pologii
r
I
i Etnografii
AN ZSRR. W dziale Syberii
O. W. H i r s z f e l d, Miotacze w materiała.ch
etnograficznych
muzeów
i Moskwy
(s. 98-118). Autor daje klasyfikację miotaczy oszczepów. Zbiór miotaczy znajduje się w muzeum moskiewskim i leningradzkim
i składa się ze stu trzydziestu kilku eksponatów.
Większość posiada dokładne metryki, te zaś, które ich nie posiadają, mogą być z łatwością określone na podstawie analogii; każdy bowiem naród posiada ustalony i wyrażny ich typ.
Literatura
odnosząca się do miotaczy jest uboga, podaje opis kształtu,
sposoby użycia i geograficzny
zasięg. Wyjątek stanowi praca F. H. C us h i n g a i F. Kra u s e. Pierwszy stara się wyjaśnić ewolucję miotaczy pierLeningradu
�621
620
wotnym używaniem drewnianych lub skórzanych ochraniaczy dłoni z otworami na palce. Podobne otwory posiadają deseczki Indian kalifornijskich
i meksykańskich,
a jeszcze bardziej zbliżają się one do południowo-amerykańskich miotaczy. C u s h i n g twierdzi, że miotacze oszczepów są prototypem łuku, i poszukuje form przejściowych. Radziecki uczony A. P. Ok ł a··
d.n i k o w widzi początek łukl\ w zachowanej
u Dołganów dziecinnej
z"bawce w postaci strzały ciskanej przy pomocy laseczki ze sznurkiem, do
którego przywiązywano
strzałę. Ta wylatywała dzięki elastyczności drzewa
i prężności naciągniętego sznurka. Zdaniem O kła d n i k o w a jede~ tylk~
krok dzieli ten przyrząd od łuku; pozostawało jedynie przymocowac drugI
koniec cięciwy. Miotacze oszczepów istnieją w płn. Ameryce, będącej klasycznym krajem łuku. Mieszkańcy Alaski i Wysp Aleuckich używają na
ladzie łuku, do polowań na morzu -- miotaczy. Podobnie Czukcze posługi\\:ali się jeszcze w połowie XIX w. łukiem, lecz i miotacz był również i~
znany, tak jak Aztekom, Inkasom i Mayom. Wśród plemion płd. Brazylll
miotacze są używane na wojnie i podczas rytualnych
tańców; przetrwały
t£\m, gdzie zastosowanie ich było bardziej celowe niż użycie łuku, np. na
polowaniu na morzu. W Afryce nie natrafiono dotychczas na ślady miotacza.
Miotacze oszczepów spotykało się nie tak dawno na wyspach Pacyfiku
w trzech regionach: północnym, równikowym
i południowym. Do pierwszego autor zalicza płn. wsch. Azję, płn. wsch. Amerykę i Grenlandię. Region ekwatorialny
obejmuje płd. zach. część Ameryki Półn., Amerykę środkową, Brazylię środkową i płn. z:lch. część Ameryki Połud. Region południowY stanowi Australia i częściowo Melanezja.
Autor ilustruje pracę rycinami miotaczy. Służą one do ciskania oszczepu,
dzirytu lub harpuna. Różnice kształtu są znaczne. Funkcja miotaczy nie
ogranicza się do pola bitwy lub łowów, posługują się nimi np. w Australii
przy przenoszeniu
wielkich przedmiotów,
nieceniu ognia; zastępują
one
nawet nóż dzięki ostremu krzemieniowi, umieszczonemu w rączce. podczas
tańców rytualnych uczestnicy śpiewają "pieśni miotaczy". Czasem miotacz
służy podobnie jak łuk za narzędzie muzyczne. Miotacze wyrabiają prze-o
ważnie z drzewa h.b kości, są często ozdobione malowanym lub rzeźbionym
ornamentem.
F. Kra u s e dzieli miotacze na męskie, kobiece i mieszane, zależnie od
tego, czy są zaopatrzone w rowek, czy w podpórkę do oszczepu, czy też
mają jedno i drugie. Nomenklatura
jego jest chybiona, lecz sama zasada
podziału według punktu oparcia może być uważana za słuszną·
O. W. H i r s z f e l d klasyfikuje miotacze znajdujące się w muzeach radzieckich na podstawie geograficznego areału ich zasięgu.
O. A. S u c h a r e w a, Z dziejów artystycznego
przemyslu
w Uzbekistanie
Wyrób
tabakierek
(s. 119-139). Wyrób ozdobnych tabakierek
z tykwy
jest stosunkowo nowym działem w artystycznym
przemyśle Uzbekistanu.
':"
1
W wykopaliskach brak tabakierek; milczą o nich podróżnicy XVII i XVIIIw.
jak i inne źródła historyczne. Prawdopodobnie
weszły one w użycie wraz
ze zwyczajem używania tartego tytoniu zmieszanego z wapnem i tłuszczem.
Zakaz bowiem palenia tytoniu, obowiązujący Mahometan, nie dotyczy tego
sposobu używania go. Tabakierki mogły służyć do przechowywania
sproszkowanego
tytoniu. Wedle relacji majstrów
przemysł ten rozwinął
się
w końcu XIX w. w związku z uprawą tykwy drobno owocowej, nadającej
się do ich wyrobu. Przedtem używano tabakierek drewnianych, a w Taszkencie i Ferganie - rogowych lub metalowych. Właściciele działek uprawiali tykwy i jednocześnie byli wytwórcami tabakierek. Zbiór z 1/. ha wynosił około 3000 tykw odpowiednich do przerobienia na tabakierki, reszta
szła na opał lub wyrób rakiet. Jak głosi tradycja, rozwijający się przemysł
przysparzał wytwórcom wiele troski, brak bowiem było mitycznego założyciela; po długich poszukiwaniach
postanowiono obrać na patrona Hodżę
Bachowadlina
Nakszbanda,
który jest opiekunem żebrzących derwiszów,
używających zamiast miseczek tykw. Od tego czasu część dochodów wpływa
do kierownika derwiszów żebrzących. O niedawnym stosunkowo powstaniu
tego rzemiosła świadczy brak obrzędów i zwyczajów tak charakterystycznych dla dawnych rzemiosł.
Tabakierki
uzbekistańskie
są ozdobione bogatym ornamentem
batikowym; wosk zastąpiony jest przez ci~sto lub warstwę gęstego kleju. Tykwę
w ten sposób przygotowaną kładą do wody lub gorącego popiołu. Inny sposób wykonania ornamentu polega na gotowaniu w tykwie lnianego oleju,
który barwi na brązowy kolor te miejsca tykwy, z której wycięto wierzchnią
warstwę naskórka. Najpiękniejsze
jednak są tabakierki
taszkienckie
lub
bucharskie
ozdobione grawerunkiem.
Autorka po długich poszukiwaniach
znalazła
zaledwie 4 osoby znające
tę technikę.
Kobieta
Chikojat-Oj,
licząca wówczas 65 lat, pracowała z zadziwiającą
wprawą i zręcznością·
Ulubionym motywem powtarzającym
się był ptak-feniks o ludzkiej twarzy.
Z motywów
współczesnych
najczęściej
występował
samolot, elementy
roślinne w postaci krzaków, drzewka granatu z owocami, rozetki. Często
również' w ornamencie występuje nóż, zwrócony ostrzem ku górze. Motyw
ten posiada wedle wyjaśnień
artystki znaczenie magiczne, odpędza złe
duchy.
Wśród pozostałych wytwórców tabakierek wyróżnia się Esambaj Chamrajew subtelną linią ornamentu i doskonałością rysunku.
Zdobienie tabakierek posiada odległe tradycje, które łączą je z innymi
działami sztuki stosowanej starożytnej Azji. Dzięki jednak stosunkowo późne·mu powstaniu
tego artystycznego
rzemiosła tradycje te rozwijają
się
dalej, lecz nie są skrępowane
przepisami islamu; tym należy tłumaczy'':
cechujący je realizm, tak niezwykly w sztuce stosowanej ostatnich stuleci.
S. M. A b r a m z o n,
(3. 147-193). W zbiorach
Etnograficzny
album
Muzeum Antropologii
P. M. Koszarowa
(1857)
i Etnografii im. Piotra Wiel-
�622
623
kiego znajduje się album etnograficzny
wykonany przez artystę-malarza
P. M. K o s z a l' o w a, członka naukowej wyprawy do kraju Kirgizów. Prócz
albumu w zbiorach znajdują
się szkicowniki
jego zawierające
rysunki
odzieży, przedmiotów
codziennego użytku, typy Kirgizów, pejzaże, napisy
tybetańskie, narzędzia rolnicze itp. Rysunki te sprzed wieku pozwalają odtworzyć dawne formy ż.ycia Kirgizów i Kazachów i poznać ich kulturę.
Odznaczają się one artystycznym
wykonaniem
i zaopatrzone
są w opisy.
K o s z a l' o w ofiarował swe dzieło Akademii Nauk w 1879 r.
W okresie powstawania
albumu Kirgizi przeżywali chwile decydujące
o ich dalszym narodowym życiu. Poszczególne ich plemiona gnębione przez
mandżursko-chińskich
f'2udałów i kokandzkich
chanów zwróciły się do
Rosji z prośbą o opiekę. Plemię Bllgu w 1855 r. przyjęło dobrowolnie obywatelstwo rosyjskie, a w parę lat potem przybyła nad Issyk-Kul ekspedycja
naukowa Semenowa i Koszarowa. W rosyjskiej nauce nie brak prac odnoszących się do kultury i życia Kirgizów w tym okresie: do tych należą prace
kazachskie uczonego CzoJcana Walichanowa,
podróżnika,
W. W. Radłowa,
A. Gołubiewa, M. Weniukowa i in.
Ustrój społeczny Kirgizów nosił cechy patriarchalno-feudalne.
Społeczeństwo dzieliło się na warstwę feudałów, tzw. bajów i mananów, oraz
warstwę wyzyskiwaną,
zwaną bukara. Feudalna arystokracja
i bogaci właściciele ziemscy posługiwali
się niewolnikami.
Gminne pastwiska
i bydło
znajdowały się w rękach bogaczy. Ugrupowania feudalne toczyły nieustanne
Vlojny w celu zdobycia lepszych pastwisk, władzy i wpływów politycznych.
Semenow-Tiat.-Szański
i Koszarow
byli świadkami
takiej
wojny, toczonej między Bugu i Sarybagysz. Uczony uwiecznił to w swych wspomnieniach, artysta - w rysunkach.
Kultura Kirgizów i Kazachów posiada dużo wspólnych cech, co należy
tłumaczyć wspólnotą poszczególnych faz rozwoju, stycznością obu narodów
w ciągu wielu wieków, a przede wszystkim jednakową gospodarką pastersko-rolniczą·
Plemię Bugu posiadało pola nad brzegami jeziora Issyk-Kul, a plemię
Sarybagysz - nad rzekami Kyrmet i Kissingir. Kirgizi starannie uprawiają
rolę, stosując przy tym sztuczne nawadnianie.
Kara-Kirgizi
sieją pszenicę,
jęczmień i proso. Takie same wiadomości znajdują się w kronikach chińskich z XVIIIw.
Koszarow uwiecznił w swym albumie niektóre narzędzia
rolnicze, jak np. bronę z gałęzi i radło. W albumie znajdują się rysunki
przedstawiające
budownictwo
Kirgizów, ich odzież, broń, sprzęty domowe,
naczynia itp. Piękne rysunki Koszarowa dają pojęcie o zmianach, jakie
za~zły w odzieży Kirgizów. Sądząc z rysunków
jego zmienił się krój
niektórych części odzieży, inn2 wyszły również z użycia, jak np. czerwone
buty na wysokim obcasie. Wyszły również z użycia samodziały wyrabiane
przez Kirgizki, zaczęto bowiem nabywać od Rosjan tkaniny fabryczne. Walichanow wspomina, że rosyjskie towary, jak tkaniny i naczynia fabryczne,
zaczynają wypierać dawne samodzialy i naczynia wyrabiane z drzewa. Oddawano bydło w zamian za perkale, mitkale, lusterka i inne, zdaniem Kirgizów, luksusowe przedmioty.
U podstaw kultury Kirgizów tkwią cechy, które ją wiążą z trzema historyczno-kulturowymi
kręgami:
srodlcowo-azjatyckich
narodów
Uzbeków
i Tadżyków (obu\de i naczynie), z Dżungarią i wschodnim Turkiestanem
(odzież, drewniane
sprzęty, terminologia
narzędzi
rolniczych),
wreszcie
z Mongolią i Ałtajem (kształt jurty, typ siodła). Istnieją bardziej odległe
i głębsze związki wskazujące na wspólność pochodzenia plemion kirgizkich
i plemion płd. Syberii i centralnej Azji. Potwierdzają
to niektóre elementy
kultury materialnej
Kirgizów analogiczne
do kultury narodów Sintzianu.
Artykuł S. M. Abramzona o etnograficznym
albumie Koszarowa podaje
r0wnież opisy tekstowe oraz uwagi zrobione przezeń do wszystkich tablic
i rysunków. Reprodukcje
odznaczają się dobrym wykonaniem.
E. D. P rok
o f i e w a, Materiały
do religijnych
wierzeń Enców (s. 194niegdyś w rozwoju narody Północy dzięki mądrej polityce
Komunistycznej
Partii z każdym dniem osiągają coraz to wyższy materialny
i intelektualny
poziom. Powstające na dalekiej północy centra przemysłowe
wciągają w orbitę miejscową ludność, a kolektywna
gospodarka łowiecka
i rybacka zaopatruje
członków w odpowiednie narzędzia. W latach stalinowskich
pięciolatek
powstała
tu sieć instyt,ucji
oświatowych,
klubów
i szkół, dzięki którym oświata dociera do odległych zakątków. Dawniejsi
koczownicy prowadzą dziś życie osiadłe, a wyzyskiwani ongiś przez obcych
kupców myśliwi są obecnie ludżmi świadomymi swych praw.
Przeszkodę do wyzwolenia się z dawnych form życia stanowią przeżytki
wierzeń religijnych i dawnej ideologii, trwającej dziś jeszcze w zapadłych
miejscowościach leśnych, gdzie ludzie wierzą w potęgę zaklęć szamana i moc
złych duchów. Konieczność wykorzenienia
dawnych przesądów
wymaga
znajomości pojęć religijnych
tych narodów. Opracowania
materiałów
do
religii Enców podjęli się G. N. Prokofiew i G. D. Werbow.
230). Opóżnione
*
Encowie znani \\' literaturze
etnograficznej
pod nazwą jenisjejskich
Samojedów należą do nielicznej grupy wschodnich Samojedów
która liczyła
w 1926 r. zaledwie
378 osób. Dzielą się oni na 3 rodowe grup~: Maddu, Baj
l Moggod! lub
l\iIongandi. Zmieniają miejsca pobytu zależnie od pór roku
i ~ołowów. Oprócz tych B. O. Dołgich wspomina o grupie D'iuczi, o której
mJ!czą Werbow i Prokofiew, a także Ostrowski.
. .Podstawą religii plemion samojedzkich
są pojęcia animistyczne,
magia
fetyszyzm oraz późniejsze wyobrażenia
monoteistyczne.
Na zbadanie zasługują pojęcia o duszy-cieniu, o duszy-sobowtórze
i o święcie pozagrobowym; są to słabo skrystalizowane
wyobrażenia,
o czym świadczy brak
l
�625
624
specjalnych określeń dla duszy-cienia i dla świata pozagrobo:vego, ~odobnie jak pojęcie jednego boga nie znalazło jeszcze odPOwl~dlllka.w. Języku
Enców. W materiałach
Prokofiewa znajduje się sporo wladomoscl, odnoszących się do szamanów i szamanizmu.
. ,
.
Autorka na podstawie zebranych przez Prokofiewa ma.tenałow ~ochO.dzl
do wniosku, że religijne pojęcia Enców i innych plemIOn samoJedzkic~,
uwarunkowane
podobnym środowiskiem geograficznym i typem gospoda~~I,
sa bardzo do siebie zbliżone. Encowie, Neńcowie, Nganasanowie ~~prawlaJą
niemal identyczne obrzędy pogrzebowe, narodzino\:e i in. ,Zgodno~c ta ~~ze~
jawia się m. in. we wspólnej niegdyś tym plemIOnom lde~logll rehglJ~eJ
i w terminologii. Świadczy to o jedności etnicznej poszczegOlnych. ple~?n
samojedzkich
i o ich wspólnym niegdyś języku. poznanie wierzen rell~IJnych może się więc przyczynić
do zbadania
etnogenezy
tych ple~IO~.
Różnice jakie dziś spostrzegamy,
wynikły z późniejszego rozszc~eplellla
etniczn~j wspólnoty na odrębne grupy, które rozwijały się w odmle~nych
warunkach
historycznych,
a także dzięki asymilacji
obcych SamoJedom
elementów etnicznych,
Materiał porównawczy
zaczerpnięty li innych narodów pomaga do w~krycia różnic i dróg, na których powstają te różnice. ,Ja~o pr,z.ykład mo ze
służyć porównawcze studium strojów i bębnów .sza~ans~lch ,roznych na:-odów sybirskich. Porównanie
to odkryło istnieme plerwlastkow
tunguskIch
i keckich w strojach szamanów eneckich,
,
Prócz podobieństw istnieją także różnice w religijnych obrzędach ,Enc0.w'
Selkupów i Neńców, jak również różnice językowe między Selkupaml a połnocnymi grupami samojedzkimi.
Porównawcze
badanie historii religii znajdzie
w poznaniu religijnych wyobraże1'1 Samojedów,
"SBORNIK
MUZlEJA
ANTROPOLOGII
również
I ETNOGRAFII",
pewne
oparcie
t. XV,
1953.
'b
k"
Cz'Ukczów i EskiW. W, A n t r o p o w a, Współczesna
rzez a w oset 'U
"
'du' c
,
( 5-122) Autorka opracowała zbiór wyrobów z koscI, znaJ Ją Y
mosow s.
.
" t
b'
się w Muzeum Antropologii i Etnografii A, N. ZSRR. Wartosc :go z ~oru
polega nie tylko na ró7.norodności Wytworów, lecz przede ,,:szystktm ~a ~ego
artystycznym poziomie, Wszystkie rzeźby pocho~zą ~ kombmatu Uelens~lego
i powstały w latach 1945--1949, Wszystkie posiadaJą dokładne metrykI, co
pozwala dzięki nazwiskom wytwórców, wyryt!m częst~ ,na ekspona.tach, n:
określenie indywidualnych
właściwości rzeźbiarzy, ZblOr sldada SIę z 35
r-eźb wykonanych na kłach morsów; są to rzeźby wypukle, azurowe, pła'-k
'by i grawerowania.
Zbiór zawiera drobiazgi toaletowe, kałamarze.
s orzez
. k,·t
'e
do
rozcinania
papieru,
szachy, fajki, pudermcz l I p.
It
noz
'
. d'
"
'ch ku urze
Rysunki zawierają sceny z życia Czukczow I aJą pOJęcIe o ~
"
"
'b' rska Czukczów i Eskimosów ma odległe tradycJe; sWladczą
Sztu k a rzez Ja
o tym znaleziska archeologiczne (figurki ludzi i zwierząt). Rzeźby te odznaczają się realizmem
(starożytna
kultura
Punuk.
po beringa-morskiej
kulturze).
Źródła historyczne z XVIlI w. wspominają o rozpowszechnionej
wśród
mieszkal'lców Półw,vspu Czukockiego rzeżbie w kości, jak również i o rysunkach na kłach morsów. Kraszennikow pisze z podziwem o łańcuszku wykonanym z kości; Merck, członek płn.-wsch. ekspedycji kap. Billingsa, również
wspomina o nich, zwłaszcza a rysunkach, którymi ozdabiano żebra wieloryba, stanowiące
podstawę czukockich dachów i eskimoskich
ziemianek.
W drugiej pol. XIX w. amerykańscy i angielscy podróżnicy i badacze zwracają uwagę no rz.:źbę Czukczów. W. H o f f m a n i B. G r li n wed e l dają
wartościowe opracowania sztuki Czukczów i Eskimosów. Zaczynając jednak
od połowy XIX w. sztuka ta zaczyna upadać z powodu zetknięcia się Czukczów z amerykańskimi
kupcami. Czukoccy rzeźbiarze zaczęli stosować się
do niewybrednego
gustu odbiorców i wyrabiali
przedmioty
naśladujące
europejskie guziki, łyżki, widelce itp. Rzeźba Czukczów i Eskimosów zatraciła w ten sposób swe artystyczne walory, Autorka podkreśla dwa kierunki
cechujące t~ sztukę w pierwszej połowie XIX w.; rzeźby z tego okresu wyk8.zują tendencję do uproszczonego przedstawiania
zwierząt i ludzi. ale nie
brak rzeźb realistycznych
Sztuka grawerowania
na kości kwitnie wśród Eskimosów; Czukcze uprawiają raczej rzeźbę, rozwój tej sztuki rozpoczyna się w końcu XIX w.
i łączy się, jak przypuszcza S. 'vV. I wan o w, z rysunkami
na kościach
i kłach, W pIn. Ameryce istniał ten sposób zdobienia kości w kulturze Tule,
która jest odpowiednikiem
kultury Punuk na wybrzeżu azjatyckim. 'Gravverowanie kości rozwinęło się w latach ustroju socjalistycznego.
Wspaniały rozwój sztuki rzeżbim'skiej
Czukczów i równoczesny zanik
,iej u amerykańskich
Eskimosó\v świadczy wymownie, że sztuka ludowa
może kWItnąć jedynie w warunkach ustroju socjalistycznego dzięki ogólnemu
dobrobytowi, jakim obecnie cieszą się opóźnione niegdyś w roz\voju narody.
N. F. P l' Y t k o w a, Odzież Chantów
(s. 123-233). Chantowie (Ostiacy)
z<1mieszkują dorze~ze Obi; granicę ich siedzib stanowi ujście Obi, rzeka
Alimka, dopływ Irtysza, na płn.-wschód rzeka Waśjugan. Największe zagęszczenie ludności jest \\' okręgu Chanty-mansyjskim.
Chanto'Nie mieszkają w Jamalo-nenieckim
okręgu i na płn. wsch. w okręgu Narymskim.
Dzielą się oni na rybaków i myśliwych, częściowo na hodowców renów,
według zaś różnic dialektycznych
podzielić ich można na trzy grupy: północną. południową
i wschodnią·
Kultura materialna
Chantów, zwłaszcza
odzież, dzieli się równieź na trzy grupy, odpowiadające terytorialnie wymienionym grupom językov.'Ym: grupę północną stanowią Chantowie obdorscy.
Szuryszkarscy i kazymscy, do grupy południowej należą Chantowie z samarskiego i kondyńskiego
okręgu nad środkov..-ym i dolnym biegiem rzeki
Kondy. dolnym biegiem Irtysza
Nazyma. grupa \\'schodni3
obejmuje
-,i;1 ~.LlId.;·,
t.
XLII
�266
Chantów nad rzekami Ob. Jugan, Fim, Trom-Jugan.
Agan oraz Chantó\\'
vischodnich.
Liczne wiadomości
o odzieży Chantów,
czyli Ostiaków, znajdują
się
w opisach dawnych kronikarzy
i podróżników.
Poważne miejsce zajmują
opisy ostiackiej
odzieży w sprawozdaniach
naukowych
ekspedycji.
Wszystkie jednak te materiały pochodzą naj wcześniej z XVII w. Brak natomiast
zupełny materiału
archeologicznego.
W zbiorach muzeów radzieckich
spotyka się liczne okazy stroju Chantów, lecz metryki ich są niedokładne.
Autorka opiera się na materiale muzealnym i historycznym.
Wzmiankę o odzieży Chantów spotyka się w kronice .Jesipowskiej i w rękopisie wydanym
przez A. T i t o w a. Wzmianki te, zarówno jak i opisy
P a 11 a s a i' Z u j e w a mówią, że Chantowie nosili odzież ze skóry jesiotrów, sumów i miętusów
Chantowie, hodowcy renów, używali skór takż"
do wyrobu odzieży letniej; natomiast w tych okolicach, gdzie skóra renó',v
była importowana,
skóra ryb była jedynym surowcem, z którego wyrabiano
też odzież zimową. Chantowie-myśliwi
używali prócz tego skór wiewiórek
i gronost.ajów oraz skórek ptasich, np. łabędzi lub gęsi.
Wschodni i południowi Chantowie wyrabiali płótno z pokrzywy. Trudniły
się tym kobiety i dlatego na ich mogiłach stawiano zwykle ostiackie wrzeciono z drewnianym
ciężarkiem. Warsztat tkacki zbliżony jest do warsztatu
tobolskich Tatarów.
Do sporządzania
niektórych części odzieży Chantowie używali kory brzozowej, np. na pasy kobiece zw. wen;p. Wyrób odzieży był zajęciem kobiecym.
toteż rodzice odmawiając
swatom twierdzą, że ich córka nie umie szyć ani
kroić, a rodzice starającego się odpowiadają, że nie będzie ona musiała szyć
skór sobolowych ani bobrowych.
Czauki i odzież dziecięcą szyje się ze skóry rena, zwanej peszka. Niepluj, c~Yli s]{óra 3-5 miesięcznego
rena, była używana
do sporządzania
odzieży kobiecej. Zamsz wyrabiano z najcenniejszego
niepluju z 3-miesięcznego cielęcia. Skóra rena nazywała się pośtiel. Skóry tak wyprawiano,
by
uzyskać ich miękkość, elastyczność i odpowiednią cienkość. Autorka omawia
szczegółowo wszystkie te zabiegi. Używano też specjalnego struga do usunięcia miazdry i skobla zrobionego z rogu rena, którym zmiękczano skórę. Nad
rzeką Kazym przetrwał
do dziś dawny sposób wyprawiania
skór rybicl1.
o których wspomina A. Titow i J. Georgi. Zakazy religijne nie pozwalały kobietom zdejmować skóry z miętusa. Skóra ryb, używana w XVIII w. do
różnych wyrobów, już w XIX w. służyła tylko jako podszewka do ubrali
sporządzanych
z ptasich skórek. Obecnie wyrabia się z nich worki na mąkę.
Chantowie farbowali skóry roślinnymi barwnikami,
wyrabianymi
z kon'
modrzewia, czeremchy i z bieli brzozowej.
Przykrawanie
skóry wymagało dokładności
i starania. Ze skóry z nóg
szyto obuwie, z grzbietu sporządzano plecy ubrania, z szyi - rękawy, czapki
i dziecinną odzież ..
627
Skórki ptaków, używane dawniej na odzież, służą dziś tylko jako podszycia zimowej odzieży kobiecej lub jako wierzch dziecinnych futerek. Do kraiania skór służył nóż o wąskim osll'ZU i drewniane.i oprawie oraz specjalna
<Je.ska.
Autorka daje opis obróbki pokrzywy.
Z takiego płótna szyto koszule
Gotową przędzę bielono za pomocą gotowania jej w ługu z popiołu osiny.
Płd. Chantowie farbowali
pokrzywę w odwarze korzenia mareny. Wyrób
płótna z pokrzywy istniał w XVIII Vi. W początkach XX w. było zaledwie
kilka specjalistek w tej dziedzinie.
Do szycia odzieży używano ścięgien łosia i rena oraz igieł zrobionych
7. kości łapek
wiewiórki. PosługiwarlO się również kościanym szydłem. Przyrządy do szycia przechowywano
w igielnikach lub haftowanych
woreczkach
~ tkaniny lub skóry, tzw. szwejkach, albo w pudełeczkach z kory brzozowej.
W podobnych pudełkach większych rozmiarów przechowywano
odzież, trzer)<,ną za pomocą L'zepaczek zwanych nal'ep. Do przechowywania
większei
ilości odzieży służyły specjalne
przybudówki
i worki. Do stroju zalicza
również autorka ozdoby lane z ołowiu.
P r v t k o w a omawia odzież męską i kobiecą, posługując
się opisami
I.hldróżników, np, z 1692 l'. posła w ChinClch Izbranniedesa.
Owczesna odzieL
męska, nie wykluczając
butów i pończoch, wykonana
była całkowicie ze
skóry jesiotra lub miętusa, Opis ten dotyczy płd, Chantów, płn. bowiem
ncsili odzież futrzaną rozciętą na piersiach lub odzież zamkniętą, z kapiszonEm zwanym kapo)'. Warstwy uboższe zadowalały się odzieżą ze skóry ry\)
nawet w zimie.
W XIX-XX
w. odzież Chantów składała się ze spodni, koszuli, odzieży
wierzchniej, butów i pończoch, szytych ze skóry renów lub ryb. Odzież była
ozdabiana haftem paciorkowym,
który zastąpiono
w czasach późniejszych
wycinanką z kolorowych tkanin bawełniClnych. Wycinankę stosują jeszcze
i dziś; do naj piękniejszych
należą aplikacje z okręgu Kazym. Liczne zdjęcia
eksponatów dają czytelnikowi pojęcie o ornamentyce
Chantów, o kroju icn
odzieży (poncho i j2go przeobrażenia),
Na koszulę wkładano zwykle malicę,
czyli 9UŚ, która była uszyta z całej skóry rena. Bardziej skomplikowanym
]{rojem wyróżniały
się kl1mysze, uszyte z kilku skór, Obok kumyszów
i gusiów używają rosyjskich tulupów i kożuchów. Malicę i kumysz przepasują pasem z szerokiego rzemienia i zaopatrzonym w metalową lub kościaną
sprzączkę·
W lecie na koszulę wkładają Chantowie chałat, zrobiony z kupnej tkaniny, przeważnie jednak noszą zniszczoną odzież zimową.
Opisy odzieży kobiecej zClopatrzone są w liczne ilustracje. Odzież kobieca
Po~obnie jak męska odznacza się krojem p o n c h o. Krój koszul Chantów
sWladczy o etnogenetycznych
związkach z Mordwinami
i narodami w dorzeczu Wołgi. Znać również wpływy rosyjskie w sposobie ubierania się, np
noszenie spódnicy, przyszywani€ falbany do koszuli, używanie kaftanika itp.
�629
628
Najbardziej
char.ótkterY3tyczną część odzieży kobiecej stanowil pas z kory
brzozowej zwany weryp. Jest to zarazem najstarszy element odzieży kobiet
chantyjskich,
noszony niegdyś przez nie do późne,i starości.
Kobiety południowej grupy Chantów przytrzymywały
obuwie za pomocą
tego pasa i przywiązanych do niego łańcuszków, Pas zastępował nie używane
dawniej przez kobiety chantyjskie
spodnie, które zjawiły się znacznie
później; obyczajowo spełniał rolę cingulum castitatis.
Dziecięca odzież zachowała elementy dawnej odzieży Chantów.
Odzież Chantów w XVII i XVIII w. ulegała nieznacznym i stopniowym
zmianom, szczególnie u Chantów znad Obu i Irtysza, gdzie ludność miejscowa spotykała się z rosyjskimi kupcami i osadnikami; większym zmianom
L;]egała odzież męska niż kobieca.
Północna grupa Chantów zachowała do dziś futrzaną zamkniętą odzież
typu guś.
Południowi Chantowie zatracili swój dawny strój, wschodni zaś Chan towie zachowali zasadnicze elementy dawnej odzieży.
Większość narodów wschodniej
i zachodniej
Syberii używała odzieży
rozciętej z przodu, tzw. raspasz1wj;w
H!spaszku, i nie używała wcale odzieży
spodniej. Nie istniały również różnice między odzieżą kobiet i mężczyzn.
Najbardziej trwałe elementy przetrwały w stroju kobiet, np. pas, chustka
na głowę. ozdoby z ołowiu i paciorków oraz obuwie zbliżone do pończoch.
Stosunki handlowe z Rosjanami, Neilcami i ludami nadwołżańskimi,
wymiana towarów za futra i skóry przyczyniły się do zmian w stroju Chantów,
S. W. I wan o w, Orna mentyka budowli znad Amuru (str. 234-290). Dokładne zaznajomienie się z ornamentyką budowli narodów Związku Radzieckiego, a więc w tej liczbie i narodów syberyjskich, ma obok wartości historycznej i etnograficznej również znaczenie praktyczne. Wspaniale rozwijające
się budownictwo radzieckie, domy mieszkalne i budynki społeczne wymagaj a
znajomości rodzimych pierwiastków
architektonicznych.
Niewyczerpane bogactwo pomysłów zdobniczych, dających się zastosować
w nowej architekturze
radzieckiej, znajduje się w rzeźbie, zdobiącej zrębowe budowle Mansi i Chantów i wielokątne jurty Chakasów. Nie brak też
motywów ornamentacyjnych
w starych domach jakuckich na bogato rzeźbionych drewnianych
przegrodach, dzielących ich wnętrza. Podobne boga ..
ctwo ornamentu
zdobi drewniane budowle Niwchów, Nanajów i Ulczów'.
S. W. I wan o w, autor dzieła Materialy
po izobrazitelnomu
iskusstw1t
narodow Sibiri XIX -- nacza/a XX w. (wyd. A. N. ZSRR 1954) omawia architekturę (i ornament) narodów dolnego Amuru, tj. G01dów, Ulczów i Nanaj ów, które badał podczas ek~pedycji. w 192, r. Badania te objęły również
"VV <:rchiwum Pol. Towarzyshva Ludoznawczego
we Wrocławiu znajdują się
w zbIOrach po prof. Stanisławie P o n i a t Ow s k i m rysunki ornamentów zdobiacych
odzież
GO~dÓV.', Oroczó\ov
i Ulczó\\'.
Polski
dzienniku
podcó7.~·· po kra.~aC'h nadatlltll'skich
uczony
\\" 19H
nie
L
D
wspornina
jednak
ornan'ent~vce budo\vli
S·WYITI
Goldóv.-.
\V
bLido\\'nictwo kultowe i budynki gospodarcze, jak spichrze, które są jednocześnie letnim mieszkaniem
Ulczów i Niwchów. Jedni i drudzy dbając
o estetykę tych budowli zdobią je ze\'.·nątrz i wewnątrz piękną rzeźbą. Z zalaczonych ilustracji P. Szymkiewicza widać, że ozdobą dachu są śparogi,
p~kryte u Nal".ajów bogatą rzeżbą. W budownictwie narodów nadamurskich
zwracają uwagę dach slegowy, socha i ślemię, zrąb zbudowany z okrąglakóW o węgłach złączonych na robłap, nic brak też ścian przysłupowych. które
w;dac na rysunku Schrenka z poł. XIX w.
Konstrukcję
slegową i dach na sochę i ślemię spot.yka się w domach
mieszkalnych, spichrzach, domkach nagrobnych Ulczów i Niwchów.
Iwanow zbadał spichrze Ulc;>:ów i Niwchów, które służą im za letnie
mieszkanie. Są to budynki palowe, przeznaczone do przechowywania
żywności, narzędzi rybackich, łowieckich i odzieży. Ulczowie przechowywali w nich
I'aczynia rytualne,
używane
podczas święta niedźwiedzia.
Wejście do
"pichrza dozwolone było tylko członkom rodziny. Czasem w spichrzu mie,zkała obdarzona artystycznymi
zdolnościami dziewczyna, którą zwalniano
od zajęć domowych. Wejście do spichrza mieści się w ścianie frontowe].
Spichrze były niegdyś znane wszystkim narodom z dorzecza Amuru. Autor
d~lje rysunki konstrukcji
spichrzów i ornamentu.
Rzeźba bywa w wielu
przypadkach polichromowana;
przeważa kolor czarny i biały.
Dawniejsi hadacze nie zwrócili uwagi na sakralne budownictwo Nanajów
i Ulczów reprezentowane
przez domki nagrobne, budowane tak samo jak
:;pichrze i domy mieszkalne na sochę i na ślemię; mają one śparogi lub
p,lzdur, ściany zaś ~ą przewaźnie ażurowe. Specjalnie ozdobne są domki
nagrobne szamanów, a w ornamencie ich przeważają emblematy szamańskie ..
,i'lk żmija, żaby itd.
Końce belek wystają daleko poza węgły i są pokryte rzeźbą. W ornamencie nadamurskim
są motywy zoomorficzne, choć przeważają
motywy geometryczne: trójkąty, kółka, rozety, łańcuchy, wstęgi i spirale. Wykorzystując
Idka nieskomplikowanych
motywów rzeźbiarze nadamurscy
stworzyli niesłychanie bogatą ornamentykę.
Ornament wstęgowo-spiralny
spotyka się też na wyrobach z kości, drewnianych naczyniach i sprzętach.
Iwanow zwraca uwagę, źe ornament. wstęgowo-spiralny,
charakterystyCl.ny n2. terytorium
zamieszkałym
przez Nanajów,
Ulczów, Niwchów
sachalińskich i omurskich orr-z Negidalów. wiąże się ściśle z artystyczna
obróbką drzewa i kości, co było i jest zajęciem mężczyzn. Ornament wstęgo\'.'o-spiralny, który osiągnął tak doskonale formy nad dolnym Amurem,
.I('st ja!( gdyby kontynuacją
ornamentu
sznurowego i siatkowego, którym
w neolicie ludy w dolinie Amuru i na wyspach japońskich zdobiły ceramikr:.
Technika rzeżby nadamurskiej
przyniesiona
tu została, zdaniem Iwanowa,
przez EwenkÓw. A,inowie, najbHżsi sąsiedzi Niwchów sachalińskich. nie stosUJą tej techniki. J8P0l1CZYcy rzadko.
�631
630
N. A, K i s I a k o w, Zasiany
~ldbl)e
kobiet
Wcliycldch
(s. 29l-3lt»).
Kjs18kow ;:.pbujE' zbiór w~selnycl1 zasłon. Tadżyczek
z Muzeum Antropologii i Etnografii
w Leningradzie.
Jest to 10 zasłon, reprodukowanych
Sborniku" .
Tadżyckie zasłony weselne zwane rubancly (od ru-twarz, bcmd-zakrywać;
wychodzą 7. użycia. Sądząc z opisu podróżników
XIX w. i XX w. rubandc'
można było znależć wśród bogatszych
rodzin. A. A. Bobrinski.
posiadacl.
7naCZnC,I kolekcji zasłon. zaznacza w swej pracy o ornamencie
Tadżyków
'(Górna Buchara), że rubandy były używane tylko podczas wielkich uroczy\I'
..
stości.
Kislakow podaje zasięg zasłon kolekcji
leningradzkiej;
pochodzą
on,'
'l. doliny
rzeki Chingou z okręgu
V'lahia. Reszta
zasłon została
nabyt'\
w Darwazie, kilka w regionie przypamirskim,
trzy w dolinie Wandża w górnym biegu rzeki Jach-su
i w dolinie Karatagin.
Wytwórcami
zasłon byli
mieszkancy Darwazu, lecz głównym centrum wyrobu ich mogła być dolina
rzeki Chingou w środkowym
i górnym jej biegu.
Po tym wstępie autor daje opis zasłon z leningradzkich
zbiorów oraz
dwu ze zbiorów własnych.
Wszystkie
rubandy
wykonane
są z kwadratowych
lub prostokątnych
kawałków
bawelnianej
tkaniny.
W górnej
części znajduje
się wycięcie
/. wsta"vioną
siatką
(file).
Jest to otwór na oczy. Do górnych
naroży
przyszyte są tasiemki, za pomocą których przymocowuje
się je do stroju
głowy panny mlodej. Zasłona jest całkowicie pokryta jednostronnym
haftem.
Kompozycja
ornamentu
nie wykazuje
różnic pomiędzy
poszczególnymi
zaslonami. W środku każdej znajduje się prostokąt podzielony na kilka pasów
i otoczony 1-2 szlakami.
Zasadniczym
motywem
ornamentu
są koguty,
pawie, ornamenty
w kształcie drzewek
trójkątów
i rozet. Przeważa kolor
czerwony, zwłaszcza w hafcie przedstawiającym
ptaki. Ptaki są umieszczone
po obu stronach drzewka, a podstawę ich tworzy trójkąt.
Wyjątek wśród tych barwnych zasłon weselnych stanowią rubandy białe.
wykonane
techniką
file lub ozdobione
białym
haftem,
które pochodzą
z okręgu pamirskiego.
Rubandy służył." jako zaslony wkładane przez pannę młodą podczas jej
przeprowadzki
do domu męża. Kislakow jest zdania, że zarzucanie zasłony
na twarz nowozaślubionej
nie ma związku z panującym
wśród mahometan
zwyczajem
stałego zasłaniania
twarzy. Po przyjeżdzie
do domu małżonka
zdejmuje się zasłonę z twarzy oblubienicy koncem strzały, wałkiem do ciasta
lub zwyklą pałeczką. Czynność tę wykonuje zwykle teść lub mały chłopak
z rodziny męża. Autor przypuszcza,
że zasłona odgrywa w obrzędzie weselr.ym magiczną rolę. Obrzęd odrzucania zasłony nosi nazwę rubinik, tzn. ogląd~\nie twarzy oblub:enicy, O magicznym znaczeniu zaslony świadczą motyW:'
zdobiącego ornamentu,
,iak kogut, drzewko, rozety symbolizujące
plodnoś~
i siłl{ witalną, Kogut by! uważany
w wielu religiach
Wschodu
za ptak"
l:-ó-1\\'a
zwalczającego
demon .v I' złe siły. Pianie
I . słoneczneg()',
kogutó'X
\,:g \:sląg Zoroastra z epoki Sasanidów odstrasza złe duch
t
nie posIada krzyk pawia i gdakanie
kury. Czerwien
,y, ~ s~mo znacze. 'iaże sio z pOJ'ę i
a'
V.
POJęCIU ludowym
,I,...
c.em o",nla. dlatego u większości narodo' \\' weselne zasłon,'"
',da] .'"
a b
))(.;,
"
anvę czerwoną, np. rzy mskie .f/anielim.
Zo,1'ia Maleu,ska
SOWIETSKAJA
l\loskwa.
ETNOGRAFIA,
1954
l'
.,.
zeszyt
1 i 2. wyd. A N
. ZSRR.
Oba
'. I'
zeszyty
"Svwiebkoj
Etnografii"
zawieraJ'ą. prace , l'fe era"t,' I al .tv_ ".
on,awJa.1ące problematvkę
ukrail1ska
co S'lę "'1' ąze
.
.
z t'rzec h setn:l
rocl1lcą połqczel1lR Ukrall1Y z pal'l'ilwern rosyjskim
t k ł
JiórR E K 1'a we'
..
.,
np, ar y u wstępny
I
..
C I A. K u n I c k I e g o pt. Nieruszimaja
dl'użba dwuch
b ra1SK:1C narodowo
h
Inne prace omawiają
zagadnienia
antropologiczne
lub
f
e tnoora lczne
A A F Or m o z o w re f'eruJe sprawę
odnalezienia
śladów
człOWIeka z epokI mustIerskiej
w Staroselju
na Krymie
M M G
.
1'10 v'
'..
b'
.
,
.
.
e l' a s 1,
\,'
wY.1aSl1laprze
leg
wykonanych
prac
J
J
R
o
g"
k'
.
f
o'
•.
•.
'
•.
I n s l pIsze o morolo",lcznych
własclwosclach
odnalezionego
szkieletu ' L I'n' - G a n' porusza
d'
.
zab~ l1Iel1le etnogenezy
Dunganów. Artykul ten jest tłumaczeniem
z języka
chll1sklego pIerwszej części pracy L i ń - G a n pt. Próba zbadania pochodzeJl~Ci 1 ukszta.ltowania
się Dunganóu;,
opublikowane;
w 1952 l' w chin" lm czasopIśmie "Sit'l tziat'lsze" B O D I"
h"
..
mikt; z S. A
,_,'
., .
.
o glC
plowadzI
dalszą pole",. A
. ~ .. kar I e w e m na temat etnogenezy
Buriatów.
Artykuły
",.
.~,P e t l' "o waporusza'
;
,"
,',
..
Ją wazne
zagadmel1la
związane z kształtowaniem ..
_J(~. nUl',ych
rorm zyCJa w ustroju socjalistycznym
T e l' e n t i e
.,
zmlanv ON·
;
L t
"
..
.
wa OmaWIJ,
p t'
zyc.u
o ySZ(,W wraz z przeJsciem ich do kołchozowe; gospodarki
rRow za~tanawia si(~nad nowymi formami zawierania małże~stw w Chin:
ej . epublIce Ludowej
I K'
.
w bułgarskich
pI'es'nl'a h' h'
. o J e w PIsze o rewolucyjnych
tradycjach
c
erOJcznych
M G I'
.
antropologicznych
prac K M B .
..
.
..• e w I n omawIa znaczenie
zitiskiej gminy rOdzinnej.'
.
e r a, a R. L. C h a l' a d z zagadnienie
gruhU:•
'7
.
"
b.
~.
.'
.,
YO
.....
O'
Sk: .
Pozostała część zes t
1
'.
Zeszvt ') J'est"całk
" zy ~ . wypell1la kronika,
sprawozdania
i krytyka.
•
~
OWICIeposwlecon
.
inę z Ros"
.'
.'
y zaga' d'l1IenlOm
związków łączących UkraV '. Ją I wykaZUje wspolne cechy w kulturze obu bratnich narodów.
w kronice
sprawozdani
.
.
S€sji mlE'SZczone
V' d ..
.
e z archeologIczno-etnografIczne;
.
, y z. l-l!stor;Y'cznego A. N. ZSRR w dn 23-26 1\7
..
.,
o Uczestni t .
.
zawIera wzmlanke
sel. '~Ó'f c wIe przedstawicieli
polskiej archeologii i etnografii (Witold H€n~
Ze •. Ga,lek, ZdZIsław
Rajewski),
�633
632
A. 1. K o z a c z e n k o pisze na temat: Starorliska
)]orodou:ość
(zeszyt 2,
s. 3). Kronika ruska z IX w. nosząca nazwę powiesi
wremiennyc~
Let zaczyna
się zdaniem "Otkuda jest poszła Russkaja zemła'!"; słowami tyrru rozpoczyna
swój referat A. 1. K o z a c z e n k o, zastanawiając
się nad problemem pochodzenia narodów wschodnio-słowiańskich.
..'
Kształtowanie
się narodowości staroruskiej
formowało Się, J.ak potwierdzają znaleziska
archeologiczne,
w dorzeczu D~iepru. .wytworczo-ekon~miczną podstawę tego procesu stanowiły: rozwOJ rzemiOsł, u~osko~al~ma
w zakresie rolnictwa, wytwórczość towarowa, powstame feudallzmu l pierwszych państw.
.
Historyk radziecki B. A. It y b a k o \V podkl:eśla, że w kulturze sta~oruskiej istniało wiele zjawisk sięgających
swym początkiem epo~l A.ntow
(język, rolnictwo, hodowla, zwyczaje pogrzebow.e itp.), co p~zwala n~e~torym,
jr,k np. B. D. G r i e k o wow i, utożsamiać Antow z RosamI. AntowIe Jedn~k,
. _.
p N
T r e t l' ~ k o waskładali
się z połudmowo-zachodmch
zdanlen1
.'
~
,
.
plemion słowiańskich, Rosowie, inaczej Rusowie, zaś z połudm~wo-wschOdnich, wchłonąwszy z czasem olbrzymią masę Słowian wsc~odmc.h. . . _
W początkowym
stadium kształtowania
się naro~owosCl .n~Jw~zmeJszą
rolę odgrywała wspólność językowa i terytorialna.
Ogoln~słowlans~l.e pok~ewieństwo językowe było podstawą ułatwiającą
n~wiąz.ame. :ącznoscl pO.ffilę~
dzy słowiańskimi plemionami wschodnimi; wywyzszeme KIjowa do po.zlOmu
st~licy ziem ruskich również przyczyniło się do rozwoju narodowego Języka
wschodnich Słowian,
Wraz z rozwojem pisma powstał staroruski
język literacki, niezbędn~
w handlu i w stosunkach państwowych. Jednocześnie ze wzrostem językoweJ
łaczności ',""zrasta łączność terytorialna
pod wpływem zmian, j~kie zaszły
\~raz z przejściem Słowian do życia osiadłego i ro~nictwa .. Gmma rod~wa
zamienia się w terytorialną
(tzw, werwb).
EkonomIczną ~e.Jyodst.awą ~est
rołnictwo. Z biegiem czasu powstaje feudalna
klasa własclcleh
zle~skich.
Więż rodowa pozostaje jeszcze w formie zanikającej
na wsi, w ~mastach
natomiast powstaje i krzepnie więź terytorialna,
a w dalszym rozwOJU społeczeństwa zjawia się łączność ekonomiczna.
.
..
.
Budzi się również poczucie narodowej łączności, przeJaw~aJące SIę w patriotyzmie. Pojęcie Ruś zastosowane do łudnoś~i i .terytorIum w sto~unku
do wszystkich
Słowian wschodnich
było Odzwlercledlemem
poczucia Ich
wspólnoty.
.
l
.,
Materiałv archeologiczne wykazują wspólne elementy wschodnlO-s OWlanskiej gospodarki, domowego życia, zwyczajów i twórczości. W VII-IX w.
kształtują
się formy życia Słowian, charakterystyczne
dla dalszych ~t~le~l.
Do tych elementów zalicza się np. izbę zrębową z piecem przy tyln~J SClame.
domowe sprzęty wykonane z gliny i drzewa, łubu i kory brzozoweJ; ozdo?y,
.iak sprzączki, zapinki. zausznice, naramienniki,
~ie uległy większym Z~l~~
nom. w ciągu wieków i stanov,'ily przejawy orygmalne.1 wschodmo-słowlanslde.i. czyli ruskiej
kultury,
która
była kulturą
Antów.
Obyczaje i \'.:iara wschodnich Słowian uległy zmianie wraz z zanikiem
rodowego ustroju. Chrześcijaństwo,
które zjawiło się na Rusi jeszcze przed
X \\' .. uległo w pewnym stopniu r u s y f i k a c j i. Chrześcijańskie
pojęcia
docierając do odległych zakątków wiejskich zlewały się z pogańskimi przeżytkami, dając w rezultacie nową, synkretyczną
wiarę.
Wzmocnienie językowych i terytorialnych
więzów wzrastało wraz z rozwojem staroruskiej
kultury. W IX-XII w. Ruś osiągnęła niezwykly poziom;
najpiękniejszym
dowodem rozkwitu artystycznej
i politycznej literatury jest
Słowo o pułku
Igora (1187).
wysoki poziom osiągnęła sztuka staroruska.
O rozkwicie budownictwa
świadczą takie zabytki, jak kościoły św. Zofii w Kijowie i Nowogrodzie W,
ivIalarsl wo fresko\ve, muzyka, pieśni wyróżniają się swą artystyczą perfek·
C.lą Kwitnie
życie ,umysłowe, o czym świadczą kroniki;
np. w rostowosuzdalskiej ziemi pod koniec XIII w. ukazują się kroniki, w których zapisuje
się wydarzenia z całej ziemi ruskiej.
Skonsolidowaniu
staroruskich
narodowości
pomogła ekonomiczna
więź
pomiędzy poszczególnymi
ziemiami ruskimi. Mapa rynku zbytu owruckich
przęślic z różowego łupku w XI-XIII w. umieszczona w pracy B. A. R yb a k o w a świadczy, iż granice zasięgu tych przęślic odpowiadają
etnograficznym granicom ruskiego osadnictwa (B. A. R y b a k o w, Istorija
kuLtury
driewniej
Rusi). Podobny zasięg miały szklane paciorki wyrabiane w Kijowie
i inne przedmioty należące do kultu lub stroju.
Nie istnieją żadne podstawy do twierdzenia, że feudalizm doprowadził do
podziału staroIllskiej
narodowości na trzy nowe narody: wielkoruski, białoruski i ukraiński. Dopiero w XIII w. następuje ten podział wskutek specy[icznych warunków
tego wieku. Poszczególne ziemie staroruskie
oderwane
od macierzy stały się własnością
Polski i Litwy, a następnie
zaborcó~
tureckich i tatarskich.
Północno-wschodnia
Ruś nie przerwała swego rozwoju etnicznego. Z jej
rdzenia powstaje nowy naród wielkoruski
i zaczyna odgrywać przodującą
rolę wśród wschodnio-europejskich
Słowian. Stopniowo z tego samego rdzenia powstają
narody
ukraiński
i białoruski.
Wewnętrzna
cechująca je
odporność uwarunkowana
była wysokim poziomem kultury
i etnicznego
rozwoju staroruskiej
narodowości.
. Bez względu na wielowiekową
izolację trzy bratnie narody zachowały
sWladomość łączącej je więzi etnicznej, bliskości kultury i pokrewieństwa
Językowego. Pod przewodnictwem
starszego narodu rosyjskiego prowadziły
bratnie narody ukraiński i białoruski. wałkę o wyzwolenie i o złączenie się
z narodem rosyjskim.
. S. A. T o kar i e w. O wspólnocie
ku[turowej
nal'Odów
wschodnio-slolt:'ańskich (s. 21) a:lalizuje w swym artykule zjawiska kultury materialnej,
:'po!ecznej i duchowej przejawiające
się w zbieżnych formach trzech bratn:ch narodów wschodnio-słowi"ńs!<icl1:
Rosjan, Białorusinów
i Ukraińców.
�635
634
t:ażdy 7, tych narodów stworzył swoistą kulturę. złączoną mimo swej narodowej specyfiki z kulturą bratniego narodu. Kułtura
b i a ł o r u s k a .posiada wspólne cechy z rosyjską i ukraińską,
l' o s Y j s k a - z ukramski-j
i białoruską,
uk r a i ń s k a zaś kultura wiąże się ściśle z rosyjską i białoruską. Wspólne cechy nosi przede 'wszystkim
rolnictwo,
narzędzia
typu
,,\os{;hodnio-slowiallsidego:
socha, radło, soszl{a; wielkorosyjska
czerkusza
l~ie posiada
płozu, sierp wschodnio-słowiański
jest zawsze ząbkowany
w przeciwieństwie
do sierpa używanego na zachodzie.
N. J. L e b i e d i e w a, znawczyni przemysłu tkackiego, ustala jednakie
u wszystkich Słowian narzędzia do obróbki lnu i do tkania. Technika tkacka
też jest jednakowa. Inne dziedziny wytwórczości nie są jeszcze należycie zbadane i nikt z etnografów nie zdołał ustalić charaktel'ystycznych
dla SłOWIan
'Aschodnich narzt;dzi do obróbki gliny, drzewa, skóry itp. surowców.
T o kar i e w rozpatruje
między innymi osadnictwo wschodnio-s.ło:viańskie, budownictwo,
sprzęty
domuv,e, odzież i podkreśla
podoblenstw().
a nieraz identyczn0ść form.
Zycie społeczne
Słowian wschodnich
posiada
również pewne cechy
"vspólne. podobieństwo przejawia się w obrzędach narodzi~OwYCh, ,,;,eselnych
i pogrzebowych. W obrzędach narodzinowych zaznaczaJą SIę trzy głowne momenty: zwyczaje przednarodzinowe,
przyjęcie noworodka do grona rodzmnego, wreszcie obrzędy oczyszczalne.
W rytuale pogrzebowym tych Słowian zwraca uwagę stosunek do zmarłych nagłą śmiercią i lęk przed osobą zmarłego, w weselnych zaś ob~·zędac.h
kładzie się nacisk na zapewnienie płodności i bogactwa oraz zabezpIeczenIe
młodej przed złym spojrzeniem.
W życiu rolników wschodnio-słowiaóskich
odgrywa znac.zną ~olę cykl
obrzędów solarno-agrarnych.
Cykl ten rozpoczynają w okreSIe Bo~ego Narodzenia ukraińskie
koLadki i szczedri'lvki, u Wielkorosjan
tzw. wmogradw
i owseń. We wszystkich tych zwyczajach niemałą rolę odgrywają wróżby.
czary i magia, których nie wytępił prawosławny koś~iół.
..,
.
..
W dziedzinie duchowej kultury narodów wschodmo-slowlansklch
rowmez
spotyka się podobieństwa
i wspólne rysy. Wprawdzie folklor tych .na~o~ów
nie jest jeszcze dokładnie zbadany, lecz poszczególne prace omlawlaJące
poezję białoruską, ukraińskie dumy i ruskie byliny, pozwalaj~ wnioskować.
i.e łączy je wspólne umiłowanie
wolności i kult bohaterow
ludowych:
Chmielnickiego, Dorosza, Gajdy, Karmeluka i innych walczących o wyzwolenie z przemocy feudalizmu i carskiej niewoli.
S. A. T o kar i e w uważa, że należałoby zbadać epos heroiczny i historyczny narodów wschodnio-słowiańskich,
ich muzykę i pieśni. poc~ątek. tym
badaniom dal Iwan P r a c z (1790), a L. M a s ł o W w 1913 1'. stwIerdzIł, ze
niektóre pieśni ukraińskie zbliżone są do rosyjskich.
Te same rezultaty da,ją badania sztuki plastycznej. L. A. D i n c e s pod-
!,.!·(..~!a historyczną
jedność ludowego stylu artystycznego,
przejawiającego
"ię ". różnych działach sztuki ludowej. Archaiczny ornament geometryczny
Vze.rwał we wzorzystych tkaninach
i haftach u zachodnich Ukraióców.
Białorusinów, południowych Wielkorusów, a częsciowo \•...Karpatach. Na tej
nilj'larszej
warstwie
powstaje i rozwija się u każdego narodu odrębny.
beli'Gzie,jskomplikowany
styl: Ukraina w swym środkowym pasie wyróżnia
,i;;; ornamentem
roślinnym, północni Wielkorosjanie
swoistą, symetrycznie
tiguralną kompozycją. Działały rzecz oczywista i obce wpływy, np. Bizanr.ium. rpnesans i barok.
*
S. A. T o kar i e w kończy swój artykuł dość gorzkimi slowami wyrzutu
pod adresem etnografów, którzy w porównaniu z historykami, archeologami
i lingwistami spóżnili się mocno w zbadaniu historycznej łączności wschodnio-slowiańskich narodów, a jeszcze bardziej wszystkich narodów słowiańskieJl. Na,ibliższym i najważniejszym
zadaniem etnografów radzieckich jest
historyczno-porównawcze
badanie
ludowej
kultury
Rosjan,
Ukraińców,
Bialorusinów i wyłowieniE' naj dawniejszych
i naj istotniejszych
wspólnych
cech w kulturze tych narodów.
G. S. M a s ł a w a, Hi,st()l'yczn(l-kulturo~ve
c(izieży
więzi
z.achowane
w
ludowej
(s. 42).
Zagadnienie historyczno-kulturalnych
związków, jakie łączyły i łącz')
w;.chodnio-słowiań3kie
narody,
jest na.lwazme.lszym
zagadnieniem
słowiańskiej etnografii. Kwestia kulturowej
łączności narodów ukraińskiego
i rosyjskiego
niejednokrotnie
interesowała
etnografów.
G. S. M a s ł o w a
zwraca uwagę na poważne znaczenie badań nad ludową odzieżą w XIX w.
W artykule swoim stara się wykryć wspólne cechy odzieży ukraińskiej
i rosyjskiej, pomi,iając różnice klasowe, które znajdują swe odbicie w stro,iu
ludowym.
Odzież ludu rosyjskiego i ukraiilskiego zachowała w XIX w. tradycyjn<;
rysy dawnego przyodziewku
staroruskiego,
mimo iż uległa w tym czasie
znacznym zmianom pod wpływem rozwijającego
się w Rosji kapitalizmu.
Wspólne rysy w odzieży trzech narodów wschodnio-słowiańskich
występują wyrażnie nie tylko w dawnej, lecz i w nowszej odzieży. Jednakże
warunki geograficzne i gospodarcze zadecydowały o materiałach używanych
na odzież; szyto ją przeważnie z lnianego i konopnego płótna lub z wełnianego samodziału.
Na północy używano płótna lnianego, na południu
konopnego. Tkaniny miały splot bardziej lub mniej skomplikowany.
Wśród
Ukraińców rozpowszechniona
była tzw. technika zakladnaja
lub palasnaja,
stosowana przy tkaniu zapusek, kilimów i innych bardziej ozdobnych tkanin,
ROSjanie znali również te rodzaje techniki tkackiej i stosowali je do upięk··
sl<tnia koszul i szuszpanów. Podobie!istwo zaznaozało się także w sposobacil
'1.:'Cia i haftu: Ukt'8il'Jska technika liii wykazuje
analogię do rosyjskiego
�637
636
Dcl\\TJY lO.;;yj5ki dwustronny
szew, zwany na południu
dosiulny,
1.JkrainJd nazywały sztopiu:ka.
Ukraińskiej
mereżce. zwanej wirizllwanni,
odpowiadała rosyjska nazwa u;yrezy.
Sposoby farbowania
tkanin również wykazują wiele analogii; narod~
wschodnio-słowiańskie
posługują się w tym celu jednakimi
barwnikaml
roślinnymi, zwierzęcymi lub mineralnymi,
jak korzeń marzanny ~maruny),
czerwiec (koszenila) i lIl. W wielkorosyjskiej
nazwie sarafana barwlOnego na
kolor czerwony, zwanego merc,wi!;: lub maturnik,
krY.ie się nazwa rośliny
naboru.
bawiącej.
Ukraińcy, Białorusini i Wielkorusi używali na odzież płótna drukowanego
domowym sposobem. Płótno to nosiło nazwę wybojka, ukr. wybijka, nabojka
łub pieczatka (na Lubelsz('zyźnie: drukowanka, malowanka).
Odzież Ukrainki składa się w swej pierwotnej postaci z koszuli płóciennej i umocowanej w pasie dergi albo zapaski. Analogiczna jest odzież Wielkorosjanki, złożona z koszuli i wełnianej poniowy, która zastępuje spódnicę·
Koszula kroju poncho znana była w Rosji, lecz uważana za przeżytek. Ukrainki nosiły właściwie dwie odmiany koszul: jedna miała wstawki na ramionach ~rzyszyte równolegle do nitek osnowy górnej części koszuli, inny
natomiast krój miały koszule z rękawami,
tzw. suciLnymi,
przyszytymi
do obszewki, co odpowiada wielkoruskiej
nazwie koszuli uszytej z jednego
k"wałka plótna - sucilna lub iscelnica. Zwykłe górna część koszuli uszyta
była z cienkiego płótna, dolna z grubego.
Ramiona koszuli irękawy zdobił zwykle haft. Ornament układano w poprzeczne, rZHdziej podłużne pasy. Męskie koszule miały haftowane przody,
r0zciete na środku lub z lewej strony; w tym przypadku
koszula nosiła
nazw~ kosoworatki.
Koszule Ukraińców i Rosjan miały krój poncho, noszono
ie' "na wypust". Kosoworotki
rozpowszechniły
się u Wielkorosjan
razem
z wierzchnią odzieżą dwupołową, zapinaną na lewym boku.
Charakterystyczną
częścią odzieży kobiecej
jest ukraińska
plachta ..
u Wielkorosjanek
poniowa.
I płachta, i poniowa składają się z pionowo
ustawionych dwu płatów tkaniny, w przeciwieństwie
do mołdawskiej
katrinty i południowo-słowiańskiej
joty, sporządzonych podobnie jak ukraińska
obhortka
z jednego, poziomo ułożonego kawałka tkaniny. Wzór tkaniny na
poniowie czy też na płachcie tworzy kratka lub szachownica; materiał jest
wełniany granatowej lub czerwonej barwy, stąd pochodzi nazwa siniatka lub
czerwona, używana do określania tej części odzieży na Ukrainie i Wielkorusi. Prócz tego istnieje pewna odmiana, nazywana przez autorkę poniowqplClchtq, ponieważ łączy w sobie oba typy. Poniowę-płachtę
spotyk.a się
\'.' gub. orłowskiej i kurskiej oraz smoleńskiej pod nazwą snowan.kt, koiyszki i poniowy.
Strój ten był również znany na terenach pogramcznych
Białorusi.
Inna częścią kobiecej odzież~' u!uaińskiej
bezręk~wka. złożona z krótkiego staniczka
jest gorset zwany kirsetka, czyli
i prz~'szytej dOI) falbany, posze-
Tzonej \\' biodrach. Kirsctkc: weszla \\' modę !la począlku XIX w. Gorset,
cz\'li kirsetkę, nosiły również południowe Wielkorosjanki.
wkładając go na
sa~afan albo do poniowy.
Do stroju obrzędowego Ukrainek należał tzw. SZUSZUl1,
długi kaftanik
perkalowy, z okrągłym kołnierzykiem
zakoóczonym falbanką. Szuszun noszono jeszcze w drugiej połowie XIX w. Był to strój świąteczny i weselny.
Wielkorosyjski szuszun różnił się od ukraińskiego krojem poncho i materiałem: szyto go z wełny.
Najbardziej jednak charakterystyczne
były stroje głowy dziewcząt i kobiet. Mężatki zakrywały
włosy, dziewczęta nosiły czółka, wianki, czasem
wstążki. Do najdawniejszych
strojów głowy kobiet zamężnych należała namitka (nazwę tę spotyka się w żródłach z XI w.). Strój ten przetrwał do
XIX w. Był to długi ręcznik z cienkiego, białego płótna, umocowany na
sztywnej hamełce wykonanej z łubu. strój ten uzupełniała siatka. Podobny
strój głowy znany był w północnej Wielkorosji, zwany też kibałka
lub
kibała .. znany na Ukrainie w brzmieniu kimbCiłka. Nazwa ub rus, oznaczająca
staroruski płócienny ubiór głowy, istnieje dziś jeszcze na Ukrainie w zachodnich jej regionach jako obrus. Inne stroje głowy znane pod nazwą oczipok,
sied/ok, u Rosjan szełomok i kokosznik
pochodzą od jednego prototypu. Do
nowszych należy wielkoruski powojnik
i ukraiński oczipek.
Ukraińskie paciorki i szklane perły splecione w monisto lub namisto
znane są również i Wielkorosjankom.
Do najdawniejszych
należą ozdoby
z piór. noszone na Ukrainie jeszcze w XIX w. Do ozdób należały również tzw.
staroruskiE' kolty, czyli kolczyki, wykonane z metalu lub szkła.
Strój męski skladał się z koszuli i płóciennych spodni z OCZ kurem. Podobieństwo w odzieży Ukraillców i Wielkorusów zachowało się w większym
stopniu na zachodzie niż na wschodzie.
Świta, kożuch, japończyca
(opończa) są dawnymi terminami oznaczającymi odzież wierzchnią. Dawne wielkoruskie
kaftany i ukraińskie
świtki
szyto z samodziału; krój miały one prosty o całkowitych plecach i bocznych
klinach. W XVIII w. plecy byJy cięte, a w pasie przyszywano sfałdowaną
część dolną, zw. fałdy, tl'umarka,
jubka (wpływ polski), Wielkorosjanie
lJoddiowka.
Odzież ukraińska i wielkorosyjska
posiadała dwie poły zachodzące jedna na drugą. Z futra szyto u Wiełkorosjan poluszubki,
u Ukraińcćw kożuchy. Do wierzchniej odzieży wkładanej podczas zimy nałeżały płócienne balachony,
u Ukraińców plótnianki.
Włosy strzyżono na Ukrainie
w makitrll,
na Wielkorusi -. w gOl szok, a głowy pokrywano barankow~
czapką stożkowatego kształtu, bialoruska magrelka lub ukraińska magirko .
w lecie noszono słomkowe kapelusze.
Wielki bezwarunkowo
wpływ wywarło na rozwój odzieży ukraińskiej
zjednoczenie się Ukrainy z Rosją. Ścisła łączność kulturowa obu narodów
zllalazła swe odbicit w stroju. Specjalne zbliżenie widać w odzieży ludności
mieszkającej na pograniczu rosY.isko-ukraińskim.
Rozwó.i nowych warunkó\\'
�639
638
ekonomicznych i zwiększony dobrobyt wpłynęły ogro:T,nie na odzież ludo'są
Kupcy ukraińscy przywozili do Rosji skórę, wełnę, konopie, kilimy, haf toWeine r~czlliki, wywożąc w zamian wyroby środkowych guberni rosyjskich.
Rozwój przemysłu rosyjskiego w XIX w., zwłaszcza produkcja bawełnianych tkanin zaczęła wypierać domowe samodziały.
G. S. S u c h o b l' U S w artykule o zasadniczych rysach podobiet1stwa 1'0syjskie.i i ukraińskiej
twórczości ludowej, umieszczonym w 2 zeszycie "Sowieckiej Etnografii" za rok 1954. s. 60, mówi o wspólnym rdzeniu, JakIm był:,
folklorystyczne tradycje staroruskiej ludności w historii rozwoju wschodmoslowiat'J.skich narodów.
Bohaterowie rosyjskich bylin są chłopskimi synami, jak np. Ilia Muromec.
i walczą o zjednoczenie ojczyste.i ziemi, występują w obronie uciśnionych
mas ludowych, toczą walki o Ki.iów.
Wyzwołencze idee i głęboki patriotyzm bylin przyswo.ione zostały przez
folklor wschodnio-sło\\rianski.
W eposie ukraińskim
,:""ystępują posta:lc
legendarne
Iwasia Konoczenki, Nikity Kożemiaki, zwycięzcy Pleczyngow,
dzielnej kobiety-rycerza
Perepietychy.
Wspólna walka narodów ukraińskiego
i rosyjskiego wzmacniała węz l;,'
przyjaźni łączące od wieków oba te narody. Najbardziej rozpowsze~hmonym
tematem utworów ludowej poezji ukrail1skiej są powstania chłopskIe i walkI
wyzwoleńcze. Obok legendarnych
bohaterów zjawiają się wzięte z rzeczywistości postacie, uznane w oficjalnej historii carskiej Rosj i za bandytóW
i opryszków. W utworach ludowych występują oni jako obrońcy i bo~aterscy
wodzowie chłopów walczących o wyzwolenie. Pugaczow, Steńka RazIn, PallI,
Dowbosz, Płatow, wreszcie Bohdan Chmielnicki w pieśniach i dumach są
przedstawieni
jako mściciele krzywdy społecznej.
..
.
.
Ideowa wspólność ludowej poezji ukraińskiej i rOSYJskIeJ pogłębIła
się
jE:>zcze bardziej wraz z rozwijającym
się rosyjskim ruchem rewolucyjnym.
Przyswajano
sobie również polską rewolucyjną
poezję. Zasadnicze tł? stanowiłv pieśni rewolucyjne:
Warszawianka,
Czerwony
sztandar,
Mu;dzyJlJrodóu:ka, MarsyLianka.
Od 1905 r. zaczęto śpiewać na Ukrainie pieśni
rewolucyjne
na nutę Marsylianki,
lecz różniące się swym proletariackorcsyjskim charakterem.
Wielka Rewolucja Październikowa
skierowała uciśnione narody carskie.i
Rosji na drogę, jak mówił Lenin, "samodzielnego tworzenia nowego życia".
F. J. Ł a w l' o W \V artykule
zatytułowanym
Przyjaźń
narodów
ZSRR
w ukraińskiej
twórczości
narodowo-poetyckiej
przytacza liczne fragmenty
poezji ukraińskiej,
w których naród ukraiński wyraża w zdecydowany sposób swą przyjaźń dla narodu rosyjskiego, a Związek Radziecki za prawdzlwego przyjaciela i obr0l1cę mas uciśnionych.
A. M. K i li k o w z\'.'iezłym artykule omawia znaczenie
grała \If poezji ukrail1skiej postać Bohdana Chmielnickiego.
rolę. jaką od~-
W swych pieśniach i dumach uwieczni! naród ukraiński walkę z zaborcami i jej głównych wodzów: Dymitra Wiśniowieckiego,
Samuela Kiszkę.
Bajdę, Chmielnickiego i Ostrianicę. W dumach tych znalazła wyraz serdeczno;
przyjaźń narodu ukraińskiego
dla Rosji i zrozumienie
wspólnego celu
\,. zwalczaniu najeźdźców. Chmielnicki jest i teraz bohaterem wielu pieśni
poświęconych trzechsetnej
rocznicy przyłączenia Ukrainy do Rosji. Kołcho7.0'\' i poeci nadają
'oardziej wspóiczesne rysy swemu narodowemu
bohate,'O\Y1 i czynią z niego bojownik,"
o wieczny i trwały pokój, o wolność i równoŚĆ wszystkich narodów.
B. B u 1:n i k - S i we r s k i, Sztukc/ [';clOWCI
Ukrain'iJ (s. 91). Badania nad
sztuką ludową Ukrainy wykryły niezwykle szybki i wspaniały jej rozwój
w okresie walk wyzwole:'1czych. Ludowa sztuka Ukrainy tkwi swymi korzeni"mi \If sztuce Rusi Kijowskiej, kolebce trzech bratnich narodów wschodnio-słowiańskich;
rozkwit jej potęguje się z chwilą przyłączenia się Ukrainy
do Rosji. a wznosi się na najwyższe szczyty po wprowadzeniu
ustroju radzieckiego.
Stan majątkowy chlopów ukraińskich w okresie kapitalizmu nie sprzyjał
rozwojowi sztuki. Artystyczny przemysł ludowy kierowany przez kapitalistycznych odbiorców,. mimo wpływów kap italistycznych
miłośników sztuki
ludowej, nie zatracił swych cech narodowych i pozostał nadal wyrazem artystycznych zamiłowań i dążeń ludowych twórców ukraińskich.
Na tle tego dziedzictwa szybko powstaje i rozwija się radziecka sztuka
wolnego narodu ukraińskiego,
która opierając się na dawnych tradycjach
tworzy nowe całkiem wartości. Sztuka w pojęciu radzieckim jest potężną
bronią walki ideowej. Dlatego w latach naj gorętszych bojów z najazdem
obcych interwentów
i walk z kontrrewolucjonistami
Partia wydała szereg
z<JrządzEl1odnoszących się do tzw. kustarnego
proizwodstwa,
czyli ludowego
przemysłu artystycznego.
W. l. L e n i n podpisuje dekrety o zastosowaniu
odpowiednich środków w zakresIe przemysłu ludowego. W myśl tych dekretów ustanowiono
Radę Narodowej Gospodarki Ukrainy
i zorganizowano
urząd, któremu podlegały
dotąd wszystkie
szkoły przemysłu
artystycznego i pracownie artystyczne. Wywarło to zdecydowany wpływ na rozwój
przemysłu ludowego i zapewniło ogólne podwyższenie jego poziomu. W istniejących JUż przedtem ośrodkach zorganizowano pracownie kobiernicze, ceramiki artystycznej,
hafciarnie,
drukarni\:! płócien, tkalnie itp. W 1919 r.
Powstało na Ukrainie przeszło 200 pracowni przemysłu artystycznego, szkoły
instruktorskie
i szkoły obróbki drzewa.
W maju 1919 r. urządzono wystawę ukraińskiej
sztuki ludowej. Osobliwością tej wystawy i zarazem przejawem nowego ustroju były dzieła artystów ludowych podpisane przez twórców. np. rzeźby Iwana G o n c z a l' a
oraz hafty i dekoracyjne malowidła Hanny S o b a c z e n k o.
Główne zasady. na których opierCl się sztuka radziecka, są następując::,:
1) Zasada podtrzymywania
i dalszego rozwoju najlepszych tradycji dawnej
�641
640
sztuki ludowej. 2) Stworzenie 1. rozwój artystycznego przemysIu istniejącego
w dawnych ogniskach na nowej :oodstawie ekonomicznej, wskazanej przez
W. 1. L e n i n a w dekrecie o kooperacji. 3) Aktywne podtrzymywanie
indywidualnej twórczości ludowych mistrzów, tworzących dzieła odpowiadające
potrzebom i interesom
socjalistycznego
spoleczeństwa,
oparte na najlepszych tradycjach sztuki ludowej.
Ukraińska sztuka ludowa w latach powojennych
rozwijała się zgodnie
z tymi założeniami. Ożyły dawne ogniska przemysłu kobierniczego
w Reszetiłowce i Dehtiarach,
czynne są obecnie dawne tkalnie w Królewcu.
w Oposznie i Chomytce zorganizowano pracownie ceramiki. Wszystkie wytwory sztuki ludowej stosują w swej ornamentyce
radziecką emblematykę.
W 1936 1', urząd;:ono w Moskwie wystawę ukraińskiej
sztuki ludowe,i.
K. W. C z i s t o w pisze o pewnych zagadnieniach folklorystyki w związku
z artykułem B. S. B a c h t i n a pt. Oczerki russkogo narodnogo poeticzeskogo
tworcze<;twa sowietsKo,i epochi ("Sow. Etn:', z. 2, 1953).
A. F. B u d z a n omawia ukraińską rzeźbę w drzewie. Rzeźba ta posiada
odległe tradycje, sięgające czasów wczEsnohistorycznych
i rozwija się wspaniale w warunkach ustroju radzieckiego. Autor przytacza nazwiska artystów
l opisuje różne sposoby obróbki artystycznej drze\~a, stosowane u Hucułów,
np. lnkrustację z paciorków i metalu. Artykuł zdobią liczne ilustracje, przedstawiaiące motywy i ornamenty stosowane przez rzeźbiarzy ukraińskich.
A. S. B i e ż k o w i c z pisze o dekoracyjnym
malarstwie
ściennym na
Ukrainie, które podobnie jak i rzeźba posiada stare tradycje, na tle których
rozwija się nowe malarstwo radzieckiej Ukrainy.
W dziale kroniki po sprawozdaniu
z sesji jubileuszowej
Instytutu Nauk
USRR i sesji AN ZSRR, poświęconych 300-leciu
przyłączenia Ukrainy do
Rosji, najbardziej
interesujące
dla polskich etnografów
jest sprawozdanie
z posiedzenia Naukowej Rady Instytutu
Etnografii im. Mikłucho Makłajo,
w którym uczestniczyli przedstawiciele wielu innych pokrewnych nauk. Posiedzenie to odbyło się w dniach 16-17 II 1954 r. Zebrani obradowali nad
przygotowawczymi
pracami
do atlasu
historyczno-etnograficznego,
jako
pracy mającej dać ogólne ujęcie rosyjskiej kultury ludowej i ukazującej
jej wszystkie specyficzne właściwości, rozmaitość form i granic zasięgów.
P. 1. K u s z n i e r wygłosił referat o zadaniach i programie prac nad
atlasem.
Referat
poddano
wyczerpującej
krytyce.
Fakt organizowania
w Związku Radzieckim prac nad atlasem etnograficznym
świadczy wymownie o aktualności i poważnym znaczeniu tego rodzaju pracy.
Etnograficzny
materiał zebrany do atlasu oraz materiały z pokrewnych
dyscyplin pomogą wyjaśnić genezę wielu zjawisk kultury materialnej
i duchowej, sięgającej w głęboką paeszłość narodu.
W dyskusji zabierał głos R. I. lI.·s a n i e s o w. podkreślając
ważne znaczenie atlasu etnograficznego:
u\\'ażal. że II' prac~' nad nim zaintere-
sowani są zarówno etnografowie, jak i historycy, historycy kultury i lingwgci rosyjscy. Awaniesow proponował
ograniczyć prace nad atlasem do
terytorium, na którym kształtowała się rosyjska narodowość, ponieważ głównym i zasadniczym celem atlasu jest wyjaśnienie
problemu kształtowania
sie i rozwoju tej narodowości; podkreślił w swym przemówieniu,
że zasadnicze kategorie z historii zjawisk językowych i dialektologicznych
znajdują
potwierdzenie
w faktach etnograficznych.
Dlatego proponował
nawiązanie
ścisłego kontaktu między insty~utem etnograficznym
a lingwistycznym.
W dalszej dyskusji zabierał głos S. P. T o ł s t o w, który podkreślił, że
w pracach nad atlasem należy wykorzystać
krytycznie wszystkie naj cenniejsze wartości zdobyte przez rosyjskich etnografów,
sprzeciwił się prop0!10Wanemu przez Awaniesowa
ograniczeniu
atlasu do terytorium
rosyjskiego, poni~waż obok problemu kształtowania
się narodowości rosyjskiej
stoją inne jeszcze zagadnienia związane z formowaniem
się burżuazyjnego
narodu. Tołstow ubolewał, że prace nad atlasem nie objęły również Sybiru,
P. 1. K u s z n i e r odpowiedział, że nie jest łatwo prowadzić równoległe
prace nad kilkoma naraz zagadnieniami.
Zgodził się z propozycją S. P. Tołstowa, aby atlas objął również Syberię, niestety. brak materiału
etnograficznego z tego kraju nie pozwala na natychmiastowe
włączenie Sybiru,
który trzeba będzie opracować w następnym wydaniu atlasu.
Z kolei pracownicy
atlasu referowali
poszczególne działy: G. S. M as ł o IV a przedstawiła
stan prac nad odzieżą rosyjską. Materiały pochodzą
l. trzech źródeł: z badań
terenowych, zbiorów muzealnych, z archiwów i literatury. Materiały w ilości 7000 zdjęć tworzą kartotekę ułożoną wg guberni,
11 IV ich obrębie powiatami. Materiał będzie ujęty w przekroju czasowym.
Skartografowaniu
ulegnie też terminologia odzieży.
E. E. B ł o m k w i s t referował
rosyjskie budownictwo
ludowe. Mapy
będą obejmować 15 tematów, m. in. rozprzestrzenienie
typów mieszkal1
wg materiału, techniki wykonania, sposobu połączenia domu z podwórzem,
usbwienia
domu do ulicy, rozplanowania
wnętrza itd.
Najwięcej miejsca zajmą w atlasie narzędzia rolnicze. Dział ten obejmie
materiały odnoszące się do techniki rolniczej przed Rewolucją Październikową. W drugiej części znajdą się materiały wykazujące lokalne właściwości narzędzi rolniczych. W tym też dziale umieszczonych będzie 21 map
oraz album z materiałem
'ilustracyjnym.
Całość wyjaśni
etapy rozwoju
historycznego techniki rolniczej Rosjan, wskaże wpływ naturalnych
warunkow na gospodarkę rolną i wzajemne wpływy jej form. Etniczne tradycje
i kulturowo-historyczne
związki narodu wycisnęły
swe piętno na tym
materiale.
S. K. Z e g a ł o waz
Państwowego
Muzeum Historycznego
zaproponowała opracowanie
chłopskiego przemysłu, odgrywającego
k:edyś powaźn~
rolę na nierolniczych
t.erenach. N. L L e b i e d i e w a i K. W. S i w k o w
łl
"Lud", t. XLII
�....
_ _ _.,' __ .....o...--:...~
---_.'_
•
.
.._"
~_, __
•.__
643
642
zarzucili dość pobieżne i skąpe traktowanie
niektórych
zagadnień atlasowych, np. w dziale budownictwa
i narzędzi rolniczych; kartografuje
sią
tylko różnice, pomijając podobieństwa. S. P. T o ł s t o w podkreślił wielkie
znaczenie atlasu dl<l opracowań historycznych zagadnień kultury rosyjskiej.
P. 1. K u s z n i e r podkreślił konieczność nawiązania kontaktu z innymi
instytucjami
naukowymi, pragnącymi uczestniczyć w pracach nad atlasem.
Atlas zaznajomi Rosjan z niebywałym bogactwem rosyjskiej kultury ludowej i stanie się pomocą w budowie komunizmu. W tym też celu należy
poszerzyć jego historyczne ramy aż po dzień dzisiejszy. Materiały do tego
okresu należy zebrać drogą naukowych ekspedycji i sieci korespondentów,
do której należy włączyć muzea.
W dalszym ciągu kroniki znajdują się sprawozdania z narad ukraińskich
etnografów we Lwowie w dniu 23-26 II 1954 r., sprawozdanie z sesji naukowej poświęconej historii narodów środkowej Azji i Kazachstanu,
sprawozdanie z prac kirgiskiej archeologiczno-etnograficznej
ekspedycji w 1953 r.
Znajduje się tam również sprawozdanie
z prac krajoznawczego
muzeum
w Tuwie, opis chińskich zbiorów w muzeum kazańskim oraz sprawozdanie
z wycieczki do Czechosłowacji w dniach 21-23 X 1954 r.
Dział krytyki i bibliografii zawiera
ocenę pracy M. O. K o s w e. n a,
Oczerki istorii
pierwobytnoj
kultury,
Moskwa 1953, S. J. R u d e n k i, Kultura nasielenija
Cornogo
Ałtaja
w skifskoje wriemia, M. L. 1953 r. oraz
L. W. O s z a n i n a i W. 1. Z e z e n k o we j Woprosy etnogenezy narodow
srednej Azji w swete dannych
antropologii,
oceny dokonał B. D o ł g i c h.
BIAŁORUSKA SZTUKA LUDOWA. Wyd. AN BSRR Instytut Historii,
Sekcja Etnografii i Folkloru, Mińsk 1951 r.
Sekcja etnograficzna Instytutu Historii AN na kilka lat przed wybuchem
wojny zaczęła organizować kolekcję białoruskiej sztuki ludowej. Szczęśliwym
zbiegiem okoliczności ocalała pierwsza część, która została wydana w 1951 r.
Album daje dokładny przegląd poszczególnych działów białoruskiej sztuki
ludowej,
na którą
składają
się tkactwo,
kobiernictwo,
koronkarstwo,
hafty itp.
Odpowiednio do materiału, artystyczne wyroby ludu białoruskiego dadzą
się podzielić na następujące
grupy: tkaniny, hafty, koronka. Artystyczna
plecionka, mereżka stosowana w zdobieniu odzieży lub jako osobne jej elementy. Artystyczna
obróbka drzewa stosowana w budownictwie
i w wyrobach drobiazgów, inkrustacja,
intarsja, mozaika, wyroby z łubu i kory.
Wyroby z korzeni w formie plecionek ze słomy i wiór. Artystyczna obróbka
skóry, rogu, kości i muszli. Artystyczna ceramika i wyroby z metalu. Malarstwo na szkle, drzewie lub skórze. Druki na płótnie, tzw. nabojki. Zabawkarstwo.
Wymienione działy sztuki ludowej Białorusinów znajdują się przeważnie
w wydanym niedawno albumie. Widzimy tam szereg barwnych i jednobarw-
nych plansz przedstawiających
białoruskie kobierce, kilimy, tkaniny, ręczniki
ozdobione kolorowym haftem, pasy nicielnicowe, koronki i mereżki, haftowane koszule oraz drukowanki na płótnie, znane również na terenie Polski.
Zofia
W. W. MA WRODIN, D o o koł a A n i ó w
wietskaja Etnografija"
1954, zesz. 2, s. 32-41.
P s.
Malewska
M a u r y c e g o.
"So-
W nrze 2 czasopisma "Sowietskaja Etnografija" za 1953 r. ukazał się artykuł M. J. B raj e Ż e w s k i e g o pt. O Antach u ps. Maurycego (nie znany,
niestety, podpisanemu recenzentowi). Ogłaszając go redakcja zaprosiła również innych badaczy do wypowiedzenia się na ten temat, a omawiany artykuł M a w r o d i n a jest właśnie takim głosem w dyskusji. Autor zgadzając
się w zasadzie z tezami poprzednika wnosi doń jednak szereg uzupełnień.
Przypomnijmy
najpierw fakty stanowiące punkt wyjścia dla wywodów
autora. Z przełomu VI na VII w. zachował się nam bizantyński podręcznik
sztuki wojskowej przypisywany dawniej powszechnie cesarzowi Maurycemu
(582-602), dziś uważany raczej za anonimowy (stąd nazwa pseudo-Maurycego), ale nie powinno ulegać wątpliwości, że powstanie jego przypada na
'czasy tego władcy. Rozdział 5 księgi XI dziełka mówi o tym, Jak należy
wojować
ze Sklawami,
Antami
i innymi
podobnymi
szczepami (przekład
polski podpisanego w zbiorze Creckie i lacińskie źródla do najstarszych
dziejów Słowian, Poznań-Kraków
1952, s. 91-99, oraz u G. L a b u d y, Slowiańszczyzna pierwotna,
Warszawa 1954, s. 81-86). Przy udzielaniu wskazówek
wojskowych autor rozwodzi się szerzej nad charakterem i zwyczajami przeciwników, tj. w tym przypadku plemion słowiańskich, i dlatego uwagi jego
są od dawna uznane za jedno z najcenniejszych
źródeł do dziejów Słowian
w tej epoce. Co do Antów z kolei, to występują oni w źródłach pisanych
po raz pierwszy w połowie VI w. u Jor d a n e s a (5, 34-35 i 23, 119) oraz
u P rok o p i u s z a (passim). Pierwszy z tych autorów poświadcza wyraźnie
w obu cytowanych
miejscach
ich słowiańską
przynależność
szczepową,
tj. pokrewieństwo
etniczne ze Sklawinami
i WenedamL oraz określa ich
sledziby jako rozciągające
się pomiędzy dolnym Dniestrem
a Dnieprem.
Wiadomości te pochodzą z historii gockiej słynnego K a s j o d o r a, powstałej
w latach 526-533, ale odpowiadają
zapewne nie współczesnemu
jej, lecz
Wcześniejszemu sta:1owi rzeczy, prawdopodobnie
ze schyłku V w. Prokopiusz
bowiem stwierdza obecność Antów nad dolnym Dunajem już w trzecim
dziesiątku lat VI w., czyli że Dniestr stanowiący jeszcze u Jor d a n e s aK a s j o d o r a ich południowo-zachodnią
granicę był już wówczas przekroczony, z czego wnioskujemy, że relacja tych dwu autorów mówi o faktach
vlcześniejszych od opisanych przez Prokopiusza.
Z drugiej strony tenż9
P;-okopiusz mówi o "niezliczonych plemionach Antów" siedzących na płn.
od Morza Azowskiego, a więc nad dolnym Dnieprem. Najwięcej wiadomości
o Antach znajdujemy u tych dwu autorów. Później wspominają o nich tylko
�645
644
sporadycznie M e n a n d e r P r o t e k t o r (druga połowa VI w.) oraz znany
nam już ps[eudo]-M a u r y c y. Od początku zaś wieku VII imię Antów
ginie z naszej tradycji literackiej.
Szczupłe te wiadomości przekazane przez pisarzy bizantyńskich
usiłuje
M a w r o d i n rozszerzyć głównie za pomocą danych archeologicznych. utożsamia mianowicie Antów z ludem, który w III i IV w. stworzył i rozwinął
tzw. kulturę czernichowską
nad Dniestrem, południowym Bohem i na nizinach naddnieprzańskich.
Wyraża nadto przekonanie,
iż docierali oni już
wówczas, a więc znacznie wcześniej, niż zapisała to tradycja literacka, nad
Morze Czarne i do ujść Dunaju. Był to jego zdaniem szczep kulturalny, rolniczo-pasterski,
o zróżnicowanym
stopniu rozwoju gospodarczego i społecznego. W tych to Antach upatruje Mawrodin przodków póżniejszych ruskich
Siewierzan, którzy imię swoje mieli zawdzięczać huńskiemu szczepowi Sawirów, który rozpłynął się w masie ludności słowiańskiej
pozostawiając
jej
jedynie swoje miano, podobnie jak to miało póżniej miejsce z ałtajskimi
Bułgarami wśród Słowian południowych.
Tezy te są bardzo interesujące i będzie rzeczą. ciekawą przekonać się, Cz)'
i w jakim stopniu utrzymają się w ogniu dalszej dyskusji. Pozostają jeszcze
bowiem do wyjaśnienia
niektóre sprawy,
jak stosunek datowanego
tak
wcześnie osiedlenia Słowian nad Morzem Czarnym do faktu obecności tam
właśnie w III i IV w. Gotów, następnie naświetlony ułamkowo, lecz wyraziście, przez M e n Do n d r a Protektora proces tarć pomiędzy Antami i Awarami w drugiej połowie w. VI, na koniec zaś wyróżnienie w tradycji zachowanejprzez
ps. Maurycego
szczegółów odnoszących
się do Sklawinów
i Antów, ponieważ autor bizantyński
mówi ogólnikowo
o obydwu tych
szczepach słowiańskich.
Sprostowania wymagają natomiast takie szczegóły, jak wiadomość, jakoby
niejaki D o b r o g o s t (Anta wspomniany
przez A g a t i a s z a III 7 i 21)
był dowódcą bizantyńskiej
floty czarnomorskiej,
gdyż był on oficerem wojska lądowego i tylko przygodnie dowodził w 555 r. kilku okrętami na rzece
Rion - albo jakoby Anta C h i l b u d i u s z (Mawrodin czyta C h wal i b u d)
był w tl'zydziestyeh latach VI w. dowódcą bizantyńskich
wojsk nad dunaj skich bo generał tego imienia był wedle P rok o p i u s z a (Wojna gocka
III 14) osobistością zupełnie różną od młodego Anty tego samego nazwiska.
Marian
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NAD KULTURĄ KLASY
W ZWIĄZKU RADZIECKIM
Plezia
ROBOTNICZEJ
Wstęp
Nauka radziecka przywiązuje dużą wagę do badań nad klasą robotniczą
Jest to zupełnie zrozumiałe. Przed Rewolucją Pażdziernikową
bowiem na
barkach klasy robotniczej spoczywał ciężar walki z caratem o wyzwolenie
społeczne, o zniszczenie kapitalizmu.
Po zwycięskim zaś obaleniu starego
ustroju klasa robotnicza ZSRR odgrywa przodującą rolę w budowie nowego
społeczeństwa
i nowej socjalistycznej
kultury. Kultura
klasy robotniczej
staje się obecnie syntezą wszystkiego, co postępowe i przodujące w kulturze
narodów radzieckich. Toteż rozwój klasy robotniczej był od dawna przedmiotem zainteresowań historyków, w pewnej mierze ekonomistów i filozofów ZSRR. Etnografowie
radzieccy natomiast stosunkowo słabo uwzględniali w swoich badaniach zagadnienia kultury robotniczej. W okresie międzywojennym podjęli je głównie w odniesieniu do problematyki
folklorystycznej. Dopiero lata powojenne przyniosły znaczne rozszerzenie tematyki.
W oparciu o sformułowane
jeszcze przed wojną marksistowskie
ujęcie
przedmiotu i zakresu etnografii podjęto na dużą skalę badania nad socjalistyczną kulturą i bytem ludów Związku Radzieckiego. Badania te dotyczyły
początkowo
środowiska
wiejskiego,
przeobrażeń,
jakim podlega kultura
ludowa pod wpływem kolektywizacji,
z biegiem czasu rozszerzono je także
na środowisko robotnicze.
Artykuł niniejszy ma na celu zaznajomienie
czytelnika polskiego z założeniami teoretycznymi
badań nad kulturą klasy robotniczej i opublikowanymi wynikami. W literaturze polskiej pojawiło się wprawdzie szereg artykułów i recenzji informujących
o drogach rozwoju etnografii radzieckiej, nie
zajmują się one jednak problematyką
robotniczą lub poruszają ją tylko
marginesowo 1. Artykuł niniejszy ma charakter sprawozdawczy i nie wyczerpuje tematu. Opiera się na materiałach
dostępnych
w bibliotekach
krakowskich.
I. Rozwój
r ob ot n iczą
badań
etnograficznych
w ZSRR wok
r esie
nad
klasą
m i ę d z y woj e n n y m
Rozwój badań etnograficznych
nad klasą robotniczą w ZSRR pozostaje
w ścisłym związku zarówno z kształtowaniem
się etnografii
jako nauki,
~ ewolucją poglądów na jej przedmiot, zakres, zadania i metody, jak też
z potrzebami społecznymi, z wymogami, jakie stawiało życie.
l Podajemy
najważniejsze z tych prac. Opracowania ogólne charakteryzujące
etnografię radziecką: E. F r a n k o w s k i, Etnografia
radziecka,
"Lud", t. XXXIX,
Kraków-Poznań
1952, s. 1-42;
A. K ł o s k o w s k a, J. L u t Yń s k i, Z zagadnie1'/,
teorii i metodologii
wspó!czesnycn
badań nad spo!ecze"stwami
pierwotnymi,
cz. II:
Problemy i metody radzieckiej
etnografii,
"Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych", t. l, Łódż 1951, s. 298-327. Studia specjalne: E. F r a n k o w s k i, Zagadnieme metodologii
badań nad sztukq ludowq, "Materiały do studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki i krytyki artystycznej
oraz metodologii badań nad
sztuka"
.
b'
'.' Warszawa
1951, t. V, s. 369-382 (W artykuie tym autor charakteryzuje
m. in.
~dal1la nad sztuką ludową w Związku Radzieckim); J. K u l c z Y c k i recenzja pracy
Z.. lOt'Owe,J etnografów radzieckich pt. Anglo-amerykańska
etnogr~fia
w
s!użbip
ł,n~enaltZ1nu,
c
"Zycie
Nauki"
1952, nr
5, s.
133-153;
J.
L
li
t Y ń s k i,
Zagadnieniz
p rlOclY7acji
h' t ..
.
cZnych
-.
lS or"
p'erwotnej
UJ
radzieckiej
etnografii,
"Przegląd Nauk History1 Społecznych", t. III, Łódż 1953, s. 308-341; J. S z c z e p a ń s k i, Dyskusja
�646
W pierwszych latach po Rewolucji Październikowej
głównym przedmiotem badań etnografii był ustrój rodowy i jego pozostałości u różnorodnych
ludów
Związku
Radzieckiego.
To stanowisko
programowe,
przejęte
w spadku po etnografii burżuazyjnej,
zostało rozwinięte przez szereg wybitnych uczonych, przede wszystkim M a r r a i jego uczniów. Zarówno na
naradzie etnografów w 1929 r., jak na zjeździe archeologów i etnografów
W 1932 r., które odbyły się pod kierownictwem
współpracowników
M a r r a,
kwestionowano możliwość utworzenia marksistowskiej
etnografii jako samodzielnej nauki. Etnografia miała być jedynie nauką pomocniczą historii!.
Redaktor czasopisma "Sowietskaja
Etnografij a", które powstało w 1931 r.,
M a t o r i n, tak formułował
zadania etnografii:
"Etnografia
powinna zajmować się tą częścią' poznania historycznego, która związana jest ze społeczeństwem przedklasowym i jego przeżytkami, o ile można je badać drogą
bezpośredniej
obserwacji" 3. Jeszcze u schyłku lat trzydziestych
akademik
S t r u we, również redaktor "Sowietskoj Etnografij i", wyrażał pogląd, że
zadaniem etnografii jest zajmowanie się tymi ludami, które nie przekształciły się jeszcze w narody i są na poziomie ustroju rodowego lub wczesnoklasowego. O ile zaś etnografa interesuje kształtowanie
się narodów socjalistycznych, to w badaniach swoich powinien uwzględnić tylko te zjawiska
kultury, które genezą swą sięgają w daleką przeszłość, zwłaszcza gdy mają
charakter przeżytków hamujących dalszy rozwój 4.
W tym samym czasie kształtują się jednak także inne poglądy na przed~
miot i zadania etnografii, nawiązujące do postępowych tradycji etnografii
rosyjskiej z połowy XIX w. Krystalizują
się one w toku licznych dyskusji
i polemik, a do ich ostatecznego sformułowania
przyczyniają
się postanowienia partii i rządu w sprawach historii (1934) 5. W myśl tych nowych założeń przedmiotem etnografii jest lud w całym jego historycznym
rozwoju
od ustroju wspólnoty pierwotnej
aż do komunizmu.
Dlatego badań nad
współczesnością nie ogranicza się do analizowania
tylko przeżytków i ich
ujemnej roli dla dalszego rozwoju kultury. Etnografia winna ogarniać szemetodoLogią etnograficznego
badania kołchozów
w Związku
Radzieckim,
"Przegląd Nauk Historycznych i Spolecznych", t. III, Łódź, 1953, s. 341-368. Ponadto ukazały
się tłumaczenia artykulów etnografów radzieckich. Na specjalną uwagę zasługuje
praca zbiorowa poświęcona przede wszystkim badaniom nad współczesnością, pt.
Nowe drogi
etnografii
radzieckiej,
"Archiwum Etnograficzne",
nr 6, Poznań 1954,
Wyd. PTL.
, S. P. T o l s t o w, Sowietska]a
szkoła w etnografiji,
"Sowietskaja Etnografija",
1947, nr 4, s. 12-13; S. A. T o kar i e w, Osnowny je etapy razwitija
russkoj dorewolucjonnoj ; sowietskoj etnografij!,
"Sowietskaja Etnografija",
1951, nr Z, s. 176-177;
O. A. K o l' b e, O rabotie żurnała "Sowietskaja
Etnograftja«,
"Sowietskaja Etnografija" , 1951, nr 4, s. 211-21Z.
, Ch. M. M a t o l' i n, Sowremiennyj
etap i za.daczi sowietsKoj etnografiji,
"Sowletskaja Etnografija",
1931, nr l-Z,
s. 20-Z1.
• S. M. A b l' a m z o n, Plenum Instituta Etnografij;,
"Sowietskaja Etnografija",
1938, nr 1; s. 230-Z32 (referat Struwego).
, S. P. T o ł s t o w, o. c.. s. 13.
nad
647
rokie dziedziny kultury i uzyskać ścisłe powiązanie z życiem, z aktualnymi
zagadnieniami przebudowy społecznej.
Na tle takiego rozwoju etnografii
badania
etnograficzne
nad klasą
robotniczą w pierwszych latach po Rewolucji nie miały korzystnych warunków rozwoju. Zarówno założenia teoretyczne, jak i potrzeby życia praktycznego kierowały zainteresowania
etnografów ku badaniom nad ludami prymitywnymi, które wchodziły w skład państwa radzieckiego. Do najważniejszych bowiem zadań, jakie stanęły przed władzą radziecką, należało pokonanie zacofania gospodarczego i kulturalnego
tych ludów i włączenie ich
w ogólny nurt budownictwa
socjalistycznego.
Dla zrealizowania
tego celu
konieczne było gruntowne poznanie ich kultury poprzez systematyczne
badania etnograficzne.
Z biegiem czasu, gdy pierwsze trudności zostały pokonane, gdy niektóre
ludy od ustroju wspólnoty pierwotnej
lub stosunków feudalnych przeszły
wprost do socjalizmu, zakres etnograficznych
badań radzieckich zaczął się
stopniowo rozszerzać. Niezależnie
od oficjalnych sformułowań
teoretycznych etnografowie radzieccy podjęli na razie nieliczne i wycinkowe studia
nad kształtowaniem
się kultury socjalistycznej.
Taki kierunek prac narzucało samo życie. W okresie realizowania .kolejnych planów pięcioletnich
i szybkiego rozwoju kolektywizacji wsi nie można było pominąć aktualnie
zachodzących przeobrażeń kulturalnych,
tym bardziej że badania nad nimi
miały doniosłe znaczenie praktyczne.
Badania nad kulturą klasy robotniczej zapoczątkowali
folkloryści, którzy wcześniej od innych etnografów
skierowali
swe zainteresowania
ku
życiu współczesnemu
mas pracujących.
Opierając się na marksistowskiej
koncepcji twórczości ludowej, sformułowanej
przez Gorkiego, rozpoczęli oni
zbierać i badać folklor miejski. Zerwali w ten sposób z dawnymi zapatrywaniami, w myśl których twórczość robotników jest produktem
rozkładu
tradycyjnej
kultury ludowej. Wykazali natomiast, że pieśni i opowiadania
rcbotników są przejawem
ich swoistych
uzdolnień
i w równej
mierz~
z6.sługują na uwagę jak analogiczna twórczość ludu wiejskiego 6.
W 1925 r. pojawił się niewielki artykuł wybitnego folklorysty radzieckiego J. M. S o koł o w a Pieśni fabryki i wsi 7, który wzbudził powszechne
zainteresowanie.
W niedługi czas potem w wielu ośrodkach przemysłowych
ZSRR (przede wszystkim w Moskwie i Leningradzie)
rozpoczęto badania
nad folklorem robotniczym 8. W toku tych badań zbierano pieśni i opoWieści dawne, przedrewolucyjne,
które w nowych warunkach
życia szybko
zanikały. Przedstawiały one ciężką dolę robotników w ustroju kapitalistycznYm, odsłaniały ich dążności rewolucyjne.
Ponadto zaczęto zbierać także
utwory nowe, które odzwierciedlały
wydarzenia lat ostatnich - opiewały
Wielką Rewolucję Październikową
oraz osiągnięcia budownictwa
socjalistycznego. Badanie twórczości współczesnej
pozwoliło na głębsze wniknięcie w dynamikę jej kształtowania
się i na pełniejsze oświetlenie roli,
�649
648
jaką twórczość ta spełnia w życiu społecznym. Studia folklorystyczne
wykazały, że twórczość literacka
ludu pracującego
nie tylko odzwierciedla
przeobrażenia
społeczne, ale staje się również jednym z czynników, który
może sprzyjać postępowi społecznemu lub hamować go. Stąd pochodzi duże
znaczenie praktyczne badań nad folklorem 9.
W wyniku badań przeprowadzonych
w latach dwudziestych
i trzydziestych opublikowano
szereg prac poświęconych pieśniom, poezjom, opowieściom tworzonym przez robotników lub powstałym w innych środowiskach
społecznych, ale przez robotników twórczo przekształconym 10. Należałoby
jeszcze podkreślić, że oprócz prac zajmujących się wyłącznie folklorem robotniczym pojawiły się publikacje ogólniejsze, obejmujące zarówno twórczość robotników, jak ludności wiejskiej i inteligencji pracującej.
Należy
do nich np. szereg opracowań i wydawnictw źródłowych dotyczących folkloru rewolucyjnego
względnie folkloru z czasów wojny domowej It. Na
uwagę zasługuje również obszerna publikacja, powstała z inicjatywy G o rkiego, Twórczość ludów Zwiqzku Radzieckiego (1937).
Po 1930 r. zainterę~owania problematyką robotniczą w etnografii radzieckiej wzrastają
i ogarniają
stopniowo także inne dziedziny kultury poza
folklorem. Już w 1931 r. na łamach "Sowietskoj Etnografiji" wysunięto postulat (wbrew poglądom M a t o r i n a), iż badania nad życiem i kulturą robotników powinny stanowić jedno z głównych zadań etnografii. W związku
z opracowywaną
w tym czasie wedle projektu G o r k i e g o historią zakładów przemysłowych podkreślono konieczność ścisłej współpracy etnografów
z historykami. Domagano się, aby historycy zajmowali się życiem robotników nie tylko w ustroju kapitalistycznym,
ale także w okresie tworzącego
sic: socjalizmu. Do istotniejszych problemów, które powinny być przedmiotem etnografii, zaliczono zagadnienie powstawania klasy robotnicznej z lud• Zob. np. M. A z a d o w s k i, Przedmowa,
,,8owietskij Folklor", 1934, nr l.
s. 3-8; A. M. A s t a c h o w a i P. G. 8 z Y l' a j e w a, StaTaja Taboczaja piesnia, ,,80wietskaja Etnografija", 1934, nr 1-2, s. 201; A. Ł. D Y m s z Y c, Nielldacznyj
opyt,
"Sowletskij ~olklor", 1935. nr 2·-3, s. 385.
, "Wiestnik Proswieszczenija", 1925, nr 4, s, 109-124.
, Zob. np. A. M. A s t a c h o w a, Z. W. J e wal d, otcziot o Tabotie bTygady po
iZllczeniju. j()tklom
roboczej STeely, "Sowietskaja Etnografija", 1932, nr 2, s. 4; A. M.
A s t a c h O w a, FolkcoTnaja
sekcija Instituta,
"Sowietskaja Etnografija", 1936, nr L,
s. 147-149.
'M.
Azadowski,
o. ~., s,."
u Należy tu wymienić prace następujących folklorystów: S o b o l e W (np. wydana pod jego redakcją większa praca pt. Folk/OT fabTiczno-zawodskich.
raboczic/ł,
Staty i materialy,
Smoleńsk 1934, która spotkala się jednak z ostrą krytyką), J. M,
S o k o lowa,
P. S. L i p i e c, A. W. G u l' i e w i c z, A. Z. D y m s z y c, A. M.
A s t a c h o w a i ir.ni.
tl Np. A. M. A s t a c h o w a, Folklor
graźdanskoj
wojny,
"Sowietskij Folklor",
(1934), nr l, s. 9-39; J. A. S a ni a l' i n, Ukmi.nskij
reu:olucjonnyj
folklor,
"Sowietskil
Folklor", 1934, nr 1, S. 53-BO n .
•...
_--~---- --_._
•....
_.'~--..._ ..-._., .. -
ności pochodzenia
wiejskiego oraz problem jej uczestnictwa
w realizacji
planu pięcioletniego 12.
Sformułowane w 1931 r. postulaty zaczęto realizować już w okresie międzywojennym. Badania nad klasą robotniczą były prowadzone między innymi
w ścisłym powiązaniu z organizowaniem
muzeów i wystaw. W wielu republikach Związku urządzano wystawy
poświęcone
poszczególnym
ludom
w okresie ich walki o socjalizm. Dla uzyskania potrzebnych danych tworzono ekipy badawcze, które w szerokim zakresie uwzględniały problematykę robotniczą· Tak na przykład w związku z organizowaną
w 1932 r.
wystawą Budownictwo
socjalistyczne
Republiki
Ukraińskiej
zostały przeprowadzone badania nad życiem i kulturą robotników niektórych zakładów
przemysłowych Donbasu. Zwrócono przy tym uwagę zarówno na położenie
ldasy robotniczej w dobie kapitalizmu,
jak też poprawę warunków
bytu
po Rewolucji Październikowej.
Zebrano ciekawe materiały dotyczące kultury materialnej i duchowej górników, zbadano problem przechodzenia kołchoźników
w
szeregi
klasy
robotniczej 13. Podobnie
zorganizowana
w 1934 r. przez Państwowe Muzeum Ludów Związku Radzieckiego ekspedycja jakucka, pozostająca pod kierownictwem
prof. T o kar i e w a, przeprowadziła badania nad rozwojem przemysłu i nad kształtowaniem
się klasy
robotniczej w Autonomicznej
Republice Jakuckiej oraz nad walką robotników o realizację planu pięcioletniego 14.
U schyłku okresu międzywojennego
pojawiło
się szereg monografii
przedstawiających
rozwój gospodarczy i kulturalny różnych ludów Związku
Radzieckiego po Wielkiej Rewolucji. Czasopismo "Sowietskaja Etnografija"
wprowadziło nawet w 1938 r. specjalny dział poświęcony tym zagadnieniom,
pt. "Ludy Związku Radzieckiego po Październiku".
Niektóre monografie
przedstawiają, najczęściej zresztą w sposób bardzo sumaryczny, dzieje klasy
robotniczej na tle rozwoju przemysłu 15.
W porównaniu ze studiami nad klasą robotniczą o wiele intensywniejsze
były w tym czasie badania poświęcone przeobrażeniom
wsi pod wpływem
k?l~ktywizacji. Ogółem jednak badania nad kształtowaniem
się kultury socJahstycznej były w okresie międzywojennym
(pomijając prace folklorystów)
stosu~ko,:",o nieliczne i fragmentaryczne.
Pozostawały
one jak gdyby n~
margmesle podstawowej
tematyki
etnograficznej,
która
dotyczyła,
jak
v.:sPomniano, głównie zagadnień reliktowych. Dopiero lata powojenne przyniosły w tym zakresie zasadniczy zwrot.
A., KS. nowym
1931,"S.
nr 3-4,
1-3.
zadaczam
sOlvl'etsko' '
.
e t nogra f'"111, "Sowletskaja
Entogl'afija"
fIJa"" J. S a m a l' i n, Socjalisticzeskoje
stroitielstwo
USSR, "Sowietskaja
Etnogra, 1933, nr 3-4, s. 204-211.
sss~' S. o kar i e w, Jakutskaja ekspedicija Gosudarstwiennogo
Muzeja Narodo'U.'
,: "Sowletska)a Etnografija" , 1935, nr 2, s. 177-180.
SOW,!. M. L e k o m c e w, Socjal'isticzeskoje
stroitielstwo
sredi narodow
powo/źja,
..•
letskaja Etnografija" , 1937, nr 2-3, s. 3-14.
?
�651
650
II. Z a ł o ż e n i a t e o l' e t y c z n e
graficznych
nad
p o woj e n n y c h
klasą
robotniczą
b adań
etn
0-
Konieczność odbudowy kraju po zniszczeniach wojennych i przeJscla do
nowego etapu, budowy komunizmu, postawiły nowe wymagania przed etnografią radziecką. Rozpoczął się okres, w którym na czoło wysunęły się badania nad życiem współczesnym.
O tym, jak wielką wagę przywiązuje
się
po wojnie do tych badań, świadczy między innymi artykuł od redakcji
"Sowietskoj
Etnografiji",
z 1951 r. Jego autor podnosi, że "W ostatnich
latach w etnografii
radzieckiej
nastąpił zasadniczy przełom. Od badania
wyłącznie
archaicznych
form kultury
i przeżytków
ustroju pierwotnego
etnografia
zwróciła się do badania
współczesnego
życia narodów
ZSRR
i współczesnych
narodów za granicą. Ten przełom zakończył kształtowanie
się radzieckiej szkoły etnograficznej,
której główną zasadą jest pełny historyzm, wierność
jedynej naukowej
metodzie materializmu
dialektycznego
i historycznego,
związek badań naukowych
z zadaniami
praktycznymi
utworzenia nowego komunistycznego
społeczeństwa" '0. Historyzm etnografii
radzieckiej
nie pozostaje w sprzeczności z zainteresowaniami
współczesnością. "Etnograficzne
badanie tylko wtedy stanie się historycznym
[cytuję
słowa L e w i n a ze sprawozdania
z. badań terenowych
Instytutu Etnografii
w 1947 r.], jeżeli nie będzie się ograniczać do notowania form archaicznych,
czym tak często grzeszyły dawne prace. Każde zjawisko powinno być zbadane w całej jego złożoności, odbijającej
obumieranie
starego i powstawanie, i rozwój nowego" 17. "Tylko wszechstronne,
doprowadzone
do współczesności badanie kultury i życia ludu - podnosi Kor b e w analogicznym
sprawozdaniu
z 1948 r. - daje możność odkrycia dialektyki procesu rozwoju
poszczególnych
zjawisk, wyjaśnienia
ich pochodzenia, prawidłowego
ujęcia
'!V
tzw. etnograficznych
przeżytków" 18.
Pomijając badania folklorystyczne,
wyróżnić można w powojennych studiach nad kształtowaniem
się kultury socjalistycznej
trzy zasadnicze kierunki. Na przełomie
1947/1948 r. zapoczątkowano
na dużą skalę badania
terenowe nad życiem i kulturą mieszkańców kołchozów. W latach następnych w "Sowietskoj Etnografiji"
pojawiło się szereg prac referujących
dotychczasowe wyniki badań na tym odcinku. Prace można podzielić na dwie
grupy. Jedne są próbą monograficznego
ujęcia całokształtu kultury kołchozu
lub kilku kolchozów, inne zajmują się analizą tylko jednej kategorii zjawisk, np. mieszkania,
odzieży, pewnych typów zdobnictwa na określonym
terenie. Zarówno badania monograficzne
syntetyczne,
jak specjalne, tzw.
" K nowym
uspiecham
sowietskaj
etnografiji,
nr 2, s. 3.
11 M. L e w i n,
polewy je issledowanija
kaja Etnografija" , 1948, nr 3, s. 139.
"o. Kor b e, Sessija poswiaszczenaja
"Sowietskaja
Instituta
itogam
Etnografija" , 1949, nr 3, s. 208.
"Sowietskaja
Etnografii
Etnografija",
w
ekspedicjonnych
1951,
1947 g., "Sowietsrabot
1948
umatyc.zne, stawiają ~obie za cel prześledzenie
przeobrażeń, jakim podlega
tradycYjna kultura wiejska pod 'wpływem ustroju socjalistycznego,
przede
wszystkim na skutek wprowadzenia
kolektywizacji.
Podobne badania terenowe nad kulturą klasy robotniczej rozpoczęto dopiero n~ pr.zełomie 1949 i 1950 r. Celem ich było zaznajomienie
się z przeobrazemaml
kultury
robotniczej
w ustroju socjalistycznym
a zwłaszcza
w okres~e przejścia od socjalizmu do komunizmu. Ponieważ jednak zainteresow~me problematyką
robotniczą w dotychczasowej
etnografii radzieckiej,
a takze w przed~ewolucyjn:j
rosyjskiej,
było stosunkowo słabe, zaś prace
z tego zakresu mehczne, me można było ograniczyć tylko do badań nad
współczesnością, kcnieczne okazało się odtworzenie kultury robotniczej także
w ustroju kapitalistycznym.
Trzeci kierun~k. b.adań nad kształtowaniem
się kultury socjalistycznej
ma charakter
ogolmeJszy, w pewnej mierze syntetyczny. Należą tu badania
na~ ~szt~łtow~niem
się narodów socjalistycznych
i ich kultury. W szczególnOSCI zajęto s~ę p~.oblemem ludów, które ominęły kapitalizm
i u których
proces konsohdacJI
narodowej
rozwinął
się dopiero w ustroju
socjalistycznym.
Doniosłe jest z natury
rzeczy zagadnienie
teoretycznych
założeń
na
których opie~ają się badania nad współczesnością,
a zwłaszcza nad klasą
robotmcz.ą. MIes.zczą. s.ię one w ramach podstawowych
założeń programowych
etnogra~ll
radZieckieJ:.
myśl tych założeń, jak wyżej Wspomniano,
przedmIOtem e~nografll Jest lud, jego życie i kultura w całym jego history;cznym roz:"oJu 19. Etnografowie
radzieccy podkreślają,
że kultury nie nalezy odrywac od konkretnego
ludu, który jest jej twórcą i nosicielem 20
Kulturę ~tanowi z.arówno proces pracy i twórczości 21, jak i jego wyniki
w
nagromadzonych
elementów
społecznego dorobku . Ob'eJmuJe. ona
tr postaCI
d'
.
.
zy .uze .dzlał.Y: kulturę matenalną,
ustrój społeczny i kulturę duchową %Z.
O.pIeraJąc Się na założeniach
materializmu
historycznego
etnografowie
radZieccy podkreślają
zależność kultury od materialnych
warunków
życia,
g.,
lit"
IS
s '. P
'zmam
w
T o l' s t o w, o. c.; takzi' 1. l. P o t i e c h i n, Zadaczi borby
etnografii,
"Sowietskaja Etnografija"
1949 nr 2 s 7 n
z kosmopo-
"Dob't
'
'
,
,.
.
Etnog' f.' I me podkreśla to Tołstow na sesji poświęconej ocenie pracy Instytutu
tHta ~: u. Por. T. A. Z d a n Ie o, Obsużdenije nauczno-issledowatielskoj
raboty Insti
, nografii
A. N. SS5R, "SowietskaJa Etnografija"
1949 nr 1 s 171
.l S.
A T o k a'
Z'
'
•
,.
.
Krak"
r I e w,
agadnIenie
etnogenezy w etnografii
Lud" t XXXIX
O\V-Poznań
1952, s. 92.
,,,
'o
,
" P. 1. K u s Z .
..
Clenije
dla
.
n ~.e r, Uc~en'.1e
Stalma o nacji i nacjo1talnoj
kulture
i jego zna-
K am
etnografa,
"SowJetskaja Etnografija"
1949 nr 4 s 11' ostatnio M D
m a r l w drug'
d i
.
"
,.,
. ..
1954 s 127 d
Im wy an u dziela zbIorowego Istoriczeskij
matierializm
Moskwa
tego ~low' al na~tępującą definicję kultury: "Przez kulturę w szerokim ;naczenlu
Wytworzo:y~OZUmlemy całokształt materialnych
i duchowych dóbr, czyli wartości
rażających st' pr~ez. ludzkość w procesie jej społeczno-historycznej
praktyki i wyponadto K a m
oplen
, l
,.. SIłamI przyrody i spoleczenstwa".
m a" Jej władzy nad ży, WIOowymI
Ustalić stosun k
r I analizuje pojęcIe kultury materialnej i duchowej i stara sili
e poszczególnych elementów kultury do produkcji, bazy i nadbudowy.
�653
652
w szczególności od sposobu produkcji
charakterystycznego
dla danej formacji. Ze zmianą sposobu produkcji zmienia się treść kultury. Po kulturze
pierwotnej, związanej z ustrojem wspólnoty pierwotnej, następuje kultura
niewolnicza, feudalna, kapitalistyczna
i socjalistyczna.
Treść kultury jest
ściśle powiązana
z podziałem
klasowym.
Odbijają
się bowiem w niej
sprzeczności charakterystyczne
dla społeczeństwa
klasowego. Zagadnienie
to w następujący
sposób przedstawia
K u s z n i e r, opierając się na pracach Lenina i Stalina ~3. Masy ludowe, które są twórcami i nosicielami kultury, tylko w pewnej mierze korzystają z wyników swej pracy. Wyniki te
przypadają bowiem w udziale przede wszystkim klasom panującym. Jeżeli
społeczeństwo klasowe jest w okresie rozwoju i klasy panujące odgrywają
rolę postępową (tzn. likwidują dawne stosunki społeczne i otwierają drogę
do rozwoju nowych sił wytwórczych), to kultura takiego klasowego społeczeństwa na ogół ma charakter postępowy i jej osiągnięcia mogą być zachowane przez całe wieki. W okresie jednak zarysowywania
się coraz silniejszych sprzeczności
między siłami ,wytwórczymi
a stosunkami
produkcji
zaznaczają się w kulturze tendencje schyłkowe, zwłaszcza w tych jej dziedzinach, które bezpośrednio zależą od klas wstecznych. Dochodzi do władzy
nowa klasa, postępowa, a z nią nowa kultura. W każdym klasowym społeczeństwie można więc wyróżnić dwie tendencje kulturowe i dwie kultury,
różne co do swej treści.
Od treści kultury należy odróżnić jej formę· K a m m a r i zastanawia się
nad istotą tego pojęcia i definiuje je w następujący
sposób: ,.Narodowa forma
kultury _ to przede wszystkim język narodowy, jak również specyficzne
formy narodowej
sztuki i kultury, w których przejawia
się układ psychiczny narodu i które odzwierciedlają
cechy szczególne bytu narodowego.
Marksizm-leninizm
uczy, że każdy naród ma swe jakościowe cechy szczególne, uwarunkowane
całym jego rozwojem historycznym, przejawiające
się
v: specyficznych właściwościach jego kultury narodowej. Każdy naród - za'równo wielki jak i mały - wnosi własny, swoisty wkład do ogólnej skarbnicy
kultury światowej, uzupełnia ją i wzbogaca" 24. Forma kultury jest więc
wyrazem drogi rozwoju, jaką przechodzą poszczególne narody, jest odbiciem
specyficznych cech etnicznych, które kształtują się w ciągu wieków.
Przechodząc do kultury robotniczej należy zastanowić się, jakie miejsce
zajmuje ona w kulturze całego społeczeóstwa
w ustroju kapitalistycznym
i socjalistycznym.
W ustroju kapitalistycznym,
analogicznie jak we wszystkich społeczeństwach
klasowych, istnieją dwie kultury: kultura klasy wyzyskującej
i wyzyskiwanej,
L e n i n polemizując
z burżuazyjnym
hasłem,
kultury narodowej tak ujmuje powyższe zagadnienie:
"W każdej kulturze
narodowej
są, choćby nawet nie rozwinięte,
elementy kultury demokra-
tycznej i socjalistycznej,
ponieważ w każdym n
d'
.
i wyzyskiwane,
których warunki życiowe nieuch:~~n~: :O~zmais: pra~uJące
mokratyczną i socjalistyczną. Ale w każdym narodzie ist .. ą .eol~g~ę detura burżuazyjna
(u
. k
..
meJe rowmez kul,
.
Wlę SZOSCIponadto czarnosecinna
i klerykalna) - . t
me w pos~acl samych tylko »elementów«, lecz w postaci kultur
a
,I?
Dlatego tez »kultura narodowa« w ogóle 'e t kl'
,y p nUJąceJ.
burżuazji" 25.
.l s
u turą obszarmkow, klechów,
Kultura burżuazyjna
i proletariacka
kształtowały się w d'
h
runkach Burżuazja ja! o kI
k
o mlennyc
wajuż w ~stroju feudaln~m
~~:s: :~~o~t~jąca, mogła rozwijać swoją kulturę
~~~i:~~:~Y::~~mm~~:~:~i
~e~~~:jU ok:I~~t:~i~~;~:i;:'2r~
S;:ł~::~:;;;~
podstawy materialne i ideowe rodz pr~es. a~KI ~~!tur~ s~cjalistycznej,
jej
ą
WielikiegO przemysłu powstaje' klasa r~~o~~JiC~~sl~~~:t~li~:~:c:i'ę Z. ~o~w~j~m
pog ąd rewolucyjny oparty na nauko
'
J
JeJ sWla 0kapitalistycznym
powstaje
nowa m~~~ ~~dstawach .. W walce z uciskiem
estetyka, literatura
i sztuka K It
nosc .proletarIacka,
socjalistyczna
,
•
. u ura proletarIacka
nie
. d k
kow pełnego rozwoju 27.
ma Je na warunW ustroju kapitalistycznym
zaznacza"
, .
między kulturą burżuazYJ'ną
'l t . Ją SIę wyrazme sprzeczności po. .
a pro e anacką
Pierwszą
h'
k
SCIprywatnej i dążenie do
. d .,..
cec ule ult własnodrugą _ szacunek dla racW~gO y zY~lOweJ k~sztem mas eksploatowanych,
trosk materialnych
i wyPZVS!yI humamstyczna
Idea uwolnienia ludzkości od
'
J
m gospodarczego
Odmienn
. t t k'
das
posiadających
i
wyz
k'
.
Y Jes a ze stosunek
I
ys Iwanych do zagadnień na d
wysuwa hasła narodowe
za
'
ro owych. Burżuazja
nych narad'
,'
pomocą ktorych rozdzielić chce proletariat
różow na wrogie obozy rozbić .
.
jego działania
Ta sama p
t '
b . Jeg.o sOJusz, a przez to osłabić siłę
.
rzy ym
urzuaz]a sprzymie
.
,
z burżuazją innych kraJ'ów P l t .
,
rza Się rownocześnie
,
. ro e anat natomiast wy
h ł
mIędzynarodowej
która wchła .
. b"
suwa
as o kultury
kolwiek bądź kol~kt
"
d ma w SIC::Ie me »kulturę narodową« (jakiegoywu nar o owego) w całości Ie . b'
narodowej wyłącznie jej kon k
t.
,cz
lerze z każdej kultury
men ty" 28.
se wen me demokratyczne
i socjalistyczne eleProletariacka,
socjalistyczna
kultura
'
dopiero w wynl'k
..
.
moze wszechstronnie
rozwinąć się
u ZWYCIęskIe] rewol
"
. l'
tury proletariatu.
Przewrót
olit c UC]I,soc]a Istycznej, na gruncie dyktaprzeobrażenia
kulturalne
KuPlt y zn~ II.społeczny musi więc wyprzedzić
Lą'
.
ura soc]a Istyczna nie zry
, .
czą SIę w niej postępowe d
k t
.
wa z przeszłosclą,
z Iilteresami lud .
'.'
emo ra yczne, rewolucYJne tradycje narodowe
Zl pracuJących wszystkich krajów.
:ow
P. 1. K u s z n i e f, Q. C., s. 12 n.
" Socjalistyczne
narody ZSRR w waTlml<.ac/' Vrzecnodzenia
od socjalizmu do leO,
m-unizmu,
"Zeszyty Filozoficzne" (Nowych Dróg), Warszawa 1954, z. 1 (11), s. 27.
!~
'
" J . L L e n 1 n, DZiela,
t. XX S 9
·W·
'
..
. S t a 11 n, DZiela, t. XI, s. 50.
"W
. Berestnie
"EolszeWik"
" W
'"
kulture
w, O socJaLlstlczeskoj
nr lO, s. 23.
. L e n 1 n, DZiela, t. XIX, s, 242.
,1951,
i kulturnaj
rewolucji w SSSR,
�65~
654
. .
.'
ednolita co do swej treści. Jedność socjaliKultura soc)allsiyczna Jest)
Z.
k
Radzieckiego uwarunkowana
stycznej treści narodowyc~
kultur d . lv.:lą~ gU ~ame"o ustroju społecznego
'l
,.
teJ' same) gospo ar n, e o ~
'"
d'
jest wspo nOSClą
..,
l'.
Kulturę w<zystkich naro ow
·
amej ideologu l ce ow.
"
.
t
i państwowego,
ej s
,
l'
lka o zwycięstwo komumzmu,
'k
. den wspolny ce. wa
..
Zwiazku przem a Je
.'
tków i pozostałości ideologu
.
k zenienie wszelkich przezy.
t
o ostateczne wy Ol'
,.
d'
d' nkich Kultura socjalistyczna s wo.
. iadomoscl lu Zl ra Zle_
.
burżuazyjnej w sw
. l' l d
Cechu)'e ją troska o człowieka pracu. t
ez sam lud l d a u u.
. . t
"'
rzona )es' prz
,
d'
. do zapewnienia pokoju SWla owego - .
b
'ego interesow,
ązeme
jącego, o rona)
."
ultura socjalistyczna
występuje
jednak
Jednolita
co do swe) trescl k h N' . st bowiem prawdą, jak pod..
d
h formach narodowyc.
le Je
w roznoro nyc
.
'~l' t
ym różnice narodowe od razu
,
l"
w ustroju SOC]alS yczn •
. ..
kresla S t a l n, ze
.
.
. l'zmu nastąpi pełny rozwoJ l rozznikną. W pierwszym etaple rozw~]u sOdcJa.
lOW
drugim etapie światowej
.
.,
h dotad narodow
opler
~o
kwit uClemlęzonyc
,
.
' .
anil-anie różnic narodowych'
.
l t 'atu nastąpl stopmowe z
.•.
h
dyktatury
pro e an .'
"
ltur .31 to całokształt tych specyficznyc
Narodowa forma SOCJallstyczne.J ku
:Y d
. treści kultury socjalistycznej
,
. f
rażania mlędzynaro owej
.
..
sposobow l orm wy.
.. '0.' . od form i sposobów wyrażama te)ze
u danego narodu, ktore ,odrozm Ją )o~.m głównym czynnikiem wyznaczakultury u innych narodowo p~tdsta,,: t Yna~odowy język. Poza tym decydują
jącym tę narodową formę ku ury .)es t k' literatury
muzyki architektury
.
k'
drębności narodowe) sz u l,
, .,
.
o nie) ta ze o
.
d o narodu wiąże się wzbogaceme
itd. Z rozkwitem kultury, narodowe] Kaz eg skład Związku Radzieckiego 32.
h
kultur wszystkich narodow wchodzącyc
w
.
. ł St alin
.
.. k lt ry w ustroju socjallstycznym UJą
Stosunek formy l tresCl u u
,..
b'
studentów Komu'b
swym przemowlemu na ze ram u
w następujący sp oso w
.
h Wschodu w 1925 r. Mówiąc
.
U . ersytetu
Mas Pracu]ącyc
.
mstycznego
mw
d
. twa socjalistycznego
zapytuJe:
o stosunku kultury naro~o:vej do bu O;:l~ia? Oczywiście, że nie ma! Bu, CZy nie ma tu sprzecznoscl me do pogo z .. słuszne Słuszne jest jednak
duj~my kulturę proletari~c~~. J.es~ ~o :~~:~~::yczna
co' do treści, przybiera
również to, że kultura plO e an~cK.,.
ma'tY'ch narodów, wciągnię.
by ujawmama Slę u roz
,
rozmaite formy l sposo.
.
ależności od różnic języka, obyczatych do budownictwa SOCJa1Jstyc~n.ego.w ~wa co do formy _ taka jest kultura
jow itp. proletariack~
~o .tres~~":l~::d Kultura proletariacka
nie niweczy
ogólnoludzka, ku ktore] ldZle s .]
.,.
d'
t kultura narodowa nie
. l
daje jej tresc I na o wro ,
kultury narodowe),
ecz.
..
da'e 'e' formę. Hasło kultury naroniweczy kultury prolet~nackleJ,
lec~ ,~. J Jsteru władzy stała burżuazja,'
dowej było hasłem burzuazy)nym,
opo l u
L
1
•
.
:
_
C?
'10
J. S t a l i n, Dzie!a,
t. XI, s. 346-347. Zagadnienie
.
.
kultu'.
"J. S t a l i n, Marksizm
a kwestia narodowo-kolonialna,
Warszawa, 1949, S. 210.
Zagadnienie
stosunku
treści i formy kultury
w ustroju socjalistycznym
omawia
!'ównież S t a l i n w pracy Markisizm
a zagadnienie
językoznawstwa,
Warszawa 1950,
s. 19-20.
to omawia także K a m m a r t
we wspomnianej
już pracy zbiorowej.
"J
S t a l i n, Dzie!a, t. XI, s. 348-35B. .
K a m m a r i e g o.
01 Z·ob. przyp.
22 - określenie tego POJęcl.a przez _.
. obogaszczenije
A E Mo r din ow
Rascwtet
i w.al1nno]e
" Zob. np.
.
.
,
11 25
narodów
SSSR, "Woprosy Fiłosofii", 1951, nr 6, S.
-.
a konsolidacja
narodów dokonywała się pod egidą reżimu burżuazyjnego.
Hasło kultury narodowej stało się proletariackie,
kiedy u władzy stanął
proletariat,
a konsolidacja narodowa
poczęła dokonywać
się pod egidą
władzy radzieckiej" 3".
Wypada z kolei zastanowić się nad rolą klasy robotniczej w tworzeniu
nowej, socjalistycznej kultury. Dziełem tej klasy jest przede wszystkim obalenie ustroju kapitalistycznego,
które było, rzecz jasna, podstawowym
warunkiem rewolucji kulturalnej. Klasa robotnicza pod przewodnictwem swojej
partii kieruje dalszą przebudową gospodarczą i społeczną ustroju, stwarzając
przez to odpowiednie warunki do rozwoju jednolitej co do swej treści kułtury socjalistycznej
w całym Związku. Pod jej kierunkiem dawne narody
burżuazyjne przekształcają
się w socjalistyczne, przy czym równocześnie dokonuje się proces konsolidacji narodowej ludów, które ominęły kapitalizm.
Rozwój nowych narodów socjalistycznych jest zasadniczym warunkiem rozkwitu kultur narodowych pod względem ich formy.
Klasa robotnicza, powstała
z różnorodnych
klas, warstw społecznych
i grup etnicznych, wchłania w siebie różnorodne elementy kulturalne i prze .•
pracowuje je w jednolitą całość. Dokonuje jednak przy tym pewnej selekcji - dąży do przejęcia najlepszych, postępowych tradycyj narodowych,
\'valczy zaś z ujemnymi przeżytkami
ustroju klasowego 34. Stąd też klasa
rcbotnicza jest i\'1órcą najbardziej rozwiniętych form kultury socjalistycznej
i pod tym względem wyprzedza jeszcze ciągle socjalistyczną
wieś.
Czołowa roła klasy robotniczej w walce z uciskiem kapitalistycznym
() wyzwolenie ekonomiczne, polityczne i ideologiczne, jej decydujący udział
w tworzeniu nowej kultury
mas pracujących
po zwycięskiej
Rewolucji
Październikowej
nałożyły na nauki historyczne
obowiązek intensywnych
badań nad jej przeszłością i teraźniejszością.
W związku z tym historycy
radzieccy już od dawna prowadzą badania nad kształtowaniem
się klasy
robotniczej i rozwojem ruchu robotniczego w ustroju kapitalistycznym.
Nie
omawiając bliżej osiągnięć nauki radzieckiej na tym polu, należy podkreślić,
że w ostatnich latach badania te przybrały na sile i intensywności. Na uwagę
zasługuje m. in. fakt, że zapoczątkowano wiełkie wydawnictwo źródłowe dotYCzące ruchu robotniczego w Rosji w XIX w., pod redakcją A. M. P a n-
" S t a l i n już w 1913 r. polemizował z tezą, że kultura socjalistyczna ma zachować Wszelkie narodowe właściwości. W pracy Marksizm a kwestia narodowa; Dzieła,
t. II, S. 334-335). pisze: "Pomyślcie tylko: "zachować" także "właściwości narodowe"
Tatarów zakaukaskich,
jak samobiczowanie
siG
w święto "Szachsiej-Wachsiej"!
"Rozwinąć"
takie
,,\vlaściwości
narodowe"
Gruzinów,
jak
lIprawo
zemsty!
...
et
Zna-
Czenie kultury robotniczej jako syntezy wsz~'stkiego co najiejsze w kulturze danego
narodu podkreśla artykuł redakcYjny "Sowietskoj Etnografii Poświęcony znaczeniu
XIX zjazdu dla rozwoju etnografii, 1952, nr 4, S. 7-8.
�()56
65'1
kra t o w e j. Ponadto duży nacisk położono na przeobrażenia
klasy robotniczej w ustroju socjalistycznym,
zwłaszcza na problem
współzawodnictwa
pracy i sojuszu robotniczo-chłopskiego.
Natomiast zarówno zagadnienie warunków życiowych mas ludowych, jak kształtowania
się ich kultury było
dotąd w badaniach historyków słabo uwzględnione. Na tym odcinku konieczna okazała się współpraca historyków z etnografami 35.
W etnografii radzieckiej badania nad kulturą klasy robotniczej są jednak
na razie w fazie początkowej.
Nie ustalono jeszcze do tej pory w sposób
dostatecznie ścisły zadań, celów i metod badania kultury klasy robotniczej,
nie przeprowadzono
wyraźnej granicy pomiędzy uprawnieniami
i obowiązkami historyków a etnografów w tym zakresie 3G. Tematyka badawcza kształtuje się w samym procesie badania pod wpływem potrzeb życia. Niemniej
pojawiły się zarysy programu etnograficznych
badań nad klasą robotniczą.
Na szczególną uwagę zasługuje program przedstawiony
przez W. J. K r up i a ń s k ą w jej studium o robotnikach uralskich.
Zdaniem K l' u p i a ń s k i e j "pierwszym krokiem w etnograficznych
badaniach nad klasą robotniczą jakiegokolwiek
zakładu lub ośrodka przemysłowego powinno być przebadanie
historii
kształtowania
się jego kadr
robotniczych,
wyjaśnienie
ich terytorialnego
i społecznego
pochodzenia.
W ślad za tym powinno się wykazać, jakie kulturalne
nawyki i tradycje
przynieśli ze sobą przedstawiciele
poszczególnych warstw społecznych i grup
etnicznych. Główne wreszcie zadanie pracy polega na starannym
zbadaniu
tego, w jaki sposób z różnorodnych
właściwości
kulturalnych
powstają
wspólne formy kultury i życia" 37,
Obok K I' u P i a ń s k i e j także C z e b o k s a I' o w, autor pracy o robotnikach moskiewskich,
opracował ogólne wytyczne badań nad kulturą robotniczą w dobie socjalizmu. Jego zdaniem, głównym celem badań powinno być
wykrycie nowych cech kultury robotniczej,
kształtujących
się na gruncie
przeobrażeń
ustrojowych. Należy zwracać uwagę na zmiany, jakie zachodzą
w całokształcie
życia zawodowego,
społecznego,
rodzinnego
robotników,
a także na rozwój nowej, socjalistycznej
świadomości - świadomości aktywnych budowniczych
społeczeństwa bezklasowego 38.
. Referując program badań etnograficznych
nad klasą robotniczą należy
podkreślić, że pauka radziecka przywiązuje zasadniczą wagę do ich znaczenia praktycznego.
Jednym z warunków
przejścia od socjalizmu do komu" Za tiesnoje sotrudniczestwo
etnografow
1053, nr 3 ,s. 3-4.
u P. 1. K u s z n i e r, Ob etnograficzeskom
! istorikow,
izuczeniji
"Sowietskaja
Etnografija"
socjalisticzeskoj
kultury
i by ta narodow
SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 1, s. 17; W. J. K r u p i a ns k a, Opyt etnograficzeskogo
izuczenija
uralskich
raboczich
wtoroj
połowiny
XIX
w., "Sowietskaja Etnografija", 1953. nr 1, s. 64.
" W. J. K r u p i a ń s k a, dz. cyt., s. 65, 66.
" N. N. C z e b o k s a r o w, Etnograficzeskoje
izuczenije
kultury
i by ta moskowskich. raboczicn,
"Sowietskaja Etnogra!ija", 1950, nr 3, s. 107, 108.
~~:m~ jest podniesienie ~oziomu kultury społeczeństwa. Do urzeczywistnieego postulatu
komeczna
jest zarówno
znaJ'omo"
d t 11
.
stanu kultur
'ak'
.
. .
sc
o yc czasowego
ł'
.
. y, .l
1 prawldłowoSCI rządzących
jej rozwojem. Na tIe takiega
~a oz:ma Jasno występuje
doniosłość praktyczna
badań etnograficznych
rzy oczmy konk~etn~ przykład.
Dla polepszenia
warunków
mieszkanio~
WYdCh
?rzebudow~Je
Się obecnie wiele osiedli kołchozowych i robotniczych'
B a 'Ima etnograficzne
wskazuJ'ą . k' t
b'
.
.
.
' .la I yp udownictwa
jest przez ludnoś'"
d anego t erenu cemony
i
. k' h
. .
\;
. .
.
.
z.la IC przyczyn, Jakle panują w tej dziedzinie
nawyki I tradYCJe, o Ile są one szkodliwe lub pożyteczne. Materiał dostarczony przez etnografa staje się podstawą działalności
praktycznej 3~.
nI.
l
l
Przebieg
i wyniki
powojennych
badań
f i c z n y (' h n a d k l a s ą r o b o t n i c z ą.
etnogra_
Po drugiej
wojnie światowej przystapiono
do k t
.
.
rozpoczętych
studiów nad folklorem rOb'otniczym 40 °snzeYrnSzUeowbaandla
.dawtllleJ
"rafi
. .
.
ama e nooczne
pOswlęcone klasie robotnicz·ej jej życiu i kult
'.
wspomnieliśmy, na przełomie 1949 i 19"0' Z t
b
~rze, podJęto, Jak
.
;) r. a eren
adan obrano nai .
przoduJące zakłady przemysłowe
Moskwy i Lenin"radu 41
•
_pier:,
t':l przerzucono
na ośrodk'
o
• Z kolei
badamtl
l przemysłowe
Uralu
węgl
b .
moskiewskiego
Uzbekistanu 42 Uk .
43
'
owego
asenu po:l.
,ramy
, a w 1951 r r' wmez
"
R
.
Łotewskiej,
Armeńskiej
i GruzińskieJ' (cziatursk'
. °ł
epubhkf
O t t .
l przernys
manganow)
44
S a m~ lata przyniosły szybki rozwój badań nad kulturą robot .
y:
wszystkIm w Republice RosyjskieJ
Armeńskie'
i
'"
~~:zą przede
wszelkiego prawdopodobieństwa
w ~iedłUgl'
J.
Gruzm~kleJ
. Według
k
b' .
..
m czasie zostame WYdany
.
szy z 101' studlOW jako rezultat tych bada'
D te.
Wlęy
kilka prac, które podsumowuJ'ą dotych
n.
o .,1 ?or
ukazało siE: tylko
.
czasowe wymkl badań
Juz w 1950 r. pojawiła się praca C z e b o k s ar'
.
rze i ';vciu robotników
ra
.
.
o w a Poświęcona kultuprzedstawia
w niej życfe r~;~c~~~ w dwoch fabrykach moskiewskich. Autor.
do przeobrażeń
ustrojowych
S;~i~~ na tle ich zakładów?racy.
NawiązująC
za poprawę warunkow pracy robotni-
:c
1.
u s z n i e r, Ob etnograficzeskom
izuczenii
s 19
mawIamy Je przy końcu tego rozdziału.
'" .
.
O. Kor b e, Sessija uczenogo so . t I
t·
•
gam ef:spedicjonnych
isstedowanij
19t~'e a ns lt.uta Etnografii
poswtaszczenaja
it'O"
lC5-1(6.
g., "SowletskaJa Etnografija, 1950, nr 3, ••
::~.
••
" T. A. Z d a n k o, Rabota Instituta
1951, nr 2, s. 214.
Etnografija",
E
tnograf"
..
A N SSSR w 1950 g., "Sowletskaj:ł
'. "Ł. S t a r c e w a, Koordinacjonno'e
.
..
nIlu soclalisticzeskoj
kuttu,'y
i byt
J. sowleSZCZa1llJe poetnograftezeskom
fzucze~
nr 1, s. :-5.
a na? odow SSSR, "Sowietskaja Etnografija",
1951
fi
..
'
Ob etnograficzeskoj
i antropo!ogiczesko"
r'
.
Czeskogo sowieszczanija
1951 g
S
J
abotte na mtestach posTe etnograG. S. C z i t a j a, Gruzinskaja
so·~./~tsCk:I.:tskajaEt~?grafija", 1952, nr 1, s. 201-203;
skoJ .Piatiletki,
"Sowietskaja EtnOgrafiJ/
le9t5n20graflJaza gody postewojennoj
stalin"
•• Ł S t
'
, nr 3, s. 185 186
.
a r c e w a, dz. cyt., s. 175-180.
'
.
42
,.LUd",
t. XLII
�658
,,
,
dnictwa i ruchu stachanowskiego. Praca
ków, przedstawia rozwoJ wsp~łza,:o
Autor mimo zapowiedzi na wstępie,
ma charakter sprawozdawczy I .aPISO:. c 'ne" kultury robotniczej, powstaoie uwzględnia walki elementowI tr Y YJ. nJo\"eJ' kultury
socjalistycznej.
t
. k ·t r mu z e emen
ami
'v
łej w okresie
api a IZ,
. d
h trudności Praca C z e b o k s a "
.,.
k gdyby bez za nyc
.
RozwoJ dokonUje Się Ja
k
d
dyskusji przeprowadzonej
r o waspotkała
się z ostrą' kryty .ą po czas
w związku z badaniami kołchozowymI.
d ne w 1953 r.
.
t·
dwie nowsze prace wy a
Wyższy pozIOm reprezen UJą
. .
.
znać z ich
.
d'
ło" tematu i ciekawe wymln warto Się zapo
.
Z uwagi na om os sc
. , k ą to wspomma. h
brl owana przez K l' UP I a n s
,
treścią· Pierwsza z mc , opu .1 {
b d'
robotników
uralskich,
Opiera
na już wyżej Pró.ba etnograftezn~go rz:z :~~edycję
zorganizowaną w lecie
się ona na materiałach zebrany.~ Pk demii Nauk Związku Radzieckiego.
1951 r. p:zez Instytut Et~o;:a~~d~ni:
nad zespołem robotniczym pracująEkspedycJa ta pr~epro.wa Zl
.
K 'byszewa w Niżnym Tagile, która
cym w metalurgicznej
fabryce Im.
UJ
należy do najstapr:;:~~ił~a::~:r::~;~~~:'
charakterystyką
rozwoju górnictwa
Pracę swą po k . w ZWiązku
.
z t ym d'zle ł o L e n i n a . Rozwój kapitaltzmu
na RUra.~u'g:~:Y:u;~: uwydatnił specyficzny charakter ~órnic~wa u:al~kiegho,
w oSJt,
,
d
inn ch młodszych osrodkow gormczyc .
jego zacofame w stos~n.ku U :IU _ ~odkreśla L e n i n _ było poddaństwo;
~~~~:i~l~r~;~~;~i:a~u~~CZ;Ch
byli .jedn~cześnie i obsz~rn~eam~~ ik:~~:~;;
.
,
ł
·ch oplerah swe panowame
zakładow przemys owy , .
.
ładania" 46 To stało
.. l
monopolu I na swym prawie w
'
i konkurenCJI, ecz na.
'l uralskim i niewolniczego
.
owodem zacofania techmcznego w przemys e
, ,
cielaml
~~ł~enia robotników, Wpływ ustroju poddańczeg~ na ż~~~~a~~:tn~~~;\;:-,
znaczył się jeszcze z k0l1cem XIX w. Jednym z Jego p
J.
..
h do
.'
dl zdob cia sił najemnych i przywlązama
IC
odrobIn. przemysłow~y
a
bY'"
zarobków umożliwiali robotnikom
h fabryk a takze celem o mzema
. . lk'
swyc
.'..
.
twisk i lasów za darmo lub za mewie ą
użytkowame Ziemi fabrycznej, pas
.
l . os" od swych
.
w za eznm c obniżkom.
opłatą. Robotnicy, ktorzy
otrzyma l'I na d'Zl~ły, popadah
.,
,
ł
ich ulegała rownoczesme
znaczny
. .
zakładow pracy, a p a~a .,
ły
t ch przeżytków pańszczyzmaL e n i n podkreśla d~blt~le, u~edmny ~P k;:so~ej
i kultury uralskich robotnych na kształtowame Się sWla omoscl
ników.
.
.
s osób szczególnie interesujący
na
Zagadnienie powyzsze występuJe w .P
h N" nego Tac1iła
powstały
.
..
kł d'
metalurglcznyc
IZ
",.
przykładzie
hIstora za a ow
.d
y c h 47 Pierwsi
one w 1726 r. jako własność bogatej rOdZ~ny .D e ~~łY o ~oskWY . i innych
rzemieślnicy i majstrowie
zostali sprowa zem z
,
.,
Rosji
Warszawa 1953, s. 494.
" L e n i n, ROZWÓj kap,taltzmu w
,
. l
leżących do rodziny Demi"Rozwój
przedsiębiorstw przemysłowych Ula Ul tnal'a chozia;stwa
Demidowych
.
K f'
g a U s w pracy s or ]
,
dowych przed"tawił n. B.
a: e n d 1949 Dotychczas wyszedł tylko I tom dotyczący
w XVIII-XIX w., Moskwa-Lemngra
.
.
XVIIIw.
65!)
większych ośrodków, natomiast robotnicy niekwalifikowani
rekrutowali
się
z ludności wiejskiej z okolic nadwołżańskich.
W pierwszej połowie XIX w.,
gdy odkryto w Niżnym Tagile pokłady rudy miedzi, złotonośnego piasku
i platyny, D e m i d o w i e sprowadzili około 11 tysięcy chłopów z Ukrainy
i środkowych guberni Rosji.
Zagadnienie kształtowania się klasy robotniczej w Niżnym Tagile w drugiej połowie XIX w. jest stosunkowo słabiej znane. Można przypuszczać, że
na skutek nieznacznego jedynie rozwoju zakładów imigracja nowych sil
~oboczych była niewielka. Zachowały się źródła, które świadczą, że w latach
osiemdziesiątych przybyła tu grupa biedoty tatarskiej z guberni symbirskiej-.
Tak więc wśród robotników Niżnego Tagiła przeważała ludność rosyjska;
pozostała zaś, np. ukraińska (z wyjątkiem świeżo przybyłych Tatarów), łatwo
ulegała asymilacji.
Badania przeprowadzone
w 1951 r. wykazały, że wśród starszych robot~
ników fabryki, mających za sobą od 6 do 40 lat pracy, przeważają miejscowi
(516/n), 20% pochodzi z pobliskiego świerdłowskiego okręgu, a 29% z okolić
dalszych. Wśród młodszych natomiast miejscowi stanowią tylko 8%. Znaczna
część robotników starszych pochodzi z rodzin, które pracują tutaj od szeregu
generacji. Wśród tych rodzin właśnie przechowało
się sporo elementów
dawnej kultury tradycyjnej. W strukturze klasy robotniczej Niżnego Tagiła
następują obecnie szybkie zmiany. Gwałtowny rozwój przemysłu, budowa
fabryk-gigantów
przyciągają
nowe siły robocze, rekrutujące
się z różnorodnych narodowości, z różnych republik Związku.
W warunkach
życia robotników uralskich przed rewolucją można wy:'
różnić kilka etapów rozwojowych. Reforma z 1861 r. wywołała kryzys w tych
fabrykach i kopalniach, które opierały się na pracy przymusowej. Liczni
robotnicy opuścili wówczas swe warsztaty pracy, przenosząc się do innych
zakładów, najczęściej zaś wracając do swych wsi rodzinnych. Dawna izolacja
wsi poddańczej uległa załamaniu, coraz częstsze stawały się małżeństwa
pomiędzy przedstawicielami
różnych grup etnicznych, stopniowemu rozpadowi ulegały Jawne wielkie rodziny, które prowadziły wspólną gospodarkę.
Narastała ekonomiczna emancypacja
kobiet i młodzieży. Starsze pokolenie
górników w tym czasie było jeszcze silnie związane z ziemią i pracą na
mli. II młodych natomiast. zwłaszcza u kobiet, coraz wyraźniej występowała
dążność do zerwania z gospodarką rolną.
Dalsze zmiany w kulturze
robotniczej
pozostają
w ścisłym związku
z kształtowaniem się świadomości klasowej, z rozwojem ruchu robotniczego.
Druga połowa XIX w. przynosi szereg buntów i strajków, w których robotnicy wysuwają żądania podniesienia płacy, zniesienia kar pieniężnych, znie.,.
~ienia pracy w dni świąteczne itp. Pewne pozostałości ideologii chłopskiej
hamują jednak rozwój klasowej świadomości robotniczej. Dalszy rozwói
ruchu robotniczego przypada na początki XX w., gdy w ośrodkach przemy~hwych Uralu pojawiRją się pierwsi działacze bolszewiccy.
�661
()60
k?W
Wszystkie te przeobrażenia świadczą jasno, że wśród pracowników zakładów metalurgicznych
Niżnego
Tagiła
narastają
nowe, odmienne
od
chłopskich, formy życia i pracy, nowe stosunki rodzinne i społeczne. Sami
robotnicy stop:J.iowo uświad.amiają sobie swoją odrębność, a kulturę swoją
oceniają jako bardziej postępową od chłopskiej.
Położenie robotników uralskich
w drugiej połowie XIX w. było bardzo
tiqżkie. Zarobki ich były niższe w porównaniu z płacami w innych częściacn
Rosji. Robotnicy południowo-rosyjscy
zarabiali na przykład dwa razy więcej.
Mały kawałek
ziemi, który przydzielała
fabryka.
nie wyrównywał
tej
różnicy, a wiązał robotnika
z zakładem pracy. Na tle niskich zarobków
olbrzymie rozmiary przybrało tUlaj zjawisko pracy dzieci. Warunki życia
robotników w Rosji carskiej - niskie zarobki, długotrwały czas pracy, brak
możliwości kształcenia
się - nie sprzyjały,
rzecz jasna, rozwojowi
ich
kultury.
Przedstawiwszy warunki społeczno-gospodarcze
robotników autorka omawia z kolei ich kulturę
materialną,
w szczególności sprawę mieszkania,
odzieży, pożywienia. Już w połowie XIX w. Niżnyj TagH był największym
miastem Uralu, liczącym 21 tysięcy mieszkańców. Stanowiło ono ośrodek
administracyjny
dużego okręgu górniczego, a zarazem ważne skupienie handlowe. W pierwszej połowie XIX w. dużą rolę odgrywało tutaj chałupnictwo,
przemysł nie pochłaniał bowiem wszystkich rąk robo'czych, a rozwój rolnictwa stwarzał zapotrzebowanie
na towary przemysłowe. Położenie ekonomiczne chałupników było korzystniejsze
niż robotników, gospodarstwa
ich
były większe. Z rozwojem kapitalizmu w drugiej połowi·e XIX w. zaznacza
się jeszcze wyraźniej proces społecznego rozwarstwienia.
Wielu chałupników
staje się bogatymi przedsiębiorcami
i posługuje się liczną siłą najemną·
W tym czasie ludność Niżnego Tagiła szybko wzrasta. W 1889 r. wynosiła
już 32 tysiące.
Charakterystyczny
jest fakt, że większość robotników
czasie swe własne domy i małe gospodarstwa.
Tylko ci,
przybyli do miasta, mieszkali jako podnajemcy. Dążyli oni
dania własnej zagrody, choćby kosztem wielu wyrzeczeń
u miejscowych bogaczy. Posiadanie gospodarstwa, jak już
bowiem
niezbędnym
uzupełnieniem
zarobków,
jakie
posiadała w tym
którzy niedawno
jednak do posiai zadłużenia się
wspomniano, było
przynosiła
praca
w fabryce.
Osiedle robotnicze zachowało do chwili obecnej plan charakterystyczny
dla budownictwa uralskiego z początku XVIII w. Typy zabudowań mieszkalnych i gospodarczych wiązały się z tradycyjnymi
wzorami, przynoszonymi
przez różnorodne fale osadnicze. Przeważał
typ budownictwa
środkoworosyjskiego z szeregiem jednak swoistych cech lokalnych. Prawie do końca
XIX w. mieszkania robotników nie różniły się od mieszkań chłopskich. Dopiero na przełomie XIX i XX w. zaznaczył się w nich silniejszy wpływ
kultury miejskiej. Pojawiły się wówczas nowe meble, dotąd przez robotni-
nie u~ywane,. jak kanapy, kredensy. W zamożniejszych rodzinach robotmczych n:leszkama
zdobiono różnymi makatami,
serwetkami,
figurkami
fa?ryczn~J ~oboty. Zmiany te kształtowały
się pod wpływem środowiska
mleszczanskl~go .. Ciężkie położenie materialne robotników. brak warunków
do ksz~ałcema SIę, uniemożliwiały
rozwój samodzielnej
twórczości artystyczneJ.
Proces wzajemnego
oddziaływania
tradycyj
kulturalnych,
reprezentowan~ch
p:~ez różne grupy etniczne, z jakich składała
się ludność
ro~~tl1lcza NIZnE'go Tagiła. a także oddziaływanie miasta na ludową kultur~
ml.eJscowych robotników w sposób charakterystyczny
występuje na przykładZie ublOr.u. Autorka analizuje zmiany, jakie zaszły w drugiej połowie XIX
Vl. w stroJu. kobie.cym, i podkreśla
znaczenie wpływów miejskich zwłaszcza
w lab ch OSIemdZIesiątych i dziewięćdziesiątych.
Warunki bytu robotników
u~a~sk~ch odbijają się między innymi na ich pożywieniu. Było ono typowo
wleJs,kle, bardzo prymitywne, a uległo zmianie pod wpływem miasta dopiero
z konc.8n;- X~X w. Ni:mni~j jednak było stosunkowo lepsze od pożywienia
robotmkow mnych osrodkow przemysłowych,
gdyż znaczna część robotni~ów. uralskich posiadała gospodarstwa,
a żony ich nie pracowały w fabryce
l zajmowały się wyłącznie domem.
W zakończeniu swej pracy podkreśla
autorka,
że materialna
kultura
robotników Niżnego Tagiła, pomimo ich różnorodnego pochodzenia etnicznego, była .w .drugiej połowie XIX w. stosunkowo
jednolita.
Największym
przeobrazemom
uległa ona na przełomie XIX i XX w., gdy pod wpływem
ruchu ~ewolucyjnego
zaczęła wchłaniać
nowe elementy
kultury
s~cjalistycznej.
Podobną
problematykę
spotykamy
w pracy etnografa gruzińskiego
R, o b a k i d z e 48. Przedmiotem jego studium jest ludność górnicza wielkiego
os;:ocJ.kaprzemysłowego Gruzji. produkującego rudę manganową - Cziatury.
O.srode~ ten rozwinął się dopiero w drugiej połowie XIX w., już po zniesien.lU. panszczyzny. W związku z tym ustrój pańszczyźniany nie zaciążył tak
SlIme na doli robotników, jak to miało miejsce na Uralu. Następstwem
reformy agrarnej z 1861 r. był napływ licznych chłopów z okolic Cziatury do
pracy "': kopal~iach. Na chłopach tych ciążył obowiązek zapłacenia wykupu
Z'l. ,nadziały .. kt.ore otrzymali w wyniku reformy. Potrzeba im było pieniędzy,
ktoro stara11 Się zdobyć pracą w przemyśle. Praca w przemyśle jako źródło
do~atkowego dochodu w gospodarstwie
rolnym była powszechnym zjawiskIem jeszcze w końcu XIX w. Uważano ją za ważne uzupełnienie niedostatecznY~h dochodów, jakie przynosiła rola. Cziaturscy robotnicy-chłopi
pra~owah w kopalni nie więcej niż 150 dni w roku, w okresach gdy nie było
ro?o: polnych. Kiedy wraz z rozwojem kapitalizmu następowało coraz wyrazmeJsze rozwarstwienie
wsi podmiejskiej i rosły szeregi ludności bezrolnej,
. ., A. 1. R o b a k i d z e, Niekotoryje
cZ'lesty slemiejnogo
nmkow,
"Sowietskaja
Etnografija",
1953, nr 4, s. 20-29.
by ta
cziatuTskich
gor-
�~62
ta ostatnia zaczęła przenosić się do miasta i stała się głównym zrębem proleiariatu cziaturskiego.
Schyłek XIX w. przynosi szybki rozwój ruchu robotniczego w Cziaturze.
Na szczególną uwagę zasługują tzw. "Cziaturskie dyskusje" (mityngi), organizowane przez St a l i n a. Przodujący robotnicy-aktywiści
rozwijali działalność polityczną wśród okolicznych chłopów.
Proces kształtowania
się cziaturskiej klasy robotniczej odzwierciedla się
w historii następujących po sobie generacji w ramach poszczególnych rodzin.
'Przedstawiciele naj starszego pokolenia byli wyłącznie rolnikami, ich dzieci
miały już zajęcie dodatkowe związane z górnictwem: pracowały przy transporcie manganu. Wnuków spotykamy jako niewykwalifikowanych
robotników w kopalni. prawnuków zaś <:zęsto jako wykwalifikowanych
górników.
Charakterystyczne
są skutki impaktu ustroju kapitalistycznego
na życie
górników. W wielu okolicach chłopi-górnicy żyli w wielkich patriarchalnych
~'odzinach skupiających
trzy. cztery pokolenia, a więc często ponad dwaIdzieścia osób. Mężczyźni w sile wieku pracowali w przemyśle, pozostali zaś
'członkowie rodziny wspólnie prowadzili gospodarstwo.
Zarobki mężczyzn
wydatkowano
na potrzeby całej rodziny. Gdy dochody z rolnictwa coraz
bardziej malały, a dochody z pracy w przemyśle stawały się podstawą utrzymania, wielka rodzina zaczęła się rozpadać na szereg małych, indywidual'nych rodzin. Proces ten zaznacza się niejednokrotnie
dopiero z początkiem
'XX w. Cziaturska kiasa robotnicza kształtowała się podobnie jak na Uralu
'z ludności chłopskiej i utrzymywała
przez dłuższy czas właściwości jej
kultury.
W epoce socjalizmu nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu. Wzrosła ilość
'robotników nie posiadających
gospodarstw
i prowadzących
styl życia
~iejski, przeważa jednak nadal typ robotnika-właściciela
małej zagrody,
'która dostarcza mu produktów do własnego spożycia. Robotnicy ci mieszkają
we wsiach podmiejskich
razem z kołchoźnikami
i niejednokrotnie
z nimi
·Współpracują. Rozwój budownictwa mieszkaniowego poszedł w dwóch lde(runkach. We wsiach nadal przeważają
domy chłopskie typu zachodnio'gruzil1skiego, ale dostosowane
do nowych wymogów życia. W mieście
'natomiast domy robotnicze mają charakter
typowo miejski, podtrzymują
jednak ludowe tradycje zdobnicze. Urządzenia wnętrz zarówno na wsi, jak
'w mieście mają charakter miejski.
O ile kultura materialna
zachowała jeszcze niektóre dawne formy, na
ogół zresztą przekształcone i dostosowane do nowych warunków, to w życiu
społecznym nastąpiły zasadnicze przeobrażenia. Praca w przemyśle stała się
głównym źródłem dochodu rodziny robotniczej, podczas gdy dawniej była
tylko ubocznym. uzupełniającym
dochody z gospodarstwa rolnego. Nastąpiło
'równouprawnienie
gospodarcze i społeczne kobiet, a przez to wzrosło ich
znaczenie zarówno w rodzinie, jak też w szerszym środowisku. Pojawiła się
nowa, socjalistyczna inteligencja, pochodząca przeważnie z rodzin górniczych.
663
Są jednak takie ludy, u których rozwój przemysłu a w związku z tYm
także kształtowanie
się klasy robotniczej nastąpiło dopiero po Rewolucji
Pażdziernikowej.
Należą do nich między innymi mieszkańcy południowe~
Syberii, Szorcowie, którym wybitny znawca stosunków południowo-sybe':'
ryjskich P o t a p o w poświęcił ciekawe studium 49. Szorcowie byli do nie .•.
dawna ludem myśliwsko-zbierackim,
w pewnej mierze rolniczym, eksploa-:towanym przez starostów, bajów i szamanów, a przed rewolucją także przez
carat. Lud ten prowadził tryb życia koczowniczy, mieszkał w prymitywnycJ:!.
jurtach, nie posiadał pisma. Wyzwolenie Szorców spod zależności bajó"y
napotykało duże trudności z powodu niskiego poziomu rolnictwa. Wprowadzenie kolektywizacji,
wysunięcie rolnictwa na pierwszy plan w życilf
gospodarczym, rozwój hodowli bydła pokonały
stopniowo
te trudności.
Podniósł się poziom życia Szorców, na miejsce dawnych jurt wprowadzono
domy mieszkalne, opracowano alfabet szorski, pojawiła się rodzima literatura, wyrosła z tradycyjnej twórczości ustnej.
Ponieważ w sąsiednim Zagłębiu Kuźnieckim powstały wielkie zakład)i
przemysłowe, a na terenie samej Szorii zbudowano szereg kopalń, wielu
Szorców przeszło do pracy w przemyśle i górnictwie. Okazali oni dużą zdol-:ność przystosowania
się do nowych zajęć, a wielu z nich (m. in. kobiety)
uzyskało wyższe kwalifikacje zawodowe, nieraz nawet stopnie inżynierskie.
Na uwagę zasługuje wielkie zainteresowanie,
jakie budził wśród Szorców
rozwój przemysłu w sąsiednim Kuzbasie. Szorec S k w o r co w, który już
przed Rewolucją Październikową odkrył pokład rudy nad rzecz.ką Tasztagoł,
na wiadomość o budowie wielkiego ośrodka przemysłu
socjalistycznego
w Kuźniecku zawiadomił w ] 930 r. o swym odkryciu władze radzieckie,
przyczyniając się tym do uruchomienia nowej, wielkiej kopalni. Inny Szorec,
S z a r o g a s z e w, przeszedł piechotą 200 km, żeby zobaczyć budowę wielkiej
fabryki w Stalińsku. Dowiedziawszy się, że fabryka będzie czerpać rudę
żelazną z Uralu, zwrócił uwagę na to, że o wiele bliżej, w Szorii, znajdują
się wielkie pokłady rudy. Nowopowstałą kopalnię nazwano jego imieniem.
Prace powyższe, poświęcone problematyce robotniczej, stanowią charak,.
terystyczny przykład nowego kierunku w etnografii radzieckiej. Zapowiedziane są dalsze studia z tego zakresu. Na konferencji poświęconej etnograficznym badaniom
nad socjalistyczną
kulturą
i bytem ludów Związku
Radzieckiego, która odbyła się z końcem 1952 r., przedstawiono plan publikacyj na najbliższą przyszłość.
Etnografowie
ormiańscy przygotowali
w 1952 r. dwie prace: E. T,
Kar a p e t i a 11, Byt robotników
jerewiańskiej
fabryki
obrabiarek
im.
Dzierżyńskiego
i W. S. T e m u dr ż i a n. Kultura
i byt robotników
przemysłu tekstylnego
Armenii.
Na 1953 r. została wówczas zaplanowana monografia pt. Byt robotników
przemysIu
konserwowego,
której
celem było
•• L. P. P o t a p o w, Szorcy
Etnografija",
1950, nr 3, S. 123-136.
Tla
puti socjaListiczeskogo
razwitija,
"Sowiet~kaj.
�665
()64
przedstawienie
zmian zachodzących w życiu rodzinnym i zawodowym robotników i prześledzenie procesu walki elementów kultury tradycyjnej
z eleJllentami nowymi.
Etnografowie ukraińscy prowadzą od 1950 r. systematyczne
badania nad
kulturą i bytem robotników kilku dużych zakładów przemysłowych Ukrainy.
Specjalnie aktywny, o ile chodzi o pracę nad problematyką
robotniczą, jest
()środek gruziński. W 1953 r. rozpoczęto badania nad górnikami pracującymi
W kopalniach
węgla, a także nad robotnikami zatrudnionymi
przy nowych
wielkich budowlach socjalizmu na terenie republiki.
Etnograf kazański W o r o b i e w prowadzi badania nad życiem robotników fabryki chemicznej Bondińskiego
w Kazaniu. Tematyka jego badań
.obejmuje historię powstania przedsiębiorstwa,
kształtowania
się kadr robotniczych, ruch rewolucyjny, skład narodowy robotników, wzrost ich świado-tllOści socjalistycznej, udział w życiu społecznym fabryki itp. 50
Fakty powyższe świadczą o szybkim rozwoju etnograficznych
badań nad
kształtowaniem
się klasy robotniczej i jej kultury w licznych republikach
'Związku. Coraz więcej etnografów zdaje sobie sprawę z doniosłego znaczenia
tych badań dla zrozumienia życia współczesnego i działalności praktycznej.
'Także badania folklorystyczne
nie pozostają w tyle za innymi działami
Etnografii. W latach powojennych
kontynuuje
się dawniej już rozpoczęte
ł;tudia nad folklorem robotniczym. Idą one zarówno w kierunku dalszego
'zbierania materiałów,
jak opracowania
już zebranych źródeł. Do ciekawszych pracz
tego zakresu, wydanych po wojnie, należy wybór tekstów
przedrewolucyjnego
folkloru południowo-uralskiego
pod redakcją W. M.
i d i e l n i k o w a 51. Wybór ten zawiera oprócz utworów chłopskich także
pieśni, bajki i czastuszki ułożone przez robotników. Interesująca jest również
praca A. P. P r u s a k o w a o współczesnym folklorze robotniczym fabryk
moskiewskich, opublikowana w 1949 r. w "Sowietskiej Etnografii" 52. W opar~iu o materiały zbierane od 1929 r. przedstawia ona rozwój twórczości robotniczej od końca lat dwudziestych do chwili powstania pracy. Autor omawia
,tematykę utworów robotniczych i jej zmiany w zależności od aktualnych
wydarzeń.
W pieśniach, opowieściach i przysłowiach
robotników znajdują
oddźwięk: rozbudowa stolicy w latach pierwszych pięciolatek, masowy ruch
współzawodnictwa
pracy, radość z ustanowienia
Konstytucji
Stalinowskiej,
wreszcie walka z najeźdźcami w okresie Wielkiej Wojny Ojczyżnianej i entuzjazm dla odbudowy ojczyzny w latach pokoju. Autor podkreśla bogactwo
ł różnorodność twórczości robotniczej, jej wysoki poziom ideologiczny i war~ość artystyczną. Zwraca również uwagę na zanik niektórych dawnych form
.s
Wszystkie
" Narodnoje
$O
powyższe
informacje
pcdaje
tu:orczcslwo
}llżnugo
Urala,
S t a l'
zapisał
C
e w a, dz. cyt., s. 173-180.
1. S. Z a j c e w, pod redakcjoj
Z przedmową
W. M. 8 i d i e 1 n i k O w a, Czelabińsk
19·18.
•• A. P. P r U s a k O w, Sowriemiennyj
FolkloT
moskowskich
Taboczich,
wietskaja
Etnografija",
1949. nr 3, s. 201-207 (tłum. polskie w tygodniku
"Wieś",
nr 43, s. 4).
,,801949.
twórczości i powstawanie nowych. Z innych opracowań na uwagę zasługuje
praca N. Jaś k i dotycząca twórczości robotniczej w Zagłębiu Donieckim 5~.
Po ostatniej wojnie napłynęła do Donbasu znaczna ilość młodzieży, która
miała pomóc w odbudowie zniszczonych zakładów przemysłowych. Młodzież
ta w pieśniach, opowiadaniach. wierszowanych listach do rodziny daje wyraz
swojej radości z wyjazdu do wielkiego ośrodka przemysłowego,
przedstawia nowe warunki życia, opiewa przodowników
pracy i stachanowców.
Oprócz opracowań
poświęconych
specjalnie
folklorowi
robotniczemu
wydano szereg innych publikacji o ogólniejszym znaczeniu. Niektóre z nich
przedstawiają
twórczość ludową w jej historycznym rozwoju, zwłaszcza w latach władzy radzieckiej,
inne dotyczą wyłącznie folkloru Wielkiej Wojny
OjczYźnianej względnie okresu powojennego. Do pierwszych należy na przykład praca zbiorowa wydana w 1952 r., poświęcona twórczości poetyckiej
ludu rosyjskiego 54. Praca ta obejmuje również materiały robotnicze. Stała
się ona punktem wyjścia prowadzonej na łamach "Sowietskoj Etnografiji"
dyskusji, która dotyczyła zasadniczych problemów folklorystyki.
Bardzo bogaty jest folklor Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Przejawiał się
on w różnorodnych
postaciach, przede wszystkim jako folklor frontowy
i partyzancki.
ponadto jako twórczość jeńców wojennych i ludności zamieszkującej terytoria
okupowane.
Odsłaniał on patriotyzm
ludzi radzieckich,
wiarę w zwycięstwo socjalizmu. Charakterystyczną
cechą tego folkloru był
związek z literaturą, przejmowanie przez lud szeregu pieśni znanych poetów
i kompozytorów i twórcze ich przekształcenie 55.
Twórczość ludową okresu powojennego
charakteryzuje
nie spotykana
dotąd masowość, rozmaitość form i rodzajów literackich, a przede wszystkim
coraz wyższy poziom ideologiczny. Folkloryści radzieccy starają się uchwycić wszelkie przejawy twórczości ludowej, zbadać mechanizm jej powstawania i rozwoju G6. Do specjalnie interesujących
jej przejawów należą pieśni
o pokoju, wyrażające
dążność społeczeństwa
radzieckiego
do utrzymania
pokoju światowego. Autorami ich są prości robotnicy i kołchoźnicy, przedstawiciele
"N.
różnych
Jaś.k
o,
narodów
Związku
Socjalistlczesk.ij
57.
Donnas
W
nctTodnom
poeticzeskom
tworczestwie
l'Owietskogo Zakaj·paLi.ia,
"Sowietskaja
Etnografija"
, 195t, nr 3, s. 153-157.
" Redaktorzy:
A. M. A s t r a c h o w a, 1. P. D m i t rak
olw, A. N. Ł o z a n O w a.
" w. 1. C z i c z i e r o w, Matierialy k istorii sowietskogo folkloTa, "sowietskaja
Etnografjja",
1949, nr 4, s. 33-40;
8. M. Mi n c a, Forklor
Wielikoj
Otieczestwiennoj
Wojn'y w moskowskich
archiwach., "Sowietskaja
Etnografija",
1946, nr 2, s. 188-192.
L D a n i l e w i c z, Muzyka na frontach
Wie Ukuj Otieczestwlennoj
Wojny, MoskwaLeningrad
1948: W. Kra
w c z i n s k a i P. S z Y r i a j e w a, Czastuszki
Wielik01
Otleczestwlcnnoj
Wojny, "Sowiets"aja
Etnografija",
1949, nr l, s. 58-66 n.
"Zob.
np. W. J. KT U P i a n s k a, Narodnoje
pieslcmwje
tworcezstwo
poslewojennogo
pip.rioda,
u W. K.
S o koł
,.Sowietskaja
"Sowietskaja
Etnogl'afija",
1951, nr 3, S, 64-85 .
o w a, Narod.noje poeticzeskoje
tworczestwo
w bOT'be za
Etnografija",
1952, nr
l, s. 9-21.
miT.
�666
667
W zakończeniu wypada parę uwag poświęcić zagadnieniu
techniki badawczej stosowanej zarówno przez folklorystów,
jak i innych etnografów
radzieckich. Wszystkie prace opierają się na badaniach terenowych prowadzonych przez specjalne ekspedycje złożone zwykle z kilku osób i pozostające
pod jednolitym kierownictwem.
Utrzymują one zazwyczaj stałą łączność z badanym przez siebie terenem przez korespondentów,
którzy donoszą a aktualnych wydarzeniach.
Oprócz materiałów terenowych etnografowie
radzieccy
posługują się wszelkimi innymi dostępnymi źródłami. Do źródeł tych należą:
rr.ateriały archiwalne, źródła urzędowe, prasowe, dane statystyczne, zabytki
materialne
itp. Na uwagę zasługuje stałe dążenie do doskonalenia techniki
badania terenowego.
Danuta
CESKY LID R. XXXIX-XL,
CSAV, PRAHA
Dobrowolska
1952-1953.
"Czeski Lud" ("Cesky Lid") wydawany przez Czechosłowacką Akademię
Nauk (CSAV), redagowany
obecnie przez Olgę Skalnikową
jako dwumiesięcznik, cieszy się już od swego założenia wielką popularnością.
Jego znaczenie wzrosło
zwłaszcza
po pierwszej
ogólnopaństwowej
konferencji
ludoznawczej w 1949 r., która stanowi datę przełomową w czeskiej etnografii.
W czasie między pierwszą i drugą konferencją
wyjaśniona została podstawa ~deologiczna prac etnograficznych
i przedyskutowane
poglądy na
przedmIOt, zakres i cel etnografii.
Druga ogólnopaństwowa
konferencja
ludoznawcza
postawiła
za wzór
~race etnografów
radzieckich,
którzy badaniami
życia wsi kołchozowej
l klasy robotniczej
ZSRR pomagają
przy przebudowie
kultury
i życia
w przejściowym okresie od socjalizmu do komunizmu. Konferencja z wdzięcznością przyjęła propozycję powołania gabinetu etnograficznego
w ramach
Czechosłowackiej
Akademii Nauk. Żywa dyskusja ujawniła szereg dotychczasowych braków w pracy ludoznawczej
i wytyczyła wyraźny program
dalszych badań etnograficznych.
Za pilne zadanie uznano podjęcie badań
nad żYci~m klas! robotniczej, któremu zaczyna się poświęcać uwagę dopiero
w os:atmm c~asle: Konferencja przyjęła również rezolucję, wzywającą etnografow czeskich I słowackich do podjęcia walki z nacjonalizmem
burżuazyjnym i kosmopolityzmem.
Tr~ść obu omawianych roczników "Czeskiego Ludu" świadczy o tym, że
wstą~lł .. on n~ drogę wytyczoną przez obie konferencje.
Treść tę można
podzlehc na kilka grup. Najobszerniejszą
stanowią prace z dziedziny historii
ludu czeskiego zajmujące
się ludową twórczością
oraz sprawozdania
na
temat doświadczeń z etnograficznych badań w Związku Radzieckim i w państwach demokracji ludowej.
Dalszym ciągiem dyskusji z 1951 r. o powstaniu feudalizmu na czeskich
zie~iach jest przyczynek Karola C e r n o h o r s k i e g o pt. Ceramika i feudaltzm (z. XXXIX, z. 9-10;
R. XL, z. 1), poruszający
stronę techniczną
produkcji ceramicznej. Autor na podstawie literatury archeologicznej
i materiału ceramicznego występuje przeciwko twierdzeniu B o h m a, że szybko
obracające się nożne koło garncarskie,
istniejące
na czeskich ziemiach
rzekomo już w pierwszej połowie IX w., dowodzi istnienia specjalnej ceramicznej produkcji
rzemieślniczej.
Dokładny
opis poszczególnych
naczyń
w pracy J. P o u l i k a Starosłowiańskie
Morawy
służy Cernohorskiemu,
badającemu
znaki techniczne produkcji rzemieślniczej
naczyń, do sformułowania twierdzenia
wręcz odmiennego, tj. że ceramika ta produkowana
była za pomocą mniej doskonałego ręcznego koła garncarskiego.
Wysoko
rozwiniętej ceramiki typu blucinskiego,
z końca VIII i początku IX w., nie
można uważać za produkcję masową. Cernohorsky powołuje się na metodę
stosowaną przez B. A. R y b a k o v a w pracy Riemiesło driewniej
Rusi.
W drugiej części artykułu podana jest analiza znaków słowiańskiej ceramiki, tzw. grodowej. Autor nie zgadza się z ogólnym poglądem, że owe
znaki są gmerkami. Garncarze mieli rzekomo brać tylko udział w ich stosowaniu. Autor wyróżnia dwa rodzaje znaków. Pierwsze z nich w postaci
płytkiego okrągłego dołka albo okrągłej wypukłości nie są w rzeczywistości
znakami, tylko rezultatem
użycia wadliwego narzędzia produkcji, tj. koła
garncarski~go.
Zabiegi garncarza nad zużytym kołem sprowadzały
się początkowo do tymczasowego,
później do trwałego umocowania
na środku
pierścienia koła garncarskiego
okrągłej nasady, która ułatwiała formowanie
dna. Znaki pojawiające się w czasie od VIII do XIII w. stopniowo wypiera
bardziej doskonałe nożne koło garncarskie.
Przykra dysproporcja
nieoznaczonych i oznaczonych naczyń (ostatnich jest o wiele mniej) jest głównym
zarzutem przeciwko tłumaczeniu ich jako znaków własnościowych. Socjalne
położenie garncarzy
niewola feudalna, przeczy możliwości istnienia prywatnego, rodzimego prz·emysłu. C e r n o h o r s k y w przeciwieństwie
do J.
K o s t l' Z e w s k i e g o podaje. że wyrobów garncarskich przeznaczonych dla
najbliższego otoczenia nie trzeba było oznaczać własnymi znakami. Wprost
odwrotnie, znaki na dnie naczyń ceramiki grodowej stosowane były na życzenie konsumenta i garncarz kierował się przy ich wykonywaniu życzeniami odbiorcy.
Dalszym przyczynkiem
dyskusyjnym
do zagadnienia
powstania
feudalizmu na ziemiach czeskich jest artykuł historyka V. H u s Y (R. XL, z. 2),
zawierający podsumowanie
dotychczasowych
wyników.
Franciszek G r a u s w pracy Rzesza Wielkomorawska
(R. XL, z. 4) stara
się wykazać, że nie możemy udowodnić w tym państwie istnienia stosunków
feudalnych, choć musimy wychodzić z takiego założenia. Dowodami przeczącymi feudalnemu charakterowi Rzeszy Wielkomorawskiej
są źródła piśmienn'2 (Legendy panońskie). a także etniczna niejednolitość ludności tego państwa
i wreszcie mała trwałość Rzeszy Wielkomorawskiej.
Graus uważa Rzeszę
Wielkomorawską
za przedfeudalną
formację
państwową
i byłby gotów
oznaczać ten okres jako protofeudalny.
�668
669
Artykuł
B o h m a Zagadnienie powsta.nia feudalizmu na terytozamknięciem dyskusji wszczętej na konferencji
w kwietniu 1953 r. w Liblicach. Zgodnie z F. G I' a u s e m B o h m uważa za
niewłaściwe mówienie o czysto feudalnym charakterze ziem czeskich w X w.,
natomiast
uważa za słuszne stosowanie analogii dla udowodnienia
feudalnego charakteru
Rzeszy Wielkomorawskiej.
Szerzenie chrześcijaństwa
na
terytorium
tego państwa zaczęlo się jeszcze przed misją Konstantego i Metodego, która może oznaczać tylko wzmocnienie
feudalnego
charakteru
społeczeństwa.
Jądro sporu Bi:ihma z Grausem tkwi w pytaniu, czy wolno
archeologicznie
udowodnioną
dyferencjację
majątkową
w IX w. utożsamiać
z klasowym zróżnicowaniem
społeczeństwa
o mniej wyraźnych
stosunkach
feudalnych.
Wypowiedzi
Cernohorskiego
Bohm uważa za ważne, lecz nie
za przekonywające.
Wielkie Morawy jako państwo z wieloma feudalnymi
cechami mogą być uznane za protofeudalne.
lecz nie (jak sądzi Graus) za
związek plemion bez własnej bazy gospodarczej i jedności etnicznej. Pomimo
różnych aspektów, z jakimi poszczególni dyskutanci
przystępowali
do wyjaśnienia problematyki,
dyskusja okazała się bardzo pożyteczna i stanowi
krok naprzód w badaniach
nad powstaniem
i początkami
feudalizmu
na
ziemiach czeskich.
Artykuł F. G I' a u s a Lenne prawo w Czechach (R. XXXIX z. 3--4),
wychodzący równocześnie
w polskim czasopiśmie "Sobótka", dzieli się na
dwie części: na rozważania na temat ustroju lennego i różnic między pojęciem feudalizmu a lenna oraz na rozważania o tym systemie u ludów słowiańskich, przede wszystkim zaś li .Czechów. System lenny jest wyrazem
słabo rozwiniętej władzy feudałów, którzy są zmuszeni do organizowania
się,
aby móc panować nad swoimi poddanymi. Okres, kiedy lenna zmieniają się
w dziedziczne dzierżawy lennych
panów, jest końcem systemu
lennego.
W Czechach przejawił się on podobnie jak w innych krajach w różnych modyfikacjach,
niezależnie
od niemieckich
lub innych wzorów. Rozwijał się
tu zupełnie samodzielnie
i organicznie, tylko dodatkowo zostały na grunt
czeski przeszcz·epione pewne formy obietnicy lennej. Artykuł ma być bodźcem do otwarcia dyskusji.
Interesująca
rozprawa Z. D I' o b n e j, Czeskie życie wieku XV w zwierciadle Jeńskiego Kodeksu (R. XXXIX. z. 1-2, z. 5-9), informuje czytelników
o darze prezydenta NRD Wilhelma Piecka złożonym prezydentowi
CSR Klementowi Gottwaldowi
podczas jego wizyty w Pradze w 1951 r. Uwaga
autorki skupia się na historycznie
bardzo cennym uzupełnieniu
kodeksu.
na jego miniaturach,
które są żywymi ilustracjami
życia w drugiej połowie
XV w. Chociaż tematyka miniatur ogranicza się przeważnie do pierwiastków religijnych, możemy znaleźć i tutaj dużo żywych i plastycznych posta:i.
Kodeks całą swoją treścią jest husycki, lecz ma sz reg postaci mieszczańskich, które umożliwiają
badanie ich stroju i odzieży. Obrazy przedstawiają sceny z walk husyckich, pokazują też husytów w stroju rycerskim
rium
Jarosława
CSR (R. XL, z. 4) jest
.,
I
z końca XV w. Miniatury
odzwierciedlają
średniowieczne
prawo z jego
przepisami oraz zupełnie swiecki motyw ówczesnej łaźni.
Praca
Józefa
M a c k a, Koniec
ludowego
Tabara,
napisana
została
z okazji 500 rocznicy poddania się Tabora królowi Jerzemu z Podiebradu
(1 września 1452 r.), kiedy Tabor przyłączył się do ostatnich miast królewskich, uznał zwierzchnosć feudałów i wydał niegdyś rewolucyjnyc~
kazn~dziejów (Konrada, Biskupca). Macek opisuje chciwą politykę mle~zczansiwa taborskiego
podczas walk husyckich. Rocznica klęski taborsklej
J.est
śwwdectwem,
że ostateczne zwycięstwo ludu gwarantuje
tylko rewolUCYjna
droga walki.
Obszerne studium Otokara N a h o d i l a zajmuje się znaczeniem dziennika podrói:y Marcina K a b a t n i k a z drugiej połowy XV w. (R. XXXIX,
z. 7-1! i z. 9-10). Kabatnik
był jednym z posłów czeskobraterskiego
kościoła miasta Litomy~la. Kabatnik opisuje swą podróż przez Turcję, Palestym;, Egipt i Turkmenię;
opisy świadczą o talencie obserwatorskim
podróżnika. Omawia rolnictwo, ustrój, stosunki narodowościowe,
kulturę i tryb
żYCia mieszkańców
tych krajów. Jego dane, o Turkmenii,
jak wykazuje
NahoJil, są historycznie
i etnograficznie
wie'rne i zupełnie ścisłe. Kabatnik, rzemieślnik z Litomysia, nie znał pisma, dlatego dyktował swój dzienniK podrózy (stąd niektóre błędy, zwłaszcza w imionach osobowych). Chociaz podróL Kabatnika
miała czysto religijny charakter,
dziennik jest zupełni.;, bezstronny i dlatego jest on ważnym źródłem historycznym;
jest to
wspaniały
zabytek ludowy w dziejach
etnografii
czeskiej, który można
śmiało porównać z rosyjskim dziennikiem podróży twerskiego kupca Afanazija N i k i t i n a.
Historią ludu czeskiego na początku XVII w. zajmują się artykuły Wacława H u s y, Placz niewolników
z roku 1620 (R. XL, z. 5), i Józefa P e l iŚ e n s k i e g o Nowiny
nie każdemu znane o starym Czechu (R. XL, z. 6),
dotyczące politycznej
publicystyki.
Placz niewolników,
drobna ulotka, jest
podobny do pieśni kramarskich;
powstał, według Husy, w środowisku zamo~nych chłopów i jest wyrazem samodzielnej
ludowej twórczości literackiej z okresu poprzedzającego
bitwę pod Białą Górą. Husa podaje pełne
brzmienie tekstu, który jest lamentacją
nad położeniem
ludu czeskiego.
J. P o l i s e n s k y w swej pracy wyraża wątpliwość co do ludowego pochodz~nia tego utworu i udowadnia, że zadaniem Płaczu niewolników
nie było
zwracanie się do ludu, lecz była to ulotka, która miała wesprzeć wymagania stanów,
które
ucierpiały
wskutek
działań
wojennych.
Historyczne
znaczenie dokumentu
opisującego cierpienia
mas ludowych jest oczywiście
n:cwątpliwe.
P o l i s e n s k y popiera swoje twierdzenie
przykładem
innych
politycznych druków z owej epoki, zwłaszcza przykładem
Nowin nie każdemu znanyclt o starym Czechu z 1620 r.
Wkładem do historii ludu na Morawach w XVII w. jest również drugi
artykuł P o l i s e n s k i e g o O zadaniach ruchów ludowych we wschodnich
�671
670
Morawach
w okresie późnego feudalizmu
(R. XXXIX, z. 1-2). Dotąd zupelnie nie wykorzy>:tano materialu dotyczącego tej tematyki, toteż autor analizuje i ocenia źródła do historii ruchu ludowego na Wołoszczyźnie. Zwłaszcza
druga połowa XVI w. obfituje w źródła, które służą autorowi do oceny
ludowej walki w wojnie trzydziestoletniej.
W granicach dwóch stuleci reprezentowane
są wszystkie rodzaje konfliktów
klasowych okresu feudalizmu, walka poddanych z feudałami, walka miast z panami oraz wszystkie
formy tych konfliktów (bierny opór, ucieczki, opór indywidualny, zbiorowy).
Wacław H u s a zajmuje się powstaniem z 1775r. (R. XXXIX, z. 11-12).
Autor krytykuje idealistyczno-reakcyjne
stanowisko historyków burżuazyjnyc.~, zwlaszcza Józefa S vat k a. Przytacza kilka nowych dokumentów, jak:
pl.esn W~soł~ naprzód dzie!ni Czesi, proroctwo, częściowo szyfrowane, listy
kIlku ofIcerow dotyczące powstania, na podstawie których odsłania mało
znane szczegóły o przygotowaniach
do powstania i jego przebiegu.
z. 3, z. 4, z. 6) omawia znaczenie twórczości malarza dla badań nad strojem,
życiem i obyczajami ludu. Jego rysunki są ważnym źródłem historycznym
dla głębszego poznania ludu czeskiego w 70 i 80 latach XIX w. (husyci, Jan
Kozina, ludowi kronikarze, chłopi spod Chlumca). Ilustracje Alesa do pieśni
ludowych uzupełniają
ludową poezję i przybliżają
nam ją. W "Czeskim
Ludzie" zamieszczona została również recenzja filmu Mikołaj
Ales wyprodukowanego w 1952r. (R. XXXIX, z. 1-2).
O znaczeniu pracy prezydenta
CzAN Zdenka Nejedlego dla etnografii
czeskosłowackiej pisze J. Kra m a f i k w artykule poświęconym 75 rocznicy
jego urodzin (R. XL, z. 1).
90 rocznicy urodzin
Ludvika
K u b y pOswIęcone są' dwa artykuły
V. Vy c p a l k a i D. S t rań s k i ej (R. XL, z. 2, 3). Obaj autorzy zwracają
uwagę na wkład wielkiego malarza czeskiego, znawcy muzyki ludowej i folkloru do etnografii słowiańskiej, w postaci podstawowego dzieła Słowiań-
Do badań nad historią ludu czeskiego należy dołączyć szereg rozpraw
o przedstawicielach
i wybitnych postaciach kultury i twórczości ludowej.
W o?U omawianych rocznikach "Czeskiego Ludu" poświęcono wiele uwagi
wYl1lkom prac z dziedziny historii twórczości i kultury ludu czeskiego.
szczyzna
. O~szern~ ,s~ud.ium .Jar~sława
Kra m a r i k a omawia działalność wyb: tneJ ..powlesclOpIsarkI Bozeny N e m c o ve j na Chodsku i jej zasługi dla
hIstOru etnografii czeskiej (R. XXXIX, z. 1-2, z. 2-3, 5-6, 7-8, 11-12).
Walczyła ona aktywnie o prawa narodowe i postęp społeczny. Kra m a f i k
poddaje szczegółowej analizie jej Obrazki
z okolicy
domazlickiej,
opubli~{Q,:ane w latach 1845-1846, w których wykazała umiejętność obserwacji
~ycIa ludu. W. Ob:azkach
opisuje dokładnie chodski strój ludowy, obrządki
I zwyczaje, hIstOrIę powstania Psiogłowców pod koniec VII w. N e m c o v a
zebrała. r,ó:vnież dużo ciekawego materiału
do swych Narodowych
bajek
l· .opOWWSC1: Chociaż zapisy N e m c o v e j nie są wykonane
metodą filologIczną, to Jednak zapisy pieśni ludowych, drobne folklorystyczne
obrazki,
humorystyczne ludowe opowiast.ki i legendarne baśnie mają znaczenie dokumentarne. Bardzo cenne są uwagi jej o pracy i płacach na wsi i w fabrykach. Jej zainteresowanie
życiem biedoty wiejskiej i robotników jest
w ow~ch cz~sach wyjątkowe.
Studium Kra m a f i k a na podstawie do~ł~dneJ analIzy twórczości N e m c o v e j pokazuje czytelnikowi znaczenie
Je.] pracy w histori ludoznawstwa czeskiego .
.W zes~Ycie 3-4 XXXIX rocznika "Czeskiego Ludu" wspomniano o setneJ ~oczl1lcy śmierci jednego z naj wybitniejszych
literatów czeskiego odrodzel1la n~rodowego, F. L. Ć e l a k o v s k i e g o, i jego trwałych zasługach
\V badal1lach
nad ludową poezją słowiańską.
Viery H a s a l o v e j Mikołej
A!es spadkobierca
i twórca ludoczeskiej
sztuki
(R. XXXIX, z. 9-10) przypomina o setnej
ro;c.znICYuro.dzm sł~nnego. malarza ludowego. Drugi obszerny artykuł pióra
te,ze autorkI Czesk1 lud t !udoznawstwo
w dziele Mikołaja
AleJa (R. XL.
Praca
WYCh. tradYCji.
w swoich
pieśniach.
Krótkie notatki dotyczą życia i twórczości kilku wybitnych naukowców
czeskich. O. S k a l n i k o v a ocenia prace wielkiego socjalistycznego
historyka literatury, krytyka i folklorysty Bedficha Va c l a v k a - nad czeską
ludową pieśnią (R. XL, z. 2). Tamże W. S 'c h e u f l e r zamieścił krótką
notatkę o znaczeniu dorobku Jana E i s n era. Pióra tego autora jest również notatka o całokształcie pracy wybitnego czeskiego historyka
sztuki
Zdenka W i r t h a.
Oba omawiane roczniki "Czeskiego Ludu" zawierają szereg ważnych prac
odkrywczych z dziedziny materialnej
i duchowej twórczości czeskiego ludu.
Prace Ie poświęcone są przede wszystkim badaniom nad budynkami ludowymi, rzemiosłem ludowym, nad pracą domową i strojem ludowym.
Kilka artykułów
dotyczy budowli ludowych, np. praca Ludvika B ar a n a Do badań nad architekturą
ludową. Zawiera ona metodyczne wskazówki: jak badać budownictwo,
jak śledzić gospodarcze, kulturalne
i socjalne życie rodziny i społeczeństwa. Budynku nie można badać tylko jako
gospodarczą i architektoniczną
całość, lecz jako żywą i zmieniającą
siE:
jednostkę w związku z rozwojem dóbr materialnych
i stosunków produkcyjnych. Typ domu ludowego jest określony przez stopień i wzrost produkcji (przede wszystkim przez rozwój środków produkcyjnych,
technikę
i wydajność pracy, położenie geograficzne, typ osiedlenia, ogólny charakter
wsi, obszar i jakość gleby oraz typ gospodarki). Starej architektury
nie
można badać w sposób statyczny. Jedynie słuszną metodą naukową j€'~t
badanie domu ludowego jako całości. Za wzór badań nad architekturą
ludową podaje Baran radzieckie i polskie prace badawcze z tej dziedziny.
Autor opisuje niektóre og6lne zasady zapisywania i notowania architektury
lUdowej w terenie, podkreślając konieczność zapisu terminologii przy oznaczaniu typów i konstrukcji domów ludowych. W szczególności autor zwraca
uwagę na materiał budowlany oraz konstrukcje
ludowych domów drew-
�672
nianych. Wreszcie \vYJasma terminologię
ludowego domu murowanego.
Eyłoby wskazane, aby etnografowie, architekci i historycy sztuki posługiwali się tymi samymi metodami.
Krótka wzmianka E. B a l a s a dotyczy wystawy modeli ludowych budynków urządzonej w Pradze w 1953r. (R. XL, z. 3).
J. K o p a c opisuje stare drewniane budynki we wschodnich Czechach
na Horacku. W tym pagórkowatym zalesionym kraju drzewo było jedynym
materiałem budowlanym. Po pierwszej wojnie światowej nastąpił całkowity
przewrót i początek zanikania starej po:lgórskiej sztuki budowlanej. Praca
K Co P a c a, obfitująca w liczny materiał fotograficzny, podaje różne typy budowli ludowych (R. XXXIX, z. 5-6).
Drewnianym
wiatrakom
poświęcił
swoje
studium
W.
Klim a
(R. XXXIX, z. 5-6). Ten rodzaj budownictwa
ludowego w Czechach już
prawie zanikł, lecz zachował się w północnych Morawach w rejon:e Ołomuńca i Ostrawy, lecz w bardzo złym stanie. Są to przeważnie drewniane
wiatraki typu niemieckiego. Klima opisuje szczegółowo konstrukcję
wiatraków, rozmiary i funkcje poszczególnych części. Drewniane wiatraki, których obsługiwanie było bardzo łatwe i tanie, pochodzą przeważnie z początku XIX w. i niektóre z nich były czynne jeszcze po drugiej wojnie światowej; przerabiały 20-30 q zboża dziennie.
M. Z e m k a Żelaźnictwo
na Zdarsku (R. XL, z. 1) jest niepełnym przeglądem rozwoju hutnictwa w tej biednej części Wyżyny Czesko-morawskiej.
Artykuł Z. D l' o b n e j Skromne rzemioslo (R. XXXIX, z. 1-2) zawiera
kilka uwag o ceramice. Ba:lania nad ceramiką średniowieczną były dotychczas pomijane, i to nie tylko dlatego, że dotąd nie ma w Czechosłowacji
rozbudowanej archeologii, lecz również dlatego, że średniowiecze pozostawiło
tak bogate dzieła artystyczne i rzemieślnicze, że prosta ceramika ludowa
badaczy nie interesowała.
F'onieważ badania w tej dziedzinie są dopiero
w początkach, powstaje szereg problemów, które muszą być rozwiązane, jak
zagadnienie związku ceramiki średniowiecznej
ze starą ceramiką słowiańską, rozwój szybko obracającego się nożnego koła garncarskiego, powstanie
rozwojowego szeregu typologicznego ceramiki ludowej, jej wartość i piękno
artystyczne. Autorka analizuje znalezioną ceramikę garncarską, pochodzącą
z okolic z Tabora z okresu husyckiego, i bada funkcję poszczególnych rodzajów naczyń. Bogactwo wytworów ceramicznych z XIV-XVI
w. jest dziełem
artystów ludowych i wzbogaca czeskie rzemiosło ludowe.
Ludowej produkcji ceramicznej dotyczy artykuł K. C e l' n o h o l' S k i e g o
O początkach produkcji fajansowej na terytorium
Czechoslowacji.
Autor dokonuje krótkiego przeglądu dotychczasowych
badań nad ceramiką. Produkcja wyrobów fajansowych na ziemiach czeskich powstaje w południowych Morawach pod koniec XVI w .. a jej twórcami są religijni sekciarze,
tzw. nowochrzczeńcy.
Uczeni przypuszczają,
że znajomość tej produkcji
szerzyła się wśród nich pod wpływem sekciarzy z alpejskich i południowo-
673
niemieckich lub weneckich krajów, któl'ZY osiedlili się w pierwszej połowie
XVI w. na Morawach. Na wyrobach fajansowych odbija się niewątpliwie
wpływ włoski.
Wszystkimi rodzajami ceramiki habańskiej zajmuje się H. L a n d s f e l d
(R. XL, z. 5). Habańscy rzemieślnicy byli przede wszystkim garncarzami
zdunami, a ich produkty :macznie przewyższały produkcję wytworów fajansowych. Landsfeld zajmuje się ceramiką z lat 1540-1685, analizując pos2Jczególne rodzaje produktów ceramicznych i ich wzajemny stosunek w rozwoju produkcji
habańskiej.
Podkreśla ścisły związek między produkcją
nowochrzczeńców na Morawach i w Słowacji oraz różnice między czeską
chałupniczą produkcją ceramiczną a specjalną produkcją habańską. Bardz')
cenny jest spis znalezisk
skorup ceramiki
habańskiej
na Morawach
i w Słowacji łącznie z dokładnym
opisem znalezionych wyrobów. Duża
różnorodność wyrobów rzemiosła garncarskiego
i zduńskiego zdobionych
artystycznie świadczy o znaczeniu tej produkcji.
Współczesną produkcją ceramiczną w Kolovcu (zachodnie Czechy), o bardzo starej tradycji, zajmuje się W. S c h e u f l e r (R. XL, z. 6). Prace wykopaliskowe dGstarczają tutaj wiele interesującego
materiału
z XV w.
Przedstawicielem
ludowej produkcji ceramiki artystycznej w Kolovcu jest
rodzina Rudolfa Volfa, jedna z nielicznych, nawiązujących
do starych tradycji ludowych.
Produkcję chałupniczą tekstylną opisuje J. S t a n k o v a (R. XL, z. 4).
Omawia popręgi nazwane przez wytwórców trakami, które służą do noszenia
różnych ciężarów na plecach. Ta osobliwa, prymitywna produkcja znana jest
już tylko naj starszej generacji. Tradycja jej wyparta została przez konkurencję maszynową. Produkcja traków należy od naj prostszych podstawowych technik tkackich.
W innej pracy zajmuje się J. S t a n k o v a (R. XXXIX, z. 7-8) chałupniczą produkcją powrozów
VI
Zdarsku na Wyżynie Czesko-morawskiej.
Jeszcze do niedawna małorolni chłopi produkowali w tym kraju powrozy
z lnu na tzw. wózkach powroźniczych.
Dzisiaj narzędzie to stosuje się
rzadko i ma wartość dokumentu historycznego. Wózki powroźnicze były
znane we wszystkich górskich terenach Czechosłowacji. Podobne narzędzia
z terenu Polski notuje K. M o s z y ń s k i w Kulturze
ludowej
Słowian.
Czescy etnografowie podali dokładny opis tego narzędzia i technikę produkcji powrozów.
L. B a l' a n a zainteresował
typowy
dla Słowacji
przewóz
siana
XXXIX, z. 3-4). Autor opisuje nosze, na których odbywa się przewóz
siana na krótszych odległościach. Jest to jeden z podstawowych typów ręcznych środków transportowych
zwanych włokami, które w niektórych częściach Słowacji składają się tylko z dwóch drągów bez łączących poprzecznic. Siano gromadzi się w specjalnych schowkach a dopiero zimą przewozi
do wsi.
m.
13 "LuLj·.
t. XLII
�675
674
R. Ki' i Zk o v a (R. XXXIX, z. 11-12) widzi w badaniach nad strojem
ludowym podstawę do współczesnych usiłowań stworzenia mody narodoweJ.
W 1948 r. podjęto w Czechach pierwsze próby wytworzenia
stroju n.arodowego, lecz najbardziej
znamienne dla tych tendencji były lata oSiemdziesiąte XIX w.; ośrodkiem zainteresowań
stalo się wtedy czasopismo
"Nasz Strój" (M. P l' o c h a z k o va). Drugim ośrodkiem tego ruchu była
Praga. W latach 1886-87 powstał tutaj Komitet do krzewienia haftów lu~Owych. Centralną
postacią tego ruchu stała się Renata T y l' S o v a, ktora
zajmowała się tą problematyką
w piErwszych rocznikach "Czeskiego Ludu";
tendencje te nie znalazły szerszego zastosowania.
Dopiero obecnie walezy
siG o twórczą prz€-mi:1:w postępowych t,adycji stroju l:.tdowego, sbje się on
nieoceniunym
skarbem przy tworzeniu nowego stylu odziewania się czeskich mas pracujących.
W dniach 24-25 marcs 1953 r. odbyła się w Liblicach Pierwsza Ogólnopaństwowa Konferencja
Folklorystyczna,
która wykazała, że folklorystyka
czechosłowacka przystępuje
dopiero teraz do rozwiązania zagadnień, które
już dawno etnografia w swoim zakresie rozwiązała. Celem konferencji była
likwidacja
metodologicznej
i metodycznej
niejednolitości
w pracy folklorystycznej. Konferencja
doszła do następujących
wniosków: 1. Folkloryści
czechosłowaccy muszą opanować metodologię marksizmu-leninizmu
i będą
się nią konsekwentnie
kierować w swojej pracy. 2. Roz,:"iną działalność
w dziedzinie teorii folklorystyki. 3. Za najważniejsze
zadame uznano badanie tych wytworów twórczności ludowej, w których odbija się wspaniały
proces budowania
społeczeństwa
socjalistycznego
i powstawanie
socjali"
stycznych narodów Czechów i Słowaków. 4. Przy badaniach nad folklorem
wskazówką będzie aktualność i typowość tematyki (podkreślić i popularyzować postępowe tradycje ludowe; osobną uwagę należy poświęcić bajkom
i opowiadaniom).
Specjalną uchwałę z Konferencji
powzięły sekcje muzyczne oraz piśmiennictwa
ludowego.
K. K l' a m a r i k w referacie Folklorystyka
czeska po roku 1945 (R. XL,
z, 3) wskazał zasady, którymi się kierowała folklorystyka
czechosłowacka.
Rozwój powojennej folklorystyki w Czechosłowacji można podzielić na dwa
okresy. Okres pierwszy, do 1948 r., charakteryzuje
brak jednolitej
podstawy metodologicznej
i metodycznej. W okresie drugim, po lutym 1948 1'"
przenika do Czech znajomość marksizmu-leninizmu
i folklorystyki radzieckiej; w okresie tym masowo wyrasta twórczość artystyczna
w fabrykach,
na wsi i VI armii. Rozpoczyna się systematyczne zbieranie elementów twórczości współczesnej i twórczości klasy robotniczej w ogóle. W nowszej folklorystycznej
literaturze
największe
pozycje zajmują studia nad pieśni<l
ludową. Pomijane są opowiastki i bajki, które będą wymagały również systematycznego
zbierania i porządkowania.
Bardzo rzadkie są prace z dziedziny h:.tmoru ludowego. Przede wszystkim należy badać nowopowstające
zwyczaje (dożynki spółdzielcze, manifestacyjne
przypominać i usiłować ożywiać stare,
,
dostawy
zboża), a nie tylko
Karol F o j t i k zajmuje
się zagadnieniem
istoty
kultury
ludowej
(R. XXXIX, z. 1-2, 3-4). Analizuje charakter
kultury i sztuki ludowej
i dochodzi do określenia jej trzech podstawowych elementów: 1. Postępowa
sztuka i kultura,
wyrażająca
interesy mas pracujących
i wyrastająca
w walee z wyzyskiwaczami,
stanowi
podstawę
socjalistycznej
kultury
i sztuki ludowej. 2. Kułacka sztuka i kultura, która powstała jako nadbudowa kapitalistycznych
stosunków produkcyjnych,
wyraża obce ludowi,
importowane
poglądy, które nadużywają
form ludowych do propagandy
ideologii burżuazyjnej,
zniekształcają
one kulturę ludową i ośmieszają postępowe dążenia ludu. 3. Przeżytki starej kultury i sztuki związane są treściowo z nienaukowym poglądem na przyrodę i społeczeństwo, z przedchrześcijańską religijnością.
Nie można w całości odrzucić kultury
kułackiej
i obrzędowej, ponieważ "kultura
proletariacka
musi być rezultatem
prawidłowego rozwoju tej sumy wiadomości, którą ludność nabyła pod jarzmem
społeczeństwa kapitalistycznego"
(Lenin).
Fojtik podkreśla,
że o ile ludowe zespoły świetlicowe
na wsi mają
dobrze spełniać swe zadania, muszą się stać narzędziem walki klasowej.
WzoroVv-ymi zespołami idącymi po właściwej drodze są np. słynne zespoły
"Hradiszczan"
oraz "Vycpalka".
Opracowanie problematyki
badań nad robotniczym trybem życia należy
do zadań czechosłowackiej
etnografii. O. S k a l n i k o v a w pracy O ludoznawczych
zadaniach
nad życiem klasy robotniczej
(R. XXXIX, z. 7-8),
analizuje
tryb życia robotników
w społeczeństwie
kapitalistycznym
oraz
współczesną kulturę i życie klasy robotniczej.
Inicjatywa
Skalnikovej
nie została bez echa.K.
F o j t i k napisł Przyczynek
do poznania trybu życia klasy robotnicznej
w Brnie
w drugiej
połowie XVIII
i pierwszej
polowi e XIX w. (R. XL, z. 2, z. 5). Autor wskazuje przyczyny, które odciągały badaczy od studiów nad życiem klasy 1'0botnicznej i opisuje socjalne położenie robotników w Brnie. Nie można jednak ograniczać się tylko do tej jednej strony opisu życia klasy robotniczej.
Nie wolno lekceważyć
studium
kultury
materialnej
życia proletariatu.
zwłaszcza zaś jego bytu (np. jego mieszkań itd.). Druga część pracy poświęcona została opisowi odzieży robotniczej i potraw.
V. Kar b u s i c k y w Przyczynku
do folkloru
robotniczego
(R. XXXIX,
z. 5-6) dokonuje przeglądu robotniczej twórczości pieśniowej. Autor dochodzi do wniosków, że robotniczy folklor jest jakościowo nowym zjawiskiem. Klasa robotnicza i tutaj sta,ie się opiekunem wszystkich prawdziwych
wartości ludowych.
P. Va v r u c h w Roczniku XL, z. 3 informuje o Pracy i doświadczeniach
dia piśmiennictwa
ludowego ULT (Centrala Twórczości Ludowej).
W CSR w 1953 r. było 15000 zespołów i kółek ludowej twórczości art ywydzialu
43'
�677
676
stycznej (nie licząc dzieci~cych i wojskowych) z ogólną liczbą 300000 członków. ULT kieruje pracą zespołów, pomaga ludowym autorom, (ocenia ich
prace, służy im radą i urządza dla nich szkolenie), zaznajamia ogół z ich
pracą za pośrednictwem
prasy i radia, zajmuje się zagadnieniem ludowych
bajarzy, zapisuje nową twórczość ludową. W ludowym piśmiennictwie
występują teraz dwa nurty:. pierwszy, mniej liczny, nawiązuje bezpośrednie
do tradycyjnego folkloru ludu wiejskiego (bajki, pieśni ludowe), a treść prac
wyrasta bezpośrednio z przeżyć życia współczesnego, drugi, znacznie liczniejszy, nawiązuje do starszego folkloru klasy robotniczej.
Alois G r e g o l' w studium O zapisywaniu
pieśni ludowych (R. XL. z. 3)
podaje reguły utrwalenia
ludowej twórczości pieśniowej, Zaprzecza dotąd pokutującemu
poglądowi, że w pieśniach ludowych decydująca
jest
melodia i że tekst nie ma takiego znaczenia, Podkreśla
wielką potrzebę
wprowadzenia
jednolitych
i ogólni<' obowiązujących
reguł dla zapisów
pieśni ludowych.
Z potrzeb współczesnej twórczości ludowej wychodzi K. R e i n e r w artykule pl. Zadania folklorystyki
muzycznej
(R. XL, z. 3). Wymienia on zadania folklorystyki
muzycznej przy równoczesnym rozwoju zespołów śpiewr,czych i muzycznych w poszczególnych dzielnicach. Zespoły chcą śpiewać
pieśni swojego regionu, dlatego potrzebne im są popularne analizy pieśni
i wykłady o pieśniach regionalnych.
L. Ś m i d (R. XL, z, 1. z. 2) zajął się specyficznym rodzajem twórczości.
pieśnią żołnierską, która należy do postępowej twórczości ludowej. Rozwój
tego osobliwego rodzaju pieśni ciągnie się już od XV w. Pieśni żołnierskie
są odbiciem ówczesnych wydarzeń, są pieśniami społecznymi i stanowymi.
Powstawały
przeważnie
w czasach wstrząsów
i prawie zawsze dotyczą
jakiegoś konkretnego wydarzenia, Spotyka się w nich świat żołnierza i człowieka wiejskiego, wyrażają one swoisty liryzm oraz tęsknotę. Zołnierska
pieśJ'l ludowa stanowi ważny dział czeskiej literatury
ludowej.
L. K u n z w studium pl. Uwagi do badań nad muzyką ludową i nad instrumentami
muzycznymi
(R. XXXIX, z, 9-10, z. 11-12) zajmuje się, 'opisem poszczególnych ludowych instrumentów
muzycznych i ich podziałem.
Cenna jest ta część, w której autor bada funkcje poszczególnych instrumentów.
O 70 rocznicy powstania czeskiego hymnu robotniczego i o twórcy jego
F. H l a v a c k li wspominają V. K a l' b u s i c k y i F. T i c h y, naświetlając okoliczności jego powstania (R. XL, z. 5).
J. S p i l k a dokonuje
krytycznego przeglądu zbiorów przysłów, które
były dotąd w Czechach publikowane (R. XL, z, 4). Wymienia również przygotov,T)'wany przez siebie spis literatury
dotyczące.i przysłów z okresu
1852-1952
1'.
O znaczeniu
z. 5).
monety
w ludowych
podaniach
mówi J. P e t r t y l (R. XL,
Artykuł
E. V r a b c o w e j Stalinowska
konstytucja
u; poezji ludowej
(R. XXXIX, z. 11-12) analizuje znaczenie pieśni i czastuszek, w których odbijają się sukcesy budownictwa
socjalizmu i które pomagają radzieckim ludziom w urzeczywistnieniu
ustroju komunistycznego.
narodów
ZSRR
Ciekawą rozprawę zamieścił K. H ł u b u c e k na temat ludowego zwyczaju "Chodzenia z cygrem" (R. XL). Autor opisuje ten stary zwyczaj w południowych Czechach na Doudlebsku. CygI' jest to torba pleciona ze słomy,
różnych rozmiarów
i zdobiona wzorami. Otrzymywała
ją panna młoda
w dzień pierwszych zapowiedzi i chodziła przed ślubem do krewnych i są"iadów, którzy jej ofiarowywali ślubne dary. Po ślubie wieszano "cygry" na
poddaszu. Hłubucek
żywo opisuje ten tradycyjny
zwyczaj, który znikł
z koJ'lcem XIX w.
Etnograficzne
badania współczesnej, spółdzielczej wsi są jednym z naj\"iażniejszych zadań, wytyczonych przez Ogólnop&ństwową Konferencję Ludoznawczą. O pilności tych badali i potrzebie mówią doświadczenia etnografii
radzieckiej, która obecnie poświęca wiele uwagi zagadnieniom badaJ'l etnograficznych w kołchozach (R. XXXIX, z. 1-2, 5-6, 7-8, R. XL, z. 2, z. 4).
Dyskusja radzieckich etnografów posłużyła J. Kra m a [. i k o v i za wzór
do jego pracy teoretycznej pl. O niektórych
zagadnieniach
badania wsi spółdzielczej
(R. XXXIX, z. 1-2, 3-5). Kramafik
podaje, że większość radzieckich prac etnograficznych
ma charakter
monograficzny. Taka metoda
jest prosta, lecz występują tutaj trudności w wyjaśnieniu przyczyn powstawania poszczególnych zjawisk kulturowych. Zbadanie ekonomiki jest ważne,
lecz etnografia nie może na tym poprzestać. chociażby dlatego, że tego nie
wymaga specyfika jej pracy. Etnograficzne
badanie wsi obecnej ma za
zadanie wykrywanie sprzeczności klasowych i szerokiej problematyki walki
klasowej na wsi. Niezmiernie ważna będzie oczywiście problematyka
współczesnej kultury
wiejskiej, która ''''Ymaga zupełnie nowej metody pracy.
Jednym z podstawowych
zadań etnografii jest wskazanie właściwości roz",joju spółdzielczości i wzrostu nowej kultury. Zasięg badań musi się ograniczyć do kilku wsi, najlepiej w ramach jednego powiatu. Zupełnie specyficzny charakter
muszą mieć badania w nowoosiedlonych
terenach CSR,
gdzie są przesiedleńcy z różnych stron, i chociaż na początku będą przeważać prace monograficzne, nie należy omijać prac tematycznych.
[
'.:,
,...•i
l.~
W 6 numerze "Czeskiego Ludu" z 1953 r. znajdujemy
sprawozdanie
z przebiegu III ogólnopaństwowej
konferencji etnografów czechosłowackich
w Liblicach. Konferencja dokonała przeglądu całorocznej pracy. P. L K u s zn i e r za zasadniczy błąd w pracy czeskich etnografów uważa mechaniczne
przejmowanie
doświadczeń radzieckich i przeszczepianie ich na grunt cze<ki. Ci uczeni zapomina,ią, że w ZSRR już dawno nie istnieją przeciwieństwa klasowe i że na wsi radzieckie.i nie ma kułaków. Następnie Kusznier
zwrócił uwagę na metodę badań nO\\ioosiedlonych terenów. Kusznier wy-
�679
etnografii słowiailskiej i bad2.ń etnograficznych
w państwach ludowodemokratycznych.
Również mało uwagi poświęcono krytyce współczesnej etnografii burżuazyjnej,
która zaciera pozytywne wnioski z badań nad życiem
ludu. Trzeba tutaj jednak wyjaśnić, że te zadania od 1953 r. przeszły do
"Ceskoslovenskiej
Ethnografii".
J. Damborsky
i J. Navrati,
głosił zasadniczy referat (R. XL, z. 6), w którym scharakteryzowal
zadania
etnografii i stan badań nad współczesnym trybem życia w ZSRR.
W dokładnym studium o pochodzeniu religii podkreśla
O. N a h o d i t
aktualne polityczne znaczenie tego problemu. Główny nacisk położył autol'
na zagadnienia metodologii. Studium myślenia (języka) społeczeństwa pierwotnego nie jest, jak dotąd, w dostatecznej mierze zbadane i opracowane.
Takie studium może naświetlić
dużo ciekawych problemów,
związanych
z kwestią powstania religii (R. XXXIX, z. 3-4).
Opracowanie
problematyki
dotyczącej
historii etnografii
jest jednym
z podstawowych braków dotychczasowej pracy; redakcja ,.Czeskiego Ludu"
stara się temu zapobiec przez wprowadzenie specjalnego działu "Dokumenty
z historii etnografii".
Pierwszą pracą z tej serii jest artykuł O. N a h o d i l a Ze spuścizny rękopiśmiennej
Lewisa H. Morgana (R. XXXIX, z. 5-6).
Następnym dokumentem
z historii etnografii pióra tego samego autora
jest ocena działalności jednego z założycieli Komunistycznej
Partii Czechosłowacji - Bohumira S m e l' a l a, popularyzatora
dzieła Marksa i Engelsa.
O doświadczeniach
z badań w terenie referuje O. N a h o d i l JI artykule
Ukraińska
ekspedycja
i rezultaty
jej pracy etnograficznej
(R. XL, z. 6).
J. Kra m a r· i k i Z. M i s U l' e c (R. XXXIX, z. 7-8) podają rezultaty
prac seminarium
ludoznawczego
na Horsovotynsku
i Zdarsku.
Badano
głównie rozwój spółdzielczości, problematykę
nowych osiedli i zagadnienia
stanu i rozwój kultury ludowej w tym regionie.
Z notatek zamieszczonych
wabu
rocznikach
"Czeskiego Ludu" cenna
jest notatka H. J o h n o v a o wystawie ludowej produkcji
artystycznej
w Pradze (R. XL, z. 1). Notatka H. L a u d o we j (R. XXXIX, z. 3-4) o ogólnopaństwowym
przeglądzie zespołów twórczości ludowej w Strażnicach na
Morawach w 1952 r.; również B. G u n d y o pracy muzealnej na Węgrz':!ch.
referat H. L a u d o v e j o rozwoju i dokumentacji ludowej w Rumunii oraz
sprawozdanie
H. H y n k o v e j o ludoznawstwie
w Albańskiej
Republice
Ludowodemokratycznej
(R. XL, z. 6).
"Czeski Lud" zwraca również uwagę na premiery teatralnych
i filmowych przedstawień, które realizuje od strony etnograficznej
i folklorystycznej (dramat NI a h p n a o słowackim bohaterze narodowym J a n o s i k u (R.
XXXIX, z. 1-2),
film o słynnym
czeskim podróżniku
E. H o l u b i e
(R. XL, z. 1).
W dziale krytyk i bibliografii zamieszczono recenzje niektórych nowych
wydawnictw
radzieckich
i czeskich z dziedziny etnografii i folklorystyki.
Niesposób pominąć ocenę strony graficznej
czasopisma. "Czeski Lud"
drukowany jest na kredowym papierze z licznymi reprodukcjami
oraz wielu
barwnymi ilustracjami.
W sumie można powiedZieć'. że czasopismo odzwierciedla
twórczą pracę
etnografów czechosłowackich.
Do stałych braków nałeży ciągłe pomijanie
l
(Olomouc)
[
CESKOSLOVENSKA
ETHNOGRAFIE,
wyd. Ceskoslovenska
Akademia
Ved, Praha R. I, 1953, R. II 1954.
Otwarcie Czechosłowackiej
Akademii Nauk 29 X 1952 r. stworzyło nieograniczone możliwości pełnego i bogatego rozwoju wszystkich gałęzi wiedzy w ludowodemokratycznej
Czechosłowacji.
W ramach tejże CzAN (CSA V) wyłoniły się także szerokie perspektywy
rozwoju badań etnograficznych.
Powstał gabinet etnografii
CzAN, który
organizuje
naukową pracę etnograficzną
na podstawie
wspólnego planu
i pod wspólnym kierownictwem.
Równocześnie
utworzony został gabinet
etnografii w Słowacji. Oprócz tych nowych organów istnieje dawniejsze
Towarzystwo Etnograficzne Czechosłowacji. Organizacja i koordynacja pracy
tych instytucji w CzAN dzięki jednolitemu
kierownictwu
daje gwarancję
pomyślnego rozwoju etnografii w Czechosłowacji.
Wyłoniły się także nowe możliwości wydawnicze. W 1953 r. gabinet etnografii zaczął wydawać wspólnie z gabinetem pieśni ludowych przy CzAN
i przy współpracy z Gabinetem Etnografii Słowacji nowe, ogólnopaństwowl'
kwartalne
czasopismo
etnograficzne
"Ceskoslovenska
Ethnografie".
Ten
nowy organ, skupiający pracowników w dziedzinie etnografii pod redakcją
Otakara N a h o d i l a, ma bardzo odpowiedzialne
i zaszczytne zadanie stać się ośrodkiem twórczej pracy i drogowskazem
naukowego
poziomu
oraz dążeń etnografii
w Czechosłowacji.
Zbędne byłoby podkreślać,
jak
wielka była konieczność
wydawania
takiego czasopisma. Dotychczasowe
organy prasowe naClkowych czasopism .,Cesky Lid" i słowacki "Narodopisny
Sbornik", obecnie "Slovensky Narodopis", nie potrafiły mimo swego wysokiego poziomu w dostatecznej
mierze służyć pracownikom
naukowym
z dziedziny etnografii w kierunku zaspokojenia
ich dążeń publikacyjnych.
Z uchwał II ogólnopaństwowej
konferencji czechosłowackich etnografów
wyłoniły się zręby programu nowego czasopisma. Za główne zadanie przyjęto studium przeszłego i współczesnego życia kultury narodów Czechosłowacji z punktu widzenia marksistowskiego.
Konferencja
wskazała przede
'wszystkim braki w wiadomościach
teoretycznych.
Czasopismo podzielono na następujące
działy: 1. Problemy teoretyczne.
2. Etnografia
Czechosłowacji,
3. Etnografia
krajów
obcych;
utworzono
(1954 r.) dwa nowe działy: etnografia i folklor ZSRR i etnografia słowiańska.
4. Zagadnienia metodyki etnografii, 5. Historia nauki, 6. Wiadomości z badań w terenie. 7.Kronika.
8. Krytyka oraz bibliografia.
�680
681
W dziale pierwszym wydrukowany jest artykuł O. N a h o d i l a, poświęcony krytyce burżuazyjnych
teorii o pochodzeniu religii; jest on przykładem
bezkompromisowego
stanowiska i walki ze starymi idealistycznymi
poglądami na religię. Autor poddaje krytyce kilka najbardziej
znanych burżuazyjno-idealistycznych
teorii o powstaniu religii. Na uwagę zasługuje Teodol'
W a i t z, który swoim pojmowaniem
zbliża się do materialistycznych
poglądów na powstanie i zadanie religii. Poważną była również teoria animizmu E. B. T a y lor a, która zadała cios teorii degeneracyjnej.
Metafizyczna i niehistoryczna
nauka F. M. M u II e r a musiała z konieczności
skończyć agnostycyzmem,
podobnie zresztą jak i poglądy E. L e h m a n a.
Również preanimistyczne
teorie M a r e t t a, P r e u s s e g o i V i e r k a n t a
są anty historyczne. Po pewnych początkowych
osiągnięciach nauki idealistyczne,; następuje
w tej dziedzinie (W a i t z, T a y lor)
upadek. Pracą
S c h m i d t a, Der Vrsprung
dcr Gottesidee
(Munster, 1953, s. 508), w duchu
teorii pramonoteizmu,
kończy się w etnografii burżuazyjnej
dyskusja o początkach religii. O. N a h o d i l stwierdza, że cechą idealistycznego poglądu
na te zagadnienia jest szczególne pojmowanie religii jako jakiejś "wiecznej"
kategorii; nie wysuwa się w ogóle pytania, kiedy i w jakich warunkach
religia powstała. Charakterystycznym
wynikiem i znakiem burżuazyjnego
studium tego problemu są antyhistoryczność,
socjologiczne schematyzowanie
i agnostycyzm.
W 1953 !" owa ważne wydarzenia stały się punktem
woju czechosłowackiej etnografii i folklorystyki.
zwrotnym
w roz-
W marcu 1953 1'. odbyła się w Liblicach II ogólnopaństwowa
konferencja
czechosłowackich
folklorystów. Zadaniem jej było usunięcie metodologicznej i metodycznej niejasności w pracach folklorystycznych,
otwarte ujawnienie stanu współczesnej
czechosłowackiej
folklorystyki,
jej osiągnieć
i braków, i na tej podstawie opracowanie planu dalszej pracy badawczej
w danym dziale. Konferencja oceniła znaczenie Zdenka N e .l e d l e g o jako
twórcy i ojca duchowego współczesnej czechosłowackiej folklorystyki. Podkreślono, że nie wystarczy samo wydawanie materiałów i pomijanie zasadr.i~7.ych problemów, lecz trzeba będzie koniecznie wyrugować tradycje kosmopolitycznej szkoły wiedeńskiej, tradycje dzieła Jerzego P o l i v k i, przedstawiciela kryzysu folklorystyki burżuazyjnej. Czechosłowacka folklorystyka
ma bogate i sławne tradyc'!e (S a f a !' i k, N e m c o va, N ej e d l y, Va c l a\' e k), które dzisiaj mogą służyć za wzór. Konferencja dowiodła, że współczesna folklorystyka
w Czechosłowacji
ma wszystkie realne warunki do
pracy w nowym duchu. Trzeba tylko gruntownie
opanować metodologię
marksizmu-leninizmu,
rozwinąć studium zagadnie!l teoretycznych, a przed,:
wszystkim studiować te ut\'/ory ludowe, 'w których odzwierciedla się proces
powstawania
społeczeństw2- socjalistycznego
I formowania się socjalistycznych narodów Czechów i Slowaków. Dużo uwagi poświęciła konferencja kweSTii studium n(lw'~go działu, folkloru robotniczego. Przykładem musi być walk:~
szkoly radzieckiej przeciwko tzw. \\'iedeńskiej
historycznej i mitologicznej
szkole.
W pażdzierniku 1953 r. odbyla się III ogólnopaństwowa
konferencja czechosłowackich etnografów w Liblicach, gdzIe oceniano wyniki naj nowszych
prac badawczych, prowadzonych na podstawie uchwał II ogólnopaństwowej
konferencji etnograficznej.
Chodzi tu o badania współczesnego sposobu życia i kultury tak w okręgach rolniczych, głównie w gromadach spółdzielczych (okręg horszowskotyński),
jak również w okręgach przemysłowych
(Kladno, Rosice-Oslavany).
Znaczenie konferencji
podniósł udział radzieckiego etnografa prof. P. I. Kuszniera, który w swoim referacie o współczesnym
wiejskim
sposobie życia w ZSRR wskazał
czechosłowackim
ctnograf0m
nowe drogi i nowe metody terenowej
pracy etnograficznej.
Konferencja
wykazała, że czechosłowacka etnografia uczyniła w ostatnich
latach znaczny krck w przód, przede wszystkim dzięki temu, że marksistowsko-leninowska
teoria stała się podstawą pracy badawczej większości
pracowników etnograficznych.
W czasopiśmie "Ceskoslovenska Ethnografie"
w numerze 1 z 1954 r. przedrukowano referat P. L K u s z n i e r a, Etnograficzne studium współczesnego
wiejskiego
życia w ZSRR, w oryginalnym rosyjskim brzmieniu, w którym autor mówi o przedmiocie etnografii. Dawniej etnografowie
interesowali
się wyłącznie narodami, których obyczaje
i życie różniły się od obyczajów i zwyczajów własnego narodu, np. afrykańskie, australijskie.
W okresie formowania
się narodów burżuazyjnych
i zaostrzenia
zagadnień narodowościowych,
etnografia
skierowała
się do
studiów nad innymi narodami, wytyczając sobie za główne zadanie określenie granic narodowościowych.
Etnografowie
reakcyjni i rasiści dzielili
etnografię na 2 gałęzie: studium narodów pierwotnych i narodów kulturalnych. Ograniczenie studium do narodów pierwotnych
znajdziemy początkowo również u niektórych etnografów radzieckich. Dopiero narada etnografów w Leningradzie w 1938 1. "'ysunęła decydującą tezę, że najważniejsze jest badanie
kultury
narodowej
współczesnej.
Badanie życia ludu
pracującego jest właściwie w systemie soc:ialistycznym studium całego społeczeństwa. Ale przede wszystkim trzeba szczególowo poznać życie miasta
i wsi. Aż do ostatniej chwili zajmowali się radzieccy etnografowie
przeważnie studiowaniem
życia rolników. To studium ma już wieloletnią tradycję. Pierwsze prace dotyczyły losów wspólnoty gminnej. Etnografia odegrała również bardzo ważną rolę w rozbiciu narodników. Póżniej pojawił się
pozytywizm, który nie traktował
etnografii .lako całości, lecz badał tylko
poszczególne czynniki, np. odzież, mieszkanie, które wydawały się charaktErystycznE:. Pozytywizm oddziaływał .leszcze do trzydziestych lat XX w.
Ku" z n i € r mówi! o konkretnym
prowadzeniu
badań współczesnego
wiejskiego sposobu życia w ZSRR. W chwili obecnej badanie koncentruje
"i~ w guberni worcneskie.i i tambowskiej
stosując system brygad. Głównym zadaniem studium jest badanie ",,'pływu soc.ialistycznych społeczeństw,
�683
zwłaszcza systemu lwłchozowego, na życie rolników, na życie rodzinne, poziom kulturalny
obywateli, ich moralne poglądy. Szczególnie studiuje się
kwestię inteligencji wiejskiej i artystyczną twórczość ludową. Ważne i interesujące jest studium wielostronnego wpływu miasta na życie wsi.
Najważniejszym
czynnikiem
współczesnego
życia wiejskiego jest kołchoz' dlatego etnograf musi zaznajomić się z jego urządzeniami, by zbadać,
w j;kim stosunku pozostają one do życia rodzinnego. Etnograf musi z~ać
ekonomikę kołchozu, technologię i mechanizację procesów roboczych. Wazne
jest również zagadnienie preliminarza
całego kołchozu i pojedynczego rolnika. Autor wreszcie dochodzi do konkluzji, że zadaniem etnografa Jest
przedstawić sposób życia ludu jako wynik skomplikowanego
dialektycznego
procesu socjalnego rozwoju. Etnografia
jako wiedza o codziennym życiu
mas ludowych może się rozwijać tylko w tym wypadku, jeśli będzie przepojona humanistyczną
ideą reform socjalnych i troską o dobro mas pracujących. Pomoc naukowa służąca do wytworzenia lepszych warunków życia
zawsze była i będzie głównym celem prawdziwej nauki, Do tego celu zmierzają także wszystkie usiłowania radzieckich etnografów.
Prace słowackiego
etnografa
Soni K o wac z e w i c z o we j dotyczą
teoretycznych
problemów bad8.ń na polu ludowego sposobu ubierania si~.
Główna uwaga czeskich i słowackich etnografów i folklorystów jest dZIsiaj skierowana na studium współczesnego sposobu życia i kultury czes.~ego
oraz słowackiego ludu, dlatego w rozdziale "Etnografia CzechosłowaCJI są
przedrukowane
poszczególne
artykuły
naświetlające
przeszłość. kult~ry
i sposobu życia czeskiego oraz słowackiego ludu. Celem cza~oplsma J~st
publikowanie studium o postępowych i demokratycznych
tradYCJach w dZlejach czeskiego i słowackiego ludu, o tradycjach walk z uciskiem socjalnym,
narodowym
i duchowym.
Jitka S t a n k o v a w Ręcznym tkactwie
na Hornacku
omawia wyroby
ludowe hornackich tkaczy w południowo-wschodnich
Morawach; wyroby te
tworzą
przejście
między
jednokolorowymi
albo pasiastymi
tkaninami
(płótna, kanafasy, party) i słowackimi, bardziej zdobnymi i pstrymi "płatny
preberanymi".
Autorka skupia swoją uwagę na samych wyrobach, ich kolorowych wariantach i ornamentach. Analizuje bardziej skomplikowane wzory
czeskich i morawskich
tzw. "rypsowych" kanafasów,
z którymi spokrewnione są poszczególne formy wzorów hornackich. Najbardziej rozpowszechnioną
formę
przybiera
na Hornacku
XX w. podstawowy
materiał
w pręgi, z nowym ornamentem,
bardzo zbliżonym do wzorów słowackich.
Na starszych poszwach, na pasach spódnic z błękitnego płótna są drobniejsze, prostsze i mniej pstre wzory niż na tych przedmiotach z okresu nowszego. Tkanie za pomocą igły drewnianej z "nabirackiem"
jest rozpowszechnione u wszystkich
narodów
słowiańskich,
Rumunów
i Węgrów, a na
Hornacku jest najbardziej
zachodnim wyrazem tej techniki, podczas gdy
gdzie indziej na Morawach i w Czechach tego nie znajdujemy.
Głównym
ośrodkiem tego wzorowego tkania była prawdopodobnie
wschodnia częś"·
Europy. Artykuł J. S t a n k o w e j ilustrowany jest licznymi zdjęciami wzorów poszczególnych typowych tkanin.
Rozprawa Ludwika K u n z a, Kobza, jest przyczynkiem do badania ludowych instrumentów
muzycznych. (Zob. "Lud", t. XLI, s. 934-935).
Przyczynek
do historii
czeskich budynków
wiejskich
daje Jaroslav
K I' a m a f i k w artykule Sto~unki budowlane
na chodskiej
wsi w 30 i 40
latach XIX w. Autor, znawca Chodska, zaznajamia
czytelnika z dokumentami dotyczącymi rozwoju południowo-czeskich
budowli wiejskich, mianowicie z suplikami i petycjami poddanych do zwierzchności o pozwolenie na
budowę. Zajmuje się stosunkami prawnymi, a przede wszystkim rozporządzeniami dotyczącymi budowania domów w południowych Czechach na początku XVIII w., w świetle których trzeba zrewidować niektóre wnioski
dotyc;hczasowych badań o przeszłości budowli wiejskich. Supliki i petycje
są cenne przede wszystkim dlatego, że do nich dołączano plany budów
i z prawnych pertraktacji
można uzyskać ważny materiał do badań nad
historią wsi.
o
Na ludowe budowle z innego kranca Czech, mianOWICIe z Pojeziera,
zwrócił uwagę w swojej pracy J. S c h e y b a 1. Autor usiłuje wykazać złożoność północno-czeskiej
architektury
wiejskiej i wytyczyć jej główną problematykę. Przyrodnicza i etniczna niejednolitość kraju przejawiała
się od
samego początku również w kulturze ludowej, w budownictwie.
Ludowe
budowle :l okolic Frydlantu i Liberca są typami górno-łużyckimi
(Zytawa).
Bliskie stosunki gospodarcze
i kulturalne
między nazwanymi
terenami
w przeszłości dały możność powstania budynków tego samego typu. Ludowy
dom w okolicach Jabłonnego
należy już konstrukcją
i zdobnictwem
do
środkowo-górskiej
architektury,
typowej dla Litomei'icka. Następnie określa
Scheybal izerski i podkarkonoski
typ (okolice Rychnowa i Jablonca) szerokich, przestrzennych
budowli z wieloma izbami i stryszkami na siano. Ponieważ kraj jest tutaj mało urodzajny, więc budowle gospodarcze mają
małe znaczenie. W urodzajnej okolicy Mnichowe HradiSte znajdujemy typy
środkowo-czeskiego
domu rolniczego z typowo czeskim planem (izba-sień,
komora-chlew). Między tymi terenami leży typ poizerski (turnowski) w Czeskim raju, który jest naj bogatszy i naj rozmaitszy, ponieważ jest mieszaniną
wszystkich
poprzednich
typów. Charakterystyka
i określenie
głównych
typów przez autora jest podstawą do poszczególnych regionalnych
monografii, które będą się zajmowały pólnocno-czeskim
ludowym budownictwem.
Artykułem programowym
jest rozprawa Olgi S k a l n i k o w e j, Do badań nad kulturą
i trybem
życia czeskich i słowackich
górników.
Badania
nad trybem życia klasy robotniczej
rozwijają
się w Czechosłowacji pomyślnie i planowo. Instytut
etnografii
i folklorystyki
Czechosłowackiej
Akademii
Ns.uk przy tych badaniach
zwraca
uwagę przede
wszystkim na zagłębie kladenskie. które staje się z pierwotnie mało osiedlonego
�684
terenu rolniczego, podczas narastania
i rozwijania się kapitalizmu, zagłębiem przemysłowym z wysoko rozwiniętym ciężkim przemysłem . .o., S.k a In i k o w a zajmuje się mieszkaniem robotniczym na Kladensku, sClsleJ stosunkami mieszkaniowymi
górników i hutników w kladenskich
osiedlach
Bradysek - Olsany w latach 1860-1910. Szybki rozwój tego kraju przy~osi
kryzys mieszkaniowy, który kapitaliści starali się zlikwidow~ć budo,,;amem
kopalni. Warunki
ekonomiczne
określały
charakter
domow rodzmnych,
które sobie budowali niektórzy robotnicy. Budynek mieszkalny na Kladensku różni się bardzo od mieszkania wiejskiego; staje się on typem domu
mieszkalnego
bez pomieszcze6 gospodarczych,
z mieszkaniami
dzierżawnymi, z małym podwórkiem
bez ogrodów mieszczącym
się. na ~ardzo małej przestrzeni.
Podstawowym
rysem mieszkania robotmczego .Jest
jego dostoso\'lanie do życia kolektywnego
mieszkal1ców, tak w k~lomac~
robotniczych,
.iak w rodzinnych domach ciasno stojących przy soble. TakI
kolektyw reprezentował
nie tylko przyjacielskie
i rodzinne związki, lecz
przede wszystkim więzy solidarności klasowej. Jako przykład podobnego
charakteru podaje Skalnikova kolonię Brandysek; można się z tym jednak
spotkać również w innych miejscowościach.
Do artykułu dołączono plany
po~zczególnych domów górniczych (fasada na pierwszym planie nie zgadza
się z planem tego samego domu).
Obszerne studium O. N a h o d i l a, Do zagadnienia
wielkorodziny
i Je;
mzk/adu
u wschodnio-słowiańskich
Ukraińców,
zajmujące się mniejszości.l
narodowościową
w Czechosłowacji, zawiera rezultaty ekspedycji z sierpnia
1953 r. która przeprowadzała
badania ukrail1skich wsi we wschodniej Słowacji 'w województwie
preszowskim.
Chociaż wielkorodzina
u ludności
ukraińskiej we wschodniej Słowacji jest do połowy wieku minionego w rozJdadzie, to była ona jednak jeszcze do lat 40 naszego stulęcia bardzo rozpowszechnionym
przeżytkiem,
który istniał w związku ze znacznym społeczno-gospodarczym
zacofan,iem. Jeszcze do dzisiaj dochowały się niektóre
wiełkorodziny,
przede wszystkim
w oddalonych
i trudno
dostępnych
osiedlach. Autor zgromadził obszerny materiał, który świadczy o tym, że
zagadnienie
ukraińskiej
wielkorodziny
w Słowacji wschodniej
musi być
uzupełnione jeszcze w dalszych ekspedycjach. Ważne jest również badanie
terminologii;
na t.ych terenach dochowały się bowiem najstarsze
nazwy
dotyczące st.osunków plemiennych
i rodowych.
Autor jest przekonany,
że badania tych nazw mogą się przyczynić w dużej mierze do wY.iaśnienia
zagadnienia rodowych z\viązków u dawnych Słowian.
Trzy prace dotyczą czeskiego i słowackiego folkloru. A. M e l i c h e re; k \" artykule Slo wacka historyc.zna pleśń z XVI i XVII w. omaWla role.
jaką odegrała '1\' tych wiekach słowacka pieśń historyczna, jak się w je i
treści odbiiała sytuacja historyczna.
J. H o rak
\V Parodii
w czeskich i s!ou;c:ckich pieśniach
ludow'ych
analizuje 14 pieśni kJas~'ka literatury
czeskiej Karola Jaromira
E r b e n a,
685
które przedstawiają
podstawowe typy ludow'ej pieśniowej parodii mił03ne,i.
politycznej,
pracowniczej,
religijnej
(porównaj z folklorystą
polskim W.
K o s i ń s k i m i innymi). Autor zalicza czeskie i słowackie parodie do
grupy parodii komicznych, chociaż i tutaj przedstawiona
jest parodia społeczno-polityczna.
Te stare ludowe parodie były żródłami, z którego czerpali
wielcy poeci C e l a k o v s k)' i H a v I i c e k, a do których nawiązywał,"
rów'nież pieśni robotnicze.
Czasopismo "Ceskoslovenska
Ethnografie"
kontynuuje
również wielka
tradycję czeskiego i słowackiego ludoznawstwa
w dziedzinie etnografii słowiańskiej
i zamieszcza liczne materiały,
dotyczące zagadnień
wspólnoty
historycznej, kultury i trybu życia narodów słowiańskich i narodów ZSRR.
zagadnień etnogenezy Słowian i historii etnografii słowiańskiej.
Rozprawa D. K a l' o n d ż a ł o v a Madarski jeździec omawia podstawowe'
problemy etnogenezy Bułgarów (zob. "Lud" t. XLI, str. 935).
O. N a h o d i l na podstawie materiału etnograficznego
tungusko-mandżurskich ludów ZSRR zajmuje się zagadnieniem
totemizmu. Nauka burżuazyjna wychodziła tutaj przede wszystkim z kryteriów psychologicznych
i nagromadzony
materiał analizowała w oderwaniu od życia gospodarczego
i społecznego pierwotnego kolektywu ludzkiego. Według N a h o d i ł a totemizm powstaje jako jeden z wyrazów narastającej
t'eligii matriarchatu.
wspólnej całej ludzkości. Totemizm stopniowo zanika 'N związku z przejściem do patriarchatu,
kiedy totemy i żel1scy przodkowie ustępują miejsca
rozwiniętej genealogii patriarC'halnej. W okresie patriarchatu
wyobrażenia
totemistyczne ulegają zmianom. Druga część pracy poświęcona została przeżytkom totemizmu u tungusko-mandżurskich
ludów.
Artykuł
L H r b k a Nowe arabskie źródła o wschodniej
i środkowe}
EUTOpie omawia dziennik podróży hiszpańskiego
Araba A b u H a m i d a
al
A n d a l u s i e g o. który odwiedził w XII w. Rosję i Węgry. Trzeba
podkreślić, że z arabskich dzienników podróży, które są niezmiernie cenne
dla badań nad najdawniejszym
okresem historii słowiańskiej,
korzystała
czechosłowacka
archeologia i etnografia bardzo mało, natomiast w ZSRR
i w Polsce poświęca się im wiele uwagi. Praca A b u H a m i d a była d"
niedawna nieznana; w 1953 r. wydał ją C. E. D u b l e r w Madrycie, Wydawca napisał obszerny komentarz i dołączył słownik terminów; w pracy
uderza
nieznajomość
języków
słowiańskich
oraz
pomijanie
nowych
prac radzieckich,
które mogłyby mu w wielu wypadkach
pomóc, A b u
H a m i d przebywał u Kamskich Bułgarów, zwiedził całą Rosję i Węgry.
W jego opisie podróży jest wiele ciekawych, cennych wzmianek. ważnych
dla zapoznania się z życiem Słowian.
Ewa V
l'
a b c o va
mówi o pieśni radzieckiej
o S t a l i n i e i L e n i n i e.
V. H a s a lo v a omawia wkład w etnografię czechosłowacką twórczośd
malarza Vaclava F i a l y, który w latach 1936, J937 zwiedził Zakarpacką
Ukrainę. gdzie pracowR\ we wsiach Sirokij Lug i Nowoselica, Jego wy-
�686
687
kresy, grafiki i obrazy z tego kroju są nieprzebranym
źródłem badań
etnograficznych
terenów wzdłuż rzeczki Lużanki zamieszkałych przez Bojków. Obrazy F i a l y ilustrują
zręby, chaty bez kominów, małe młyny
i drewniane kościoły, wnętrza poszczególnych izb i typy mieszkańców. Prace
te dają wgląd w stosunki, jakie panowały w Zakarpackiej
Ukrainie do
czasu jej wejścia w skład wielkiej rodziny narodów radzieckich.
Dotychczas prawie nieznane są prace o dużej wartości prof. A. M u s i l a,
prof. O. P e l' t o l d a, prof. C. L o u k o t k i, które musiały być wydawane
na obczyżnie. Dlatego czasopismo poświęca teraz wiele uwagi tym pracom
w dziale etnografii egzotycznej. Jedną z nich jest rozprawa O. P er t o l d a,
Artystyczno-rzemieślnicze
opracowanie
metali
na Cejlonie.
Druga rozprawa O. P e l' t o l d a dotyczy resztek starego rolniczego sposobu uprawy ziemi na Cejlonie. Autor omawia prymitywny sposób uprawy
ziemi, tzw. czhinnów,
charakterystyczny
dla synhalskich szczepów wyspy,
który prźetrwał do XX w. obok rozwiniętego indyjskiego sposobu rolnictwa l.
P e l' t o l d uzupełnia uwagi Anglika J. E. T e n n e n t a własnymi spostrzeżeniami, uzyskanymi na Cejlonie w 1910 i 1922 r. Uprawa chinnów
jest pierwszym stopniem przejścia od zbierania do orania ziemi.
Północno-wschodnie
tereny Brazylii są jak dotąd pod względem etnograficznym i językowym zupełnie nie zbadane. Ćestmir L o u k o t k a wykonał
ważną pracę gromadząc i porządkując
istniejący materiał o indiańskich
szczepach Brazylii. Autor podaje również mapę z rozmieszczeniem Indian.
Druga praca L o u k o t k i poświęcona
została ceramice południowoamerykańskiej.
Autor podzielił znalezioną ceramikę na trzy grupy: 1. na
znalezione rzeczy archeologiczne, 2. na wyroby historycznych
wymarłych
szczepów i 3. na wyroby dzisiejszych Indian. Jest to ceramika tylko zdobnicza i użytkowa.
W artykule o mowie papuańskiej w dziele N. N. M i k ł u c h o - M a kła ja
autor uzupełnia materiał filologiczny podany w 3 tomie dzieł M i k ł u c h oM a kła j a nowszymi danymi. Na tej podstawie szczegółowo opisuje dialekty papuańskie
wysp Nowej Gwinei i podaje ich klasyfikację;
mapka
uzupełnia materiał podając rozmieszczenie języków papuańskich
na wybrzeżu przy zatoce Astrolabe i na pobrzeżu Makłaja. Dołączony jest również
mały słownik.
Praca K. Z vel e b i l a O rozwoju
niektórych
szczepów poludniowoindyjskich
dotyczy tych ~zczepów, którym dotychczas poświęcano mało
uwagi. Autor opisuje różne mniej czy więcej rozwinięte stadia desyntegracji
u szczepów Otarów, Malaialiów, Kallarów, Marvarów, Malasanów,Kanikkarów i Kadarów.
V. M a
t
l'
e k
Czhinn _
'akiejko!wiek
w
Mieszkaniach
wyrąbane
uprawy
mie,isce
roli.
i budowach
w dziewiczym
li
lesie.
Lapoń.czyków
(w południo-
obsadzone
,ieden
tylko
rok,
bez
\
~
u;ej Szu;ecji i Noru;egii)
opisuje przede wszystkim stare typy mieszkań lapońskich, tzw. koty (lekkie, przenośne namioty kryte płótnem albo materiałem wełnianym, lub izby kryte korą brzozową albo darniną), których
dotychczas używają obok nowych typów izb i zrębów. Autor wyróżnia dwa
typy kotów; zajmuje się też niektórymi innymi rodzajami budowli lapońskich: tzw. gammą, służcą dziś za budowlę gospodarczą, i innymi budowlami
tego rodzaju. Daje też szczegółowy opis życia Lapończyków.
W dziale metodycznym czasopisma zamieszczony został artykuł L. B ar a n a (wykonawcy doskonałych zdjęć kolorowych w "Czeskim Ludzie")
o znaczeniu fotografii kolorowej dla etnografii.
Podobny charakter ma przyczynek J. V. S c h e y b a 1 a O roli rysunku
przy
badaniach
etnograficznych.
Krótka notatka w dziale "Historia nauki" (tylko w 1953 r.) poświęcona
została życiu i twórczości etnograficznej
czeskiego badacza Vaclawa S v ob o d y (1850-1924), który jako lekarz okrętowy zwiedził kraje Dalekiego
Wschodu, uzbierał i uporządkował cenny materiał ludoznawczy.
W drugiej notatce ocenia M. P l' o k o p e c tylko część dorobku znakomitego antropologa czeskiego Alesza H l' d l i c k i (t 1934) podając również
bibliografię jego prac.
Artykuły jubileuszowe poświęcone zostały 70 rocznicy urodzin prof. Otakara P e l' t o 1 d a, znakomitego orientalisty czeskiego, i 10 rocznicy śmierci
Lubora N i e d e l' l e g o, autora epokowego dzieła Slowiańskie
starożytności
i Życie
dawnych
V. P
Słowi·an.
w artykule Terenowe badania nad czeską architekturą
lusprawozdanie o organizacji badań w Towarzystwie
Ludoznawczym w 1952 r. Badania, które się ograniczają do 6 obwodów i swoją
treścią są zasadniczo kompleksowe, planuje się na sześć lat; obejmują one
prace badawcze w terenie, opracowywanie
i uporządkowanie
uzyskanego
materiału dokumentarnego
(fotografii, planów, rysunków i opisów).
Dwie notki E. B a l a s a dotyczą architektury
ludowej
na Votocku
i Vlasimsku w Czechach środkowych i konkretnych
rezultatów badań terenowych, które w 1953 r. przeprowadzał gabinet ludoznawczy. Autor opisuje
rajciekawsze
budowle ludowe oraz metodę, przy której pomocy opracowuje
się uzyskany materiał.
dową
l'
a żak
i jej
spis podaje
O. N a h o d i l i V. S c h e u f l e l' podają informacje o badaniach etnograficznych na Horsovskotyńsku
w południowych Czechach u przesiedleńców czeskich z Wołynia.
Sprawozdanie
E. V r a b c o v e j opisuje pracę grupy folklorystycznej
ukraińskiej
ekspedycji kompleksowej
w 1953 r. do wschodniej Słowacji.
Kronika zawiera ciekawy materiał o pracy Gabinetu Etnograficznego
CzAN i Wydziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Pradze.
Z pracą i zbiorami Muzeum im. Naprstka w Pradze zapoznają czytelników :utykuły Ć. L o li k o t k i i V. S o l c a.
.
�688
Sprawozdanie z przebiegu konferencji o ludowości w literaturze czeskiej
7: lutego 1!J54 r. naIJisal J. J e c h. Potrzebami ulepszenia pracy etnograficznej w muzeach zajęła się konferencja etnografów-muzeologów
w Martinie
w maju 1954 r., o której komunikuje V S c h e u f I er.
Z wiadomości o etnografii zagranicznej
wielkie znaczenie ma artykuł
J. Kra m a ["i k a poświęcony przeglądowi dorobku etnografów radzieckich
za 1953 r., opierający się zasadniczo na materiałach z konferencji archeologów i etnografów radzieckich w Moskwie w kwietniu 1954 r. J. Kra m a f i k
podaje również sprawozdania
z działalności etnografów niemieckich i łużyckich.
Obszerny dział "Krytyka i Bibliografia"
stanowi ostatnią część czasopisma. ZawiEra on 3zereg recenzji najważniejszych
prac krajowych i zagranicznych. Z prac czeskich i słowackich autorów są tu krytycznie rozpatrywane L. N i e d e r I e g o Podręcznik słowiańskich
starożytności;
Zdenka N ej e d l e g o Stare opowieści czeskie A. Jiraska jako źródło historyczne i O kulturę ludową
i narodową;
O. N a h o d i I a i J. Kra m a f i k a J. V. Stali,l
i etnografia;
trzytomowa praca słynnych podróżników
czeskich J. H a nz e l k i i M. Z i k m u n d a Afryka
snów i rzeczywistości,
następnie "Narodopisny Sbornik" Słowo.ckiej Akademii Nauk, XI, 1952 i inne.
Z radzieckich prac omawiana jest książka Anglo-amerykańska
etnograj'iG
w służbie imperia1.iz·/n1L, N. K o l p a k o w ej Ksiqżka o rosyjskim
folklo?·",·?
oraz czasopismo "Etnografia Radziecka" za 1953 r.
L. H c I it omawia X i XI tom ".Jahrbuch des Muzeum fUr Volk~kunde"
i V. S t a n o v s k y Fiń.~!:i epos KaLevala. Przegląd bibliograficzny
R. B e ..
d n a f i k a dotyczy literatury
etnograficznej
na Węgrzech w latach 19381948. Wreszcie specjalna
bibliografia 1. S v i t a k a obejmuje prace Karola
M ark s a i Fryderyka E n g e I s a.
Jak wynika z przeglądu obu roczników czasopisma (1953, 1954), redakcji
udało się pomyślnie rozwinąć pracę umożliwiając wszystkim ośrodkom naukowym i wszystkim dziedzinom nauki ludoznawczej jak naj szersze publikowanie rezultatów. pracy badawczej.
Czasopismo "Ceskoslovenska
Ethnugrafie" stało się zwierciadłem bogatej i płodnej pracy etnografów czechosłowackich.
Redakcji
jednak
nie udało się pozyskać
współpracowników
ZSRR
i państw demokracji ludowej. Również informacje o stanie badań etnograficznych, o pracy etnograficznej
w ogóle u bratnich narodów i u innych
narodów przedstawiają
się ubogo.
Przy omawianiu czasopisma nie można pominąć jego szaty zewnętrznej.
która jest na wysokim poziomie, zwłaszcza o ile chodzi o jakość druku
i papieru, o doskonałe reprodukcje.
przede wszystkim kolorowe. Większą
uwagę należałoby jednak poświęcić obcojęzycznym streszczeniom.
J.
Damborsk.y
i J.
(Olomouc)
Navratil
l
689
ETHNOGRAPHL\..
A Magyar Neprajzi Tarsasag
Folyoirata.
Rocznik
1953. Redaktor
główny G. Ortutay, redaktor 1. Balassa. Budapest,
wydawnictwo
Akademia i Kiadó Budapest, s. 476.
LXIV
Wydawane od wielu lat zasłużone czasopismo etnograficzne
węgierskie
"Ethnographia"
przeszło w ciągu ostatnich lat znamienną ewolucję. Ewolucja
ta,. an~logicznie do procesu zachodzącego w innych dyscyplinach nauki, wyraza Slę a) w zwróceniu większej uwagi na zagadnienia współczesne, ze
szczególnym uwzględnieniem naj nowszych przemian zachodzących w związku
z procesem socjalizacji wsi, b) w ujmowaniu pewnych zjawisk kompleksowo.
łącznie z wynikami innych dziedzin nauki, c) w oparciu metody badań o zasady materializmu,
d) w traktowaniu
nawet tematyki przyczynkowej
na
szerokiej bazie pewnych ramowych, wysuwających
się na czoło zagadniell
kluczowych, co pozostaje w związku z zarysem planowania.
Rocznik otwiera przekład artykułów znanego radzieckiego badacza P. 1.
K u s z n i e r a O etnograficznych
badaniach
socjalistycznej
kultury
i bytu
narodów
ZSRR.
Dwa obszerne artykuły zajmują się przemianami
we współczesnej wsi
węgierskiej. Pierwszy z nich F. B a k ó, Przyczynki
do dziejów socjalistycznego budownictwa
wsi, zajmuje się nową wsią powstałą na byłych dworskich polach, wchodzących dotychczas w zakres kilku gmin wiejskich w okolicy miasta Sarospatak, na terenach, gdzie były rozrzucone tzw. tanya, tj.
rodzaj odosobnionych
folwarcznych
zabudowań, zbudowanych
u schyłku
XIX w. Lepsze z tych budynków zamieszkane były przez oficjalistów d";"orskich, mniejsze przez biedotę folwarczną. Zależność od dworu była duża:
wszyscy mieszkańcy tanya zobowiązani byli do rozmaitych posług we dwor~e .. Byt tej ludności był nędzny, mieszkania prymitywne,
stan kulturalny
mskl; prenumerowanie
dzienników było podejrzane w oczach dworu a nauczyciel, który poza nauką zajmować
się chciał działalnością
oś~iatową,
wpadał w niełaskę i bywał zwykle przeniesiony do innej wsi.
.•~
Po wyzwoleniu w 1945 r. ludność tych osiedli otrzymała ziemię. Ponieważ dotychczasowe zabudowania nie wystarczały, zbudowano nowe domki
i tym sposobem powstała nowa wieś. Domy budowano prywatnie
mając
możność uzyskania na ten cel pożyczek państwov.'Ych. Większość {udnośei
posiadała własne n3rzędzia. Domy budowano, według dostarczonych wzorów.
z drzewa, cegły, a niektóre budynki gospodarcze z gliny zmieszanej ze słomą.
Przy budowie korzystano z pomocy sąsiedzkiej lub z pracy rzemieślników
budówlanych. W roku 1953 przekształcono nowe osiedle w gminę, ale z nazwą nowej gminy były kłopoty; okoliczni kułacy lub byli oficjaliści dworscy
Zł~śliwie nazwali ją "Betyarszallas"
(Osiedle rozbójników),
poszczegółne
uhce przezwano od nazwisk, przezwisk, cech charakterystycznych
itd. We wsi
kształtowało
się nowe życie, powstała komórka partii, zaprenumerowano
wiełe dzienników
i tygodników. Uwagę zwraca fakt. że wieś nie uczyniła
H
.,LUll'·.
t.
XL!!
�691
690
dotąd żadnego kroku na drodze do socjalistycznej gospodarki. Autor tłumaczy to dawną nieufnością wzajemną ludzi, celowo rozniecaną przez dwór,
a potęgowaną przez ciągłe przerzucanie czeladzi dworskiej z jednych osiedli
do innych, co nie sprzyjało wytworzeniu się poczucia wspólnoty. Wpływał na
to również niski stan świadomości, brak przeszkolenia politycznego i brak
agitacji; nowi lokatorzy wsi i nowi posiadacze ziemi "nie widzieli różnicy
między gospodarką pańską a spółdzielczą ... We wstąpieniu do spółdzielni
produkcyjnych
widzieli powrót do sytuacji podobnej do stosunków z czasów pańskich i tego się lękali".
a ile w tej wsi istniały tego rodzaju opory, to w innej nowej wsi, Ebes,
w komitecie Hajdu, opisywanej w artykule L. S z o l n o k y, Uwagi etnograficzne w związku z utworzeniem
nowej socjalistycznej
wsi, warunki ukształtowały się odmiennie. Poprzednio w Ebes, leżącym blisko miasta Debrecen,
istniała również nędzna tanya. Po 1945 r. osadnicy, którzy otrzymali tu
ziemie podworskie, postanowili założyć nową wieś. Założono ją według ustalonych z góry planów, przy czym wprowadzono całkowicie plan geometryczny wsi z prostymi ulicami i kwadratowymi
parcelami. Nie wszystkim to
się podobało. "Znam wiele wsi ... Słyszałem, że w Ameryce są takie proste,
równe ulice i jednakowe wszystkie domy. Ale przecież my nie jesteśmy
'. w Ameryce ... " - mówiono. Oczywiście przy wykończeniu szczegółów bu'dowy nastąpiło zróżnicowanie, dostawiano rozmaite budynki gospodarcze;
jedni stawiali na polu piec gliniany, inni otaczali dom płotem plecionym
z wiklin, inni jeszcze malowali domy we wzory itd. Artykuł szczegółowo
opisuje kulturę materialną obecnych mieszkańców wsi i ich życie kulturalne,
podkreślając wytwarzanie się nowej świadomości. W Ebes nastąpiło zresztą
znaczne zróżnicowanie:
z tych, którzy w 1945 r. otrzymali ziemię, jedni
wykorzystali pomyślną wówczas koniunkturę i znacznie się wzbogacili, inni
zaś pozostali w niezmienionych
warunkach.
Wkrótce po wszczęciu akcji
zmierzającej do podniesienia poziomu techniki rolnej zawiązała się w Ebes
spółdzielnia produkcyjna. Dobremu funkcjonowaniu spółdzielni produkcyjnej
stało na przeszkodzie oddalenie mieszkaniowe jej członków, rozdzielonych
na odległych tanya; wówczas postanowiono wybudować całkowicie nową
wieś, która stała się wsią socjalistyczną od swego założenia.
L. T 1\ k a c s w artykule Do spra.wy wędrownych
śpiewaków z obrazkami
podaje, że szereg tekstów, w które zaopatrywane
były aż do XIX wieku
obrazki pokazywane na jarmarkach, odpustach itd. przez wędrownych śpiewaków, było spisanych na druczkach. Teksty te składały się z dwóch części,
z których jedna, pisana prozą, podawała treść rozmaitych, zazwyczaj mrożących krew w żyłach wypadków;
drugą część, pisaną wierszem, śpiewak
rozdawszy druczki publiczności śpiewał razem ze swoją rodziną i z otoczeniem; równocześnie rozwiesiwszy na ścianach obrazki wskazywał kijkiem
odpowiadającą
danej zwrotce ilustrację. Jak stwierdza analiza autora teksty te, pisane dla publiczności
drobnoburżuazyjnej,
opisują rozmaite
morderstwa,
kradzieże itp. zbrodnie. Pisane są złą węgierszczyzną, przypuszczalnie nie są ta utwory rodzime, ale tłumaczenia, i to głównie z języka
niemieckiego. Nawet te teksty, które tematycznie związane są z Węgrami,
np. a zbójniku Rózsa z połowy XIX wieku, nie odpowiadają ujęciu tej samej
postaci w węgierskiej tradycji ludowej i balladzie.
M. B e l e n yes y w artykule Rybolówstwo
w XIV w. podaje wiadomości
zaczerpnięte z źródeł historycznych i ikonograficznych,
dotyczących rybołówstwa na Węgrzech. Łowienie ułatwiały wówczas zapory na rzekach oraz
sltuc.~ne jeziora wykopane na terenach bagnistych itp. Do łowienia ryb służyły głównie sieci rozmaitych rodzajów. Łapano również ryby do "klauz",
których wyższą formą były tzw. szegy (czytaj sedź, słowo siedź lub turec.
siike, siigen?), rodzaj specjalnie konstruowanego sprzętu do łapania ryb, przenośnego i wymagającego stałego pilnowania. Obok tego występuje vejsze,
rodzaj wmontowanej w brzeg pułapki na ryby.
Artykuł znanego iranisty węgierskiego J. H a I' m a t t a, Dane irańskie
do dziejów chleba, jest z pogranicza
zagadnień językoznawczych.
Autor
wskazuje na to, że u pierwotnych plemion irańskich. z początkiem I tysiąclecia p. n. e. był znany chleb wypiekany w popiele, zwany w języku staroilańskim nikiina, tj. "zakopany" (= w popiele), skąd ormiańskie .nkan=chleb
i w języku brahui nikan = jedzenie. Widać z tego, że plemiona te znały
wypiekany w popiele chleb, który niemiecki badacz dziejów pożywienia
Maurizio porównuje słusznie z polskimi podpłomykami. Inna grupa wyrazów
na oznaczenie chleba pochodzi z jakiegoś staroirańskiego
nayna (porównaj
pols. nagi, niemiec. nackt) = goły, nagi, to znaczy nie zakopany w popiele
i nie pokryty (popiołem); stanowi przeciwstawienie
poprzedniego określenia i oddaje już pojęcie chleba pieczonego w piecu, co zapewne przejęły
ludy irańskie od ludów semickich. Od tego wyrazu pochodzi niechybnie
nowoperski nan = chleb, baluczi nagan oraz szereg wyrazów w językach
ug~ofińskich, jak nań, tureckich, np. nan, itd. Niezależnie od tego znany jest
w Języku chorezmijskim wyraz pakand «
staroirańs. upa kanta = w dole
zakopany), od którego pochodzi oguski bakand, cytowany przez Ibn Fadlaf'a), i prawdopodobnie
baszkirski beketey. Autor poza sprostowaniem wielu
my~nych dotąd etymologii (wyrazy bowiem pochodzące od nayna i od nikana
chCIano wyprowadzić ze wspólnego jakiegoś pnia), wskazuje na doniosłe
wnlOski, jakie można stąd wyprowadzić o rozprzestrzenianiu
się rozmaitych
sposobów wypieku chleba.
L. K i s s w artykule Stożkowate piece w Hodmezovasarhely
pisze. że
zbudowane z gliny i cegły bielone piece o stożkowatym
kształcie służą
do ogr.ze:-rania mieszkania oraz do. wypiekania chleba; umieszczone są zwykle
w kąCIe Izby i koło nich koncentruje się w zimie życie mieszkańców chałupy.
Kszt~łt takiego pieca bywa okrągły, opływowy, gruszkowaty, czasem przypomma czworokątny, ścięty z góry ostrosłup. Piece te obecnie zanikają Już
w XIX wieku wyrugowały je piece kuchenne z płytą i piece kaflowe. ~utor
44'
�692
693
oprócz opisu pieców i narzędzi służących
do ich budowania
daje opis sprzętu
piekarniczego.
B. Kor o m p a y w Północnych
bylinach
zapoznaje Węgrów z tym
rodzajem rosyjskiej twórczości ludowej.
Inną niezmiernie ciekawą dziedzinę ludoznawstwa
omawia L. V a j d a
w artykule Walka Pigmejów z żurawiami.
Artykuł ten wchodzi w zakres
dziejów ludowej, legendarnej, tradycyjnej geografii średniowiecza, w zakres
owych podawanych z ust do ust wątków o ludach karłowatych,
ludziach
z jednym okiem, rybach o głowach mnicha itd. Autor podaje ustęp z opisu
wysłanego do Tur-;:ji dyplomaty siedmiogrodzkiego Borsosa z początku XVII
w.; w opisie tym po skreśleniu dość dokładnego obrazu krajów arabskich
Borsos podaje, że gdzieś za Indiami znajduje się kraj antypodów, karłów,
dokąd lecą od nas żurawie i walczą tam z antypodami. Niechybnie wyobrażenie o antypodach, czyli karłach, powstało na gruncie wiadomości o Pigmejach, których tradycja przenosiła często z Afryki do Indii. Borsosczęść wiadomości zebrał w Konstantynopolu,
ale zmieszał je z wiadomościami zaczerpniętymi z legendy ludowej, w której wątek o wędrówkach ptaków na kres
ziemi (mającej według dawnej ludowej kosmografii kształt plaskiego dysku)
oraz o walce z zamieszkującymi
tam karłami spotykany
jest nie tylko
u ludów ugrofińskich
dalekiej północy, lecz również u Indian północnej
Ameryki i jest może odbiciem pewnych wydarzeń z okresu wspólnoty pierwotnej i struktury rodowej.
W dziale materiałów i komunikatów
gotowanej przez siebie większej pracy
A. B e l' e s podał fragment z przyo kijach pasterskich
pt. Przyczynki
do wyrobu
i używania
kija pasterskiego
w komitacie
Hajdu-Bihar.
Pasterze owiec używają tam szczególnego kija pasterskiego o haczykowatym
zagięciu, zwanego kampó. Zagięcie to, ,vykonane z żelaza lub miedzi, często
ozdobne i osadzone na wysokim kiju, służy do chwytania owcy i wyciągania ki za nogę tylną
ze stada.
F. B o d g fi.1 w artykule Przemiany
jednej
piosenki
robotniczej
podaje
rozmaite warianty dawnej pieśni wędrownych rzemieślników;
w pieśni tej
odbijały się losy przemian węgierskiej klasy robotnicznej. K. L u k fi.c s publi\ kuje szereg materialów Do dziejów rybołówstwa
w okoLicach jeziora FertO
i Rabakoz, na podstawie danych z XV w. o narzędziach rybackich i położeniu
socjalnym rybaków. S. B a l i n t zaznajamia ze Starymi
tradycjami
ó nieśmiertelności
Rakóczego i o jego mars;;u w okolicach
Szegedu. G. T a k a t 3
opisuje ostatnią dawnego typu szopę na zboże i siano w Somogyjfl.d.
Bek e
pisze O pewnej nazwie ducha leśnego u ludu Korni podając, że lud Komi
unika nazwy ducha leśnego uważając ją za tabu i używa peryfraz, jak kuź
(długi) r:..: ku, '" (węgierski) hosszu. V. D i ó s z e g i zajmuje się pewnymi
tradycjami szamanizmu, których pozostałością jest czasownik rejtez "" revii.1
(skryć), wyrażający kontakt z ponadnaturalnymi
istotami.
O:
Następny
dział czasopisma to "Przyczynki
do dziejów
etnografii".
I S a n d o r ~m~eszcza tu dłuższy przyczynek: Poczqtki naszej muzeologii
etnograftczne?
Sięgają one lat 70-tych XIX wieku i reprezentowały
wówczas
pewną funkcję społeczną; były to na początku kolekcje osobliwości, zbieran~ch . p.rzez prywatne osoby, oraz zbiory szkolne. Pewną rolę odegrały tu
rowme.z wystawy przemyslowe i rolnicze oraz wielkie wystawy światowe,
na ktorych. eksponowano
przedmioty
węgierskiego
przemysłu
ludowego,
wzory tkanm, modele chat, gospodarstw chłopskich itd. Eksponaty wystaw
daw.ałY .zw:k~e pocz~tek zbiorom stałym. U schyłku XIX w. rozpoczyna się
realIZaCJa .Idel muz:ow etnograficznych;
na tym polu wielkie zasługi połozyl1 J.. X a n.t u s I F. R ó m c r. Z okazji wystawy wiedeńskiej
w 1873 r.
zorgal1lzowal1 oni wystawę eksponatów węgierskich; była to pierwsza węgIerska wystawa etnograficzna; stała się ona zaczątkiem Muzeum Rzemiosła
Artyst~cznego.;V
Budapeszcie, podczas gdy zebrane
przez podróżników
kolekcJe, ~ ~a~ow egzotycznych złożyły się na zbiory Muzeum Etnograficznego: ~ozr.ozm.em~ to, charakterystyczne
dla epoki kapitalizmu, wyrażone jasno
\,,: n:emlecklm Języku. przez "Volkskunde" i "Volkerkunde", rozdwoiło drogi
\\ęglersklego muzealmctwa etnograficznego, podobnie zresztą jak i polskiego.
, W dziale dyskusyjnym
zamieszczono cały szereg przyczynków
języko~naw:czyCh, o. s~stemat~zaCJi gier: dziecięcych; w obszernym artykule pt.
J rze]a.wy
s~c]a~tstyczne]
kultury
i sposobu życia w naszych wsiach L. K a rd o s s nawIązuJe do umieszczonego w .,Etnographia" '" 1952 nr 3-4
programowego. artykułu 1. B a l a s s a, O pewnych zagadnieniach
z zakresu badań
Pt~ogra!tcznych
nad
budowaniem
życia
socjalistycznego
w
naszej
wsi,
W,SKaz.uJąCn~ potrze,bę ~runtownych
badań nad przemianami
kultury nie
tJil.ko we WSiach społdzlelczych, ale i we wsiach nie posiadających
spółdZlelm.
.
. W dziale "Wiadomości etnograficzne"
umieszczone są notatki: Ekono~~~c~ne p.ro.blemy
soc!alizmu
w ZSRR J. Stalina
jako
drogowskazy
dla
,g erskte]
etnografII,
"Prace etnograficzne
w 1952 r." (prace Komitetu
~:~~grafiCZn~gO, W. A. N., Towarzystwa Ludoznawczego: wydawnictwa, zbiema.tenało~,
przygotowanie
bibliografii,
wystawy,
filmu), Uczcze70-te] roczmcy urodzin Z. Kodcily przez Węgierskie
.,
Towarzystwo
L"ltOZnawcz
.
•.•
.
.
e, O go'l no k raJowy
konkurs
etnograficzny
w 1952 r. w zakresie
sztUkI /'Jdowe.' ( ..
. d'
.
.
Nauk ZŚ.
J z lIcznymI z. Jęciami), Prace Instytutu
Etnografii
Akademii
nija" x_rRR, -;'luas et-;wgraflczny
Syberii
(przekład z "Kratkije Soobszcze, . \, 1952). W dZIale tym zamieszczono przekład artykułu M L e
.
o polskie
t
f"
...
.
W l n a
J. e nogra 11 ("Kratkije Soobszczenija", XV 1952) notatkę o zjeździe
k rakowskim PTL z 1951 r. prze ł ozoną
.
z "Ludu" " oraz sporządzony przez
znanego
nam
z
Ludu"
(t
XXXVI
śk .
"
.
, 1946, s. 405-407) Christo W a kar e lgo wyczerpujący • prze g l ą d bł'u gars k"lej lIteratury
.
JataI e1943
etnograficznej
za
-1951 (do 19~3
. t . .
.
5chrift f"
.
r. IS meJą łatwo dostępne przeglądy np. w ooZeitUl' slavlsche
Philologie").
n:e e
�695
694
próbę syntetycznego ujęcia, której autorem jest Richard Wei s s. Jakkolwiek
od ukazania
się jego dzieła upłynęło już dziesięć lat, zasługuje
ono
na szersze omówienie. Autor nie ogranicza się bowiem do zobrazowania kultury ludowej dzisiejszej Szwajcarii, ale przytacza również szereg wywodów
na tUry teoretycznej i metodologicznej.
Obszerne, starannie wydane dzieło Wei s s a, autora m. in. cennego
studium o szałaśnictwie alpejskim (vas Alpwesen Graubiindens,
Wirtschajt.
Sachkultur,
Recht, Alplerarbeit
und Alplerleben,
Erlenbach - Zurich, b. r.),
ma specyficzny charakter. Przynosi ono bowiem nie tylko usystematyzowany
przegląd dotychczasowego dorobku badawczego etnografów szwajcarskich,
ale ustala też określony program zadań badawczych, który zawarty jest
z3.równo W części teoretycznej, jak i w ustępach opisowych.
Zasadnicza treść części ogólnej dzieła (s. 3-67) stanowi prńbę odpowiedzi
na pytania, co jest przedmiotem etnografii, na czym polega jej stosunek do
innych nauk i jaka jest jej metodologia. Autor stara się, niestety w sposób
nie dość jasny, stworzyć taką koncepcję etnografii, która byłaby dostosowana
do specyficznych warunków Szwajcarii. Odnośne wywody Wei s s a ująć
można w następujący sposób.
Autor wychodzi z założenia, że "etnografia z historycznego pojęcia narodu,
z pojęcia społeczeństwa wchodzącego w ramy państwa wyodrębniała swoje
własne, pozahistoryczne
i pozaklasowe pojęcie ludu" (s. 3). Istota tego, co
ludowe (das Volkstiimliche), wyraża się, zdaniem We i s s a, w dwóch zasadniczych elementach. Element pierwszy powstaje przez to, że działania
jednostki czy kręgu jednostek warunkowane są określonymi więziami, wynikającymi ze współżycia ludzi w ramach jakiejś wspólnoty (Gemeinschaft).
Przez pojęcie wspólnoty, którego autor bliżej nie definiuje, rozumie on nie
tyle określoną grupę społeczną, co raczej pewną trwałość jakiegoś zespołu
wartości kulturalnych,
kontynuowanych
w drodze tradycji ustnej. Drugi
element tego, co ludowe, to wspomniana już tradycja, której zadaniem jest
umacnianie wspólnoty. W nowoczesnym społeczeństwie, dowodzi Wei s s,
tyl~o pewne wartości kulturowe i tylko w pewnych klasach społecznych
maJ~ charakter ludowy. Istnieje poza tym zespół dóbr kulturowych, których
przYJmowanie, kontynuowanie
lulc odrzucanie
jest indywidualną
sprawą
osobnika. W każdym człowieku, niezależnie od jego zawodu czy przynależności klasowej, toczy się walka między elemeJ1tami kultury opartej na wspólnocie i tradycji
a elementami
kultury
indywidualnl.'j
(Individualkulturl,
~pecyficznej dla każdego człowieka. Zadaniem etnografa jest uchwycenie
we współczesnych warunkach elementów tak pojętEej kultury ludowej, która
.Jest częścią ogólnej kultury (der Kultur i.\berhaupt).
W dziale recenzji umieszczono omówienie III wydania dzieła Z. K o d a l y,
Węgierska muzyka
ludowa,
L. Var g Y a s a Rytm wiersza węgierskiego,
zbioru pieśni ludowych poety J. A l' a n y, Księgi zbiorowej
ku uczczeniu
70-lecia Z. Kodaly, pracy L. D e g h O poezji
ludowej
opiewajqcej
walki
a wolność z 1848 r., pracy M. Z s i r a i a O pionierach
językoznawstwa
porównawczego
ugrofi1'Lskiego
z XVIII
w., Węgrach
Sajnovicsu
i Gyarmathim,
pracy A. A n i s i m o w a, O kulcie niedźwiedzia
u Ewenków,
oraz recenzje
kilku dzieł zagranicznych,
jak "Jahrbuch des Museums fUr Vólkerkunde"
(Lipsk), A. R. R a d c l i f f e - B l' o w n and D. Forde, African
Systems of
Kinship
and Marriage
i G. P e e l, Isles of Torres Stvaist (między Australią
a Nową Gwineą). Artykuły zaopatrzone są w krótkie streszczenia rosyjskie
i francuskie, angielskie lub niemieckie.
Widzimy tu dużą rozpiętość tematyki, śmiałe i nowatorskie tendencje do
poruszania wciąż wyłaniających si«: nowych zagadnień, do rozszerzenia tradycyjnych ram dawnej etnografii
i otwierania dla niej nowych, śmiałych
perspektyw. Niektóre artykuły w metodzie i tematyce mogą zawierać i dla
nas wiele pouczającego
materiału,
mogą nasunąć nam pewne analogie,
zwrócić uwagę na pewne gałęzie etnografii mniej pielęgnowane. Ponieważ
pod względem merytorY'cznym materiał zawarty w "Etnographia"
zawiera
wiele danych przydatnych
bezpośrednio
dla naszych
prac, np. dane
o dawnym rybołówstwie, o pożywieniu, bliższy kontakt z węgierską etnografią, jest przy dzisiejszym kierunku prac ludoznawczych w obu krajach postulatem aktualnym.
'Nie trzeba jednak sądzić, że dla "Etnographii"
mamy same tylko pochwały. Artykuły są na nierównym poziomie, co wynika choćby z tego, że
redakcja publikuje róvmież niezupełnie wypracowane lepsze prace ludowych
zbieraczy. Redakcyjnie układ czasopisma sprawia wrażenie nie przemyślanego. Na podstawie tej recenzji czytelnik mógłby sądzić, że np. dwa obszerne
artykuły o budownictwie
wsi socjalistycznej
są umieszczone obok siebie.
W istocie tak nie jest, albowiem są one przedz'ielone małym przyczynkiem
o wędrownych
handlarzach
obrazkami. Czy nie byłoby bardziej celowe
umieścić je obok siebie, kierując się w układzie tematycznym czasopisma
pokrewieństwem
zagadnień?
Redaktorem
głównym czasopisma jest G. O l' t u t a y, znany etnograf,
autor dzieła o węgierskiej sztuce ludowej, po wyzwoleniu minister oświaty,
obecnie dyrektor Instytutu Etnografii Uniwersytetu w Budapeszcie. Redaktorem naczelnym jest L B a l a s s a, nasz zeszloroczny gość i organizator
wystawy węgierskiej sztuki ludowej w Warszawie.
Jan Reychman
R. WEISS, Vol k s k u n d e d e l' S c h wei z. Grundriss mit 10 Tafeln,
8 PHinen und 3l4Abbi:dungen. Erlenbach-Zi.irich(1946).
S. XXIV+436+4 nlb.
Etnografia szwajcarska wzbogaciła się w okresie powojennym o nową
,,
~a tle takiego uj ęcia definicja etnogrć'lfii, jaką sformułował
We i s s,
staja się niECOj3~!1iejsza: "Etnografia jest nauką o życiu ludu (Volk31eben).
Na życie ludu składają się wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy ludem
a kulturą ludową. o ile określone są wspólnotą i tradycją" (s. 11). Aby uchro-
�:c
696
nić się przed zarzutem zwężc..nia programu badań etn()graficznych do coraz
h::trdziej kurczącej się sfE'r,r zjawisk dawnE'j kultury tradycyjnej (co, praktycznie biorąc, oznaczałoby systematyczną
likwidacje; żywego przedmiotu
zainteresowań badawczych etnografii), autor wypowiada następuj ący pogląd:
"W przeciwstawieniu
do tendencji ujmowania etnografii jako antykwarskiej
nauki muzealnej należy wykazać, że etnografia posiada charakter
nauki
o współczesności" (s. IX). Wyraża również przekonanie, że także we współ·.
czesnej rzeczywistości kulturo'vej
rodzi się ustawicznie kultura oparta na
wspólnocie i tradycji. "Obserwacja procesu stawania się jest płodniejsza od
badań nad tym, co się już dokonało. Etnografia skierowana ku poznawaniu
teraźniejszości nigdy nie utraci przedmiotu badań" (s. IX).
Nasuwa się z kolei pytanie, w jakim stosunku pozostaje etnografia do
historii, skoro przedmiotem jej baoań jest aktualna rzeczywistość. We i s s
wyraźnie podkreśla, że etnografia posiada wiele wspólnych cech z innymi
dyscyplinami humanistycznymi
(Geisteswissenschaften),
zwłaszcza z poszczególnymi naukami historycznymi,
zajmującymi się tym czy innym działem
kultury. "Jednak w przeciwstawieniu
do nauk o kulturze, posiadających
wyspecjalizowany
przedmiot badań, etnografia obejmuje całokształt zagadnień kultury
ludowej, pojętej jako nierozerwalna
całość. W tym leży
uzasadnienie, dlaczego ogarnia ona swym przedmiotem naj różnorodniejsze
dziedziny kultury ... " (s. 45). Mimo pokrewieństwa
z naukami historycznymi
We i s s nie traktuje etnografii w sposób wyraźny jako części historii. Jego
zdaniem bowiem metoda historyczna znajduje w etnografii o tyle zastosowanie, Q ile zachodzi potrzeba odnajdywania
w przeszłości korzeni teraźniejszości.
Tak w ogólnym zarysie przedstawiałaby
się koncepcja etnografii w ujęciu
We i s s a. Budzi ona szereg zasadniczych zastrzeżeń. Dotyczą one przede
wszystkim kwestii, czy istota kultury ludowej, jej trwanie i rozwój uwarunkowane są jedynie wspólnotą i tradycją. Dalej, czy możliwe jest wyodrębnienie tak pojętej kultury
ludowej z całokształtu
zjawisk kulturowych,
związanych z masami ludowymi? Sądzę, że na obydwa pytania odpowiedzieć
musimy przecząco. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że kultura mas ludowych
rozwijała się w okresie feudalizmu, a później kapitalizmu, pod przemożnym
wpływem warunków ustrojowych, które determinowały
możliwości i kierunek jej rozwoju. Kultura ludowa nigdy nie stanowiła jakiegoś autonomicznego
kompleksu
zjawisk
kulturowych,
lecz rozlicznymi
więzami
powiązana była z ekonomiczno-społeczną
podstawą społeczeństwa,
z jego
sposobem produkcji. Ni~dostrzeganie tych faktów musi prowadzić w konsekwencji do tego, iż obraz kultury ludowej składa się z wycinków różnych
zjawisk dawnej kultury tradycyjnej,
nie powiązanych
ze sobą w jedną
nierozerwalną
całość. Wydaje się przeto, że studiów etnograficznych
nie
można ograniczać jedynie do dawnej, tradycyjnej kultury mas pracujących
czy też do tych ,'.:spółczesnych elementów kulturov.rych, które tradycyjnego
697
charakteru
nabrały w zupełnie niedalekiej
przeszłości. Etnografia winna
dążyć do pełnej rekonstrukcji
minionych czy aktualnych procesów kulturowych toczących się w łonie mas ludowych. Ze przy tym etnograf może nieraz
wkroczyć na teren sąsiedniej dyscypliny naukowej, z tym faktem trzeba się
pogodzić. Przecież postulat ścisłego przestrzegania zakresu danej nauki traci
coraz \V'}'raźniej swą moc obowiązującą (por. chociażby fakt pogłębiania się
współpracy różnych dyscyplin, np. etnografii i archeologii). Tendencja do
rozszerzenia problematyki badawczej etnografii ma swoje wyrażne uzasadnienie w teorii i metodologii materializmu historycznego. W tym też kierunku wyraźnie zmierza etnografia radziecka.
Mimo wyrażonych wyżej zastrzeżeń trzeba jednak stwierdzić, że pewne
postulaty autora nie są pozbawione wartości. Tak np. domaga się on, aby
badania etnograficzne
ogarnęły inne, poza chłopstwem, klasy społeczne.
Pierwsze, skromne zresztą rezultaty badań etnograficznych,
obejmujących
także ludność robotniczą
czy drobnomieszczańską,
uwzględnił
Wei s s
w części szczegółowej swej pracy. Dalszy pozytywny dezyderat dotyczy
sposobu rozpatrywania
przez badacza zjawisk kultury.
Wei s s usilnie
i w wielu miejscach domaga się, aby w badaniu kultury dostrzegać nie
tylko dany wytwór kulturo\>vy, ale i człowieka, który tym wytworem w określony sposób się posługuje. Zadaniem etnografa ma być badanie kultury
w jej rozlicznych powiązaniach z człowiekiem. Należy tu jednak zauważyć,
że Wei s s w stosowaniu tego postulatu ogranicza się przede wszystkim
do związków najbardziej
rzucających
się w oczy, a pomija przyczyny
głębsze, nieraz ukryte, ów szerszy kontekst zjawisk, w obrębie którego mogło
dojść do wykrystalizowania
się tych powiązań, mianowicie ustrój społecznoekonomiczny. W związku z tym obraz niedawno minionej i współczesnej
kultury ludowej Szwajcarii, jaki zarysowuje We i s s w części szczegółowej
swej pracy, zawieszony jest w gruncie rzeczy w próżni, co nie pozwala na
uchwycenie i zrozumienie mechanizmu rozwojowego badanych przez niego
zjawisk. Wreszcie, niewątpliwie słusznie, nawołuje Wei s s do podejmowania
badań nad współczesną rzeczywist.ością. Trafnie ocenia on wielką wartość
bezpośredniej obserwacji aktualnie toczących się procesów kulturowych dla
wzbogacenia naszej wiedzy.
Kończąc uwagi poświęcone części ogólnej dzieła We i s s a należy zauważyć, że wachlarz poruszonych przez niego zagadnień ogólnych jest o wiele
szerszy (np. szczegółowo został w pracy przeanalizowany
stosunek tradycji
do postępu). Marginesowo dodam, że pod względem metodologicznym autor
reprezentuje wyraźny eklektyzm. Etnografia, zdaniem autora, nie ma jednolitej, ogólnej metody, lecz posługuje
się różnymi metodami, mianowicie
historycznO-filologiczną,
geograficzną, socjologiczną i psychologiczną.
Część szczegółowa dzieła (s. 71-366) oparta została na materiałach zawartych w licznych studiach i przyczynkach, które przytoczył autor w przypisach. Nadto wykorzystane
zostały nie opublikowane
materiały. zebrane
�-t
i
699
698
w związku
attasu
z przygotowanym
wydaniem kolejnych tomów Szwajcarskiego
oraz własne materiały autora. Jeśli chodzi o wy~ostarszych źródeł, to składają się na nie w dużej mierze materiały
etnograficznego
rzystanie
ikonograficzne.
Na część szczegółową składa się dwanaście rozdziałów, któr: poświęco.ne
zostały następującym
zagadnieniom:
1. osadnictwo; 2. budowmctwo i mieszkanie; 3. gospodarka i kultura materialna; 4. pożywienie; 5. ubiór; 6. zwyczaje i uroczystości; 7. zabawy i sport; 8. widowiska i taniec; 9. muzyka
i śpiew; 10. język; 11. wierzenia
i wiedza, wreszcie 12. państwo, prawo
i charakter
narodowy.
W przytoczonej
klasyfikacji
zjawisk kulturowYch
uderza brak logicznego układu zagadnień, tak jasno sprecyzowanego przez
materializm
historyczny.
Charakterystyczny
jest również brak osobnego
działu dla problematyki
dotyczącej różnych instytucji społecznych, przede
wszystkim rodziny. Wprawdzie uwagi o rodzinie czy innyC~. instytu:j~ch na
wsi (kręgi pokrewieństwa,
sąsiedztwo) powtarzają się w roznych miejscach,
w nawiązaniu do tych czy innych działów kultury, nie może to jednak zastąpić osobnego, chociażby tylko zwięzłego omówienia.
Opisy zawarte w części szczegółowej są zwięzłe, pozbawione
balastu
mniej ważnych szczegółów. Każdy rozdział poprzedzają uwagi teoretycz~e,
w których autor stara się określić, na czym, jego zdaniem, polega specy~~a
badań etnograficznych
nad tą czy inną dziedziną kultury. Tekst uzupełmaJą
liczne materiały ilustracyjne (przede wszystkim fotografie) oraz kartogramy.
Omawiając pokrótce treść rozdziałów części szczegółowej poświęcę nieeo
więcej uwagi problematyce kultury materialnej.
Część opisową dzieła rozpoczyna Wei s s uwagami o o s a d n i c t w ~e.
Autor nie sprowadza etnograficznych
studiów nad osadnictwem
do OPiSU
tylko form podstawowych. "Nie miasto ani wieś, lecz l.udność mia~t i ludność
wsi, jej stosunek do rodzinnych
osad jest prze~ffilotem .badan :t.no~raficznych" (s. 71-72). Analizę poszczególnych rodzajow osadmctwa wleJ~kiego
wiąże autor z odpowiednimi typami ustrojów gruntowych oraz z panującym
na danym terytorium typem gospodarki. Interesujące
są uwagi poświę.co~e
związkom, jakie zachodzą między rodzajem osady a życiem jej mieszkancow
(np. analiza zjawiska gościnności).
W rozdziale poświęconym
b u d o w n i c t w u i m i e s z k a n i u autor
zwraca przerle wszystkim uwagę na konieczność wiązania charakteru budownictwa z jego przeznaczeniem (aspekt użytkowy) i możliwością stosowania
takich czy innych surowców lokalnych (aspekt geograficzny). Autor zrywa
z tendencją
do rozpatrywania
konkretnych
budowli pod kątem tego czy
innego stylu budownictwa. Szczególnie stara się odgrodzić od tych koncepcji
etnografii
niemieckiej,
które we współczesnym
lub niedawno minionym
budownictwie
upatrywały
kontynuację
stylów budownictwa
germańskiego
(np. alemańskiego).
Wprowadzając
typologię
wedle kryterium
surowca
i kryterium przeznaczenia We i s s tworzy w rezultacie obraz budownictwa,
który odzwierciedla
zarówno właściwości naturalne
poszczególnych części
kraju (budownictwo kamienne na południu, drewniane na terenach alpejskich i szachulcowe w rejonach centralnych),
jak i współistniejące
z nimi
warunki ekonomiczne
(budownictwo
przystosowane
do celów gospodarki
rolnej: zagrody jednobudynkowe;
budownictwo związane z gospodarką pastersko-hodowlaną:
zagrody wielobudynkowe,
rozrzucone).
Omawiając w n ę t r z e domu chłopskiego, jego strukturę
wewnętrzną,
wyposażenie i sposób użytkowania
zwraca autor uwagę m. in. na dwa
charakterystyczne
zjawiska. Po pierwsze wskazuje na coraz wyraźniejszy
upadek dawnej wspólnoty mieszkania; na miejsce jednej izby, stanowiącej
w dawnej kulturze tradycyjnej główne pomieszczenie dla rodziny, wprowadza się szereg izb mieszkalnych o specjalnym przeznaczeniu
(np. izba dla
rodziców, dla dzieci itd.), na wzór miejski. Po drugie poziom techniczny
wyposażenia wnętrza uległ daleko idącej modernizacji
("die zunehmende
Individualisierung
im Menschlichen und die Technisierung oder Spezialisierung im Sachlichen", s. 98).
W rozdziale poświęconym g o s p o d a r c e i k u l t u r z e m a t e r i a In e j (die Sachkultur) godne uwagi są poglądy autora na zadania etnograficznych badań nad zjawiskami gospodarczymi. Jego zdaniem etnograf stara
się nie tylko uchwycić wpływ gospodarki
na kulturę,
ale także poznać
właściwy proces produkcji i jego rezultaty (= kultura materialna),
a ile
przebiega on w ramach tradycyjnych wzorów. W szczególności winien etnograf poznać "formy produkcji,
procesy pracy oraz narzędzia"
(s. 103).
Niestety, zagadnienia te nie znalazły dotąd, w świetle pracy We i s s a, swej
należytej realizacji. W rozdziale tym znajdujemy
natomiast
wiele uwag
a wpływie czynników
gospodarczych
na kształtowanie
się świadomości
społecznej poszczególnych
kategorii
zawodowych
ludności wiejskiej,
co
w dużej mierze winno wchodzić w zakres rozważań o strukturze gospodarczej i klasowej wsi szwajcarskiej,
których brak, jak już podkreśliłem, daje
się odczuć.
W rozdziale
o p o Ż y w i e n i u analizuje autor poglądy chłopstwa na
jedzenie i picie, ich znaczenie dla utrzymania sprawności fizycznej i umysłowej oraz dla samopoczucia. Interesująco
jest uchwycona problematyka
społeczna czynności związanych z zaspokajaniem głodu. Autor wskazuje, jak
na gruncie konsumpcji wytwarzają
się różnorodne więzi społeczne: wspólnota domowa, szersze związki rodzinne, kręgi znajomych itd. Korzystając
z materiałów Szwajcarskiego
atlasu etnograficznego
autor przedstawia rozprzestrzenienie
poszczególnych rodzajów pożywienia ludu, starając się łączyć
je zarówno z warunkami
naturalnymi
terenu, jak i panującym
typem
gospodarki.
Podobnie jak w innych rozdziałach,
tak i rozważania
o u b ior ze
ludności wsi szwajcarskiej
poprzedza autor szeregiem uwag o charakterze
~ostulatywnym.
I tak przestrzega on przed wysuwaniem w badaniach nad
�701
700
strojem na plan pierwszy problematyki estetycznej. Podkreśla konieczność
rozszerzania dotychczasowych
zainteresowań
strojem również i na sprawy
współczesnego ubioru ludowego.
Szczególne znaczenie przypisuje autor badaniom nad sposobem noszenia
stroju. Wyróżnia, a następnie omawia cztery zasadnicze kategorie stroju
ludowego: 1. stroje świąteczne i uroczyste, których funkcja polega na zmienianiu codziennego wyglądu człowieka w związku ze zwyczajami i obrzędami; 2. stroje, które podkreślać mają wiek, płeć i stan cywilny człowieka:
3. ubiór zawodowy, który wyraża zróżnicowanie zawodowe; 't. stroje miejscowe, których geneza tkwi w lokalnych warunkach
i tradycjach (s. 141142). Przedstawiona
systematyka stroju pomija niestety tak silnie przejawiające się w ubiorach zróżnicowanie klasowe.
Problematyce
z w y c z a j ó w i o b l' Z ę d ó w poświęca autor następny
rozdział. Uważa, że problematyka
ta zajmuje szczególnie ważne miejsce
w badaniach etnograficznych.
Świat zwyczajów i obrzędów ludowych stanowić ma bowiem węzeł, który splata kulturę materialną i kulturę duchową
w jedną całość. W badaniach nad zwyczajami i obrzędami wyróżnia autor
ich stronę formalną i stronę znaczeniową. Pierwiastki
formalne, zdaniem
autora, są bardzo istotne. Niemniej nie klasyfikuje on i nie rozpatruje zwyczajów czy obrzędów wedle ich cech formalnych, lecz wedle roli, jaką pełnią
w życiu społecznym wsi. W związku z tym wyróżnia: 1. zwyczaje i obrzędy
odnoszące się do poszczególnych
okresów życia człowieka; 2. zwyczaje
i obrzędy doroczne, wreszcie -3. zwyczaje i obrzędy, których termin realizacji
nie jest z góry oznaczony (np. różne zwyczaje związane z produkcją, wymianą, życiem towarzyskim itp.).
W ramach trzech dalszych rozdziałów omawia autor takie zjawiska kulturowe, jak z a b a w y i s p o l' t, w i d o w i s k a i t a n i e c, m u z y k ę
i p i e ś ń, aby z kolei przejść do problematyki
j ę z y k a oraz w i e l' z e ń
i w i e d z y l u d o w e j. Szczególnie ten ostatni dział zagadnień zasługuje
na uwagę. Wei s s traktuje
zarówno wierzenia, jak wiedzę ludową jako
dwa zasadnicze składniki tradycyjnego światopoglądu ludu. Światopoglądowi
temu poświęcono dużo uwagi, gdyż wyraża się w nim stosunek człowieka do
wszelkich elementów otaczającej go rzeczywistości. W sposobie widzenia tej
rzeczywistości i jej wyjaśniania splatają się zawsze, w ramach kultury tradycyjne.i. pierwiastki irracjonalne, wierzeniowe oraz pierwiastki racjonalne,
oparte na doświadczeniu.
Część szczegółową kończą uwagi o p a ń s t w i e, p l' a w i e i c h a l' a kt e r z e n a l' o d o w y m. Autor wyraża pogląd, że studia etnograficzne skierowane
ku poznaniu
człowieka
winny być uwieńczone
rozpatrzeniem
tharakteru
narodowego. Wprowadzenie zaś problematyki państwa do swego
dzieła stara się autor uzasadnić specyficznymi warunkami
szwajcarskimi.
"Państwo ze swymi urządzeniami i działaniami stanowi jedyną więź, która
spaja wszystkich Szwajcarów, i to odróżnia ich od innych narodów. W pań-
.stwie też tkwi najważniejszy
czynnik, który formował ogólnoszwajcarskie
rysy charakteru narodowego" (s. 331). Autora interesuje szczególnie problem
stosunku mas ludov.rych (a więc nie tylko proletariatu miejskiego) do państwa
i jego prawa jako tych czynników, które ukształtowały, jego zdaniem, w toku
procesu historycznego wspólnotę szwajcarską. Niestety, analiza owego stosunku niewiele ma wspólnego z marksistowską analizą ustroju kapitalistycznego.
W rozważamach swych nad charakterem narodowym autor zaleca daleko
idącą ostrożność, a to nie tylko ze względu na specyficzne stosunki szwajcarskie, ale i stan dotychczasowych studiów nad charakterologią
narodów
W analizie zaś konkretnych cech charakteru narodowego Szwajcarów zwraca
uwagę na takie ich cechy, jak unikanie krańcowości w zachowaniu, brak
przesady, realizm w myśleniu, utylitaryzm w działaniu itd.
W zakończeniu niniejszych uwag wypada podkreślić, że w świetle dzieła
We i s s a także etnografię szwajcarską
nurtuje potrzeba poddania rewizji
dotychczasowych
koncepcji, .określających
zadania i metody tej nauki
Godne uwagi są projekty autora, występujące
jednak niemal wyłącznie
na odcinku zagadnień szczegółowych. W świetle tego faktu zarysowuje się
wyraźnie pionierska rola etnografii marksistowskiej,
zrywającej ze starymi,
przeżytymi już założeniami teoretycznymi i metodologicznymi badań etnograficznych.
Władysław
Kwaśniewicz
KULTUR UND SPRACHE, wydane przez Wilhelma K o p p e l' s a przy
udziale Roberta H e i 11 e - G e l d e r n a i Józefa H a e k e l a. Nakład: Herold, Wien, 1952.
Książka ta stanowi IX rocznik wydawnictwa
"Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik" i poświęcona została Czwartemu Międzynarodowemu Kongresowi Antropologii przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Wiedeńskiego. Obejmuje ona 511 stron druku i zawiera prace z różnych dziedzin
wchodzących w zakres etnologii, pojętej według zasad szkoły kulturowohistorycznej P. W. S c h m i d t a i W. K o p p e r s a. Naczelne miejsce w tej
pracy zajmuje artykuł W. K o P p e l' s a (Uniwersytet Wiedeński) z dziedziny
metodyki etnologii pt. Der historische
Gedanke in EthnoLogie und Prahistorie (MyśL historyczna
w etnoLogii i prehistorii;
streszczenie podajemy
niżej).
Z dziedziny r e l i g i i i k u I t LI r y artykuły zamieścili: 1. Alojzy C los s
(Uniwersytet Graz), w pracy pt. Das Versenkungsopfer
pisze na temat ofiary
składanej przez zatopienie osoby względnie zwierzęcia; 2. Christoph von
F li l' e l' - H a i m e 11 d o r f (Uniwersytet
Londyński), omawia kult bóstwa
Ayak LI plemienia Kolams. mieszkającego wśród Gondów północnego Hyderabadu; 3. Józef H a e k e l (Uniwersytet
Wiedeński), porusza sprawę nagualizmu. tj. wiary w zwierzę jako nieodłącznego towarzysza i opiekuna, po
�702
prostu sobowtóra człowieka. W przekonaniu różnych plemion indiańskich
Ameryki Środkowej i Południowej sobowtór ten, niby cień, jest tak silnie
zespolony z człowiekiem, że na wypadek zranienia lub śmierci człowieka
zraniony zostaje lub umiera również jego zwierzęcy sobowtór; 4. Aleksander
S l a w i k (Uniwersytet
Wiedeński) omawia problem święta niedźwiedzia
u Ajnów i u Giliaków, przy czym całkiem słusznie zauważa, że dotychczasowe
opracowania opierały się głównie na opisach i wstępnych badaniach badaczy
zachodnio-europejskich,
a zupełnie pomijały literaturę radziecką i japońską·
Niestety i sam autor w ramach
niezbyt długiego artykułu
nie mógł
wypełnić tej luki i obiecuje uczynić to w będącym już na ukończeniu studium o Ajnosach. Wśród prac, z których S l a w i k korzystał, wymienia
również Bronisława P i ł s u d s k i e g o, Das Biirenfest der Ajnen auf Sachalin, "Globus", t. XCVI, nr 4, 1909.
Z zakresu s o c j o log i i omawiany tom zawiera następujące prace: 1. Stefana F uc h s a (Bombay), o społecznej organizacji Gondów we wschodnim
lVIandla w Indiach środkowych. Endogamiczna grupa plemienna ulega tam
rozszczepieniu na egzogamiczne podgrupy rodzinne, które są zorganizowan~
dwojako: a) w garb, tj. pokrewieństwo osób wywodzących swoje pochodzenie
z jednej i tej samej wsi, oraz b) w gotra (zwanej takźe kut), tj. pokrewieństwo osób wywodzących swój początek od wspólnego przodka z linii męskiej. 2. Walter G r a f (Uniwersytet Wiedeński) daje pewien przyczynek
do badań nad indywidualnością
muzyków w etnologii muzycznej. Zastanawia się, w jakim stopniu twórcza jest osobowość śpiewaka czy muzyka przy
produkowaniu, a zwłaszcza reprodukowaniu
utworu posiadającego pewną
ustaloną już, przynajmniej w zarysie, formę muzyczną i z grubsza ustalony
tekst. 3. Anna H o h e n war t - G e r l a c h s t e i n (Uniwersytet Wiedeński)
wypowiada uwagi na temat małżeństwa między rodzeństwem w królewskich
rodzinach starożytnego Egiptu. Wiąże ona ten zwyczaj z panującymi tam
wyobrażeniami religijnymi i z podobną instytucją znaną u niektórych ludów
afrykańskich. 4. Ryszard M e i s t e r (Uniwersytet Wiedeński) omawia początki i wczesne formy wychowania. Jakkolwiek autor przyznaje, że nauka
o kręgach kulturowych szkoły kulturowo-history.cznej
jest obecnie w toku
rewizji, uważa jednak, że przy ostrożnym zużytkowaniu materiału etnologicznego i przy zastosowaniu kryterium pośredniej dokumentacji przez materiał faktyczny, dostarczony przez prehistorię, możliwe jest już teraz urobienie sobie pewnego wyobrażenia o początkach i formach wczesnego wychowania. Za jedną z takich wczesnych form uważa on inicjację. (Podobny
pogląd wyraziliśmy w artykule pt. Inicjacja u krajowców Afryki południowozachodniej
jako prutotyp
instytucji
wychowawczej
i kształcqcej,
"Przegląd
Orientalistyczny",
t. XVIII, nr 1(9), 1954). Styl artykułu jest szczególnie
ciężki; bywają zdania na 20 wierszy druku, np. zdanie obejmujące 19 i pół
wiersza na s. 252 i pół wiersza na s. 253. 5. Wilhelm S c h m i d t (Uniwersytet Fryburski,
Szwajcaria)
pisze na temat społeczeństwa
i rodziny
703
UIDęŹczyżnionym" matriarchacie, tj. takim, w którym kobieta spada do
~li' taniej siły roboczej, mężczyzna zaś dziedziczy wprawdzie w linii matki
(brat matki, syn lub siostrzeniec po stronie matki), ale równocześnie posiada
wYraźną przewagę ekonomiczną, między innymi przez posiadanie wielu żon.
S c h m i d t dokonuje tego opisu, jak należało przypuszczać, zgodnie z założeniami swej szkoły, stąd też wywody jego mogą znaleźć należyty oddźwięk jedynie u zdecydowanych jej zwolenników.
W dziale m e d y c y n y zamieszczone są dwie prace: 1. Erich D r a b e c
(Wiedeń) omawia Medycynę u krajowców Australii, 2. Hans F e r i z (Amsterdam) - Diagnostykę
moczu w indiańskiej
medycynie
ludowej.
Obydwaj
autorzy wyrażają się z całym uznaniem o ludowej medycynie badanych
ludów. F e r i z odnosi się nie tylko z sympatią do badanych przez siebie
Indian Quechua (Peru), ale nawet zdobywa się na słowa krytyki pod adresem europejskich intruzów, którzy tych Indios skazali na zagładę. Wbrew
przewidywaniom Europejczyków Indianie Quechua nie wymierają, a raczej
zanotować można u nich pewien przyrost naturalny. Z drugiej strony nie
można zaprzeczyć, źe ich obecna postawa życiowa jest pełna apatii. Podobne
spostrzeżenia narzuciły mi się w czasie pobytu w Afryce odnośnie do Hotentotów, z tą różnicą, źe tych cechuje nie tylko owo zobojętnienie i melancholia, ale również ubytek liczby ludności (por. R. S t o p a, Hotentoci, "Lud",
t. XXXVIII).
W
dziale
"S t o s u n k i
k u l t u r o we
S t ar e go i N ow e go
Ś w i a t a" znajduje się artykuł: 1. Roberta H e i n e - G e l d e r n a (Uniwersytet Wiedeński), dotyczący niektórych problemów wędrówek ludów na Pacyfiku. Między innymi autor zwalcza skutecznie tezę H e y e r d a h l a, jakoby
Polinezyjczycy pochodzili z Ameryki.
W dziale j ę z y k o z n a w s t wazamieszczone
są prace: 1. Vaast van
B u l c k a (Uniwersytet Kisantu, Belgijskie Kongo) i 2. Paula S c h e b e s t y
(Akademia Handlu Światowego, Wiedeń). Obydwaj autorzy omawiają problem przypuszczalnego języka pigmejskiego (dokładniejsze streszczenie w oddzielnym artykule). 3. Wilhelm H a v e r s (Uniwersytet Wiedeński) pisze na
temat indoeuropejskiego prawa enklizy w modlitwach w Missale Romanum
(mszał rzymski); przytacza między innymi wyjątek z listu polskiego robotnika:
"to mi proszę napisać" zamiast "proszę mi napisać to", jako przykład takiej
antycypacji enklitycznego zaimka los. 1. poj. "mi". 4. Ernst L o c ker (Uniwersytet Wiedeński) rozważa problem rozwoju i rozkładu typu języków indoeuropejskich. Jakkolwiek nie we wszystkim zgadzamy się z autorem, jednak
uważamy już samo podjęcie tego rodzaju badań za olbrzymi krok naprzód
w dziedzinie językoznawstwa ogólnego. 5. Stefan W u r m (Ośrodek Turkologiczny, Londyn) daje próbę klasyfikacji języków "tonalnych" i zastanawia
się, czy nie należałoby uważać za takie również języki tureckie. Wprawdzie
uwagi swe ogranicza on do języka Karakalpak,
którego stosunki akcentowe (tj. przyciskowe i intonacyjne) są mu stosunkowo dobrze znane, ale
�704
705
uważa, że na ogół podobne tendencje
i kazachskim.
dają się zauważyć w języku uzbeckim
W dziale p r e h i s t o r i i: 1. Franz H a n c a r (Uniwersytet
Wiedeński)
omawia stan hodowli konia w Azji środkowej w pierwszym tysiącleciu p.
n. e. oraz jej znaczenie w wymienionym okresie. 2. Karl J e t t m a r (Wiedeń) omawia problem praojczyzny Tunguzów na podstawie dotychczasowej
literatury z zakresu etnologii, historii, prehistorii, antropologii i językoznawstwa. Szczególnie bogato jest tu reprezentowana
literatura radziecka.
Ważniejsze miejsce w omawianym tomie zajmują dwa problemy, które
stanowią pewien wkład szkoły kulturowo-historycznej
do metod i problematyki tak etnologii, jak i językoznawstwa
w ogóle. Pierwszy _ to zagadnienie metody w badaniach etnologicznych,
drugi to problem języka
pigmejskiego.
Wilhelm K o p p e I' s w pracy Der historische Gedanke in Ethnologie und
podaje, że już 1. L e i b n i t z (1646-1716) uznał konieczność badania związków między językami (a zatem i między ludźmi), 2. J. F. L a f i t a u
(1670-1740) łączył kompleks matriarchalny
Lykiów (H e r o d o t) z matriarchatem Irokezów, a 3. B a c h o f e n (1815-1887) ustalił następujący schemat
rozwoju społeczeństwa: a) promiskuityzm, b) matriarchat,
c) patriarchat.
Prahistorie
Schemat B a c h o f e n a przyjmuje w zasadzie 4. L. H. M o r g a n (18181881). Niektórzy badacze zwalczają go wskazując, że na początku była rodzina
monogamiczna bilateralna (o równych uprawnieniach obu płci). Schemat B a-o
c h o f e n - M o r g a n byłby tedy według jego przeciwników k o n s t r u k c j ą.
a nie odpowiadającą
historycznej rzeczywistości rekonstrukcją.
Co do nas,
sądzimy, że samo określenie "konstrukcja" nie zdoła jeszcze zachwiać systemu
M o r g a n a. 5. H. S. M a i n e (1822-1888), socjolog, sądzi, iż społeczeństwo
ludzkie wszędzie przechodziło przez tę samą serię zmian i VI'Ystępuje przeciw
przyrodniczo-ewolucjonistycznemu
pojmowaniu
etnologii. K o p p e r s nie
przytacza tu dosyć ważkich argumentów
dla poparcia stanowiska M a i..
n a' a. 6. A. B a s t i a n (1826-1905) tworzy naukę o ,.myśli elementarnej",
tj. o jedności psychicznej wszystkich ludzi i o podobnym rozwoju kulturowym
jako normie. Obok tej "myśli elementarnej"
uznaje on "myśl ludów", która
geograficzno-klimatycznie,
a więc przez wpływ środowiska, kształtuje twory
odbiegające od myśli elementarnej".
Uznaje on moment pokrewieństwa kulturowego (podobnie jak !VIa i n e), sądzi jednak, że taki związek musi być
udowodniony w każdym poszczególnym wypadku.
Natomiast
G r ił b 11 e l'
(historyk) twierdzi, że w większości wypadków non liquet jest najlepszą metodą badań. 7. E. B. T y lor (1832-1917) zajmuje się kwestią, w jakim stopniu "myśl elementarna"
odgrywa rolę w powstawaniu tworów kulturowych.
a w jakim historyczny związek. Jego stanowisko w tej sprawie jest podobne
do stanowiska A. B a s t i a n a. Nie uznaje on promiskuityzmu
i uważa, że
matriarchat
był wcześniejszą formą społeczeństwa. Zbyt często zwraca się
do myśli elementarnej
(ewol'Jcjonizmu) tam. gdzie wypadałoby raczej zają~
. k o non Liquet. L o w i e charakteryzuje
T y lor a . twierdząc,
że interstanOWIS
.
.
materiał
z
jednoczącego
stanowiska
ewolUCJomstycznego,
mlarł
on
t
pre owa.
.
d
d
rozsadkiem. 8. F. B o a s (1858-1942) porusza kwestIę, czy w akowane",o
,
..
k t k'
.
padku prawdopodobniejsze
jest samodzIelne powstame, czy on a o
nym wy
.
.
.
. .
edług
niego
historyczno-etnologlczme
upada zarowno promI-.
W
It
Y
ku urow .
..,
_·t
'ak i nauka o wcześniejszym powstamu matnarchatu.
Pokrewlen~kUl yzm, J
.
.
t t '
stwo kulturowe
uznaje, jednak tylko w sąsledmch obszarach. Ten os a m
punkt krytykuje m. in. G I' a b n e r. B o ~ s .tłurr:aczy rozwój .kultu.ry przez
iitner causes i extraneous influences.
GdzIe Jest Jednak krytenum, ze w ~a.
kompleksie pewn'? elementy należy przydzielić jednym albo dru~lm?
~:ża
on egzogamię pokrewieństwa
krwi za wcześniejszą niż tote~lzm
9. Emil D u r k h e i m (1858-1917), socjolog, był. przekonany, że b.ezrodzl?ny
klan totemowy był praformą ludzkiego społeczenstwa. L e v y - B ~ u h l op~era
'e na nim w nauce o alogicznym lub prelogicznym
myślemu prymltySl
b' k
wów. Obaj jednak zbyt zapatrzeni byli w teorie zrodzone przy
lUr u.
Australczyków
uważa D u r k h e i m błędnie za naj prymitywniejszą
for~ę
ludów. Według K o p p e r s a klan totemowy jest wtórny,
a przed mm
istniało już indywiduum i rodzina. 10. Dyfuzjoniści, Elliot S m i t h (1871Hl37) i P e l' r y. S m i t h, specjalista w fizycznej antropologii, był jednak,
L.daniem K o p p e l' s a, dyletantem w etnologii. Całą kulturę tłumaczył on
po "panegipsku". Według K o P p e I' s a "panbabilonizm" nie utrzymał ~ię tak
samo, jak i ,.panegipcjanizm". P e I' r y różni się od S m i t h a o tyle, ze znał
i etnologię. L o w i e miesza dyfuzjonistów
angielskich z G r a b n e I' e m
i S c h m i d t Eo m mówiąc: "The German diffusionists are incomparably supęrior to their British counterparts". 11. B. M a l i n o w s ki (1884-1942), twórca
ahistorycznego funkcjonalizmu, w pracy The Australian
FamiLy ustala, że na
terenie Australii pojedyncza rodzina ma naj starszy zasięg i jest naj starszą
formą społeczną. Jego Coral Gardens stanowią ważną zdobycz językową.
W Culture and Freedom (1951) !VIa l i n o w s k i wyraża się: "Im dalej wstecz,
tym większa wolność jednostki i rodziny". 12, Fritz G r a b n e r (1877-1934),
wyszkolony historyk, a później etnolog, kontynuuje
myśli B e r n h e i m a
w
Lehrbuch
der
historischen
Methode
und
der
Geschichtsphilosophie.
B e r 11 h e i m uważa, że: "Historische Gesetzmassigkeiten
gibt es nich t, wohl
abel' gewisse Regelmassigkeiten,
darum ist die Auffassung von Homogenitiłt
der Entwicklung abzuweisen". Stanowisko G r a b n e I' a dałoby się streścić
\V słowach: Historia
operuje dokumentami pisanymi, etnologia realiami. Tam
gdzie nie Jest możliwe ustaleniE absolutnej chronologii, trzeba zadowolić się
chronologią względną. R a t z e l mocno podkreślił paralele kulturowe. F l' ob e n i u s zestawił kultul'ę indonezyjską z zachodnio-afrykańską.
Tkwił on
jednak jeszcze w myśleniu przyrodniczym
(morfologia kulturowa). Związki
kulturowe przy braku źródeł piśmiennych należy badać na podstawie realiów.
Na podstaWie jakich kryteriów można stwierdzić, że zachodzi związek
kulturowy, a nie odrębne, nowopowstałe zjawisko, np. w kwestii rozszerze4> "LUd",
t. XLII
�706
nia się użycia maty wiszącej w Południowej Ameryce? otóż: 1. common
sense mówi, że raczej zachodzi tu związek kulturowy (pokrewieństwo kulturowe) niż oddzielny wynalazek w każdej większej grupie; 2. podobne elementy językowe również przemawiają
za genetyczną jednością; 3. w europejsko-przednio-azjatyckim
kręgu kulturowym
spot~kamy P?zor.nie niezależne paralele literackie, które przy głębszym badamu okazuJą s~ę zgodn~ściami wynikłymi
ZE!
związku genetycznego.
Podobne kry ten a uznają
G r li b n e r dla ludów prymitywnych.
L o w i e (za B o a s e m) twierdzi, że jeszcze nie udowodniono,
jakoby
ludzkość była uboga w nowe, samodzielne, podobne wynalazki kulturowe.
K o p p e r s jest przeciwnego zdania. Dawniej i L o w i e był innego zd.ania.
L o w i e słusznie twierdzi, że nie ma istotnych różnic psychicznych mIędzy
prymitywami a ludźmi cywilizowanymi. T y lor, B o a s (B a s t i a n), L o w i e.
G r li b n e r są w tym zgodni, że mówią o związku kulturowym tylko wtedy.
kiedy go można pozytywnie wykazać. Jednak w razie niemożliwości wykazania istnienia takiego związku T y lor
i B o a s wnioskują o samoistnym
powstaniu. Według K o p p e r s a trzeba udowodnić samoistne powstanie,
tak samo jak genetyczny związek. Jeżeli zaś nie można wykazać ani samoistnego powstania, ani genetycznego związku, to według zasady K o p p e r s a
non hquet sprawa nie dojrzała jeszcze do rozstrzygnięcia.
Tak np. Jen Y d e
twierdzi, że dmuchawka w Południowej Ameryce nie ma związku genetycznego z dmuchawką
w południowo-wschodniej
Azji. Według K o p p e r s a
raczej należałoby tu zastosować zasadę non liquet.
H e i ze r i L ow ie
przypuszczają niezależne powstanie zwyczaju zatruwania (i ogłuszania) ryb
w Starym Świecie, K o p p e r s zaś uważa, że i tu non liquet byłoby o wiele
słuszniejsze.
Według K o p p e r s a w nauce o kręgach kulturowych pojawił się kryzys (K o P p e r s 1951); należy przeto naukę tę pogłębić i rozszerzyć, gdyż
metoda tu zastosowana okazała się dobra. Przy braku pisanych źródeł zarówno ugrupowania kulturowe, jak i moment czasowy i przyczynowy dadzą
się niejednokrotnie
wykryć tak ze sposobu nawarstwień, jak i z ich układu
w geograficznej przestrzeni.
Paralele:
południowo-wschodnia
Australia
i Południowa
Ameryka, dalej Kalifornia
i Północna Ameryka; Pigmeje
Afryki i wschodniej Azji pochodzą prawdopodobnie
ze wspólnego źródła pólnocno-wschodniej
Azji. B o a s odrzuca pogląd o pierwotności (dawności)
totemizmu i matriarchatu,
utrzymywany ze stanowiska ewolucjonistycznego,
i widzi w bilateralnej
(równouprawnionej)
organizacji
rodzinnej
starszą
formę i niższy stopień rozwoju społeczeństwa; pogląd ten jednak obecnie
nie da się utrzymać.
Według K o p p e r s a podział na homo diluvialis
i homo sapiens (recens)
jest niesłuszny (oczywiście K o p p e r s nie ma tu racji, podobnie jak i wówczas, gdy zwalcza ewolucjonizm). Plemię Yamana przybyło z początkiem n. e.
do Ziemi Ognistej i potrafiło utrzymać się przy gospodarce przywłaszczającej
707
(::bieracko-łowieckiej)
przez 80 pokoleń. Stąd K o p p e r s wYci~~a wniosek.
że gospodarcza strona kultury musiała być w starszym paleollcle trwalsza
iż rasa. Gdyby nawet tego rodzaju twierdzenie było słuszne dla podanego
~u okresu i wymienionego plemienia, to jego generalizacja, rozciąganie jego
wagi na cały starszy paleolit budzi poważne zastrzeżenia. "Człowieczeństwa
nie można dzielić", powiada K o p p e r s. "Nosiciele i sporządzacze ~ych
narzędzi (mowa o naj prymitywniejszych
narzędziach w początkach plelstocenu) musieli tedy być pełnymi ludźmi, którzy posiadali również jakąś odpowiednią kulturę duchowo-społeczną
(język, rodzina, religia)". Wyrażenie
pełnymi ludżmi" nasuwa mocne wątpliwości, bo wszakże już same anato~iczne cechy zgoła nie umożliwiały owemu praczłowiekowi
wydawania
dźwięków przedniojęzykowych
w rodzaju p (b), t (d), f (v), s (z). Jeśli jakikolwiek język ludzki posiada zawsze trzy aspekty: 1. system fonetyczny,
2. strukturę gramatyczną (morfologia i składnia) i 3. słownictwo, to "język"
ten (starszego paleolitu) posiadał niezupełny (ułomny) system fonetyczny.
W takim systemie fonetycznym przy minimum trzech szeregach lokalizacji
dźwięków dwa szeregi: wargowy i zębowy, są nieobecne względnie istnieją
w postaci zarodkowej jako tzw. bloki mlaskowe, a tylko trzeci, gardłowy
chodzi tu głównie o dźwięki welarne, faryngalne
i laryngalne),
jest dostatecznie reprezentowany
(k (g), k', g', kx', l'].
Struktura gramatyczna wyrażająca się w postaci prawideł budowy grup
syntaktycznych
(skupień) właściwie jeszcze nie istnieje. Owe bowiem grupy
są tylko przygodnymi
zestawieniami,
i to odpowiednio
nie do wartości
logicznej poszczególnych członów, ale zgodnie z emocjonalną barwą wy_
rażanych przeżyć.
Trzeci aspekt języka - słownictwo, choć ubogie, podobnie jak uboga jest
kultura owego okresu, ale istnieje.
Byłby to tedy jeszcze nie "pełny" język, ale raczej "mowa" ułomna,
stojąca na pograniczu między pseudomową małp a właściwą, pełną i zorganizowaną mową ludzką. Pewien przeżytek z tego okresu stanowią mlaski
i niezwykle uboga gramatyka języka buszmeńskiego. Wypada jednak dodać,
ż~ w buszmeńszczyźnie bloki mlaskowe przednie są już wariantami odpowiednich dźwięków wargowych i zębowych, ale nie jedynymi reprezentantami
czy surogatami o'N'Ych dźwięków, jak to miało miejsce w systemie fonetycznym praczłowieka w paleolicie starszym.
"Jeżeli istnieją poszczególni badacze (np. Wei n e r t) - mówi dalej K o pp e r s - którzy przyznają Sinantropowi znane osiągnięcia kulturowe (używanie ognia, narzędzia, broń, polowanie na grubszego zwierza), a równocześnie określają go jedynie mianem "małpolud", "przedczłowiek", to takie
postępowanie zdradza jakąś logikę i filozofię, którą nie każdy potrafi zrozumieć i ocenić". Wypada przytoczyć załączoną tu tabelę antropologa B un a k a, Stadia rozwoju kultury, myślenia, mowy i ich wzajemna zależność.
aby stwierdzić, że K o p p e r s nie ma racji i zgoła niepotrzebnie miesza tu
45'
�709
708
-_ .. --_ ..------
_.- .. _----
S t a d i a l' o z woj
----
! Wykorzystanie
I
zewnę-!
przedmiotów
Społeczeństwo
Myślenie
1------------------.---'--trznych
i
i
i
I
I
1-- -- - _._--
i
i
.---
T
j S"'''naty''"'
I
I
i ic h
\\-
Z
a j e m n a z a I e ż n ość
Wyrażenie
Mowa
Przedstawienie
w maksymach wąskiego kompleksu
postrzeżeń
l
Przypadkowe
l
u k u l t u l' y. m y ś l e n i a, m o w y
Sygnały
Ku-mowne
stadium
I
i
dżwiękowe
szerSZY-~l~~~-~rzed-
Pierwiastkowe
jęcia
po-
Wyższe małpy
Przedmowne
stadium
Rozmaite i ściślej związane z aktami postępowania szmery wydawane
przy spełnianiu funkcyj życiowych
~
cco
~
~
---
--- -_
Przechodnie formy;
paleantroPOlogicznel
niewiadome
,
-'--_. __
.-
::::
'O
~,
co
o.
I
Pitekantropy,
sinantropy
Preszelska
I
'§
~
li
N
Wieloznacz-'
ne, nie związane wyrazy - zdania
Powiększenie roli średniojęzykowych artykulacji - dźwięków głosowych i wibrantów (płynnych r i 1)
Coraz więcej zróżnicowanych
wyrazów zdań
Początek przyswojenia
sobie przedniojęzykowych artykulacji (zębowych itd.) i rozwiniętych
m·tykulacji średniojęzykowych
w ich
formie "diffuse«
iii
p:;
ell
.~
'0"
~l
I
Coraz więcej
zróżnicowanych pojęć, w
tej liczbie poj.
o zjawiskach
Q)
t:
co
~
o
'O
....
!il :~::~~~;P~~~~i~!1
",gani-~~~;:~i"
I
I
,
l
N
______._____
Związane
wysłowienia
~~:~~:r~~:Z:'-do
rzucania, plastyczna sztuka,
początki życia
osiadłego
--------------_
;>,
t:
<'Q),
N
tJ
:::
Szelska,
aszelska
I
wc::~~o-I
rodowa
(S~~~~~y)
_ -
Przechodnie fOrmy!
pitekantropów- pale-I
antropów, palean, tropologiczne fakty!
ało ~ia~oIT1~__-'
.1_..:
~
Przewaga mniej
grubych płaszczyzn (zgrzebła
i szpice); szerokie
wykorzystanie
Q)
o
"O
Q)
~ ------.------
;:J
_
Określone, ale słabo zróżnicowane
artykulacje dźwięków krtaniowych,
welarnych i nosowych; również dżwięków wdechowych (mlaskowych)
Okrzyki,
wezwania
Pojęcia o zasadniczych
rodzajach
działalności
Q)
Słabo obrobione
płaszczyzny i jądra
(ręczne ostrza)
'g.
Bo
----------1
"-1
'N
~
typ
1
I
i-l
Fizyczny
-'---1
stawień i komplek-:
sy postrzeżeń
Narzędzia nieustalonego kształtu
I
Archeologiczne
epoki
dźwiękowe
-----_ .._-----_
1---
*)
i
i
'c
Mustierska
Paleantropy: neandertalczycy typu
»La Chapelle«,
Eringsdorf i i.
I
i
i
'O
Q)
Ji
I,
Sprecyzowanie artykulacji wytw~-=-I pó;:~-;~l~~;it
rzanych dźwięków i zróżnicowanie
ich według głosowosci i sposobu
wymawiania; afrykaty (zwarte.
SZczelinowe i t. d.).
:-;e~~ntropy:
cr~~-i
magnon i i. przed- !
stawiciele typu Ho-!
mo sapiens.
i
I
II
.
Zob.
.._--------
• Załączoną tu tabelę zaczerpnąłem z mojej recenzji pracy radzieckiego
loga W, W, Bunaka "Powstanie mowy według dan~'ch antropologii".
antropo-
-T------------------
Biul~t;I~-;-OI-S-kl-·~~-O
_,
owarz:,:st\\'3
Językozna\\ czego.
zeszyt
XIII.
------------.
str.
193-206.
�710
711
kwe~tię terminologii, gdzie oczekiwalibyśmy jakichś ważkich kontrargumentów. Jako przeciwnika poglądów H. We i n e r t a stawia K o p p e r s znanego
biologa H. M li c ker m a n n a, przytaczając jego wypowiedź: "Tutaj (tj. do
ludzkości jako jednostki rozrodczej) odnosi się ten fakt, że naj starszych
wskaźników
działalności kulturowej
w zasadzie nie powinno się inaczej
oceniać niż uzdolnienia tych, którzy zbudowali pierwszą maszynę parową
i którzy dzisiaj rozsadzają pokrywy kryjące energię atomową. W każdym
osiągnięciu kulturowym
chodzi zasadniczo o uzewnętrznienie
tego samego
człowieczeństwa,
co potwierdza
się również przez jedność świadomości
moralnej w całej ludzkości. Tę świadomość należy przypisywać także ludziom
najstarszej epoki, mimo że dokumenty ograniczają się tylko do początków
kultury materialnej, jak tego dowodzą owe reliktowe ludy prymitywne; jakkolwiek w kulturze materialnej stoją one na poziomie ludzi naj starszej epoki,
to jednak przejawiają
ową świadomość moralną". Tutaj wywody K o pp e r s a mają charakter
wyraźnie apologetyczny
i dlatego nie będziemy
z nimi polemizować.
Między dziś żyjącymi prymitywami
a człowiekiem przedhistorycznym
i£tnieją dwa paralelizowania,
które uczeni stosują:
1. swobodne, tj. bez
uwzględnienia związków genetycz:J.ych, i 2. skrępowane, które uwzględniają
związki genetyczne. Według K o p p e r s a paralelizowanie,
zwłaszcza w sposób drugi, może być owocne, gdyż istnieje pewna jedność człowieka i jego
kultury (M e n g h i n, WeUgeschichte der Steinzeit - paralelizuje również,
ale dużo z tych paralel krytyka odrzuciła).
Co do wzajemnego stosunku prehistorii i etnologii, zdaniem K o p p e r s a,
powinny one współpracować. Rozumie się, że obie nauki, etnologia i prehistoria, które zgodnie ze swą naturą są naukami humanistycznymi,
z wdzięcznością przyjmują każdą pomoc, której im mogą udzielić na przykład dyscypliny przyrodnicze. Antropologia fizyczna, przede wszystkim zaś paleoantropologia zasługują na odpowiednie uwzględnienie, czego nie trzeba specjalnie
uzasadniać.
Resztę artykułu K o p p e r s a zajmuje omówienie prac z zakresu metodyki prehistorii. W sumie wypada stwierdzić, że artykuł jest interesujący
i napisany ze znawstwem
materiału
i rozległą erudycją, jednakowoż ze
względu na antyewolucjonistyczne
stanowisko autora może być przyjęty
bez zastrzeżeń jedynie przez zwolenników szkoły kulturowo-historycznej.
Roman
Stopa
FOLK-LIV - ACTA ETHNOLOGICA ET FOLKLORISTICA EUROPEA,
t. XIV-XV,
XVI.
Wydawane w okazałej szacie graficznej przez szwedzką Akademię Nauk
Etnograficznych
i Folklorystycznych l czasopismo "Folk-Liv
- Acta Ethno1
Kung!.
Gustav
Adolfs
Akademien,
Uppsala.
et Folkloristica
Europea"
jest dzisiaj jednym z najpoważniejszych
pism etnograficznych
na terenie Skandynawii.
Sk~pia ~no s~eroki odłam
myśli etnograficznej,
a zarazem stanowi jeden z osrodkow mIędzynarodowego ruchu naukowego. W okresie międzywojennym, na który przypada założenie pisma, w szczególności w latach trzydziestych,
gdy na swobodny
rozwój nauk etnograficznych pada cień faszyzmu, gdy hitlerowska doktryna
rasistowska przekreśla całkowicie wszelką możliwość pracy twórczej etnografa-humanisty,
"Folk-Liv", ukazujący się na ziemi skandynawskiej,
staje
się ostoją dalszego nieskrępowanegc
rozwoju etnografii. Pismo staje się
od 1938 r. organem Międzynarodowego
Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru
Europejskiego oraz kilku innych organizacji międzynarodowych 2. Prowadzi
ono od tej chwili regularną kronikę wydarzeń na polu etnografii i folkloru
w różnych krajach 3, informuje o ważniejszych przedsięwzięciach
badawczych, a zarazem zamieszcza szereg prac i artykułów o ogólniejszym znaczeniu , które drukuje w językach obcych, inne zaś opatruje obcojęzycznymi
streszczeniami.
Z chwilą normalizacji stosunków po wojnie pismo powraca do swej dawnej roli organu etnografii, przede wszystkim skandynawskiej.
W rocznikach
za lata 1950-1952 (t. XIV-XV
i XVI) przeważają zainteresowania
własnym
terenem i własną tematyką regionalną; autorami są badacze skandynawscy.
Cele i zamierzenia badawcze na przyszłość ujmuje w swym programowym
artykule główny redaktor pisma, wybitny uczony szwedzki Sigurd E r i xo n,
dyrektor Instytutu
dla Badań Ludoznawczych
przy Muzeum Nordyckim
oraz profesor uniwersytetu
sztokholmskiego.
Artykuł E r i x o n a, Wprowadzenie do badań nad życiem ludu lub etnologią nordycką"
(t. XIV-XV),
zasługuje na bardziej szczegółowe omówienie. Zanim jednak do tego przy··
stąpię, parę wstępnych uwag ze względu na używaną przez autora terminologię, która może się wydać niejasna dla polskiego czytelnika.
W skandynawskiej
terminologii etnograficznej,
obok ogólnie przyjętych
terminów "etnografia"
i "etnologia", w powszechnym użyciu jest również
rodzime wyrażenie folk-liv,
co znaczy "życie ludu". Badaniem zaś życia ludu
zajmuje się nauka zwana tu "folklivforskning".
Ma ona nieco odmienne
cele i zakres aniżeli niemiecka "Volkskunde" oraz powstały na gruncie angielskim folklore.
Zarówno "Volkskunde",
jak i "folklivforskning"
nastawione są wyłącznie na badanie stosunków europejskich, na studium rodzimych kultur ludowych, przeciwstawiając
się w tym zakresie angielskiej
"social anthropology". Ta ostatnia, określana również jako "nauka a człowieku", wysuwa ogólniejsze cele poznawcze i operuje teorią, która rozbudowana została przede wszystkim pod kątem widzenia badania tzw. pierlogica
, Jak np. Międzynarodowej
Komisji
dla Sztuki Ludowej
i Folkloru
(CIAP).
.'. ~rzejmując
zadania
wydawanego
przez Międzynarodowe
Stowarzyszenie
Etnologu l Folkloru
Europejskiego
czasopismo
"Folk",
którego
z druku
ukazały
się
jedYnie dwa Zeszyty, I, 1-2, 1937 (Hirzel, Lipsk).
�712
wotnych kultur społeczeń~tw pozaeuropejskich.
Jeśli chodzi o różnice, to
należy podkreślić.
że niemiecka
"Volkskunde"
nastawiona
jest przede
wszystkim na badanie kultury
materialnej,
którą
traktuje
dość wąsko
i w sposób czysto opisowy. Natomiast
skandynawska
"folklivforskning",
aczkolwiek kultura materialna stanowi tu również punkt wyjścia, ma pewną
socjologiczną orientację (co znów ją zbliża do "social anthropology"),
która
w odniesieniu
do konkretnych
historycznych
sytuacji pokrywa
się pod
względem zakresu i metod z socjologią (np. mówi się "African sociology").
Tak więc badanie jolk-liv'u
uwzględnia w znaczniejszym
stopniu tło społeczne, kładzie nacisk na problemy organizacji
społecznej i gospodarczej,
interesuje się instytucjami prawno-politycznymi
itp. Oczywiście zakres jolkli·u'u jest o wiele szerszy od tradycyjnie
pojętego folkloru, który nie jest
tu.taj traktowany
jako nauka autonomiczna,
lecz zawsze ujmowany
jest
w szerszym układzie kulturowym jako jeden z działów etnografii.
Terminologia
skandynawska,
niejako wychodząca
od życia i jego problemów, a w każdym razie przybliżająca
etnografię
od życia, ma swoje
uzasadnienie historyczne. Etnografia i popularne zainteresowania
regionalnoludoznawcze odgrywały bardz·:) istotną rolę w procesie demokratyzacji, który
w oparciu o uprzemysłowienie
i ronlój
masowej oświaty doprowadził do
ukształtowania
się nowoczesnego obJ:',cza narodów skandynawskich
na przełomie XIX i XX w. Nie miasta, których było niewiele na wielkim i rzadko
zaludnionym obszarze Skandynawii, lecz wieś i małe miasteczko, zorganizowane w pewne rejony kulturowe i polityczne, stały się ośrodkami dynamiki
społecznej,
nadając
skandynawskiej
rewolucji
burżuazyjnej
tak swoiste
i charakterystyczne
dla niej oblicze. Jest również rzeczą znamienną, że proces ten miał miejsce na terenie Skandynawii nie tylko w krajach par e.1:cellence chłopskich, jakimi były Norwegia czy Finlandia,
ale również ogarnął
kraje o silnych tradycjach
feudalno-szlacheckich,
jak Dania i Szwecja.
W pierwszym wypC'.dku ruch ten miał charakter zarówno narodowy, jak i społeczny, w drugim przede wszystkim społeczny. Oczywiście dziś, po przeniesieniu się zainteresowań
ludoznawczych i regionalnych na uniwersytety oraz
do tak licznych na tamtejszym
terenie muzeów, z ich rozwiniętymi
instytutami badawczymi, wykładana
z katedr uniwersyteckich
etnografia stała
się nauką akademicką i zatraciła wiele ze swego pierwotnego rozmachu rewolucyjno-społecznego
(czego nauka burżuazyjna
na ogół nie lubi). W tym
też środowisku akademickim
zrodził się nowy termin naukowy "etnologia
nordycka" (nard isk etnologii), który na ogół pokrywa się z bardziej popu·l13rnym jolk-liv.
Czym jest dziś folk-Uv i jakie są jego zadania aktualne dlil
obecnego stanu etnografii skandynawskiej,
informuje
artykuł E r i x o n a.
W jego ujęciu badanie życia ludowego ma szeroko zakreślone cele badawcze. Pojęte naj szerzej zmierza ono do pogłębienia naszej wiedzy o człowieku, do lepszego zrozumienia go jako istoty tworzącej kulturę i żyjącej
w niej. Stanowi
::>no zatem dział etnografii
ogólnej czy etnologii, ale
713
może być także nazywane
etnografią.
Przedmiot
badań jolk-liv'u
sta·nowi kultura ludzka, która jest zawsze oparta o grupy społeczne czy społEczeństwa, które są jej nosicielami. Kultura - według E l' i x o n a - nie
pokrywa się dokładnie z odpowiadającą
jej grupą społeczną, lecz może
w całości lub w swych pewnych cechach rozciągać się poza granicę terytorium zajmowanego przez jej nosicieli. Fakt ten ogromnie komplikuje zadanie badawcze.
Definicja kultury, jej właściwości, podstawowe prawa oraz metoda badania z.iawisk kulturowych są następnie przedmiotem rozważań autora. Poniew«ż jednakże jego poglądy w tym zakresie nie odbiegają od ogólnie przyjętego stanowiska
znanego z etnografii ogólnej, ograniczam się do podania
jedynie kilku wyjątków. A więc w skład kultury wchodzą: "organizacje, wyposażenia, techniki, wytwory, zachowanie,
normy i idee, jakie człowiek
~t'worzył, rozwinął i obrócił na swój użytek i jakie w mniejszym lub większym stopniu stanowią jego pomocnicze sposoby zaspokojenia swych fizycznych i duchowych potrzeb" (s. 6). Charakteryzując
kulturę pisze autor:
"najbardziej zasadnkzącechą
kultury jest to, że może być ona przenoszona,
zarówno w całości jak i częściowo przez swe składniki, z jednej jednostki
na drugą oraz że może być przekazywana
z pokolenia na pokolenie na zasadzie współpracy w obrębie grupy" (s. 6).
.Jeżeli chodzi o metody analizy rzeczywistości kulturowych,
autor świadomie głosi pewien eklektyzm: wszystkie metody są właściwe, o ile prowadzą
do celu, tzn. zbliżają nas do prawdy. A więc w badaniach życia ludowego
celowe może być posługiwanie się zarówno metodą typologiczną, jak i kulturowo-geograficzną
(kręgów kulturowych), porównawczą (zasięgów), socjologiczną czy statystyczną. Ważna również jest metoda psychologiczna, dostarczająca badaczowi pewnych jednolitych
podstaw dla jego wiedzy o człowieku, o jego podłożu biologicznym, funkcjach umysłowych, formach zachowania się itp. Szczególny nacisk kładzie autor na metodę historyczną i historyczny charakter
zjawisk kulturowych:
"Podobnie jak społeczeństwo,
kultura składa się ze starego i nowego, z wytworów już ukończonych, z powtórzeń i tworów znajdujących
się jeszcze w toku rozwoju, jest ona mieSZaniną dobrego i zlego, wspomnien
i tradycji, sprawo
treściach już
zużytych i prz"brzmiałych,
jak też i spraw, jakie uczestniczą w wiecznej
walce o zmianę, o odnowienie myśli i działania. Wszelka funkcja i wszelkie
działan:ro oznacza coś, co się jeszcze rózwija, posuwa w czasie, coś, czego nie
możemy sobie uzmysłowić, zanim nie zostanie dokonane, to znaczy, zanim
nic stanie się faktem historycznym. Dla tych powodów badanie życia ludowego staje się działem nauki historycznej,
nawet wówczas, gdy ono jest
skoncentrowane
na teraźniejszości"
(s. 9).
Drugim momentem, który naukom etnologicznym nadaje charakter historyc~ny, .iest skoncentrowanie
ich na określony obszar kulturowy, (ich regionalizacja). Im mniejsze ugrupowanie
społeczne, wycinek życia czy badana
�714
społeczność kulturowa,
tym większe są możliwości uchwycenia
ciągłości
procesu historycznego
i pokazania nawarstwionych
tradycyjnie
związków
pomiędzy różnymi epokami. Zasada regionalizacji w badaniach etnograficznych, to znaczy branie jako przedmiot badania mniejszych zespołów o wy_
raźnie określonych czasowo i przestrzennie ramach, stanowić winna, zdaniem
autora, punkt wyjścia dla nowocześnie pojętych badań życia ludowego. Zasada ta jest szczególnie ważna dla społeczeństw o bardziej zróżnicowanej
kulturze i bogatych historycznych nawarstwieniach,
jak społeczeństwa europejskie. Jest to droga, jaką winna pójść etnografia Skandynawii na jej obecnym etapie rozwojowym. Pozwoli jej to "na rozwinięcie się w bardziej
konkretną naukę aniżeli etnologia ogólna, która dokonuje wielu uogólnień
w zbyt może jeszcze wczesnym stadium rozwojowym" (s. 10).
W praktyce na tym etapie, będącym jeszcze wstępnym stadium do ogólniejszych ujęć, wskazane jest podejmowanie mniejszych problemów i tematycznie węższych zagadnień, prowadzenie badań w skali lokalnej, typu lustracji raczej niż wyczerpujących
opracowań monograficznych,
biorących za
przedmiot badań mniejsze jednostki, okresy lub tematy. W chwili obecnej
oraz zapewne przez pewien czas jeszcze będą one musiały poprzedzać badania o bardziej syntetycznym
charakterze,
będą koniecznym wstępem do
szerszej problematyki, zawartej w ramach dążącej do uogólnień nauki, którą
autor określa jako historię kultury.
W dalszej części artykułu autor poddaje analizie pojęcie kultury, rozbudowując je pod kątem teorii różnych typÓW kulturowych,
występujących
w określonych warunkach
historycznych.
Te typy czy wzorce kulturowe,
których autor wyróżnia parę rodzajów, aczkolwiek ich nie analizuje w oparciu o konkretny materiał historyczny, mają służyć jako pomocnicze narzędzie analizy historyczno-etnograficznej.
Na razie są to luźno rzucone pomysły i sugestie.
W pierwszym
rzędzie autor usiłuje dać historyczną
definicję pojęcia
"lud" i "ludowy". Przyjrzyjmy
się tej ostatniej: "warunkiem, by jakiś element kulturowy mógł być uważany za ludowy, jest fakt, że musi on występować w danej grupie ludzi jako taki składnik, który został wcielony
w życie, odziedziczony, wyuczony i w pełni zasymilowany,
a zatem nie
rr.oże to być taki element, który nie zostal wcielony w życie, odziedziczony,
peryferyczny, mniej lub więceJ przypadkowy. Nadto, by spełnić te warunki,
składnik ten musi występować
odpowiednio często w obrębie grupy czy
społeczeństwa i musi być w sposób regularny wchłonięty przez kulturę" (s. 11).
Z definicji tej wynika, że ludowy element kulturowy może występować zarówno w kulturze miejskiej, jak też i wiejskiej czy też innych zespołach,
zależnie od warunków
historycznych.
Kulturę
ludową można, zdaniem
autora, utożsamić z żywą kulturą tradycyjną. Jest to kultura zasadniczo stacjonarna, mało podatna na rozprzestrzenienie
się i migracje. Kulturze ludowej autor przeciwstawia
kulturę mobilną (mobile culture), typ kulturowy,
715
który cechuje wielka ruchliwość i ekspansywność. Jest to zazwyczaj kulture
reprezentowana
przez oficjalne organy państwowe, czy warstwy
zachowuiace duże wpływy w danym społeczeństwie.
Trzecim typem kultury jest
k~ltura czysto zawodowa. Do tego typu należą "wszelkie myślenie twórcze
czy wszelkie nowe wynalazki powstałe na gruncie specjalizacji", zanim nie
przedostaną
się do ogólnej świadomości
i nie przekształcą
się na wyżej
wspomniany typ kultury mobilnej. W pewnych warunkach
historycznych,
gdy ten ostatni typ kultury pokrywa się z kulturą miejską, należy go przeciwstawić kulturze wiejskiej. Ale kultury ludowej nie należy identyfikować
ani z kulturą wsi, ani miast; może ona przenikać obie. W innym sensie
kultura ludowa przeciwstawia
się dalszemu typowi kulturowemu,
to jest
rzechowanej
(zmagazynowanej
jak ją nazywa autor) kulturze, jaką
p
.
h
.,
mamy np. w pomnikach, literaturze, książkach itp., o ktoryc
CZęSClOWO
zapomniano, a z,awartość ich nie ma już pełnego,.'Po,:,"s.zech~egO ob~egu. ~CZywiście w obrębie tych wzorców kulturowych
IstmeJe WIele typow posrednich i mieszanych.
Na tle powyższej teorii typów kulturowych
staje się dopiero jasne pojęcie kultury ludowej oraz jej roli w ~ełnym kontekście życia. "Poprzez swą
różnorodność i swe liczne odcienie kultura ludowa jest tworem pełnym
kontrastów, występujących
w trzech wymiarach: historycznym, geograficznym i społecznym. Ważnym zadaniem badań kulturowych
będzie znalezienie tych kontrastów oraz ich interpretacja"
(s. 13). Będzie to ważne narzędzie historycznej
analizy zjawisk dyfuzji, kontaktów
kultury czy też ich
gwałtownych zderzeń.
Właściwym przedmiotem badań etnograficznych
jest kultura ludowa, badanie zaś innych typów, jak kultury mobilnej czy centralnej,
zasadniczo
leży w zakresie innych nauk historycznych. Nas, etnografów, interesuje ona
jedynie o tyle, o ile tkwią tu czynniki, które mogą mieć wpływ na kulturę
ludową lub gdy nikt inny nie podejmuje tych badań. Na ogół jednak zadowalamy się wynikami pracy badawczej innych i te właściwie są jedynie
istotne dla badacza kultur ludowych.
Faktem jest, że dotychczas badania kultury ludowej brały za przedmiot
wieś i życie wiejskie. Nie wynika to jednakże z przesłanek czy założeń warsztatowych, lecz z historycznego faktu, że chłopstwo stanowiło na tych terenach absolutną większość aż do końca XIX w. Zaważyła też tu okoliczność,
że chłopstwo było "nosicielem najbardziej silnych tradycji kulturowych oraz
że ono właśnie przechowało tak liczne formy reliktowe" (s. 14).
Obecnie badania etnograficzne nadal jeszcze będą musiały zajmować SIę
wsią jako podstawową grupą społeczną, biorąc za przedmiot analizy mniejsze ugrupowania w jej obrębie, a więc zagrodę, społeczność wiejską oraz
pewne formy życia rodzinnego. Ale nie ma powodu - stwierdza autor by już na obecnym etapie nie rozciągać naszych zainteresowań badawczycq
na wtórne ugrupowania. jak np. miasto. Co więcej, takie rozszerzenie naszych
�716
zainteresowań
badawczych staje się w chwili obecnej koniecznością. Jednakże w tych o wiele bardziej złożonych środowiskach, gdzie usadowiły się
inne typy kultur, jak typ mobilny i zawodowy, badania kultury ludowej
będą, rzecz prosta, procedurą o wiele bardziej trudniejszą,
skomplikowaną,
zbliżającą nas coraz bardziej do typu badail socjologicznych. Toteż dawne
"typologiczne
podejście do wytworów kultury materialnej
winno ustąpić
miejsca badaniu szerszych zespołów kulturowych,
ocenom ilościowym oraz
socjopsychologicznemu
punktowi widzenia" (s. 14). "Przedmiotem
badania
życia ludu jest zatem - konkluduje autor - porównawcze studium kultury
na bazie regionalizmu.
zorientowane
socjologicznie
i historycznie
oraz
uwzględniające
niektóre aspekty psychologiczne"
(s. 15).
Wartość wyżej podanej teorii, jak wszelkiej teorii naukowej, musi być
mierzona jej przydatnością
badawczą jako narzędzia pomocniczego, które
nam winno ułatwić poprawne stawianie hipotez, kierowanie naszymi krokami w badaniach terenowych czy w historycznej
analizie materiału. Jak
spełnia to zadanie powyższa teoria typów kulturowych?
Odpowiedż na to
pytanie byłaby trudna i przedwczesna. Faktem jest, że ani jedna z zamieszczonych w roczniku rozpraw szczegółowych nie uwzględnia szerzej historyczno-typologicznej
problematyki,
nie jest oparta na jej ogólnych założeniach, ani też nie daje konkretnej analizy materiału w kategoriach powyższych wzorców kulturowych,
lecz stanowi o wiele bardziej ortodoksyjny
typ analizy etnograficznej,
która nie wychyla się poza przyjęte ramy. Do
problemu tego powrócimy jeszcze w koilcowych partiach tego szkicu.
Pierwsza z tych rozpraw, praca A. M. N Y l e n ze Sztokholmu, ma char:'kter odcinkowy. Przedmiotem
zainteresowania
autorki
jest jeden 1'0,dzaj wytworu
kultury
materialnej,
a mianowicie
naczynia
do podawania
masła na stół i ich różne typy, jakie występują
na terenie
Szwecji. Praca oparta jest na zbiorach Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie
oraz na materiałach zebranych drogą ankiety. Maselniczki szwedzkie odznaczają się wielką różnorodnością
formy i bogactwem ornamentyki.
Te cechy
formalne łączy autorka z rolą masła w tradycyjnej kulturze wiejskiej: z jednej strony masło było cenionym artykułem spożycia, którego duża wartość
odżywcza byla znana, z drugiej, jako wartościowy
produkt gospodarstwa
chłopskiego, było wyrazem zasobności jego właścicieli oraz stąd wynikającego
prestiżu i pozycji społecznej. Spożycie masła było ściśle racjonowane w dnie
powszednie, natomiast w dnie świąteczne i podczas różnego rodzaju uro·
czystości podawano je w wielkich ilościach. Z tą świąteczną obfitością, ktć>ra
stanowiła jeden z tradycyjnie określonych sposobów pokazu wyprodukowanych dóbr i ujawniania ich wartości w systemie gospodarki w małym stopniu posługującej
się pieniądzem, łączy autorka wyżej wspomniane ozdobne
maselniczki. Praca jednakże nie jest studium z zakresu gospodarki pierwotnej, lecz nacisk położono tu na ergologiczną stronę zagadnienia. A więc
wiele dowiadujemy
się o technice obróbki i zdobienia tych przedmiotów,
717
które wykonane były z drzewa na odpowiednich tokarkach. Następnie autorka, biorąc za podstawę kryteria
formalne, szereguje powyższe maselniczki w sześć ogólniejszych
grup typologicznych,
a więc maselniczki
w ksztołcie talerzy, kielichów, lichtarzy, naczyń z pokrywkami
itp., i wyznacza zasięgi każdego z typów, próbując je powiązać z warunkami
lokalnymi oraz oddziaływaniem
zewnętrznych
wpływów kulturowych.
Praca Giista B e r g a, dyrektora Działu Badań Etnograficznych
Muzeum
Nordyckiego, poświęcona jest dawnym narzędziom łowieckim, w szczególności stępicom, co do których przez dłuższy czas zdania etnografów były
podzielone. To niezwykle archaiczne narzędzie łowieckie, sięgające jeszcze
epoki brązu, nie występuje zupełnie na terenie Europy zachodniej; w Skandymnvii znane jest jedynie z wykopalisk
archeologicznych,
dość niedawnych i stosunkowo bardzo nielicznych (lO okazów na terenie Szwecji, Norwegii i Danii). Szczupłość danych wykopaliskowych
oraz zła prezerwacja
materiału, który przechowywał się jedynie w specjalnych pokładach torfiastych, a ponarito okoliczność, że z reguły niszczały drobniejsze części tych
samotrzasków
o dość skomplikowanej
konstrukcji, wszystko to przez dłuższy czas nie pozwalało na poprawne zrekonstruowanie
ich mechanizmu oraz
określenie ich przeznaczenia
łowieckiego. Historii oraz metodyce tego za~
gadnienia poświęcona jest obszerna rozprawa B e l' g a, który zebrał w niej
w sposób niez\l\rykle sumienny i dokJadny wszelkie dane - etnograficzne,
archeologic7.ne, przekazy ze średniowiecznych
źródeł oraz literaturę porówI1m'lezą - które mogły rzucić światło na to zagadnienie.
Z wywodów autora wynika, żo wielce pomocny w rozwiązaniu
tego
zagadnienia był materiał etnograficzny, który autor skrzętnie zebrał z terenu
całej Europy. Jeśli chodzi o obszar Polski i Europy środkowej, autor kilkakrotnie powołuje się na prace K. lVI o s z y ń s k i e g o, który w trakcie swych
nadań terenowych
znalazł parę okazów tych bardzo starych przyrządów
łowieckich Praca zawiera bogatą literaturę
przedmiotu
(około 60 pozycji)
oraz doskonałe ilustracje i rYEunki.
Obszerne studium P. A n d e l' s e n a z Kopenhagi poświęcone jest dawnym typom nicielnic, spotykanych na terenie Danii oraz przyległych obszarach kulturowych.
Praca ma charakter
morfologiczno-typologiczny.
Autor
~ychodzi od naj starszych występujących
na tym obszarze kulturowym
nicle111lc oczkowa tych i uwzględnia stopniowo ich coraz bardziej rozwinięte
fo:my. Następnie omawia lokalnie występujące
ich nazwy, których etymo10b
. . S',{an d ynawll... me została jeszcze
.
. . la. na terenl'e za c h o d mej
całkowicie wyJasnlOna . Obok ma t·e.rIa ł'·ow s k andynawsklc}1
.
uwzględnIa. autor w oparciu
0, szeroko
cytowaną
literaturę
przedmiotu
również szerszy materiał
porownawczy
.
. ,
' zaro' wno europejs. k'-I, jak
i egzotyczny, tak że jego praca możl?
~Iec pewne znaczenie dla tych wszystkich, którzy interesują się rozwojem
PIerwotnych tech 111
"k tk ac k'ICh'. LIczne IlustraCJe,
.
. rysunkI . oraz schematyczne
�.,
.
719
718
przedstawienia
procesów technicznych
tość tego bardzo sumiennie i rzetelnie
w tkactwie
wykonanego
ludowym
studium.
podnoszą
war-
Jedyna w tym zbiorze, nadesłana z Anglii, praca E. E t t l i n g e r poświęcona jest folklorowi okolic Oxfordu. Autorka podaje szereg przykładów
dawnych praktyk, zwyczajów czy obrzędów, jakie przetrwały w formie reliktowej do dzisiejszego dnia. Wspomina o pozostałościach dawnych przesądów
i zabobonów, jak np. czarownictwa, gier i zabaw ludowych itp., które sprawiają, że folklor posiada tu wiele cech atrakcyjnych,
podnoszących urok
tych malowniczych
okolic. Może to mieć pewne praktyczne
znaczenie dla
krajoznawstwa
i turystyki, ale tak pojęty folklor nie przedstawia wielkiej
wartości dla nauki. W wyborze materiału
i jego interpretacji autorka kieruje się dawną, obowiązującą
jeszcze za czasów ewolucjonizmu
receptą,
jaką w formie prawie że niezmienionej podawało dla kilku pokoleń zbieraczy
starożytności ludowych czasopimo "Folklore". Przyjętą zasadą było tu zbieranie archaizmów kulturowych,
które traktowano
jako przeżytki, na podstawie których mOżna było odtworzyć dawniejsze stadia kulturowe. Natomiast ten typ badań folklorystycznych
nie interesował się szerszym podłożem społecznym,
ani też nie uwzględniał
tych sił i momentów,
jakie
w międzyczasie przekształciły
do gruntu oblicze wsi angielskiej. Badania
tego typu wychodziły z innych kół i jedną z ważnych ich form było
opracowanie typu opisowo-statystycznego,
tzw. social survey (lustracje społeczne), jakich pojawiło się dosyć sporo w Anglii i jakie uwzględniały
w pierwszym rzędzie środowisko miejskie, ale także w pewnym stopniu
i problemy wsi oraz rolnictwa angielskiego.
Autorka domaga się obecnie rozszerzenia i unowocześnienia problematyki
folklorystycznej,
lecz sama tych postulatów nie realizuje. Ma ona pewne
zrozumienie dla zagadnienia dynamiki zmian, zdaje się dostrzegać rolę techniki i ulepszonego narzędzia w rolnictwie, ale zagadnień kultury materialnej nie włącza do partii materiałowej swej pracy. Pragnęłaby do nowocześnie
pojętego
"survey'u
folklorystycznego"
wprowadz·ić
"studium
tradycji
angielskich
robotników
rolnych,
rzemieślników
i drobnych
kupców",
ale za równie konieczne uważa "badanie
roli dworu i plebanii
w życiu wiejskim". Dostrzega wielkie zmiany w życiu wsi angielskiej w związku
z postępującą
(już od dłuższego czasu) urbanizacją,
co bynajmniej
nie
wpływa na zmianę jej własnego stanowiska badawczego, u którego podstaw
leży nadal zbieractwo i chwytanie ginących form i pozostałości reliktowych.
"Auta i linie autobusowe
ułatwiają
odwiedzanie
miast targowych
z ich
kinami. Zainstalowanie
odbiorników radiowych nawet w najbardziej
odległych wioskach położy szybko kres ich regularnym
właściwościom lokalnym. Nowoczesne, utarte formułki językowe i gwara miejska (slang) w niedługim czasie zastąpią dawne powiedzenia ludności wiejskiej i jej bogaty
język. Nie ulega wątpliwości, że praca badacza folkloru w najbliższych dziesięciu, dwudziestu
czy trzydziestu latach stanowić będzie ostatnią szansę
uratowania bardzo wielu atrakcyjnych zwyczajów od zapomnienia" (s. 88/89).
W całości praca niewiele wnosi nowego i nie posiada znaczenia, jeśli chodzi
o rozpoczęte u nas niedawno badania nad folklorem mas pracujących, folklorem ludności miejskiej, grup zawodowych, jak np. nad folklorem górniczym itp. Kto wie, czy jednym z motywów napisania tej rozprawki nie była
właśnie obawa, by nie pozostać w tyle poza wypracowaną już nową tematyką i metodą tych badań, jakie wyrastają
obecnie na tle wielkich przemian, dokonujących się w świadomości mas w krajach socjalizmu.
Prof. E l' i x o n, w syntetycznym
artykule
dającym przegląd zagadnień
bez wnikania w szczegóły, zajmuje się reliktami dawnego zbieractwa i łowiectwa na terenie Skandynawii.
Na obszarze tym znane były archaiczne
sposoby i narzędzia łowieckie, jak różnego rodzaju pułapki na zwierza, sidła,
samotrzaski, paście, doły łowieckie itp. Niektóre z tych praktyk przetrwały
do czasów nowożytnych.
Istnieje na ten temat dość obfita literatura,
na
którą się autor powołuje.
Ogólnie biorąc łowiectwo,
poza niektórymi
obszarami, zresztą dość ograniczonymi, nie odgrywało w dawnych czasach
większego znaczenia w życiu i gospodarce mieszkańców Półwyspu Skandynawskiego. I tak łowiectwo było bardziej rozwinięte w pasie lasów sosnowych na północy. na niewielkim
obszarze przylegającym
do wybrzeży
Atlantyku oraz nad północnym Bałtykiem, gdzie od bardzo dawna organizowano zbiorowe polowania na foki. Wiele archaicznych form organizacyjnych tych polowań utrzymało się przez dłuższy czas, a nawet niektóre przetrwały w postaci reliktowej po dziś dzień. Natomiast dość rozpowszechnione
było zbieractwo miodu, podbieranego dzikim pszczołom i używanego do wyrobu chleba, oraz wosku pszczelnego, o czym świadczą liczne relacje średniowieczne i późniejsze.'
Druga część pracy poświęcona jest zbieractwu roślinnemu, przy czym
autor w świetle istniejących danych stara się rozstrzygnąć dla terenu Skandynawii sporną do dziś kwestię, czy zbieractwo
roślinne było na tym
obszarze podstawowym
środkiem egzystencji od czasów naj dawniejszych,
czy też jedynie
dodatkowym,
chociaż może ważnym,
uzupełnieniem
jadłospisu.
W oparciu
o istniejącą
literaturę
skandynawską
z tego
zakresu oraz szerszą literaturę porównawczą
(M a u r i z i o, M o s z y ń s k i,
M a n n i n e n - dla obszaru bałtyckiego) autor, po sumiennym rozważeniu
wszystkich pro i contra, przychyla się do stanowiska niektórych uczonych
skandynawskich,
że na obszarze Skandynawii
od czasów naj dawniejszych
rolnictwo i hodowla bydła dostarczały podstawowych artykułów wyżywienia,
przy czym pewną rolę odgrywało rybołówstwo oraz w mniejszym łowiectwo.
Nato.miast zbieractwo było sprawą drugorzędną, mogącą mieć pewne znaczeme dodatkowe czy zastępcze w okresach niedoborów czy głodów, spowodowanych nieurodzajem,
klęskami elementarnymi
itp. Główna rola zbie~~ctwa polegała na dostarczaniu produktów uzupełniających,
a więc środow leczniczych. pożywek witaminowych,
jak owoce, jagody oraz niektóre
�-.,.,;----~
721
720
J L i n g i s ze Sztokholmu, analizując zasięg sochy na obszarze Szwecji,
dochodzi do wnio3ku. że występowanie
tego archaicznego
narzędzia ornego pokrywa sic: w znacznym stopniu z obszarem dawnej kolonizacji fińskiej, datującej się jeszcze z XVI i XVII w., oraz z obszarami na terenie
Szwecji. gdzie fińskie wpływy kulturowe zaznaczyły się szczególnie silnie,
Autor odróżnia typ sochy "fińskiej"
od rodzimego
typu "szwedzkiego",
różniącego się w szczegółach konstrukcyjnych
oraz w przeznaczeniu. Pierwszy z nich, przypominający
znany u nas typ tzw. "sochy ruskiej" z przekładalną łopatka, wyposażony był w hołoble i zaprzęgany w jednego koni::>.
Autor przypuszcza, że ten typ sochy używany był przede wszystkim w żarowej uprawie
leśnej. Natomiast
drugi
typ sochy krzywogrządzielowej
(z grządzielem
wygiętym w kształcie litery "S") miał inaczej osadzone
police i znajdował
zastosowanie
przede wszystkim
przy uprawie
pól.
Autor wyraża przypuszczenie, że typ rodzimej sochy mógł powstać ze skrzyżowania typu fińskiego ze zwykłym pługiem. Nie ma on odpowiednika nGl
innych terenach europejskich.
specjalne rośliny (co hyło szczególnie ważne w krajach północnych ze
względu na szkorbut), stymulantów,
oraz niektórych środków oznaczeniu
przemysłowym
(jak np. barwiki), lecz poza tym nie miało większego znaczenia jako podstawowy
składnik pożywienia. Praca wymienia niektóre
rośliny, które mogły mieć większe znaczenie dla zbieractwa na terenie Skandynawii.
Obszerne studium A. G. N i k a n d e r a z Abo zajmuje się formami osadnictwa oraz kształtami wsi w poszczególnych prowincjach Finlandii, które
bada w związku z istniejącymi warunkami klimatycznymi,
topograficznymi
oraz na tle różnych wpływów kulturowych,
jakie w różnych epokach oddziaływały. W pracy uwzględniono plany szeregu dawnych osiedli wiejskich
różnego typu, z których naj starsze pochodzą z 1644 r. Znaczna większość
jednakże repl'Oduko\vanych
w pracy planów pochodzi z drugiej połowy
XVIlI w.
Bardzo ciekawie wypada studium Elzy E n a j ił r v i - H a a v j o z Helsinek, poświęcone dawnym buhaterskim
pieśniom fińskim, tzw. "starym ru··
nem ludowym". Autorka, opierając się na materiale historycznym, dość niepełnym i nierównej wartości, kładzie nacisk na moment sytuacyjny wykonywania tych pieśni, a więc na szersze społeczne powiązania, jakie w pierwszym rzędzie interesowałyby
nowoczesnego
i teoretycznie
wyszkolonego
badacza terenowego. A więc obok wątku tych starych pieśni, ich melodii,
pokrewnych
im form, znanych z innych terenów, autorka
uwzględnia
w pełni okoliczności, w jakich były one śpiewane, cały kontekst sytuacyjny
(formy grupowego czy indywidualnego
odtwarzania oraz momenty i okazje
ich wykonywania),
i na tej drodze usiłuje znaleźć ich funkcje społeczne
,1/ życiu gromadnym
ludu fińskiego.
E. von L a i d ze Sztokholmu
zajmuje
się pochodzeniem
na terenie
Szwecji specjalnych
urządzeń do suszenia zboża, tzw. przepłotów, jakie
znane są z terenów Europy, Eurazji oraz Dalekiego Wschodu. Urządzenie
to występuje w kilku formach na terenie Szwecji, a więc w postaci wysokich płotów, stawianych
prosto lub pod kątem i dochodzących
niekiedy
do 5-6 metrów wysokości, jak również w postaci przewiewnych
szop krytych dachem. W Szwecji nie wznosi się ich w polU', lecz z reguły w pobliżu
zabudowań gospodarskich.
Dawniejsze badania
łączyły je z wpływami
fińskimi, co zdawało się znajdować potwierdzenie
w tradycji ustnej, która
przekazała w ich nazwie określenie: fińskie. W świetle jednakże nowszych
badań, zwłaszcza materiałów, jakie stały się dostępne w związku ze szwedzkimi badaniami atlasowymi, autor przypuszcza, że są one na terenie Szwecji
o wiele dawniejszego pochodzenia. Uważa on, że należy je łączyć z wprowadzeniem uprawy rolnej na obszar Skandynawii,
uprawy, która przyszła
z terenów Europy środkowej, podczas gdy rozwój rolnictwa w północnowschodniej Europie, a więc także i na obszarach dzisiejszej Finlandii i częściowo Rosji, nastąpił później.
Ponadto rocznik przynosi kilkanaście
obszernych omówień i recenzji
książek i prac z dziedziny etnografii i nauk pokrewnych, jakie po wojnie
ukazały się w krajach skandynawskich.
Objętościowo
znacznie mniejszy tom XVI (1952) "Folk-Liv"
przynosi
szereg rozpraw i przyczynków o węższej tematyce, ograniczonych po większej części do jakiegoś jednego wytworu czy jednej wąskiej dziedziny historii kultury materialnej.
Wszystkie zamieszczone tu prace dotyczą wyłącznie terenu Skandynawii. Kilka z nich powstało w związku z opracowywanym obecnie w Szwecji atlasem etnograficznym.
Przedmiotem studium 1. A s t l' o m są stare narzędzia służące do obróbki
lnu, jakie spotyka się na terenie Szwecji. A więc między innymi wspomina
autorka o występujących
na tym terenie archaicznych międlicach i cierlicach oraz nieco późniejszych młotach, mieczach i wałkach oraz deseczkach
do otrzepywania
włókna już zmiędlonego. W przygotowywanym
obecnie
atlasie szwedzkiej kultury ludowej, obejmującym
lata 1850-1900, jedna
z map Poświęcona będzie tym narzędziom, a materiał zebrany w związku
z powyższą publikacją został włączony do niniejszej pracy. Praca uwzględn~a m. in. zasięgi poszczególnych narzędzi, które na obszarze Skandynawii
nie przebiegaja jednakowo. Na przykład najstarsze z tych narzędzi. międ-
Praca H. H a g a l' a ze Sztokholmu poświęcona jest specjalnemu typowi
jarzma, używanego na tamtejszym terenie do prowadzenia
młodych i nie
przyzwyczajonych
jeszcze do chodzenia w zaprzęgu wołów (stąd nazwa:
marknadook)
oraz do przyzwyczajania
ich do normalnej pracy pociągowej.
Autor wyróżnia trzy typy tych jarzem oraz porównuje je z normalnym
typem jarzma, występującym
na terenie Szwec,ii, podkreślając
zachodzące
między nimi różnice.
".
�722
lica, znana z terenów Europy południowej i zachodniej, przeszła na teren
Skandynawii jeszcze w czasach przedhistorycznych.
Występuje ona na niektórych obszarach Szwecji, jest szeroko rozpowszechniona
w północneJ
Norwegii, natomiast całkiem nie występuje na obszarze Danii i Finlandii.
Tymczasem noże i miecze do oczyszczania włókna, pochodzące z kontynentalnej części Europy, przedostały się do Skandynawii
dopiero w czasach
nowożytnych. Deseczki do otrzepywania włókna, niekiedy oprawione w podstawki i tworzące rodzaj stołeczków (których istnieje parę typów), autorka
datuje na tamtejszym terenie na XVI-XVII
w.
Wyjątkowo interesująco
przedstawia
się praca E l' i x o n a poświęcona
badaniu układu przestrzennego
starych wsi szwedzkich; autor w sposób
umiejętny wiąże układ ten z formami tradycyjnej
organizacji wioskowej
oraz występującymi
na tym terenie instytucjami
prawno-politycznymi.
Artykuł jest zapowiedzią obszerniejszej pracy dotyczącej tradycyjnej organizacji wsi szwedzkiej, jaka od kilku lat jest przedmiotem badań kierowanego przez autora Institutet for Folklivsforskning w Sztokholmie. W artykule dano jedynie topograficzny przegląd miejsc na terenie wsi, gdzie
zbierała się starszyzna wiejska dla odbywania
narad. Miejscami takich
zebrań mogły być najbliższe skrzyżowanie dróg w obrębie wsi, plac główny
we wsi, często zwany rynkiem, wybrane miejsce przy głównej ulicy wiejskiej, plac koło źródła czy wodopoju, miejsca na wzniesieniu we wsi czy
poza jej obrębem, plac koło kościoła, miejsce spędu bydła we wsi czy jego
dojenia itp. W wielu wypadkach miejsca takie markowano przez położenie
wielkiego płaskiego
kamienia
lub szeregu mniejszych,
które układano
w kształt koła; w środku znajdował się kamień przeznaczony dla naczelnika wsi. Każdy z tych kamieni miał swą odrębną nazwę, odpowiadającą
hierarchicznemu
układowi organizacji
wioskowej. Obok posiedzeń rady
wioskowej miejsca te mogły spełniać inne funkcje w życiu gromadnym,
a więc niekiedy odbywały się tu zawody zapaśnicze, gry i zabawy młodzieży, targi czy też odbywano tu kary na widoku publicznym.
Przejrzyste
tablice, na których wyszczególniono rozmieszczenie terytonalne tych miejsc, przeznaczenie, do jakiego służyły, oraz szereg ilustracji
planów, pokazujących do dziś przetrwałe ich ślady na terenie wsi, dopełniają tej cennej pracy.
I. T a l v e ze Sztokholmu usiłuje rozstrzygnąć
niedostatecznie
znane
zagadnienie niewielkich domów o dość archaicznej konstrukcji, występujących na obszarze wsi szwedzkich, które znane są pod nazwą bastu, co po
szwedzku znaczy łaźnia. Domki te mają obecnie inne przeznaczenie gospodarskie, są one mianowicie używane jako miejsca do suszenia lnu, przewietrzania ziarna, przechowywania
słodu otrzymywanego z jęczmienia czy
wędzenia mięsa. Autorka zastanawia się, czy ich nazwa nie jest reliktem
ich dawnej właściwej funkcji, w szczególności czy nie były to tzw. łaźnie
parowe. Łaźnie te były powszechnie znane w miastach dawnej Szwecji,
723
spotykało się je we dworach i wikarówkach, ale brak przekazów,
(Jne rozpowszechnione
po wsiach. Były one częstsze na terenach
osadnictwa fińskiego.
czy były
dawnego
G. R ił n k ze Sztokholmu porusza zagadnienie
sezonowej translokacji
rodziny wiejskiej w Szwecji
czy jej poszczególnych
członków, z czym
łączyło się jadanie, a nawet sypianie w innych pomieszczeniach, takich jak
piekarnia, warzelnia piwa czy dawny dom mieszkalny. Zwyczaj ten występował jedynie w niektórych prowincjach Szwecji, natomiast w innych tego
rodzaju zmian mieszkania
nie praktykowano,
przynajmniej
w okresie
badanym, to jest w latach 1850-1900. Autor wyraża przypuszczenie,
że
wprowadzenie osobnego budynku na kuchnię
mogło przyczynić
się do
zaniku tego zwyczaju.
Przedmiotem rozprawy A. N y m a n a jest utrzymująca się do niedawna,
zwłaszcza w północnych
okręgach, praktyka
wypędu bydła na letnie
pastwiska, położone w niektórych
wypadkach
w znacznej odległości od
stałego miejsca zamieszkania. Te letnie pomieszczenia
dla bydła i jego
obsługi miały mniej lub bardziej stały charakter. Dość często znajdowało
się tu kilka zabudowań gospodarskich, takich jak szopy, obora, stodoła na
siano, a nawet niekiedy na zboże; o ile w pobliżu były pola uprawne, mógł
znajdować się tu w pewnych wypadkach dom mieszkalny. Bydło wraz
z doglądającym je personelem spędzało tu cały sezon letni. Znane także były
wypadki zmiany i to kilkakrotnej
tych letnich sadyb w ciągu jednego
sezonu. Jeśli znajdowały się one w pobliżu, mleko odnoszono codziennie do
wsi, zazwyczaj rano. W tym wypadku dziewczęta przez cały ranek pracowały w domu, po południu udawały się do letnich kwater, gdzie spędzały
noc. W wypadkach gdy były one położone dalej od wsi, przeróbka mleka
na masło i ser następowała na miejscu. Autor pokazuje, jak w perspektywie
historycznej granice występowania
tego zwyczaju stale przesuwały się na
północ. Obecnie utrzymuje się on jedynie w niektórych północnych okręgach
kraju, natomiast na południu wyszedł całkowicie z użycia. Jakież refleksje
ogólniejszej natury nasuwają nam te trzy powojenne roczniki "Folk-Liv"?
W szczególności, co mogą one powiedzieć nam o obecnym stanie etnografii
w krajach skandynawskich,
jej tendencjach
na przyszłość oraz miejscu
wśród innych nauk?
Oczywiście tych kilkanaście prac i przyczynków, jakie tutaj omówiliśmy,
nie stanowi dostatecznej podstawy do szerszej charakterystyki
etnografii
skandynawskiej. Brak po temu danych materiałowych, tak że wszelkie takie
<><:enybyłyby zbyt pochopne. Niemniej sądzę, że możemy tu podkreślić
k.llka bardziej uderzających jej cech, tym bardziej że próbka nasza, cho<~
niewielka, była jednakże dość reprezentatywna.
Mieliśmy tu bowiem obraz
et~o6rafii, .iaka promieniuje ze środowisk uniwersyteckich,
jaka jest przed~:otem badan instytutów naukowych przy wielkich muzeach oraz prac nad
asem szwedzkiej kultury ludowej. Jest to wachlarz dość szeroki. Ponadto
46*
�725
724
mieliśmy
artykuł
programowy
le::idera ruchu
oraz parę
prac
z dun.-;kiegn
i finlandzkiego
środowiska.
Wszystkie bez wyjątku prace, zarówno dotyczące kultury materialnej a tych było najwięcej - jak i folkloru, oraz prace grawitujące ku zagadnieniom społecznym (jak np. studia nad osadnictwem)
reprezentowały
tradycyjną problematykę
etnograficzną
oraz stosowały jej klasyczne metody.
Była to więc etnografia nastawiona przede wszystkim na badanie kultury
ludowej wiejskiej jako pewnego historycznie pojętego izolatu kulturowego,
posługująca się metodą porównawczą i typologiczną. Analiza etnograficzna
była z reguły analizą historyczną;
co więcej, wszelki opis etnograficzny
wychodził
z przeszłości
raczej
aniżeli
z teraźniejszości.
A więc nie
teren był tu punktem wyjścia, lecz dość nie określona przeszłość widziana
od strony przekazu historycznego
lub gablotki muzealnej, których ramy
czasowe mogły mieć bardzo szeroką
rozpiętość,
poczynając
od okresu
wczesnodziejowego,
kończąc zaś na wieku XIX, a zwłaszcza jego drugiej
połowie. Niesposób również oprzeć się wrażeniu,
że pomiędzy badaczem
a terenem oprClCowywanym przez niego stał eksponat muzealny, który
kształtował
jego widnokręgi badawcze, sugerując mu z jednej strony zainteresowanie
martwym wytworem kultury materialnej,
z drugiej zaś odsuwał sprzed jego oczu problematykę
żywej grupy ludzkiej. Toteż w omawianych
pracach
zagadnienia
społeczne nie wychodzą poza tło ogólne;
natomiast
takie problemy, jak rodzina, jej różne formy i ugrupowania
lokalne, jej organizacja
gospodarcza
itp., mimo wyrażnych
zapowiedzi
Erixona nie stają się odrębnym przedmiotem badań. Tak samo nie widziało
się tutaj dążenia do pogłębienia metod badań etnograficznych
w kierunku
intensywnego
studium małych grup czy instytucji, opartego na szczegółowych i metodycznie prowadzonych
obserwacjach
na przestrzeni
dłuższego
okresu czasu, w oparciu o odpowiednio skonstruowaną
teorię. A przecież ta
metoda właśnie, zastosowana po raz pierwszy na terenie kultur prostszych
wśród społeczeństw egzotycznych, zadecydowała
o wielkich postępach nowoczesnej etnografii. Warto przypomnieć, że w tym kierunku, tzn. w kierunku pogłębienia
metody badan terenowych. zdążają nasze nowsze kwestionariusze atlasowe.
Uderzająca była wielka l'ozpiętość pomiędzy śmiałymi i pełnymi pololu
koncepcjami prof. E l' i x o n a a dość jednostajnym,
konserwatywnym
obrazem etnografii skandynawskiej,
jaki wyłaniał się z omawianych prac. Nie
wszystko jednakże spośród bardzo ciekawych koncepcji E r i x o n a jest dla
nas możliwe do przyjęcia. Chwilami razi nas jego eklektyzm. Pewne zastrzeżenia mamy również w stosunku do jego historycznej
teorii typów czy
wzorców kulturowych.
Trudno
oczyw-iście przeprowadzić
gruntowniejszą
krytykę tej koncepcji kultury. dopóki nie zobaczy się jej zastosowanej
w badaniu konkretnej
rzccz~·wistości. Sądzę .iednak7.e. iż różnica pomiędzy
,,«mi ,;prowadza się do tego, że dla nas. patrzących od strony naszych sto,unków i potrzeb w krajach socjalizmu. nacechowanych
bardzo silną dynamiką zmian zarówno \\' strukturze,
jak i w świadomości mas Erixonowski
"chemat wzorców kulturowych
v"oydac się musi zbyt statyczny, zbyt mało
'poglądający
w przód, a zbyt wiele wstecz, nawet, być może, ku dawnemu
układowi klasowemu
społeczenstwa
szwedzkiego,
od którego
wyraźnie
v,y\vodzi on swą genealogię. Nie wydaje się więc, by mógł on być przydatny w szerszym zastosowaniu,
aczkolwiek
nie rozstrzyga
to sprawy
\..zorców czy typów kulturowych stanowiących pr6bę nowej analizy zjawisk
_polecznych, która nie wypowiedziała
jeszcze swego ostatniego słowa.
W obrebic postawionych sobie celów omówione prace były niewątpliwie
dobre, na wysokim poziomie. Na ogól był to poziom wyrównany, co świadczy
',vyraźnie o istnieniu dłużsl.ych tradycj i w tym zakresie, o istnieniu pewnego
,dylu pracy na tamte.iszym terenie, o skandynawskiej
szkole etnograficznej.
Styl ten przejawiał
się w gruntownym
opanovv'aniu źródeł i literatury
przedmiotu, w jasnej ekspozycji, którą uzupełniały dobre rysunki i ilustracje,
mapy, tabele itp. Wyrażał się również w umiejętnym postawieniu problemu,
który był ujęty wąsko. lecz konkretnie, miał wyraźnie zarysowane granice,
stanowiąc niewielką, ale wzorowo pomyślaną monografię jakiegoś niewielkiego problemu czy zagadnienia, które zostało pod każdym względem wynerpane
i może służyć jako wzór dobrej
pracy naukowej.
Na koniec jeszcze jedna sprawa, do której nie przywiązywałbym
większego znaczenia, gdyby nie to, że ostatnio zjawisko to zaczyna przybierać
rozmiary niepokojące.
Mam tu na myśli ugruntowującą
się coraz silniej
w burżuazyjnej
nauce zachodnio-europejskiej
tendencję
do ograniczania
.-ie do swego własnego obszaru, z czym łączy się całkowite pomijanie
terenów nieco dalej położonych oraz lekceważenie cudzego dorobku nauko ..
wego. Trzeba jednakże podkreślić z satysfakcją, że zasadzie tej nie hołdują
Skandynawowie, że tego rodzaju szowinizm czy etnocentryzm
naukowy je;;t
obcy ich stylowi pracy. Jeśli chodzi o tereny Europy środkowej, a więc
obszar, jaki z natury rzeczy był domeną badawczą polskich etnografów, ich
prace i dorobek naukowy
są Skandynawom
dobrze znane i cytowane.
Toteż często natrafia się na nazwiska polskich badaczy w tekście czy przyplskach i wykazach literatury. Obok wspomnianego już prof. K. M o s z y ńs k l e g o, który był tu niejednokrot.nie
cytowany, spotykało się nazwiska
mnych polskich etnografów
F i s z e r a, F r a n k o w s k i e g o, S e wer.y n a. ze starszych zaś G log e r a i Ł u n i e w s k i e g o. W innych okohczn OSClac
..
h sprawa byłaby prosta i naturalna, w obecnym jednak układzie
stosunków
trzeba o ty m wspommec
. . JaKO
. ,
..
. wlel.
. ,
o Jeszcze
Jednym dowodZIe
k Ie]. rzet e InOSCl
.. b ada\\'Cze.l. l. kultury naukowej Skandynawów.
A. W.
�727
726
J. SODERSTROM, A. S p a r r m a n's E t h n 01 () g r a p h i ca l C o 11 e ctlon
from
James
Cook's
2nd
Expedition
(1772-1775). Th~
Ethnographical
lVluseum of Sweden, Stockholm (statens Etnografiska Museum). New Series. publication No 6. stockholm 1939.
Autor poświęca swą pracę starej i cennej kolekcji przedmiotów pochodzących z wysp Pacyfiku, przywiezionych przez drugą ekspedycję kapitana
Jamesa C o oka. Przedmioty
te zostały zebrane przez Andersa S P a r rm ~.11 a, botanika i lekarza, ucznia L i n n e u s z a, jedynego Szweda w tej
wyprawie.
W 1802 i w 1818 r. S P ar r m a n sam publikował
dość wyczerpującą
relację ze swej podróży. W 1893 r. H. G i g 1i o l i wydał opis etnograficznej
kolekcji przedmiotów pochodzących z trzeciej ekspedycji a znajdujących się
w Muzeum Przyrodniczym we Florencji. W 1928 r. znany niemiecki lekarz
i etnograf Karl von den S t e i n e n opublikował trzytomową
pracę pt. Die
Marquesaner
und ihre
Kunst,
w której zamieścił wzmiankę o kolekcji
S p a r r m a n a, reprodukując
niektóre jej obiekty. Praca S o d e r s t r o m a
stawia sobie za cel opis materiału wraz z możliwie najściślejszym
podaniem dokumentacji;
służyć może ona etnologom i innym naukowcom interesującym się wyspami Pacyfiku, ich ludami i kulturami.
Praca zawiera: wstęp, wprowadzenie
oraz 1. krótki życiorys Andersa
S p a r l' m a n a; 2. krótki opis drugiej ekspedycji Jamesa C o o k a na Pacyfik w latach 1772-1775; 3. spis kolekcji Sparrmana'
z wysp Markizy.
Tahiti, Tonga, Nowej Zelandii, Nowej Kaledonii i Tanna, wreszcie 4. opis
przedmiotów znalezionych w kolekcji S P a r r m a n a wraz z wyszczególnieniem miejsca ich pochodzenia; zawiera również uwagi zamykające pracę,
addendum, bibliografię liczącą 68 pozycji oraz 60 ilustracji przedmiotów
zbioru.
Z wysp Markizy zostały opisane następujące przedmioty: diadem z masy
perłowej., drewniane ozdoby napierśników i wachlarz; z wysp Tahiti - łuk,
kołczan, strzały, siekiera, tłuczek poi, tłuczek do włókna na tkaniny, drewniane stołki honorowe, drewniane stołki pod głowy, ozdoby uszu, grzebień
do tatuażu, ozdoba głowy z czarnych włosów ludzkich, rodzaj napierśnika
ozdobionego piórami i zębami rekina; z wysp Tonga - wojenne maczugi,
łuk l, strzały. bazaltowe dłuto, zabezpieczenie od myszy, wędka z haczykiem, wiosło do czółna, fletpana, grzebienie, ozdoby, naszyjniki i bransolety;
z Nowej Zelandii _ drewniana broń (pouwhenua),
maczugi, siekiera, tkany
płaszcz, drewniana fujarka, kościana zatyczka i grzebień z fiszbina; z Nowej
Kaledonii _ drewniane maczugi wojenne i grzebień z ruchomymi zębami;
1 M6\viąc
O polinezY.lsi{iln
luku, pochodzącym
z kolekcjI
Spal'I:łnana.
autor mocn·,
podkreśla,
iż "całkowicie
zgadza
się z tymi,
którzy
utrzymują,
iż łuk nIgdy przeZ
diuższy czas nie był regularną
i powszechną
bronią
w polinezjI.
Tylko \\' niektórych
ckresach
i na niektórych
grupach
wysp
użyv;any
był v·: czasie
wojn~·. najczęściei
pod
wpływem
Melanezji"
(s. 39).
z Tanna
-
miotacz
kamieni,
oszczep, strzały,
koszyk, naszyjnik
i grzebień
z żółwiej skorupy.
Opis przedmiotów podany przez autora dotyczy ich konstrukcji,
materi&łu, z którego były wykonane, ewentualnie narzędzi i techniki. z pomocą
których były sporządzone, nazwy rodzimej i jej pochodzenia, funkcji i roli
społecznej przedmiotu, o ile były znane, zasięgu geograficznego, przynależrości do określonej
kultury ewentualnie
związku z kulturą europejską·
poza tym zawiera dane dotyczące stanu zachowania przedmiotu, numeru
inwentarza i nazwy muzeum, w którym się przedmiot znajduje, a także
wzmianki bibliograficzne
i cytaty dotyczące tych przedmiotów. Niejednokrotnie autor podaje dysknsyjne teZY O pochodzeniu danego okazu.
Praca ilustruje trudności, jakie stają przed etnologiem, badaczem kultury
ludów pozaeuropejskich
pochodzącej
z wieków minionych
i z terenów
odległych, gdy od razu nie została zebrana kompletna dokumentacja. Toteż
w uwagach końcowych autor podkreśla szczupłość materiałów i rozległość
terenów, z których pochodzą obiekty, oraz. brak wyczerpującej
literatury
przedmiotu
i robi uwagi krytyczne
odnośnie do własnych
wniosków.
Zastrzega sit';, iż, być może. będzie je w przyszłości korygował.
Sumienna i wnikliwa praca przynosząca materiały do wniosków o charakterze etnogenetycznym
może dopomóc w określeniu trudnych do opracowania zbiorów pozaeuropejskich
znajdujących
się w Polsce, bowiem
poszczególne okazy tych zbiorów, nie zawsze zbierane
w zespołach, po
pożodze wojennej niejednokrotnie
zostały pozbawione dokumentacji.
Maria
Znamierowska-Prufferowa
JUAN E. CORIAT, El hombre
del
Amazonas
Y Ensavo
m o n o g l' a f i c o d e L o r e t o, Lima 1943.
Etnograficzna
literatura
hiszpańska,
ściślej kreolska, jest dziś jeszcze
uboga; autorami jej są w przeważnej części nieetnografowie.
Z wyjątkiem
Chile, Argentyny i Brazylii, gdzie nauka stoi wyżej niż w reszcie republik
amerykańskich,
wszędzie spotykamy amatorskie traktowanie
tej dziedziny
wiedzy. Po ostatniej wojnie światowej, dzięki temu, że wielu uczonych
europejskich
przebywało
na emigracji
w Ameryce Południowej,
poziom
podniósł się i niewątpliwie podnosić się będzie nadal; jednak dotąd jeszcze
prace typu EL Hombre deL Amazonas są częste i, co więcej, są bardzo
poczytne - omawiana książka doczekała się już drugiego wydania. Stanowi
ona rodzaj monografii
Loreto, największego
i najsłabiej
zaludnionego
z departamentów
Peru, obejmującego dorzecza Ucayali, Maranionu i górnej
Amazonki. Cały ten obszar, z wyjątkiem nielicznych i rzadko rozrzuconych
osad, zamieszkują Indianie, którzy do dziś zachowali pierwotną
kulturę·
. Opis Loreto podzielił C o r i a t na dwie części. W pierwszej z nich,
clekawsze.i dla nas. za.imuje się Indianami i ich kulturą (s. 9-16n, w drugiej,
�~
..- _._ .•.. ~-,-_.. -
729
728
krótszej, daje monograficzny
opis departamentu;
a więc podaje granice.
wykaz i opis osad, dane statystyczne
o populacji, handlu itd. (s. 163-241).
Jakkolwiek
książka C o r i a t a została napisana i wydana w Peru, typowa jest również dla innych republik i jako taką będziemy ją omawiać.
Zanim jednak przystąpimy
do jej oceny, przypatrzmy
się, jak wygląd"
współczesna etnografia południowo-'l.merykańska
(z wyjątkiem, jak to już
wspomniano, republik Chile, Argentyny i Brazylii) i jak ustosunkowała
sh~
do przedmiotu swych badań. czyli do Indian.
W większości republik
Indianie
stanowią
olbrzymi procent ludności,
przy czym byli pierwotnymi panami i gospodarzami tych ziem (np. w Peru
wedle danych z 1943 r. było 45,9% Indian mówiących własnymi językami,
resztę zaś stanowili biali i metysi, których j st bardzo wielu i do których
zalicza się również czystych rasowo Indian mówiących już po hiszpańsku).
Indianie, jeśli mają szczęście zamieszkiwać
tereny, do których nie dotarł
.ieszcze biały kolonista, żyją niezależni; przeważnie jednak podlegają władzy
i stają się ofiarami wyzysku białych "patronów",
którzy zmuszają ich do
pracy bez lub za niskim wynagrodzeniem.
W obu wypadkach
Indianie
pozbawieni są praw, a interwencja
rządu przejawia się tylko w wynaradawianiu ich i włączaniu w ogólną gospodarkę pa11stwoWą jako żle płatnej
sHy roboczej. Tak czy inaczej posiadanie w kraju "mniejszości" indiańskiej
jest sprawą wysoce drażliwą, sprawą, z którą sfery rządzące nie bardzo
wiedzą, co robić: naj chętniej też problem ten pokrywają milczeniem. Znajduje to oddżwięk w nauce; rokrocznie ukazuje się szereg prac miejscowych
uczonych i literatów na temat dawno wygasłych cywilizacji amerykańskich,
zainteresowanie
archeologią jest niezwykle żywe i powszechne, jednakże
na temat współcześnie żyjących Indian pisze się niewiele.
W Peru nie wszyscy wykazują brak zainteresowania
Indianami. Mieszkańcy miast i terenów całkowicie skolonizowanych
przez białych
oraz
właściciele wielkich majątków ziemskich w górach, dla których Indianin
jest chłopem pańszczyżnianym,
uważają go za ponurego, leniwego i pozbawionego inteligencji
"dzikiego", którym nie warto zaprzątać sobie głowy.
Inne uczucia dla Ir,dian żywią biali mieszkańcy dżungli. Ciężkie warunki
życia, stale czyhające niebezpieczeństwo,
walka z przyrodą, która tu jest
.ieszcze prawdziwą
potęgą, wreszcie bardzo rzadkie zaludnienie sprawiają,
że ludzi łączy jakieś nieuchwytne
poczucie braterstwa.
Indianie lepiej od
białych dostosowali
się do miejscowych
warunków,
żyjąc na wolności
zachowali godność i poczucie własnej wartości. Słowem Indianie sa tu
.ieszcze siłą, z którą trzeba się liczyć. Wszystko to sprawia, że mimo 'Wyzysku i rażących nierówności
społecznych
biały człowiek puszczy żywi
specyficzny szacunek dla Indianina,
w niektórych
sytuacjach
życiowych
współżyje z nim jak równy z równym, zna jego język, interesuje się jego
życiem i kulturą. Zupełny jednak brak przygotowania teoretycznego sprawia,
że nawet ci, którzy sąsiadując z Indianami przez wiele lat poznali ich życie,
nie umieją zrobie użytku z posiadanych wiadomości. Interesuje ich wyłącznie
to. co \\. kulturze Indian jest egzotyczne, rzucające się w oczy, a przede
wszystkim to, co drażni ich z dawna przyjęte poglądy moralne. Dlatego też
w opisach kultury Indian przeważają barwne opowiadania, często o charakterze anegdot, na temat urodzin, inicjacji, małżeństwa i wszelkich zboczeń
seksualnych, opisy obrzędów, deformacji i okaleczeń ciała, mity i legendy.
Zainteresowanie
budzą również ozdoby i broJ1: o innych elementach kultury
opis milczy.
Książka C o r i a t a jest właśnie typowym
przykładem
tego rodzaju
literatury. Autor urodził się i przebywał przez całe życie w puszczańskim
departamencie
Loreto i niewątpliwie
widział tyle, że niejeden z amerykanistów mógłby mu pozazdrościć. Odbył szereg podróży wzdłuż dopływów
Amazonki i zna życie dżungli i jej mieszkańców.
Okazuje się jednak, że
niestety nie umiał patrzeć i nie umie przeprowadzić
selekcji wśród zdobytych wiadomości. Interesują
go przede
wszystkim
diversas
costumbres
originales i curiosus (tytuł jednego z rozdziałów) i o nich głównie pisze, od
czasu do czasu snując uogólnienia i wyprowadza:iąc
wnioski, przeważnie
nie uzasadnione naukowo.
Najciekawszy
i najbardziej
wartościowy
materiał,
jaki znajdujemy
u C o r i a t a, to licznie cytowane opowiadania kupców, wojskowych, właścicieli stateczków, kursujących
po dopływach Amazonki, o ich kontaktach
z Indianami. Opowiadania te, niewątpliwie
autentyczne, dają podobnie jak
cała książka bogaty materiał nie tyle do kultury Indian, co było zamierzeniem autora, ile do poznania stosunl,u białych mieszkańców Loreto do ich
indiańskich sąsiadów, i to w okresie blisko półwiecza., mniej więcej od
roku 1900. ł.ącznie z drugą częścią, gdzie autor dał monograficzny
opis
departamentu
Loreto, książka
C o r i a t a służyć może za dokument
do
studiów nad ekspansją białych w puszczy i kształtowaniem
się stosunków
między białymi przybyszami a miejscową ludnością indiańską.
AnlW
d
Kowalska-Lewicka
D. B. STOUT. San
BIas
Cuna
acculturation:
an introt i o n, Viking Fund Publicaiions
in Anthropology, nr 9, New York 1947 .
li C
Praca D. B. S t o u t a poświęcona jest bardzo istotnemu zagadnieniu,
mianowicie zmianom, jakie zachodzą w kulturze ludów egzotycznych pod
WPływem zetknięcia się z kulturą europejską.
Proces kształtowania
się
kultury tubylczej pod wpływem kontaktów
bada autor na przykładzie
Ill?ian Cuna, jednego ze szczepów Ameryki centralnej.
Zamieszkują
oni
gł~Wnie obszar dzisiejszej Panamy, poczynając od strefy Kanału Panamsk~ego, a kończąc na granicy kolumbijskiej,
przy czym niektóre ich grupy
zYJą już w granicach Kolumbii nad zatoką Draba i nad Rio Atrato. W swych
badaniach autor ograniczył się jednak tylko do szczepu Cuna mieszkającego
�731
730
na wybrzeżach Zatoki Meksykańskiej
(wybrzeże San BIas) i na wysepkach.
leżących blisko brzegu, przy czym główne prace prowadzone były na wyspach: Carti-Sugtup,
Nargana, Corazon de Jezus, Tigre i Aligandi i trwały
ocl. września 1940 r. do stycznia 1941 r.
Pierwsze kontakty Cuna z białymi sięgają samych początków konkwisty,
bo 1514 r., kiedy do wybrzeży Darienu przybyli dwaj Hiszpanie A n d a g o y a
i O v i e d o. W opisie ich podróży czyta się o Indianach nie nazwanych co
prawda, ale których kultura jest niewątpliwie
kulturą szczepu Cuna. Do
około 1700 r. wzmianki o Cuna spotyka się często. Potem przychodzi okres,
z którego brak jakichkolwiek
źródeł pisanych; dopiero w czasie prac związanych z budową Kanału Panamskiego, a więc w drugiej połowie XIX w.,
następuje ponowne "odkrycie" Indian. Najpierw na terenach Cuna zjawili
się inżynierowie
robiący pomiary, za nimi przyszli etnografowie,
Erland
N o l' d e n s k i o l d i Henryk Was s e n, którzy opublikowali
szereg prac
etnograficznych.
D. B. S t o u t postawił sobie za cel zbadanie przemian
kulturowych, jakie zaszły u Cuna od XVI w. do doby obecnej. Dla czasów
dawniejszych
czerpał dane z relacji kronikarzy
i podróżników, natomiast
materiały do ostatnich kilkudziesięciu
lat znalazł w zbiorach muzealnych,
które N a l' d e n s k i o 1d i Was s e n zgromadzili w SzwecjL, a przede
wszystkim zebrał je podczas własnych kil\;:umiesięcznych badań terenowych.
Pracę rozpoczyna autor od naszkicowania
tła: ogólnych danych o kraju,
grupach Cuna, ich liczebności, antropologii, języku, po czym przechodzi do
szczegółowego opisu kultury szczepu Cuna z okresu, gdy przeprowadzał
wśród nich badania (rok 1940). Uzyskawszy pełny obraz współczesnego stanu
kultury
badanego
szczepu przystępuje
do historycznego
rozpatrzenia
kontaktów
Cuna z obcymi przybyszami.
Analizuje
po kolei kontakty
z konkwistadorami,
Murzynami, piratami, szkockimi i francuskimi
kolonistami (XVII i XVIII w.), bada rozwój handlu na tych terenach, działalność
misji, interwencje
władz, wreszcie
penetrację
naukowców,
turystów
i osadników.
Zgromadziwszy
powyższe dane przechodzi do systematycznej
analizy
całej kultury, szukając wartości, które zostały zagubione, wyróżniając obce
zapożyczenia i przekształcenia
dawnych rodzimych form.
Pracę kończy S t o u t podsumowaniem
wyników i podaniem ostatecznych wniosków. Uzupełnieniem całości jest słownik wyrazów Cuna użytych
w tekście, terminologia
pokrewieństw,
bibliografia, piętnaście tablic fotograficznych
ilustrujących
życie współczesnych
Cuna i mapa badanego
terenu.
Na podstawie wnikliwej analizy całokształtu kultury ujętej historyczn~e
dochodzi autor do tym ciekawszych wniosków, że w wielu punktach daJą
się one zastosować do innych ludów egzotycznych, które weszły w kontakt
z białymi. Wnioski te postaram się zreferować poniżej.
ogółny kierunek rozwojowy
Cuna zmierza do zatracenia
rodzimych
wartości kulturowych.
Proces ten rozpoczął się jeszcze przed konkwistą·
Już wtedy bowiem w kulturze Cuna zaczęły się zacierać cechy andyjskie,
a na ich miejsce dochodziły do głosu cechy kultur tropikalnych (wedle klasyfikacji S t e war d a). przejęte od ościennych szczepów. Po zetknięciu się
z białymi Cuna wykazali jeszcze większą skłonność przejmowania
obcej
kultury; co więcej, przejmując ją przeważnie nie asymilują nabytków, nie
rodzi się też u nich reakcja przeciw wprowadzanej
nowości. Po prostu
adaptują
gotowe już elementy
w niezmienionej
formie. Skutkiem
tego
kultura Cuna stanowi mozaikę elementów rodzimych i obcych istniejących
obok siebie.
W przemianach kulturowych
wyróżniamy dwa okresy; okres konkwisty,
P')
której nastąpiły dwa wieki (XVII i XVIII) stabilizacji; w tym czasie
szczep Cuna przyjmował
i przyswajał
sobie obce elementy; okres drugi,
współczesny, datujący się od połowy XIX w., kiedy budowa Kanału Panamskiego oraz rozpowszechnienie
uprawy i handlu orzechami kokosowymi
wciągnęły Cuna w orbitę interesów ogólnoświatowych.
Jest to okres gwałtownego zanikania pierwotnej
ich kultury i przejmowania
kultury europejskiej.
Rezultatem przemian są, biorąc ogólnie: gospodarka towarowo-pieniężna
i związanie z gospodarką światową, a co za tym idzie - fluktuacje rynkowe;
brak zainteresowania
dla produktów
spożywczych i wyrobów rzemieślniczych miejscowych na korzyść nabywanych w sklepach, w związku z czym
upadają uprawa roli i miejscowe przemysły; wzrost bogactwa poszczególnych jednostek i rodzin i powstawanie
klas społecznych; rozkład wielkiej
rodziny stanowiącej jednostkę polityczno-gospodarczą
i emancypacja małych
rodzin stających
się niezależnymi
jednostkąmi
gospodarczymi;
wreszcie
naśladowanie białych (przez Cuna z San BIas), przede wszystkim Ang1osasow, a nie Kreolów, w stylu życia, postawie względem drugiej płci, religii,
w przesądach rasowych względem Murzynów itd.
Kontakty z białymi utrzymywane
są głównie
czemu większość innowacji wiąże się z tą płcią.
przez
mężczyzn,
dzięki
W przejmowaniu
poszczególnych elementów kultury zauważa się wybitny
wpływ
autorytetów
miejscowych,
jak naczelników,
szamanów,
a ostatnio coraz częściej młodych ludzi, którzy przez pewien czas pracowali
w miastach u białych.
Ciekawe, że stan europeizacji poszczególnych wysp zamieszkałych przez
CUna jest różny i nie zależy od ich odległości od miast. Zdaniem autora rolę
główną odgrywają tu jednostki-n'Jsiciele
kultury europejskiej
oraz to, czy
i w jakim stopniu biały człowiek cieszy się tam prestiżem.
Anna
Kowalska-Lewicka
�733
732
REVlSTA DEL lNSTlTUTO ETNOLOGlCO NAClONAL, Bogota (wychodzi od 1943 r.); BOLETlN DE ARQUEOLOGlA,
Organo deI Servicio
Arqueologico Nacional, Bogota (wychodzi od 1945 r.).
Etnografia zaczyna rozwijać się w Kolumbii dopiero w okresie drugiej
vV'ojny światowej. W tym czasie przebywał na emigracji w Bogocie znany
hmervkanista
francuski
Paul R i vet
i jemu zawdzięcza się stworzeme
ll'lstitutoEtriolOgico
Nacional, którego był pierwszym dyrektorem. Instytut
został powołany dekretem rządu z czerwca 1941 r. W roku 1945, po powrocie
R i vet a do Europy, Instytut został połączony z istniejącym przy Ministerstwie Oświaty Servicio de Arqueologia, zainicjowanym
przez znanego
Clrcheologa kolumbijskiego
Gregorio
H e l' n a n d e z de A l b a. Wedle
dekretu rzadu każdorazowy szef Servicio de Arqueologia staje się, od czasu
polączenia 'obu instytucji, automatycznie
dyrektorem Instytutu; honorowym
dyrektorem
został dożywotnio
R i vet.
Siedzibą Instytutu
jest Bogota,
stolica Kolumbii.
Instytut w dzisiejszej swej formie organizacyjnej
jest naczelną instytucją
państwową
kierującą
wszystkimi
badaniami
finansowanymi
przez r~ąd.
Należy do niego Muzeo Arqueologico Nacional w Bogocie, a pod jego opieką
pozostają tzw. parki archeologiczne na prowincji, czyli muzea. n~ świeżym
powietrzu. Personel Instytutu składał się w 1947 r. z szesnastu osob, pracu.1ąl:ych w następujących
sekcjach: 1. muzeologicznej, 2. lingwistyki i. etnografii, 3. archeologii, rysunku technicznego i kartografii, 4. fotograficzneJ,
5. modelarstwa i rekonstrukcji
obiektów archeologicznych.
Dyrektorem był
Luis Duque G o m e z.
Instytut wysłał już w teren szereg ekspedycji archeologicznych
i etnograficznych; te ostatnie miały charakter czysto rekonesansowy.
.
Od 1943 r. Instytut wydaje własne czasopismo pt. "Revista deI Instltuto
Etnologico Nącional", wychodzące dwa razy do roku i obejmujące następujące działy: etnografię,
archeologię,
lingwistykę,
antrop~lo~,ię. Artykuły
z zakresu językoznawstwa
przeważały
w tomach "RevIsta , w okresie
pobytu R i vet a w Bogocie. W dalszych tomach poruszana jest głównie
problematyka
archeologiczna i etnograficzna.
W lutym 1945 r., a więc w miesiąc przed fuzją obu instytucji, ukaz at
się pierwszy zeszyt organu Servicio Arqueologico Nacional, wychodz.ący t:oretycznie sześć razy do roku, pt. "Boletin de Arqueologia". Zakres Jego Jest
zupełnie ten sam co "Revista".
Poziom artykułów etnograficznych
zamieszczanych w obu czasopismac11
jest różny. W "Re vista" pisują na ogół uczeni nie związani z. Insty~utern,
\vśród nich także europejscy emigranci. Artykuły są tu obszermeJsze l bardziej wyczerpujące.
"Boletin de Arqueologia". mimo że jest orga~e~ Servicio obsługiwany jest prawie ",,..yłącznie przez młodych pracowmkow
In~
stvt~tu i ma charakter głównie informacyjny
o działalności i najnows~y~n
os'iągnięciach obu instytucji. Artykuły są przewClżnie sprClwozdawcze, krotkle
i :)urdzo pobieżnie (;pisujące badane ludy i zjawiska. Z cytowanej literatury
wynika, że autorzy nie znają zupełnie zagranicznych wydawnictw i pracują
wyłącznie w kręgu publikacji południowo-amerykańskich.
W obu czasopismach publikowane
są prace dotyczące Indian żyjących w granicach
Kolumbii.
Poziom czasopisma "Revista" jest o wiele wyższy, ale i on pozostaje
j€ozcze znacznie poniżej poziomu przeciętnych wydawnictw etnograficznych
europejskich.
Niemniej nawet artykuły w "Boletin de Arqueologia" przevo/yższają znacznie przeciętną literaturę
pseudoetnograficzną,
jaką do dziś
spotyka si~ w krajach Ameryki Południowej.
Anna
Kowalska-Lewicka
PAUL RACIN, Indians
of South
America,
The American Museum of Natural History Science Series, vol. III, New York 1946, s. XV1I +324
Indians of South America jest jedną z całego szeregu prac wydawanych
w ramach tzw. Science Series Amerykańskiego
Muzeum Historii Naturalnej. Seria ta, pomyślana jako wydawnictwo naukowe, ale przeznaczone dla
szerokich rzesz niespecjalistów,
obejmuje szereg prac z różnych dziedzin,
których celem jest syntetyczne
przedstawienie
obecnego stanu wiedzy.
Przystępność ich polega jedynie na sposobie ujęcia i prostym języku, podczas
gdy ich treść jest w pełni naukowa, a autorzy rekrutują się spomiędzy wybitnych naukowców. Takim jest Paul R a d i n, autor recenzowanej książki,
znany amerykanista,
profesor Black Mountain College w północnej Karolinie i autor wielu prac z zakresu zagadnień kultur amerykańskich.
Jeszcze z końcem XVI w., a więc bezpośrednio po konkwiście, pierwsi
biali rozpoczęli penetrację puszcz Ameryki Południowej. Wiek XV'll i początek XVIII w. przynosi nam już szereg źródeł do znajomości Indian
południowo-amerykańskich,
nieraz nadzwyczaj interesujących,
ale z reguły
niekompletnych.
Wszyscy bowiem ludzie, którzy w tym czasie zapuszczają
się w dżunglę, to bądź eksploatatorzy,
bądź misjonarze
tylko ubocznie
zainteresowani kulturą spotykanych szczepów. W drugiej połowie XVIIIw.
i w XIX w. zjawiają się już podróżnicy, których przyprowadziła tu wyłączni~
ciekawość i chęć poznania dotąd nie zbadanych ziem i ludów. Ale okres
poważnych badań etnograficznych
rozpoczyna
dopiero wielka wyprawa
Karola v o 11 d e n S t e i n e n a do wnętrza Brazylii, jaką przedsięwziął
w roku 1884. Od tego momentu cały szereg ekspedycji etnograficznych
rusza
w głąb lądu amerykańskiego.
Do pierwszej wojny światowej badaczami
k~ltur Ameryki Południowej są przeważnie uczeni europejscy, po roku 1918
pIerwsze miejsce zyskuja badacze amerykańscy, głównie z Ameryki Północnej, Dopiero ,iednak ostatnie kilkanaście lat przyniosło niezwykłe ożywienie
na polu badań etnograficznych
Ameryki Południowej. Z końcem XIX i początkiem XX w. Ameryka Południowa była mniej znana niż wnętrze Afryki
czy Nowej Gwinei a i teraz jeszcze znajomość jej pozostawia wiele do życzenia.
�735
734
Wobec takiego stanu wiedzy wszelkie próby syntezy kultur południowoamerykańskich
zdają się być przedwczesne. Niemniej jako wynik dążenia
do uporządkowania
dotychczas posiadanych wiadomości powstało już kilka
ogólnych opracowań. Najnowszym z nich, bo wydanym w latach 1946-1950,
jest Handbook
of South American
Indians,
Wszystkie opracowania są
jednak mniej lub więcej sumarycznym zebraniem wiadomości o Ameryce
Południowej, a nie ich syntezą. Jedynie książka R a d i n a jest próbą ujęcia
syntetycznego.
Niewątpliwie
autorowi ułatwił
zadanie fakt, że jest to
książka popularnonaukowa,
dająca więcej swobody w tworzeniu nowyc~
koncepcji, uwalniająca
od stosowania całego aparatu naukowego w postacI
cytat, przypisów i odnośników, wreszcie zmuszająca do zwięzłości, a co
za tym idzie _ daleko idącej selekcji materiału. Przyszłe badania pokażą,
czy wizja R a d i 11 a jest zgodna z prawdą, niemniej na obecnym etapie
wiedzy książka jego spełnia swoje zadanie, dając czytelnikowi obraz Ameryki Południowej jako zwartej całości.
Autor postawił sobie za cel wykrycie i sprecyzowanie specyfiki kulturowej poszczególnych szczepów i następnie połączenie ich w większe grupy,
związane wspólnymi cechami. Dalej bada on, jak kształtowało się współżycie tych grup i jak dalece wzajemne kontakty znalazły wyraz w ich kulturze. Trzecim wreszcie zadaniem, jakie stawia sobie R a d i n, jest przebadanie związków między kulturami Ameryki południowej i Środkowej. Poza
tymi naczelnymi autor porusza cały szereg zagadnień ubocznych, jak na
przykład niezwykle interesujący
problem wędrówek szczepów, apercepcji
wartości kulturowych
przyniesionych
przez Europejczyków
i in.
Na podstawie jakości kultury poszczególnych szczepów R a d i n dzieli
wszystkie ludy południowej Ameryki na trzy zasadnicze grupy:
1. szczepy wędrujące, nosicieli wyższej, kopieniaczej kultury;
2. szczepy należą'ce do starszej warstwy kulturowej,
które wędrowni kopieniacze zastali już na kontynencie;
3. szczepy, które wytworzyły cywilizację (Quechua i Aymara).
Najwięcej bodaj uwagi poświęca autor szczepom, które nazywa nOS1Cle12mi kultury kopieniaczej, to znaczy Arawakom, Karaibom i szczepom TupiGuarani. Podaje charakterystykę
ich kultur i omawia wpływ, jaki wywierCIli na spotkane na drodze swych wędrówek ludy należące do starszej warstWY kulturowej,
Przypisuje im przyniesienie
i rozpowszechnienie
kopieniactwa i wielu innych wartości kulturowych, Zajmuje się wreszcie kolebką
tych trzech grup.
Zdaniem jego najpóźniej na kontynent południowO-amerykański
przybyli
Arawakowie, Ich pierwotne siedziby mieściły się na Antylach, skąd drogą
wodną, od ujścia Orinoco poprzez bifurkację między Orinoco a Rio Negro,
dostali' się w dorzecze Amazonki. Wędrówka ich odbywała się bardzo późno,
bo około XIII w. n. e.
Szczegółowo rozwodzi się autor nad 'rupi-Guarani.
Przez długi czas byli
najbardziej
tajemniczą
grupą, Wędrowali
w chwili, kiedy zetknęli się
z nimi pierwsi Europejczycy, a potem jeszcze podwoili tempo swych wędrówek, Znalezienie ich kolebki, początków kultury, pokrewieństw
z innymi szczepami oto zagadnienia,
które dla tej grupy do dziś nie
zestały jeszcze całkiem wyjaśnione, Autor jest jednak zwolennikiem teorii,
że Tupi-Guarani
przybyli z północy, wylądowali u ujścia Amazonki, skąd
posuwali się na południe. Ich wtórna ojczyzna znajduje się gdzieś między
T'lpajoz a Xingu. Atrakcyjność
ich kultury jest tak wielka, że do dziś
jesteśmy świadkami przejmowania jej elementów przez stykające się z nimi
szczepy.
stosunkowo
naj mniejszy wpływ na ludy ościenne mieli wojowniczy
Karaibowie, którzy wiedli ustawiczne wojny z sąsiadami. Pierwotną
ich
ojczyzną jest prawdopodobnie
Brytyjska
Gujana, gdzie przebywali
już
w momencie, gdy Arawacy przybyli z Antylów.
Ciekawie omawia autor teorię basenu Amazonki jako terytoriuII\
gdzie
ustawicznie oddziaływują
na siebie stale wędrujące
szczepy indiańskie
i gdzie wytworzyły się pewne wspólne cechy kulturowe, charakterystyczne
dla wszystkich niemal mieszkańców tego olbrzymiego obszaru.
Wciąż jeszcze żywą dyskusję budzą teorie związane z kontaktami kulturowymi między "cywilizacjami"
a resztą ludów amerykańskich
i między
ośrodkami cywilizacyjnymi
Południowej
a centralnej
Ameryki.
Radin
opowiada się po stronie tych uczonych, którzy uważają cywilizacje południowo-amerykańskie
(Nasca, Chimu, Tihuanaco) za starsze od centralnoamerykańskich.
Stąd dopiero szły wpływy na północ i cywilizacja Majów
powstała na bazie elementów
kulturowych
przyniesionych
z południa.
Po~ląd ten jest związany z przyjęciem przez R a d i n a Ameryki PołudnioweJ za kolebkę uprawy kukurydzy; jego zdaniem uprawę zapoczątkowano
prawdopodobnie w północnym Chaco.
o C~wilizacje południowo-amerykańskie,
mimo swojej archaiczności,
nie
d,dzlaływały na tereny leżące na wschód od Andów. U niewielu tylko ludów
le.snych udało się odnaleźć ślady ich wpływów, a i te nawet odnoszą się do
memal ostatnich lat trwania imperium Inków lub nawet do okresu po jego
upa~ku (szczepy Chane, Chiriguano, Jivaro, Araukanie), Autor przYJ'muJ'e
teonę
.
' kt'ora g ł"OSI, ze k ompleks kultur na wschód od Andów jest młody
ltkultury te rozwinęły się nie jako prowincja andyjska
ale jako rozprzes rzenien' Ie k omp l e k su kulturowego Meksyku poprzez Zatokę
'
Meksykańską
wzdłuż",JeJ wy b'rzezy ku połnocy,
,
Florydę, Antyle, stąd przez Orinoco Rio'
Negro I Amazonkę.
'
Reasumując
możemy stwierdzić, że książka R a d i n a mimo że daJ'e
Popularne
' , k
"
'
na k
,uJęcie.
ultur Ameryki Połudmowej, ma znaczenie również i dla
. d'na z plenvszych prob
,
z u owcow '. jako Je
syntezy najmniej na świecie
nanego a naJbardZiej zróżnicowanego terenu.
Anna
Kowalska-Lewicka
�736
- ,
737
PAUL FEJOS, E t h n o g l' a p h Y o f t h e Y a g u a, Viking Fund Publication in Anthropology, nr J, New York 1943.
Praca F e j o s a opiera się na materiałach
zebranych przez ekspedycję
wysłaną w 1940-1941 r. przez Viking Foundation.
Wzięło w niej udział
kilka osób: geolog, który między innymi sporządził mapę badanego terenu.
fetograf, specjalista
obsługujący
elektryczny
aparat do notowania dźwięków oraz intendent
dbający o wyżywienie,
mieszkanie
i środki komu·
nikacji. Kierownikiem
zespołu był etnograf, autor omawianej książki.
Ekspedycja p(\za notatkami terenowymi, tekstami i melodiami utrwalonvmi na taśmie
przywiozła duży zbiór fotografii dwu- i wielobarwnych
o;az trzy zbiory eksponatów etnograficznych,
z których jeden został ofiarowany Muzeum Narodowemu w Limie, dwa dalsze muzeom USA.
.
Głównym celem wyprawy było opracowanie całokształtu kultury Indian
Yagua, szczepu żyjącego na obu brzegach Rio Maranion. Terenem ~ksploatacji naukowej stał się obszar leżący na północ od Maranionu, między t~
rzeką a Rio Putumayo.
Yagua byli dotąd jednym z najmniej zbadanych szczepów, a w dodatku
szczepem, którego nie dosięgła jeszcze europeizacja.
Nazwa, pod jaką znani są w literaturze
naukowej, została im nadana
przez szczepy z nimi sąsiadujące, sami natomiast nazywają siebie Nihamwo.
zaś w literaturze
podróżniczej, zwłaszcza starszej, spotkać ich moż.na P~
mianem Indian Peba. Nie posiadają żadnej szczepowej organizaCJI, zy]ą
połączeni w oddzielne, zamknięte i niezależne od siebie klany, zamies:kUj.ą~e
wielkie wspólne domy rozrzucone nad brzegami rzek na przestrzem Wle u
setek kilometrów. Mimo to, dzięki wspólnemu językowi i wspólnej kulturze
odróżniającej
ich od innych Indian.
traktuje
się ich jako jedną grupę·
W czasie gdy F e j o s przeprowadzał
nad nimi badania, a więc w latach
1940-1941 cały szczep liczył około 1000 osobników żyjących w 25-35 klanach z ktÓrych każdy składał się z 25-30 członków. Ekspedycja prze~adała
dwa~aście klanów zamieszkujących
nad Rio Maranion i jego lewobrzeznym!
dopływami, między ujściem Rio Napo i Rio Putumayo.
.
Yagua, jak wspomniano, żyją w wielkich wielorodzinnych
domach st~Ją.cych w dżungli nad spławnymi rzekami, najczęściej w pobliżu strumIem.
skąd czerpią wodę do picia. Dom taki, zbudowany. na pla~le owalnym
i kryty liśćmi palmowymi, stanowi w pewnym sensie .0dPowledn.lk naszej
wsi, żyje w nim bowiem wiele oddzielnych rodzin patrYll~earnych
l pa.trylokalnych, podlegających
władzy, bardzo zresztą ogramczoneJ, .wsp~lne~o
naczelnika. Drugą ważną osobistością w domu-wsi jest szaman, ktory kleru~e
obrzędowym
życiem społeczności, zna magię i lecznictwo. Tego rodzaJ~
wielorodzinne
domy są typowe dla osadnictwa całego dorzecza AmazonkI.
Podstawę utrzymania
Yagua stanowi przede wszystkim my~li.stwo. p~y
użyciu dmuchawki i zatrut~'ch strzał oraz kopieniactwo:
uprawiają głoWllle
banany
i bul ••••
'!· yuka.
Opis kultury Yagua podzielił autor na trzy zasadnicze działy. Pierwszy
z nich daje charakterystykę
tła geograficznego,
historię i dotychczasowy
;;tan wiedzy o Yagua. metodę pracy terenowej,
wreszcie zapoznaje
nas
'l głównymi
informatorami.
Następnie omawia autor kulturę techniczną, do
],lórej zalicza: dom. ubiór. pożywienie (traktowane łącznie z jego zdobywaniem), komunikację, wreszcie narzędzia i techniki produkcji. Trzeci i ostatni
dział nosi ogólny tytuł "kultura
nietechniczna"
i obejmuje tzw. kulturę
duchową i społeczną oraz w zakoilczeniu podsumowujące
ujęcie kultury
Yagua. Jako aneksy dochodzą: lista artefaktów i ich funkcji, słownik wyrazów Yagua zaopatrzony w uwagi na temat fonetyki, bibliografia
i indeks.
Książka posiada bardzo bogaty materiał ilustracyjny
w postaci 56 tablic
7.fotografiami z życia Yaglla, 27 ilustracji kreskowych w tekście przedstawiai'lcych różne przcdmioty, głównie z punktu widzenia ich konstrukcji,
oraz
Z mapy. Dołączenie tak bogatego działu ilustracyjnego,
zwłaszcza fotograJicznego, ma dla prac etnograficznych
bardzo istotne znaczenie. Rysunki
mogą dać tylko wierny obraz konstrukcji,
np. samołówek, domu mieszkalr,,~go itp., fotografie natomiast zapoznają nas z różnymi dziedzinami życia
Yagua i są doskonałym uzupełnieniem
opisu.
Powróćmy jednak do działu pierwszego, do wprowadzenia,
gdzie autor
poza innymi omawia metodę pracy terenowej.
Po przybyciu w dorzecze Amazonki członkowie ekspedycji
starali się
zebrać pierwsze informacje o Yagua w drodze wywiadów przeprowadzonych
wśród białych mieszkańców tego obszaru, a więc głównie kupców i żołnierzy, którzy stykali się z Indianami. Biali eksperci społeczni byli też pIerwszymi nauc7.ycielami
języka
Yagua
i służyli zrazu za tłumaczy. Po
zgromadzeniu
podstawcwych
wiadomości
przystąpiono
do właściwych
badail.
Na terenie klanu noszącego nazwę Mrówka, nad Rio Ampi Yaeu, został
:ołożony obóz-baza, skąd członko\Nie ekspedyc,ii robili wypady do dalszych
jedenastu
domów-osiedli
rozrzuconych
na przestrzeni
stukilkudziesięciu
kilometrów.
Dzięki bezpośredniemu
sąsiedztwu
z Indianami
i bliskiemu
z nimi współżyciu badacze mieli okazję obserwowania przez sześć miesięcy,
dzieil po dniu, ich życia. F e j o s wkrótce przeprowadził
się do domu klanowego i do końca pobytu mieszkał z Indianami i uczestniczył we wszystkich
ich czynnościach.
Podstawą badalI były wywiad i obserwacja. Mimo jednak bliskiego współżycia i zwiedzania licznych domów-klanów nie zaistniały wszystkie sytuacje,
,iakie badacz chciałby znać nie tylko z opowiadania
informatorów,
ale
i z autopsji. F e.i o s uciekł się więc do nowego sposobu: zachęcił Indian do
zC1inscenizowania wydarzell z ich życia. Istotnie, pod kierunkiem
szamana
klan pokazał szereg czynności i obrzędów, m. in. przenosiny
do nowego
domu, co umożliwiło ekspedycji opis tych wydarzeń i ich sfotografowanie.
Ekspedycja. której
rezultatem
jest niniejsza
książka. stanowi
jedną
1;
,.LlItl",
t. XLII
�739
738
z pierwszych, ale w tej chwili już i jedną z wielu, jakie etnografo,,:,ie amerykańscy kierują nad górną Amazonkę. Sama książka spotkała Się z przychylną krytyką w USA i jest tam uważana
za przykład
poprawnego
monograficznego
opracowania kultury jednego szczepu.
Anna
(W związku
Kowalska-Lewicka
PROBLEM JĘZYKA PIGMEJSKIEGO
z recenzją artykulów V. van B u l c k a, i O. P. S c h e b e s t y)
Vaast van B u l c k, Existe-t-H
des pygmees en Afrique CenŚrodkowej?
(Międzynarodowy zespół bantusko-sudański,
czerwiec 1949 - styczeń 1951).
.
Instytut Afrykański
zorganizował wyprawę międzynarodową
do Afryki
celem ustalenia
granicy językowej bantusko-sudańskiej,
jako też cel~m
położenia podwalin pod gramatykę porównawczą języków bantuskich i mebantuskich, używanych wzdłuż tejże granicy.
.
Sekcja zachodnia zespołu, w której skład wchodził prof: Male. G,ut h l' ~ e,
P. J a c q u o t i kpt. R i c h a l' d s o n, miała za zadame zbadac gramcę
językową poczynając
od angielskiej
Nigerii aż do Ubangi; jej ~unk~em
wyjścia była Duala, punktem końcowym - Bangui. Sekc!a. wschodn.l~ miała
W"znaczony teren badań od Ubangi do Nilu. W skład Jej wchodzlh: prof.
J
.
A. N. Tucker
P. Hackett
i prof. V. van BuIck.
Badama przeprowadzano w latac1; 1949-1951 i trwały one ogółem dziewiętnaście
miesięcy.
Wprawdzie celem nie było zbadanie problemu języka Pigmejów, ~edna.k ~am
teren już skłonił do obserwacji i notatek na temat języka grup pIgmejsinch,
spotkanych na badanym obszarze. Wynikiem obserwacji poczynionych przez
ekspedycję jest artykuł Vaast van B u l c k a pod wyżej przytoczonym tytułęm. Obserwacje pozwalają, jego zdaniem, na ustalenie metody i terenu
badań dla definitywnego rozwiązania problemu języka pigmejskiego. A oto
trale?
-
Czy istnieje
język
une langue
Pigmejów
w Afryce
streszczenie notatek i uwag V. van B u l c k a.
Na drodze swych badań sekcja wschodnia spotkała nie mniej niż 28 grup
Pigmejów lub Pigmoidów, rozproszonych
na przestrzeniach
bardzo rozległych.
Najciekawsze z owych grup są:
.
Grupa 1: Efe; żyją w symbiozie 7. Balese (misja Lolwa, terytonum E~ulu).
Grupa 2: mówią ci'Buti' *; żyją w symbiozie z 'ba'Bila (na zachod od
Lolwa).
Grupa
3: Efe-Mvuba;
żyją w symbiozie
z Mvuba
. .
.
t
(misJa Oyshla, tery 0-
rium Beni).
Pigmeje Abulu i Asua rozumieją się bez wielkich trudności.
.
.
Grupa 22: Znajdujemy
tam również, ciągle jeszcze w tej samej ':Sl;
Mangbaalu, grupę 4 i 5; jest to jedna rodzina PigmejÓW wędrownych, mOWl
• ci- (wym.
R.
S.).
liii-l,
'1:;0- są to przedrostki
klas
imiennych
w językach
Bantu
(przy·p.
ona językiem Efe ('Balese-Karo), chociaż kraj Balese albo Mvuba położony
jest w olbrzymiej odległości na wschód czy na północny wschód.
. Grupa 23: Pigmeje ci żyją w samym środku 'ba'Baali, a mówią ci'Buti
z<ibarwionym przez 'i'Ndaaka, a nawet zmieszanym z li'Baali. Mówią o sobie, że należą do klanu baKan go.
A teraz kilka uwag o niektórych z owych grup pigmejskich.
Pigmeje Aka (północno-wschodnia
część Konga Belgijskiego)
mówią
językiem Asua. Mieszkają wśród grupy wysokorosłych
Murzynów mówiących językiem M'?egye-Mangbetu. 'Asua (1. poj. asua-e) nazywają się sami,
'Aka (1. poj. naka) nazywają ich wysokorośli sąsiedzi. Mieszkają na lewym
brzegu rzeki Langele; prawy brzeg zamieszkują bantuscy boBwa.
Na drodze do miejscowości Niapu (zwanej w języku Malele-ti Nyakpu,
niedaleko Stanleyville,
napotkano
również Pigmejów. Ci Pigmeje mówią
(oczywiście niektórzy) tylko językiem Asua, który to język wyraźnie różni
się od iVIalele-ti. Czyżby to był stary język lVIalele-ti? - zapytuje autor.
Tak zwanych rodzajników
właściwych
całej grupie
lVIeegye-Mangbetu:
Na, Ne, No (L mn. A, E, O) wcale tu nie ma. Jednak przy pewnym wysiłku
Murzyn lVIalele-ti i Pigmej Asua potrafią się porozumieć. Wszyscy mieszkaócy tych okolic zgadzają się. że ku północy Malele-ti nie sięgają poza
rzekę Bima. A wszakże wiemy, że Bima stanowi granicę między aZande na
północy i aMalele na południu. Ich (Asua) tedy terytorium rozciąga się na
zachód aż do źródeł Rubi, na wschód ogarnia caly basen Nava i Nepoko,
a na południu sięga aż do Aruwimi. Na prawym brzegu Ituri także mieszkają Asua. Również Pigmeje Asua są we wsi Mokope, dużo dalej na
zachód, gdzie mieszka kilka starych plemion nadbrzeżnych,
które mówią
jeszcze 'i'Tuungu,
językiem archaicznym
substratu.
W okolicy Kisanga,
w Medje, Mangbaalu Pigmeje mówią tym samym językiem Asua.
Między Bagola i Bakombe, na zachód od Panga, są również Pigmeje,
którzy mówią językiem Asua-ti. Prawie wszyscy oni (kapitanat Zozo) nie
mówią żadnym innym językiem prócz Asua, jakkolwiek ich sąsiedzi Bantu
m.ówią językiem Popoi. Asua byłby tedy językiem spotykanym najczęściej
w tej grupie Pigmejów.
A oto kilka obserwacji na temat, jak w ustach Pigmejów kształtuje
się
język ich wysokorosłych sąsiadów.
Oto na przykład baSua, zwani baMbuti w języku ki'Bila; Pigmeje ci mówią językiem ki'Bila, sami nazywają swój język ci'Buti. Charakterystyczne
cC'chy fonetyczne ich wymowy są następujące:
Zanik wybuchowych gardłowych (la disparition des explosives gutturales,
remplacees par un coup de glotte), a raczej pojawienie się szczególnie silnie
zaznaczonego zwarcia krtaniowr:go na miejscu bantuskich
(język ki'Bila)
zwartych gardłowych
(prawdopodobnie
chodzi tu o spółgłoskę ejektywną
typu
k')
R'OWUICZ
"
.
.
wpada w oczy, a raczej w uszy, fakt, że normalna skala
Ich mówienia jest o wiele wyższa niż ta. którą stosują ba 'Bila, którzy
47'
�740
mówi;! tymze samym językiem ki"Bila. Czyżby \vpłynE:ła na to okoliczność,
iż w lesie tropikalnym przyzwyczaili się mówić wysokim tonem? - zapytuje
autor. otóż my poszukiwalibyśmy
przyczyn tego faktu raczej w ich rodzimym (na ogół zapomnianym) języku, który posiadał ton semantyczny, a więc
i bogate zastosowanie
tonów wysokich. Z drugiej strony przyczyn szukaliśmy \v fizjologii ol';;anów mowy u ludzi małego wzrostu (małe wiązadł.~
głosowe u dziecka dają mowę na ogół o oktawę wyższą niż mowa dorosłego
człowieka).
Najbliżej języka Asua stoi język Abulu i Mangbetu. Co do pochodzeniCl
Asua są tedy możliwe dwie hipotezy:
1. albo Pigmeje zapożyczyli język Asua u wysokorosł:vch sąsiadów mówiących Abulu-Mangbetu
i zróżnicowali go (zwłaszcza jego stronę fonetyczną) w swoich ustach do tego stopnia, że obie grupy (Abulu-lVIangbetLt
i Pigmeje) tylko z trudem mogą się porozumiewać,
2. aibo Abulu
względnie cała grupa Meegye-Makere-Malele,
podbit,'
kiedyś przez Mangbetu, przyjęła jeSZCZ2wcześniej język swego substratu, ti
język pigmejski Asua.
O. P. S c h e b e s t a wypowiedział się za pierwszą hipotezą·
Dialekty Meegye wyjaśniają
się łatwo - jeśli się wyjdzie od Mangbetu
jako dialektu macierzystego
- przez utratę spółgłosek interwokalicznych
i przez kontrakcję lub asymilację samogłosek, które znalazły się w kontakcie wskutek pierwszego procesu językowego.
otóż język Asua również zachował spółgłoski interwokaliczne,
co więcej.
są one nawet tam, gdzie nie ma ich w Abulu lub Mangbetu. Stąd wniosek.
że Asua przedstawia
formę starszą nawet niż Abulu czy Mangbetu. Byłby
to tedy język proto-lVfangbetu (pOl'. język hotentocki
o fonetyce i słownictwie buszmellskim,
a gramatyce chamickiej, który wyjaśnia się najlepiej
jako chamicka kontynuacja
substratu buszmeńskiego).
Najważniejszym
argumentem na korzyść tej drugiej alternatywy wydaje
się autorowi następująca
okoliczność: podczas gdy dialekty grupy MeegyeMangbetu są liczne i mocno zróżnicowane,
to Pigmeje Asua, chociaż rozproszeni wśród ludów posługujących się owymi różnymi dialektami, mówią
wszyscy jednym i tym samym językiem.
Wróćmy
do poprzednio
omawianych
baSua
mówiących
językiem
ci'Bil" j rzućmy okiem tym razem na budowę gramatyczną ich języka.
Otóż blok utworzony
przez języki Kuumu-Bira-'Bila
ma tylko dwie
klasy roominalne; iNd::laka-iMbo-i'Budu-kiNyaali
mają ich osiem. iBeeke
ma tylko dwie, ale w nim są widoczne wpływy iNdaaka i iMbo. Dialekt
ci'Buti łączy się doskonale z krEila.
Blok Kuumu-'Bila-Bira
zajmuje wobec tego stanowisko całkiem wyjątkowe. Niektórzy wątpią, czy można jeszcze te języki nazywać bantuskimi
Inni widzą w nich proto-Bantll.
Blok Mamwu-Lese-Mvuba.
do którego należ~' również jęz\'k Pigmejów
741
J':fe.. uważa się za należący do języków \\'schodnio-sudańskich,
ale jako podgrupę z cechami charakterystycznymi
wyraźnie odróżniającymi ją od innych
języków. W szczególności fakt samogłosek prefigowanych
przed rdzeniem
nominalnym
wymaga wyjaśnienia.
Wyłania
się tu możliwość substratu
pigmejskiego.
Między Ete i M"uba lub 'Barelse-Karo
czy 'Balese istnieją tylko różnice
dialektyczne, i to szczególnie z punktu widzenia fonetyki. Tak samo między
ci Buti i ki'Bila lasu podwzrotnikowego
są tylko różnice dialektyczne.
lVliędzy Asua-ti i dialektami grupy Meegye, zdaje się, zachodzą różnice
,;;ęgające głębiej niż różnice dialektyczne. Istnieje wiele wskaźników, które
każą przypuszczać, że Asua-ti stanowi język, który można by nazwać protoAbulu. W każdym razie język Asua-ti nałeży zbadać dokładnie i skonfrontować go zarówno z blokiem Meegye, jak i z grupą bantuidalną
(Mba-ml,
Ndunga-li Dongo-ko). Trzeba tu również uwzględnić wyniki badań antropologicznych
S c h e b e s t y i G u s i n d e g o, według których wszystko
·ł.'skazuje na to, że nie ma tu tlzech czy czterech grup, które odpowiadałyby
gi'upom językowym, a raczej jest jeden jedyny blok.
Paul S c h e b e s t a. Dos Problem der Pygrndenspraclte.
1. Watwa mówiq językiem Kirundi. Dialekt Watwa różni się jednak od
Kirundi w dwóch punktach:
a) rzeczowniki Watwa są inne, jakkolwiek pochodzą one od czasowników
Kirundi. Również wiele wyrazów Watwa, których nie używają Warumdi,
zc1aje się być archaicznym Kirul1di.
b) Wat.wa mają \vłasne pnie czasownikowe, kt.órych nie znają Warundi.
2. Batśwa. H u l s t a e r t wskazuje
na dziwną fonetykę Batśwa, która
odróżnia ten dialekt od języka Nkunde i sprawia przynajmniej
z początku
pewne trudności we vnajemnym
porozumiewaniu
się.
Najważniejszą
z owych cech jest: zanik nosowych (n,m), w miejscu
],[orych pojawia się glottal stop, np. 'sa'ba zamiast nsamba. W podobny
sposób zanika interwokaliczne
k; f>p; mp>f; ń>n; tsi>ti.
. S c h e b e s t a zaznacza, że wymienia te właściwości, ponieważ znajdują
SIę one również
u Pigmejów znad rzeki Huri.
3. Ituri-Bambuti.
S t li h l m a n n, który podobnie jak później J o h ns t o n miał do czynienia z południowymi Efe, podkreśla wybitne rysy fonetylu pigmejskiej,
a mianowicie: wszystkie wyrazy pigmejskie składają się
z pOJedynczych, oddzielnie, w oderwaniu jedna od drugiej wymawianych
zgłosek, które są prawie wszystkie ró\.\'nie silnie akcentowane.
Sp6łgłoski k, g i b wymawiają
się słabo, podczas gdy p posiada często
"'c' mowę ostrą. Samogłoski są długie i czyste (prawdopodobnie
mowa
.) braku samogłosek nosowych).
Nigdy nie słyszeliśmy mlasków. Zgłoski są otwarte.
.
j o h n s t o n tak charakteryzuje
obcą Murzynom fonetykę Efe: k zostaje
zastapione
prz,ez szczego'1ny rodzaj .' dyszema (gasp. hiatus), dźwięk,
.
.
który
�743
742
zbliża się do mlasku (prawdopodobnie
chodzi tu o iniektywne 'g), w innych
wypadkach podobne jest do charczącej, wybuchowej, krtaniowej
g~oski ~'
J o h n s t o n całkiem niewłaściwie porównuje 1;en dźwięk z arabskIm 'Am,
które jest głosową, szczelinową, gardzielową (iaryngalną) i wobec tego dałoby się porównać z poprzednim 'g l. Podkreśla on również śpiewną intonację
wyrazów.
.
Problem języka Bambuti komplikuje się przez to, że Pigmeje znad Itun
mieszkają wśród plemion murzyńskich, które należą do kilku grup językowych typu bantuskiego
lub sudańskiego,
a mianowicie:
bantuskie
są
grupy Bira-Kumu,
Nyari-Ndaka-Budu-Bali;
sudańskie zaś grupy: MvubaBalese-Mamvu
i rl'1angbetu-Medje,
której południowymi
'IIJYPustkami są
Barumbi, Popoi, Babeyru i Medje. Bambuti
są tedy często poliglotami,
mówią nierzadko kilkoma spośród tych języków, jednak z fonetyką pigmejską·
Dalszą okolicznością utrudniającą
badanie wpływu różnorodnych języków
na ewentualny język pigmejski jest fakt, że niejeanokrotnie
Pigmeje mówią
między sobą nie językiem swoich wysokorosłych
sąsiadów, ale językiem
Murzynów
mieszkających
czasami w ogromnej
odległości od obecnych
siedzib Pigmejów.
Najsilniejszy
wpływ na Eie wywarła, jak się zdaje, sudańska grupa
Mvuba-Balese-Mamvu
i bantuska grupa leśnych Babira, do której należą
również dialekty pigmejskie
Basua tudzież Pigmeje Kango mieszkający
wśród Babali-Bandaka.
W ten sposób dzielą się języki Ituri-Bambuti
na grupę południowozcchodnią (Bantu), grupującą się wokół języka leśnych Babini, i na grupę
północno-wschodnią
(Sudan), grupującą się około języka Balese (który tu
zl:ajduje się zamiast języków Mvuba, Balese, Mamvu i Monbutu). W obszarze Leśnych Babira, Baamba;, Bandaka, Mabudu, Balika i Babali używają
Bambuti jako języka rodzimego języka Sua względnie Kango (Ango), które
są dialektami języka Kumu-Bira.
S c h e b e s t a uważa, że zarówno Sua-Kango, mający na ogół wygląd
podobny do języków bantuskich,
jak i Efe, język pozostaj~cy .pod .wpł~wem języków sudańskich,
posiadają
w swej gramatyce
I s£Owmctwle,
a zwłaszcza w swej fonetyce,
resztki
prajęzyka
pigmejskiego.
Naszym
zdaniem stanowi on, podobnie jak w innych stronach Afryki, język buszmeński, substrat i podstawowe tworzywo, z którego czerpały w swym rozwoju tak języki bantuskie, jak i sudańskie.
4. Bira-Sua. Cechy tej grupy są:
a) zasadniczo bantuskie słownictwo:
b) bantuski szyk zdania,
1
nym
\VzajelY,ny
stosunek,
~ raczej
PC\\ ne pontie.szanie
'g Jlpst:'nje
na,jlepie,;
fakt,
że w jęz, Bart
b. i
ejektywne.
ejektywnego
mogą
byc'
(j
k' z ir!iektywiniektywne
lub
poza tym jednak struktura
obca dla Bantu i obcy duch języka. Brak
prefiksóW klas i brak składni zgody przy poszczególnych częściach zdania.
Na miejscu klas istnieje podział na istoty żywe i nieżywe, co stanowi rys
zupełnie obcy dla Bantu. Rys ten natomiast istnieje w równie silnym stopniu w buszmeńszczyźnie.
Połączenie imion z czasownikami w zdaniu dokonuje się przez przyimki i pewną liczbę czasowników ułomnych, posiłkowych (podobnie w buszmeńskim),
które w swoich zużytych formach dla
liczby pojedynczej
i mnogiej łatwo mogą uchodzić za prefiksy klasowe
Jakkolwiek
genetivus i possessivum
stawia się zasadniczo po odnośnym
rzeczowniku (nomen regens), to jednak tu i ówdzie spotyka się odwrotny
szyk, co znów przypomina
język względnie języki buszmeńskie.
Pluralis
rzeczowników wyrażających to, co nieżywe, albo jest równy Sg., albo urabia
się przez reduplikację;
oba procesy spatykane są w buszmeńszczyźnie.
Różnica między żywotnym a nieżywotnym pojawia się także w zdaniu;
wyraża się ona przez to, że apozycja przy nieżywotnym nigdy nie otrzymuje prefiksu ba-, lecz podlega reduplikacji
bez względu na to, czy rzeczownik ma już prefiks ba-, czy nie. Natomiast apozycja w klasie istot
żywych przyjmuje prefiks ba- i może jeszcze oprócz tego podlegać reduplikacji (jakkolwiek z reguły tak się nie dzieje). Różnicę między żywotnym
a nieżywotnym wyraża na przykład w języku buszm. f Ku zaimek 3. os. 1. poj.
ha dla żywotnych, ga dla nieżywotnych.
Z zasady genetivus stawia się po określonym rzeczowniku (por. Bantu),
a między nomen regens i rectum wstawia się partykułę -a- (por. Bantu).
Jednak przy częściach ciała albo wyrazach złożonych, które wyrażają
jedno pojęcie, stoją wyrazy pozornie (?) bez partykuły genetivu obok siebie
(iak samo dzieje się w buszmeńszczyźnie
z tą różnicą, że nomen rectum
poprzedza regens).
5. Balese-Efe. oto najważniejsze
cechy grupy, l{tóra obok omawianej
zachowała najwięcej cech pierwotnego języka pigmejskiego.
Ponieważ grupa ta stanowi ośrodek sprzecznych zapatrywań na problem
języka pigmejskiego
(S c h e b e s t a - We s t e r m a n n), przeto nic dziwnego, że posłuży nam ona niejako za odskocznię dla przedstawienia
własnych
obserwacji i własnego poglądu na całokształt zagadnienia.
a) Wszystkie czasowniki Efe mają samogłoskowy nagłos. Przykłady, które
podaje S c h e b e s t a, dadzą się jednak interpretować
jako reduplikacje:
eLe<!e!e 'przS'chodzić', por. N2se<llhe,
sa<llha, Ige 'przychodzić', por. równ:eż S,ife, Ila 'iść', /igaba 'wejść'; ob' 'iść', por. N211k::>aU, toa>u 'odejść'. Mlask
boczny II najczęściej przechodzi w spółgłoskę boczną L Rzeczowniki mają
nagłos także i spółgłoskowy. S c h e b e s t a sądzi, że w tych wypadkach
SPółgłoska stanowi prefiks, którego funkcja nie została jeszcze ustalona.
Tu jednak argumenty,
jakie podaje We s t e r m a n n, Die Sprache
der
Pygmaen,
"Zeitschrift
fill' Phonetik und allgemeine Sprachwissenschaft",
R. V, 1951, Z. 3/4, s. 233-240, przemawiają
zdecydowanie na korzyść te~
�745
744
tezy, że nagłos w języku Efe jest \v zasadzie spółgłoskowy, CI ewentualne
odchylenia
od tej reguły dają się łatwo wyjaśnić jako pierwsze kroki
w kierunku prefiksacji elementu samogłoskowego (początki systemu klasowego imion); proces ten w większym stosunkowo nasileniu obserwujemy
w pozostałych językach grupy Mvuba-lVIomvu-Lese, do której należy i Efe.
Wyraziliśmy się jednak, jakoby to były pierwsze kroki w kierunku prefiksacji, gdyż zdaje się nam, że język Efe posiada prócz tego szereg innych
cech, które przypominają
w większym stopniu sudańską grupę Kwa. Związek zaś tej ostatniej z buszmeńszczyzną zdaje się nam być niezaprzeczalny.
Sprawą tą zajmowaliśmy się w artykule pt. Bushman and Hottentot amon9
tile Isolatinp Languages of Africa, "Rocznik Orientalistyczny",
t. XVII, 1953,
s. 351-371. W artykule tym doszliśmy do następujących
wniosków:
1. Na skutek dUŻego podobieństwa
w gramatycznej
budowie języka.,
fonetyce i słownictwie
grupa hotentocko-buszmeńska
i sudańska
grupa
Kwa muszą być uważane za genetycznie pokrewne.
2. Nie ma metodycznych względów, które by stanowiły przeszkodę dla
porównywania
języków mlaskowych
z bezmlaskowymi.
Próba ustalenia
korelacji poszczególnych
bloków mlaskowych
z odnośnymi spółgłoskami
wydechowymi
i labiowelarnymi,
przeprowadzona
dla wszystkich fonemów
spółgłoskowych
języka Ewe, dała wyniki zdecydowanie
pozytywne. Stąd
nasuwa się "';niosek, że badanie tego rodzaju może się okazać owocn~
również i dla tych języków afrykańskich,
w których przypuszcza
się
działanie substratu buszmeńskiego i,>,'zględnie pigmejskiego, a więc nie tylko
dla :ięzyków sudallskich, ale równie dobrze dla języków Bantu, a nawe';
w pewnym stopniu dla języków chamickich.
3. Jest wysoce prawdopodobne,
że badania tego rodzaju wykażą, że
\Vszystkie języki afrykańskie
stanowią kontynuacje
języków mlaskowych ~.
Dlatego też w dalszym ciągu artykułu spróbujemy, wykorzystując
niezwykle cenny materiał S c h e b e s t y dotyczący języka Efe, zbadać, o ilc
jego fonetyka i słownictwo przypominają
charakterystyczne
cechy buszmeńszcz,vzny, te mianowicie, które stanowią również podstawową charakterystykę
języków sudańskich,
a zwłaszcza typu, jaki reprezentuje
najstarsza grupa sudanska, mianowicie
Kwa.
1. System fonetyczny. \V zasadzie te same dżwięki, które są specyficzną
właściwością buszmeńszczyzny
(mlaski) i grupy Kwa (labiowelarne
jako
pochodne mlasków, znajdują się również lub są wszelkie dane po temu.
że były w systemie
fonetycznym
pierwotnego
języka
pigmejskiego.
O. S c h e b e s t a stwierdza
istnienie mlasku wargowego w języku Efe,
a O. T r i 11 e s za'..lważył mlask podniebienny!,
boczny':,
zębowy.' i W3r, W pi acy pt. F'uJn Clicks to Expiwtory
Consonants
(pr~ygolowanej
wykazuję
słuszność
te.i lezy w odniesienIu
do wszystkich
roclzimych
grup
Afryki.
do druku)
językowych
;owo-z<;bowy :. u Pigmejów żyjących w symbiozie Z bantuskim plemieniem
:,,:dzfm (Dzem luh Djeml.
O. T l' i II c·s podaje następujące
przykłady: mlask podniebienny
! ma
być w wyrazie:
1. Hn[Jui 'rodzaj mrówki gryzącej'; por. N" !gll:!gU:,
!no!no 'mrówka',
iYaunde e-kukum
'mrówka');
2. Hngllrh
'rodzaj grzyba jadalnego' lub wykrzyknik wyrażający
zdziwienie: por. z jednej strony 54 !num(l, N2 lku-be 'bulwa, kłącze, korzeI1
jadalny', S I tkaui 'dzika cebula', N. !g(lri 'grzyb, mający gorzki smak',
z drugiej N. ollru<!gnru<!gu!gu
'grzmieć, dziwić się'; mlask zębowy.'
~11a być w wyrazie
Niii 'drzewo, mające owoce jadalne'; por. N .. ·ne 'jagody',
S~ 'kiln 'jagody drzewa Kareeboom'.
.,
Zarówno dżwięki labiowelClrne iniektywne
'gb, jak i iniektywne
wargowe w rodzaju 'b stanowią produkt pochodzący z bloków mlaskowych !gw,
:te, jak to omawiam dokładniej w pracy, wspomnianej w notce na str. 73:3
From
Clicks to ExtJiratory
Consonants.
I tak wyraz
cytowany
przez
S c h e b e s tę o'gbi należy analizować, zresztą zgodnie z wywodami Wes t e l' m a n n a, na prefiks 0- i rdzeń g'bi, którego mlaskowyodpowiednik
zn8jduje się w SI !khwa 'dziecko', SI C'kwa 'niemowlę',
S2 ("";)kwoin-ki
'maly', S., iwi:<·:·)ht:i
'mało', S2+i 'mały'. Powstało tedy g'bi z !gwi, którp.
tyło wariantem
!khwa, względnie z ·:)kwi, które przeszło w tkwi (!gwi);
w tl'8.kcie bowiem zanikania
mlasku wargov,;ego tenże mlask przechodził
już na h?feni-= buszmeńszczyzny
albo w mlask najbliższy pozycją i łClgodnym (niewybuchowym)
sposobem rozwarcia,
tj. w mlask zębowy / lub
w mlask najbliższy wrażeniem akustycznym,
tj. w mlask podniebienny!.
Dodaimy tu jeszcze następującą uwagę wyjaśniającą
ten proces szerzei·
. Naturalną
charakterystyką
dziecka jest czynność ssania, stąd mówim~
,~,esek, po łacinie fililLs (por. felate
'ssać', femina 3 'kobieta'). Dokonuje jej
oz:ecko przede wszystkim wargami (por. mlask wargowy \;./) i językiem
:POl'. welarne kX,k'w,
kw jako dźwiękowy wyraz czynności połykania, jak
'~ .omaWIam na Innym miejscu). Pierwotnym
tedy wyrazem określającym
(jzle~k() było coś w rodzClju :~.kwa, ··,)kwi, a ikwa, /gwa lub !kwa są pochOdnymi. tej posiad wyrazoweJ'. PnI'. S, " ·;'.klVU· 'dzl'ecko' . C 1, fgloa ,:!C
d('!t:, S, .'khwa
·id.· P0l'. SI ku:a-kn, 'omi, C~ !kum, N. (gom 'ssać'. Oparc'em dla samogłoski i w wariClllcie
',kwi,
tkwi (!gwi) >-g'bi
mogło być
~._
_
i \\' wyraLach
.),
takich, jak wymienione
l
...
_"
.
.,.
wyżej S~ .'/kwoin-ki
•
'mały',
S3 /wi
.
:małe', SI; Ind : 'malo', Sil l:i:, S2~i';·mały'. Kontynuacją pigmejskiego _g'bi,
dZICck,)' zdaje się być tak często na terenie zachodnio-sudańskim
występuFee bi ~o-biJ na oznaczenie dziecka. Nawiązanie zaś z pojęciem 'mały' wyka~u]e zachodnio-sudańskie
pi 'maly' (Kebu pi-T 'dziecko', 5enufo pya, pl. pi-7'i
cZlecko') tudzież bantuski pr<:-fiks dla deminutivum
pi-o Wreszcie jeszcz'J
iedna a'ociac'Ol
z d·zlec l',lem. a mlanO\\'ICle
..
. n<1zwa pIersi
.
~
.• ,
J
kobiEce.i wykazuje
J
-; P'-H'.
indcOlIi'.
"'clhei
>
lac.
_rc~ 'doić',
�747
746
nawiązania pigmeo-buszmeńskie.
W buszmeńskim SI oznacza ją wyraz !kwei
!kwei,
z którego pochodzi również buszmeńskie
C2 bi: sa. W języku
Ababua (J o h n s t o n) są wyrazy, które zdają się być kontynuacją
pewnych wyrazów buszmeńskich,
mianowicie:
bere, Li-bele, czy Li-bene pochodzące z Jkwei
g'bei > gbe > be, przy czym Jkw w śródgłosie jest traktowane inaczej i przechodzi najpierw w dźwięk pośredni między l, r i n
(warianty), a następnie ustala się już jako fonem w postaci jednego z tych
dźwięków. Wyraz Li-kuku, oznaczający pierś kobiecą. w zachodnim dialekcie
Ababua jest reduplikacją
buszmeńskiego N3 ku: 'id' zaopatrzoną w prefiks
bantuski li-, który jest tu zupełnie zrozumiały, ponieważ N3 ku znaczy
także 'mleko'. Odnosi się to również do Sj Jkwei: Jkwei i Ababua li-bele.
które także znaczą 'mleko'. Wreszcie w szeregu języków zachodnio-sudańskich rdzeń bi (be, bebe, e-be, a-bili, Li-bUi, e-bi, le-bi itp.) oznacza pierś
kobiecą lub mleko. Wypada tu jeszcze dodać, że najbliższą formą dla Jkwei
Jkwei jest wyraz a-bei w języku bantuskim
Pallwe (!kw > b).
Inne cechy fonetyczne wymowy pigmejskiej,
jak ów hiatus (faucai gasp)
i jego związek z tak częstymi na terenie buszmel'J.szczyzny dźwiękami sprężnymi (ejektywnymi)
w rodzaju k', kx', były już omawiane. Nasuwa sh:
przypuszczenie,
że i owa wymowa "staccato", stanowiąca jedną ze specyfJcznych właściwości Pigmejów, wypływa z zaniku względnie z nie tak dawnego jeszcze (wobec residuów mlaskowych u Efe i u Pigmejów Ndzem)
istnienia dźwięków mlaskowych w języku pigmejskim.
Inna cecha fonetyczna, mianowicie obfite stosowanie tonów w wymowie
pigmejskiej, wskazuje również na buszmeński czy buszmenoidalny
charakter pierwotnego języka pigmejskiego .. Jak wiadomo, zarówno buszmeńszczyzna, jak i spokrewnione
z nią języki sudańskie Kwa posiadają tzw. ton
semantyczny,
wyrażający
się w pięciu szablonach tonalnych (ton wysoki,
średni, niski, spadający i wznoszący się).
Wobec szkicowego charakteru
opisu języka
Efe, dokonanego
przez
O. S c h e b e s t ę, nie jest dla nas możliwe rozpatrywanie
budowy gramatycznej tegoż języka, choć na podstawie przedstawionego
materiału odnosi
się wraż nie, że jest ona w zasadzie sudańska, a zatem podobna w głównych
>
zarysach do buszmeńskiej.
Musimy tedy poprzestać
na kilku jeszcze zestawieniach
leksykalnych.
Niektóre z nich są żywcem wzięte z buszmeószczyzny i wraz z tymi, które
uległy pewnym, zresztą na ogół nieznacznym przeobrażeniom
fonetycznym,
dają wyjaśnienie,
skąd hipotetyczny
język pigmejski czerpał swe słownictwo, a w szczególności zaś skąd czerpał te wyrazy, które nie znajdują się
w językach ani bliższych, ani dalszych wysokorosłych sąsiadów.
Naszym zdaniem Pigmeje posiadali własny język zanim wskutek sym- .
biozy z wysokorosłymi
i posiadającymi
wyższą kulturę sąsiadami przejęli
ich język. Był to język buszmeński lub do buszmeńskiego
podobny.
A oto dla ogólnej orientacji kilka zestawień wyrazów buszmeńskich
mających swe odpowiedniki albo w języku samych Pigmejów, albo w języku ich sąsiadów, co zresztą nie powinno dziwić nas wobec faktu
że
stoimy na stanowisku
pigmeo-buszmeńskiego
substratu
dla wszystkich
grup językowych Afryki.
Dokładne uzasadnienie tego punktu widzenia podajemy w zapowiedzianej
już pracy a przejściu mlasków w dźwięki wydechowe na terenie języków
afrykańskich.
Tu zaś ograniczymy się jedynie do fragmentarycznego
podania materiału
leksykalnego wiążącego się z problemem języka pigmejskiego, a pośrednio
także z problemem
pigmeo-buszmeńskiego
substratu.
A oto zestawienie
}c.ksykalne 4:
1. IVlpollgwe: e- r,tuntu
'tłum, ludzie', S~,o tu, pl. tutu 'osoba, ludzie'.
2. Pallwe: a-bei: Sl Jkwei Jkwei 'pierś kobiety', C2 bi:sa 'pierś kobiety'j
3. Yaunde: nkuk 'pierś (mężczyzny)', Na ku: 'pierś, mleko';
4. Pallwe: ngan, Na Ixani, Yaunde, ngan 'krokodyl', N2 tsxan 'jaszczur'
Bulu: ngan, N. tsai 'większy gatunek jaszczurki';
5. lVIabea (Ngumba): ka, ma-kCl: 'kraj' , C.,kxom
N kx'a 'kraJ'" ,
_.
,3 N, kx'a ,1,2
Easiki: ':l-koni 'kraj', Sj.'xo:e, N Jn:J1'e, N3Jpoli, C2Jnu:, N1Jhub, Jgub 'kraj";
Banoho: e-tomba;
Duala:. e-kombo,
e-kumbu,
C2 kxom 'kraj';
6. Balese: a-ka 'ręka':
Ba-bongo (Akwa): akaka 'ręka' Sl-' tka' Liduma: Li-kaka, 'id.'; Bayanga: danda < /ka nlka; Pande: li-;ando'<
/k~nika
'ręka';
7. Babongo (Akwa): H-tata 'glowa', Sl-5 Ina, N. tanas 'id.';
8. Llduma: koko 'dziadek', S2 Jk:Jn; i'Khomani:
Jko-Jko- 'dziadek" l\'Iabea (Ngumba): m-bamba
'dziadek', N2ba-ba 'ojciec ojca';
,
9. Liduma:n-jala
'głód', N. Jab, C,I/kaba, Satxla: 'id.';
10. Yaunde: n-da 'dom'; Duala: n-dabo, Só/lna, Solla 'dom';
11. Duala: 'da 'jeść'; Suaheli la, Sl/lk'3:17 'jeść surowe mięso';
12, Mabea: sana 'znać, C2*ana,
Sól/ka, Sl/lkwaka
'id.';
N. 13. Mabea (Ngumba): ko, bako, min-tuLi,
bon-tuli
'szczur', Duala: pui:
,
duru-b
'm.ysz zwykła', Cj t'uru, N. bou-s, N2/nu-hu
'mysz', N. !kou-s
mysz długonosa';
14. Mabea: kwe 'kamień', SIJkwe 'kamień';
15. Duala i Banoho: mu-nia 'rzeka', N. Jd -b 'rzeka··
16. Kibira: mu-tutu
'warga', SI tu-g Im., tu:eJkunt~
*ku: 'usta';
'warga', Sl tu: S.
j
17.
Kibira:.. n-kuo 'ciE:l"ń': Nj ,..'oJku S 4. Ixu 'c)'ern",
18
. Babah (Ababua): kbengbe, So/kwa/kwa
'palec u nogi';
,. 19. Ababua:
i-dede,
S,la1''I, S·) ale, N3 tali
NI tari, S.•
,!a.·)li,
JęzYk';
.,'
l
ohn s t o
ges, • H.
sir. J -197.
11.
-"
CClmparalive
Study
of the
Baniu
and
Semi-Bantu
N t
2 En?
Langua-
.
�749
748
-:-'~
n''''«( 'drzewo", Ba. I10:, S • j b wa
bali: m-paho,
'drzewo': N2 Iketrj NI !giii' 'drzewo';
. Ab a b ua, n- k.a , Kibira: n-ke:
21. Kibira:
n-kali,
Ababua: o-kali,
kal,
.
k'
N
Iga'
S,
/kais·we.
Sj
'ai-ti,
S,
'2-l-,i
'kobieta, żnna';
S,I,
ge- t,
3
'"
b'
.
20,
Ababua:
bu:,u,
n-banga
Olre-ba/H':,
(I, • oznaCZ8 ton \vznoszący się, np. i'i, • oznacza ton opadający,
np, ri, ,.id" .~ idem (to samo znaczenie), S" 2,:1," "." - dialekty poludnio\\'ej grupy Buszmenów, N" 2':1 -- Llialekty północnej grupy Buszmenów,
C,,2 - dialekty centralnej
grupy Buszmenów, N, - Nama, dialekt jęz.
rdcntockiego,
Kol'. - Korana, dialekt jęz. hotentockiego.
np.
S
22. Kibira:
pa, N. ma, S;;!xa 'dać';
23. Ababua: lulv., C21Ik'um,
N. Olll 'spać';
..,
24. Balese: koku 'skóra', N. kho-b, Sig·) , C2kJ,: 'skora;
'S,
.25. Pigmeje
Dzem: kaki 'tęcza', kaki==ka
'mebo ,. ki 'pierścień',
.'ka:-xlL 'nieba' - 'twarz'; ppr, N 1 ike 'pierścień';
26, Zande: bangwa
'las', N2 !kan, Ni !~iii 'drzewo';
,
27 Pigmeje Dzem: bo 'ciało', S., ':-:~'ohaka 'ciało', So: :,P -j'·a:, C2 k:Jxo, C,/\
kohO.' !kh~!. '~ięso', Banda dungdwi,
'ciało', S" //k'u:i, C, 'gwi 'CIało' ..
Powyższe przykłady, naszym zd8niem, uzasadnia.ią dostateczme
nastę-
pujące wniosl<i:
a) że Pigmeje,
zanim
przyjęli
język
KWARTALNIK HISTORII KULTURY MATEHIALNEJ
(Polska
mia Nauk, Instytut Histf)l'ii Kultury 'vlaterialnej).
R. II, nr 1-2
Warszawa 1954, PIW,
.
ł h sąsiadów,
SWOIch wysokoros yc
posiadali własny język;'
.
. był to .J'czyk
buszmeński lub W zasadZIe podobny do buszmeńb) ze.
.
skiego:
'y Sl'ę liczyć zarówno
c) że z pigmeo-buszmellskim
su b s t ra t em· nalez
w językach sudańskich, jak i bantuskich,
.
'Obecnie należy zbadać, w jakim stopniu i pod ji:lkimi względamI su~strat ten wpływał na wytworzenie się charakterystyc~n.ych
cech w )ęz~kU
sudańskim z jednej strony, a :ięzyków Bantu z drugiej strony. ChodzI tu
przede wszystkim o fonetykę i słownictwo, ale nie można Jednak zapominać i o budowie
gramatyczne.i.
OBJAŚNIENIE
ROl7lHJ]
Stopu
ZNAKÓW I SKRÓTÓW
l sk zębowY
- mlask boczny (lateralnY),
" ,_ mlask wargowy, , - m a
.'
'('
ocn~
l k d iąsłowv
' - mlask podniebienny
(palatalny),
- m as
z
•.
samogloskę długą, ' _ akcent dynamIC~Y
zwarcie krtamowe, : - oznacza
nosowa, il _ oznacza "o" szerokIe,
.
pi k) a diereza, ;) - samogłoska
(r,rzy~.s ,
.
a" _
.J"
W _
wymawia
się jaJ.:
\'
1\ -- samogloslca 130średnia mIĘdzy " . \ '''""
-półgłos1,,, 5Zcze mowco
. Iskle w" (U) Y - wymawia Slę )a,- .,J , ,. - "
.•
,
angle
".:
'
.'
,_
spółgłoska zwarto-szczelmowa
(wemiękko-podmeblenna
(we la,rnal, l'-X
"
kt
t ts' _ ejek'b
. 'ektvwne b t -- eJe ywne ,
lclrna), p' - e.idct)'wne p,
- ll11.
'.
.
t·
'rtv ..
'ts t _ lateralne t (tl), d (d) - "cerebralne"
(cofmęte) d,. J, z, a ',_
tywne
",
. 'd
_ injektvwne
d o Intelkulacją kOllca języka ku podmeblemu,
",'.'"
kk'
_
,
_ k' (k palatalne); tutaj jednak c ,~ b, k - ejektywne
. x
tywne g, c
,
b h:
labiowelarna dy5, ktywno kx 'gb - iniektywne lablOwelarne g,
p ,
e),~tywna (nie~losowa). gb - labiowelarna dysjektywna (głosowa),
-.ozdna,It
,~
t'
k' np a . - oznacza ton sre nI,
cza ton wysoki, np, (l, -- oznacza on ms l,
"
,lc.
n:
'O
Akadei nr J,
Po ukazaniu się w kOllCU 1953 r. pierwszego podwójnego zeszytu wydawnictwa periodycznego
Instytutu Historii Kultury Materialnej
PAN pod
nazwą "Kwartalnik
Historii Kultury
Materialnej"
do jesieni roku 1954
otrzymaliśmy
dwa dalsze zeszyty tego wydawnictwa,
Jest to zeszyt podwójny nr 1-2
za pierwsze półrocze 1954 r. oraz zeszyt nr 3, wydany
\V ciągu września
1954 r.
Zbyteczne byloby specjalne podkreślanie
wagi wydawnictwa
poświęconego podstawowym
problemom
rozwoju kultury
ludzkiej, problemom,
które dotąd nie zawsze były w nauce llależycie doceniane i nie zostały
jeszcze w sposób dostateczny oświetlone. Na pewno zaś nie potrzeba podkreślać \Ii gronie etnografów
wagi wydawnictwa
poświęconego zagadnieniom kultury materialnej,
Nie znaczy to, by etnografia
ograniczała
swe
zainteresowania
wyłącznie do "historii sił wytwórczych
i do technicznospołecznej strony produkcji podziału, wymiany i konsumpcji
dóbr materialnych"
(por. artykuł
programowy
K, M a j e w s k i e g o w zeszycie
z 1953 1',). Interesuje
się ona wszystkimi dziedzinami twórczości ludzkiej.
określając
zakres swych zainteresowań
stopniem rozwoju kultury
(tzw.
pierwotne i niższe kultury), sposobem przekazywania
doświadczeń (tradycja
b?zpośrednia,
najczęściej
ustna) lub wreszcie przynależnością
do określonych grup ludzkich (grupy plemienne, narodowe, wiejskie itp.), zależnie od
)Jostawy mniej lub więcej świadomie przyjmowanych
priez różne kierunki
i różnych naukowców i miłośników etnografii. Sądząc po większości opraCpwal'l syntetycznych
i monograficznych
opisów terenu, etnografia polska,
r.a pierwszym miejscu każdego opisu, obejmującego
wszystkie dziedziny
życia, stawiała już od dawna kulturę materialną. Co do zakresu tego pojęcia
nie by lo całkowitej zgodności w ujęciach poszczególnych autorów, Ponadto
mała liczba etnografów
nie potrafiła
wyczerpująco
opisać tych różnych
zjawisk
kultury
materialnej,
jakie występowały
w kulturze
ludowej,
W zespołowych badaniach terenowych
starano się jednak ogarnąć całość
kultury jakiegoś regionu; w indywidualnych,
prowadzonych
także i poza
granicami ziem etilOgraficznie polskich, ograniczano
się nieraz wyłącznie
do kultury materialnej
(M o s z Y ń s k i, G a je k, M a l i c k i) lub nawet
Wylącznle niemal do narzędzi produkcji rolnej <Ob ręb s ki).
�751
750
W okresie powojennym
wzrasta silnie zainteresowanie
etnografów
ku~turą materialną.
vlf pracach
zespołowych
~rganizOWany~h przez p?l~kle
Tow<:rzystwo Ludoznawcze postawiono od kilku lat. n,a plerWSzy~ ml~Jsc~
pracę nad sporządzeniem
możliwie dokładnych
OPISOW,narzędzI, tecnmk
i form pracy w podstawowych
dziś jeszcze dla WSI dZiałach ..go~podar~l,
w rolnictwie i hodowli. Objęto nią ogółem w formie monografn kllkadz:~siat. wybranych
jako reprezentatywne,
miejscowości rozrzuco~ych ~' rozn;ch regionach kraju, Od tych samych zagadnień rozpoczęto rowmez pracę
nad polskim Atl,,',sem Etnograficznym
zapoczątkowanym,
przez ,P', T. ,L.
a od 1954 1'. kontynuowanym
przez IHKM PAN. Rownoczesme
n:ektóre katedry uniwersyteckie
poprzez prace studenckie organizow.~łY zbIeranie materiałów
dotyczących
m. in. rozwoju narzędzi produkcJl r~lneJ'
VI Krakowie
(katedra
prof, K. D o b r o w o I s k i e g o) miało to nueJsce
w kilkunastu pracach w odniesieniu do wybranych
wsi Małopolski, w nawiązaniu do roli tych narzędzi w rozwoju społeczno-gospodarczym
badar~ych
wsi w okresie ostatnich 100 lat. W poznaniu katedra prof, E, Frankowsklego
skierowała prace studenckie również i na materiały historyczne XVIIIw.
Badaniami terenowymi objęte są m. in. wiejskie i małomiasteczko,,:e
narzędzia pracy rzemieślniczej;
prace zespołu doc. J. K l i m a s z e W. s ~ l eJ. nad
rzemiosłem kieleckim XIX i XX w. i praca mgr W. K w ~ s n l e W l C Z a
o rzemieślniczej
wsi Świątniki.
Silnie zaawansowane
są WięC prace nad
uzupełnieniem
dokumentacji
źródlowej
dotyczącej
zagadnienia
roz.w0~u
sił wytwórczych
na drodze etnograficznych
badań tere~owych. W ~ązem'.l
do historycznego
ujęcia i zrozumienia
problemu badan zaznacza Sl~ wyraźna tendencja
do przekroczenia
w pracach etnografów
czasu objętego
materiałem
dostępnym w badaniach
terenowych,
a więc około 100 lat
zachowanych w pamięci informatorów,
do zmniejszenia
luki międz~ terenowym materiałem
etnograficznym
a coraz bogatszyn:
~rch~olOgl.cZnym
materiałem wykopaliskowym.
Na przeszkodzie w wypełmemu tej ~uln przez
etnooTafów stoi wspomniany wyżej brak kadr, następnie brak u WIelu etno ..
graf~w przygotowania
do pracy archiwalnej,
.wreszcie t:Ciążli:vOŚĆ i ~mudność tej pracy, niewspółmierna
do jej wynikow na odcmku mteresu,Jącym,
etnografię, zwłaszcza wporównaniu z rezultatami terenowej pracy etnograilczneJ.
Tych kilka uwag wstępu pozwala dostatecznie zrozumieć, z jakim zadowoleniem etnografowie
musieli przyjąć "Kwartalnik
Historii Kultury Ma~
terialnej",
pismo, w którym
przede
wszystkim
historycy,
wYsz,kolem
w pracy na starych źródłach pisanych, włączyli s~ę w nurt b~dan .nad
techniką i organizacj ą pracy dnia codziennego
roznych
okresow
hIStorycznych,
Byłoby jednak niewątpliwie
krzywdzące dla redakcji i ,autorów "Kwartalnika".
gdyby ich poważny wysiłek zawarty w omawIanych
zeszytach
otraktować
wyłącznie jako dostarczenie
materiału źródłowego .do s~ntezy
~istoryCznej, w której etnograf współzawodniczyłby
z historykIem
mnych
dziedzin kultury, "Kwartalnik"
ma niewątpliwie
znacznie bardziej ambitn.:=
cele; jest wyrazicielem
tych ambitnych
założeń metodologicznych,
jakie
pcst8wił przed sobą Instytut Historii Kultury Materialnej,
a których wyr8zem było połączenie w jedną dyscyplinę archeologii i etnografii.
VV omawianych
zeszytach
"Kwartalnika"
zagadnienia
metodologiczne
i programowe poruszone zostaly w artykule kierownika Działu III (historii
kultury materialnej
średniowiecznej
i nowożytnej)
Jana P a z d u r a, Nie/{,lóre postulaty
badawcze
w
zakresie
historii
kultury
materialnej
nowo-
(zeszyt 3, s, 331-345). Autor nawiązując
do uchwał i dyskusji II
Zjazdu PZPR usiłuje wykazać "przydatność
historii kultury materialnej
jako nauki o rozwoju narodowych
doświadczeń produkcyjnych"
przy rozwiązywaniu aktualnych zadań gospodarczych. Przytoczona m. in, wypowiedź
Z. N a w a k a wzywa do poznawania
metod pracy "ludzi mądrych i doświadczonych,
oddanych
władzy
ludowej,
pełnych
twórczej
inicjatywy
i pomysłowości,
znających
swój teren, właściwości jego gleby i kaprysy
jego klimatu, umiejących właśnie w tych warunkach
wydzierać ziemi wysokie plony, osiągać najlepsze
rezultaty
w hodowli" (5.334), Wezwanie
to nie powinno pozostać bez echa wśród grona etnografów,
zarówno starszych, jak i początkujących,
kierowników
prac zespołowych czy autorów
skromnych rozprawek magisterskich,
którzy znajdując się już dzisiaj w posIadaniu poważnego
dorobku
wypowiedzi,
ocen i pomysłów praktyków
wiejskich - uczonych doświadczeniem
pokoleń - powinni jak najszybciej
udostępnić: w druku materiały
swych badań terenowych,
dotyczące tych
właśnie zagadnień,
żytnej
Na marginesie
artykułu
doc, Pazdura
wysunąć można jeszcze jeden
postulat dotyczący właściwego wykorzystania
dorastających
w tej chwili
pajmłodszych kadr etnografów, absolwentów studium historii kultury materialnej. Bardzo niewielka
ich część interesuje
się zagadnieniami
odległej
przeszłości. Większość (np, studenci warszawscy) zmierza do czynnego udziału
w dzisiejszej przebudowie
życia. Swe doświadczenia
w pracy terenowej
I wIadomości historyczne mogliby z jak największym
pożytkiem ofiarować
dla kontynuowania
prac poświęconych
zagadnieniom
rolnym, rozciągnięt~ch na większą niż to dotąd mogło mieć miejsce ilość miejscowości, wykonywClnych w szybszym tempie i według jednego schematu, wyłącznie już
z punktu widzenia potrzeb praktyki. Dotąd każda tegó rodzaju inicjatywa
zamv
, ".l, a l'a SIę w s l<wmnych ramach terytorialnych
ze względu na trudności
fJnan"o"ve
bada' n •,erenowyc h I. b l'a k s t alych kadr. Kadry IV działu IRK1\!
- \
są zbyt male. Do wyników, o których mówił Z. Nowak i które chce widzieć
w " pracv
etno"rafa
d oc. paz d ur,cJsc
d' .. mozć:my
'
"
<..
tylko poprzez zdjęcia etnngl
aflczne
cal
eJ'
Pol"]
,
d
k
t
"
t.. ,
S {l, po
ą em wldzema wydobycIa. z każdej wsi elemeni zaCClanla
,"'
,
t Ow
. PosteDlI
.,
w zakreSIe. rozwoJu.. SIł wytworczych.
Tylko przez
Ego roj aju
zd'e
'
ł'
P
.
~
J .cla ca eJ
olskI, przy dostatecznie
gęstej sieci punktów
b a d anvch d 'd .
"
, do wyt:vc:zenia etnograficznych
.. .. oJ zlem:v rOW111ez
regionów
7
�753
752
XIX , piEon\:;zej poło'''''''Y XX \\'., charakteryzowanych
nie na podsta\'vie
JjrzeżyE<ów świadomości f2udalnych podziałów administracYJnych
J własno"'ciOwych i nal'Zuconego niejednokrotnie
świątecznego ubioru, lecz na pod'"
.
N'·
t'
.e o wvtyczel1lu
stawie różnic w zakresie sił wytworczych.
1 Ie
w ą plę· Z .
"
.'
. '.
'lał doc Pazdur
biadaj ae nad brakiem ułatwienia
tego typu reglOnow mys
.
,
. .
. ..
..
)
ze strony etnografów
w pracach
zespołu pr.of. B o ~ I n s_k I e J (s. 3,3~~
wytyczającego
regiony gospodarcze dla okresow wczesl1leJ"zych. EtnOgr ..
rowie ~oglibY odwrócić ten zarzut.
Znacz~ie łatw~ej byłoby .'vyzn.acz~.~
punkty współczesnych
etnograficznych
badan szczegołowych znaj ąc gl amL_
dawniejszych
regionów gospodarczych.
.
Zdajemy sobie sprawę z k0nieczności przeprowadzema
tego typu pracy
nad przemianami
w zakresie podziałów regionalnych.
.
Systematycznie
prowadzone
prace stac.ionarne
i atlaso~ve. o ,kt.orych
wspomniałam
już wyżej, są tego najiepszym
dowodem. Ro:vn~cz~sme. zaś
doskonale zdajemy sobie sprawę z wagi i trudności zagadn.lema, l \~, zadnym razie nie chcemy powtórzyć blędu wytyczania
reglOnow etnogratlcznych wyznaczanych
w oderwaniu od źródel historycznych
i me zWlązanyc\'
z konkretna
epoką. Wszak nawet w zakresie jakości gleby, jak to stwler ..
~zamy w n~szym etnograficznym
materiale odnośnie na przykład do Kur~
piowszczyzny,
mogły zachodzi(' znaczne
odchYlem~. p~mlędzy . epokaml~
.:Ylateriał zdobywany przez etnografa moze wiele wYJasl1lc l wa~l1le u~up~ł.
nić pracę historyka
wcześniejszych
okresów historycz~ych.
Nie mo~e. J~J
jednak całkowicie zastąpić. Natomiast
w interpretacji
mate,rIałU zrod~;'
p;sanych, wydobywanych
przez historyka, etnograf mewątpln\ Je moze b~_
.i8k najbardziel
pomocny
.
Jeśli chodzi o 'Nypowiedzi autora, dotyczące roli etnogr~fii we wspol.:
pracy z historią kultury materialnej
(s. 336 n.) i rady .,prze)scla z wldo"":nI
na scene teatru",
chciałabym
przypomnieć
jeden z hcznych
artykułow
radzieckiego teoretyka etnografii L. P o t i e c h i n a (.,Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 3), gdzie bardzo trafnie, jak mi się. wYdaj~, .została określcna rola etnografii w badaniach dotyczących wspolczesnoscl. Została tam
również omówiona 3prawa <;tosunku etnografii do innych nauk, o ktorych
wspomina również P a z d u r (m. in. ekonomii).
Dla każdego z etnografów
sprawa ta jest w tej chwili zupełnie jasna.
Jednocześnie
zaś powinno b.yć zrozumiałe i dla nieetnografów,
że na:vet
przy przyjęciu definicji zakresu etnografii potie.chi~1a, wyzn~czaJąceJ m.leJsce
etnografii
w obrębie badań historycznych
kazdeJ formac)], od wspolnoty
nierwotnej
00 socjalizmu.
niesposób wymagać od każdego etnografa,
by
~tał się s~cjalistą
od wszystkich epok i zagadnie1'l. Wobec szczupłości grona
etnografów
zrozumiały
mu:; i być 'fakt istnienia
ogromnych
luk materiałowych i luk w zakresie syntezy na wielu odcinkach
postulow~yc~.
nie mówi ac oczywiście o tym. że nie można również i tempa włączama Sl<:;
etnogr8fii' w nurt przebudow." ideologicznej nauki polskiej mierzyć Jed~'-
nie liczbą wydanych
nowych pozycji bibliograficznych,
bez brania pod
uwagę znikomej ilości kadr i ich często wielostronnego
przeciążenia. Z prac
prowadzonych
w rozmaitych zakładach uniwersyteckich,
będących w toku
badań czy nawet już gotowych do druku, a nawet z wielu prac przed
i po wojnie drukowanych,
nie wynika bynajmniej,
by jak zdaje się sugerować autor (s. 338), etnografia
ograniczała
się wyłącznie
do badania
.,reliktów starożytności
słowiańskich".
Mamy
wszak
etnografów
historyków,
interesujących
się problemem
kształtowania
się polskiej
kultury ludowej średniowiecza
(K. D o b l' o W o I.s k i), czy też etnografów
i socjologów badających
od dawna proces narastania
kapitalizmu
na wsi
polskiej (m. in. zespół współpracowników
katedry etnografii
ogólnej UJ).
Mamy wspomniane
wyżej prace dotyczące przemysłu ludowego w jego historycznym rozwoju i prace dotyczące
polskiej
sztuki ludowej
aż po jej
zagadnienia współczesne włącznie (D y n o w s k i, G ł a d y s z, R e i n f u s s,
S e w e r y n). Prof. K. A d a m s k a podjęła prace nad kształtowaniem
się
k-..lltury robotniczej
Łodzi, dr D. D o b r o w o l s k a prowadzi od kilku lat
zespołowe badania poświęcone kulturze robotników Wieliczki. A prowadzone
od szeregu lat prace aspiranta
mgra P. K a l e c i a k a nad wydajnością
pracy narzędzi rolniczych w pow. limanowskim
nie tylko nie dotyczą
ckresu starożytności
słowiańskich,
lecz we wnioskach
swych silnie wybiegają w przyszłość. Te zaś, bodaj że jedne z naj trudniejszych,
prace
usiłujące oświetlić zamierzchły okres starożytności, w żadnym wypadku nie
są opierane wyłącznie na etnograficznym,
współczesnym
materiale źródłowym, ale sięgają przede wszystkim do materiałów językowych, archeologii
i w coraz większej mierze do świadectw pisanych (K. M o s z y ń s ki).
Poza etnografią omawia autor innych "sojuszników",
zrzeszonych w Instytucie Historii Kultury
Materialnej
PAN, a więc archeologię
polską
i śródziemnomorską
mające stosunkowo
mało powiązań z problematyką
czasów nowożytnych.
Mówi następnie także o współpracy z historią nauk
technicznych
i Instytutem
Historii PAN, podkreślając
szereg momentów
wspólnych zainteresowań
przy konieczności rozdzielenia
głównego przedmiotu badań (s, 340). Wreszcie zastanawia
się nad sprawą zabezpieczenia
źródeł rzeczowych dla badań nad historią rzemiosła oraz szkoleniem kadr
historyków kultury materialnej,
także spośród ludzi o wykształceniu
technicznym. Nad wyraz słuszny postulat powiązania
naszych prac z badaniami prowadzonymi
w innych krajach
nad rozwojem sił wytwórczych
kończy ten ciekawy artykuł, będący zapewne wyrazem szeregu poglądów
w"pólnych dla całego zespołu współpracowników
Działu III IHKM najbliżej zasadniczo stojącego redakcji "Kwartalnika".
'
.
Omówiony artykuł J. P a z d u l' a umieszczony jest jako jedyna pozycja
artykułowa \V numerze 3. Innego typu problematykę
omawia w numerze 1-2
<irtYkuł pt. GI.ówne problemy
rozwuju
sil wytwórczych
w okresie OdrodZenia. Nawiązując
do własnych prac, dotyczących
kryzysu
feudalizmu
~B "Lucj",
t. XLII
�754
w XIV i XV w. oraz do współczesnej literatury
europejskiej,
M. M a ł ow i s t charakteryzuje
w pierwszym
rzędzie przeobrażenia
w zakresie stosunków własnościowych
\vsi w krajach zachodu i wschodu Europy, tłumacząc m. in. układem sił klasowych w Polsce i krajach sąsiednich możliwośf:
rzucenia na rynki zachodnie wielkiej masy artykułów rolniczych i hodowlanych. Z drugiej strony znaczny wzrost produkcji przemysłowej
na Zachodzie, przekształcającej
się już w twórczość typu kapitalistycznego,
pozwa13
niektórym
krajom
Zachodu, dzięki dochodom uzyskanym
z eksportu
tej
produkcji, na zaopatrywanie
się w artykuły Wschodu oraz w wiele podstawowych surowców.
Autor
omawia podstawowe
dziedziny
wytwórczości
rękodzielniczej,
górnictwo i met2.lurgiE; w Europie, a specjalnie w Polsce,
oraz istotne zmiany w produkcji tekstylnej
tego okresu, jak również związane z rozwojem przemysłu przesunięcia
geograficzne
i elementy postępu
technicznego
(m. in. zastosowanie
siły wodnej). Podkreśla
wzmożenie się
produkcji
tal1szych wyrobów
tekstylnych,
przeznaczonych
dla szerszych
niż dotychczas kół społecznych, wzrost znaczenia przemysłu artystycznego,
pojawienie
się nowych gałęzi produkcji, papiernictwa
i drukarstwa.
Imponujący skok w dziedzinie produkcji
przemysłowej
i w zakresie rozwoju
gospodarki towarowo-pieniężnej
pokrywa się w dużej mierze z przeobrażeniami zachodzącymi
w. dziedzinie nadbudowy
ideologicznej.
Krzepną już
nowe siły społeczne, chociaż zachowały się jeszcze elementy feudalne, silnie
dochodzące do głosu zwłaszcza w specyficznych
stosunkach
polskich, zwycięstwa szlachty nad chłopstwem
i mieszczallstwem.
Artykuł prof. M a ł o w i s t a stanowi podbudowę i ogólne tło na razie do
jednego tylko artykułu
szczegółowego, zamieszczonego
w następnym
dziale
omawianych
nrów 1-2 (Studia i material.y). Jest nim artykuł M. F r a nc i ć a Technika młynów wodnych w Polsce XVI i XVII w. Autor postawił
sobie za cel wydobycie z analizy opisów techniki konstrukcji
różnego typu
młynów wodnych, wprowadzanych
w epoce Odrodzenia, elementów postępu
technicznego
i znajduje je w rozbudowie
i zmianie typu koła młYl1skiego
i mechanizmu
trarlsmisyjnego.
Autor korzysta z wskazań ekonomii marksistowskiej, sięga do opisów zawartych
w literaturze
historycznej,
etnograficznej, rolniczej, technicznej,
do literatury
pięknej
i słowników
historycznych,
ponadto
do drukowanych
i rękopiśmiennych
źródeł
okresu.
Artykuł
metodologicznie
poprawny,
stara
się konsekwentnie
wyczerpać
zagadnienie
obejmujące
wszelkie typy młynów. niezależnie od ich zastosowania do różnych dziedzin produkcji.
Rozpiętość
czasowa i tematyczna
innych
zawartych
w omawianym
zeszycie artykułów
jest bardzo duża. Pierwszy wstępny
artykuł dotyczył
węzłowych
problemów
epoki Odrodzenia.
Drugi artykuł
J. P a z d u r a
poświęcony jest pn:emy~:łowi metalowemu
Zagłębia Staropolskiego
w I pol.
XIX w. Na konkretnym
przykładzie,
\'1 warunkach
naturalnych
regionu
755
i specyfice polskich stosunków feudalnych
nej po Odrodzeniu wielkiej epoki postępu
okresu, omawia odbicie następtechnicznego,
epoki Oświecenia.
P'Jzostałe prace zamieszczone w dziale Studia i Materiały (nr 1-2) dotyczą różnych
okresów
historycznych
i różnych
zakresów
tematycznych.
(W. D z i e w u l s k i, Zaludnienie
i rozmiary
Szczecina w 1124 r., Z. Ś w i el' h o w s k i. Wczesnośredn'iowieczny
warsztat
budowlany
na przykładzie
/-;olegiaty w Kruszwicy,
J. B u r s z t a, Budownictwo
wiejskie
w kluczu
nmowsldm pod Nakłem w I pol. XVII w. i M. K o m a s z y ń s k i, Budowllictwo
wlocl-awskich
drukarń
perkalu).
Dla etnografa
cenny jest artykuł
B u r s z t y, jako spojrzenie na historię budownictwa
wiejskiego od strony
źcódel archiwalnych,
ilustrujących
istniejący
stan faktyczny
sprzed paru
wieków, wyjaśniających
jego genezę i udział czynnika normującego
życie
\':si dworu feL;dalnego.
Jak najbardziej
należy oczywiście
postulować
wydobycie
na szpalty
druku większej ilości podobnego materiału,
dotyczącego
również
innych
dzielnic. Dla odtworzenia
pełnego obrazu życia wsi siedemnastowiecznej
lIte wystarczą
wybrane pojedyncze
fakty. Podobnie najlepiej
opracowany
materiał
badań
stacjonarnych,
prowadzonych
dzisiaj
przez
etnografa
w jakimś
jednym punkcie, nie pozwala na wyciągnięcie
wystarczających
wniosków uogólniających
dla całej Polski. Szukając odbicia prawidłowości
rozwoju historycznego
w konkretnych
warunkach
geograficznych
ikon,..
kretnej historii regionu, oczekujemy jak najbardziej
od historyków kultury
materialnej
dostarczenia
przynajmniej
tak bogatego i zróżnicowanego
terytorialnie materiału kultury mat€rialnej
wsi wieków ubiegłych, jak material
udostępniony
w źródłach i opracowaniach
etnograficznych
XIX i XX w.
Dopiero wtedy wnioski etnografa,
dotyczące historii regionów etnograficznych Polsld, znajdą właściwe oparcie. Nie wątpię, że w tej pracy spotkają
SIę ze sobą zarówno historycy różnych specjalności,
jak i etnografowie,
zapominając we wspólnej trosce o odtworzenie rozwoju kultury materialnej
WSI o dzielącej ich do niedawna różnicy wykształcenia
i różnicy w tematyce
zainteresowal1.
Temat dotychczas
"etnograficzny"
ściągnął zainteresowanie
historyka, a źródło pisane, coraz bardziej udostępniane
i popularyzowane
IJl'zez historyków
właśnie
na odcinku
zaniedbanej
poprzednio
kultury
materialnej,
przestanie
już niedługo odstraszać etnografa
czysto technicz··
nymi trudnościami
(por. w recenzowanym
zeszycie ,.Kwartalnika"
dwa
nowe działy, zatytułowane
Teksty źródłowe i Informacja archiwalna
zawier~.lące Janiny L e s k i e w i c z opracowanie
Gospodarskich
przepisó~
Leon11
\Vlelopolski
_ .
. eJ'" - r. o k . 18 10 oraz B. B a r a n o w s k l. e g o Księgi
miejskie "'
- jJolllclmowo-wschodniej
Wielkopolski
jako źródło dla historii
kultury
m'lteria
..
_. _. 1ne]' XV - XVII w..) N'Ie zapomll1a]my
przecież, że praca archiwalna
ILia Wyma<>a
t~kie
. na","ł a d u SI'ł f'lzycznych i kosztów, jak praca etnografa
.. ."
~
go
w tereme
.
we'
J .. '. może by'c przy t ym \\y",onywana
na margll1eSle pracy zawodo]. esll ZilSchodZI o wzór takiej pracy, artykuł Burszty
może zań posłużyć.
l.
.
.
�756
Zeszyt 3. "Kwartalnika"
zawiera, poza omówionym na wstępie artykułem
programowym
J. Pazdura, w dziale nazwanym Studia i Materiały 5 artykułów, z których cztery: R. K i e l' s n o w s k i, Rośliny uprawne i pożywienie
roślinne
w Polsce '.vczesnofeurialnej,
Z. p o d w i ń s k a, Narzędzie uprawy
roli
w Polsce
w okresie
v'czeslwśrer1niowiecznym,
T. D z i e koń s k i,
() częściach ]:.racujących
plugów
i such 1W ziemiach polskich w XIX
w.,
T. L e w i c k i, Zl'uula
arabskie
i peTskie o hodowli
zwieTzqt
domowych
v. Słowian,
związane są tematycznie
z problematyką
podstawową
również
wielu prac etnograficznych.
Różny jest oczywiście
zakres czasowy tych
prac, w trzech wypadkach
ograniczony
do okresu wczesnośredniowieczil~go, w artykule Dziekońskiego do w. XIX, jakkolwiek podany przez autora
materiał dokumentarny
dotyczący wiejskich narzędzi rolniczych moż~ typologicznie być odniesiony
w niektórych
wypadkach
także do okresów
wcześniejszych.
Nasuwa się tu, bodaj przez zestawienie
z poprzednimi
zeszytami (por. uwagi o artykule Burszty), ten sam postulat wypełnienia
luki między okresami tradycyjnie
uwzględnianymi
w pracach archeologów
t historyków
okresu starożytnego
i średniowiecza.
a dotychczasowymi
pracami etnografów, przez prace historyków kultury materialnej
Polski średniowiecznej i nowożytnej. Omawiane prace luki tej nie wypełniają. Natomiast jeśli chodzi o zakres źródeł, to widać, zwłaszcza w trzech pierwszych
pracach, wyraźną tendencję
do wydatnego
rozszerzenia
podstawy źródłowej na wszystkie dostępne dla epoki źródła, które dotąd niejednokrotnie
stanowiły domenę różnych nauk. I tak u historyka Kiersnowskiego
dającego bodajże pierwsze w literaturze polskiej zestawienie materiału wczesnofeudalnych źródeł pisanych a dotyczących roślin uprawnych, z próbą oceny
ich roli w dziejach społeczeństwa,
jeJt konfrontacją
uzyskanych
danych
z wynikami prac wykopaliskowych,
przy świadomie słabym sięgnięciu do
prac etnograficznych
(Benetowa, Maurizio). Archeolog P o d w i ń s k a podkreśla konieczność
uwzględniania
w pracy
nad narzędziami
rolniczymi
wszelkiego typu źródeł, w tym również pisanych źródeł archiwalnych
i literatury rolniczej. W praktyce jednakże ogranicza się w pierwszym rzędzie
do zabytków archeologii, które uzupełnia pracowicie zestawianymi
matenałami
ikonograficznymi,
zarówno z polskich, jak i obcych źródeł, oraz
z literatury
historycznej
i etnograi'icznej.
Szkoda, że w zestawieniu
tego
materiału
nie ustaliła kryterium
doboru, dając m. in. znacznie szerszy l'iż to głosi tytuł - zakres narzędzi (np. cepy, kosy) oraz nie interpretowa\:\
dokładnie publikowanego
materiału. Szkoda również, że w publikacji rysunków powtarzanych
za innymi autorami (np. za L e s e l' e m), nie dopilnowała ścisłości wykonania, dopuszczając do dość zasadniczych niedociągnięć.
Nie można również przyjąć bez zastrzeżeń przeprowadzonej
przez autork~
oceny dotychczasowego
stanu badań,
a zwłaszcza
zbyt schematycznego
podziału prac omawianych na historyczne, etnograficzne, archeologiczne itp.,
bez ich głębszej metodologicznej
analizy i bez zwrócenia uwagi na zmienny
757
\\' ró~nYCh okresae:h zakres wymienionych
nauk. W dużej pracy, której
powyzszy artykuł
jest zaczątkiem,
prowadzonej
niewątpliwie
z wielkim
nakładem
pracy i zapału badawczego,
można było właściwie omówieniu
dotychczasowej
literatury poświęcić odrębny artykuł.
Odmienny charakter
ma praca etnografa D z i e koń s k i e g o. Jest ona
próbą spojrzenia
na materiał
historyczny
poprzez doświadczenie
technologiczne współczesnej
praktyki
rolniczej. Autor w oparciu o podręcznik
Gleboznawstwa
W i l i a m s a stara się ocenić wartość użytkową narzędzi
rolniczych,
zebranych
w zbiorze
prof. B i e d r z y c k i e g o w Szkole
Główne] Gospodarstwa
Wiejskiego w Warszawie, w zastosowaniu
do różnego rodzaju gleb. Jest to niewątpliwie
zagadnienie,
które
należałoby
,jeszcze rozpracować
w terenie, wykorzystując
doświadczenia
produkcyjne
rolników i rzemieślników
wiejskich w różnych okolicach kraju, na różnych
glebach, i stwierdzić, w jakim stosunku pozostaje rolnicza wiedza ludow;ł
00 współczesnych
osiągnięć nauki. Przedstawiony
przez autora wzór opisu
przedmiotu
muzealnego,
niewątpliwie
bardzo precyzyjny,
nasuwa wątpliwości w punktach oznaczonych: grupa etniczna oraz nazwa ludowa, wypełnianych
dla zabytku, którego proweniencja
bardzo ogólnie tylko i to nie
v.-iadomo na podstawie jakich danych została określona (okolice Warszawy),
d czas nie został
określony wcale. Wydaje mi się, że od etnografa, poza
czysto technicznym
opisem zabytku materialnego,
trzeba by jednak koniecznie wymagać uzupełnienia
opisu przedmiotu danymi dotyczącymi wy_
stępowania takich lub podobnych przedmiotów na wsi. z podaniem miejsca,
czasu, opisu i oceny funkcjonowania,
uzyskanych od bezpośredniego
użytkownika lub bodajże z tradycji miejscowej.
Oczywiście nie zmniejsza to
\' ymagań w stosunku do poziomu potrzebnych
dlań dociekań naukowych
dobrze wykcnanych
fotografii
właściwie
ustawionych
przedmiotów
oraz
Jasno i przejrzyście
zrobionych rysunków schematycznych,
których bardzo
piękne wzory daje autor. Postulatowi
stworzenia
powielonej
sposobem
mikrofotograficznym
kartoteki
zabytków
etnograficznych
można
tylk0
przyklasnąć.
Ułatwiłaby
ona niewątpliwie
zarówno
pracę naukową,
jak
I wszelką akcję szkolenia i popularyzacji
wiedzy.
Niesposób w paru słowach zbiorowej recenzji dać wyczerpującą
ocenę
\\'.;;zystkich prac zamieszczonych
w omawianych
zeszytach ..Kwartalnjka".
Prace , B u r s z t y ,o p. d',w I",n 5 k' I e ],
. D' z I e k o n. s k' l e g o ..i inne muszą
~~stac sumiennie
przestudiowane
przez etnograi'ów
pracujących
w tej
lWl!l .nad zagadnIenIem
narzędzi rolniczych, budownictwa
czy np .. w wyrcadku pracy B Ll r s z t y, przez opracowujące
region wielkopolski
środoWIsko
pozn
.
"
.
. ,ans. k'Ie. P owmny
w nawlązanIU
do prac
tych pojawić
się
\\ "LudZie" czy w "Kwartalniku"
notatki polemiczne CZy też podsumowanie wła~nych wyników badali. Redakcja "Kwartalnika':'
iak naj' bardzie]'
czeka n
'
..
'..
,
a ~prawozdanIa z prac etnograficznych.
Będą one zawiązką tej przyszłeJ wspołpracy etnografa i historyka, o jakiej wspominałam
powyżej.
Ale llle tylko historycy, archeologowie,
etnografowie
przystępują
do tej
�759
758
współpr"cy na łamach "Kwartalnika
Kultury Materialnej".
W omawianym
zeszycie 3. mamy ponadto wspomniany już artykuł orientalisty T. L e w i ck i e g o. Jako ostatni w cyklu Studia i Materiały drukowany jest artykuł
zr:anego historyka
sztuki T. M a ń k o w s k i e g o, Organizacja
produkcji
w tkactwie artystycznym
dawnej Rzeczypospolitej.
W obu wypadkach mamy
00 czynienia z cennymi informacjami
znanych
specjalistów,
dzielącycl-J
się z czytelnikami wynikami naj nowszych swych prac.
Jako nowość został w omawianym zeszycie 3. wprowadzony dział Ikonografii, zawierający
G. L a b u d y, Kalendarz
poznański
z polowy
XVII
w.
jako źródło ikonograficzne
do dziejów wsi. Autor poprzedza omówienie
kalendarza oraz załączonych do niego rycin (reprodukowanych
na 12 tablicach) charakterystyką
wartości źródeł ikonograficznych
oraz przeglądem
polskich kalendarzy XIV-XVII
w., przy którym zestawia bardzo starannie
dotychczasową
polską i częściowo obcą literaturę
przedmiotu
(w tym
gruntowne
studium o kalendarzu
szczyrzyckim K. D o b r o w o l s k i e g o).
Wreszcie oba omawiane zeszyty "Kwartalnika"
zawierają duży (łącznie
56 pozycji) dział Sprawozdań
i Recenzji oraz Kronikę naukową· Zestawienie
problematyki
poruszonej
w obu tych działach
jeszcze raz przypomina
o szerokim zakresie tematycznym
objętym badaniami kultury materialnej.
Chętnie jednak widzielibyśmy
obok omawiania
bieźąco ukazujących
się
prac także jakieś próby podsumowania
osiągnięć w poszczególnych działach kultury materialnej.
Kronika naukowa przynosi w dziale pracowni
muzealnych
sprawozdania
z wystaw
bieżących
oraz przegląd
muzeów
z punktu widzenia ich prac w zakresie przede wszystkim (choć nie wyłącznie) kultury materialnej.
W dziale inwentaryzacji
zabytków gospodarczych i budowli przemysłowych
uzyskaliśmy opisy i fotografie z Warszawy
i woj. kieleckiego, łódzkiego, lubelskiego i wrocławskiego. W nrze 1-2 mamy
ponadto sprawozdanie
z prac konserwatorskich
w Krzemionkach
opatowskich, w 3. z prac terenowych Komisji Badań Dawnej Warszawy. Kończą
oba zeszyty sprawozdania
z prac Instytut'..l Historii Kultury Materialnej
oba zeszyty sprawozdania z prac Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN.
Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
LUD, organ Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Ogólnego zbioru
tom XL za rok 1952-1953. Indeks t. I-XXXIX.
opr. przez J. G a j k a
i Z. M a l e w s k ą. Poznań 1953.
Każdy naukowiec podejmujący
pracę na pewien temat wie, ile trudu
i czasu musi poświęcić, aby zebrać materiał rozproszony po wydawnictwach;
wie, z jakim mozołem wyławia się nieraz drobne szczegóły w rocznikach
czasopism. Poszukiwania
\V literaturze
ułatwiają
w szczupłym
zakresie
bibliografie, a w szerszym - indeksy albo skorowidze *. (Zagadnienie skoro-
e
...
• 1903 r. \V XI tomie
"Ll1du".
s. 390, pisał
potrzebie
zestawienia
i Hporzqdkowania
w miarę
jak wzrasta
matHiel
ludoznawczy
Seweryn
U d z i e l a \V artykule
ptopowiadań
ludowycl~
(s. 389-393):
i powiększają
się ciągle zbior~', jak
widzów poruszyla
Flora Z i e n k i e w i c z o w a w artykule
pt.: Projekt
i uzasadnienie
skorowidzów
do u:ydawnictw
etnograficznych
Akademii
UmiejętIlości,
"Lud", t. XXVIII,
s. 1--16) *. Etnografowie
korzystający
dotychczas tylko z bibliografii F. G a we łka
i J. S. B y s t r o n i a oraz
z zestawień bibliograficznych
w rocznikach "Ludu" i "Wisły" (M. T r e t er,
Przegląd treści dziesięciu roczników czasopisma etnograficznego
pt. "Lud"
1895-1904, "Lud", t. XII, s. 1-50; E. M a j e w s k i, Systematyczny
przegląd
treści "Wisły"
z lat 1899-1904) z wdzięcznością
i uznaniem witają XL tom
.,Ludu" przynoszący indeks do trzydziestu dziewięciu poprzednich roczników.
Zaznaczamy,
że Indeks "Ludu"
ukazuje się w sześćdziesiątą
rocznic.:ę
zalożenia Towarzystwa
Ludoznawczego
(1894 r.), a zarazem w przeddzień
sześćdziesiątej rocznicy ukazania się pierwszego rocznika czasopisma (1895 r.j
i w stuczterdziestą
rocznicę urodzin O. K o l b e r g a. Dodajmy jeszcze, źe
nazwę swą wzięło czasopismo "Lud" od dzieła K a l b e r g a Lud. Jego zwyczaje,
sposób życia,
mowa,
podania,
przystowia,
obrzędy,
gusła,
zabawy,
organ Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego był
więc przy założeniu uważany za kontynuację
dzieła K o l b e r g a.
W przygotowanie
Indeksu
"Ludu"
włożyli autorzy, prof. J. G a je k
i Z. M a l e w s k a, ogromny trud, z którego zdajemy sobie sprawę, gdyż
oprócz prac naukowych
i wykładów uniwersyteckich
do obowiązków ich
należą takie, jak organizowanie
Polskiego Towarzystwa. Ludoznawczego,
rE:dagowanie szeregu wydawnictw oraz uczestnictwo w zjazdach i konferencjach. Dodajmy do tego dwie generalne przeprowadzki
polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
z Lublina do Poznania, a następnie z Poznania do
Wrocławia, a uzyskamy obraz trudności, jakie mieli do zwalczania autorzy.
Wydanie Indeksu mimo tych nieprzezwycięźonych,
zdawałoby się, trudności
doszło jednak do skutku. Indeks ukazał się jako XL tom "Ludu" obejmujący
1111 stron druku.
Indeks
podzielony został na VII działów. Pierwszy
zasadniczy
dział
obejmujący przeszło połowę objętości (626 s.) to indeks wyrazowo-rzeczowy.
Wymagał żmudnej i drobiazgowej
pracy, ale jakżeź ułatwia teraz pracę
naukowcom. Z łatwością orientujemy się obecnie w każdym zjawisku etnograficznym, o ile zostało ono omówione
na łamach
"Ludu". Orientację
ułatwiają
przede wszystkim hasła syntetyczne,
przy których znajdujemy
alfabetyczne
zestawienie
wszystkich wyrazów-haseł
związanych
z danym
pieśni,
mu,zyka
i tańce;
7."chodzi potrzeba
naukowego
spoż~'tkowania
tego materialu
uczuwamy
brak wielki
kSlą%ki, która
by caly dotychczasowy
dorobek
na tym
P~lU
razem
zgromadziła.
UPorządkowała
i ułatwiła
uczonym
korzystanie
ze skarbca,
w którym
nagromadzono
mnostwo
wyobr3żni
ludowej,
wiedzy
ludu,
jego z'wyczajów
i obyczajów
itd ....
. Zestawienia
wątków pieśni,
opowiadaJó
itd.,
sporządzenia
do ogłoszonych
J'Uż
d lukIem
zb"
.'.
..
.
lOro w etnogl aflczn~ ch dokładnych
l11deksow
możem v "orąco
pragnąć
nlOZelny
tę p t·
b
.
. o
,
.
.
o l7.e ę tutaJ z całym
naciskiem
zaznaczyć
i uchwalić
ale uchwały
teJ'
Ille potraflm
dla.
y \\)' 'k ?nac . dla braku
<odpowiec1nio przygotowanych
rąk ' do pracy
takiej,
bl akll iunduszow
...
(przyp.
red.).
�760
tematem. Hasła syntetyczne są odsyłaczowe, np.: "A m u l e t y p[atrz] ametyst, belemnit,
beryl, bursztyn ... " Aby więc dowiedzieć się, w którym
tomie i na której stronie użyto danych wyrazów, musimy według alfabetu
szukać, np.: "Ametyst w wierzeniach" i otrzymujemy
wskazówkę, że wyraz
ten i z nim związany
problem
został omówiony
w tomie XXXIX n'.l
s. 325 ... itd.
Drugi dział, dotyczącyetnogeografii,
pozwala z łatwością wyszukiwać
wiadomości odnoszące się do pewnych miejscowości; i tak możemy odnaleźć,
w których tomach i gdzie mowa jest o Bronowicach
czy Biskupinie.
Ponieważ w Indeksie każda miejscowość podana jest pod nazwą powiatu.
musimy zawsze wiedzieć, w jakim powiecie dana miejscowość się znajduje.
To utrudnia
czasem wyszukiwanie,
zwłaszcza gdy zaszły zmiany w podziale administracyjnym.
Natomiast układ miejscowości według powiatów
ułatwia nam pracę, gdy zamierzamy opracować monografię powiatu. Obok
nazw miejscowości mamy tu zebrane też nazwy przysiółków,
niw, lasów,
jezior itp., a więc toponomastykę.
Dalsze działy obejmują
indeks osobowy zawierający
wykaz nazwisk
i imion, indek-s autorów i osób związanych z ludoznawstwem,
indeks autorów artykułów
"Ludu"
z zestawieniem
bibliograficznym
oraz wykaz
placówek naukowych,
wykaz ilustracyj, map, rycin i tablic.
W ten sposób czterdziesty tom "Ludu" wchłonął treść trzydziestu dziewięciu roczników i podał ją uporządkowaną
według
pewnego
systemu,
który ułatwia pracę naukową
etnografom,a
uczy systematyki
i daje
wskazówki do pracy młodszym adeptom nauki.
Rozwaźając korzyści, jakie czerpiemy z omawianego
Indeksu,
zwrocmy
przede wszystkim uwagę na to, że Indeks jest równocześnie
"słownikiem"
występującym
z całym bogactwem języka polskiego, nazwami naukowymi
i gwarowymi,
nazwami miejscowości
wraz z nazwami
topograficznymi,
nazwiskami i imionami; imiennictwo stanowi ważny dział w zakresie dziejów kultury ludowej, a więc korzystać będą z Indeksu takźe językoznawcy
i historycy kultury.
Niektóre hasła zostały tak opracowane, że nie tylko wskazują na zagadnienie czy temat, ale podają zebrany materiał
ułożony według wskazań
współczesnej nauki. Weźmy na przykład pod uwagę hasło: "B aj k a z w i er 7. ę C a i B a Ś ń m a g i c z n a według układu Aarne-ThompsonJ. Krzyżanowski". Nie miejsce tu objaśniać znaczenie układu Aarne--ThompsonKrzyżanowski.
W tym celu odsyłam czytelnika do artykułu Juliana K r z yż a n o w s k i e g o, Morfologia bajki (.,Lud", XXXVII, s. 1-31). Przytoczę
z tego artykułu
tylko jedno zdanie: "W różnorodnym
świecie motywów
można się dzisiaj bez większej trudności zorientować.
folklorysta bowiem
amerykański,
S. Thompson, sporządził gigantyczny
przegląd odmian obejmujący kilkadziesiąt
tysięcy pozycyj". Otóż w Indeksie wątki naszych bajek
zaopatrzone zostały numeracją klasyfikacyjną
według systemu A a r n e g o,
761
zastosowaniu
praktycznym
T h o m p s o n a - K r z y ż a n o w s k i e g o.
W ten sposób autorzy Indeksu przeprowadzili
systematykę
wątków polskiej
bajki, przytoczonych
i zapisanych w "Ludzie".
Naturalną
jest rzeczą, że przy tak poważnym
wysiłku,
dokonanym
\':Śród nie sprzyjających
okoliczności, mogły się nasunąć nieprzewidziane
t.rudności i mogły się zdarzyć pewne pomyłki i niedociągnięcia.
Errare
11 umanum est..
Nie chcę wyszukiwać "dziur" w całości pracowicie i sumiennie wykonanej,
ale przy tej pierwszej próbie indeksowania,
za którą
pójdą następne, warto się zastanowić, z jakich przyczyn wyniknąć mogą
pewne pomyłki lub braki i jak im należy zapobiegać.
Jako pierwsze, i to dość pospolite, wymienię
pomyłki drukarskie;
tak
na przykład zamiast strony 223 podana jest 23 albo 232, zamiast tomu XIX
znajdujemy
tom XX itp. Takie pomyłki utrudniają
wyszukanie odpowiednich miejsc w tekstach.
Można ich uniknąć przez skrupulatną
korektę,
którą wykonuje umysł nie przemęczony. Możliwe są też pewne opuszczenia
nazw miejscowości. Jeżeli wymienia się wszystkie pozycje, w których dana
miejscowość jest wzmiankowana,
to opuszczenia stanowią małą lukę. Gorzej
jednak, gdy pewne miejscowości
umieszczone są w nieodpowiednich
powiatach; np. Haczów, Porąbka Uszewska nie leżą w powiecie limanowskim.
Niektóre błędy mogą być spowodowane nieodpowiednim
użyciem wyrazu
przez autora artykułu, np. wyraz "szczyt" w ogóle jest wieloznaczny, można
mówić o szczycie wieży, 0 szczycie góry, o szczycie głowy itp., ale w etnografii, gdy mowa jest o dachu. jest on jednoznaczny.
Szczytem nazywamy,
gdy mowa o dachu dwuspadowym,
część trójkątną
między oboma krawędziami płaszczyzn dachu a węższą ścianą, którą to ~cianę nazywamy teź
ścianą szc~ytową. Jeżeli więc autor pisze ("Lud" XXXIV, s. 147): "Szczyt
dachu jest kryty albo warstwą słomy przyłożoną kozłami...
albo też posiada charakterystyczną
formę...
takie zakończenie
dachu zwie się h rebhj, ... ". to używa on słowa "szczyt" w niewłaściwym
znaczeniu, bo to,
o czym mówi, jest raczej grzbietem dachu, grzebieniem
dachu - hrebiń!
Czy więc należało
przy haśle "szczyt·· cytować
"Lud". tom XXXIV.
5trona 147? Czy w ogóle powinno się w każdym wypadku użycia słowa
,.szczyt" notować skrupulatnie
numer tamil i strony? Czy to nie zbytnia
drobiazgowośĆ w notowaniu pozycji. gdzie słowo "szczyt" jest wymieniane?
Może należałoby podać znaczenie, w jakim to słowo zostało użyte? W innym
miejscu (,.Lud", V, s. 63). W Slow'/lik1t gwory ludu krakowskiego
z okolic!}
C"ernic:howa, użyto też niewłaściwie:
"kalenica - szczyt dachu". W Indeksie
Pi'Z)'
wyrazie hrebiń znajdujemy
odsyłacz: "p. grzebień", ale pod hasłem
"grzebień" nie znajdujemy
wyrazu "grzebień" użytego w znaczeniu "grzebień dachu". Podobnie też przy haśle: "indeks" czytamy odsyłacz: "p. skorowidz". ale jednak takiego hasła pod literą S nie znajdujemy.
Można by wyszukać więcej podobnych przykładów;
ale zrozumiałe, że
prz~' wypisywaniu
tak olbrzymiej
ilości kartek,
mając
umysł znużony
\V
�763
762
innymi
pracami
a niuaz
osobistymi
dolegliwościami,
można
popełnić
niejeden błąd.
.,
.
d
t kułów
W najbliższej przyszlości planuje się opracowame .mdeksu, o ar y
treści etnograficznej
w "Orlim Locie" i "Ziemi"; ~ownocz~sme ,p.rzygo,to~
wuje się indeksy wydawnictw
polskiej
Akademll
UmleJętnoscl.
Jezel~
przygotowanie
Indeksu
"Ludu" trv,;ało pięć lat, na Ile ,lat mozemy rozPla"
nować przygotowanie
dalszych indeksów?
A przeclez m?eksy następnnależv uważać za wydawnictwa
pilne. Ilość pracowmkow.
nauk~",:ych
wzra~ta, a pracy przed nimi wiele, wymagania coraz większe ~.trudme)sze.
Należałoby prace racjonalnie
rozplanować
i metody ,usprawmc. przygoto;
zootało
POof7Pozonp
ppwnym1 pra~aml wstępnym.,
wanle. I n d e k su ..rudu"
~,
., .
.
.
jak na przykład opracowaniem instrukcji, której auto~emjest prof. J. G a J e k,
przedyskutowanie
tej instrukcji odbyło s~ę n~ spec~alme, w tym celu zwoł~
lanej dwudniowej
konferencji
etnografow
J.
specJallstow
z, ~Okdre~Yc
gałęzi nauk. Dziś powinni autorzy Ind~ksu.' wzb~gacem dos:"la czem,em,
podzielić się z nami swymi spostrzeżemaml
n.ad mdekso.w,~m~m, abYS~y
mogli uniknąć pewnych błędów. Poza tym nalezałoby zwrOClC Sl~ .ponow~le
do etnografów
polskich, by każdy w zakresie swej specJalnosc1 z~c~cJał
wypróbować
praktyczną
przydatność
Indeksu,
by zec~clał ws~azac .leg~
blędy i braki. Trzeba by następnie, aby Zarząd PTL l. R:dakC.la "L~d~
zwołali ponownie
konferencję
etnografów
celem
omOWlema wymkow
dyskusji nad Indeksem
i zastanowienia
się nad dalszym ?~anem pracy
i sposobami uniknięcia
błędów i niedociągnięć
w prz.yszłOSCL.Trze~a by
uniknąć także obarczania indeksowaniem
ludzi przec.ląz~nych .mnyml obowiązkami, a indeksującym
stworzyć atmosferę ży.czllwe) wspołPracy.,
l'Holoclzy, by ułożyć słownik, organizują
speCjalny warsztat naukow~,
ddzie grono specjalistów
pracuje tylko nad słownikiem. Czyby. u nas ~le
~dało się podobnie zorganizować pracy, bo przecież indeks ma wIele wspolnego ze słownikiem?
Sądzę, że wpłynęłoby
.to dod~tnio na pr~cyzYJne
opracowy"vanie indeksów i skróciłoby wyoatme czas 1ch wykonama.
Leopold
Węgrzynowicz
WIERCHY, organ Polskiego Towarzystwa
Turystyczno-K,rajoznawczego,
wydawany
przez Komisję Turystyki
Górskiej Zarządu Głownego PTTK,
redaktor Wład'lsław Krygowsld, Rocznik 23, 1954 r.
czasopismo' "Wierchy" założone w 1923 r. z okazji pięćdziesięciolecia
istnienia polskiego Towarzystwa
Tatrzańskiego
jako jego organ, po polą~
czeniu sie PTT z Polskim Towarzystwem
Krajoznawczym,
stało Się z kolei
organem 'nowopowstałegO Polskiego Towarzystwa
Turystyczno-Krajoznawczego.
'k
Już w pierwszym tomie czasopisma
jako podtytuł
podano, "Ro~zm
poświęcony górom i góralszczyźnie"
- i istotnie, obok artykuło:"
zaJmuj,tcych sie problemami
turystyki, krajoznawstwa
i przyrody, kazdy nowy
t0m przynosił
artykuły
ni'=raz niezwykle
ciekawe,
związane
z ludem
zamieszkującym
górskie i podgórskie okolice, jego kulturą i historią, DZIś
każdy, kto pracuje
nad etnografią
górali podhalańskich,
gorczańskich
i innych, musi przede wszystkim sięgnąć po roczniki "Wierchów".
poza
dzialem artykułów, często o treści etnograficznej,
w każdym tomie znajduje
się Kronika, która jest przeglądem wszystkich prac naukowych prowadzor,ych \V danym roku na terenie Góralszczyzny. W obrębie kroniki znajduJ"
się również obszerny dział recenzji, gdzie omawiana jest literatura
przede
wszystkim
naukowa,
posiadająca
związek z górami. Jakkołwiek
czasopismo obejmuje zagadnienia dotyczące wszystkich polskich gór, to jednak
naj obficiej reprezentowany
jest tu dział Tatr i Podtatrza.
Ostatni, recenzowany
tu rocznik "Wierchów"
zawiera również kilka
artykułów
i notatek mogących zainteresować
etnografa.
Zakres ich jest
dość szeroki. Dwa zajmują się przemysłem
i rzemiosłami
uprawianymi
dawniej i współcześnie w okręgach górskich, jeden omawia walkę chłopów
z wielką własnością ziemską, W dziale Kroniki znajdują się sprawozdania
z badań fołklorystycznych
oraz prac konserwatorskich
zabytków architektury ludowej, prowadzonych
głównie na terenie powiatu nowotarskiego.
Władysław Kry g o w s k i w obszernym artykule Z dziejów dawnych
przemysłów
.w Karpatach
i Sudetach
stara się zestawić i omówić wiadomości zaczerpnięte z literatury
i źródeł, dotyczące dziedziny rzadko dotąd
omawianej na łamach "Wierchów", zagadnień gospodarczych
związanych
7. kopalnictwem
i przemysłami
(np. huty szkła i żelaza), oraz wytwórczość
chałupniczą.
Okre~, którego dotyczą wiadomości, jest bardzo rozległy, bo
obejmuje czas od XIII do XIX w, Szczególnie interesujące
są informacje
o zakładach produkujących
nie tylko rękami chłopów, ale i dla chłopów.
Takimi były np. huta żełaza i hamry (kuźnice) w Nowym Sączu, które
w 1569 r. wyrabiały m. in, "podkowy, łopaty, radlice, trzodła i inne narzędzia rolnicze", Z 1613 r. istnieje wiadomość o masowym wyrobie sierpów,
przy czym w jednej pracowni "sierpacza" w tymże roku wyprodukowano
w ciągu trzech tygodni 5300 sierpów.
Również ciekawe dla rozwoju maszyn rolniczych są znacznie póżniejsze
wiadomości ze Śląska, gdzie w Ustroniu w fabryce powstałej przy kuźnicy
Adama wyprodukowano
ok. 1850 r. pług ośmioskibowy ciągnięty przez ma,·
szynę parową,
Znajomoś(; ośrodków, które produkowały
narzędzia pracy. jest dla etnografa bardzo istotna, zwłaszcza przy badaniu rozwoju i historii użycia tych
narzędzi, i dlatego pracę tę czyta się z dużym zainteresowaniem,
mimo że
nIe brak w niej rzeczy znanych z innych publikacji.
Wanda Gentil T i P P e n h a u e r w artykule
Wytwórca
ludowy
na
POdhalu
zajmuje się współczesnym przemysłem
ludowym i to tymi jego
gałęZiami, które posiadają związek ze zdobnictwem, przy ~zym teren Podhala ldentyfikuJ'e. . o l'l'e mozm! wnoslc.. z wymlemonyc
..
h przez mą
.. mlejsco-
�765
764
wości, z obszarem dzisiejszego powiatu nowotarskiego.
W artykule tym,
wykazującym
znajomość terenu, autorka podaje obszerny spis wytwórców
ludowych z podaniem rodzaju ich wytwórczości i nazwy wsi, w której żyją
i pracują,
omawid geograficzne
rozmieszczenie
wytwórców
i ośrodki,
\V których
szczególnie rozwinęły się pewne gałęzie przemysłów; wreszcie
podaje szereg obserwacji
na tem<Jt charakteru
przemysłów
i twórczości
wiejskiej w ogóle. Artykuł podkreśla również znaczenie, jakie dla przemysłów wiejskich ma opieka państwa, która w ostatnim dziesięcioleciu wyraziła sięm. in. w zorganizowaniu
3 konkursów, a to w 1947 r. konkursu na
wzorzec ludowej wytwórczości, w 1949 r. konkursu haftu i rzeżby ludowej
na podhalu i w 1953 r. konkursu' pamiątkarstwa
podhalańskiego.
Pierwszy
konkurs zorganizował Instytut Przemysłu Ludowego, zaś dwa dalsze Ministerstwo Kultury i Sztuki i Wydział Kultury WRN w Krakowie.
Irena R y c h l i k o w a w artykule Z dziejów chłopskich walk o Turbacz
opisuje walkę chłopów z wielką własnością w XVIII w. Stanowi on część
przygotuwywanej
do druku obszerniejsze] pracy pt. System ucisku feudalnego i walka
klasowa
chłopów
w kluczu
wielkoporębskim
w drugiej
polowie
Autorka zajmuje się tu historią walki rodziny potaczków
z podobina o hale i lasy Turbacza, które kupiła w r. 1751 od ks. Janusza
Aleksandra S a n g u s z k i, po czym przez szereg lat prowadziła o nie proces
z W o d z i c k i m i, następcami S a n g u s z k ó w, którzy postanowili odebrać
potaczkom ich własność. Proces kończy się w roku 1790 ostateczną utratą
Turbacza przez prawnych włąścicieli na rzecz Wodzickich.
Kronika "Wierchów" zawiera notatkę dr Włodzimierza P o ż n i a k a pt.
Akcja
zbierania
folkloru muzycznego
na Podkarpaciu.
Dr Pożniak daje
m. in. podział podkarpacia
na okręgi etnograficzno-muzyczne,
który jakkolwiek, w myśl jego własnych słów, ma charakter prowizoryczny, roboczy,
przecież jednak
zgodny z dotychczasowymi
badaniami
etl}0graficznymi.
Są to: 1. Skalne podhale. 2. Orawa, 3. Spisz, 4. Pieniny, 5. Ochotnica i okolica, 6. północne podhale, 7. Kamienica, ł~ącko i okolica, 8. Sądecczyzna.
9. obszary połemkowskie,
10 okręg Babia Góra-Zawoja,
11. Żywiecczyzna
XVIII
wieku.
zachodnia i północna.
Na ukończeniu są na razie badania nad folklorem muzycznym Skalnego
podhala, których częściowe wyniki opublikował W. Kotański w czasopiśmie
, Muzyka" (lata 1953 i 1954). Rejon Skalnego Podhala. według badań muzykologicznych, kończy się. idąc ku północy, na dolinie Dunajca. niemniej
sfera jego wpływów sięga po Chabówkę·
Również na ukończeniu jest zbieranie materiałów
muzycznych Orawy
i Spisza. Okazało się przy tym, że Orawa wykazuje
silniejsze
związki
z muzyką Podhala, podczas gdy na Spiszu dają się zauważyć w muzyce
\vpływy v,'ęgierskie.
Niezwykle interesujące
Ukończono tam zbieranie
obserwacje
poczyniono
w rejonie
Ochotnicy.
materiału terenowego i obecnie przygotowuje go
.j
J
)
do druku Aleksandra
S z u l' m i a k. W czasie prac stwierdzono wpływy,
jakie wywarło tam osadnictwo wołoskie na muzykę.
Na razl~ pr~ce krakowskiej ekipy muzykologicznej Państwowego Instytutu. SztukI, ktora swym działaniem ma objąć całą Małopolskę, nie sięgnęły
dale} na wsch~d poza granice województwa krakowskiego, czyli że górskie
tere,ly wo]ewodztwa
rzeszowskiego czekają dopiero na opraco
.
WK'
H
wame.
'. .'
ron~ce
anna P i € ń k o w s k a w artykule Z zagadnień
i prac
l-.onserwat01.~klCh
na PodhaLu
zdaje
sprawI'
z
zabezpieczanI'
. d
. t
'
.
a ok'azow
bu owmc wa goralskiego,
jakiego dokonuje się w ostatnich latach. Prace
objęły, ob~k. dawnych kościółków w Białce Tatrzańskiej
i Trybszu, również
I z~bytkl sWleckle, Jak stary za,iazd w Jeleśni koło Żywca. Podjęto również
mY~I. ,stworzema n~turalnych
parków etnograficznych,
z których
jeden
po,,: staJe ~a Orawle, drugI w Zakopanem.
Orawski
park etnograficzny
z~.a.1dUJeSIę. \v Zubrzycy Górnej, a jego główną atrakcją jest odrestauroII ana
obecme zagroda
sołtysów
.
".
' Moniaków ,., z r 1784 stano' wląca t ypowy
przy kł a d budowmctwa
orawsklego . Pomieszczono
w n'e'
, . tl'ICę oraz
.
l]
sWle
muzeum reglOnalne. W pobliże
dworka
Moniaków
przewieziono
starą
karczmę z podwilk~, zabytkowy lamus drewniany, a w przyszłości planuje
SIę zrękonstruowame
na pobliskim potoku folusza'
ły
N'
kI
.
I m
na.
le~wy . e cenne prace podjęto w samym Zakopanem. Postanowiono
otoczyc
część ulicy KościeliskieJ' ' , gd'Zle rozwmę
. ła
..
. t opIeką konserwatorską
"lę na.ls arsza zabudowa Zakopanego. Do konserwacji wybrano 18 realności
z. czego dotąd 5 zrekonstruowano.
Jest to o tyle ciekawy eksperyment
.. '
~~ doma~h tych na~al mieszkają ich właściciele i nadal płynie tu norm~l~=
z..Cle, me ]ak. w WIększości innych tego rodzaju parków, traktowanych
jak
muzea. Planu]:
s~ę przeniesienie
tam starych chałup z innych pobliskich
dla zapełm€ma. pu~t~k ~owstałych po usunięciu niestylowych budowli.
~J,~konstrU()wano rowmez me związaną terytorialnie
z parkiem zakopiańs om starą chałupę Sabały na Krzeptówkach.
Akcj~ ta ma olbrzymie z;laczenie dla zachowania
okazów d
budowmctwa wiejskiego, które w zastraszającym
tempie gl'n'
awnego
całeJ Polski.
Ie na terenie
\\:1
Ostatnią
etnografa
chów"
jest interesującą
. d
',
Zb o
;~a omosc, podana za
Podh 1'10 w(s I e g o w pracy pt.
d a n s. 276-277), o pobycie na
po
Zoriana Dołęgi
II' lO pseudonimem
atach 1813-1818 i w tym czasie
.
no t a tl<ą umieszczoną w Kronice "WIerAmbrożym Grabowskim przez Juliusza
Z dziejów badań etnograficznych
na
P o dh a l u A d ama Czarnockiego, znanego
Ch d a k owskiego. Bawił on w GalicJ'i
wyprawił się do Zakopanego.
Anna
KowaLska-Lewicka
LINGUA
_.
.
liczny"
nr 1 POSNANIENSIS
P'
" IV Zeszyt
dodatkowy: "Bluletyn
Fonograrek'
~
,oznan
1953, s. 106 - 1 mapa. Redagowali: Leon Kaczma.
ładysław Kur a s z k i e w i c z, Jan O trę b ski.
�767
766
W szerokich kołach naukowych dobrze znane jest wydawnictwo poznańskich językoznawców,
"Lingua Posnaniensis",
którego wyszły już cztery
obszerne tomy. W 1953 r. zespół poznańskich językoznawców
zaczął wydawać "Biuletyn Fonograficzny" jako suplement do poszczególnych tomów "L.P:'.
Z przedmowy
dowiadujemy
się, że wydawnictwo
powyższe powstało
w celu Dublikowania opracowań na temat praktyki badawczej Zakładu FonOdrafi;znego UP \V oparciu o Komitet Redakcyjny "Lingua Posnaniensis".
i rozwój
Nina B o l' o W s k a (zm. w 1953 r.) w artykule pt. powstanie
Zakł.adu Fonograficznego
UP (s. 7-18) daje krótką historię tej placówki,
która pcwstała z inicjatywy i pod kierownictwem
prof. L. Z a b r o c k i e g o
w 1946 r. pod nazwą Archiwum Fonograficznego UP. Zadaniem tej instybcji
było zapisywanie
dialektów
Ziem Zachodnich,
ratowanie
ich od
z?głady. Dzięki poparciu czynników nadrzędnych, po zakupieniu aparatury
(początkowo bardzo skromnej) i zbudowaniu
studia, już w 1948 r. można
było przystąpić do pracy. W myśl programu pierwsze wyprawy badawcze
kierowa:lO na Ziemie Odzyskane: do pow. złotowskiego, na Dolny Śląsk, na
Mazury i Warmię oraz Pomorze Zachodnie
i Gdańsk. Później
zaczęto
utrwalać dialekty z całej Polski, a nawet i spoza granic Polski; mianowicie
utrwalono
jeden z dialektów
Polonii rumuńskiej,
dialekty
albańskie
i litewskie. W 1951 r. następuje reorganizacja już dobrze zasłużonej placówki,
powstaje odrębny Instytut Fonograficzny
UP, na czele którego stoi Rada
Naukowa'
kierownikiem
został dr L. K a c z m a rek.
Z biegiem czaSH
Zakład r~zszerzYł swoje zainteresowania
nawiązując
kontakty
z innymi
instytucjami.
W roku 1952 plan bad3wczy Instytutu obejmuje: 1. dialektologię, 2.embriologię
i patologię mowy ludzkiej oraz 3. fonetykęeksperymentalna. W tymże roku następuje
reorganizacja
Instytut
wchodzi
w sldad' Katedry
Języka Polskiego.
Obecnie Zakładem
kieruje
dr M.
b
J a s s e m.
Bardzo
Fonograf
interesujący
na
usługach
Jest
retrospektywny
dialektologii
i
artykuł
etnografii
L.
K a c z m ark
muzycznej
w
a
polsce
(s. 19-54). Pierwsze wzmianki o fonografie stosowanym za granicą znajdujf"my w polskich czasopismach etnograficznych,
tj. w "Wiśle" i "Ludzie",
w latach dziewięćdziesiątych
ub. w. Pierwszym
Polakiem,
który zaczął
stosować fonograf
w swoich badaniach,
był Bronisław
P i ł s u d s k i.
W latach 1902-1905 po odbyciu zesłania badał on Ajnów na Sachalinie
i za pomocą fonografu zapisywał ich pieśni, podania itp. Do Polski przywiózł około 100 zapisanych wałków. z których większa część zachowała się
do dziś. Także w Krakowie wystąpił on z inicjatywą zapisywania tekstów
polskich. W 1914 r. Juliusz Z b o l' a w s k i z własnych oszczędności zakupił
aparat fonograficzny
i utrwalił kilkaset melodii góralskich. Całe szczęście,
że cenny materiał zawarty w tym zbiorze zachował się, choć już właściwie
w innej postaci; mianowicie Adolf C h Yb i ń s k i przepisał go na nuty, jako
że wałki od częstej reprodukcji zniszczyły się.
W okresie mlęaZYWOJtmnym językoznawcy
nie używali fonografu. Szerokie zastosowanie znalazł on natomiast w etnografii muzycznej. Początek
dał Poznań. Tu w 1930 r. ówczesny kierownik Zakładu Muzykologii UP
prof. Ł. K a m i e ń s k i stworzył
Regionalne
Archiwum
Fonograficzne.
Zasięg zainteresowań
tej instytucji stopniowo rozszerzał się poza Wielkopolskę na Pomorze, Mazowsze, Podhale, Górny Śląsk. Większość stanowiły
lI\'n\ialenia z Wielkopolski. Do wybuchu wojny zebrano około 4000 nagrań,
przede wszystkim pieśni. W czasie ostatniej wojny materiały te zaginęły,
W 1936 r. powstało
w Warszawie
Centralne
Archiwum
Fonograficzne,
\\' którym w przeciągu krótkiego czasu zgromadzono około 20 000 pieśni.
Niestety i ten zbiór nie przetrwał;
spalił się w powstaniu warszawskim.
W innych ośrodkach prace były prowadzone w mniejszej skali.
W Polsce Ludowej inicjatywa
zastosowania
fonografii wychodzi znów
z Poznania. Już w 1945 r. muzykologowie, przede wszystkim M. S o b i e s k i,
zaczynają krzątać się około uruchomienia
Zachodniego Archiwum
Fonograticznego. Początkowo była to robota całkiem partyzancka
M. i J. S 0u i e s k i c h. Ilość nagraI'J. wzrastała jednak z każdym rokiem. W roku 1950
wspomniana
placówka
pod nazwą
Zakładu
Muzyki Ludowej
weszła
w skład Państwowego
Instytutu
Sztuki; zajmuje się zbieraniem folkloru
muzycznego w skali ogólnopolskiej, Do 1953 r. wykonano około 30000 nagrano
W dziedzinie dialektologii autor szczegółowo omówił działalność Instytutu
Fonograficznego
UP.
J. O trę b s k i opublikował artykuł programowy
Co utrwalać
na płytach (s. 55-70). We wstępie czytamy: "Wprawdzie podstawowym zadaniem
Zakładu Fonograficznego
jest utrwalanie
gwar, ale przecież nie może być
obojętna i nagrywana treść. Jest rzeczą w najwyższym stopniu pożądaną,
aby w wyniku nagrywania gwar powstał też odpowiednio obfity materiał
folklorystyczny. W związku z tym należy się uprzednio rozpatrzyć starannie
w tej miejscowości, której gwara ma być utrwalona, i wywiedzieć się;' co
w niej jest charakterystycznego
w zakresie zajęć, zwyczajów, strojów itd. -'i to właśnie uczynić tematem opowiadań
lub rozmów" (s. 56). Ale nawet
uardz0 wyczerpujące
odpowiedzi na 19 pytań dotyczących np. wesela nie
dadzą nam pełnego obrazu. Idealnym utrwaleniem
takiego obrazu dla etnografa będzi'.? film dźwiękowy. W jakim stopniu jednak wymienione przez
J. O trę b s k i e g o teksty mogą być przydatne dla etnografa? W pierwszym rzędzie dadzą niewątpliwie
cenny materiał terminologiczny.
Czasem
1"\\vet nieco więcej - potwierdzenie znanego lub zanotowanie nowego faktu.
Dobrze by było, żeby redakcja PAE skorzystała
z apelu J. O s t l' ę b ..
s k i e g o, że "wszelkie poprawki i uzupełnienia do powyższego tekstu autor
PI'7.\'jmuje z wdzięcznością" (s. 68), i nadesłała swoje uwagi.
Tematy do nagra1'! zostały przez J. O t l' ę b s k i e g o ugrupowane następUJ'1co: Al C z ł o w i e k: urodziny i śmierć; choroby i ich leczenie; uroki
1 Ich odczynianie: chrzciny, zabiegi koło dzieci, wesele; rodzina i krewni;
�768
769
odzież, bielizna,
nakrycie
głowy, obuwie; zajęcia kobiet (pnyrządzanie
potraw, zabiegi o czystość', pranie bielizny; chów drobiu, chów świń, chów
krów i wyroby mleczne; doglądanie psa; gospodarstwo ogrodowe; o ziemniakach; roboty kobiet podczas żniw; zbieranie grzybów i jagód; o kwiatach
i ziołach; tkactwo); zajęcie. mężczyzn (o koniach, uprzęży, wozie i saniach;
roboty w polu; inne roboty); zabawy dzieci, młodzieży i starszych; ocena
wartości człowieka: starodawne zwyczaje; dawne wierzenia; mierzenie czasu,
ilości i długości. B) D o m. S p r z ~ t y. Z a b u d o w n i a g o s p o d a r s k i e
itd.: dom; sprzęty domowe: zabudowania gospodarskie, stodola, sad, ogrorlzenie. C) P o l e. D) L a;;. E) S t u d n i a. S t a w i j e z i oro.
R z e k 3.
Opis procesu utrwalania
na płytach zarówno w terenie, jak i w studio
dał Mieczysław P l u c i ń s k i w artykule Z praktyki
dźwiękowego
utrwCtlonia gwar (s. 71-77).
Projekt .,mówiącej książki" nakreślił prof. Z a b r o c k i w notatce O dwudumesjonalnym
utrwalaniu
mowy ludzkiej
(s. 78-80).
Bardzo ciekawa jest notatka bibliograficzna
pióra W. Z i e m a c k i e g ()
Adam Wikszemski
- Polski pionier fonogra.jii
(s. 81-83), z której dowiadujemy się, że wynalazcą fonograficznego zapisu dźwiękowego był Polak, lekarz
z zawodu, źyjący w latach 1347-1890, który swój wynalazek opatentował
w 1889 r.
Zeszyt zamyka Katalog Płytoteki Zakładu Fonograficznego UP (s. 84-105)
opracowany przez Ninę B o r o w s k ą i Zenona S o b i e raj s k i e g o. Do
katalogu dołączono mapkę ()partą o mapkę orientacyjną do polskich tekstów
gwarowych K. N i t s c h a. Układ katalogu grupuje poszczególne dialekty
również według klasyfikacji tegoż wielce zasłuźonego badacza gwar polskich.
Dla przykładu zacytujemy jeden zapis ze s. 89. "III. Dialekt wielkopolski.
A. Wielkopolska właściwa. 1. Część zachodnia. 19. Dąbrówka Wielkopolska,
pow. Międzyczecz. O uprawie i przędzeniu lnu, tkaniu płótna oraz przędzeniu
wełny. Opowiadanie. Nr 341 AB, 342 AB, 343 A", to znaczy, że opowiadanie
powyźsze zajmuje obie strony płyt nr 341 i 342 oraz jedną stronę płyty nr
343. Specjalnie wybrałem ten zapis, żeby dać pojęcie o przydatności "płytoteki" do badań etnograficznych.
Na większości płyt utrwalone są gwary
wielkopolskie.
Po przejrzeniu
zeszytu widzimy celowość właśnie takiego doboru artykułów: zarys historyczny, omówienie spraw programowych
i dotychczasowych osiągnięć. W następnych numerach, według informacji redakcji, treść
zostanie urozmaicona oraz będą publikowane artykuły z innych ośrodków.
Witold
Armon
POLSKA SZTUKA LUDOWA, dwumiesięcznik,
rok VI, nr: 1, 2, 3, 4-5
i 6; rok VII, nr: 1, 2, 3, 4-5 i 6. Kraków - Warszawa 1952-1953, wydawnictwo Państwowego Instytutu Sztuki.
Problematyka
polskiej sztuki ludowej należy do ważniejszych zagadnień
w oracach Państwowego
Instytutu
Sztuki. W zapoczątkowanej
dyskusji
wyłonił się nowy pogląd jak naj szerszego ujmowania sztuki ludowej w łącznym traktowaniu
jej ze sztuką narodową, Pogląd ten przeciwstawia
się
ujęciu dawniejszemu, zmierzającemu
do określenia wartości sztuki ludowej
od strony jej odrębności, wynikających
z zapóźnionej
kultury
ludowej.
Pogląd dawniejszy nie mógł się utrzymać, gdyź nie odpowiadał założeniom
estetyki marksistowskiej,
Inicjatorem
i reprezentantem
nowego stanowiska
jest Państwowy Instytut Sztuki.
a programowym i nowym ujęciu całokształtu sztuki ludowej dowiadujemy się z artykułów Aleksandra J a c k o w s k i e g o, Na marginesie prac
Państwowego
rem ("Polska
Instytutu
Sztuki
w zakresie
badań nad sztuką
ludową
i folklo-
Sztuka Ludowa", 1953, nr 3, s. 117 i nast.). Badawczy program
Instytutu opiera się na następujących
wytycznych: 1. skierowanie problematyki sztuki ludowej na historyczne podstawy w powiązaniu ze sztuką
narodową; 2. wyjście poza zakres sztuki wiejskiej i poszerzenie zagadnień
na sztukę peryferyjną
miejską itp.; 3. wypracowanie
nowych metodologicznych form w oparciu o estetykę marksistowską;
4. badanie przejawów
sztuki ludowej w powiązaniu z róźnymi dyscyplinami naukowymi; ,5. osobne
ujmowanie organizacyjno-badawcze
folkloru słowno-muzycznego
ze względu
na jego wagę społeczną; 6. dążenie do wykrycia postępowych nurtów sztuki
ludowej i folkloru; występuje
tu szczególna rola Państwowego
Instytutu
Sztuki, jego zakładów badawczych i organu "Polska Sztuka Ludowa" (PSzL).
Program ten wymaga stałego oparcia i uzupełniania badawczego ze strony
instytucji pokrewnych, a szczególnie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
Instytutu
Badań Literackich,
uniwersyteckich
zakładów etnograficznych,
muzycznych itp.
Roczniki VI i VII (1952-1953) Polskiej Sztuki Ludowej cechują usiłowania przeprowadzenia
przemian - walka o nową postawę, treść i rozbudowę
programową.
Pierwsze dwa numery rocznika VI (podobnie jak i ubiegły
rocznik V) redagowane były pod kierunkiem Romana R e i n f u s s a, który
umieścił szereg artykułów omawiających stan zainteresowań
sztuką ludową
w Polsce. R e i n f u s s rozszerzył tematykę sztuki ludowej na zagadnienia
plastyki górniczej i zapoczątkował współpracę z dyscyplinami pokrewnymi,
szczególnie z archeologią. Cenna jest nade wszystko jego uparta i wytrwała
działalność inwentaryzacyjna
z zakresu plastyki i zdobnictwa ludowego,
która walnie wzbogaciła treść "PSzL.". Od nr 3 rocznika VI kierownictwo)
czasopisma przechodzi w inne ręce. Redaktorem naczelnym został A. Jackowski, a w 'zespole redakcyjnym
następują
częściowe zmiany. Z adnotacji
redakcyjnej
na okładce znikają dotychczasowe
placówki:
Sekcja Teorii
i Historii Sztuk Plastycznych
i Zakład Badania Plastyki i Zdobnictwa Ludowego, a pozostaje tylko informacja, że dwumiesięcznik jest wydawany przez
Państwowy Instytut Sztuki. Siedziba redakcji przeniesiona zostaje z Krakowa do Warszawy. Zmiany te świadczą o tym. że ..PSzL" praktycznie prze49 ..Lud".
t. XLI[
�770
chodzi pod bezpośrednią
opiekę Instytutu.
Po reorganizacji
~z~s~Pismll
włączyło się do walki o nową treść i nowe formy pracy. Z zagadmen Ideologicznych, jeszcze za czasów redaktorstwa
Reinfussa, wydrukowano .. wypo··
wiedzi redakcji w związku z dyskusją nad projektem
konstytuCJI. oraz
podano fragmenty z przemówienia
B. Bieruta na otwarciu radiostacji we
Wrocławiu ("PSzL", rok 1952, nr 1). W związku ze śmiercią J. Stalina opublikowano wyjątki z okolicznościowych przemówień B. Bieruta oraz artykul
wstępny od redakcji ("PSzL", 1953, nr 1).
Nowy redaktor położył nacisk na teoretyczne zagadnienia sztuki i ~wó~czości artystycznej, problem pojęcia sztuki ludowej i jej zakresu staje SIę
zagadnieniem węzłowym. W dyskusji występuje na ogół zgodność poglądów
na istotę sztuki ludowej, której przeciwstawia
się sztukę nieludową. Trudności wyłaniają się przy określaniu pogranicza jednej i drugiej. W dawniejszych rocznikach autorzy skłaniali się do autonomicznego
rozpatrywania
cech formalnych sztuki ludowej, jej genezy, psychologii procesu twórczego
itp., a tej przeciwstawiano
sztukę warstw wykształconych. W nowych poglądach między sztuką ludową a nieludową występują różnice wyrażające się
w treści, którą rozpatruje się we współzależności od zjawisk historycznych
i estetycznych.
W rozwiniętej
dyskusji nad książką K. P i w o c k i e g Ol
zagadnienie to nabiera nowych aspektów. A. Woj c i e c h o w s k i w artykule Z dyskusji nad pojęciami - "sztuka ludowa" i "ludowość" w sztuce
("PSzL", 1953, nr 2, s. 73-82), obok chłopskiej sztuki na wsi widzi postępowe elementy sztuki plebejskiej, które drogą wymiany wzajemnych wartości kształtują się w naszej sztuce w odrębny nurt wiejsko-plebejski,
a ten
łacznie ze sztuką wiejską stanowi sztukę ludową. Recenzent książki Piwo<:l~iego,K. Malinowski 2, sugeruje możliwości wymiany wartości między sztuką
amatorską a ludową. A. J a c k o w s k i ("PSzL", 1952, nr 3, s. 125) idzie
jeszcze dalej twierdząc, że zakres sztuki ludowej należy poszerzyć na rozległe
dziedziny sztuki robotniczej, rzemieślniczej, wszelkiej peryferyjnej miejskiej,
gdyż dopiero w niej ujawniają się najważniejsze treści postępowe. K. P iw o c k i w artykule pt. Próba definicji kilku pojęć ("PSzL", 1953, nr 6,
s. 323-326) podszedł naj wnikliwiej do zagadnienia pojęcia sztuki ludowej
i jej stosunku do sztuki narodowej. Rozpatrzył on dotychczasowe ujęcia i to
doprowadziło go do nowych sformułowań
w oparciu o metodę marksistowską. "Trzeba się chyba pogodzić z faktem, że sztuka ludowa - wbrew
dawnym naszym zapatrywaniom,
opartym o rozważania nad prymitywnym
"stylem ludowym" - obejmuje zarówno dzieła o formie prymitywnej,
jak
i niekiedy bardzo rozwiniętej i dojrzałej. Decyduje tutaj wiedza warsztatowa
artysty, jego talent i horyzonty treściowe i umysłowe. Dlatego wydaje sięsłuszna próba analizy możliwości artystycznych
naszych drzeworytników
XVI i XVII w., jakiej dokonuje Seweryn. Zbadanie stosunku artysty do
świata, a przede wszystkim do otaczającej go rzeczywistości społecznej poprzez treści zawarte w jego dziele, pozwoli zaliczyć go bądź do twórców
771
ludowych, bądż do "nieludowych". Przyjrzyjmy się dotychczasowym sformułowaniom. Wojciechowski w swoich rozważaniach wychodzi z założenia przynależności klasowej twórczości ludowej w oparciu o historyczne podłoże
nurtu wiejsko-plebejskiego.
Jest to nowe podejście do problemu, odpowiednio zaktualizowane i oparte spostrzeżeniami historycznymi. Wartości tej koncepcji uzależnione są w dużym stopniu od dysponowania żródłami i podstawowymi opracowaniami z zakresu różnych dyscyplin w nowym oświetleniu
dla powiązania z dzisiejszą twórczością ludową. Jackowski, podobnie jak
i Wojciechowski,
opiera swoje sformułowania
na przynależności
klasowej
twórcy, lecz zakr~s sztuki ludowej poszerza na rozległe dziedziny sztuki
peryferyjnej miejskiej. Sztuka chłopska czy wiejska jest tu na uboczu, a o jej
wejściu do sztuki ludowej mają zadecydować zawarte w niej "najważniejsz<'
treści postępowe". Oczywiście, to kryterium ma obowiązywać również treści
twórczości peryferynej
miejskiej. Wyłaniają
się jednak trudności oceny
tych treści i dostowania
odpowiedniego
miernika.
Na razie należy się
domyślać bogatych złóż zawartych w sztuce peryferyjnej, gdy sztuka wiejska
dysponuje przejawami już od dawna ujawnionymi. Należy zebrać jak najwięcej materiałów do zobrazowania "najważniejszych
treści postępowych".
Najwięcej
uchwytnych
elementów
zawiera
definicja
Piwockiego,
która
choć niejasno przedstawiona ma jedną ważną zaletę - jest ostrożna. Autor
nie podziela całkowicie entuzjazmu innych dyskutantów, lecz doszukuje się
w sztuce ludowej wartości możliwie pewnych i ustalonych. Zdaniem autora,
zachodzi konieczność
wypróbowania
wszelkich
moźliwości oceny dzieła
artysty ludowego. Należą tu kryteria treściowe, przynależności
klasowej,
oceniana artystów w sensie różnic między poziomem ich rozwoju kulturalnego, różnic umysłowych i pojęciowych, oraz kryteria formalne, których nie
da się odłączyć od dzieła. Definicja Piwockiego ma charakter
kompromisowy, gdyż autor pragnie powiązać podstawowe elementy ze zmiennymi
i aktualnymi. Autor dochodzi do stwierdzenia prymatu treści, lecz nie rezygnuje z wartości formy - potwierdza jej. walory. Jest to słuszne stanowisko,
pozwalające na głębsze zrozumienie dzieła i jego twórcy. Uwagi Malinowskiego wiążą się z wartościowaniem
sztuki amatorskiej
w powiązaniu ze
sztuką ludową. Koncepcja ta 'zahacza o szerokie pojęcia amatorstwa
czy
dyletantyzmu,
które są tak rozciągłe, różnokierunkowe
i z natury płynne
i nieuchwytne, więc należy z niej zrezygnować dla uniknięcia dalszego zamętu. Poza wspomnianymi
prcblemami dyskusja poruszyła i inne, jak np.
pojęcie ludowości w sztuce polskiej, rodzimości, narodowości itd. Czy można
spodzif"wać się dalszego rozwinięcia dotychczasowych wyników? Nieprędko.
S'l trudności w terminologii, w slabej koordynacji dyscyplin naukowych itp.
Rozwinięcie problematyki sztuki ludowej potoczyło się w kierunku oparcia
iej badań o historyczne podstawy. Częściowym zrealizowaniem tych zamierzeń było wydanie specjalnego zeszytu "PSzL", poświęconego sztuce ludowej
Odrodzenia ("PSzL",1953, nr 4-5). Podwójny ten zeszyt jest odbiciem zadal1
�772
naukoznawczych
z inspiracji PAN-u
Instytutu.
Na sesji odrodzeniowej
rozpatrzono zagadnienie naj pełniejszego włączenia sztuki ludowej i folkloru
do prac zespołowych w badaniach
nad sztuką. J. Starzyński
stwierdził,
"... że badania nad sztuką ludową i folklorem mają doniosłe znaczenie dla
zrozumienia źródeł wartości narodowej formy, sztuki i literatury polskiego
Odrodzenia" (jak wyżej, s. 199). O niektórych artykułach tego zeszytu będzie
mowa dalej.
Państw. Instytut Sztuki prowadzi dwukierunkowe
badania nad sztuką
ludową: a) w zakresie folkloru słowno-muzycznego,
b) plastyki, zdobnictwa
i architektury
ludowej; dział folkloru zostaje wysunięty na czoło ze względów społecznych 3. Sama akcja badawcza nad folklorem prowadzona jest
w terenie przez odpowiednie zakłady. Zorganizowano zakład specjalnie do
prac terenowych pod nazwą "Akcja Zbierania Folkloru", pod kierownictwem
M. Sobieskiego
i przy pomocy etnografa
M. Gładysza.
Jest również
i dawniej utworzony "Zakład Badania Muzyki Ludowej" z siedzibą w Poznaniu. Następnie zorganizowano
regionalne
ekipy badawcze: śląsko-dąbrowską, poznańską, krakowską, kielecką, rzeszowską, olsztyńską i gdańskopomorską·
W zakresie teorii folkloru ukazał się zaledwie jeden artykuł: A. J a ck ow sk iego O wartości poznawczej folkloru, ("PSzL", 1953, nr l,
s. 9-25). Przedmiotem
badań są w zasadzie wszelkie utwory artystyczne
przekazywane
ustnie, a wyrażane gestem, muzyką i tańcem. Przekaz ustny
nie jest jedynym warunkiem zaliczenia utworu do folkloru ludowego. W grę
wchodzą również przekazy powstałe przy pomocy nowoczesnych środków
rozpowszechniania
kultury (radio, teatr, kino itp.), jeżeli zostały przyswojone
przez lud. Autor rozwija pojęcie ludowej twórczości i charakteryzuje
zjawiska folkloru. Użyto tu na nowo nazwy fokfloru, którą zarzucono w polskiej
terminologii, a nie wynaleziono nowej. Wywody autora należy uważać za
podstawowy materiał do dalszej dyskusji.
Nie będę tu omawiać poszczególnych artykułów - przejdę do samych
wyników. Liczbowo przedstawiają
się skromnie:
z ogólnych zagadnień
3 artykuły, z teorii l, z folkloru literackiego 3, dotyczących pieśni i muzyki
ludowej 7, o obyczaju l, biografie badaczów l; razem 16 większych i mniejszych pozycji. Odczuwa się brak opracowań z metodyki badań poszczególnych gałęzi folkloru, pokazania różnych form dokumentacji,
techniki prac
terenowych, kwestionariuszy
itp. Z folkloru literackiego jest zaledwie jedna
praca - a przecież w tym zakresie były poważniejsze zapowiedzi 4. O pieśni
i muzyce jest nieco więcej artykulów,
ukazujących
między innymi nowe
oblicze artystyczne. Zaletami metodycznymi odznaczają się prace C h o l' os i ń s k i e g o i S a d o w n i k a świadczące, że' autorom tym nie są obce
zasady znajomości
warsztatu
w tym zakresie. Artykuł
G ę b i k a naświetla nową atmosferę artystyczną
we współżyciu autochtonów
z ludnością n3.pływową· W zróżnico'Naniu
terytorialnym
7 artykułów
do-
773
tyc:zy tylko trzech regionów:
śląsko-dąbrowskiego,
kieleckiego
warmińsko-mazurskiego;
o innych regionach
brak opracowań.
Z zakresu
tańca ludowego, poza jednym artykułem
i jedną recenzją i to z telenów obcych, nie ma opracowań.
Polski dotyczy 7 artykułów,
terenów obcych 5. Brak bibliografii
folkloru
w czasopiśmie
utrudnia
orientowanie się w publikowanym materiale. Mało jest wiadomości o ludowych pieśniarzach, muzykach, narratorach itp. Brak opracowań ilustrujących
formy pracy artystów wykształconych, czerpiących tworzywo ze źródeł folkloru ludowego (np. mało wiemy o pracy Sygietyńskiego
nad zespołem
"Mazowsze"). Państw. Instytut Sztuki. wysuwając
na czoło badania nad
folklorem, podkreślił jego aspekty zapotrzebowania
społecznego. Dotychczas
nie znalazły one uzasadnienia
i potwierdzenia
praktycznego - po prostu
zagubiły się w czasopiśmie. Poza tym brak w "PSzL" opracowań, które
mówiłyby, jak układa się współpraca i koordynacja badań nad folklorem
Wt) współdziałaniu
z dyscyplinami pokrewnymi, np. z muzykologią, historią,
badaniami. literackimi, etnografią itd.
Pracę badawczą w zakresie zagadnień sztuki ludowej związanej z plastyką prowadzi Zakład Architektury,
Plastyki i Zdobnictwa Ludowego pod
kierownictwem
R. Reinfussa, w ramach Państwowego
Instytutu
Sztuki.
W praktyce główne zainteresowania
koncentrują
się na plastyce wraz ze
zdobnictwem, architektura
zaś schodzi właściwie na dalszy plan. Jednakże
dorobek zawarty w roczniku VI i VII jest dość bogaty i urozmaicony, obejmuje z plastyki ze zdobnictwem około 30 artykułów
(z architektury
2,
z badań terenowych, omawiających zbiory, wystawy itp. 21, związanych ze
współczesną
twórczością ludową 20), razem 72 mniejszych
i większych
artykułów.
Plastyka jako przedmiot osobnych badań cieszy się w czasopiśmie powodzeniem. Jej zakres obejmuje
wszelkie dziedziny życia ludu wyrażane
w plastycznej twórczości. W badaniach stosuje się dwudziałową systematykę:
1) grafika, malarstwo, rzeźba, strój, tkaniny itd.; 2) zdobnictwo architektury,
stroju, wnętrza, sprzętu itd., jako manifestację formy związanej z przedmiotem i z techniką wykonania.
W praktyce podział ten jest dość płynny,
gdyż mieszają się tu ze sobą przedmioty sztuki ludowej z przedmiotami tzw.
przemysłu artystycznego,
lub zgoła samego przemysłu. W czasopiśmie są
.j. artykuły
z grupy pierwszej, z zagadnień ogólnych, z grafiki 2, malarstwa 2,
rzeźby 3, dotyczące stroju i jego części 7, tkanin 4, z drugiej grupy (zdobnictwo związane z ceramiką, strojem, z kowalstwem artystycznym
itp.) 10
artykułów).
Jedną z wybitniejszych
pozycji w czasopiśmie jest T. S e weI' y n a,
Ludowa
grafika
staropolska
(,.PSzL", 1953, nr 4-5,
s. 201-256). Autor,
wytrwały badacz polskiej sztuki ludowej, zajął się żródłami ikonograficznymi
i ich przydatnością dla etnografii 8 i sztuki ludowej. S e weI' y n znalazł wartościowe materiały zawarte w starodrukach i w grafice staropolskiej. Wyko-
�774
rzystał np. druki: F a I i m i r z a O zioiach y moczy gich, P a p l' o c k i e g {)
Kolo
rycen;k.ie,
J e.ż o w s k i e g o Oekonomia
aLbo
porzqdek
zabaw
ziemiańskich,
H a u l' a Sktad aLbo skarbiec ... , B o l e s ł a w i u s z a PrzeroźLiwe echo trqby
ostatecznej,
itp. Nie pogardził także zbiorem odcisków
drzeworytniczych
J. M u c z k o w s k i e g o. Z grafiki religijnej służyły autorowi różne odpustowe i jarmarczne drzeworyty ulotne, jak i opublikowany
aotychczas materiał u. Cały ten materiał autor rozpatrzył i ocenił wyróżniając książkową grafikę plebejską XVI i XVII w. o treści świeckiej i grafikę
ścienną dewocyjną z późniejszych wieków, służącą potrzebom wsi. Drzeworyt
staropolski w książce, który z konieczności zastępował miniaturę, wyglądałgrubo, szorstko i wulgarnie,
wykonywali
go zapewne ludzie z ubogiego
świata plebejskiego;
treściowo przedstawia
on mozaikę światopoglądów,
uczuć, naiwnych interpretacji
lub akcentów społecznych. Seweryn ocenił
wartości treściowe i artystyczne tych dzieł, ich wagę, podkreślił ich realia
ilustrujące
rzeczywistość
staropolską oraz przedstawił
je jako oręż walki
społecznej. Grafikę ścienną cechuje zdaniem autora "odstępstwo od założell
r'-'!alistycznych i ideologii społecznej ... " Etapy te nie rozgraniczają się w czasie ani w przestrzeni, przynajmniej
w obecnym stadium badań. S e w e l' y n
sięgnął naj dalej w głąb wieków z wszystkich dotychczasowych
autorów,
potrafił doszukać się w tych utworach graficznych cennych elementów ludowości i rodzimości oraz wydobyc ich sens społeczny. W ten sposób autor
potwierdził
tezę P i w o c k i e g o I", że źródła ludowości przedostatniego
wieku tkwią głównie w ludowym nurcie sztuki wczesnozabytkowej.
Należy
spodziewać się dalszych badań i wyników w tym kierunku, tym bardziej
Ż" bogate zasoby środowiska
krakowskiego przed wszystkim predysponują
do tego rodzaju prac.
Z innych artykułów z zakresu plastyki, posługujących
się metodą historyczną,
wymienić
należy:
H. P i e ń k o w s k i e j Dekoracja
maLarska
kościoła w Orawce ("PSzL", 1953, nr 6, s. 335-347); J. R o z e n - P r z e w o rs k i e j Z zagadnień. renesansou.:ego ubioru Ludowego ("PSzL", 1953, nr 4-5,
s. 257-280); F. K o t u l i, Z badarz nad Lu.dowym. strojem
Rzeszowiaków
("PSzL", 1952, nr 4-5, s. 212-226); R. R e i n f u s s a ELementy renesansowe
w PoLskim mebLarstwie lu.dowym ("PSzL", 1953, nr 6, s. 327-334\. Z architektury ludowej mcźna wymienić artykuł J. Kra s s o w s k i e g o, O c!tatupte
polskiej
na przetomie
XVI i XVII
w. ("PSzL", 1953, nr 4-5, s. 283-302),
w którym poddaje analizie przykłady zabudowy wiejskiej, ze szczególnym
uwzględnieniem
form i układów przestrzennych
historycznie uwarunkowanych. Z różnych działów sztuki ludowej jest szereg artykułów, mniej lub
więcej wartościowych
i interesujących,
których omówienie zajęłoby sporo
miejsca.
Z dziedziny zagadnień dokumentacji przede wszystkim odczuwa się brak
przykładowego artykułu, który mógłby zilustrować metody pracy dokumentacyjnC'j, zagadnienia warsztatu itd., choć doświadczeń nie brak. Bibliografi~
775
przygotowawczo
wprowadzają
w zagadnienie
tematu bad~ń, w ~ateriałY
i źródła. Bibliografii jest obecnie coraz więcej, zarówno ogolnych, Jak spe~
cjalnych. Czasopismo
nie prowadzi
systematycznej
rejestracji
bieżąc~)
produkcji wydawniczej, jak to czyni np. "Przegląd Artystyczny'> ZastępuJe
ją okresowa bibliografia Jako publikacja załącznikowa do czasopIsma. W ten
sposób została wydana retrospektywna
bibliografia Grzegorczy.~a z zakr.esu
plastyki, jak również bibliografia rzemiosła artystycznego, częsc ~ Tkanmy.
ułożona przez A. Ryszkiewicza. W okresie następnym ukazało Sl~ opraco~
wani~ 1. C h m i e l i ń s k ; ej - Mcteria~y
do bibliografii
polskteJ
sztukt
~udowej
jako załącznik do czasopisma (nr 6, 1952 r.). Obejmuje lata 19501952 i j~st do pewnego stopniD. kontynuacją
opracowania
Grzegorczyka.
Bibliografia Chmielińskiej
przekracza
zakres plastyki ludowej i wchodzI
w zagadnienia folkloru. stosując w tej bibliografii rzeczowy podział materiału autorka
zachowała układ alfabetyczny
w poszczególnych
działach.
z wyjątkiem działów "Wystawy" i "Opracowania regionalne", o czym zresztą
sama wspomina. W dziale regionalnym pozostawiono tylko ogólne opracowania
a zagadnienia
szczegółowe grup regionalnych
rozmieszczono
po
różnY~h działach. Układ taki jest słuszny ze stanowiska oszczędności miejsc~,
jeżeli jest konsekwentny
do koń·ca. Brak indeksu miejscowości utrudma
poszukiw'lnia. W każdej bibliografii operującej w pewnych zasięgach ~e~ytorialnych
obok indeksu osób i rzeczy obowiązuje również indeks mleJscowości. JednoC'7.€Śnie trzeba przyznać,
że w porównaniu
z bibliografią
Ryszkiewicza opracowanie Chmielińskiej zyskuje przez celowe wyposażenie
typograficzne, co w wynikach pozwoliło na umieszczenie prawie podwójnej
ilości pozycji bibliograficznych.
Poza bibliografiami
recenzje i sprawozdania
są również informacyjnym
źródłem produkcji wydawniczej. W roczniku VI i VII czasopisma jest 16
pozycji, przeważnie krótkich, dotyczących polskich wydawnictw 7, obc~ch !l,
folkforu 4, plastyki 5, bada!'l wykopaliskowych
1. Cyfry te wskazuJą na
pewną przypadkowość.
Występuje przewaga materiału
zagranicznego. Nie
widzi się usiłowań informowania
o ważniejszych
publikacjach,
przede
wszystkim nie doczekały się omówienia podstawowe publikacje w zakresie
sztuki ludowej; wskazuje to na brak planowania na dalszą metę.
Periodyk o ambicjach zarówno naukowych, jak i społecznych powinien
poło:i:yć większy nacisk na dział recenzji z wydawnictw.
Wszelkie zbiory jako formy dokumentacji
odgrywają
poważną
rolę
w pracach badawczych.
Należą tu, oprócz bibliotek, zbiory archiwalne.
muzealne, wystawy itp. Uzupełnieniem
samych obiektów są publikowane
o nich informacje pod postacią katalogów, spisów inwentarzowych,
sprawozdań itp. W czasopiśmie drukowano jedynie sprawozdania z wystaw i konkursów sztuki ludowej. Na ogólną liczbę 16 sprawozdań połowa dotyczyła
sztuki ludowej i przemysłu artystycznego.
Sprawozdania
informowały
na
Cl;?;ółobiektywnie o :;pecyfice wystaw, szczególnie regionalnych. uzupełniając
�776
te informacje reprodukcjami
najciekawszych
okazów wystawowych, czasem
wielobarwnymi
tablicami. W ten sposób pokazano w czasopiśmie bogactwo
zjawisk sztuki ludowej. Natomiast inne rodzaje zbiorów nie znalazły odbicia
w czasopiśmie. Brak artykułów informujących
o zbiorach muzealnych (nie
licząc jednej recenzji z przewodnika
S. B ł a s z c z y k a z działu kultury
i sztuki ludowej w Rogalinie, "PSzL", 1953,nr 3, s. 190--192). W tej dziedzinie
jeszcze można sobie radzić, ponieważ muzea drukują lub powielają katalogi
itp. informacje. Zupelnie źle jest z informacjami o zbiorach archiwalnych
dotyczących sztuki ludowej, filmów, płyt utrwalających
dźwięki, dokumentów
graficznych, rękopisów, druków, rycin, nut, map itp. Nie wiadomo, co posiadają z tej dziedziny Państwowy Instytut Sztuki i jego zakłady badawcze,
a także zakłady uniwersyteckie,
muzea itd. Wiąże się z tym zagadnienie
udostępni:lnia i formy korzystania z tych zbiorów do pracy naukowej. Ossoliroeum wydaje osobny periodyk poświęcony zbiorom specjalnym Zakładu lr.
Zapewne wiele się dokonuje w interesujących
nas dziedzinach i na odcinku
sztuki ludowej. Należy się spodziewać, źe również "PSzL" zlikwiduje w tym
kierunku dotychczasowe
braki.
Ważnym rodzajem dokumentacji
są sprawozdania
z badań terenowych.
W tym zakresie jest 6 artykułów:
2 ilustrujące
metodykę i wyniki prac
v;ykopaliskowych,
3 dotyczące wyników badań zabytkowej i nowej sztuki
Indowej, 1 sprawozdanie
z instytucji pokrewnej.
Jeźeli z tego odliczymy
dwa sprawozdania
nie wchodzące w' zakres prac Państwowego
Instytutu
Sztuki,
to na koncie
tej instytucji
i jej zakładów
badawczych
S'l
zaledwie cztery sprawozdania
jako rezultat
dwuletniego
dorobku z doświadczeń
terenowych.
Pod względem
jakościowym
publikowany
materiał jest nieco jednostronny,
brak tu np. choćby dyskusyjnego
pokazania
szerszych możliwości ujmowania pracy terenowej jako warsztatu badawczeg o
Specyficzną formą pracy terenowej są badania związane z postaciami
twórców ludowych. W czasopiśmie opublikowano 5 sylwetek artystów ludowych; biografie te uwzględniają
rozwój twórczy artystów ludowych. Ten
rodzaj publikacji datujący się od początku istnienia "PSzL" jest zjawiskiem
dodatnim. Ażeby nie wpadać w pewien szablon, należy skalę rejestru twórców ludowych jak najbardziej
poszerzyć. Czeka na opracowanie
cały ich
szereg.
W ujęciu geograficznym
opublikowany
materiał z plastyki ze zdobnictwem i architekturą
liczbowo przedstawia
się następująco:
około 10
artykułów dotyczy całego obszaru Polski, Śląska 3, Podgórza 5, Małopolski
południowo-zachodniej
6, Małopolski południowo-wschodniej
7, Małopolski
północnej 5, Polski centralnej
5, Wielkopolski
2, Pomorza 4, północnowschodniej części Polski 6, obszaru między Bugiem a Wisłą 2; razem około
55 artykułów.
Najwięcej
jest pozycji odnoszących
się do południowowschodniej
Małopolski, najmniej
do Wielkopolski
i Lubelszczyzny,
brak
zupełnie artykułów dotyczących Ziem Zachodnich. W porównaniu z wyni-
777
kami z lat dawniejszych
poważniejszych
osiągnięć
czasopismu w roczniku
w tej dziedzinie.
VI i VII nie wykazuje
Powiązanie sztuki ludowej ze sztuką ogólną w nowym i żywym współdziałaniu odbywa się przede wszystkim w ramach inicjatywy państwowej.
Departament
twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki czynnie opiekuje się
rodzącą się nową sztuką ludową i tej opiece nadaje odpowiedni kierunek
Podstawowo naświetla to zagadnienie
K. P i e t k i e w i c z w artykule pt.
Zagadnienie
opieki nad twórczością
ludową, ("PSzL", 1953, nr 2, s. 95-106).
Państwo roztacza opiekę nad ośrodkami twórczości ludowej. Powołano do
życia uprzednio zanikłe ośrodki, utworzono calkiem nowe, poparte badaniami
t<:!renowymi, konkursami,
wystawami, nagrodami, konferencjami
itp. Nowa
sztuka ludowa przestała być anonimową, a jej twórców awansowano
do
rzędu artystów. Ludowy artysta nie jest mniej wartościowy - jego rola
poszerza się webec nowych zadań społecznych stojących przed sztuką. Pisze
o tym K. P i e t k i e w i c z w artykule pt. Społeczna rola artysty ludowego
(PSzL, 1952, nr 2, s. 68-73). W związku z opieką i aktywizacją twórczości
ludowej sami twórcy i ich wytwory nabierają nowego sensu. Sztuka ludowa
i jej przejawy zaczynają przenikać i wiązać się z ruchem świetlicowym
i amatorskim. Z tej dziedziny brak jakiegoś oddźwięku w czasopiśmie. Natomiast problem wiązania twórczości ludowej z zapotrzebowaniem
gospodar··
czym przy współpracy
z artystami
zawodowymi odbił się żywym echem
w czasopiśmie. Pokazano szereg prób i możliwości oraz wysunięto różne
pomysły. Oto niektóre artykuły,
których tytuły mówią same za siebie:
K. P i e t k i e w i c z a, Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy
artystów zawodowych
z ludowymi ("PSzL", 1952, nr 4-5, s. 198-202); K. P i e tk i e w i c z a Narady robocze z attystami
ludowymi
(tamże), s. 261-262),
W. T e l a k o w s k i e j, Projektanckie
kolektywy
robotnicze chłopskie i młodzieżowe(taffiŹe,
nr l, s. 17-22); W. T e l a k o w s k i e j, Próba włączenia
twórczości
ludowej
do wzornictwa
przemysłowego
("PSzL",
1953, nr 3,
.'l. 135-141) itd. Wytworzył
się nowy kierunek działania, który ma charakter
praktyczny.
Trudno tu zdobyć się na jakąś ocenę rozwijającego
się problemu; jest on jeszcze w stadium prób i doświadczeń warsztatowych.
Strona zewnętrzna
czasopisma zmieniła się niewiele.
Ogólnie biorąc,
"PSzL" nie wykazuje poważniejszych
zmian w stosunku do dawniejszych
roczników. Wyposażenie typograficzne
jest w dalszym ciągu niejednolite,
gdyż każdy zeszyt wygląda inaczej. Ciągłe zmiany drukarń
nie przy·czyniają
się do podnoszenia
wyglądu
zewnętrznego
czasopisma;
natomiast w poszczególnych rocznikach
tworzy się pewnego rodzaju mozaika
typograficzna z różnych czcionek, układu kolumn, tytułów itp. Ważnym problemem są same ilustracje, stanowiące poważny czynnik w wyposażeniu
"PSzL". Ich poziom jest niejednolity,
szczególnie w ilustracjach
wielobarv,;nych. Natomiast
tekstowe
ilustracje
są interesujące
i w reprodukcji
oczywiście uzależnione od oryginałów. A bywa też i tak. że dobrą foto-
�779
778
grafię odbito żle (np. do artykułu E. F l' a n k o w s k i e g o zreprodukowano
hafty kurpiowskie słabo) z powodu złej kliszy i nieodpowiedniego
papieru
("PSzL", 1953, nr 6, ryc. 2, 5, 7, po s. 382). Całkiem słabo przedstawiają
się
ilustracje
wielobarwne,
jak np. tkaniny opoczyńskie ("PSzL", 1952, nr l,
tabl. I, nr 2, 7 i inne), fragmenty tkanin gdańskich (tamże, nr 2, po s. 78) itd.
Jeżeli reprodukcja wielobarwna w czasopiśmie ma być dokumentem-ilustracją, a nie jego cieniem, i ma działać estetycznie, to poziom jej musi wzrosnąć.
Dobrym przykładem
mogą być reprodukcje
offsetowe niektórych
tkanin
ludowych w książce obrazkowej,
W. B a l' u c k i ej Malowane
domy.
W tym samym wydawnictwie
wycinanki, ceramika i malarstwo wyszły źle
w offsecie, co świadczy, jak ciężko jest dobrać odpowiednią technikf~
do reprodukowania
wielobarwnego
przedmiotu. W czasopiśmie ograniczenie
się do klisz siatkowych
zuboża kolorystycznie
reprodukcje.
Okładka
w każdym zeszycie jest inna i to jest dużym osiągnięciem graficznym. Do
IE'pszych można zaliczyć okładki: w roczniku VI tylko okładkę nr 2;
w roczniku VII dobre okładki mają nr l, 3, 4-5, w których widoczny jest
postęp. Wartość artystyczną i użytkową obniżają okładki z nalepkami obrazkowymi, a rekord pod tym względem wzięła okładka nr 6, rocznika VI.
Zmiana na lepsze wystt;puje od rocznika VIII. Oprawa introligatorska
polegająca na wiązaniu składek drutem niszczy czasopismo.
Kolportaż należy do najsłabszych stron "PSzL". Samo czasopismo wychodzi z poważnymi opóźnieniami; nadto upływa sporo czasu, zanim czytelnik
dostanie je do rąk. Opóźnienia te wywołują deaktualizację,
która z kolei
zmniejsza liczbę prenumeratorów.
W zakończeniu należy podsumować dotychczasowe
spostrzeżenia.
Przy
ocenie całości nasuwają się wnioski wynikające z postulatów Państwowego
Instytutu
Sztuki.
Na łamach
"PSzL" pokazano
tendencje
formowania
nowego oblicza sztuki ludowej, inicjowane przez Instytut. Przeciwstawiały
się one statycznemu traktowaniu sztuki ludowej w dawnym światopoglądzie
i zmierzały do budowy nowych założeń teoretycznych
oraz do stosowania
odpowiedniej polityki organizacyjno-badawczej.
W czasopiśmie zaczęto rozwijać problematykę sztuki ludowej w powiązaniu ze sztuką ogólną na podstawie estetyki marksistowskiej.
Zapoczątkowano dyskusję o nowym pojęciu
sztuki ludowej, a jej zakres usiłowano poszerzyć o wartości zabytkowej
i obecnej peryferyjnej
sztuki miejskiej. Występują tu tendencje do eklektyzmu, tworzą się niejasności terminologiczne,
jednokierunkowość
dyskusji
itd. Wydano parę zeszytów specjalnych z doskonałym zeszytem poświęconym
sztuce ludowej Odrodzenia. Czasopismu dotychczas nie powiodło się powiązanie sztuki ludowej z pokrewnymi dyscyplinami oraz zjednanie w większym
stopniu szerszego grona współpracowników.
Zastosowano podział badań na
folklor słowno-muzyczny
oraz plastykę z pokrewnymi działami i temu podziałowi dano odpowiedni
wyraz
w czasopiśmie.
W dotychczasowych
osiąg:1ięciach dział plastyki góruje dynamiką zagadnień i żywotnością bada-
czów. Teoria folkloru jest w zal:zątku. W programie, zarówno w folklorz-2,
jak i w plastyce, starano się WY.iśćpoza kanony metody etnograficznej,
ale
w praktyce korzystcl.ł10 z niej w ca1e.i pełni. Zagadnienie dokumental:j i
w czasopiśmie przedstawia się jednostronnie i ubago. Brak podręcznika do
1)olskie.i sztuki ludowej działa haml jąco na rozwój jej metodologii i stwarza
~ cza~opjśmie
poważne
luki. Daje się jednak
zauważyć
w "PSzL"
powiązanie problematyki
sztuki ludowej z życiem, i to jest b. cenne. Czasopism') interesuje się wzrostem opj~ki nad współczesną sztuką ludową i jej
twórcami, w powiąZ3niu z zapotrzebowaniem
społecznym i gospodarczym.
Ir..dywidualnC;' osiągnięcia \V tych kierunkach są w sferze doświadczeń i nie
pozwalają na zbytni optymizm i ferowanie
powierzchownych
wniosków.
W czasopiśmie pl'7.ewijają się dwie tendencje: naukowa i propagandowopopularyzatorska.
Jedna i druga usiłują spełnić swoje zadania. Jednakże
strona naukowa przeważa wyborem problemów, ilością i jakością oświetlanych zagadnień,
poziomem i wiarygodnością
źródeł itp. W czasopiśmie
ukazano nowe stanowisko w badaniach nad sztuką ludową i to poszerzyło
jej horyzonty oraz przyczyniło się walnie do dalszej popularyzacji.
Czasopismo "Polska Sztuka Ludowa" w ostatnich rocznikach jest na nowej drodze
rozwojowej.
1
Henryk
Z1!Jolakiewicz
IRENA KARPIŃSKA, P o l s k i e u b i o l' Y l u d o wen a s c e n i e. Nakładem Polskiej YMCA w Wielkiej Brytanii, Stowarzyszenia Polskich Kombstantów, Związku Harcerstwa
Polskiego, Londyn 1953, ss. 185+2, tablic
jednobarwnych
17, kolorowych 1. Rysunki i plansze kolorowe według opracowania etnograficznego
autorki wykonała Irena Bogdanowiczowa, okładkę
projektował Stan:sław Gliwa.
Praca
Ireny K a l' p i li s k i e j stanowi
nr 9 "Biblioteki
Teatralnej"
wychodzącej na emigracji. Przeznaczona jest dla sceny, zespołów amatorskich, dla których, jak zaznaczono w przedmowie,
"strój ludowy, jako
przejaw zewnętrzny żywego związku z Ojczyzną, jest czynnikiem wychowawczy'm ogromnej wagi, zachowującym
niezmiennie
swoje oddziaływanie
uczuciowe". Poza tym "autorka zmierza wyraźnie do wyrugowania
strojów
ludowych stojących w sprzeczności z pierwowzorami.
Dlatego dostarcza
wiadomości o prawdziwym stanie rzeczy, a zarazem wskazuje, w jaki sposób
można sporządzić stroje najbardziej
zbliżone' do autentycznych".
Z tego
powodu układ pracy został dostosowany do wymogów zespołów amatorskich,
których działalność i cele na emigracji są nieco inne niż w kraju.
Aby osiągnąć zakreślone zamierzenia,
autorka treść swej pracy ujęła
w siedem rozdziałów, zaznajamiając czytelników we wstępie z historią stroju
ludowego, głównymi regionami i wartościami artystyczno-reprezentacyjnymi
W dalszych rozdziałach omawia ubiór lowicki, góralski, krakowski, górnośląski i kurpiowsk:.
W uwagsch kOllcowych zamieszczonych
w rozdziale
�780
siódmym autorka zwraca uwagę na dydaktyczne znaczenie stroju, konieczność walki z pseudoludowością
oraz sumuje trafnie
szereg, częściowo
poprzednio wypowiedzianych,
zaleceń dotyczących używania ubioru chłopskiego na emigracji. Całość zamyka krótki rozdział w języku angielskim "To
our readers", wykaz tablic i spis rzeczy.
Każdy rozdział poświęcony pewnemu typowi stroju zawiera opis położenia
regionu, stan zachowania i czas używania stroju, opis ubioru kobiecego, opis
ubioru męskiego, zastosowanie teatralne ubioru oraz wykaz literatury, na
.ialdej autorka oparła swoją pracę. Zwykle z każdym rozdziałem są związane
dwie lub trzy tablice rysunkowe, przedstawiające
postacie z przodu i z tyłu,
ubrane w omawiany strój, oraz rysunki analityczne poszczególnych części
odzieży.
Praca napisana jest żywo, poprawnym polskim językiem, wydrukowana
j(;st na papierze bezdrzewnym. Wi.dać tu wielki wpływ prac z tej dziedz~?y
wydanych w kraju, a szczególnie silne oddziaływanie Atlasu polskich stro]Ow
ludowych,
wydawnictwa
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Wpływ
tE,n uwidacznia
się nie tylko w układzie, ale również w formułowaniu
pewnych zdań i zaczynaniu rozdziałów tymi samymi słowami, bez ujęcia ich
w cudzysłów; dotyczy to np. rozdziału II pt. Ubiór lowicki, zaczynającego
się tak samo jak w pracy Jadwigi Ś w i ą t k o w s k i ej:. "Na zachód od
Warszawy ... " itd. Naśladownictwo
Atlasu
zaznacza się też w rysunkach
analitycznych, które w większości są przerysowaniem
rysunków z wydawnictw krajowych,
na co autorka
zwraca czytelnikom
uwagę. W opisie
poszczególnych strojów kieruje się pewnymi uproszczeniami, aby w drobiazgach nie zgubić sylwetki całości stroju i jego krasy. Zastąpienie jednak
w większości wypadków wymiarów i dat ogólnymi określeniami,
jak np.
na s. 37: "ten szeroki pas", "dawne gorsety", "kapelusze średnio wysokie"
(s 44), bez uprzedniego bliższego określenia, co w stosunku do czego jest
dawne czy szerok'ie, wprowadza pewien zamęt i trudność w rekonstruow2.niu stroju. Błąd ten popełniają też niekiedy autorzy w kraju. Zwrócenie
więc na ten błąd uwagi jest konieczne i ważne. Pewne opisy autorki są
zbyt ogólne i sprowadzają się tylko do jednego zdania, jak np. opis kamizelki na s. 44.
Niedociągnięciem
w opisie strojów jest brak konsekwentnego
zaznaczania, przez kogo omawiany strój jest noszony i przy jakich okazjach. Istnieją
przecież różnice w stroju odświętnym dziecka, dziewczyny, mężatki i staruszki. Różnice te uwidoczniają się też w stroju męskim zależnie od wieku
i stanu oraz charakteru
święta, z okazji którego mężczyźni go ubierają
In2czej podczas wesela wygląda
drużba,
inaczej
starosta,
pan młody.
a jeszcze inaczej uczestnicy orszaku w2sdnego. Zróżnicowania
te autorka
nie zawsze i niekonsekwetnie
zaznacza. U autorki piszącej pracę w Londynie, w odległości setek kilometrów od ojczyzny, w świetle dosyć nawet
szczegółowej literatury wspomniane szczegóły zatarły się. A szkoda. dobrze
781
był0by przecież, ażeby czytelnicy
cowaniu wiedzieli.
'N
Australii
cą
K&.nadzie coś o tym zróżni-
Nie można powstrzymać się od podkreślenia i wytknięcia braku w pracy
opisu chorby jednego ubioru ze staropiastowskich
Ziem Odzyskanych czy
choćby z Wielkopolski.
Wzmianka
we wstępie, że na Dolnym Śląsku
i w Wielkopolsce są stroje ludowe, jest niewystarczająca.
Śląsk, Ziemia Lubuska, Pomorze Zachodnie stanowią I/;J część kraj u. Obszary te, odzyskane
w 1945 r. po d~ugich wiekach zaboru, zagospod"row<?nf' i odbudowywane
olbrzymim wysiłkiem całego narodu, tak silnie zrosły się z życiem każdego
Polaka w kraju i tak wielki wpływ wywierają na życie nasze, że pominięcie
ich za granicą uważać musimy za poważne niedopatrz,mie.
Zapewnienia
o uczuciowym
oddziaływaniu
i o uczuciowych
powiązaniach
z krajem
przy jednoczesnym
pominięciu
'h jego obszaru są dla nas mało przekonywające,
a bolesne jest, że wśród niektórych
rodaków istnieje brak
zrozumienia dla spraw tak istdnych. Możliwe, że w środowisku, w którym
"utorka pisała l wydała S\vą pracę, musiała pominąć przedstawienie
strojów
z Ziem Odzyskanych,
i to by ją częściowo usprawiedliwiało.
Natomiast
zupełnie niezrozurniały jest fakt pominięcia stroju z Wielkopolski, kolebki
narodu, i to szczególnie w tym czasie, kiedy na tym obszarze intensywnie
prowadzi się badania nad początkami państwa polskiego i czyni się przygotowania do r,bchodu tysiącznej rocznicy jego istnienia.
Nie można równieź się zgodzić, źe "tradycyjne
ubiory były wytwarzane całkowicie na wsi, w obrębie własnego gospodarstwa" (s. 11), źe "najdawniejsze gunie powstały z koca", że strój ludowy w genezie swej sięga
głównie do XVIII w. (s. 21) itp. Mimo tych i innych niedociągnięć i błędów
praca Karpil'lskiej jest wartościową
i twórczą pozycją; przejawia
się to
głównie w działach zatytułowanych
"zastosowanie teatralne". Autorka wykazuje swobodę, fantazję i doświadczenie w podawaniu pomysłów uszycia
i przystosowC'.nia ubiorów ludowych do sceny. W opisach tych autorka
jest więcej dokładna, widzi ubiory ludowe nie tylko w wymiarach, które
tu dość często podaje w centymetrach
(a nie w ogólnikach i calach, jak na
s. 40), lecz sugeruje również trafne uwagi malarskie dotyczące zestawienia
kolorów, unikania
szycia przesadnie
jednolitych
ubiorów, stwarzających
wr",żenie mundurów,
użycia innych materiałów
do szycia kostiumów na
scenę, a innych (oryginalniejszych,
solidniejszych), "gdy występy odbywają
się w czasie imprez bez sceny, na procesjach albo na zabawach tanecznych,
,Jak np. bale kostiumowe, w których są z bliska oglądane" (s. 178).
Bardzo słusznym rozwiązaniem jest niewłączenie (poza jedną) do pracy
barwnych plansz strojów, chociaż może to jest tylko przypadek wynikły
z chęci ominięcia podrożeni&. kosztów wydawniczych. Doświadczenie w kraju
wykazało, że włączenie tablic barwnych do Atlasu nie zawsze pomaga kierownikom zespołów artystycznych,
którzy zasugerowani barwnością plansz
d:?ją szyć kostiumy jak naj dokładniej tylko według nich, nie czytając treści
�783
782
monografii, w której jest mowa o odmianach kolorystycznych
i układach
pewnych części. Niemożność włączenia do każdej monografii większej ilości
plansz barwnych powoduje szycie ubiorów tylko podług jednej lub dwóch
zamieszczonych, co niek.iedy stwarza z ubioru ludowego rodzaj munduru,
psującego wrażenie swojskości i rodzimości. Częściowe pominięcie plansz
barwnych i zastąpienie ich jednobarwnymi
rysunkami zmusza zainteresowane osoby do gruntownego
przestudiowania
treści i zastanowienia
się,
dzięki czemu praca sprzyja wierniejszemu
odtwarzaniu
ubiorów, posiada
więcej zalet wychowawczych.
Praca Ireny Kar p i ń s k i e j ze względu na rozdziały dotyczące przystosowania ubiorów do sceny jest cenną publikacją
i może posłużyć za
poważną pomoc innym autorom w celu napisania podobnej, a zarazem doskonalszej po ominięciu wymienionych usterek. Pracy takiej w kraju nie
posiadamy, choć jest bardzo potrzebna, dlatego pionierski wysiłek K a l' p i ń,; k i El j winien być przykładem.
Adam
O GENEZIE ŁODZI KLEPKOWYCH
Niedawno
na. Baltyku
się praca
NA POMORZU
Krystyny P i e l' a d z k i e j pt. Walki Slo··
(Warszawa 1953). W pracy tej zostały
przytoczone materiały pochodzące z'moich badań nad środkami komunikacji
wodnej i transportu
u Słowian w okresie przed- i wczesnopiastowskim
i, zgGdnit' z obowiązującymi
w tym względzie zwyczajami, zaopatrzone
wskazówką co do osohy ich autora. Nie zgłaszałbym z tego powodu żadnych
zdstrzeżeń, gdyby nie okoliczność, że informacje moje, przekazane autorce
w czasie gromadz€;nia przez nią materiałów, uległy zniekształceniom powoctujqc opublikowanie pewnych nieścisłości.
Jest zrozumiałe, że autorce, będącej historykiem, a nie a.rcheologiem czy
etnologiem, trudno było nie popełnić omyłek w analizie materiału archeologi:::znego i etnograficznego,
szczególnie w zakresie zagadnień czysto tech·nicznych. Materiał, który autorka musiała zinterpretować,
zawarty głównie
w źródłach niemieckich
i skandynawskich,
nie należy do najlepiej upa-o
rząd kowanych, dostatecznie ścisłych i dostatecznie obiektywnych, wykluczających możliwość wyrobienia sobie fałszywego sądu. Tym bardziej jednak
uwa'~am Z2, konieczne sprostować błędne twierdzenia, które zakradły się do
pracy.
.
W ustępie zatytułowanym
Cechy charakterystvczne
konstrukcji
statkow
slowiańskich
(s. 46, 47), który, jak podaje autorka, został oparty o moje
nie opublikowane dotąd wyniki badań, wyraziła ona sąd, iż "szczegółowa
analiza całego materiału archeologicznego dotyczącego znalezionych na południowym
wybrzeżu
Bałtyku
statków
słowiańskich,
pochodzących
z X-XII
w., pozwala na stwierdzenie pewnych charakterystycznych
cech
rodzimych, odróżniających
je od statków skandynawskich".
Sąd ten jest
wian
ukazała
Glapa
w X-XII
'Wieku
prawdziwy, gdyż łodzie Pomorzan faktycznie wykazują niektóre cechy rozniące je od współczesnych im łodzi skandynawskich,
ale nie wynika on bynajmniej z większości przytoczonych przez autorkę przesłanek, z których
jedne dowodzą różnic pomiędzy łodziami skandynawskimi
a pomorskimi,
zaś inne świadczą' o ich podobieństwie.
.
~,
Wśród dziewięciu wymienionych przez K. P i e l' a d z k ą cech łodzi znalazły się następujące
nieścisłości, których źródłem moje informacje nie
były:
1) Skandynawowie
budowali z drzewa dębowego jedynie stępkę łodzi
(cecha l);
2) konstrukcja
stępki w kształcie litery T, typowa dla Pomorza, zdarza
się u Skandynawów
zupełnie wyjątkowo (cecha 2);
3) łodzie skandynawskie
oraz łodzie pochodzące ze znalezisk na wschód
od Wisły są łodziami wiosłowo-żaglowymi,
zaś łodzie słowiańskie,
pochodzące ze znalezisk na zachód od Wisły, są łodziami wiosłowymi
(cecha 8);
4) klepki łodzi skandynawskich
oraz klepki łodzi pochodzących ze znalezisk na wschód od Wisły łączone są nitami z żelaza, zaś klepki
łodzi słowiańskich, znałezionych na zachód od Wisły, łączone są kołkami drewnianymi (cecha 9).
Wszystkie powyższe twierdzenia wymagają sprostowania. Łodzie pochodzące ze znalezisk pomorskich wykazują tyłko niezbyt istotne i nieliczne
cechy konstrukcyjne
różniące je od współczesnych łodzi skandynawskich,
natomiast liczne ich cechy istotne bardzo je do łodzi skandynawskich
zbliżają. Przede wszys'tkim założenia konstrukcyjne
łodzi pomorskich
są te
s,lme, co łodzi skandynawskich:
konstrukcja
klepkowa, użycie stępki pełniącej rolę kręgosłupa łodzi, jednakowy kształt stew, czyli belek dziobowych
i rufowych stanowiących przedłużenie stępki, nadający łodzi kształt symetryczny, wysokość stew znacznie podnosząca dziób i rufę łodzi, wreszcie
proporcja kształtów, ster w kształcie dużego wiosła u prawej burty itd.
Przesądzają
one w połączeniu z danymi historycznymi
nie tylko sprawę
podobieństwa
łodzi pomorskich do skandynawskich,
ale odgrywają także
dużą rolę w ocenie zagadnienia genezy łodzi klepkowych na Pomorzu. Z cech
różniących można wymienić jedynie: mniejszy rozmiar łodzi (Słowianie nie
budowali łodzi o tak dużych rozmiarach, jak na przykład łodzie z Gokstad
czy Aasa), dużą płaskość dna w łodziach skandynawskich
nie występującą
w tak silnym stopniu, wreszcie brak "klamer", tj. zgrubień w klepce wykonanych dla tym lepszego związania jej z wręgą, a może także uszczelnianie
łodzi przy pomocy mchu, a nie sierści zwierzęcej maczanej w smole (nie
jest jednak dowiedzione, że mchem posługiwali się w tym celu tylko Słowianie).
.
••V związku z rodzajem budulca trzebLl stl.vJerdzi'::, :le dąb w Skandynawii
należy faktycznie do rzadszych okazów flory. Na północy nie ma go zupełnie,
�784
a na południu, mniej więcej po Dalarne, występuje skąpo. Jest więc zrozumiale, że Skandynawowie
nie mieli drzewa dębowego w takiej ilości, jak
Słowianie i musieli poslugiwać się w szkutnictwie także i innymi gatunkami
drzewa. Nie znaczy to jednak, że ograniczali się do wykonywania z dębu
tylko stępki łodzi. Wiadomo bowiem, że na przykład łódź I z Nydam (w miejscowości tej znaleziono dwie łodzie) i łódź z Aasa, czyli Osebergu, były budowane w całości z dębiny. Najprawdopodobniej
z drzewa dębowego były
budowane wówczas także małe łodzie skandynawskie noszące miano eikiar,
a służące nie do celów wojennych, lecz do przepraw przez rzeki i wąskie
zatoki; być może, że z drzewa dębowego budowano także i inne łodzie,
na temat których brak relacji. Przypuszczenie takie znajduje poparcie we
współczesnym
materiale
etnograficznym;
do dziś mieszkańcy
BohusHin
i okolicy posługują się łodziami budowanymi z dębiny, a noszącymi nazwę
ekorna.
Również mało jest prawdopodobne, ażeby konstrukcja stępki o przekroju
poprzecznym w kształcie litery T zdarzała się u Skandynawów wyjątkowo.
Konstrukcja taka jest zwykłą konsekwencją zastosowania stępki. W łodziach
większych rozmiarów, gdzie na stępkę musi być dobrane drzewo o większej
grubości i gdzie nie można robić głębokich wycięć, by nie osłabić stępki
(w wycięciach stępki wykonanych
symetrycznie
umocowuje się pierwsze
klepki), kształt ten nie występuje tak wyraźnie, jak w łodziach małych,
gdzie górna część stępki może mieć taką szerokość, iż stanowi jak gdyby
pierwszą klepkę dna. Słowianie budowali łodzie na ogół mniejsze od skandynawskich i zapewne w związku z tym kształt "T" stępki rzuca się tutaj
bardziej w oczy. Nie wiem wprawdzie, jak wygląda stępka w łodzi z Kwalstind (9,5 m), ale nawet w dużej łodzi z Gokstad (23,5 m) kształt ten daje
się odczytać niemal tak samo wyraźnie, jak przy łodziach pomorskich.
Nie można także przypuszczać, jakoby klepkowe łodzie wiosłowe stanowić miały rodzimy typ łodzi właściwy Słowianom, a łodzie wiosłowożaglowe typ łodzi właściwy Skandynawom. Trudno również sądzić, że Skandynawowie łączyli klepki łodzi tylko przy pomocy żelaznych nitów, a Słowianie tylko przy pomocy drewnianych kołków. Łodzie wiosłowe pływają
po wodach śródlądowych i przybrzeżnych Skandynawii jeszcze i dziś, a łodzie kołkowane były tam, podobnie jak na innych terenach, długo w użyciu
(dla większości rybackiej ludności Skandynawii i innych krajów europejskich
żelazo było materiałem raczej trudno dostępnym, i to chyba niemal do końca
okresu feudalizmu). Podkreślając
fakt, że łodzie pomorskie pochodzące ze
znalezisk na wschód od Wisły (podobnie jak część współczesnych im łodzi
skandynawskich)
są łodziami wiosłowo-żaglowymi
i że są one łączone
nitami z żelaza, stwierdzałem, że: 1. różnią się one pod tym względem od
łodzi zachodnio-pomorskich
(pochodzących. ze znalezisk na zachód od Wisły),
2. wskutek posiadania
wymienionych
cech bardziej się upodabniają
do
785
współczesnych im łodzi skandynawskich,
coraz częściej w owym okresie
zaopatrywanych
w żagle i budowanych mocniej (nity żelazne).
Na podstawie tych stwierdzeń wysuwałem wniosek: 1. o wcześniejszym
pojawieniu
się łodzi klepkowych na zachód od Wisły niż na wybrzeżu
położonym na wschód od niej; 2. o samodzielnym kontynuowaniu na zachód
od Wisły form przyniesionych
tu dawniej .(0 czym świadczą zmiany występujące później na Półwyspie Skandynawskim,
a nie spotykane na Pomorzu).
Dla wyjaśnienia dodaję, że pojawienie się łodzi klepkowych na Pomorzu
wiążę z oddziaływaniami
skandynawskimi.
Do wniosku tego dochodzę na
podstawie następujących
przesłanek:
1. łodzie pochodzące ze znalezisk pomorskich zostały wykonane między
X a XII w., to znaczy w okresie kulminacyjnym ekspansji Słowian na
Bałtyku, zamykającym
ostatecznie epokę skandynawskiej
hegemonii
na tym morzu;
2. ~ostały one wybudowane na Pomorzu, a nie po drugiej stronie Morza
Bałtyckiego, z czym się godzą nawet najbardziej
nacjonalistyczni
autorzy niemieccy;
3. zdradzają one rzucające się w oczy niezaprzeczone podobieństwo do
łodzi skandynawskich
z czasów największego nasilenia ruchów skandynawskich na południe.
Owe trzy całkowicie pewne przesłanki pozwalają mi na postawienie następującej hipotezy: pierwsze łodzie klepkowe, znane nam z obszaru Pomorza, wybudowała we wczesnym średniowieczu ludność miejscowa. Wybudowała je ona na wzór łodzi, które w dużej liczbie pojawiały się na
południowym wybrzeżu Bałtyku w czasie długotrwałych ruchów wikińskich.
W budowie tej odzwierciedliły się różnice powstałe pod wpływem warunków
lokalnych, ale nie są to różnice pierwszorzędne dotyczące konstrukcji. Budowniczymi owych łodzi byli nad Wisłą i na zachód od niej Słowianie, zaś
na wschód - ludność staropruska.
W ten tylko sposób tłumaczyć można
uderzające
zbieżności w konstrukcji
łodzi pomorskich i skandynawskich
z okresu wikińskiego, podobieństwa
pomiędzy łodziami znalezionymi na
zachód i na wschód od Wisły i nie znaczne zachodzące między nimi różnice.
Taka hipoteza nie ujmuje sławy słowiańskiemu
korabnietwu
nad Bałtykiem i nie pomniejsza
osiągnięć Słowian w żegludze morskiej, które
w pewnym okresie (wiek XII) nawet przewyższały współczesne osiągnięcia
skandynawskie,
a jest całkowicie zgodna z faktami dowiedzionymi.
Tadeusz
Delimat
MARKO POLO, a p i s a n i e ś w i a t a. Z oryginału starofrancuskiego
z uwzględnieniem
redakcji
starowłoskich
i łaciJ'lskich przełożyła Anna
Ludwika C z e r n y. Wstępem i przypisami
opatrzył Marian L e w i c k i
(Warszawa) 1954,Państwowy Instytut Wydawniczy, 80, ss. 806, ilustr.32, mapa 1.
SO "Lud",
t. XLII
�786
787
Pojawienie się pierwszego polskiego przekładu znakomitego dzieła Marka
P o l o pt. Opisanie świata jest zdarzeniem niecodziennym. Wartość tej relacji polega na bezpośrednim i prostym przedstawieniu
ówczesnych wydarzeń
politycznych, faktów historycznych,
geograficznych,
obyczajów i świadczy
o niezwykłym darze autora do obserwacji i o jego inteligencji.
narodzonego dziecka. Opisany jest również zwyczaj grzebania zmarłych. Na
miejscu ciałopalenia wycinają z papieru konie, wielbłądy, niewolników, tkaniny i spalają to razem z ciałem nieboszczyka. W królestwie Dagrojan czarownicy leczą chorego przy pomocy czarów. Gdy nie ma nadziei na wyzdrowienie, duszą go i gotują, a potem schodzą się krewni zmarłego i zjadają go.
Marko P o l o przeszedł w latach 1269-1295 w kierunku południkowym
Azję Mniejszą, Persję i całą Azję środkową; dotarł do Chin, odbył podróż po
Chinach, zawadził o Półwysep Indochiński,
wyspy Indonezji oraz Indie
i drogą morską powrócił do Azji Przedniej, a stamtąd do Europy.
Opisanie świata stanowi także wiarogodne źródło materiałów
dla etnografów. Marko P o lo bowiem opisując poszczególne kraje i prowincje
zwraca baczną uwagę na obyczaje i obrzędy ludności tubylczej i poświęca
im sporo miejsca. Tak na przykład mówiąc o Karaunach na terenie Persji
wskazuje
na ich praktyki
magiczne mające sprowadzić
mrok. Żałoba
u mieszkańców Hormuzu trwa cztery lata, a specjalne płaczki codziennie
zawodzą w domu zmarłego. W kraju Tangut panuje zwyczaj palenia zwłok
nieboszczyka wraz z ubraniem i przedmiotami codziennego użytku, a także
z wycinanymi z papieru ludźmi, końmi i wielbłądami. Powszechnie przyjęte
jest również sporządzanie horoskopu dla zmarłego. Kobiety Kemulu korzystają z pełnej swobody obyczajów. W mieście Kan-czou obchodzą święta
bożków, oznaczone ściśle według kalendarza. Małżeństwa zawierają z krewnymi, a także z macochami. Obszernie traktuje nasz podróżnik o sposobie
życia Mongołów, opisując ich domy, środki lokomocji oraz zwyczaj grzebania władców na górze Ałtaj. Sporo też miejsca poświęca religii i bóstwom
mongolskim, szamanom, pożywieniu, powszechnie stosowanemu znakowaniu
bydła. Ciekawym obrzędem
jest składanie
przez chana duchom
ofiar
z mleka. Często praktykowane
są czary przez kapłanów, którzy zjadają
zwłoki ludzi skazanych na śmierć. Szamani wymuszają
stale na chanie
ofiary dla swoich bóstw. Szczegółowo przedstawiony
jest sposób wybierania
przez chana służebnic. Obszerne opisy poświęcone są uroczystościom z okazji
urodzin chana i święta Nowego Roku, kiedy to chan otrzymuje od poddanych
niezliczoną ilość darów.
W Tybecie i w prowincji Gajndu panuje
duża swoboda obyczajów.
W kraju Zardandan
("złote zęby") poważną rolę odgrywają
znachorzy,
którzy leczą zabijając bydło na ofiary i urządzając uczty. Spotyka się tu
zwyczaj tatuowania zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Rozpowszechniony jest
kult przodków. Na uwagę zasługuje kuwada - zwyczaj polegający na tym,
że po urodzeniu dziecka żona wstaje, a do łóżka kładzie się z noworodkiem
mąż, gdzie przebywa przez 40 dni. Zanotowano
tu także palenie zwłok
zmarłych. Obszernie traktuje się o obyczajach Chińczyków, o prowadzeniu
się dziewcząt chińskich, o wydawaniu ich za mąż itd. Mówi się też sporo
o bóstwach chińskich.
U mieszkańców Mandżi powszechnie sporządza się horoskop dla nowo-
Ludność wyspy Ang?man (Andamany) posiada głowy, oczy i zęby podobne do psów. Wzmianka ta jest reminiscencją
bajek o psiogłowcach.
W królestwie Maabar istnieje zwyczaj dobrowolnej śmierci wdowy na stosie
wraz ze zwłokami męża. Mówi się tu o czci dla wołu, o oddawaniu młodych
dziewcząt w służbę bożkom.
Przy opisie Indyj Marko P o l o zwraca uwagę na wróżby braminów,
wskazuje na godziny złowróżebne, wróżenie z lotu jaskółek. Relacja o Wyspie Męskiej i Żeńskiej jest ciekawym fragmentem podania o Amazonkach.
Wątek o Krainie Ciemności i klaczach używanych za przewodniczki
jest
bardzo stary, gdyż znajdujemy go już w legendzie o czynach Aleksandra
Wielkiego. Terenu Rusi dotyczą opisy sposobu budowania domów, wiadomości o wyrobie piwa i o urządzaniu hucznych uczt.
Znaczna większość opisów Marka P o l o zawiera nowe i wiarogodne informacje, świadczące o doskonałym zmyśle obserwacyjnym
autora. Jest on
odkrywcą nowych ziem i nowych ludów.
Książkę tę czyta się z niezwykłą łatwością, co jest dużą zasługą tłumaczki A. L. C z e r n y, która potrafiła dać przekład o wysokich walorach.
Szczegółowy wstęp i bogate przypisy oparte na wnikliwych i wszechstronnych badaniach wybitnego specjalisty od zagadnień Środkowego i Dalekiego Wschodu, prof. M. L e w i c k i e g o, wzbogacają to cenne wydawnictwo i pomagają czytelnikowi w zrozumieniu często dosyć skomplikowanych
problemów.
Włodzimierz
ROZKWIT
LUDOZNAWSTWA
Zajqczkowski
NA ŁUŻYCACH
*
Na zachód od Śląska, nad rzeką Sprewą, znajdują
się Łużyce. Żyje
tam około pół miliona Słowian, tzw. Serbów Łużyckich. Chociaż część
z nich nie mówi już językiem ojczystym, to jednak posiada świadomość
narodową i uporczywie dąży teraz do przyswojenia sobie mowy ojczystej,
aby spotęgować swoje zachowane cechy etniczne. Ten naj mniejszy i najbardziej z nami spokrewniony
naród słowiański zachował do dziś swoją
• Niniejszy
niektórych rozdziałów większej pracy pt.
w której autor podejmuje bodaj pierwszą
'oN
polskiej literaturze naukowej próbę opracowania, w najo;;q!niejszych chwilowo
remach, dziejów ludoznawstwa łużyckiego.
Zarys
50':'
dziejów
szkic jest
ludoznawstwa
streszczeniem
łużyck.lego,
�'788
bogatą kulturę ludową, która w ramach Niemieckiej Republiki Demokratycznej znalazła dobre warunki rozwoju.
Warunki naturalne Łużyc wyodrębniły kilka zasadniczych grup etnicznych: 1) horianie (mieszkańcy wzgórz), 2) polanie (mieszkańcy równin),
3) holanie (mieszkańcy lasów), wreszcie 4) Łużyczanie, zamieszkujący słynne
biota (Spreewald), tzw. łużycką Wenecję. Grupy te różnią się narzeczem,
usposobieniem, obyczajami, strojami i budownictwem.
Dzieje Łużyc to wiele wieków bezlitosnej germanizacji i bohaterskiego
oporu warstw ludowych. Losy Łużyc dziwnie się splotły z losami Polski.
Rok 963, pod którym imię Polski zanotowano w żródłach pisanych, jest
ostatnim rokiem niepodległości Łużyc. Już więc od zarania naszych dziejów
datują się nasze związki z Łużycami. Zagadnienie łużyckie obok pomorskiego stanowiło główny kierunek polityki trzech pierwszych historycznych
władców polskich z rodu Piastów. Potwierdzają to źródła współczesne, szczególnie kronika Thietmara. Zanotowała ona m. in. rok 1018 jako datę zawarcia pokoju w stolicy ł.•
użyc, w Budziszynie, oraz datę zwycięskiego zakończenia wojny Bolesława Chrobrego z feudalnym cesarstwem niemieckim.
Piszemy o tym we wstępie niniejszego szkicu o ludoznawstwie łużyckim,
gdyż właśnie lud łużycki uznał 30-letnie rządy polskie na Łużycach (10021032) za najpromienniejszy
okres swych dziejów. Znamiennym tego potwierdzeniem jest łużycka pieśń ludowa Serbów dobyća (Zwycięstwa Łużyczan).
Wdzięczny lud łużycki przechował w niej pamięć o wielkim władcy polskim
Bolesławie Chrobrym, który trzykrotnie wyprawiał się na Łużyce, aby wyzwolić je spod ucisku germańskiego, a następnie hojnie nagrodzić dzielnych
wojów łużyckich. Wymowny to fakt, że Bolesław Chrobry przetrwał właśnie
w łużyckiej pieśni ludowej. Archiwa łużyckie kryją zapewne wiele cennego
materiału, a ponadto dużo nie znanych szczegółów znajdzie się jeszcze
w średniowiecznych źródłach po ponownym przeprowadzeniu
badań nad
przeważnie tendencyjnymi
opracowaniami uczonych niemieckich.
Pierwsze łużyckie zapiski ludoznawcze pochodzą z XVIII wieku, kiedy
to nieliczni Łużyczanie po zdobyciu wykształcenia poświęcili się badaniom
i naprawie stosunków wśród ludności łużyckiej. Pionierem tego ruchu był
Abraham F r e n c 1. Większość jego prac zachowała się w rękopisach. Najważniejsza z nich to licząca 1936 stron Historia populi et rituum Lusatiae
Superioris,
zawierająca znaczną ilość materiału ludoznawczego, dotyczącego
dawnych Łużyc. Praca ta została obecnie udostępniona
badaczom dzięki
sporządzeniu fotokopii oryginału.
W początkach XIX wieku ludoznawstwo łużyckie nabrało wielkiego rozmachu. Najwybitniejsi przedstawiciele narodu łużyckiego, jak Zejler, Radyserb-Wjela, Mućink, Hórnik, Jordan. Smole I' i inni, uważali pracę ludoznawczą za istotną część wspólnego zadania wszystkich światłych Łużyczan.
Obok pojedynczych zbiorów materiałów ruch ten stworzył wielkie dzieło
ludoznawstwa
łużyckiego, mianowicie
dwutomową
pracę Jana Arnośta
789
S m o l e l' j a pt. Pjesnicki hornych a ddnych Łuziskich Serbow (1841-1843).
Ten monumentalny
zbiór zawiera 331 pieśni górno-łużyckich
i 200 dolnołużyckich z melodiami i niemieckimi tłumaczeniami,
a ponadto pierwszy
zbiór łużyckich legend i bajek, przysłów oraz opis zwyczajów, strojów i statystykę Łużyc. Staraniem Niemieckiej Akademii Nauk ukazało się w roku
1953 nowe wydanie zbioru S m o l e l' ja.
Praca S m o l e l' j a pobudziła współczesnych do jeszcze żywszej pracy
zbieraczej. Zdaniem Adama G l a p y, którego uwagi na ten temat znajdują
się w niniejszym tomie "Ludu", wywarła ona wpływ na naj znakomitszego
naszego ludoznawcę, Oskara K o l b e l' g a, i stała się dlań wzorem przy
opracowaniu serii tomów "Ludu". W ten sposób nauka łużycka oddziałała
za polskim pośrednictwem
na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w.
Dzieło Smolerja
i jego współpracowników
prowadził
dalej Arno~t
M u k a, dając m. in. szereg zasadniczych prac z dziedziny etnografii. Spośród nich wyróżnia się Serbska statistika
(1884-1886), przedstawiająca
sytuację ludnościową każdej wsi łużyckiej. M u k a zorganizował pierwszą
łużycką wystawę ludoznawczą w Dreźnie (1896), a następnie stworzył z jej
zbiorów łużyckie muzeum ludoznawcze w Budziszynie (1900) oraz przyczynił
się do stworzenia Oddziału ludoznawczego Macierzy Łużyckiej. W okresie
międzywojennym kierownictwo prac ludoznawczych na Łużycach objął Ota
W i ć a z. Zbierał on materiały ze wszystkich prawie dziedzin kultury ludowej. W pracy swej był właściwie osamotniony. Drobne prace ogłosili jeszcze
Bjarnat K l' a w c i Meranka Le s a w i c. Młoda inteligencja łużycka zaangażowała się w pracy kulturalnej
oraz w walce politycznej z faszyzującą
niemczyzną·
Ludem łużyckim i jego kulturą zajmowali się także uczeni sąsiednich
narodów - z Niemców A n t o n, M li 11 e 1', von S c h u l e n b u l' g, S c h n e ewe i s i inni oraz z Czechów Cerny, Kuba, Pata i inni. Z Polaków trwały
ślad w łużyckiej etnografii pozostawił Adam F i s c h e 1', Łużyczanie "Etnografia słowiańska", z. 2, Lwów-Warszawa
1932 oraz Rozwój łużyckich
badań etnograficznych,
"Ruch Słowiański", 1931, R. IV, nr 1-2, s. 49-52
Sporo mat.eriału o ludzie łużyckim znajduje się w naszych czasopismach,
zajmujących się specjalnie sprawami słowiańskimi, jak np. "Ruch Słowiański", często w postaci krótkich a ce~nych wiadomości kronikarskich
ukrytych wśród innego tekst.u. Olgierd N o w i n a ogłosił cenną rozprawkę pt.
Liczba i rozmieszczenie
Serbów Łużyckich,
1938. Ponadto należy wymienić
prace takich wybitnych polskich przyjaciół Łużyc, jak Tadeusz P o w i d z ki,
Józef K o s t l' Z e w s k i, Tadeusz Stanisław
G r a b o w s k i, Witold T as z y c k i, Tadeusz L e h r - S P ł a w i ń s k i, Józef W i d a j e w i c z i inni.
Niektóre sformułowania
mogą niekiedy budzić pewne zastrzeżenia, jednak
we wszystkich pracach możemy znaleźć dużo interesującego materiału.
W końcu maja 1945 roku II Armia Wo.iska Polskiego pod dowództwem
gen. Karola S w i e r c z e w s k i e g o zadała śmiertelny cios armiom hitle-
�790
791
rowskim pod łużyckim Budziszynem i wskrzesiła pamlęc wOJow Chrobrego.
Mocno okaleczone Łużyce rozpoczęły nowe życie. W stosunkach politycznych,
gospodarczych i kulturalnych
Łużyc dokonał się wielki przełom. Po dziewięciu wiekach walki i ucisku naród łużycki otrzymał zupełne i rzeczywiste
równouprawnienie
z narodem niemieckim w obrębie Niemieckiej Republiki
Demokratycznej.
spyt a literatura")
prof. dr Ota W i ć a z, Bozidar D o b r u c k y i Michał
N a w k a; drugą (Rjad B, "Stawizny a socjologija") Ernst P a l m, dr Alfred
M e t s k i Mercin Kaś p o r; wreszcie trzecią (Rjad C, "Ludoweda") dr Błazij N a w k a, Pawoł N e d o, Kurt P e t r i Jurij W i n a r. Ukazały się dotąd
trzy zeszyty, w których znajdujemy szereg wartościowych rozpraw i materiałów naukowych.
Kierownictwo życia kulturalnego Łużyc objęła ponownie naczelna organizacja łużycka "Domowina" (Zwjazk Łuziskich Serbowi pod przewodnictwem najpierw Pawła N e d y, a następnie Kurta KI' j e n c a. W roku 1948
Łużyce przeżyły swoją nową "wiosnę ludów", gdy sejm saski uchwalił
u~.tawę o zapewnieniu praw ludności łużyckiej. Powołano wtedy Łuziskoserbski Zahrjad Ludoweho Kubłanja i odtąd datuje się wspaniały rozwój
łużyckiej kultury ludowej. Łużyczanie otrzymali własne szkolnictwo państwowe i pierwsze łużyckie szkoły średnie. Odżyło czasopiśmiennictwo. Ukazały się nowe wydawnictwa - podręczniki szkolne i książki popularne, które·
mają wyrównać ogromne straty powstałe na tym odcinku wskutek szaleńczego niszcz·enia przez hitlerowców bibliotek łużyckich. Stworzono także
Łużycki Teatr Ludowy oraz 700-osobowy państwowy artystyczny zespół muzyczno-taneczny. Spelnia on ważną rolę w życiu kulturalnym
Łużyc, a ponadto występując często w wielu miastach niemieckich podbija serca słuchaczy i widzów i zdobywa je dla łużyckiej kultury ludowej. Plastycznym
wyrazem tych nowych czasów na Łużycach są barwne dwujęzyczne (łużyckie
i niemieckie) oficjalne napisy na drogach, ulicach, szkołach i urzędach, które
zadziwiają wszystkich i świadczą publicznie o tym, że język łużycki otrzymał
wreszcie na Łużycach pełne prawa obywatelskie.
W celu stworzenia Łużyczanom zaplecza naukowego powołano w roku
1951 ośrodek badawczo-naukowy,
organizujący samodzielne studia naukowe
na najważniejszych
odcinkach, tak bardzo potrzebnych dla umocnienia podstaw rodzimej kultury narodowej. Zadanie to spełnia Instytut dla Badań
nad Ludem Łużyckim w Budziszynie (lnstitut za Serbski Ludospyt). Dyrektorem jest jeden z najwybitniejszych
przedstawicieli
ruchu umysłowego
nowych Łużyc, Pawoł N o w o t n y, absolwent Uniwersytetu
Poznańskiego
oraz były nauczyciel gimnazjum polskiego w Gdańsku w okresie hitlerowskim. Instytut jest placówką Niemieckiej Akademii Nauk i nawiązuje do
wspaniałych
tradycji słynnej Macierzy Łużyckiej (Maćica Serbska). Dzieli
się on na trzy działy, obejmujące swymi pracami: 1) język i literaturę,
2) historię i socjologię oraz 3) etnografię. Chlubą Instytutu jest biblioteka,
licząca już ponad dwadzieścia tysięcy tomów, a zawierająca prawie wszystkie
stare rękopisy i druki łużyckie.
Organem Instytutu, zamiast dawnego "Casopisu Maćicy Serbskeje", jest
"Letopis" (rocznik) wychodzący w trzech seriach, odpowiadających
trzem
działom Instytutu. Naczelnym redaktorem jest Pawoł N o w o t n y, a wydawcą ,.Domowina". Poszczególne serie redagują: pierwszą (Rjad A, "Rece-
Ludoznawców polskich zainteresuje
specjalnie seria trzecia, zeszyt poświęcony ludoznawstwu
łużyckiemu.
Otwiera
go najwybitniejszy
ludoznawca łużycki prof. Pawoł N e d o swoją próbą ujęcia całokształtu dziejów
ludoznawstwa łużyckiego wart. Prehlad stawiznow serbskeje ludowedy. Ponadto Pawoł N e d o podaje cenne, posiadające jednak jeszcze znaczne braki,
uzupełnienia bibliografii ludoznawstwa łużyckiego, w opracowywanych
pod
jego kierownictwem
przez seminarium
ludoznawcze Instytutu
Łużyckiego
na uniwersytecie
w Lipsku Dodawki
do bibliografije
serbskeje ludowedy.
Praca ta zawiera 610 pozycji bibliograficznych
ułożonych według nowego
podzialu. Ponadto wspomniany zeszyt zawiera dwie prace etnograficzne bogato ilustrowane:
E. Kra w c, Prinosk
k studijam
Wojarowskeje
drasty
i E. D u c m a n, Kladżita cheza w Bezdowach. Cennym dodatkiem jest streszczenie w języku niemieckim, może zbyt lakoniczne, cennej i zasadniczej
pracy PawIa N e d y. Natomiast odczuwa się mocno brak części kronikarskiej
i sprawozdawczej,
która by informowała o pracach, zamierzeniach i osiągnięciach łużyckich ludoznawców. A prace te są bardzo intensywne. Odbywają
się okresowe konferencje
i zjazdy, które mają na celu przygotowanie,
glównie spośród nauczycielstwa
i młodzieży akademickiej
pracownikó'v"
terenowych
do zbierania materiałów
wśród ludu łużyckiego (jego pieśni,
podań i bajek, jego zwyczajów i wierzeń). Krótkie wzmianki o tym rejestruje miesięcznik "Rozhlad" (Przegląd), który jest odbiciem życia artystycznego, literackiego
i naukowego Łużyc. Naczelnym redaktorem
jest
znakomity artysta-malarz,
uczeń Skoczylasa oraz były redaktor
"Nowej
Doby", Merćin N a w a k ~ N j e c h o l' ń s k i, jednym
z jego zastępców
utalentowany
pisarz łużycki Jurij B r e z a n. W zespole redakcyjnym znajdujemy wiele nazwisk wybitnych mecenasów łużyckiej kultury ludowej.
W kronice "Rozhladu" (w zeszytach rocznika cz;wartego za rok 1954) znajdujemy krótkie sprawozdania z obrad sekcji ludoznawczej Instytutu, dotyczących uaktywnienia
pracy ludoznawczej na całym obszarze Łużyc, gromadzenia materiałów
etnograficznych
w muzeach oraz podjęcia wielkiej
akcji inwentaryzacji
w dziedzinie łużyckiej kultury ludowej.
Na ogólnołużyckiej konferencji ludoznawczej, która odbyla się w Budziszynie w końcu grudnia 1953 r., prof. Pawoł N e d o przedstawił nowe zadania, jakie mają wykonać łużyccy ludoznawcy. Temat ten zreferujemy
tu
nieco obszerniej, opierając się na wspomnianej pracy prof. N e d y o dziejach
ludoznawstwa łużyckiego. We wszystkich prawie dziedzinach praca ogranicza si~ do zbierania materiału. Lepiej opracowane są zwyczaje i obrzędy,
�793
792
częściowo również muzyka ludowa. Brak natomiast nawet skromnego przeglądu z zakresu kultury materialnej. Sytuacja jest o tyle cięższa, że znaczna
część skromnego materiału, nagromadzonego szczególnie w okresie międzywojennym, uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Duże opóźnienia w zakresie opracowań naukowych są na szczęście w pewnej mierze
rekompensowane
dzięki utrwaleniu materiałów ludoznawczych w dziełach
kultury i sztuki (poezja, proza, sztuki plastyczne, muzyka), poświęconych
łużyckiemu ludowi pracującemu.
P. N e d o postawił
I. Organizację
ludoznawstwu
łużyckiemu
jako główne zadania:
pra'cy:
1. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim ma stać się ośrodkiem
wszelkiej pracy ludoznawczej. Instytut winien utrzymywać stały kontakt ze wszelkimi podobnymi instytucjami
krajowymi
i zagranicznymi w celu rozwoju tej pracy i W"ymiany wyników badań.
2. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim planuje i koordynuje badania instytucji i prace indywidualne, a przede wszystkim wyznacza
zadania Instytutowi Łużyckiemu przy uniwersytecie w Lipsku, kieruje
i ułatwia pracę naukową młodej kadry, organizuje ekspedycje i przeprowadza inwentaryzację
w oparciu przede wszystkim o studentów
i nauczycieli.
II. Warunki pracy:
1. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim winien sporządzić dokładną
bibliografię ludoznawstwa, zawierającą nie znane dotychczas pozycje.
Bibliografia
zostanie udostępniona
każdemu pracownikowi
naukowemu.
2. Należy założyć obszerne archiwum z dokumentacją przedmiotów i zagadnień kultury materialnej.
3. Powinny powstać centralne zbiory muzealne do pracy badawczej.
4. Najcenniejsze prace z dotychczasowej literatury, a obecnie niedostępnej , winny być ponownie wydane. Do nich należą pieśni S m o l e r j a,
prace Schulenburga
oraz słownik języka dolno-łużyckiego
Muki.
Mniejsze tego rodzaju prace należy mikrofilmować.
III.
Właściwą pracę:
1. Zmiany społeczne na wsi po roku 194.5.Stwierdzenie objawów gospodarczych i społecznych zmian na wsi, obserwacje skutków obecnego
rozwoju spółdzielni produkcyjnych.
W wyniku tych studiów należy
wysuwać konkretne propozycje zmierzające do polepszenia stosunków
na wsi i rozwoju nowej kultury wiejskiej.
2. Łużycki strój narodowy. Niezwłoczna inwentaryzacja
poszczególnych
grup strojów narodowych w obrazach, rysunkach i dokładnych opisach. Opracowanie monografii poszczególnych grup według ich rozwoju historycznego. Do takiego kolektywu roboczego powinien należeć
3.
4.
5.
6.
7.
artysta zdolny do wypracowania nowych projektów dla zespołów kulturalnych na podstawie tych studiów.
Łużyckie tańce narodowe. Stwierdzenie i zanotowanie jeszcze nie znanych tańców. Studia porównawcze. Zadanie miałby przejąć wykształcony naukowo choreograf, który byłby zdolny zestawić ze starych
elementów nowe tańce.
Studia muzyki narodowej, przede wszystkim instrumentalnej,
oraz nad
instrumentami
w celu ożywienia muzyki.
Inwentaryzacja
przedmiotów ludowej kultury materialnej i twórczej
sztuki ludowej przez ekspedycję.
Systematyczne zbadanie ważnych dla nas archiwów w poszukiwaniu
konkretnego materiału o stosunkach społecznych, gospodarczych i socjalnych łużyckiego ludu pracującego w przeszłości i założenie centralnego zbioru tych materiałów w Instytucie dla Badań nad Ludem
Łużyckim.
Opracowanie naukowe pieśni, bajek, legend, przysłów itd. w celu wydobycia przejawów krytyki społecznej i tendencji postępowych.
Zainteresowanie
nasze Łużycami i ich przebogatą kulturą ludową wzro··
sło znaczenie po zakończeniu drugiej wojny światowej. W nowej Europie
Polska spotkała się z Łużycami przy granicznej Nysie Łużyckiej. Odżyła
pamięć związków Łużyc z Polską na przestrzeni prawie tysiąclecia.
Odżyła
piękna łużycka pieśń ludowa o dobrym dla Łużyczan Bolesławie Chrobrym.
Już wiek dziewiętnasty wydał w Polsce wielu prawdziwych przyjaciół Łużyc.
Wspomnę tu jedynie dwa wybitne nazwiska: Wilhelm B o g u s ł a w s k i,
autor jedynych dziejów Łużyc, oraz Alfons P a r c z e w s k i, który często
przyjeżdżał na Łużyce i często stawał w ich obronie. Dawne tradycje
wznowił w 1945 r. w Polsce głównie Akademicki Związek Przyjaciół Łużyc
"Prołuż", który ze swej poznańskiej
centrali rozwinął pełną entuzjazmu
i rozmachu szeroką działalność na rzecz Łużyc. Spośród osiągnięć "Prołużu"
należy przede wszystkim wymienić zorganizowanie
akcji stypendialnej,
w wyniku której kilkudziesięciu młodych Łużyczan znalazło dobre warunki
studiów na wyższych uczelniach polskich
w Poznaniu,
we Wrocławiu
i w Krakowie. Dzisiaj prowadzą oni już odpowiedzialną pracę dla dobra
swego ludu. Na przykład mgr Anton N a w k a wykłada w gimnazjum łużyckim w Budziszynie, Marka R j e c k e c opracowuje podręczniki
dolnołużyckie i wraz z innymi kolegami uczy w gimnazjum łużyckim w Chociebużu. Mgr Hinc S e w c prowadzi pracownię językoznawczą Instytutu w Budziszynie, a wszyscy utrzymują kontakty naukowe z Polską, w której zdobyli
wyższe wykształcenie. Obok działalności "Prołużu", popularyzującego w oryginalnej formie piękno łużyckiej kultury ludowej, należy wymienić jeszcze
kilka pomniejszych towarzystw przyjaciół Łużyc oraz Polski Związek Zachodni, który w roku 1946 zorganizował w Poznaniu I Ogólnopolski Zjazd
Łużycoznawczy naukowców i działaczy społecznych. Bezpośrednie kontakty
�795
794
Polski z Łużycami wznowił po wOJnie autor niniejszego szkicu w czasie
swego pobytu na Łużycach w lutym 1947 r. Od tego czasu wiele zmieniło
się na Łużycach i to zdecydowanie na korzyść. Mogli się o tym przekonać
naoczni2 wybitni uczeni polscy, np. prof. Tadeusz L e h l.' - S p ł a w i ń s k f,
a niedawno (na wiosnę 1955 f.) prezes Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego prof. Józef G a je k.
Na Łużycach dokonuje się dziś wielki przewrót. W Niemieckiej Republice Demokratycznej,
prawie za rogatkami jej stolicy, żyje naród słowiański
i przeżywa
swoje odrodzenie
dzięki słowiańskiej
prężności
oraz poparciu
demokratycznego
rządu niemieckiego.
Ogromne
sumy pieniężne
wydaje się w Budziszynie i Chociebużu na rozwój łużyckiej kultury ludowej,
która przetrwała
zwycięsko wiele wieków bohaterskich
zmagań. Ludoznawstwo łużyckie znajduje się obecnie w pełnym rozkwicie.
Jedną z instytucji zagranicznych, z którą Instytut dla Badań nad Ludem
Łużyckim w Budziszynie utrzymuje kontakty naukowe i z którą wymienia
swoje wydawnictwa,
jest Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze.
Alojzy
Matyniak
JOZEF BURSZTA, S P o ł e c z ,~ń s t w o i k a l.' c z m a. P l.' o p i n a c ja,
karczma
l sprawa
alkoholizmu
w społeczeństwie
pols k i m XIX w i e k u. Warszawa 1951, ss. 264.
Badania nad dziejami wsi i chłopa polskiego znamionuje
obecnie dość
znaczne ożywienie. Znajduje to swój wyraz zarówno
publikacji
coraz
liczniejszych materiałów źródłowych, jak i specjalnych badań monograficznych. Wśród tych ostatnich na osobną uwagę zasługują dwie prace J. B u rs z t y, poświęcone badaniu roli i znaczenia karczmy w życiu dawnej wsi
polskiej i niektórym pokrewnym zagadnieniom. Autor bowiem, z wykształcenia socjolog, pojął swoje zadanie dość szeroko i dał w konsekwencji interesujące i przynoszące sporo nowych spostrzeżeń opracowania
(omówieni~
pracy pt. Wieś i karczma zob. "Lud", t. XLI, cz. II).
W uwagach wstępnych do pracy Społeczeństwo i karczma autor zauważa,
że jest ona w pewnej mierze kontynuacją wydanej w 1950 r. przez Ludową
Spółdzielnię Wydawniczą książki pt. Wieś i karczma. Rola karcZ'my w życiu
wsi pańszczyźnianej.
W dalszym ciągu uwag autor wskazuje na dwie zasadnicze trudności, które trzeba było w toku opracowywania
pokonać, a mianowicie: 1. trudność wynikającą z wielkiej różnorodności i zmienności warunków gospodarczych
i społecznych XIX w. na naszych ziemiach, do czego
przyczyniał się też w znacznym stopniu podział ziemi między poszczególne
zabory; 2. trudność w zdobyciu odpowiednich materiałów źródłowych, dla
pozyskania których trzeba było przedsięwziąć
szerokie i uciążliwe poszukiwania. Trudności
te zdołał jednak autor na ogół szczęśliwie pokonać
i w rezultacie dał czytelnikom interesujące
studium.
Treść pracy ujął sam autor naj ogólniej w dalszym ciągu swych uwag
w
•
wstępnych: "Propinacja,
ruch społeczny przeciw pijaństwu ludu i karczma
stanowić będą odtąd trzy nieodłączne strony jednego strumienia
zdarzeń
społeczno-historycznych.
Rozpatrując każdą z nich zawsze będziemy musieli
mieć na oku resztę pozostałych, a wszystkie umieszczać głęboko w gospodarczo-społecznych
i politycznych
przemianach
powiązane"
(s. 14). Poza
zakres terytorialny
Polski wykracza rozdział ostatni (Kapitalizm
i karczma),
w którym przedstawione
zostały niektóre fakty ze stosunków niemieckich,
rosyjskich
i amerykańskich,
pozostające,
rzecz jasna,
w luźnym tylko
związku z całością pracy poświęconej w zasadzie stosunkom polskim.
Można było spodziewać się, że tego rodzaju tematyka pozwoli autorowi
spojrzeć na omawiane zagadnienia także oczyma etnografa. Liczniejsze nawiązania do zagadnień etnograficznych
znajdujemy
jednakże tylko w jednym z rozdziałów (VI), zatytułowanym
W niewoli nędzy, tradycji i karczmy.
I'rzy tej sposobności autor powołał się wielokrotnie
na pracę O. K o 1ber g a.
Wojciech
Hejnosz
ROMAN REINFUSS, P o l s k i e d r u k i l u d o wen a p ł ó t n i e, Warszawa 1953, ss. 256, 198 rycin, XVI tablic, l mapa.
Autor podkreśla we wstępie, że zagadnienia ludowych druków w Polsce
pragnie rozpatrzyć z punktu widzenia materializmu historycznego, przy czym
pewien wzór opracowa1'J, stanowi praca N. N. S o b o l e w a, Nabojka w Rosji,
historia
i sposób roboty;
stawia więc sobie ambitne cele uchwycenia
historii tej gałęzi przemysłu ludowego, jego genezy, rozwoju i upadku w powiązaniu ze stosunkami gospodarczymi i społecznymi.
W pierwszym rozdziale, w oparciu o prace G. S c h a e f e r a, R. F o rl.' e r a i F. B o c k a, daje autor
przegląd wyników badań nad pochodzeniem
ttchniki
drukowania
płócien; uzupełniając
je danymi S o b o l e w a i M.
W i s z y, a także P. J i l.' i k a i in .. Całość zagadnienia rozpatruje
autor na
tle stosunków gospodarczych, zwłaszcza na tle rozwoju przemysłu włókienniczego. Wprowadzenie
do dyskusji
materiałów
wschodnio-słowiańskich,
zwłaszcza rosyjskich,
pogłębia analizę. Należy uznać i podkreślić
trafną
tezę autora, która jest poszerzonym poglądem J. P. F u r m a n a, że druki
na płótnie jako przemysł ludowy pojawiają się nie wcześniej niż w pierwszej połowie XIX w.; są bowiem końcowym rezultatem dawnego przemysłu
tekstylno-farbiarskiego,
któremu kres położył wynalazek perotiny. Technika
ludowego drukarstwa na płótnie przetrwała przez jakiś czas w środowiskach
miejskich i małomiasteczkowych,
by w końcu ulec wielkiemu przemysłowi.
W rozdziale II podaje autor historię drukarstwa
tekstylnego w Polsce;
w wywodach swoich jednak opiera się w małej mierze na badaniach archiwalnych,
natomiast
wyzyskuje
dotychczasową
literaturę
przedmiotu.
W świetle tego materiału trudno orzec, czy XV w. jest rzeczywiście tym
okresem, w którym wprowadzono
na Sląsku, w Małopolsce i w Międzyrzeczu Wielkopolskim technikę drukowania płócien,
�796
7lJ7
Z okresu od połowy XVIII w. autor zebrał więcej materiałów; porusza się
swobodnie, szkicuje rozwój tej gałęzi przemysłu, trafnie podkreśla stosunki
społeczne, narodowościowe,
odzwierciedlające
się w rozwoju lub upadku
omawianego przemysr;l. Niewątpliwym
osiągnięciem autora jest uściślenie
zasięgu ręcznych druków w Polsce; także analiza przedmiotu. W rozdziale
III autor przęprowadził analizę typów desek, rozpatrzył ich pochodzenie na
tle stosunków produkcyjnych
w tej gałęzi przemysłu. Równie dokładnie
zanalizował technikę drukowania; zestawiony materiał stanowi trwały wkład
do historii rzemiosła w Polsce, tłumaczy też przekonywająco problematykę
drukarstwa ludowego. Szczególnie zagadnienie wzorników drukarskich rzuca
ciekawe światło na węzłowy problem rozpowszechniania
się ornamentów
ludowych i ich pochodzenia.
W rozdziale VI omówił autor analogie i różnice między polskimi drukami
tekstylnymi
a wyrobami sąsiedzkimi. Trafne wydaje się ustalenie dwu
stref wpływów: wschodniej i zachodniej; uzasadnienie tej tezy jest wnikliwe
i przekonywające.
Praca świadczy o rzeczo\vym i metodycznym opanowaniu problematyki
etnograficznej.
Będzie również bardzo instruktywna
dla naszych ośrodków
produkcji tekstylnej.
Józef
ROMAN REINl"USS, G a l' n c a l' s t w o l u d o w e, Warszawa 1955 r.,.
ss 94, rycin w tekście 54, tablic 47.
Powojenna literatura etnograficzna otrzymała w pracy R. R e i n f u s s a
drugie, obszerniejsze ujęcie zagadnień garncarstwa
wiejskiego. Pierwszym
była praca W. H o ł u b o w i c z a Garncarstwo
wiejskie
zachodnich
terenów Białorusi,
wydana w roku 1950. Opracowanie to, mające zasadniczo
charakter
studium porównawczego
do celów analizy materiału archeologicznego i obejmujące tylko skrawek polskiego terytorium etnicznego, ze
względu na wartość przedstawionego materiału zostało uznane za najwyższe
osiągnięcie w naszej literaturze etnograficznej na temat garncarstwa 1. Praca
R. R e i n f u s s a ma zupełnie inny charakter.
Jest to praca popularna,
przeznaczona dla szerokiego kręgu czytelników, z akcentem na problematyce
artystycznej.
Stanowi
ona jednak
podsumowanie
całokształtu
naszych
dotychczasowych
wiadomości
o polskim
garncarstwie
ludowym
także
w zakresie ważniejszych zagadnień technicznych
i wypełnia, jakkolwiek
tylko prowizorycznie, dotkliwą lukę w literaturze etnograficznej
o garncarstwie. Nie można jej porównywać z pracą W. H o ł u b o w i c z a, sta·
nowi jednak podobnie niezbędną pozycję w bibliotece każdego etnografa.
Omówiwszy szczegółowo historię techniki drukarskiej
na płótnie autor
przeszedł w rozdziale IV do analizy ornamentu. Przeprowadził analizę poszczególnych elementów, jak też i zespołów tworzących układy spoiste.
W części tej oparł się wyłącznie na obfitym materiale zebranym przez
siebie. Pewnym niedociągnięciem jest brak ilościowego zestawienia desek,
wzorów i płócien dla poszczególnych regionów. Sądzę, że przy analizie formalnej można było osiągnięte wyniki zestawić w tabele o charakterze statystycznym, wówczas analiza zawarta w tekście, jak i wyniki końcowe
wypadłyby bardziej przekonywająco.
Zwłaszcza wyraźniej zarysowałyby się
wszelkie tendencje do współwystępowania
zespołów elementów na określonych obszarach.
W rozdziale V próbuje omówić wyniki uzyskane w zakresie typologicznego ujęcia materiału ornamentacyjnego
w perspektywie historycznej. Materiał ten, przew<lżnie nie datowany i o niedokładnie określonej proweniencji,
utrudniał mu pracę. Dlatego też autor postawione sobie zadania zrealizował
na drodze porównawczej, szeroko podmalował tło, omówił style historyczne,
tkaniny wartościowe, drukarstwo na skórze, wykrył w zakresie ornamentacji
druków na płótnie wpływy wymienionych dziedzin. Jest to naj wnikliwsza
część pracy, wnosząca poważny dorobek w dziedzinę dziejów kultury ludowej. Podkreślić należy, że autor starał się wykryć w ludowych drukach
na płótnie tradycję sztuki ludowej, w związku z tym poddał krytyce poglądy F o l' l' e l' a; ostatecznie jednak wnioski nie wypadły tu przekonywająco, tak zresztą, jak niecałkiem przekonywająca
jest cytowana w tym
dziale praca G l' e n i u k a. Zajęcie odrębnego
stanowiska
wymagałoby
jeszcze przeanalizowania
materiału i udokumentowania
go ilustracjami.
Wartościowa jest również część pracy, w której autor przeprowadza
regionalizację obszaru Polski pod kątem widzenia druków na płótnie. Jasne,
żo zróżnicowanie
to nie jest uwarunkowane
starym podłożem etnicznvm, złożyły się bowiem na to procesy nowsze, niewiele starsze od ludowych druków na płótnie.
Gajek
.
1
i
Praca składa się z pięciu rozdziałów omawiających kolejno: dzieje garncarstwa w Polsce, technikę wyrobu i sprzedaż naczyń glinianych, genezę
i rozwój różnych rodzajów naczyń, zagadnienia formy i zdobnictwa oraz
charakterystykę
poszczególnych rodzajów ceramiki ludowej. Pracę uzupełnia
"łowo wstępne wyjaśniające
potrzebę opracowania
tematu oraz rozdział
z uwagami o różnych aktualnych
zagadnieniach
rzemiosła garncarskiego .
Przy takim zwężeniu problematyki, a zwłaszcza przy rezygnacji z charakterystyki regionalnej, która dla czytelnika byłaby może największą atrakcją,
a którą omówienie poszczególnych rodzajów ceramiki niezupełnie równoważy, zamieszczanie uwag na temat
sprzedaży
wyrobów
ceramicznych
przez garncarza wydaje się raczej zbyteczne. Poza tym budowa pracy
przekonywająca
i przejrzysta.
O wartości pracy decydują poza wspomnianymi
na wstępie również
inne momenty. Tak na przykład autor podniósł i uwypuklił historyczną
I
Patrz
rec.
J. Gajka
"Lud",
XLI.
s. 1068.
�798
wartość pojęcia garncarstwa
ludowego. Spostrzeżenia
jego nie są własne;
zaczerpnął je z prac archeologów radzieckich i z głosów polskich w dyskusji
nad zakresem pojęcia sztuki ludowej i zastosował umiejętnie
do analizy
etapów rozwoju garncarstwa
w Polsce, uzyskując obraz szkicowy, jasny
i tym bardziej cenny, że w dotychczasowych
opracowaniach
bądź w ogóle
nie brany w rachubę, bądź przedstawiany
nader mgliście. Poza tym, autor
zadał sobie trud wydobycia na jaw genezy wyrobów współczesnej ceramiki
ludowej i ustalenia ich chronologii oraz pokusi! się o przedstawienie
zmienności form ceramicznych
w czasie. Wysiłek ten, wobec ogromnego niedostatku źródeł i badań w tej dziedzinie oraz wobec konieczności ostrożnego
posługiwania się metodą typologiczną, nie doprowadził rzecz jasna do zupełnie zadowalających
rezultatów i wyniki uzyskane przez autora posiadają
w dużej mierze wartość tylko roboczą, niemniej uwaźać je należy za duźy
krol{ naprzód.
Dalsza, ważniejsza zaleta tej pracy to rezygnacja z efektownych, w dotychczasowej
praktyce
niekiedy
stosowanych,
wielce
niebezpiecznych
a w gruncie rzeczy ahistorycznych
prób zestawiania współczesnej ceramiki
ludowej z ceramiką okresu protohistorycznego.
Zasługuje wreszcie na podkreślenie
fakt, że zagadnienia
artystyczne
garncarstwa
zostały opracowane
wzorowo. Autor wyszedł poza konwencjonalne i w pracach o charakterze popularnym zwykle tolerowane określenia w rodzaju: "szlachetność kształtów", "nieprzeładowanie
w ozdobie",
"wielobarwność",
"bogactwo rytu" itp. Dążąc do uchwycenia istoty strony
artystycznej
dzieł garncarstwa
ludowego przeprowadzi!
gruntowną analizę
wszystkich możliwych elementów estetycznych
wchodzących w tym wypadku w rachubę. Drobiazgowość tej analizy doprowadzHa wprawdzie do
powstania
szeregu dłużyzn, ale ukazała również, na czym polega często
podkreślana,
lecz nie uchwycona
dotąd dokładnie
wartość
artystyczna
wyrobów garncarskich,
i pozwoliła wnioskować, że do krytyki artystycznej
wyrobów ludowych można i należy stosować takie same kryteria, jakie
obowiązują przy ocenie dzieł rzemiosła artystycznego.
Nie udało się wszakże autorowi uniknąć kilku niedociągnięć. Jednym
z nich jest tytuł dzieła. Autor, dając liczne dowody starannej,
wnikliwej interpretacji
stosowanych
w pracy terminów,
nie dostrzegł dużego
prawdopodobieństwa
błędu w interpretacji
samego terminu garncarstwo.
Ow prawdopodobny
błąd wynika z wywodzenia
garncarstwa
od garnka,
naczynia przewodniego całej ceramiki słowiańskiej, zamiast, co jest bardziej
prawdopodobne,
a na co zwrócili już uwagę uczeni radzieccy (B. R y b ak o w, Riemieslo Driewniej
Rusi, Moskwa, s. 352), od garna, czyli pieca
do wypalania
wyrobów ceramicznych,
zarówno naczyń, jak też różnych
innych przedmiotów
użytkowych,
nawet związanych
z architekturą
(np.
kdle) oraz galanterii glinianej. Autor, jeżeli zdawał sobie sprawę z poważnych wątpliwości
terminologicznych
w tym zakresie, a chciał ograniczyć
799
się w pracy do najobszerniejszej
i najważniejszej
grupy wyrobów ceramicznych, jaką stanowią naczynia, mógł i powinien był dać swej pracy
tytuł dokładnie odpowiadający
jej zawartości,
a nie budzący zastrzeżeń
natury semantycznej.
Inna usterka to zbytnie "odetnografizowanie"
pracy, wyrażające
się
między innymi w rezygnacji z przeprowadzenia
choćby najogólniejszych
obserwacji
nad związkami przestrzennymi
ceramiki polskiej. Obowiązek
ostrożności w przeprowadzaniu
zestawień formalnych
przy braku odpowiednich badań był niewątpliwie dużą przeszkodą. Przeszkodą taką jednak
był również brak materiału obserwacyjnego
odnoszącego się do związków
czasowych ceramiki, z którym autor uporał się w sposób nie budzący
zasadniczo zastrzeżeń. Ograniczając się do wskazania analogii (z Ukrainą,
Czechami i Niemcami) nie uwzględnił autor potrzeb masowego odbiorcy,
którego może mniej interesować będą drobiazgowe rozważania nad strukturą motywu zdobniczego, niż interesowałyby
go cechy wyrobów ludowych
wspólne dla Słowiańszczyzny,
Europy, całego świata i ich różnice, czyli
właśnie to, co stanowi odzwierciedlenie
indywidualizmu
narodowego. Nie
trzeba dodawać, że dla etnografa
uwzględnienie
tego momentu miałoby
specjalne znaczenie.
Budzi wątpliwość
twierdzenie
autora o regresji
siwaków
w okresie
wczesnego średniowiecza.
W posiadanym
obecnie materiale wykopaliskowym z wczesnego średniowiecza widoczny jest wprawdzie spadek ilościowy
produkcji naczyń o barwie siwej, nie jest to jednak wystarczająca
przesłanka do wyciągnięcia powyższego wniosku. Technika redukcyjna
wypalania dająca naczyniu kolor siwy znana była w Polsce od czasów "przedhistorycznych" i utrzymała się do dzisiejszego dnia.
Trudno przypisać ustępowanie bardzo starej techniki redukcyjnej
obniżeniu się poziomu garncarstwa
w okresie po wędrówkach
ludów. Równie
trudno powiązać je z jakimikolwiek
znanymi
przemianami
w technice
garncarskiej,
zachodzącymi
we wczesnym
średniowieczu.
Zupełnie
już
trudno dopuścić możliwość renesansu
ceramiki
siwej w pełni średniowiecza, tj. wtedy gdy pojawia się i zaczyna upowszechniać
polewa. Zjawisko, które uderzyło autora, odnosi się najprawdopodobniej
do ceramiki
pochodzącej z ośrodków miejskich, które widocznie w tym czasie wprowadzać zaczęły modę czerwonego
czerepu
przeznaczonego
do przyjęcia
szkliwa (szczegółowego wyjaśnienia tego zjawiska oczekujemy od archeologów). Ceramika ta miała wówczas swoją własną
linię rozwojową
i nie
odzwierciedla stanu, w jakim znajdowała się współczesna jej ceramika wsi.
Teza ta ma charakter dyskusyjny, nie kwalifikujący
się do zamieszczenia
w opracowaniu
popularnym,
tym bardziej że czerpać będą z niego nie
tylko miłośnicy sztuki ludowej. Nie przekonuje
także zamiana
utartej
w literaturze
etnograficznej
nazv"y naczyń bańkowatych
lub tykwowatych na nazwę "fl"szkowate".
Ba.ńka czy tykwa
określa kształt niegorzej
�800
u
M
od niemieckiej fLaszki, a na pewno wyraźniej wskazuje na genezę tego
niezmiernie ciekawego naczynia. Autor nie wikłał się w tej pracy w precyzyjne rozróżnienia formalne ani nie trzymał się podziałów tradycyjnych
(odstąpienie od tradycyjnego a niezupełnie uzasadnionego podziału garnków
na beczułkowate i dzieżkowate należy zanotować jako jedną z wielu wartościowych nowości pracy), niepotrzebnie
jednak kusił się o nowatorskie
ujęcie tam, gdzie na razie nie jest to ani możliwe, ani konieczne.
Wymienione usterki pracy wynikają z faktu, że autor stanął
przed
zagadnieniem mało jeszcze znanym i wykonać musiał pracę pionierską, przy
której o pomyłki nie trudno. Praca nad książką była żmudna, toteż jej
ukazanie się trzeba powitać z radością.
Szkoda tylko, że autor nie załączył mapy rozmieszczenia wymienionych
w pracy ośrodków garncarskich.
Tadeusz
z
E
A
OD REDAKCJI
Delimat
,i
Dział Muzealny od lat prowadzony w "Ludzie" ma za zadanie informowanie o materiałach
znajdujących
się w muzeach, a także przedstawianie braków i potrzeb w tym zakresie.
Naukowa
i społiecz,np-wychowawcza
rola muzeów jest w Polsce
coraz większa, toteż redakcja "Ludu" pragnie poświęcić im szczególną
uwagę w związku
z potrzebą koordynacji
Arac dotyczącY'c'h ludoznawstwa.
Obecnie zebrano sprawozdania
ponad 60 muzeów
posiadających
zbiory etnograficzne.
W niniejszym
tomie opublikowano
tylko część *.
Sprawozdania
te, obejmująoe okres d'o końca 1954 r., dają wgląd w osiągnięcia uzyskane w ciężkich powojennych
warunkach
oraz ilustrują
obecny, jakże trudny stan muzealnictwa
etnograficznego
w całej Polsce.
Liczby
określające
ilość zabytków
świadczą o latach wysiłków,
zapału, ofiarności, a nieraz i wyrzeczenia
się możliwości
opracowywania i publikowania
tych dokumentów
przeszłości.
Pracownicy
muzealni dźwigają bowiem ciężar poszukiwania
i zdobywania
w terenie
zabytku i jego dokumentacji
oraz całej żmudnej i niewdzięcznej
pT'acy
przy inwentaryzacji,
katalogowaniu,
konserwacji
i ekspozycji
zbiorów.
Tym często mało znanym pracownikom
muzealnym,
którym muzea
zawdzięczają
swój rozwój lub przetrwanie
w latach wojny, należą się
wyrazy szczególnego uznania.
Woj. białostockie
MUZEUM PRZYRODNICZO-LEŚNE
W BIAŁOWIEŻY
Muzeum Przyrodniczo-leśne
przy Białowieskim Parku Narodowym jako
ośrodek wystawowy podległe jest Ministerstwu
Leśnictwa i nie jest instytucją samodzielną, lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego .
•
.• Reszta sprawozdań
oraz artykuł
Marii Znamierowskiej-Priifferowej
syntetyzujący
je i poruszający
najpilniejsze
problemy muzealnictwa etnograficznego ukażą się w "Ludzie", w t. XLIII. W tomie tym zamieszczony
będzie także spis muzeów. Ze względu na trudności wydawnicze, pragnąc
umożliwić druk wszystkich sprawozdań, redakcja zmuszona była w niektórych wypadkach poczynić konieczne skróty, nie zawsze mając już możność
porozumienia się z autorClmi. których prosi o wyrozumiałość,
51 ..Lud",
t. XLII
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b23eabb5f6ea9483ff69b86235c435c.pdf
2bab1ca49bb659fc4bba7b1d4138ec21
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:141
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1955
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:121
Title
A name given to the resource
Muzea / LUD 1955 t.42 cz.2
Description
An account of the resource
LUD 1955 t.42 cz.2,s.801-878
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
u
800
od niemieckiej flaszki, a na pewno wyraźniej wskazuje na genezę tego
niezmiernie ciekawego naczynia. Autor nie wikłał się w tej pracy w precyzyjne rozróżnienia formalne ani nie trzymał się podziałów tradycyjnych
(odstąpienie od tradycyjnego a niezupełnie uzasadnionego podziału garnków
na beczułkowate i dzieżkowate należy zanotować jako jedną z wielu wartościowych nowości pracy), niepotrzebnie
jednak kusił się o nowatorskie
ujęcie tam, gdzie na razie nie jest to ani możliwe, ani konieczne.
Wymienione usterki pracy wynikają z faktu, że autor stanął przed
zagadnieniem mało jeszcze znanym i wykonać musiał pracę pionierską, przy
której o pomyłki nie trudno. Praca nad książką była żmudna, toteż jej
ukazanie się trzeba powitać z radością.
Szkoda tylko, że autor nie załączył mapy rozmieszczenia wymienionych
w pracy ośrodków garncarskich.
z
E
A
OD REDAKCJI
Dział Muzealny od lat prowadzony w "Ludzie" ma za zadanie informowanie o materiałach
znajdujących
się w muzeach, a także przedstawianie braków i potrzeb w tym zakresie.
Naukowa
i społieczm,p-wychowawcza
rola muzeów
jest w Polsce
coraz większa, toteż redakcja "Ludu" pragnie poświęcić im szczególną
uwagę w związku
z potrzebą koordynacji
p:rac dotyczący-c'h ludoznawstwu.
Obecnie zebrano sprawozdania
ponad 60 muzeów
posiadających
zbiory etnograficzne.
W niniejszym
tomie opublikowano
tylko część '".
Sprawozdania
te, obejmujące okres do końca 1954 r., dają wgląd w osiągnięcia uzyskane w ciężkich powojennych
warunkach
oraz ilustrują
obecny, jakże trudny stan muzealnictwa
etnograficznego
w całej Polsce.
Liczby
określające
ilość zabytków
świadczą o latach wysiłków,
zapału, ofiarności, a nieraz i wyrzeczenia
się możliwości
opracowywania i publikowania
tych dokumentów
przeszłości.
PmcOiwnicy
muzealni dżwigają bowiem ciężar poszukiwania
i zdobywania
w terenie
zabytku i jego dokumentacji
oraz całej żmudnej i niewdzięcznej
pracy
przy inwentaryzacji,
katalogowaniu,
konserwacji
i ekspozycji
zbiorów.
Tym często mało znanym pracownikom
muzealnym,
którym muzea
zawdzięczają
swój rozwój lub przetrwanie
w latach wojny, należą się
wyrazy szczególnego uznania.
Tadeusz Delimat
Woj. białostockie
MUZEUM PRZYRODNICZO-LEŚNE
W BIAŁOWIEŻY
Muzeum Przyrodniczo-leśne
przy Białowieskim Parku Narodowym jako
ośrodek wystawowy podległe jest Ministerstwu Leśnictwa i nie jest instytucją samodzielną, lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego.
•i
,. Reszta sprawozdań
oraz artykuł
Marii Znamierowskiej-Priifferowej
syntetyzujący
je i ,poruszający najpilniejsze
problemy muzealnictwa etnograficznego ukażą się w "Ludzie", w t. XLIII. W tomie tym zamieszczony
będzie także spis muzeów. Ze względu na trudności wydawnicze, pragnąc
umożliwić druk wszystkich sprawozdań, redakcja zmuszona była w niektórych wypadkach poczynić konieczne skróty, nie zawsze mając już możność
porozumienia się z autor<'lmi. których prosi o wyrozumiałość.
51 ..Lud".
t. XLII
�802
l,
.,
Założone w 1922 r. posiada własny lokal z roku 1936, o ogólnej powierzchni
546,26 m2•
Muzeum obejmuje: a) kasę, b) 3 sale wystawowe, c) bibliotekę, obecnie
należącą do Instytutu
Badawczego
Leśnictwa,
obejmującą
2800 tomów
naukowych, d) salę botaniczną w stadium organizacji i e) gazownię do
konserwacji okazów ..
Muzeum posiada własne okazy puszczańskie w ilości 2546 sztuk. W działach: a) przyrodniczym - 2481 sztuk, b) historycznym 4 okazy i c) innych
(bartnictwo) - 61 okazów.
Do prac dydaktyczno-społecznych
Muzeum należy zaliczyć obsługę wycieczek. W ubiegłym roku zwiedziły Muzeum 10743 osoby.
Obecne zadanie Muzeum - to gromadzenie zbiorów botaniczno-puszczańskich oraz prace naukowo-badawcze
Białowieskiego
Parku Narodowego i Instytutu Badawczego Leśnictwa.
Edmund
3 II 1955 r.
Wagner
MUZEUM W BIAŁYMSTOKU
(ul. Kilińskiego 6)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
lU.
11.
12.
13.
Tkaniny
Plecionkarstwo
Obróbka włókna
Obróbka włosia i kory
Rybołówstwo
Obróbka gliny
Rolnictwo .
Przygotowywanie
i przechowywanie
Miary (woj. białostockiego)
Bartnictwo
pszczelnictwo
Łowiectwo
Stroje
Sztuka ludowla
pokarmu
,
.
i
~,
f
{
t
..~
i
.j
I
Muzeum w Białymstoku, podległe Muzeum Narodowemu w Warszawie,
mieści się w budynku zabytkowym z połowy XIX w. (były dom koniuszego),
odbudowanym w roku 1950. Powierzchnia sali wystawowej wynosi 145 m!.
Ilość ogólna zbiorów etnograficznych
wynosi łącznie 276 sztuk, w tym:
53
17
12
4
21
13
51
5
2
6
4
17
61
803
···.i.
ł
!
Muzeum nie prowadzi własnych badań terenowych.
W 1952 i 1953 r.
wystaw etnograficznych
nie było.
Wszystkie eksponaty
etnograficzne
są zinwentaryzowane
i skatalogowane.
Biblioteka zawiera zbiory z różnych dziedzin nauki. Stan ogólny wynosi
582 pozycje, w tym 56 tomów z zakresu etnografii
oraz 11 czasopism
bieżących, polskich.
Muzeum nie posiada archiwum i nie prowadzi prac naukowych. Obecnie
trwają prace nad przygotowaniem
działu etnograficznego
(dział tkactwa
regionalnego w historycznym
ujęciu) oraz nad wystawą sztuki ludowej
Białostocczyzny,
którą przygotowuje
się na X-lecie Wyzwolenia. Przy
organizowaniu
działu tkactwa kierowano się tym, iż region białostocki
jest żywym ośrodkiem tego rzemiosła, a w szczególności słynnych dywanów
"podwójnych" .
Muzeum posiada częściowo zorganizowaną
pracownię
fotograficzną;
pracowni konserwatorskiej
nie posiada.
W roku 1953 wszczęto w Muzeum akcję społeczno-oświatową.
Tematem
wygłaszanych odczytów były zagadnienia z dziedziny historii sztuki.
Muzeum w Białymstoku nie korzysta ze wszystkich lokali mieszczących
się w budynku, gdyż drugie piętro jest zajęte przez dwie instytucje, które
nie podlegają
Ministerstwu
Kultury
i Sztuki. Do dyspozycji Muzeum
jest tylko jedna sala wystawowa
na I piętrze, w której urządza się
wystawy czasowe.
W roku bieżącym, o ile zostaną odzyskane pomieszczenia na drugim
piętrze, poza działem tkactwa regionalnego
powstanie
dział archeologii
regionalnej.
Zofia Bawarska
24 V 1954 r.
MUZEUM W ŁOMZY
(ul. Gen. Świerczewskiego 18)
Muzeum mieści się naprzeciw parku Ludowego, w kamienicy czynszowej
na II piętrze.
Zajmuje ono dwie sale (I sala 6,5 m2 i II sala 66 m2) i przedpokój (4 m!):
Ze względu na szczupłość lokalu część klatki schodowej użyto do ekspozycji zbiorów.
Ilość okazów oryginalnych i modeli (własnych i depozytów) wynosi 1532.
Przedstawiają
się one następująco:
1. Zbieractwo
9
2. Łowiectwo
2
3. Rybołówstwo
9
4. Hodowla zwierząt (pasterstwo)
22
5. Bartnictwo
i pszczelnictwo
.
2
6. Rolnictwo
18
7. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmów.
46
8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy, trzciny itp.
40
9. Obróbka włókna, lnu, konopi, wełny .
14
10. Obróbka surowców zwierzęcych
(kości, rogu,
skór, włosia, szczeciny, wosku)
7
11. Obróbka gliny, kamieni, kruszców, np. bursztynu
(narzędzia,
warsztaty,
wyroby)
wraz
z ceramiką i wyrobami żelaznymi
435
il*
,.
)
�804
805
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
Odzież, strój, ozdoby (tkaniny)
Budownictwo
(oryginały i modele)
Sprzęty domowe
Transport
i komunikacja
Sztuka
ludowa
(rzeźba, drzeworyty,
obrazy
malowane
na szkle, zdobnictwo
w zakresie
tkactwa, hafty, koronki, wycinanki itp.)
Instrumenty
muzyczne .
Zabawkarstwo
.
Przedmioty
związane z obrzędami
zwyczajami (np. palmy, pisanki)
Przedmioty
magiczne
Miary, wagi
Razem:
Wszystkie zbiory pochodzą
1. Z woj. warszawskiego
2.
białostockiego
3.
"
olsztyńskiego,
z Polski:
.
146
36
32
15
569
14
]9
91
2
t
1
ralnym, popularnonaukowym,
jak również ideologicznym.
Ogólna liczba
pozycji wynosi 436. Spośród czasopism bieżących do roku 1950 prenumerowano "Życie Białostockie", do 195] roku miesięcznik "Meander" i "Literaturę
Radziecką"·
Możliwość rozwoju biblioteki w Muzeum w Łomży wyłoni się z chwilą
poszerzenia lokalu i dostarczenia
kredytów potrzebnych
na zakup odpowiednich książek.
Muzeum posiada:
1. Fotografie dotyczące życia ludu w liczbie
48
2. Rysunki
85
3. Mapy, druki, napisy
48
Razem:
4
1532
992
Na podstawie zbiorów i materiałów
muzealnych były kustosz Muzeum
dr Adam C h ę t n i k opracował publikacje pt.:
1. Muzeum
Północno~mazowieckie
w Łomży
("Kwartalnik
Muzealny",
I
1949);
484
gdańskiego
itp.
Razem:
2.
'56
1532
Z braku odpowiednich
środków
Muzeum w Łomży prowadzi
tylko
dorywczo badania terenowe. W związku z projektowaną
wystawą zi~lars.ką
w Łomźy, przy okazji przeprowadzone
są badania i wywiady w teJ dZI~dzinie w dorzeczu Narwi środkowej.
W oparciu
o zbiory i pracowmę
wecjalną
w Muzeum w Łomży są przeprowadzane
dalsze badania miejscowego bursztyniarstwa
(doc. dr A. C h ę t n i kl.
Od marca 1948 r. do listopada 1953 1'. otwarta była wystawa stała pt.
Kultura Materialna północno-wschodniego
Mazowsza, a od listopada 195.3 r.
wystawa stała pt. Kultura i Sztuka Kurpiowska.
W związku z powyzszą
wystawą przedstawiono
w krótkości: podłoże, na którym wyr?sła kultura
kurpiowska, opracowano zajęcia kurpiowskie oraz sztukę kurplOw~ką.
.
Wszystkie zbiory etnograficzne
(i inne) są wpisane do katalogow dZIałowych, które założono jako:
1. Katalogi działowe etnografii i sztuki ludowej
2.
ceramiki współczesnej
3."
wycinanek
4.
pisanek
5
bursztyniarstwa
(część).
~becn;~ przepr~~adza
się uzupełnienia powyższych katalogów, by zb~ory
etnograficzne
móc wpisywać do księgi inwentarzowej.
Zbiory bursztymarskis kończy się wpisywać do księgi inwentarzowej.
Biblioteka muzealna ma charakter
ogólny, specjalnych
działów nie
posiada. Obejmuje ona książki zarówno o charakterze
oświatowo-kultu-
181
1
1
!
j
O bursztynie
w Polsce
("Muzeum
Ziemi", 1951);
nad Narwiq
(Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze 1952). Dalsze prace są w przygotowaniu.
P r a c e o r g a n i z a c y j n e M u z e u m. Po wyzwoleniu Polski grupa
obywateli miejscowych
zajęła się zbieraniem
w terenie eksponatów
dla
mającego powstać Muzeum w Łomży. W roku 1948 nastąpiło jego otwarcie.
Przy Muzeum zorganizowano
dział bursztyniarski,
jedyny tego rodzaju
w Polsce, urządzono pracownię bursztyniarską
dla celów naukowo-badawczych i magazyn cennych, a nie wykorzystanych
na wystawie zabytków.
W roku 1951 zorganizowano
miejscową wystawę bursztyniarską
przy
Muzeum Ziemi w Warszawie i opracowano szereg prac do druku z zakresu
bursztyniarstwa
(zob. publikacje). Ponadto Muzeum urządziło kilka wystaw
czasowych, jak:
1. Wystawę bursztyniarską
w 1949 r.
2. Wystawę tkactwa i strojów miejscowych
w 195'0 r.
3. Wystawę sztuki ludowej w 1951 r.
W końcu 1951 r. nastąpiła
zmiana ekspozycji
na wystawie
stałej~
a w końcu maja br. Muzeum zorganizowało Wystawę Oświatową w Powiatowym Domu Kultury w Łomży.
W ostatnich kilku miesiącach organizuje się na pobliskich wsiach pogadanki oświatowe z zakresu sztuki i kultury rodzimej. Wygłoszono dotąd
7 pogadanek.
P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o r s k i e wykonuje się we własnym zakresie na podstawie wskazówek z pracy T. S e w e r y n a. Drobne
naprawy poszczególnych
zbiorów wykonuje
się sposobem gospodarczym,
'Niesieni
1954 r. w porozumieniu
z Pracownią
Konserwatorską
przy
3. Przemysł
i sztuka
bursztyniarska
�807
806
Muzeum Narodowym
w Warszawie ma być przeprowadzona
gruntowna
konserwacja zagrożonych eksponatów z drzewa.
P r a c e d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n e M u z e u m w Ł o mży.
Od
grudnia 1953 r. do czerwca 1954 r. wygłoszono w terenie dla młodzieży
i społeczeństwa miejscowego 7 pogadanek oświatowych pt. Matejko, wielki
malarz polski. Obecnie przygotowuje
się podobne pogadanki o M i c k i ew i c z u i S z o p e n i e. Nawiązuje
się również kontakt ze świetlicami
młodzieżowymi
w terenie, by między innymi przygotować z nimi "Kurpiowski wieczór pieśni, tańca i muzyki".
P rak t y k i m u z e a l n e. Od chwili zorganizowania
Muzeum odbywały się tu dla pracowników Muzeum lekcje praktyczne dotyczące organizacji wewnętrznej,
katalogowania,
kontroli, objaśnień
dla zwiedzających
oraz informacji
o zdobywaniu
brakujących
przedmiotów
i oznaczeniu
różnych eksponatów. Ponadto pracownikom
naukowym udostępniono magazyn eksponatów nie objętych ekspozycją stałą (z objaśnieniami
bardziej
szczegółowymi i pokazami omawianych przedmiotów).
Współpraca
Muzeum
w Łomży.
Muzeum
współpracowało:
1. z Towarzystwem
Naukowym Warszawskim
w dziedzinie badań naukowych na północnym Mazowszu; 2. z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym
w Poznaniu w związku ze sztuką ludową, bursztyniarstwem
i strojami;
3. z Państwowym Muzeum Ziemi w Warszawie w zakresie obróbki bursztynów i geologii; 4. z Towarzystwem Naukowym Płockim w dziedzinie organizacji Muzeum Północno-mazowieckiego
w Łomży; 5. ze Związkiem Muzeów Polskich w Krakowie (sprawy szkód wojennych
w muzealnictwie
nadnarwiańskim)
w latach ubiegłych; 6. z Państwową Radą Ochrony Przyrody w Warszawie (artykuły i sprawozdania
terenowe w prasie dotyczące
ochrony przyrody, rezerwatów,
wizytacji itp.), przy Muzeum był Oddział
Ochrony Przyrody; 7. z Powiatową Biblioteką w Łomży w organizowaniu
wystawy oświatowej (w dniu 30 maja 1954 r.); 8. z Wydziałem Kultu.ry
i Sztuki przy Prezydium WRN w Białymstoku przy urządzaniu wystawy
sztuki ludowej woj. białostockiego (na dzień 22 lipca 1954 r.); 9. z Prezydium PRN w Łomży, Wydział Rolnictwa i CPL w Zambrowie w związku
z wystawą rolniczą (w organizowaniu
wystawy Wnętrza Chaty Kurpiowskiej w dniu 1 września 1954 r.).
T r u d n o ś c i i b rak i. Największą bolączką Muzeum jest brak odpowiedniego lokalu do wystawienia
i zmagazynowania
posiadanych
zbiorów. Poza tym brak też odpowiednich środków finansowych do uzupełnienia
w terenie zbiorów z zakresu kultury ludowej.
Dąż e n i a n a p r z y s z łoś ć. W związku z brakiem odpowiedniego
lokalu projektuje
się zbudowanie własnego gmachu muzealnego przy ul.
Rządowej w Łomży nad Narwią. Zanim powyższy projekt zostanie zrealizowany, ma być zbudowana stylowa chata kurpiowska, dawnego typu, dla
pomieszczenia stałej wystawy wnętrza
mieszkalnego
na Kurpiach
i dla
..!
umieszczenia
w niej wystaw dotyczących kultury kurpiowskiej.
Muzeum
w Łomży w dalszym ciągu powinno starać się przede wszystkim uzupełniać
zbiory z zakresu miejscowego bursztyniarstwa,
kultury i sztuki ludowej,
przyrody i archeologii zarówno z terenu kurpiowskiego, jak również z północno-wschodniego
Mazowsza.
Prócz zbiorów o charakterze
zabytkowym Muzeum powinno uzupełniać
zbiory
mające ścisły związek z miejscowym
przemysłem
i twórczością
ludową, z dziedziny tkactwa, snycerstwa,
bursztyniarstwa,
ceramiki itp.
Stałoby się to podstawą oparcia tutejszego przemysłu ludowego na miejscowych wzorach.
Łomża i jej okolice (a zwłaszcza Kurpie) są odpowiednim terenem do
powstania muzeum etnograficznego.
Należałoby gromadzić zabytki kultury
ludowej przede wszystkim na terenach sąsiadujących
z rodzimą Kurpiowszczyzną, np. W północnej części powiatów łomżyńskiego, kolneńskiego oraz
przasnyskiego
i makowskiego, ponieważ są to okolice pod tym względem
dotychczas mało badane.
Na terenie woj. białostockiego
w Nowogrodzie w roku 1926 powstało
muzeum na wolnym powietrzu, które zostało spalone w czasie ostatniej
wojny. Powyższy teren muzealny jest jednak pod stałą opieką, np. ocalałt>
barcie zostały ogrodzone i czasowo zabezpieczone od uszkodzeń.
25 VI 54 r.
Jadwiga Krajewska
Woj. bydgoskie
MUZEVM W GRUDZIĄDZU
(ul. Gen. Świerczewskiego 28)
J
j
I
r
Zbiory Muzeum znajdują się we własnym dwupiętrowym gmachu wspólnie z Biblioteką Miejską. W roku 1956 ma nastąpić reorganizacja
całego
Muzeum i przeniesienie zbiorów do nowego, własnego gmachu w dawnych
zabudowaniach
poklasztornych
benedyktynek
przy ul. Mostowej.
Muzeum Państwowe w Grudziądzu posiada m. in. dział zbiorów etnograficznych w ilości 539 okazów oryginalnych,
wpisanych do katalogu. Dział
ten obejmuje następujące
tematy: 1. Łowiectwo - 10 okazów; 2. Rybołówstwo - 125; 3. Hodowla zwierząt - 3; 4. Bartnictwo i pszczelnictwo 15; 5. Rolnictwo - 19; 6. Przygotowywanie
i przechowywanie
pokarmu 15; 7. Obróbka drewna, kory, wici, słomy itp. - 64; 8. Obróbka włókna 48; 9. Obróbka surowców zwierzęcych - 5; 10. Sprzęty domowe - 72;
11 Odzież, strój, ozdoby - 38; 12. Sztuka ludowa i zdobnictwo w zakresie
tkactwa, garncarstwa,
kaflarstwa - 60; 13. Przedmioty związane z obrzędami - 7.
Kierownik
Muzeum prowadzi własne badania terenowe nad kulturą
materialną i duchową wsi na obszarze ziemi chełmińskiej.
W ostatnich latach zebrane narzędzia i sprzęty kultury ludowej umożliwiły urządzenie czterech wystaw czasowych o tematyce charakteryzującej
�809
808
rozwój i poziom gospodarki upośledzonych warstw ludu wiejskiego w okresie feudalizmu i kapitalizmu.
Prace inwentaryzacyjno-katalogowe
objęły wszystkie eksponaty. Należy
tylko uzupełnić pomiary i rysunki w kartotekach inwentarza.
Biblioteka Muzeum nie ma specjalnego charakteru. Ilość książek i czasopism dotyczących etnografii wynosi około 50 pozycji.
Archiwum Muzeum posiada około 100 negatywów i klisz cynkowych
z zakresu etnografii.
Na podstawie badań terenowych
i zgromadzonych
zbiorów kierownik
Muzeum Józef B ł a c h n i o opracował dwa przyczynki naukowopopularne:
a) Notatki
etnograficzne
powiatu
chełmińskiego
wydane w 1953 r. i b)
Ozdoby nadszczytowe
na ziemi chełmińskiej
i michalowskiej
(w maszynopisie).
Prace techniczno-konserwatorskie
prowadzi Muzeum w skromnym zakresie. Polegają one w szczególności na konserwacji przedmiotów zdrowych
i zaatakowanych
przez szkodniki już w chwili dostarczenia ich do Muzeum.
Do dezynfekcji posiada Muzeum specjalną skrzynię wodoszczelną, obitą
blachą cynkową. Do zabiegów stałych używa się ręcznego rozpylacza i pędzli
włosianych. Tr~dności wynikają z powodu braku środków do konserwacji
drzewa i tkanin.
Muzeum w Grudziądzu nie powinno zamykać się w ramach historii
miasta i powiatu. Również Dział Etnograficzny
i Archeologiczny
winien
rozwijać się. Jego zasięg geograficzny powinien Qgrankzyć się do ziemi
chełmińskiej, jako lokalnego zasięgu geograficznego.
Niezależnie od lokalnych zbiorów etnograficznych w Muzeum w Grudziądzu, w Toruniu - jako najpoważniejszym
ośrodku kulturalnym
na terenie
woj. bydgoskiego - winno powstać muzeum etnograficzne.
Na podstawie licznych wędrówek po ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej
można stwierdzić, że na terenie powiatów nowomiejskiego,
brodnickiego,
rypińskiego i lipnowskiego należy jak najszybciej zabezpieczać i gromadzić
zabytki kultury ludowej w przededniu ich całkowitego zniszczenia. Wydaje
mi się, że najbardziej zapomniana przez etnografów-muzeologów
jest właśnie
ziemia dobrzyńska, gdzie w niejednej przez wieki zacofanej kulturalnie wsi
zebrać by jeszcze można narzędzia i sprzęty kultury ludowej charakteryzujące poziom kultury i gospodarki ludu w okresie kapitalizmu.
12 I 1955 r.
Józef Blachnio
MUZEUM POMORSKIE
(Ratusz)
Dział Etnograficzny
w gmachu zabytkowego
1
Od 19;)6
t'.
nazwa
W TORUNIU
Muzeum Pomorskiego 1 w Toruniu
mieści się
Ratusza na Starym Rynku. W 8 salach II-go piętra
brzmi:
:i\1.uzeurn
\\.
Toruniu.
znajdują się wystawy, zaś w 2-ch pokojach pracownie kustosza, adiunkta,
asystenta i laboranta. W pokojach tych mieści się. także biblioteka Działu
oraz szafy i regały ze zmagazynowanymi
obiektami.
Zbiory Działu Etnograficznego
liczą ogółem 3 986 obiektów własnych
i depozytowych zebranych w terenie po roku 1945. Została do nich włączona
nieznaczna ilość (ok. 150) przedmiotów ze zbiorów przedwojennych
Muzeum
Miejskiego w Toruniu.
Ilościowy stan zbiorów w poszczególnych działach w dniu 22 grudnia
1954 r. przedstawia się następująco:
."
.{
.~.
t·
(
f
r
•
",II
i
1
"~
i
1. Zbieractwo
2. Łowiectwo
3. Rybołówstwo
4. Hodowla zwierząt
5. Bartnictwo i pszczelnictwo
6. Rolnictwo
7. Przechowywanie
i przygotowywanie
8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy,
9. Obróbka włókna (lnu, konopi, wełny
10. Obróbka surowców zwierzęcych
11. Obróbka gliny, kamieni
kruszców
12. Obróbka metali
13. Farbiarstwo
14. Odzież, strój i ozdoby
15. Budownictwo
16. Sprzęty. domowe
17. Transport i komunikacja
18. Sztuka ludowa
19. Instrumenty
muzyczne
20. Zabawkarstwo
21. Przedmioty związane z obrzędami
22. Miary, znaki własnościowe, godła
23. Lecznictwo
24. Różne
pokarmu
trzciny itp. .
itd.)
zwyczajami
4
32
995
61
41
142
159
204
133
49
386
35
23
213
34
121
60
843
54
210
133
38
8
8
Z b i e r a c t w o jest najmniejszym działem - liczy zaledwie kilka czerpaków do zbierania jagód. W dziale ł o w i e c t waznajdują
się pułapki
i żelaza na myszy, szczury, lisy, tchórze oraz sidła na kuropatwy, wróble,
mewy i inne ptactwo wodne.
Najbogatszy ilościowo i jakościowo jest dział r y b o łów s t w a. Posiada
on śródlądowe i morskie narzędzia łowu, sprzęty pomocnicze oraz cenną
kolekcję ości rybich zebranych
z terenu
całej Polski i opracowanych
Y'.C\ukowo.
Z zakresu t
l'
anspor tu wodnego -
czółna dłubane
z jednego pnia.
�810
811
H o d o w l a z w i e r z ą t posiada imponującej wielkości koryto dłubane
w jednym pniu, stołki pasterskie, kij z brzękadłami, kołatki dla krów i inne.
W dziale b a r t n i c t w a i p s z c z e l n i c t waznajdują
się prymitywne
ule kłodowe, stojaki i leżaki oraz ule słomiane.
Z zakresu r o l n i c t wado bardziej interesujących obiektów należą drewniane radła ramowate, radło rylcowe, sochy dwupolicowe, brona laskowa
oraz różne typy cepów.
Dział p r z e c h o w y wan i a i p r z y g o t o w y wan i a p o kar ID u
posiada beczki słomiane do zboża plecione techniką wałeczkowo-spiralną,
dwa rodzaje żaren, stępy ręczne i nożne itp.
W zakresie o b rób k i w ł ó k n a posiada czynne krosna, na których
demonstrowano tkanie dla grup zwiedzających i wycieczek.
Z działu o b rób k i s u r o w c Ó w z w i e r z ę c y c h zasługują na wymienienie rożki do wyrobu kiełbas, tabakierki z rogu i in.
Z zakresu o d z i e ż y i s t r o j u l u d o w e g o wystawiono przede wszystkim zabytki pochodzące z terenu Kujaw, Kaszub, Pałuk i Warmii. Część
zbiorów jest zmagazynowana.
B u d o w n i c t w o reprezentowane
jest przez ozdoby szczytowe i nadrzwiowe, zawiasy ozdobne oraz zdobione drzwi drewniane od chat nabijane
dużymi gwoździami i in.
S p r z ę t y d o m o we w przeważającej ilości są zmagazynowane. Znajduje się wśród nich kilkanaście
malowanych
skrzyń kujawskich
i parę
kaszubskich oraz jedna z Ziemi Chełmińskiej, tzw. "miśniki" kaszubskie,
stół kujawski na krzyżakach i in.
Z zakresu t r a n s p o r t u na większą uwagę zasługują ramowate jarzma
na woły i krowy, podwójne i pojedyncze, jarzmo przyrożne, duha, wóz na
drewnianych osiach jednołącznikowy, włók ramowaty i in.
S z t u k a l u d o w a północnej Polski jest reprezentowana
przez rzeźbę
figuralną w drzewie i glinie, malarstwo ludowe na szkle (1 obiekt) i płótnie
(1 obiekt), malarstwo na drzewie (malowane skrzynie i szafy), pająki ze
słomy, wycinanki, tkaniny, hafty, zdobione przedmioty użytku domowego,
ceramikę oraz przez wystawione w tym dziale przedmioty obrzędowe, jak
szopki, pisanki, pieczywo obrzędowe itp.
I n s t r u m e n t y m u z y c z n e zawierają skromną kolekcję samograjów,
jak np. kołatki, instrumentów dętych, jak np. fujarki, dudki i trąby pasterskie, strunowych, jak np. skrzypki wiejskiej roboty, cymbały oraz kaszubski "brombas" i in.
Z a b a w kar s t w o obejmuje głównie zabawki wykonane rękoma dzieci,
jak np. lalki, okręciki, łódeczki, traktor, samoloty i in. oraz zabawki wykonane przez starszych dla dzieci, do których między innymi można zaliczyć
różne wyroby z ciasta niegdyś mające charakter magiczno-obrzędowy,
dziś
służące dzieciom już jedynie do zabawy. Na uwagę zasługuje
również
zabawka kaszubska "tracze".
,I
1
•
l
I
'1
oj
I
Z P r z e d m i o t ó w z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i i z w Yc z aj a m i wymienić należałoby maszkary obrzędowe, jak: koń, bocian, koza,
baran, turoń, niedźwiedź i in., poza tym szopki, stroje Trzech Króli, słomianą
babę żniwną oraz pisanki i inne przedmioty wymienione w dziale sztuki
ludowej.
Wśród przedmiotów
z zakresu
z w y c z a j ó w p r a w n o - s p o ł e c zn y c h należy wymienić laski sołtysie oraz liczne pływaki i inne przedmioty
zaopatrzone w tzw. merki rybackie.
Z zakresu l e c z n i c t waludowego
charakterystyczna
dla terenu wybrzeża morskiego jest skóra węgorza służąca do bandażowania złamanej lub
zwichniętej ręki.
Omawiane
obiekty
pochodzą głównie z obszaru północnej
Polski,
a w szczególności z woj. bydgoskiego, gdańskiego, olsztyńskiego
i białostockiego. Przedmioty nie pochodzące z północnej Polski dotyczą rybołówstwa, a w szczególności ości do kłucia ryb.
Ogólna ilość obiektów
przypadająca
na poszczególne województwa
wynosi:
województwo
bydgoskie
gdańskie
ols'ztyńskie
białostockie
warszawskie
lubelskie
.
rzeszowskie
kieleckie
obiekty
1 890
856
492
316
96
11
6
31
województwo
k'rakowskie
łódzkie
stalinogrodzkie
wrocławskie.
poznańskie
zielonogórskie
koszalińskie.
szczecińskie
obiekty
26
23
6
13
14
14
29
9
Ogółem 3832 obiekty. Z innych krajów słowiańskich Dział Etnograficzny
posiada 149 obiektów, zaś z niesłowiańskich - 5. Ogólna liczba wszystkich
obiektów nie licząc inwentarza wymiennego i modeli wynosi3 986 przedmiotów.
Obiekty z krajów pozaeuropejskich
w liczbie ponad 300 zostały przekazane do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach.
W związku z zakupami obiektów Dział Etnograficzny prowadził dorywczo
badania terenowe do roku 1950. W latach 1950-1954 z powodu braku środków musiał ograniczyć je do nielicznych wyjazdów. Jednakże pracownicy
Działu Etnograficznego
brali udział w planowych
badaniach
terenowych
z ramienia PTL, a następnie IHKM PAN dla PAE na terenie Kujaw,
Kaszub, Mazur i Warmii. Najdłuższe badania przeprowadzone
zostały na
t'2renie Kujaw. Dotyczyły one kultury materialnej
(w szczególności rolnictwa) oraz sztuki ludowej.
W grudniu 1953 roku zreorganizowano w Dziale Etnograficznym dotychczasowe wystawy stałe. Zostały one, o ile to było możliwe, opracowane.
z uwzględnieniem podłoża €'Konomiczno-społecznego oraz rozwoju nie tylko
�813
812
poszczególnych narzędzi, lecz także form gospodarki człowieka od czasó~:
najdawniejszych
aż do współC'zesnych. Podkreślają
one wzrost produkc]l
uwarunkowany
przez rozwój narzędzi oraz najnowsze zdobycze cywilizacji.
Wprowadzenie
do wystawy
stanowią
napisy
informujące
o współczesnym stanie kultury ludowej, mapa zasięgu zbiorów, na której są umieszczone dane liczbowe odnoszące się do ilości zgromadzonych
obiektów
z danego powiatu, mapa muzeów i dzialów etnograficznych
w Polsce oraz
mapa grup etnograficznych
według J. S. Bystronia. W tym samym małym
hallu mieszczą się działy: zbieractwo, łowiectwo, bartnictwo i pszczelnictwo
oraz hodowla zwierząt. Dział bartnictwa i pszczelnictwa podają na wystawie niektóre
dane dotyczące
bartnictwa
toruńskiego
na przestrzeni
XV-XIX
w. oraz wiadomości o prawie bartnym.
Dalszą niedużą salkę zajmuje p l e c i o n kar s t w o i t k a c t w o, zaś
w największej
i najpiękniejszej
sali mieści się naj bogatszy dział r y b 0łów s t w a, który daje przegląd różnych form narzędzi do połowu ryb,
począwszy od najprymitywniejszych
z uwzględnieniem
sprzętów i narzędzi
pomocniczych.
W następnej
niedużej salce w 4 oszklonych
szafach umieszczone
są
manekiny ze strojami, wśród których znajdują się 2 żeńskie stroje kujawskie (jeden z nich ślubny), 1 męski strój kujawski, 2 żeńskie stroje pałuckie,
strój kurpiowski z pow. Ostrołęka oraz strój opoczyński używany na Pomorzu przez przesiedleńców z pow. Opoczno.
Poza tym w jednej z mniejszych szafek mieści się kolekcja czepców kujawskich, a w drugiej - warmińskich, zaś w gablotce umieszczone są czepce
pałuckie.
W ostatniej dużej sali znajduje się wystawa s z t u k i l u d o w e j p ó łnocnej
Polski.
Prace inwentaryzacyjno-katalogowe
prowadzone są na bieżąco, jedynie
przedmiotowy
katalog naukowy
posiada jeszcze spore braki w postaci
niepełnych opisów obiektów. Prace polegają na wpisywaniu
obiektów do
księgi akcesyjnej, inwentarza
głównego, przedmiotowego
katalogu naukowego, katalogu
geograficznego,
topograficznego
i magazynowego
oraz
na metryki magazynowe.
Biblioteka Działu ma charakter
specjalny. Zawiera ona dzieła głównie
z zakresu etnografii i etnologii oraz historii kultury. Posiada niewielką ilość
przeważnie niekompletnych
czasopism skandynawskich,
jugosłowiańskich,
czeskich, bułgarskich,
węgierskich,
angielskich,
szwajcarskich,
duńskich
i kalifornijskich.
Ogólna ilość tomów książek i czasopism własnych wynosi
ponad 1304, zaś depozytowych - 399.
Z czasopism bieżących polskich w danej chwili Dział prenumeruje "Polską
Sztukę Ludową", "Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej"
oraz "Wiedzę
Życie".
Z cZ8sopism zagranicznych
Dział otrzymuje
drogą darów następujące
czasopisma:
"Heimatschutz",
"Heimatwerk"
l
"Heimatleben",
"Jahrbuch
des bernischen historischen Museums in Bern" - ze Szwajcarii; "Bulletin
des MU3ees Royaux D'Art et D'Histoire" i Bericht iiber das Basler Museum
fUr Volkerkunde und Schweizerische Museum fUr Volkskunde - z Belgii;
"studia Fennic.a" - z Finlandii; "Nationalmuseets
Skrifter" i "Nationalrnuseets etnografiske
SamIing" - z Danii oraz "Anthropological
Records"
i "Folklore Studies" - z Kalifornii.
Archiwum posiada 705 negatywów, 1319 odbitek fotograficznych, 808 rysunków i 276 klisz cynkowych. Zapisy dokumentacyjne
z badań terenowych
znajdują się na razie w rękopisach w teczkach. Szczupłość personelu Działu
i nawał prac bieżących nie pozwolił dotychczas na przepisanie
ich i posegregowanie w odpowiednich kartotekach.
Dział Etnograficzny
prowadzi
stałą i systematyczną
pracę naukową.
W ciągu lat 1952-1954 wyszły z druku:
Dr
M.
Gospodarka
{',
Z n a m ie
i
l'
obyczaje
o w s k a - P l' li f f e l' o w a,
ludowe
w wydawnictwie
Kultura
"Warmia
oraz
i Mazury"
ludowa
Poznal1 1953.
Poza tym została przygotowana
do druku przez Dr M. Znamierowską1-' l' ii f f e r o w ą duża praca pt. Rybackie
narzędzia
kolne
oraz artykuł
pt Kla'ra Prillowa rzeźbiarka ludowa Paluk. Pol. Szt. Lud. 1954. Nr 1.
Przesłano też do druku artykuły popularnonaukowe
mgr Marii Polakiewiczówny i mgr Kaliny Antonowiczowej
do mającego się ukazać popularnego pisma ludoznawczego.
W zakresie prac organizacyjnych
kustosz Działu przy pomocy adiunkta
i asystenta prowadzi stałą akcję opieki nad artystami
ludowymi pośrednicząc w wystawach
ich prac, konkursach,
staraniach
o zasiłki, nagrody,
materiał etc. W związku z tą akcją nawiązana jest stała współpraca Działu
z szeregiem wojewódzkich instytucji społecznych i kulturalnych
oraz z odnośnymi komórkami Ministerstwa Kultury i Sztllki.
Prace
techniczno-konserwatorskie
Dział Etnograficzny
prowadzi
we
.własnym zakresie. Dotychczasowa konserwacja
obiektów polegała głównie
na zabezpieczeniu tkanin przed molami za pomocą różnych środków dezynfekcyjnych,
wietrzenia
itd. oraz na oczyszczaniu przedmiotów
żelaznych
przy pomocy nafty. Obiekty z ciasta konserwowano przy pomocy zanurzania
ich w rozpuszczonej parafinie.
Niektóre prace introligatorskie
i stolarskie wykonywane są również we
własnym zakresie.
Dział Etnograficzny
rozpoczyna też przeprowadzanie
dezynfekcji obiektow drewnianych i tkanin przy pomocy dwusiarczku węgla.
W 1954/55 r. wszyscy pracownicy Działu chodzili na wykłady UMK z zakresu konserwacji muzealnej biorąc udział w dyskusjach dotyczących aktualnych problemów.
�815
814
Cały personel Działu Etnograficznego bierze czynny udział w pracach dydaktyczno-społecznych
wygłaszając odczyty i pogadanki w zakładach pra~y,
szkołach
PGR-ach itp. Tematyka
odczytów obejmuje przede wszystkIm
kulturę 'ludOWą terenów leżących w zasięgu działalności Działu, .jak .też
zagadnienia gromadzenia
i ochrony zabytków. Pracownicy naukowI DZIału
udzielają konsultacji w zakresie prac 'naukowych i dydaktyczno-społecznych.
Praktyki muzealne odbywają się w Dziale pod kierunkiem kustosza przy
współudziale
adiunkta
i asystenta. W latach 1952-1954 praktykę
odbyło
6 studentów z Wydz. Sztuk Pięknych poza tym pracownik S. O. Muzeum
podopiecznego w Grudziądzu,
magister
historii,
przebywał
na praktyce
w Dziale Etnograficznym
około pół roku.
Najbardziej ścisłą współpracę prowadzi Dział Etnograficzny
z Oddziałem
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w Toruniu oraz z Zesp~łem Etn~graficznym IHKM PAN w Toruniu. Cały personel naukowy DZIału nalezy
do zarządu Oddz. PTL i bierze czynny udział w jego pracach oraz w, pracach Polskiego Towarzystwa
Archeologicznego,
VI skład Zarządu
ktorego
wchodzą kustosz i adiunkt.
Dość regularnie (mniej więcej raz na miesiąc) odbywają się posiedzenia
naukowe Działu Etnograficznego
z Oddziałem Toruńskim PTL, na których
wygłaszane są referaty i prowadzone dyskusje na tematy związane z badaniami terenowymi, pracami muzealnymi etc.
Wszyscy pracownicy Działu Etnograficznego
współpracują
z IHKM PAN
w zakresie PAE (zob. badania terenowe). Również bliska współpraca łączy
Dział z Pomorskim
Towarzystwem
Muzycznym w zakresie popularyzacji
muzyki.
Trudności i braki Działu przedstawiają
się następująco:
a) Zbyt szczupły personel naukowy liczący 3 osoby (kustosz, adiunkt
i asystent) ma duże trudności w podołaniu pracy zakrojonej na szerszą skalę
w związku z dużym zasięgiem działalności Działu. Na skutek t:go prace
dotyczące dokumentacji
zbiorów posuwają się zbyt wolno oraz me zawsze
pracownicy Działu mogą należycie sprostać zapotrzebowaniom
społecznym.
b) Dotkliwie również dawał się odczuć dotychczasowy
brak funduszów
na penetrację
terenu, badania oraz kompletowanie
zbiorów, ~zięki cz:m~
zabytki bezpowrotnie giną na terenie już tak ubogim w przedmlOty rodZImeJ
kultury ludowej. Uniemożliwia to także zaopatrzenie się Działu w potrzebną
aparaturę pomocniczą·
c) Niemniej dotkliwą bolączką Działu jest ciasny lokal n~e po.z:",a.laj.ący
na wystawienie niektórych zmagazynowanych
zbiorów, co umemozl1wla Ilustrację całokształtu
kultury ludowej oraz nie pozwala na ~łaściw~. urz,ą~
dzenie magazynów.
W konsekwencji
zmniejsza
to znaczme mozl1~OSCl
usługowe Działu i jego rolę społeczną. Z tej samej przyczyny utr~dmon~
jest praca naulwwych pracowników, którzy nie mając oso~nych ~omleszczen
zmuszeni są pełnić swe obowiązki w tym samym pokOJU, gdzIe laborant
t
l
..•!
prowadzi prace konserwatorskie,
introligatorskie
i in. oraz gdzie interesanci
korzystają ze zbiorów, biblioteki, archiwum etc.
Dążenia na przyszłość. Dział Etnograficzny
specjalizuje się w kierunku
gromadzenia
zabytków kultury materialnej
grup etnicznych znajdujących
się na terenie woj. bydgoskiego i gdańskiego, w szczególności poświęcając
uwagę rybołówstwu i rolnictwu.
W zakresie sztuki ludowej położony jest nacisk na gromadzenie zabytków
i współczesnych
dzieł twórców ludowych
z terenu
tych samych grup
etnicznych. Inne tereny reprezentowane
są słabiej.
W związku z rozwojem
Torunia jako ośrodka nauki i sztuki oraz
w związku ze społecznymi potrzebami terenu wskazane byłoby, aby powstało
tu Muzeum Etnograficzne, które prowadziłoby planowe badania uwzględniające potrzeby terenu, na którym giną bezpowrotnie ostatnie ślady rodzimej
kultury.
'W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym
powietrzu w projektowanym
parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt
dotyczył również Kruszwicy nad Gopłem, lecz oba te projekty nie zostały
zrealizowane.
22 XII 1954 r.
Kalina Antonowiczowa
MUZEUM
..
KUJAWSKIE
WE WŁOCŁAWKU
(ul. Słowackiego la)
W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym
powietrzu w projektowanym
parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt
z€um Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne zajmują w nim przestrzeń około
90 m2 w salkach wystawy stałej i około 16 m2 w magazynach.
Muzeum
posiada centralne ogrzewanie, okna wychodzą na północ. Sąsiednia strona
ulicy Słowackiego la, tj. naprzeciw Muzeum, zabudowana
czerwoną cegłą
i oświetlona od południa daje bardzo przykre refleksy na zbiory, wobec
czego okna są przesłaniane
białą kalką. Oświetlenie elektryczne
jest niewystarczające.
Podłogi z prasowanego
cementu pozwalają na dobre utrzymanie czystości przy małym wkładzie pracy.
Gromadzenie okazów etnograficznych
rozpoczęto w 1945 roku. Dawniejsze
zbiory Muzeum Krajoznawczego
były w czasie okupacji wywiezione
do
Poznania i tam spłonęły. Obecnie Muzeum Kujawskie
liczy 382 okazy,
w czym jest 369 oryginalnych, a 13 modeli. Wszystkie pochodzą z regionu
Kujaw. Większe kolekcje stanowią:
odzież, sprzęty domowe oraz sztuka
(rzeźba, haft i garncarstwo).
Muzeum Kujawskie
nie prowadzi badań terenowych, którymi zajmuje
się Muzeum Pomorskie w Toruniu. Prace Muzeum Kujawskiego
w tym
zakresie ograniczają
się do zbierania
przypadkowych
informacji,
które
Wpi5ujemy celem przekazania
ich pracownikom
naukowym
opracowują·cYm Kujawy. Obejmujemy obszar całych Kujaw, a więc powiaty: włocław-
�81'1
816
ski, aleksandrowski,
inowrocławski
oraz obszar w promieniu ok. 15 km od
Włocławka, po drugiej stronie Wisły, w powIecIe lipnowskim.
_
W latach 1952-53 raz do roku była reorganizowana
ekspozycja w związku z nowymi nabytkami.
Ogólna jej koncepcja stawia sobie za zadanie
zobrazowanie
wnętrza mieszkalnego,
pokazanie
ginącego stroju
i dawnej oraz współczesnej
sztuki ludowej.
Rozwiązania
ekspozycji
nie są
jeszcze ostateczne, ponieważ zbiór okazów wymaga wielu uzupełnień.
Muzeum prowadzi
księgę inwentarzową
Działu Etnograficznego
oraz
kartotekę magazynową.
Katalogii działowe nie są jeszcze wprowadzone.
Biblioteka Muzeum Kujawskiego
posiada w Dziale Etnograficznym
zaledwie 40 pozycji. Prenumerujemy
"Sztukę Ludową"· Możliwości rozwojowe
w tym zakresie są ograniczone przez kredyty.
Mimo tak małego księgozbioru
rocznie kilkadziesiąt
osób korzysta
z materiałów
w nim zawartych. Są to artyści plastycy, zawodowi i amatorzy, malarze
pokojowi,
świetlicowi
pracownicy,
kierownicy
teatrów
amatorskich, nauczyciele itp. Archiwum nasze to księga alfabetyczna, w której notujemy wszelkie dane dotyczące kultury ludowej na Kujawach, adresy
twórców, posiadaczy strojów, sprzętów itp. Zbiór fotografii liczy około 200
pozycji. Prowadzi się tylko inwentarz fotograficzny, a brak jeszcze katalogu
ciziałowego. Zebraliśmy kolekcje rysunkowe zakończeń szczytów dachowych,
klamek i zawiasów, krzyżów drewnianych,
haftów na czepcach, liczące po
10-15
sztuk. Klisz cynkowych pozostałych po wydaniu katalogu do wy··
stawy czasowej Sztuka Ludowa na Kujawach
urządzanej
w roku 1949
w Muzeum Kujawskim - 11 sztuk.
Dotychczas nie ogłaszano żadnych publikacji dotyczących zbiorów. Jedynie wydano katalog z przedmową do wyżej wymienionej wystawy czasowej.
Po założeniu działowej księgi inwentarzowej
i kartoteki
magazynowej
projektujemy
opracowanie katalogu zbiorów stałych.
Większe prace techniczno-konserwatorskie
dla Muzeum Kujawskiego
wykonują fachov·jcy z tytułu prac zleconych. We własnym zakresie prowadzimy tylko drobne klejenia, czyszczenia i prania. Muzeum posiada małą
pracownię wyposa7.oną w prymitywne środki techniczne i chemiczne, kleje,
kartony, papiery itp. Posługujemy się w pracy publikacjami
prof. Seweryna
dotyczącymi konserwacji okazów etnograficznych.
Z zakresu prac oświatowych organizowaliśmy
odczyty o sztuce ludowej
i o strojach na Kujawach. wygłaszała
je mgr Halina Mikułowska z Torunia. Odczyty te były połączone z pokazami zbiorów czasowo wystawianych celem powiększenia frekwencji słuchaczy.
Muzeum współpracuje
z Działem Etnograficznym
Muzeum pomorskiego
w Toruniu, z Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, z CPLiA we Włocławku, Toruniu i Sopocie, z Klubem Zw. Naucz. polskiego we Włocławku,
z Domem Kultury Zakładów Celulozowych we Włocławku, z grupą kujawską artystów plastyków, z Kołem Plastyków Amatorów itd.
i
Trudności, jakie mamy w dziale etnografii, są bolączkami całego Muzeum
Kujawskiego; są to: zbyt ciasny lokal i brak systematycznej
pracy etnografa
w terenie. która by zapewniała dopełnienie zbiorów. a także utrzymywani'~
bliższych kontaktów z przekształcającą
się wsią polską w dobie współczesneJ.
Przy obecnym małym składzie osobowym możemy liczyć tylko na pomoc
z Muzeum Toruńskiego, szczególnie gdy samo skompletuje dział kujawski.
W Mu~eur.n we Włocławku będziemy dążyć do możliwie najpełniejszego
przedstawlema
obrazu życia człowieka na Kujawach,
uwzględniając
jego
gospodarstwo, strój i sztukę.
Muzeum Etnograficzne
w zakresie szerszym powinno powstać w mieście uniwersyteckim,
dla województwa pomorskiego jedynie Toruń posiad::!
odpowiednie warunki pracy.
Zabytki kultury ludowej dotychczas jeszcze spotykamy licznie w powiatach aleksandrowskim,
włocławskim
i kolskim. W zwiazku ze zmianami
ustrojowymi.
ideologicznymi
i kulturalnymi
zanikają o~e i są niszczone
pr.zez jednostki ..nieuś~iadomione.
Do zbierania ich w terenie należy natych~
mIast przy~tąplc. Pe":l~n dobrobyt, w jakim obecnie wieś się znajduje, pozwala bOWIem ludnoscl na zakupy nowych mebli, obrazów itd. Widzimy to
we wszystkie dni targowe we Włocławku.
H. Królikowska
15 XII
Woj.
'\
1954 r.
gdańskie
MUZEUM POMORSKIE W GDAŃSKU
(uJ. Rzeźnicka 35)
" Muzeum Pomorskie w Gdańsku posiada około 150 eksponatów etnogra~I~znych :zęśc~owo zdeponowanych
w kilku miejscach w Gdańsku, częSCIOWOzas złozonych w Muzeum w Kartuzach. Składają się na nie meble
ludow~, .sprzęty, ok.azy z dziedziny pszczelnictwa, rybactwa, plecionkarstwa,
ceramIkI, tkactwa Itp. Tworzą one zaczątek przyszłego Działu Etnograficznego, który będzie pomieszczony w odbudowującym
się skrzydle omachu
Muzeum Gdańskiego.
to
Muze~m Pomorskie w Gdańsku
riie posiada niestety kustosza Działu
EtnografIcznego. Stanowisko to winno być obsadzone przez doświadczonego
etnografa-muzeologa,
który by umiejętnie pokierował działem i służył fach0:-vą ~omoc~ Muzeum w K~rtuz~ch i Kwidzynie. Etnografa domagają się
takze wzrastające
na Wybrzezu osrodki twórczości artystycznej
opartej na
wzorach ludowych.
.
.
Luty, 1952 r.
Longin Mulic/d
Muzeum
na
Muzeum Pomorskie
wolnym
w Gdańsku
powietrzu
Oddział Wdzydze
W 1906 1'. natchniony wzorami skandynawskimi,
dal' Gu'go\\,'-ki
zalo'z~·I \\' La l'mplOnej p1'7.ez niego
'.~.
.l:~ "Luci",
<-.
XLII
nauczyciel ludowy Izv·.,
chacie l'vIuzet;m
Wiejskie
�818
819
we Wdzydzach. Muzeum to zaopatrzył nie tylko we wszystkie autentyczne
sprzęty, ale zgromadził także wiele cennych okazów ginącej kaszubskiej
kultury ludowej. Poza tym stworzył przy Muzeum żywy ośrodek przemysłu
domowego, dającego zarobek licznym, biednym chałupnikom
kaszubskim.
Po odzyskaniu niepodległości po I wojnie światowej było Muzeum Wdzydzkie pierwszym tego rodzaju muzeum wiejskim w Polsce. Mimo nie sprzyjających warunków materialnych
i znacznych wydatków związanych z utrzymaniem muzeum i organizacją przemysłu ludowego na znaczniejszą skalę
placówka utrzymała się do 1932 r. W tym bowiem roku Muzeum spaliło
się doszczętnie od iskry, którą przeniósł wiatr z sąsiedniej palącej się chałupy wieśniaczej.
Dzięki niestrudzonym
wysiłkom Gulgowskiego i jego żony malarki odbudowano muzeum na nowo w 1936 r., a na malowniczym wzgórzu obok
muzeum założono ładny park z widokiem na jezioro. W roku 1948 spadkobiercy Gulgowskich przekazali
Muzeum Skarbowi
Państwa.
Od chwili
upaństwowienia
muzeów, tj. od 1950 r., Muzeum Wdzydzkie stało się oddziałem Okręgowego Muzeum Pomorskiego
w Gdańsku.
Na przełomie
lat 1953/1954 Muzeum Okręgowe postawiło naprzeciw
istniejącej
chat ymuzeum drugą, mniejszą chałupę rybacką przeniesioną z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice. Wymienioną chatę pozyskano dzięki zapobiegliwości
i pomocy konserwatora
zabytków okręgu bydgoskiego. Posiada ona narożny
podcień słupowy i przedstawia
rozwojowo
młodszy
okaz drewnianego
budownictwa
kaszubskiego:
pierwsza bowiem chata ma "wystawek" podcieniony wzdłuż całego szczytu, tzw. "checz z wystowciem". W ten sposób
oryginalne Muzeum Wdzydzkie sldada się obecnie z ładnego dwuchałupowego zespołu zabytkowego.
Dawniejsza chata została po odbudowaniu
zaopatrzona
w znacznie
skromniejsze urządzenie, aniżeli miała przed pożarem, a zniszczenia wojenne
i tu pozostawiły
swój ślad. Obecnie razi specjalnie
podworska
szafa
mieszcząca się w izbie kaszubskiej,
którą z biegiem czasu zastąpi się
autentyczną
szafą ludową, a także brak oryginalnych
obrazów ludowych
i niektórych
drobnych
sprzętów
uzupełniających
całość wyposażenia.
Według istniejącego
projektu
dawniejsza
chata
będzie reprezentowała
wnętrze mieszkania chłopskiego, a nowopostawiona
rybackiego.
Oddział Wdzydze posIada ogółem ok. 80 eksponatów
zinwentaryzowanych i skatalogowanych.
Wszystkie, z wyjątkiem kilku, stanowią oryginalne wyposażenie wieśniaczej chaty kaszubskiej.
Gorliwym opiekunem miejscowego Muzeum jest woźny, Kaszuba Wiktor
Grulkowski, który ma do pomocy sprzątaczkę. Czysto utrzymane Muzeum,
leżące na węzłowym szlaku turystyki
wodnej, stanowi dla licznych wycieczek atrakcyjny,
godny zwiedzenia zabytek dawniejszego budowniciwa
kaszubskiego, będący zarazem miłym punktem wypoczynkowym.
Luty, 1952 r.
Longin
Malicki
MUZEUM KASZUBSKIE W KARTUZACH
(ul. Kościerska nr 1)
.Muzeum istnieje
kalny o kubaturze
dopiero od roku 1947 Z'
.
.
sal 952 m3•
.'
haJ.muJe piętrowy budynek mieszpOWIerzc ma sal wyst
.
274 m-o W sumie mamy tu 590 ekspo
t'
awowych
wynosI
na ow, w tym przedmiotów z zakresu:
o
'
zbieractwa
łowiectwa
hodowli zwierząt
rybołówstwa
bartnictwa
i Pszczelnictwa
rolnictwa
.
przygotowywania
l' przec h owywania pokarmu
obróbki drzewa
obróbki włókna
obróbki rogu .
obróbki gliny .
obróbki bursztynu ,
farbiarstwa
odzieży, strojów ludowych
ozdób
budownictwa
sprzętów domowych
.
transportu
i komunikacji
rzeźby
'..
obrazów malowanych na szkle
garncarstwa
kaflarstwa
haftów, w tym 12 czepców zabytkowych
ratownictwa
.
lecznictwa ludowego
Poza tym:
instrumenty
muzyczne
miary
przedmioty
związane
z kulturą
obyczajową
5
40
5
23
25
30
38
28
37
3
7
15
45
15
15
10
90
15
25
3
3
} inne
4
4
30
Okazy pochodzą z pow. kartuskie ok"
,
Z.ostały one zabrane
.,
g,
osclersklego
i wejherowskiego,
przez muzeum nadzorujące
t' M
w Gdańsku. Muzeum t t '
"
J.
uzeum Pomorskie
ków w terenie i rejestr~c~~szc:~rzeP.r0wa:za
obecnie inwentaryzację
zabytPOza wystawą stał
w
. upmczyc
warsztatów sztuki ludowej.
sztuki ludowej In
ą
m.aJu :ok~ ubiegłego
urządzono
tu wystawe
t
.
wen aryzacJę
zblOrow prowad . .
.
posiada także własną b'bl' t k'
Zl Się na bieżąco. Muzeum
.
l 10 e ę liczącą 380 t
.
Pisma. ,iak: ..Nowa Ku'tura"
:.
omow, prenumeruje
czasoblem)'"
POls'ka S t k'
, "Wiedza I Zycie", "Przegląd Zachodni"
Pro, ..
z u a Ludo
".
' "
Materi~ł'
.'
wa l ,.Z otchłani wieków"
ow archiwalnych
M
.
uzeum me posiada. Również nie prowadzi
d
52'
�821
820
Publikacje
naukowe przygot(J\vujc
się prac techniczno-konserwatorskich.
zakresu
potraw
z ryb i lecznictwa
muzeum nadzorujące
(np. publikacje z
ludowego).
W zakresie prac dydaktyczno-społecznych
Muzeum wygłasza roczni'~
4 odczyty własne i 8 odczytów opracowanych
przez instruktorów
oświatowych Muzeum Pomorskiego w Gdańsku.
W związku
z potrzebą uzupełnień
ekspozycji
poszczególnych
działów
oraz. ze względu na stopniowe zanikanie
przedmiotów
ludowej
kultury
materialnej
szczególną uwagę poświęci się poczynieniu zakupów i inwentaryzacji
zabytków. Tutaj należy jednak podkreślić,
że Muzeum częst·)
odczuwa brak funduszów na zakup eksponatów.
Franciszek
Treder
20 IV 1954 r.
MUZEUM W KWWZYNIE
(ul. Katedralna
1)
Wielodziałowe Muzeum w Kwidzynie mieści się w zabytkowym zamku
pokrzyżackim.
Dział Etnograficzny
zajmuje jedną dużą i jedną mniejszą
salę oraz długi, wąski korytarz, tzw. gdanisko, zakończony wieżą; prócz
tego w Dziale Przemysłu
Artystycznego
wystawiono
ceramikę
ludową·
Zbiory obejmują
głównie przybory
gospodarcze,
bednarstwo.
ceramikę,
plecionkarstwo.
obróbkę
włókna
i tkactwo
oraz sprzęty
pochodzące
z terenu tzw. Dolnego Powiśla Gdańskiego, przeważnie z powiatów: kwidZYl1skiego, sztumskiego
i suskiego. Poniższe zestawienie
ilustruje
stan
posiadania Działu. Z zakresu łowiectwa znajduje się w Muzeum jeden okaz.
paść gilotynowa na małe gryzonie, z rolnictwa:
kilka drobnych narzędzi
oraz dwa beczkowate kosze na zboże. plecione ze słomy, i dwa kadłub:,'
zbożowe.
Znaczniejszą
kolekcję
twoną
przybory
służące do przygotowywania
pokarmów, jak stępa kielichowata
z tłukiem,
oryginalna
kolowrotowa
prasa na ser, umieszczona w szafce, rzadki okaz przetaka
z naciągiem
skórzanym, cedzidło gliniane, kilka misek drewnianych,
dłubanych, i czerpaki drewniane.
Z zakresu zbiorów dotyczących
obróbki surowca drzewnego Muzeum
posiada nieco narzędzi, jak pilę dawniejszego
typu, siekiery, heble, ławę
bednarską, strugi, naciągacz-klucz,
wątornik i ładną kolekcję naczyń klepkowych z drewnianymi
obręczami. Dużą kolekcję tworzy plecionkarstwo
z narzędziami służącymi do obróbki surowca, jak specjalny sierp do wikliny
i nóż do korzonków, oraz z różnorodnymi wytworami, jak miarki, naczynia
dzbanowate,
kosze. koszałki, torby i plecionki
beczkowate;
należy podkreślić, że w tej kolekcji uwzględniono różnice materiałów (surowca), jak
również techniki wyplatania.
W Dziale Obróbki Włókna i Tkackim zna,idujemy wyłącznie narzędzia, a więc miecze, szczeci. kołowrotki, przęślice.
mot.owidła, kołowroty
do na\\'jjania
cewek. sno\':adł"
i \\Te"l.cie krosna
Ciekawostką etnog"aficzną są ogromne, wąskie a długie czerpaki łyżkowate
do skrapiania
bielonego płótna, używane przez byłych osadników holenderskich. Wyjątkową rzadkością są ozdobneprzęśliczki
łopatkowate w ilości
35 sztuk o wyrzynanych
motywach geometryc:mych,
zwierzęcych i roślinnych. Kolekcję dopełnia
ciężka maglownica
z kabłąkowym
uchwytem
i wałkiem. Z zakresu garncarstwa
posiada Muzeum spory i niewątpliwie
rzadki dziś zbiór ceramiki; wymienię tu 12 ładnych dwojaków "wspólnial,ów". 8 dzbanów zdobionych. 2 garnki, 4 duże misy, doniczki i kolekcję
m.lsowatych cedZIdeł, a z narzędzi - żarna do rozcierania glejty i pisaki
zdobmcze.
Wartościowy
jest także zbiór sprzętów:
reprezentują
go: solniczka,
~uszarka listwowa na talerze, stół rozkładany,
stołek malowany,
stołek
v-;yplatany o zdobionym zaplecku, ławeczka prosta, 6 skrzYI1 malowanych
na wial:o, 4 szafy ludowe polichromowane,
w tym jedna z datą 1843 r.,
szafa połeczkowa, malowana, na talerze, miski i łyżki. Zagadnienie komu11ikacji reprezentują
jedynie lyżwy drewniane, podkowy i wędzidła. Prócz
tego posiada Muzeum z dziedziny sztuki ludowej: kapliczkę polichromo\, 2m,! z. rzeżbą, tablicę ze zdjęciami fragmentów
pasowego rytu na lasce, wyl,onanego przez pasterza
Józefa B o r z e c h o w s k i e g o w roku 1884
szereg obrazów (Adam i Ewa, kościół, plebania,
pochód, jeździec, Żyd:
pasterz .ze stadem, łowca. lew), tablice ze zdjęciami ozdobnie wyrzynanych
zapleckow stołków, ozdób nad szczytowych,
dalej zdjęcia z przykładami
budOWnictwa, nagrobkami,
krzyżami i kapliczkami,
wreszcie haftami bia~ymi i. kolorow~mi. Z oryginalnych
zbiorów należy jeszcze wymienić dużą
Kolek?.lę klockow do drukowania
tkanin (około 90 sztuk), formy pierni){arsklC (42 sztuk) i parę ładnych form do masla.
. Uzup.ełnienie zbiorów tworzy znaczny i tematowo ciekawy zbiór klisz
lotograflcznych ze zdjęciami dotyczącymi budownictwa, zdobnictwa
haftów
tkanin itd. (zbiór ów mogą z wielkim pożytkiem wykorzystać
fachowc;
przy opracowyw<miu zagadnień etnograficznych).
Charakteryzując
ogólnie zbiory etnograficzne
Muzeum w Kwidzynie
trzeba podkreślić zupełny brak okazów z dziedziny zbieractwa, łowiectwa,
rybactwa, hodowli zwierząt 'lraz. nikłą wprost ilość narzędzi rolniczych.
l<i to całkiem
okazale
występują
przemysły
ludowe:
plecionkarstwo
')bróbka włókien z tkactwem, bednarstwo
i garncarstwo.
Poza tym nieźl~
.-q . reprezentowane
sprzęty i niektóre przejawy sztuki stosowanej. wystęP~I.1ące.iw sprzętarstwie
na formach do masła, do piekarników czy do druku
płócien.
.Ekspozycja posiada charakter
tymczasowy. Na podstawie
istniejących
zblOrow można zorganizo\vać L: łatwością następujące pouczające wystawy:
1. Od plecionkarstwa
do tkactwa, 2. Bednarstwo.
3. Garncarstwo
Dolnego
PowiŚla (z dawniejszymi
ośrodkami: w Kiszporku. Sztumie i Kwidzynie),
-l. Sztuk<1 ludow<1 Dolnego Puwiśl<1. Pierwsza
z wymienionych
wystaw
�822
823
byłaby nader aktualna
i pożyteczna ze względu na istniejącą w terenie
spółdzielczość pledonkarską
oraz jedyną bodaj w Polsce średnią szkole
wikliniarską
mającą swoją siedzibę w Kwidzynie.
Zbiory etnograficzne
z zakresu tradycyjnych
narzędzi uprawy ziemi
powinny być koniecznie uzupełnione.
Obszary bowiem, których tematykę
pragnie reprezentować
Muzeum, są rolniczt'
i eksponaty
z powyższego
zakresu są niezbędne dla przedstawienia
całokształtu
kultury materialne.!
regionu.
Muzeum w Kwidzynie zarządza A. L e m a ń s k i, który wykazuje dużo
zrozumienia dla zagadnień ludoznawczych. Niemniej jednak tak kierownik,
jak i zbiory czekają na pomoc fachową. Wdzięczne pole do popisu miałby
tu młody etnograf, który by zbiory należycie zinwentaryzował,
skompletował i wystawił. Zbiory kwidzyńskie stanowią także dobry warsztat pracy
do opracowań
etnograficznych,
a jednym z ważniejszych
zadań byłoby
m. in. ujęcie zagadnień nawarstwień
kulturowych
związanych z nowym
ruchem osiedleńczym na terenach Dolnego Powiśla.
Longin Malicki
Styczeń
Woj.
1955 r.
kieleckie
MUZEUM ŚWIĘTOKRZYSKIE
W KIELCACH
(plac Partyzantów
AL 2---4)
Dział Etnograficzny
Muzeum Świętokrzyskiego
mleSCI się w pięciu
pokojach o łącznej powierzchni 190 m"; w jednym pokoju i korytarzu znajdują się pracownia
i magazyn, a cztery pokoje o powierzchni
160 mJ
zajmuje ekspozycja części zbiorów.
Na zbiór Działu składa się 140 eksponatów własnych oraz 694 depozyty
Wydziału Kultury Prezydium
WRN, w czym jest 180 okazów ceramiki,
418 wycinanek,
56 "tasiomek".
Wszystkie eksponaty
pochodzą z terenu
województwa
kieleckiego.
Dział Etnograficzny
posiada ekspozycję stałą,
a wystaw etnograficznych
okresowych nie organizowano;
natomiast Muzeum użyczało lokalu Wydziałowi
Kułtury
na pokonkursowe
wystawy
garncarstwa,
tkactwa
i wycinanek
łudowych. Plon wystawy "tasiomek"
i wycinanek opoczyńskich, zorganizowanej
w 1954 r., został przez Wydział
Kultury zdeponowany w Muzeum, w przeciwieństwie
do uprzednio urządzanych
wystaw
ceramiki
i tkactwa.
Zazwyczaj
najlepsze
eksponaty
zakupowało Ministerstwo
Kultury i Sztuki, a Muzeum dostawała się małowartościowa
ceramika.
Biblioteka Działu Etnograficznego
zawiera około 60 pozycji, archiwum
około 90 pozycji (notatki, pieśni, fotografie, rysunki). Praktyk muzealnych
w Muzeum nie odbywano, natomiast w wyniku artykułu kustosza Działu
w prasie kieleckiej, pt. Kłopoty etnograficzne
Kielecczyzny
(1953 r.). został
nawiązany kontakt z Zakładem Etnografii Słowiańskiej
UJ.
·l
W lecie 1954 r. Dział Etnograficzny
służył siedmiokrotnie
wskazówkami
pomocą studentom
tego Zakładu, kierowanym
na badania w Kieleckie,
trzykrotnie skorzystał z ich odczytów etnograficznych.
Akcja społeczno-dydaktyczna
Muzeum przejawiła
się w stworzeniu
wśród młodzieży
dwóch kół Miłośników
Muzeum;
pierwsze
powstało
w kwietniu 1954 r. przy Liceum Technik Plastycznych w Kielcach (90% młodzieży wiejskiej);
drugie w grudniu
1954 r. przy Szkole Podstawowej
w Bartkowie koło Zagnańska (17 km od Kielc). Koło pierwsze dostarczyło
17. darów dla Muzeum, 2 ankiety, 60 rysunków; koło drugie zbiera próbki
zapasek. Oba koła wykazały, że nie trudno jest obudzić zainteresowania
do
spraw muzealnictwa
etnograficznego,
a spostrzeżenia
te i wyniki pracy
narzucają
konieczność
zatrudnienia
w przyszłości instruktorów
oświatowych z wykształceniem
etnograficznym.
W pracy społecznej niezawodne
usługi oddaje
podręcznik
terenowy
M. Znamierowskiej
-Priifferowej,
pt. Ochrona zabytków
kultury ludowej,
rozdawany nauczycielom wiejskim, leśnikom, służbie drogowej, aktywistom
ZMP, ZSCH, PZGS. Ten ostatni użyczył Kołu Przyjaciol
Muzeum przy Liceum w Kielcach samochodu ciężarowego na wycieczkę do
Muzeum Etnograficznego
w Krakowie.
Trudności Działu Etnograficznego
Muzeum Świętokrzyskiego
są bardzo
istotne: brak doświadczonego
etnografa
(niemożność zdobycia mieszkania,
brak
naukowych
grup uposażeniowych).
jednoosobowa
obsada
Działu.
który powinien zatrudniać trzech pracowników
ze względu na duży zasięg
terenowy działalności Muzeum (całe województwo), szczupły budżet Działu
nie pozwalający na prace badawcze, wreszcie brak publikacji naukowych
dotyczących kultury ludowej Kielecczyzny.
Dotychczasowa
ekspozycja
zbiorów, zrobiona swego czasu przez Wydział Kultury, ulegnie w 1955 r. zmianie i stanie się w pierwszym etapie
ekspozycją następujących
zespołów wystawowych:
1. Zajęcia podstawowe
(na razie rybołówstwo
i rolnictwo);
2. Przetwórstwo
(przeróbka
włókna
i garncarstwo);
3. Gospodarstwo
domowe; 4. Ubiory, stroje ludowe, sztuka
ludowa. W miarę finansowych możliwości archiwum Działu będzie uzupełniane kopiami rysunków zebranych w terenie przez dwa obozy badawcze
Krakowskiego
Oddziału PIS-u w latach 1951 i 1953.
Najpilniejszym
zadaniem 1955 r. będzie skompletowanie
danych odnoszących się do budownictwa kieleckiego. Inwentaryzacje
obiektów zabytkowych robione w ostatnich latach przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony
Zabytków notowały st~re chałupy tylko marginesowo,
i tak na przykład
na 9 powiatów województwa wymieniono zaledwie 28 chałup. Obozy letnie
PIS-u prowadzone przez dr R. R e i n f u s s a zgromadziły dużo materiału
dotyczącego wiejskiego
budownictwa
kieleckiego.
Materiał ten powinien
by się znaleźć również
w archiwum
Działu Etnograficznego
Muzeum
Świętokrzyskiego,
wobec braku
opracowania
tego zagadnienia
drukiem
oraz małych możliwości badawczych samego Muzeum.
�825
824
Poza kontaktem
z Oddziałem
PIS w Krakowie
Dział Etnograficzny
korzysta z pomocy Muzeum Etnograficznego
w Krakowie
oraz komunikuje
się z Katedrą Budownictwa
Drewnianego Politechniki Warszawskiej. Archiwum przy tej Katedrze posiada pomiary ponad stu chałup świętokrzyskich,
zrobione na obozach studentów architektury
jeszcze przed rokiem 1950.
Materiały dotyczące wiejskiego budownictwa
kieleckiego są niezbędne
dla Działu Etnograficznego
Muzeum ze względu na plan, z jakim Dział
""ystąpił do CZMiOZ, oraz do PrezydIUm WRN w Kielcach. Plan ten
w skrócie
wygląda
następująco:
obecny
lokal Działu Etnograficznego
(190 m~) nie pozwala na ekspozycję już posiadanych
zbiorów, a zbiory te
w ciągu najbliższych lat będą systematycznie
uzupełniane.
Przeniesienie
Muzeum za kilka lat do siedemnastowiecznego
pałacu (mieszczące się tam
obecnie Prezydium
WRN prztmiesione zostanie do nowoczesnego gmachu)
nie przyczyni
się do znaczniejszego
powiększenia
metrażu
Działu, gdyż
charakter
wielu sal (portretowa,
rycerska, basztowa) narzuca ekspozycję
m3gnackich wnętrz z epoki. Ponieważ jednak Dział Etnograficzny
rozwija
się, a jego braki powinny być uzupełniane,
należałoby
pokazać kulturę
i sztukę ludową w ujęciu historycznym, zaś większość eksponatów pokazać
w sposób naturalny
w czterech lub pięciu zagrodach chłopskich. Zagrody
te mogłyby stanąć w projektowanym
obecnie Parku Kultury w Kielcach,
w którego obrębie znajdzie się również pałac - przyszła siedziba Muzeum
Świętokrzyskiego.
W ten sposób powstałby zespół budynków, które zobrazują kontrastowo
warunki życia chłopa pańszczyźnianego
i feudałów.
W jesieni 1954 r. Dział Etnograficzny
wytypował
do tego celu dwie
chałupy: wąskofrontową
z Bielin, liczącą 160 lat, i szerokofrontową
z Sukowa, l80-letnią,
obie z rejonu Gór Świętokrzyskich.
Chałupy te można
nabyć. Sprawa kupna pierwszej jest pilna, gdyż gospodarz stawia nowy
dom. W wyniku konsultacji odbytej z dyr. T. S e w e r y n e m i dr R e i nf u s s e m dodano do projektu jako trzecią - chałupę opoczyńską ze Smogorzewa, z lat trzydziestych
zeszłego stulecia, z podcieniami, która reprezentuje budownictwo
uznane przez prof. B u r s z t ę za typowe dla Po1sk:
zachodniej, a częściowo centralnej, już w XVI w. Ponadto zaprojektowano
przeniesienie
lepianki sandomierskiej,
zbudowanej
w okresie dwudziestolecia międzywojennego.
O ile władze terenowe użyczą miejsca na zagrody chłopskie w Parku
Kultury
i o ile CZMiOZ znajdzie
fundusze
(w pierwszym
etapie n'~
przeniesienie
chałup i ich konserwację,
w drugim etapie na przeniesienie
zabudowań gospodarczych), za kilka lat Kielce będą miały w Muzeum dział
etnograficzny
obrazujący
zadowalająco
kulturę ludową regionu.
Zabytki tej kultury giną \\1 tempie coraz szybszym na całej przestrzeni
województwa.
Szczególnie niewiele pozostało ich na terenach przyczółkowych, zniszczonych w czasie wojny. Są to powiaty: pińczowski, buski, opato\vski, sC1ndomierski. kozienicki i zachodnia część powiatu radomskiego.
•
Wobec szybkiego uprzemysłowienia
województwa
również w powiatach
obfitych w zabytki należałoby jak najszybciej
poczynić badania i zakupy.
Specjo.lizac.ia Działu Etnografic:znego
powinna pójść w kierunku
tkactwa,
g?rncarstwa.
kowalstwa,
snycerstwa
i wycinankarstwa.
Kielce są bez wątpienia najlepszym punktem dla zorganizowania
ewentualnie samodzielnego
muzeum etnograficznego.
Niezależnie od jego problematycznego
powstania
Dział Etnograficzny
Muzeum Świętokrzyskiego
powinien w przyszłości zająć się zorganizowaniem
punktów etnograficznych na licznych szlakach turystycznych
Kielecczyzny. Pracy tej należałoby
dokonać wespół z Gromadzkimi Radami Narodowymi oraz PTTK. Punktami
takimi mogłyby być zabytkowe
chałupy
z kompletnymi
urządzeniami
wnętrza i zagrody pozostające pod opieką uświadomionej
i odpowiedzialnej
Gromadzkiej
Rady Narodowej,
dostępne
dla zwiedzających.
Wiejskie
muzea etnograficzne
miałyby nawet większe znaczenie dydaktyczne
dla
środowisk wiejskich niż dla turystów, a dostatecznie wczesne ich stworzenie
uratowałoby
od zniszczenia
nie.ieden c:cnny zabytek
kultury
i sztuki
ludowej.
Alel;~((7Hlr((
Dobrou;olska
Lut:,' 1955 r.
MUZEUM W RADOMIU
(ul. Nowotki 12)
Muzeum Podstawowe
w Radomiu mieści się w jednopiętrowym
murowanym gmachu. Posiada ono 14 sal liczących około 3500 m3. Budynek jest
przystosowany
do potrzeb muzealnych.
W Dziale Etnograficznym
Muzeum posiada 179 eksponatów:
ceramiki (przeważnie iłżecka i denkowska)
koszulę kobiecą lnianą-kurpiowską
obrazy malowane na szkle
zabawka (konik ze słomy z WileJ1szczyzny)
pisanek z różnych powiatów
.
palm wielkanocnych
64 sztuk
l
3
l
80
30
Okazy te pochodzą przeważnie z terenu Polski.
Dział Etnograficzny
jest niewielki.
Dużą kolekcję
strojów
ludowych
wywieźli lub zniszczyli niemieccy faszyści w czasie okupacji. Dział nie
POsiada też osobnego etatu, a znikoma ilość pracowników
umysłowych
(trzy osoby) przy trwającej reorganizacji
nie pozwala na prowadzenie badań
etnograficznych.
W latach 1952-1953 wystaw etnogrc1ficznych Muzeum nie urządzało.
Dział Etnograficzny
nie pC'siada osobnego katalogu.
Zbiory ujęte są
w inwentarzu
ogólnym z zaznaczeniem
w odpowiedniej
rubryce
"etn.'·.
Wszystkie eksponaty
są zinwf'ntaryzowane.
Biblioteka
obejmuje
ponael 3000 lomów.
wśród
których
jest około
;'0 starodruków.
Książki bv!y kompletowane'
przypadkowo.
Część pochodzi
�827
826
z darów. część to pozostałości poniemieckie. Szereg książek i czasopism
dotyczy Radomia i ziemi radomskiej; wśród nich znajduje się kilka białych
kruków, którymi interesują się naukowcy z różnych stron Polski. Na terenie
Radomia nie ma biblioteki naukowej, dlatego też odpowiednia reorganizacja
biblioteki muzealnej jest rzeczą konieczną, tym bardziej że mamy odpowiednie na ten cel pomieszczenie.
Obecnie potrzebne
jest uzupełnienie
i zaktualizowanie
katalogów, segregacja
według działów, udostępnienie
biblioteki nie tylko dla pracowników Muzeum, ale i dla osób prywatnych.
Archiwum nasze jest bardzo ubogie, a odpowiednie uporządkowanie go
jest rzeczą konieczną. Pomieszczenie przewidziane na archiwum do tej pory
zajęte jest na mieszkanie pracownika. Publikacji naukowych nie ogłaszaliśmy.
Duże trudności istnieją w zakresie prac konserwatorskich.
Specjalisty
nie mamy, a konserwacji wymagają zbiory kilku działów. Dezynfekcję
prowadzimy w komorze gazowej w skrzyni. Uszkodzone meble naprawiamy
w warsztacie stolarskim.
W bieżącym roku pracownicy Muzeum opracowali 10 referatów (30 wygłoszeń). Tematyka części referatów wiązała się z propagowaniem Muzeum,
z reklamą wystawy światopoglądowej;
część referatów dotyczyła problemów szerszych. Odczyty wygłoszono w szkołach, w zakładach
pracy,
we wsiach. Spośr?d zakładów pracy aktywnie współpracuje
z Muzeum
Świetlica Związku Zawodowego Kolejarzy.
Szeregu działów Muzeum nie można odpowiednio wykorzystać i wyczerpująco opracować na skutek braku personelu. Obecnie na parterze gmachu
znajduje się wystawa o rozwoju życia na ziemi, na piętrze organizuje się
wystawę obrazującą historię Radomia. Wystawa ta bazuje przede wszystkim na historii, nie obrazując natomiast zagadnień przyrodniczych.
Dla. uzupełnienia, w dwóch salach przeznaczonych na wystawy zmienne,
można by umieścić logicznie opracowaną ilustrację botaniczną i geologiczną
terenu.
Brak personelu nie pozwala też na systematyczne przeglądanie zmaga~
zynowanych zbiorów, a brak dobrze urządzonego
magazynu
ogromnie
utrudnia przechowywanie
eksponatów. Urządzenie magazynu i urządzenie
biblioteki to dwie najpilniejsze sprawy.
W przyszłości należałoby również urządzić specjalny, duży dział poświęcony twórczości Józefa B l' a n d t a związanej z Radomiem.
14 XII 1954 r.
Woj.
Anna
Apanowicz
koszalińskie
NIUZEUlVIW DARŁOWIE
(ul. Zamkowa 5)
Muzeum w Darłowie i~tnieje od roku 1929. Zbiory poniemieckie przejęto w czerwcu 1945 r. Z dniem 1 stycznia 1950 r. :Vluzeum upaństwowiono:
t
I
!
;
I
•
I
•
odtąd należy ono, jako muzeu:n podopieczne, do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie.
Muzeum w Darłowie mlesc; się w dawnym zamku książąt pomorskich;
kubatura budynku wynosi około 10000 m3, powierzchnia 684 m2•
Muzeum posiada następujące
działy: Etnograficzny,
Militariów, Przemysłu Artystycznego.
Rzemiosła, Archeologiczny
i Przyrodniczy
(razem
4078 eksponatów) .
Dział Etnograficzny
(pow. 100 m"; zajmuje
dwa pokoje i korytarz)
posiada 286 eksponatów;
z tego wystawiono
141, zmagazynowano
145
Pochodzenie zbiorów jest regionalne (ziemia sławieńska i darłowska).
Muzeum nie posiada katalogów przedmiotowych.
Zbiory etnograficzne
przedstawiają
się następująco:
z zakresu rybołówstwa
eksponatów
5,
pasterstwa
1, rolnictwa 3, obróbki włókna 34, obróbki' wosku 2, sprzętów
domowych 15, sztuki ludowej 137, przedmiotów magicznych 25.
Badań w terenie Muzeum nie prowadzi
wskutek braku pracownika
naukowego. Organizacja wystaw należy do kompetencji muzeum nadrzędnego, czyli do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Dział Etnografii
zinwentaryzowano
i skatalogowano.
Biblioteka liczy 950 pozycji, w tym około 200 broszur, 0,9%
księgozbioru to książki w języku niemieckim (historia, geologia, czasopisma etc.).
14. XII 1954.
A. Tarnowski
MUZEUM W SŁUPSKU
(plac Zwycięstwa, "Nowa Brama")
Zbiory muzealne znajdują się w dawnej zabytkowej bramie miejskiej,
pochodzącej z około 1500 r. Stanowiła ona niegdyś część miejskich murów
obronnych z drugiej połowy XIV w. W budynku tym na trzech piętrach,
w siedmiu salach i w małym przedsionku mieszczą się zbiory. Budynek
posiada jedno wejście. Ogólna powierzchnia sal wynosi 244,86 m2•
Ilość okazów oryginalnych i modeli własnych wynosi 4300, w tym na
zbiory etnograficzne przypada 347. Pozostałe przedmioty pochodzą z innych
działów, jak archeologia, numizmatyka, przyroda itd.
Zbiory etnograficzne zajmują dwie sale. W jednej mieści się urządzenie
izby słowińskiej (kaszubskiej) z warsztatem tkackim, kołowrotkiem, motowidłem, kozłem do klepania lnu, łóżkiem, kołyską i innymi sprzętami oraz
wagi ("przezmiany" lub "bezmiany" czy "dezmery"), półkorce itd.
W drugiej zgrupowane są przedmioty z zakresu rybołówstwa, tkactwa,
przedmioty obrzędowe, matryce do farbowania tkanin, tasiemki do fartuchów, jeden czepiec, drewniane chodaki dla koni, skrzyneczki rzeżbione
i "inkrustowane"
słomą, formy do masła, ceramika (wśród niej jedynie
kilka sztuk importowanych - heskie), mapa obrazowa kultury materialnej
powiatu słupskiego i inne.
�829
828
Wszystkie eksponaty
etnograficzne.
prócz kilku wyżej wymienionych,
pochodzą z powiatu słupskiego.
Muzeum w Słupsku nie prowadzi samodzielnie naukowych badań terenowych, przeprowadza
jedynie
poszukiwania
materiałów
etnograficznych,
,biera materiały dotyczące zagadnienia Slowińców oraz wiadomości o istniejących jeszcze w terenie eksponatach,
przeprowadza
poza tym badanie
dC'lwme!1tacji eksponatów
poniemieckich.
W 1952 r. otwarto w Muzeum następujące wystawy stałe: archeologiczną.
historyczną, etnograficzną,
militariów, rzemiosła cechowego i sztuki koscielnej. W roku 1953 wystawy stałe pozostały te same, urządzano także wystawy
czasowe. Obecny stan prac inwentaryzacyjno-katalogowych
przedstawia się
następująco. Wszystkie eksponaty ujęte są w ogólną książkę inwentarzową
i oznaczone ogólnym numerem inwentarza oraz numerem działowym, przy
czym zbiory etnograficzne
posiadają ponadto oddzielną książkę inwentarzową, której numeracja zgodna jest z numeracją działową książki ogólnej.
Wszystkie eksponaty posiadają karty katalogowe. Brakujące dane w kartach
katalogowych
uzupełniane
są w miarę uzyskiwania
dokumentacji
(poszukiwania w kartach poniemieckich
i archiwaliach).
Niemniej podział inwentarzowy
należałoby
ponownie
opracować
po
fachowym zakwalifikowaniu
~;ksponatów wzbudzających
wątpliwości
do
odpowiednich
grup. Konieczne byłoby też sporządzenie
oddzielnych, JaK
przy zbiorach etnograficznych,
ksiąg inwentarzowych
dla reszty poszczególnych działów oraz oznaczenie eksponatów nową numeracją.
Muzeum posiada 650 książek niemieckich (Pomerania) z zakresu historii,
geologii, etnografii, archeologii, numizmatyki,
sztuki i architektury,
40 niemieckich czasopism (razem 247 zeszytów), jak "Ostpommersche
Heimat",
"Pommersches
Urkundenbuch",
"Unser Pommerland",
"Baltische Studien"
i inne, oraz 68 starodruków.
Książek polskich jest 245 - kilka z zakresu
historii kultury,
archeologii,
sztuki, kilka to broszury Wydawnictwa
Wiedzy Powszechnej. Pozostałe książki stanowią bibliotekę marksistowską·
Czasopism polskich jest 8 (47 zeszytów): "Z otchłani wieków", ,;Ochrona
Zabytków",
"Polska Sztuka Ludowa", "Kwartalnik
Muzealny".
Muzeum
nie posiada własnych kredytów na prenumeratę
i zakup książek; otrzymuje
przydziały z Muzeum Pomorza Zachodniego.
Kierownictwo
Muzeum odnalazło
archiwum
byłego Heimatsmuseum
dopiero w 1948 r. W archiwum tym są duże braki. Muzeum posiada także
znaczną ilość kart katalogowych niemieckich. protokołów znalezisk i wykopalisk archeologicznych,
mapek, wypełnionych
ankiet z terenu powiatu
dotyczących różnych z8gadnień, jak np. pasterstwa, lasek sołtysów, fujarek
itp., tek z rysunkami,
skrzyń. wycinków z czasopism niemieckich z fotografiami eksponatów, zabytków, fotografiami
ilustrującymi
historię miasta.
Słupska
i powiatu.
zagadni::nia
regionalne,
budownictwo.
ważniejsze
w.vdarzenia :tp.
•
:"
.
l'vIuzeum posiada 2725 odbitek fotograficznych
oraz 2918 klisz fotograficznych, błon, klisz cynkowych i przeźroczy. Dotyczą one zabytków architektury, obchodów, uroczystości, ważniejszych wydarzeń itp.
Wszystkie podstawowe
prace organizacyjne,
jak organizowanie
pracy
w muzeum, eliminowanie eksponatów typowo niemieckich, związana z tym
zmiana ekspozycji i uzupełnianie jej eksponatami z terenu, uzupełnianie teksl6w w Dziale Archeologicznym, zorganizowanie wystawy historycznej i militr,riów, urządzenie magazynu itp., były przeprowadzone
przez jednoosobov,'c
kierownictwo
Muzeum w latach 1946-1950.
W roku 1950 (po przejęciu
Muzeum przez Ministerstwo Kultury i Sztuki) przy pomocy przedstawicieli
Muzeum Pomorza Zachodniego wystawy przeeksponowano.
Obecnie Muzeum posiada trzech pracowników:
kierownik,
instruktor
oświatowy
(od
1953 r.) i wożny.
Prac techniczno-konserwatorskich
Muzeum we własnym zakresie nie
prowadzi, poza drobnymi czynnościami konserwacyjnymi
dotyczącymi eksponatów etnograficznych
i militariów.
Wszystkie wycieczki zbiorowe obsługiwane są przez personel Muzeum.
Objaśnień udziela się często również osobom zwiedzającym indywidualnie.
Dla wycieczek zbiorowych odbywają
się w sali zbiorów historycznych
},rótkie pogadanki na temat historii miasta i ziem! słupskiej. Poza Muzeum
wygłasza się odczyty i pogadanki na temat zabytków historycznych, ochrony
zabytków i przyrody oraz na tematy wiążące się z problematyką
wystaw
czasowych.
Muzeum współpracuje z PTTK, ze szkołami, z Muzeum Ziemi, z Oddzialem Polskiego Towarzystwa Historycznego, z Biblioteką Miejską i z Powiatowym Domem Kultury.
Trudności i braki to przede wszystkim
szczupłość lokalu, małe sale.
W budynku mieszczą się tylko sale wystawowe, brak w nim pomieszczeń
IEl biuro, magazyn,
szatnie, brak wszelkich urządzeń kanalizacyjnych
i brak
urządzeń do ogrzewania. Światło elektryczne zainstalowano dopiero w końcu
1952 r. Lokal ogrzewa się w zimie piecykiem elektrycznym.
Budynek trudny
jest do dekoracji na uroczystości, zarówno z powodu drutów wysokiego
napięcia sieci tramwajowej
przechodzącej pod bramą, jak i z powodu szeJ:egu wmontowanych
w sciany haków, niszczących dekoracje. Budynek ma
jedno wejście, co utrudnia ruch przy wzmożonej frekwencji w lecie.
Biuro i magazyny mkszczą się w gmachu Prezydium MRN w odległości
około 200 m od Muzeum. Magazyn jest na parterze, biuro zaś na drugim
piętrze, Tego rodzaju rozbicie pomieszczeń również utrudnia pracę. Dotkliwie odczuwa się brak pomieszczeń na wystawy czasowe i niewygodne dl,l
nadzorującego
personelu rozmieszczenia sal na trzech piętrach.
UważiJ,my. że \\. Muzeum powinr~y powstać osobne działy etnograficzl1."
i hi;;toryczny (wraz z archeologią) obejmujące
tematykę powiatu słupskiego .
Ważnć'lc;;t to I.e wzglcdu na I.acho\\'ane zabytkl przeszłości, żY.iącą dotych-
�831
830
czas grupę Słowińców i znaczną ilość dokumentów
etnograficznych
i archeologicznych.
dotyczących
zagadnień
W wypadku dojścia do skutku projektowanej
przebudowy
zamku ks.
pomorskich w Słupsku na potrzeby Muzeum - powinno ono tam się znaleźć.
Moźna by wówczas rozbudować zbiory etnograficzne i objąć zasięgiem sąsiednie powiaty - bytomski, miastecki, sławień ski (ten ostatni, o ile Muzeum
w Darłowie zaniecha rozbudowy Działu Etnograficznego).
Koncepcja taka ma m. in. uzasadnienie koniecznóści
etnicznych
między ludnością
rodzimą wymienionych
Słowińców.
zbadania
terenów
Maria
związków
a grupą
Za'borowska
28. V 1954 r.
Woj.
krakowskie
MUZEUM ETNOGRAFICZNE
W KRAKOWIE
(plac Wolnica 1)
Muzeum Etnograficzne w Krakowie, założone w 1905 r. przez inspektora
szkolnego Seweryna U d z i e l ę, przez 43 lata nie posiadało własnego lokalu:
dopiero władze Polski Ludowej w 1948 r., dzięki inicjatywie
ówczesneg~
prezydenta
miasta dr Henryka D o b l' o W o l s k i e g o, oddały na pomieszczenie zbiorów etnograficznych
Muzeum dawny dwupiętrowy ratusz kazimierzowski przy pl. Wolnica 1. W pięćdziesięciolecie istnienia Muzeum godzi
się przypomnieć, że w roku 1905 skromne
naówczas
zbiory założyciela
Muzeum pomieszczone były w dwóch salkach w Sukiennicach
jako Dział
Etnograficzny
Muzeum Narodowego. W 1911 r. zawiązało się Towarzystwo
Przyjaciół Muzeum Etnograficznego z prof. Juliuszem T a l k o - H r y n c ew i c z e m i prof. Franciszkiem
B u jak i e m na czele, które wynajęło dla
Muzeum dwa pokoje przy ul. Studenckiej
(dziś ul. gen. Świerczewskiego).
W 1914 r. Wydział Krajowy we Lwowie umową najmu na 20 lat oddał
w użytkowanie Muzeum jeden z zabytkowych budynków na Wawelu (dawne
seminarium
duchowne), ale otwarcie Muzeum w nowym lokalu nastąpiło
dopiero po l wojnie ś,,:,iatowej, w 1920 r. Zbiory Muzeum powiększyły się
wówczas dzięki depozytom Uniwersytetu Jagiellońskiego, Polskiej Akademii
Umiejętności, Rady m. Krakowa (Muzeum Przemysłowego) oraz darom i zakupom. W czasach sanacji, gdy minął okres umowy najmu zawartej z Wydziałem Krajowym, Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzplitej wypowiedziała
Muzeum Etnograficznemu
lokal na Wawelu, a Towarzystwo
Przyjaciół
Muzeum Etnograficznego zmuszone było zwrócić się z apelem do społeczeństwa o ratowanie
zagrożonej
w swym istnieniu
placówki
kulturalnej.
Okupanci hitlerowscy w 1939 r. spakowali wszystkie eksponaty i rozmieścili
je w trzech różnych budynkach, przy czym skradziono lub zniszczono 2349
okazów. Zbiory etnograficzne,
uratowane
przed wywozem do Niemiec,
~.
w roku 1947 zostały umi.eszczone w koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej, a w 1949 r. przewieziono je do obecnej siedziby przy pl. Wolnica 1.
Oddany dla Muzeum budynek o kubaturze
17400 m', a 870 m2 powierzchni 22 sal, wymagał jednak remontu kapitalnego,
przebudowy
klatki
schodowej, stropów, przesunięć ścian, instalacji wodnej, elektrycznej,
gazowej, dobudowy trzeciego piętra itp. Poza tym budynek zajęty był przez
Miejski Komisariat Obwodowy MO, szkołę dla głuchoniemych itp.; kierownictwo Muzeum zmuszone było zająć się wyszukaniem
i adaptowaniem
lokali zastępczych dla zajmujących
gmach urzędów i instytucji. Przedsięwzięcia te wymagały funduszów, zabiegów i zajęcia się akcją inwestycyjną
jednocześnie w trz~ch budynkach: przy ul. Miodowej 11, dokąd przeniesiony
został Komisariat MO, przy ul. Szerokiej 32, gdzie znalazły pomieszczenie
urzędy miejskie, oraz przy pl. Wolnica 1. Muzeum nie posiadało wówczas
kierownika administracyjnego,
przeto cały ogrom prac organizacyjnych
przypadł w udziale dyrektorowi Muzeum dr Tadeuszowi S e w e l' y n o w i,
mgr M. W o l e ń s k i e j oraz mgr Z. S z e w c z y k o w i. Po zwycięskim
pokonaniu trudności sale parteru ratusza kazimierzowskiego
zostały otwarte
dla publiczności już 3 VI 1951 r., po czym z kolei rok rocznie otwierane
były wystawy na dalszych kondygnacjach
budynku muzealnego.
Z b i o l' y. Muzeum posiada 20103 okazów oryginalnych i modeli głównie
z zakresu etnografii polskiej i słowiańskiej (ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich,
słowackich, czeskich, serbskich,
bułgarskich),
także z Litwy,
Łotwy, Estonii, oraz zbiór eksponatów
pozaeuropejskich
w ilości 1754.
z Afryki, Australii oraz z Oceanii, Azji i Ameryki.
Poszczególne działy zbiorów przedstawiają
się następująco:
z zakresu
zbieractwa posiada Muzeum kozubki
z korY i łubu, dziergce do zbierania
jagód oraz barwne plansze zbieranych przez lud roślin jadalnych.
Zbiór
narzędzi łowieckich jest naj bogatszy w Polsce. Wśród nich stępica jednodrzwiczkowa do łowienia niedźwiedzi jest rzadkością na miarę europejską.
Z rybactwa znajduje się w Muzeum 27 okazów, z pasterstwa 83 - w tym
całkowite wyposażenie szałasu pasterskiego oraz kolekcja form do odciskania serów, z hodowli 2-3, z bartnictwa
i pszczelnictwa 14 - w tym 3 duże'
ule figuralne. Z zakresu ro-lnictwa posiada Muzeum wszystkie ważniejsze
narzędzia od drewnianej
motyki oraz łopaty, radeł, soch, pługów, bron,
wideł, cepów, sierpów, grabi aż do wiejaczek, młynków, stęp, żarn, sieczkarni oraz kadłubków z kory do przechowywania
zboża.
Z zakresu obróbki włókna, przędzalnictwa,
tkactwa istnieje w Muzeum
~omplet narzędzi, a nadto ciekawy zbiór ziół farbiarskich
i próbki włókien
fa~bowanych barwikami roślinnymi. Również komplet narzędzi do obróbki
skory, drewna, drukowania płócien, do garncarstwa
(w tym model garncarskiego pieca celtyckiego z Dolnego Śląska, model pieców z 19ołomi oraz
model współczesnego pieca z Zalasu w pow. chrzanowskim), nadto oryginalny folusz, olejarnia i gonciarnia ze wszystkimi narzędziami i sprzętami.
�833
832
Zbiór z zakresu budownictwa
reprezentują
modele, na które składa się
model jaskini, ziemianek
i ,załasów
"przedhistorycznych",
rekonstrukcja
chałupy zagrodnika z XVI w, oraz typy chat z różnych regionów Polski.
model folusza, młyna i tłuki. Kolekcję tę uzupełnia zbiór zamków drewnia ..
nych do drzwi, kłódek i kluczy, zbiór przyborów
do oświecania izby,
wszystkie typy krzesiw, a wreszcie komplet domowych sprzętów krakowskich, podhalańskich
i dolno-śląskich
(60 sztuk), Dziedzinę transportu
i komunikacji
reprezentują
modele różnych środków lokomocji, jak łodzi,
sań, wozów, nadto jarzma, uprząż, okucia do wozów, nosidła, Najbogatszym
działem w Muzeum je'>t niewątpliwie dział odzieży,
Kompletów ubiorów posiada Muzeum 190, z czego wystawionych
jesL
krakowskich
18, sądeckich 4, podhałańskich
8, żywieckich 7, orawskich lO,
samborskich 3, bojkowski 1, szczawnickich 5, rzeszowskich 4. lasowiackich
5, dolno-śląskich
2, górno-śląskich
5, kieleckich 2, opoczyńskich 5, podlaskich 2, szczyrzyckich 2, gąbiński l. łowickich 4, mazowiecki 1, kurpiowskich 3, lubelskich
13, pogórzańskich
2, sieradzki
1, wielkopolskich
2,
W zbiorach tych znajduje
się sporo okazów unikatowych
pochodzących
z połowy XIX w" a nawet początku ubiegłego stulecia,
Zbiory te uzupełnia kolekcja strojów słowiańskich lub ich części, m, in,
wielkoruskich,
ukraińskich, białoruskich, słowackich, bułgarskich, serbskich
i chorwackich,
oraz kolekcja kolorowych i białych haftów krakowskich,
góralskich, cieszyńskich, opoczyńskich, łowickich, lubelskich, wielkopolskich,
kurpiowskich,
kaszubskich,
a także słowackich, serbskich, wielkoruskiCh,
białoruskich i litewskich, Znaczną pozycję w zbiorach muzealnych stanowią
również próbki tkanin,
Z zakresu sztuki ludowej naj obficiej reprezentowana
jest rzeźba z całego
obszaru Polski i Ukrainy Zachodniej oraz obrazy na szkle z Podhala, Orawy,
Spisza, Pogórza i Dolnego Śląska, nadto duży zbiór obrazów olejnych malowanych na papierze, wycinanek oraz desek. do drukowania płócien techniką
druku pośredniego i bezpośredniego.
Z przedmiotów obrzędowych posiada Muzeum szopki, "światy", podłaź~
niki, maszkary
zapustne,
znaczny zbiór palm wielkanocnych,
pieczywa
obrzędowego, form piernikarskich
oraz odlewów pierników.
Największą
pozycję, bo liczącą około 3000 okazów, stanowi zbiór pisanek polskich i słowiańskich, Z obszernego
zbioru ceramiki
z całej Polski wyróżnia
się
ilościowo ceramika spiska i orawska oraz zabawki gliniane, które uzupełnia
znaczna ilość zabawek drewnianych,
głównie z południowych ziem Polski.
Do działu sztuki ludowej należy również zespół makiet ilustrujących
polskie tańce ludowe.
W y s t a w y w 1951-1954
r. W roku 1951 zorganizowano
wyremontowanego
budynku dwie stałe wystawy:
1. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludo'xego.
2. Polskie Tańce Ludowe.
n<l parterz-:-
Izby posiadają właściwe proporcje, obudowę ścian, powałę z :ragarzami:
piece, wszystkie
sprzęty
autentyczne,
narzędzia
oraz przedmlOty sztuki
charakterystyczne
dla mieszkania chłopskiego na Podhalu, Dolnym Śląsku
i w ziemi krakowskiej,
Wyposażenie tych izb uzupełnia zespół skrzyń ludowych z całej Polski,
ustawionych z obu stron korytarza, Na ścianach wiszą fotografie ilustrujące
różne typy izb wiejskich; poprzez zestawienie izby biednego chłopa z mieszkaniem magnata uwydatniają
się tu wyraźnie różnice klasowe. U wejścia
na wystawę umieszczono mobilizujący napis: "Wojna niesie zagładę kulturze", Nad napisem tym fotografia wsi spalonej, obok obraz przedstawiający
głosowanie za pokojem
i pokaz fragmentów
budownictwa
wiejskiego,
o jakie walczymy.
Na wystawę Warsztaty Przemysłu Ludowego składa się folusz, gonciarnia, olejarnia oraz garncarnia,
oryginalne zabytki przeniesione ze wsi do
gmachu Muzeum wraz ze wszystkimi narzędziami pracy i całym sprzęte~,
wraz z obudową ścian, co w połączeniu z modelami i zdjęciami fotograficznymi daje zwiedzającym pełny obraz pracy rzemieślnika wiejskiego, jego
pomysłowości i uzdolnieli. technicznych. Przy urządzaniu tej wystawy najwięcej zasłużył się kustosz mgr Z, S z e w c z y k, W tymże roku otwarto
w dużej sali na parterze Muzeum wystawę Zdobnictwo Izby Wiejskiej, na
którą złożyły się malowanki ścienne z Powiśla Dąbrowskiego, wycinanki
krakowskie, opoczyńskie, rawskie, lubelskie, łowickie i kurpiowskie, pająki
kunsztowne wieszane u powały izby, a nadto sprzęty zdobione.
W sali tej w 1952 r. pomieszczono wystawę Polskie Tańce Ludowe, składającą się z oszklonych makiet wypełnionych lalkami w strojach ludowych.
Makiety te wykonała
artysta-plastyk
Józefa H o r wat h - C h o d a c k a.
Ukazują one zwiedzającym przepych strojów ludowych oraz piękno tańca
ludowego. Figurki makiet utrzymane w tanecznym ruchu i geście ilustrują
plastycznie ważniejsze tańce ogólnonarodowe
i regionalne (korowód sobótkowy, czyli starosłowiańskie
koło, polonez, zbójnicki, krakowiak,
mazUr,
oberek, kujawiak,
trojak, przodek szamotuiski,
krzesany i szewc szczyrzycki). Wystawa ta, pomyślana
pierwotnie
jako czasowa, przemieniona
została na życzenie społeczeństwa i władz w wystawę stałą.
.
I
{
W 1952 r. urządzono we wszystkich salach pierwszego piętra wystawę
stałą p. n. Ludowa Kultura Materialna składającą się z trzech części: 1. Jak
człowiek zdobywał pożywienie, 2. Jak się odziewał, 3, Jak mieszkał. Wystawa ta została opracowana na zasadach materializmu historycznego, a przewodnią jej ideą są myśli zawarte w słowach F, E n g e l s a: "Podstawowym
czynnikiem w historii są środki zdobywania pożywienia, odzieży, mieszkania
i potrzebnych do tego narzędzi", Zwiedzający tę wystawę ma możność zapoznać się z pierwotnymi narzędziami do niecenia ognia, które rewolucjonizowały rozwój kultury,
Poznaje rośliny, którymi
się człowiek odżywiał,
narzędzia łowieckie, którymi łowił zwierzynę, narzędzia rybackie, bartnicze,
~)3 .,Lud".
t. XLII
�834
835
pasterskie i rolnicze od naj dawniejszych,
jak kopaczka drewniana, aż do
nowoczesnego traktora .ciągnącego pług czterolemieszowy. Z pomocą oryginalnych okazów, jako też obrazów, drzeworytów, sztychów i fotografii widz
zapoznać się może z warunkami pracy na roli w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej
oraz ostatnimi
zdobyczami
gospodarki
planowej
i kolektywnej.
W szeregu sal drugiego skrzydła budynku pokazano obróbkę lnu i wełny
od czynności związanych z obróbką włókna, przędzalnictwem
i snuciem aż
do tkactwa na deseczce tkackiej, pionowym warsztacie tkackim i krosnach
poziomych. Ekspozycję tę uzupełnia pokaz próbek tkactwa z różnych stron
Polski oraz przyrządów do prania i maglowania. W sąsiedztwie wystawiono
wybór roślin farbiarskich
i wełny nimi barwionej, wybór owadów używanych jako surowce farbiarskie
oraz części naj bogatszego w Polsce zbioru
desek do drukowania tkanin wraz z odpowiednim sprzętem drukarskim.
Na osobnych tablicach przedstawiono problem oddziaływania
ludowego
przemysłu odzieżowego na współczesny przemysł fabryczny. Historię odzieży
przedstawiono
na figurkach glinianych z epoki kamienia młodszego oraz
przykładach
odzieży z epoki brązu. następnie na fotografiach płaskorzeżb
i wykopalisk z XII w., na miniaturach z XIV w. i drzeworyta'ch oraz sztychach z okresu od XVI-XVIII
w. Wystawę tę uzupełniają muzealia z wieku
XIX wykazujące przetrwanie
niektórych form dawnych w ubiorach ludo··
wych minionego stulecia.
Pogłębieniem tego zagadnienia jest zobrazowany w osobnej sali problem
odbicia rozwarstwienia
klasowego w stroju. Zestawiono tu strój szlachty
możnej i szlachty zagrodowej, strój mieszczan, chłopów bogatych i biednych,
a nadto podane zostały przykłady kształtowania
się stroju ludowego pod
wpływf'm miasta i dworu. Wystawę tę kończy sztych Stefana
D e 11 a
B e 11 a przedstawiający
wjazd luksusowo strojnej szlachty biorącej udzial
w poselstwie Ossolińskiego do Rzymu w 1633 r. oraz cytat zaczerpnięty
z Epistolów Andrzeja Z a ł u s k i e g o: "Widzisz tych panów tak kosztownie
i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec, skąd myślisz mają
na to środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi,
że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie
i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej płynęły". Ekspozycję
pt. "Jak człowiek się odziewał" urządziła w Muzeum kustosz mgr M. Wole ń ska.
Na korytarzu tegoż piętra urządzona została trz·ecia część wystawy ludowej kultury materialnej.
Składają się nań rekonstrukcje
jaskini człowieka
paleolitu, modele szałasów i ziemianek z epoki kamienia młodszego, model
fragmentu grodu w Biskupinie z VI w. p. n. e., model chałupy z Opola
z XII w. oraz model chaty zagrodnika z XVI w. Dalszy rozwój budownictwa
ludowego ilustrują modele regionalnych typów chat: kaszubskiej, kurpiowskiej, łowickiej, opoczyńskiej, krakowskiej, sanockiej, orawskiej, żywieckiej
l podhalańskiej
oraz powieszone nad nimi plany chat i fotografie przedstawiające rodzaj zabudowy wsi i jej krajobraz,
.
.
Aspekt estetyczny budownictwa ludowego ukazuJą zaprOJektowane przez
stanisława
W i t k i e w i c z a budynki, w których wyzyska.ne zostały .elementy ciesiołki góralskiej. Aspekt społeczny tegoż budownIctwa wyrazony
tal zestawieniem nędznych czworaków z zabudową wsi spalonych przez
zos
l
B'
hitlerowskiego najeźdźcę a odbudowanych wedle planów Centra nego
lUra
Projektów Budownictwa Wiejskiego.
.
Większość modeli. wystawionych
w tym dziale wykonano w pracownl
stolarsko-modelarskiej
Muzeum, początkowo pod kierunkiem dr R. R e i nf u s s a, a od r. 1952 - kustosza mgr Z. S z e w c z Yk a.
Z końcem 1952 r. urządzono na korytarzu drugiego piętra gmachu wystawę pt. Sztuka w Stroju Ludowym. Na 60 manekinach. pokazano s~roj.e:
kurpiowskie,
lubelskie,
łowickie,
kieleckie,
wielkopolskie,
opoCZynSkl~,
ślaskie krakowskie, .orawskie, spiskie, szczawnickie, podhalańskie, sądeckIe
i inne: wśród których wiele jest unikatów. Wystawa ta orientuje widza
również w zakresie kroju ludowego, hafciarstwa, ozdób skórzanych, metalowych i tkackich. Szafy do tej wystawy zostały wykonane wedle projektów
'.<
dvr. T. Se we ry n a.
. Dopełnieniem tej ekspozycji jest wystawa pt. Sztuka i Rzemiosło Artystyczne zajmująca
całe skrzydło drugiego piętra. Za pomocą dobranych
okazów pokazano tu elementy widowiskowo-teatralne
tkwiące w zwyczajach
ludowych roku rolniczego i astronomicznego.
Wśród eksponató,,: znajd~iL'my w pierwszej sali: Marzannę, gaik, wózek z kogutkiem, SZOpkI, turome,
iwbyłkę noworoczną, teatrzyk lalkowy o treści świeckiej, wieńce dożynkowe róz<>i weselne i pieczywo obrzędowe. Drugą salę zajmują okazy
dawn'ej rz:źbY o treści religijnej i nowszej o treści świeckiej. W trzeciej
znajduje się ceramika użytkowa i zdobnicza z całej Polski, zabawki oraz
obrazy' na szkle, w czwartej hafty i koronki, a w piątej okazy współczesnej
sztuki ludowej przystosowanej
do potrzeb człowieka współczenego dzię~i
planowej produkcji spółdzielczej i opiece państwa nad twórcami ludowymI.
Wystawę Sztuka w Stroju Ludowym oraz Sztuka Ludowa i Rzemiosło
Artystyczne przygotowała
kustosz Działu Sztuki Ludowej mgr M. Wol eń ska.
W 1954 r. urządzono w salach na drugim piętrze wystawę pt. Rozwój
Stosunków Produkcyjnych na Wsi Polskiej będącą rozszerzeniem urządzonej
w 1951 r. wystawy czasowej Historia Wsi. Wystawa ta na zlecenie władz
przewieziona została na Wystawę Rolniczą w Lublinie, obrazującą X-lecie
osiągnięć Polski Ludowej.
W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1951 r. zmontowano pierwszą wystawę
objazdową pt. Historia Wsi, ilustrującą dolę chłopa w epoce feudalnej, jego
\'"alkę z uciskiem feudalnym oraz przeobrażenia
gospodarcze i społeczne
dokonane na wsi w Polsce Ludowej. Wystawa ta obsłużyła już wiele miej-
�836
scowości w województwach krakowskim, rzeszowskim, stalinogrodzkim, kieleckim i łódzkim, a w przyszłości posyłana będzie na inne tereny Polski.
W 1952 r. przygotowano problemową wystawę objazdową pt. Wieś Dawna
i Nowa, obrazującą wyłącznie przemiany zachodzące współcześnie na wsi
polskiej. Wystawa ta służyła akcji propagandowej
podczas wyborów.
W 1952 r. zorganizowano wystawę pt. Przeobrażenia Współczesne w Sztuce
Ludowej. Złożyły się na nią przeważnie okazy muzealne i wypożyczone
z wzorcowni CPLiA i Instytutu
Wzornictwa Przemysłowego
oraz napisy
wedle scenariusza opracowanego
przez mgr M. W o l e ń s k ą. Wystawa
wskazywała na możliwości ścisłego powiązania sztuki ludowej i rzemiosła
artystycznego
z potrzebami
człowieka współczesnego
i obrazowała różne
sposoby kontynuowania
postępowych tradycji sztuki ludowej przez spółdzielnie i chłopskie kolektywy projektodawcze.
Sprzęt wystawy zaprojektował kustosz mgr Z. S z e w c z y k.
P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n o - k a t a log o w e. W pierwszych
latach powojennych prowadzono inwentaryzację
jedynie dorywczo, poniewa:'.
Muzeum nie posiadało jeszcze własnego lokalu, zbiory były rozproszone,
a personel Muzeum nieliczny. Dopiero w 1948 r. po przeniesieniu zbiorów
do ratusza kazimierzowskiego
na Wolnicę rozpoczęto inwentaryzację
od
zarejestrowania
wszystkich nabytków, tj. przedmiotów zakupionych względnie darowanych przed wojną. Ogółem w latach 1948-1953
zinwentaryzowano 2927 okazów. W 1953 r. Muzeum wykonując zarządzenie Prezydium
Rady Ministrów przeprowadziło
szkontrum wszystkich swych zbiorów oraz
inwentaryzację
wstępną. Pracę tę wykonano wysiłkiem zespołowym. Szkontrum objęło 11 481 okazów. Zewidencjonowano
8193 pozycji. W chwili
obecnej Muzeum posiada 20 103 przedmioty, w tym zakupionych po roku
1945 - 1137, darów - 374, a depozytów - 11. Łącznie ilość nabytków
·w okresie powojennym wyraża się sumą 1621.
Katalogowanie przedmiotów prowadzi się w Muzeum w trzech rodzajach
katalogów kartkowych,
zaprowadzonych
jeszcze przed wojną: 1. katalogu
głównym, 2. katalogu rzeczowym, 3. katalogu regionalnym. Ponadto p~owadzi się księgi inwentarzowe,
będące skrótem
kartkowego
katalogu
głównego.
Zgodnie z zarządzeniem Ministerstwa Kultury i Sztuki przystąpiono do
zmiany katalogu według kart ujednoliconych, wprowadzonych do wszy;;tkich
muzeów etnograficznych
regionalnych.
Dotychczas skatalogowano
według
nowego systemu 2100 okazów. Inwentaryzacją
zajmuje się od roku 1952 mgr
A. T y s z k o w a. Celem jak najrychlejszego
ukończenia
inwentaryzacji
naukowej zatrudnia się dorywczo (zależnie od kredytów na prace zlecone)
jedną siłę dodatkową·
B i b l i o t e k a liczy obecnie 5300 tomów. Księgozbiór ten, przed wojną
znacznie większy, przechodził w okresie okupacji różne koleje. Naprzód
przewieziony został do Biblioteki Jagiellońskiej,
a potem wcielony do Ost-
83'7
institutu. Po wOJ me, gdy Muzeum nie miało własnego lokalu, przewożono
go kilkakrotnie
do różnych magazynów. Translokacje biblioteki w okresie
wojny przyczyniły się do uszczuplenia księgozbioru. Normalną organizację
tego działu można było podjąć dopiero w 1952 r., tj. po przeprowadzeniu
całkowitego
remontu
budynku
Muzeum. Obecnie Biblioteka
mieści się
w sali między lektorium a Archiwum.
Ponieważ dawny układ inwentaryzacyjny
książek był wadliwy, po przeprowadzeniu konsultacji
z fachowymi pracownikami
Biblioteki Jagiellońskiej oraz Wojewódzkiej
Bihlioteki
w Krakowie
zreorganizowano
go.
Wszystkie książki zostały wpisane do nowego inwentarza
w kolejności
numerów bieżących, każdy tom otrzymał numer bieżący katalogu inwentarza ogólnego oraz numer formatu. Księgozbiór posiada: katalog kartkowy
autorów oraz katalog rzeczowy i regionalny. Personel biblioteki jest jednoosobowy. Bibliotekarka,
Lutosława
H a j ó w n a, zajmuje
się zakupem
książek, załatwianiem
prenumeraty
czasopism, prowadzi teki wycinków
z gazet, spełnia prace usługowe w lektorium, zastępuje w razie potrzeby
archiwistę itd.
Z Biblioteki korzystają, oprócz pracowników Muzeum, uczniowie różnych
typów szkół, studenci, naukowcy, pracownicy instytucji społecznych, zawodowych, artystycznych
i kulturalnych,
nie tylko z Krakowa, ale i innych
miast.
A l' C h i w u m przechodziło, podobnie
jak Biblioteka,
rozne koleje.
Dopiero w 1951 r. po przeprowadzeniu
remontu na parterze budynku muzealnego rozpoczęto jego organizację.
W zbiorach archiwum znajduje się 638 rękopisów zinwentaryzowanych,
14 pudeł zawierających
kartki. z pieśniami, 22 teczki ze spisami strojów
dawnej Poradni Strojów, 10 kartotek
Institutu
fUr deutsche
Ostarbeit
z materiałami etnograficznymi,
tybetański i mongolski spis chorób i leków
(depozyt PAU) itd. Drugą część zbiorów archiwalnych stanowią drzeworyty
i litografie, rysunki, akwarele i fotografie. Zrębem tej części jest 12 600
fotografii odnoszących się do rolnictwa, rzemiosła, przemysłu, budownictwa,
strojów, obrzędów, zwyczajów, sztuki ludowej oraz historii wsi polskiej.
Całość jest zinwentaryzowana
i mieści się w specjalnych pudłach, zaprojektowanych przez dyr. dr T. S e w e l' y n a. Poza tym do Archiwum należy
Spory zbiór pocztówek kolorowych, ilustrujących
przeważnie stroje ludowe
polskie i obce. Oprócz fotografii, rozmieszczonych w pudłach wedle przynależności rzeczowej, posiada Muzeum 28 albumów z fotografiami z różnych
dziedzin etnografii, :W albumów ze zdjęciami kościołów drewnianych
na
Śląsku, 7 albumów z fotografiami różnych typów stroju (w tym album
K o p e l' n i c k i e g o), a nadto 95 dużych tek z 600 planszami kolorowymi,
53 tek zawierających
obrazy, malowanki, wycinanki, drzeworyty, rysunki
przedstawiające architekturę ludową, ceramikę, hafty, kroje, pasy, kapliczki,
krzyże przydrożne i inne przedmioty sztuki ludowej. Do zbiorów archiwal-
�839
838
nych Muzeum należy też 11 fascykułów
z rycinami haftów oraz 1 teka
z wzorami druków na płótnach itd.
Osobny dział Archiwum stanowią ryciny o treści egzotycznej, np. teka
strojów syberyjskich,
japońskich, teka drzeworytów
chińskich itp. Archiwum posiada także 5200 klisz i błon fotograficznych,
185 zinwentaryzowanych klisz cynkowych oraz nie zinwentaryzowanych
około 200, dalej 38
filmów do wyświetlania,
20 przeźroczy i 49 płyt gramofonowych z nagraniami gwarowymi.
Specjalnością
Archiwum
Muzeum
Etnograficznego
są naj bogatsze
w Polsce materiały ikonografii etnograficznej.
Pomieszczenie Archiwum jest ciasne, skutkiem czego normalna praca
organizacyjna i usługowa tego działu jest wielce utrudniona. Kierownikiem
Archiwum jest adiunkt dr Władysław
B o g a t y ń s k i. Archiwista
jest
w stałym kontakcie
z miejscowymi
bibliotekami,
archiwami,
muzeami
i instytucjami naukowymi w celu zdobywania nowych materiałów ikonograficznych lub związanych z nimi tekstów źródłowych. Do zajęć jego należy
także obsługa lektorium, przygotowywanie
materiałów
dla pracowników
Muzeum, zwłaszcza w okresie organizowania
wystaw, a nadto kwerendy
i konsultacje naukowe.
Archiwum stanowi obok Biblioteki żywy ośrodek naukowy i usługowy
dla naukowców, młodzieży studiującej, instytucji społecznych i naukowych,
spółdzielni wydawniczych, a nawet warsztatów produkcyjnych.
P u b l i k a c j e. Wydano dotychczas
trzy przewodniki
o charakterze
popularnonaukowym,
a mianowicie: T. S e we l' y n a, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu
ludowego,
Kraków 1952; T. Z y g l e l' a, Polskie
tańce
Ludowe, Kraków 1952 oraz T. S e w e l' y n a, Z. S z e w c z y k a, M. W o l e ńs k i e j, Ludowa kultura materialna,
Kraków 1954. Przewodniki te, obficie
ilustrowane, posiadają streszczenia w języku rosyjskim, niemieckim, angielskim i francuskim,
dzięki czemu oddają dużą przysługę w propagowaniu
polskiej kultury ludowej i polskiego muzealnictwa za pośrednictwem wycieczek zagranicznych zwiedzających Muzeum.
P l' a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o l' S k i e. Pracownię
Konserwatorską jako jedyny tego rodzaju warsztat przystosowany
do specjalnych
potrzeb Muzeum Etnograficznego
uruchomiono w 1949 r. Pierwotnie ograniczano prace konserwacyjne
do zabezpieczenia
strojów ludowych, które
wymagały
natychmiastowej
opieki, gdyż
w czasie wojny
trzymane
w pakach najwięcej naraźone były na zniszczenie. Odzież gazowano oparami dwusiarczku węgla, odczyszczano, cerowano, prano i prasowano, przy
czym zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum. W tym czasie odrestaurowano też pewną ilość sprzętów ludowych, a więc skrzynie. ławy, kredensy,
stoły, stołki itp.
Dopiero od roku 1951, po przeprowadzeniu
remontu gmachu, praca konserwatorska
mogła być prow<ldzona w warunkach
dogodniejszych
i na
'większą skalę. Był to okres urządzania pierwszych wystaw stałych i objazdowych,
w którym
Pracownia
Konserwatorska
włączona
została do
współpracy w pilnych robotach technicznych, jakich wymagały realizowane
naówczas ekspozycje. Zresztą przy pracy tej zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum, zarówno fizyczni, jak i umysłowi. Powstały wówczas
zespoły robocze: odlewniczo-literniczy,
szklarski, introligatorski,
ślusarskolwwalski, kamieniarski, stolarsko-modelarski
i instalacyjny, które wykonały
tysiące liter, szkliły szafy i gabloty, sporządzały plansze i ekrany, modele
budownictwa i podia, instalacje oświetlenia w gablotach, makietach i warsztatach przemysłu
ludowego. Prace tych zespołów wykonywane
były
zgodnie z zobowiązaniami
powziętymi na naradach wytwórczych.
~,
j
Pracownia Konserwatorska
we własnym zakresie wykonała następujące
prace: lakierowanie,
politurowanie,
malowanie
ekranów,
gablot i szaf,
naprawę pręcianych
manekinów,
naprawę kożuchów, czapek futrzanych,
'Luroni, naprawę haftów i koronek, łatanie, cerowanie, a także rekonstruowanie pewnych części strojów wedle materiałów ikonograficznych,
restaurowanie i
rekonstruowanie
pająków, wieńców dożynkowych itp. Nadto
wymodelowano i odlano głowy manekinów, odrestaurowano
wiele sprzętów
ludowych, rzeźb,obrazów,
okazów ceramiki, ufarbowano tkaniny do celów
dekoracyjnych
oraz przędzę do restauracji starych haftów.
Z uwagi na to, że w Polsce nie istnieje dotąd żadna pracownia, która by
zajmowała się konserwacją okazów etnograficznych, kierownictwo tej Pra··
cowni musiało drogą praktyki zdobywać zarówno potrzebną wiedzę specjalną, jak też kształtować własną metodę pracy opierając się na przepisach
z tego zakresu pubU<owanych przez prof. T. S e w e l' y n a. Po szeregu eks[jerymentów udało się dojść do pewnych ulepszeń technologicznych i metociycznych, np. w komponowaniu masy papierowej przydatnej do restauracji
okazów ceramicznych, w odciskaniu głów do manekinów, malowaniu ich itp.
Metoda
konserwacji
okazów
etnograficznych
oparta
o nieustanne
eksperymentowanie
dała pracownikom
zatrudnionym
w pracowni dostatecznv
zasób wiedzy
fachowej
i wyrobiła
w nich' przeświadczenie
o ko~ieczności pilnej i systematycznej, a bardzo odpowiedzialnej pracy, jaka
im została powierzona.
Pracownia prowadzi dziennik pracy oraz protokoły co do stanu okazów
przed i po dokonaniu konserwacji. Do protokołów dołącza się odpowiednie
[otografie dokumentacyjne.
Pracownia jest punktem usługowym dla wszystkich działów Muzeum. Prócz restauracji sprzętów potrzebnych do wystawy
pt. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludowego dokOJiano rekonstrukcji
niektórych części narzędzi łowieckich, pszczelarskich
i rolniczych, naprawiono sieci rybackie, narzędzia pasterskie
oraz niektóre przyrządy przędzalnicze do wystawy Ludowa Kultura Materialna. Odrestaurowano
rzeźby,
obrazy. ceramikę, pisanki, świeczniki, wieńce dożynkowe. szopki, gwiazdy
�840
kolędnicze, turonie, pająki, wyroby z drzewa i zabawki do wystawy Sztuka
Ludowa i Rzemiosło Artystyczne.
Prócz tego Pracownia
obsługiwała
niektóre
muzea zamiejscowe.
Dla
Muzeum Regionalnego PTTK w Myślenicach odrestaurowano
trzy skrzynie,
pająk ze słomy, wykonano wieniec dożynkowy i kołacz, dostarczono głów
do manekinów strojów ludowych, naprawiono części strojów przeznaczonych
do wystawy oraz patynowano
nowe części obudowy
izby kliszczackiej,
części powały, piec, sień i bramę.
Dla Muzeum w Łańcucie wykonano wierną kopię zabytkowych
drzwi
pokrytych malowidłami, dla Muzeum Archeologicznego
w Krakowie zakonserwowano przedmioty wełniane i drewniane. Na konferencjach
z przedstawicielami
muzeum
poznańskiego,
lubelskiego,
rzeszowskiego
i innych
podzielono się doświadczeniami
z zakresu techniki konserwa·cji i restauracji.
W pracowni
zatrudnione
są trzy osoby: kierowniczka,
adiunkt
artysta
plastyk, Marta G ą s o w s k a oraz dwie siły pomocnicze: Helena A n t o s i ewicz
i Henryka Brynkus.
P l' a c o w n i a f o t o g l' a f i c z n a pełni ważne funkcje usługowe dla
różnych komórek Muzeum, szczególnie w okresach organizowania
nowych
wystaw, przygotowywania
wydawnictw
naukowych Muzeum lub artykułów
prasowych. Pracownia wykonuje zdjęcia do dokumentacji
technicznej, konserwacji i restaurowania
eksponatów
oraz do inwentaryzacji.
Nadto pełni
ważną funkcję w powiększaniu
zbiorów archiwalnych,
gdyż wszelkie fotografie muzealiów wykonywane
w pracowni, jako też w innych muzeach,
archiwach, bibliotekach
lub w terenie,
przekazywane
są do Archiwum
Muzeum. Kierownikiem
pracowni jest asyst. Michał M a ś l i ń s k i.
P r a ce sp oł e czn o- o Św i a t ow e
Muzeum
rozpoczęte
zostały
w 1951 r. Miały one na celu popularyzację
zbiorów muzealnych, organizację
odczytów, szkolenie zawodowo-ideologiczne
itp. Pracami tymi, do których
wciągnięci
byli wszyscy pracownicy
naukowi
Muzeum, kierował
dr W.
B o g a t y ń s k i. Akcja społeczno-oświatowa
ograniczała
się wówczas do
terenu samego Muzeum, przy czym główny nacisk położono na szkolenie
ideologiczne i zawodowe. Szkolenie to odbywało się w formie wykładów
cyklicznych zamkniętych,
obejmujących
poszczególne zagadnienia ekonomii
politycznej, filozofii marksistowskiej,
historii ruchu robotniczego oraz naukę
o Konstytucji.
Szkolenie zawodowe prowadzono
przy pomocy wykładów
i dyskusji nad otwieranymi kolejno przez Muzeum wystawami.
W 1952 r. utworzono stały trój osobowy zespół oświatowy, który nawiązał
kontakt ze wszystkimi szkołami krakowskimi,
informując je o charakterze
Muzeum z szczególnym podkreśleniem
tych działów, które mogłyby być
pomocne w realizowaniu
ich programu nauczania (rozwój narzędzi, tkactwo,
sztuka ludowa itp.). Dzięki tej akcji wzmogła się frekwencja w Muzeum.
Ważną dziedziną działalności Muzeum było organizowanie
kursów zawodowych dla Związku Samopomocy Chłopskiej, Ekspozytury
C. P. L. i A.,
841
Wytwórni Strojów
Regionalnych,
zespołów
świetlicowych,
Woj. Szkoły
Związków Zawodowych i innych. Kursy te obejmowały cykl wykładów oraz
ćwiczenia. W akcji tej zespół utrzymywał
stały kontakt z Wydziałem WRN
i MRN w Krakowie. Propagandę Muzeum prowadzono też za pośrednictwem
radia i prasy.
W 1953 r. nastąpiła reorganizacja
zespołu oświatowego. Główny nacisk
Dołożono odtąd na pracę w terenie zarówno w zakresie odczytowym, jak
~stawowym.
Opracowano szereg odczytów popularnonaukowych,
a mianowicie: Co to jest kultura ludowa? Wieś średniowieczna,
Przeobrażenia
na
wsi w okresie przejścia z feudalizmu do kapitalizmu, Powstanie folwarków,
Świat czarów i zabobonów itp. Odczyty te, ilustrowane obrazami świetlnymi, wygłaszano
przede
wszystkim
w ośrodkach
pozakrakowskich,
np.
w Technikum Rolniczym w Czernichowie, Technikum Przemysłu Drzewnego
i w Państwowym Domu Młodzieży w Krzeszowicach, w hotelach robotniczych
w Nowej Hucie itp. Z zespołem oświatowym współpracowali żywo pracownicy naukowi, wygłaszając odczyty lub przygotowując
do nich materiały.
Inną formą działalności zespołu oświatowego jest organizowanie
małych
wystaw przenośnych,
łatwych do transportu,
które w krótkim czasie mogą
obsłużyć kilka miejscowości
i przyczynić
się do propagandy
Muzeum.
Dotychczas urządzono dwie tego rodzaju
wystawy:
1. Historia
Narzędzi
Ornych, 2. Wystawa Informacyjna
o Muzeum Etnograficznym.
Wystawy te
składają się z ekranów tryptykowych
lub ekranów pojedynczych z nalepionymi fotografiami,
które uzupełniają
modele i muzealia. W montowaniu
wystaw współdziałali:
stolarz, kierownik pracowni fotograficznej,
kierownik
Biblioteki, kustosze asystenci oraz portier.
Zespół społeczno-oświatowy
jest trzyosobowy:
składa się z kierownika
mgr B. Łopuszańskiego,
mgr L Kowalówny
i mgr J. Czajko w s k i eg o.
P l' a k t y k i m u z e a l n e dla studentów UJ odbywają się w Muzeum
od 1949 r. Z początku brali w nich udział młodsi i starsi studenci archeologii
i etnografii w ilości 30-40 osób. Obecnie kierowani są na praktykę
wyłącznie etnografowie
starszych lat studiów w ilości do 15 osób rocznie.
Każdorazowa
praktyka
poprzedzana
bywa
wykładem
wprowadzającym
w zagadnienia muzealnictwa
etnograficznego,
wygłaszanym przez dyrektora
Muzeum prof. dr T. S e w e r y n a. Następnie studenci dzieleni są na dwulub trzyosobowe grupy, aby łatwiej można było roztoczyć nad nimi opiekę·
W ciągu swej praktyki
studenci
zapoznają
się kolejno
ze wszystkimi
działami pracy muzealnej, a więc inwentaryzacją,
archiwistyką
muzealną,
biblioteką i akcją społeczno-oświatową.
Ilość godzin praktyki wynosiła początkowo 25 godzin rocznie, obecnie wynosi 60. Do początku 1954 r. kierował
praktyką studentów w Muzeum kustosz mgr Zdzisław S z e w c z y k, obecnie
kieruje kustosz dr Longin !VIa i i c k i.
B a d a n i a t e l' e n o w e. W 1947 r. prowadzono zespołowe długofalowe
�843
842
b<>dania terenowe nad ustaleniem południowej granicy Krakowiaków
i północnego zasięgu
Góralszczyzny.
W badaniach
tych, prowadzonych
pod
kierunkiem dyr. dr Tadeusza S e w e l' y n a, wzięli udział: dr R. R e i n f u s s,
mgr
R e i n f u s s o w a,
mgr
H. B i t t n e r,
mgr
Ł a s z c z y ń s k i,
mgr S z e w c z y k i Z. R a b l i n. Dyr. dr 'T. Se w e l' y n w roku 1948 prowadził w 36 miejscowo3ciach na Dolnym Śląsku badania nad strojem dolnośląskim, a w 1952 r. nad strojem
Krakowiaków
wschodnich.
Kustos,~
mgr Z. S z e w c z y k przeprowadził
badania nad: 1. strojem szczyrzyckim,
2. ewolucją parzenicy północno-gorczańskjej,
3. strojem ochotnickim w pow.
nowotarskim
oraz 4. brał udział w ustalaniu granicy etnograficznej
między
Krakowiakami
zachodnimi
i wschodnimi.
Te ostatnie badania objęły 32
miejscowości, a mianowicie: Słomniki, Prandocin, Muniakowice, Jankowice,
Zielenice,
Dziemięrzyce,
Racławice,
Biały Dwór, Smęgorzów,
Dosłońce,
Kropidło, Rędziny I, Rędziny II, Zagórzany, Dziaduszyce, Słaboszów, Cyprianów,
Biedrzykowice,
Sancygniów,
Teodorów,
Lipówka,
Hajdaszek,
Czechów, Olszówka, Górtatowice,
Sędziejowice, Holendry, Suliszów, Lisów,
Piotrowice, Poręba Morawicka, Dębska Wola.
Asystent mgr J. K a m o c k i prowadził badania nad strojem sandomierskim w 27 wsiach, a mianowicie: Tunel, Łazy, Rzędowice, Mianosice, Książ
Wielki, Moczydło, Wodzisław, Mieronice, Laskowa, Piotrkowice, Nawarzyce,
Strzeszowice, Konary, Zapusty, Opatkowice Drewniane, Opatkowice Murowane, Kawęczyn,
Łysaków,
Łątczyn,
Ludwinów,
Węgliniec,
Jędrzejów,
Miąsowa, Mnichów,
Sobków, Brzegi, Chęciny. Badał on także granicę
wschodnią Krakowiaków
wschodnich. Ponadto od roku 1953 Muzeum zajmuje się badaniem zabytków budownictwa wiejskiego na terenie objętym strefą
gospodarczą
Nowej Huty. Badania te, prowadzone
na życzenie Wydziału
Kultury MRN w Krakowie, kontynuowane
są do dziś.
Mgr A. T y s z k o w a prowadziła w 1952 r. badania nad rolnictwem ziemi
krakowskiej,
a kustosz dr L. M a I i c k i w roku 1954 kontynuował
badania
nad strojem górali śląskich oraz garncarstwem
na Śląsku Cieszyńskim.
W s pół P l' a c a z i n n y m i fi U Z e a m i. Muzeum Etnograficzne
prowadziło ożywioną współpracę
z Muzeum Historycznym. i Muzeum Narodowym w Krakowie, z Muzeum Archeologicznym
i Muzeum Narodowym
w Poznaniu, z Muzeum Kultur LL;dowych w Młocinach, z Muzeum w Kielcach, Krośnie, Łańcucie,
Łodzi, Rabce, Tarnowie,
Toruniu,
Zakopanem,
Zawoi i Zywcu. W czasie gdy Muzeum Etnograficzne
nie posiadało jeszcze
własnego
lokalu,
urządziło
ono w Muzeum
Przemysłu
Artystycznego
w Krakowie wystawę pt. Sztuka Ludowa w Polsce Ludowej. Dla Łańcuta
dyr. dr T. S e w e l' y n opracował scenariusz ekspozycji działu etnograficznego. Najbardziej
aktywna jednak była współpraca z Muzeum Regionalnym PTTK w Myślenicach, gdzie cały scenariusz wystawy, dokumentacja
techniczna ekspozycji, a w dużym stopniu urzijdzenie wystaw było dziełem
pracowników Muzeum.
D a l s z a l' a z b u d o waM
u z e u m. W 1953 r. zespół składający
się
z dyrektora Muzeum prof. dr T. S e w e l' y n a, kustosza mgr M. W o l e ńs k i e j i kustosza mgr Z. S z e w c z y k a opracował plan zabudowy Osiedla
Zabytkowego,
czyli Parku Etnograficznego
w Lesie Wolskim w Krakowie.
W związku z powyższym Prezydium
MRN w Krakowie wystosowało
do
Ministerstwa
Kultury i Sztuki memoriał w sprawie konieczności załatwienia
następujących
czynności: 1. włączenie sprawy budowy Osiedla Zabytkowego
do agend Muzeum Etnograficznego;
2. zezwolenie
na powołanie
przez
dyrekcję Muzeum zespołu trzech płatnych pracowników
mających się zająć
sprawami prawno-administracyjnymi;
3. upoważnienie
dyrekcji Muzeum do
dysponowania
sumami przeznaczonymi
na ochronę budownictwa
drewnianego. Realizacja tych spraw uległa na razie zwłoce.
W 1953 r. rozpoczęto dobudowę trzeciego piętra budynku Muzeum (po
podcięciu więżby dachowej) celem pomieszczenia
w nowouzyskanych
pomieszczeniach
naukowo urządzonych magazynów, w których eksponowane
będą do użytku publiczności,
a przede wszystkim naukowców,
wszystkie
zbiory Muzeum w układzie rzeczowym i regionalnym. Dotychczas urządzono
w tym dziale wystawę rzeźby, ceramiki, sprzętów domowych i zabawek.
Obecnie zaś przygotowuje
się wystawę 80 kompletów strojów ludowych, co
łącznie z dotychczas wystawionymi
60 kompletami stanowi 140 pełnych zespołów kostiumologicznych.
Wystawienie naukowe urządzonych magazynów
muzealiów etnograficznych
będzie w muzealnictwie
polskim osiągnięciem
nowym. Ukoń.czenie wszystkich prac związanych z ekspozycjami na trzecim
piętrze przewiduje się na rok 1956.
Przewiduje
się, że w najbliższych latach Muzeum Etnograficzne
uzyska
w najbliższym sąsiedztwie drugi budynek, w którym pomieszczona będzie:
biblioteka,
archiwum,
magazyny
dodatkowe,
sala do montaźu
nowych
wystaw czasowych:
objazdowych, sala na wystawy czasowe, mieszkanie dla
dwóch woźnych i dwóch pracowników
oświatowych, którzy by obsługiwali
popołudniowe
wycieczki
zagraniczne
oraz wycieczki
z zakładów
pracy.
W budynku tym przede wszystkim mieścić się powinna duża, stała wystawa
polskiej sztuki ludowej. Wystawa ta, nadająca funkcję społeczną bogatym
a dotychczas nie udostępnionym
zbiorom Muzeum Etnograficznego,
przekształcić się powinna w przyszłości w osobne Muzeum Sztuki Ludowej.
Styczeń,
Longin
1955 r.
MaLicki
MUZEUM W NOWYM S"CZU
(ul. Lwowska 3)
Mu;:eum w Nowym Sączu mieści się w starym budynku zabytkowym
zajmuje część gmachu o łącznej powierzchni 240 m~. Liczba obiektów etnograficznych wynosiła z końcem 1954 r. ponad 1000. Wśród osób zwiedzających Muzeum większość sta;1ovviła młodzież szkolna, wykazująca
wielkie
j
�844
845
zainteresowanie
zbiorami. Nie brak było również robotników
i ludności
wiejskiej oraz osób studiujących kulturę regionu nowosądeckiego, zwłaszcza
Podegrodzia
i Łącka. Frekwencja
6120 osób zwiedzających
w 1954 r.
świadczy o popularności zbiorów etnograficznych
Muzeum. Należy tu podkreślić gotowość młodzieży do udzielania bezinteresownej pomocy w pracach
porządkowych, jak też ofiarność społeczeństwa.
Muzeum zbiera przedmioty
sądeckiej
sztuki i kultury
materialnej,
dawnej oraz dzisiejszej, celem ich uporządkowania i ochrony przed zniszczeniem. Muzeum gromadzi stroje, hafty białe i kolorowe, koralikowe, hafty
malarskie (Michaliny M i g a c z), makaty (Marii M i c z y ń s k i e j), sprzęty
ludowe (Jana F i u t a), ludowe naklejanki
i obrazki na szkle (piotra
p i e r z c h a ł y), obrazy na deskach, obrazy N i k i f o r a, rzeźby ludowe,
pisanki (Jadwigi K o s a l), ceramikę (Józefa B i l i ń s k i e g o), odzież i strój
ludowy, dawne zamki, a także pieczęcie i fotografie.
W grudniu 1951 r. otwarto Wystawę Sztuki Ludowej Sądeczyzny w Nowym Sączu. Dnia 24 IV 1955 odbył się w Nowym Sączu Zjazd Twórców
Sztuki Ludowej Ziemi Sądeckiej.
Prace inwentaryzacyjne
są w toku. Obecnie sporządza się katalog kartkowy zbiorów etnograficznych.
Fachowa
biblioteka
podręczna
obejmuje
280 pozycji.
Z czasopism
gromadzi się: "Polską Sztukę Ludową", "Ochronę
Zabytków",
"Przegląd
Kulturalny
i Artystyczny",
,.Kwartalnik
Historii Kultury
Materialnej".
Inwentarz fotografii wynosi 400 pozycji.
Muzeum w Nowym Sączu współpracuje
z innymi Muzeami: w Rabce,
Tarnowie, Żywcu, Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie, z Towarzystwem Ludoznawczym w Mszanie Dolnej i z Polskim Radiem w Krakowie.
Muzeum brak odpowiedniego pomieszczenia. Sprawa otrzymania dalszych
pomieszczeń do celów muzealnych jest w toku. Muzeum winno się specjalizować w zakresie kultury ludowej Ziemi Sądeckiej. Z tego terenu należy jak
najszybciej
gromadzić zabytki, ponieważ znikają one z każdym dniem.
18 IV 1955 r.
Stanislaw
MUZEUM REGIONALNE IM. WŁADYSŁAWA ORKANA
(ul. arkana,
stary kościół)
Rachwał
W RABCE
Muzeum mleSCI się w starym kościele. Powierzchnia jego wynosi około
126,56 me. Wszystkie zbiory znajdują się w kruchcie pod dzwonnicą w pomieszczeniu drewnianym, zimnym, nigdy nie ogrzewanym, co w zimowych miesiącach w znacznym stopniu utrudnia personelowi pracę. Magazyn
i kancelaria znajdują się w dornu nr 36 przy ul. Krakowskiej.
Okazów oryginalnych
jest w Muzeum około 930, modeli - około 20.
Ogólna ilość eksponatów
wed,ug inwentarza
wynosi 950 (na wystawach
i w magazynie).
Zbiory etnograficzne
przedstawiają
się następująco:
zbieractwo 13
eksponatów, łowiectwo - 2, hodowla zwierząt (pasterstwo) - 49, rolnictwo
- 28, przygotovrywanie i przechowywanie
pokarmu - 77, obróbka drewna
- 22, obróbka lnu - 23, wełny - 1, obróbka gliny - 3, farbiarstwo - 1,
odzież kobieca - 20, wyszywki na spodr..iach góralskich - 31, kierpce ornamentowane - 1, sprzęty - 42, transport - 7; sztuka ludowa: rzeźba - 208,
obrazy malowane na szkle - 44, obrazy olejne malowane na płótnie - 47,
na desce - 6, na papierze - 2, zdobnictwo w zakresie garncarstwa - 19.
zabawki - 13, przedmioty związane z obrzędami - 10, instrumenty
muzyczne - 4, miary - 5.
Zbiory zinwentaryzowała
w 1953 r. komisja przysłana przez Dyrekcję
Muzeum Narodowego w Krakowie.
Biblioteka według inwentarza liczy 119 pozycji. Nie ma ona charakteru
jednolitego. Mało jest publikacji odnoszących się do muzealnictwa, a jeszcze
mniej' dotyczących etnografii. Czasopism się nie prenumeruje.
Archiwum prowadzone dotąd niesystematycznie
obejmuje cztery działy:
I. Dział odnoszący się do osoby poety ark a n a i jego rodziny;
II. Dział zawierający zbiór gazet z artykułami o Muzeum im, arkana;
III. Rękopi,:y prof. Stanisława B or k o w s k i e g o treści etnograficznej;
IV. Korespondencje
z władzami.
W zakresie pracy oświatowej kustosz Muzeum wygłosił w 1954 r. dla
dzieci w prewentoriach
w Rabce kilka pogadanek na temat 'kultury materialnej górali, zobrazowanej za pomocą eksponatów z Muzeum im. arkana.
Główne trudności
Muzeum polegają
na niewłaściwym
pomieszczeniu
zbiorów. Drewniana kruchta pod dzwonnicą nie nadaje się na ten cel, gdyż
z obawy przed niebezpieczeństwem pożaru nie można tu zastosować żadnego
ogrzewania.
Sebastian
Flizak
29 V 1954 r.
MUZEUM W TARNOWIE
(Rynek 2)
Zbiory Muzeum w Tarnowie, pochodzenia podworskiego, są zgrupowane
w Dział Historyczno-artystyczny.
W skład zbiorów wchodzą przedmioty
sztuki i rzemiosła artystycznego głównie XVIII w., a więc meble, ceramika,
szkło, broń, a ponadto bogata galeria malarstwa polskiego XVIII w. i ryciny
XVII i XVIIIw.
Muzeum nie posiada specjalnego działu etnograficznego.
Nieliczne przykłady ceramiki ludowej z Rzepiennika (pow. gorlicki), jak
wazony, skarbonki i kałamarz, w ilości 17 sztuk, weszły do zbiorów Muzeum
jako depozyt Zarządu Miejskiego w Tarnowie w r. 1948. Z tego też roku po-
�847
846
Tatrzańskiego
posiada dWie sale wystawowe: jedną na parterze, w której
mieszczą się zbiory etnograficzne,
drugą na pierwszym piętrze, w której
mieszczą się zbiory geologiczne i przyrodnicze. Powierzchnia obu sal wynosi
494 m2, kubatura 1875 m3• Na drugim piętrze mieści się magazyn zbiorów
etnograficznych
i pracownie. :Na trzecim piętrze również mieszczą się pracownie. Nowy gmach nie posiadał specjalnego
pomieszczenia
na zbiory
biblioteczne; księgozbiór ulokowano w kilku pokoja~h.
chodzi zakup Muzeum, przedstawiający
cztery figurki z szopek: skrzypek,
Herod, król i Żyd, są to rzeźby w drzewie malowane, o wysokości około
23 cm, wykon&ne przez :Marcina M a z u r a ze wsi Łęki Górne, gm. Pilzno,
pow. dębicki.
Muzeum prenumeruje
czasopismo "Polska Sztuka Ludowa". We wrześniu
1954 r. Muzeum zorganizowało w swoich salach wystawę sztuki malarek
z Powiśla Dąbrowskiego, powiat dąbrowski. Eksponaty na tę wystawę wypożyczono z Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz z Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Wystawa cieszyła się dużą frekwencją,
świadczącą o zainteresowaniu
społeczeństwa sztuką ludu, co powinno by'::
zachętą do stworzenia w Muzeum w Tarnowie działu etnograficznego z wystawą stałą·
Paulina Chrzanowska
5 II 1955 r.
MUZEUM TATRZAŃSKIE IM. DRA T. CHAŁUBIŃSKIEGO
W ZAKOPANEM
(ul. Krupówki 10)
Muzeum Tatrzańskie
im. Chałubińskiego
w Zakopanem,
które przy
obecnej strukturze
muzealnictwa
jest muzeum autonomicznym,
mieści się
w gmachu projektu
Stanisława
W i t k i e w i c z a, budowanym
w latach
1913-1922.
Historia Muzeum Tatrzańskiego
datuje się od roku 1889, tj. od chwili
kiedy grono miłośników przyrody tatrzańskiej
i ludu podhalańskiego postanowiło założyć towarzystwo mające na celu badanie Tatr i Podhala i gromadzenie ckazów z tego regionu. Po zatwierdzeniu
statutu założono Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego
im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.
Umieszczone w góralskiej chacie zbiory przyrodnicze szybko się powiększały
dzięki ofiarności społeczeństwa i zakupom. Natomiast zbiory etnograficzne
wzrastały o wiele wolniej. Zawiązek biblioteki powstał dzięki darom dra
W. L a s o c k i e g o, dra T. C h a łu b i ń s k i e g o i innych. Wobec szczupłości miejsca w prowizorycznym
lokalu muzealnym wcześnie już wysunięto
projekt budowy osobnego gmachu. Szczupłość funduszów
nie pozwoliła
jednak jeszcze wówczas na urzeczywistnienie
projektu. Ograniczono się do
postawienia obszernego drewnianego budynku na parceli darowanej przez
spadkobierców
C h a ł u b i ń s k i e g o. W budynku tym mieściły się zbiory
do 1920 r.
Zbiory etnograficzne
powiększyły
się znacznie dopiero w roku 1906,
kiedy to po zmarłym prezesie Towarzystwa,
Zygmuncie G n a t o w s k i m,
Muzeum otrzymało zbiór około 300 eksponatów. Ze względu na niebezpieczeństwo pożarowe drewnianego
budynku przystąpiono,
dzięki ofiarności
społeczeństwa, do budowy murowanego gmachu. Budowę zaczęto w 1913 r.,
a ukończono dopiero po wojnie, w roku 1922. Trzypiętrowy gmach Muzeum
r:
Ryc.!.
Oddział Muzeum Tatrzańskiego
w domu "Tea" w Zakopanem. Fot. W. Werner.
W latach przedwojennych
brak odpowiednich kredytów nie pozwalał na
rozwinięcie szerokiej działalności. Z konieczności ograniczono się do bardzo
skromnego
urządzenia
sal wystawowych
oraz do zakupu
eksponatów
i książek, tak aby Muzeum mogło stać się instytucją naukowo-badawczą.
Na przykład biblioteka, która w 1918 r. liczyła około 300 pozycji, obejmuje
teraz !l000. Zakupy dotyczyły wyłącznie Działu Etnograficznego.
W latach
Okupacji niemieckiej
Muzeum było nieczynne dla publiczności, ale większych strat nie poniosło. W latach powojennych, od 1945-1950, Muzeum
�849
848
subwencjonowało
Ministerstwo
zeów). W okresie tym zwiększył
i Kielcach.
opracowało
Kultury i Sztuki (Naczelna Dyrekcja Musię personel muzealny zarówno administra-
cyjny, jak i naukowy.
1 stycznia 1950 r. Muzeum zostało upaństwowione
i odtąd dzięki opiece
Centralnego
Zarządu Muzeów zaczyna się poważnie rozwijać. W 1951 r.
uzyskano kredyty na zakup sprzętu do magazynu etnograficznego
i sprzętu
wystawowego. W końcu tegoż roku uzyskano kredyty na założenie centralnego ogrzewania, którego brak odczuwało się zarówno w salach wystawowych, jak i w pracowniach. W 1952 r. Muzeum przybyły dwa oddziały: jeden
ze zbiorami etnograficznymi
dra Stefana S z y m a ń s k i e g o (z zapisu jego
brata Tadeusza), mieszczący się w domu "Tea", o powierzchni
54,40 m"
i kubaturze 136,50 m3, i drugi w willi P a w l i k o w s k i c h "Pod Jedlami".
Lokal ten, składający się z czterech izb a powierzchni 90,30 m" i kubaturze
271 m3, przeznaczony został na urządzanie wystaw zmiennych. Oba oddziały
spełniały doniosłą rolę przez udostępnianie
zbiorów w czasie trwania prac
remontowych
w głównym gmachu muzealnym (fot. 1-3).
W 1952 r. rozpoczęto instalację centralnego
ogrzewania i remont kapitalny gmachu Muzeum Tatrzańskiego;
w związku z tym Muzeum było nieczynne dla publiczności aż do chwili ukończenia remontu, tj. do września
1954 r. Jako pierwszy udostępniono dział kultury materialnej Podhala.
Sala ze zbiorami geologicznymi i przyrodniczymi
jest jeszcze obecnie
nieczynna z powodu reorganizacji Działu Przyrodniczego, co wymaga dużego
nakładu pieniężnego. W czasie prac remontowych
w Muzeum Tatrzańskim
dobudowano
na trzecim
piętrze
salę biblioteczną,
tak
że księgozbiór
. Muzeum Tatrzańskiego
uzyskał oddzielne pomieszczenie.
Od roku 1950 Muzeum posiada własną pracownię konserwatorską
prowadzoną przez starszego konserwatora
Jana M ark s e n a.
Biblioteka Muzeum Tatrzańskiego
liczy 11 tys. pozycji (książki, czasopisma, broszury) i posiada obecnie kieroWnika w osobie mgr Wandy J o s t owe j. Archiwum Muzeum liczy około 3000 fotografii z różnych dziedzin.
Czynna jest również
pracownia
fotograficzna
prowadzona
przez Annę
W i e r z b i c k ą·
Muzeum spełnia funkcje oświatowe przez oprowadzanie
zwiedzających,
wygłaszanie odczytów, opracowywanie pogadanek do radiowęzła i organizowanie wycieczek krajoznawczych
oraz wystaw
objazdowych
po wsiach.
Praktyk muzealnych nie prowadzono.
Dział Etnograficzny prowadzi intensywną akcję poradnictwa i konsultacji
dla plastyków, pracowników
C. P. L. i A., wytwórców ludowych, naukowców i innych.
Muzeum Tatrzańskie współpracuje z następującymi
muzeami: z Muzeum
w Myślenicach, z Muzeum Etnograficznym
w Krakowie, z Muzeum Kultur
Ludowych w Warszawie oraz utrzymuje kontakty z muzeami w Bytomiu
W latach powojennych
w ramach akcji wydawniczej
Muzeum
jedną pozycję: Przewodnik
po dziaLe kuLtury
materiaLnej
Pod-
haLa.
Największe
trudności
Muzeum Tatrzańskiego
to ciasne pomieszczenia
nn;zealne zarówno magazynowe, jak i wystawowe oraz pracownie. Gmach
Muzeum Tatrzańskiego,
budowany w okresie gdy muzealnictwo nie pełniło
.
'1
i
l
Ryc. 2. Narzędzia
do obróbki
drzewa.
Willa "Pod
Fot. A. Wierzbicka.
Jedlami"
\V
Zakopanem.
.jeszcze tak doniosłej roli jak dziś, stał się zbyt ciasny i nie może pomieścić
Powiększających
się stale zbiorów (kredyty Centralnego
Zarządu Muzeów
umożliwiają ratowanie ginących w terenie okazów etnograficznych).
Brak
t~ż pomieszczeń biurowych dla zwiększonego' personelu muzealnego, który
hczy obecnie już 16 osób.
ii:
"Lud",
t. XLII
�851
850
Specjalizacja
Muzeum w zakresie badań etnograficznych
jest ustalona ~
obejmuje badania na terenie Podhala, Spisza i Orawy.
W dworku M o n i a k ó w na terenie powiatu nowotarskiego
(Zubrzyca
Górna), przy współudziale i pod opieką Muzeum Tatarzańskiego
z ramienia
.•. '
"
PTTK, powstanie małe pokazowe muzeum lokalne. W zamku w Niedzicy
powstanie, zorganizowane
przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia
Historyków Sztuki, muzeum obrazujące kulturę Spisza. Na terenach sąsiadujących
z Podhalem należałoby rozbudować muzeum myślenickie i żywieckie.
Czołowym i najlepiej zaopatrzonym
działem Muzeum Tatrzańskiego
jest
obecnie Dział Etnograficzny,
który od roku 1948 kierowany jest przez kustosza mgr Edytę S t a l' e k. W chwili obecnej liczy 5062 eksponaty. Eksponowanych jest 635 przedmiotów, z czego 386 w dziale kultury materialnej
Podhala i 249 w Oddziale Muzeum Tatrzańskiego
w domu "Tea".
Początek gromadzenia
zbiorów etnograficznych
datuje się na rok 1889.
Poważny wzrost zbiorów przypada
na lata 1902-1906. W 1922 r. zbiór
eksponatów etnograficznych
ofiarowali Maria i Bronisław D e m b o w s c y.
W okresie od 1918-1922 nastąpiło poważne powiększenie zbiorów etnograficznych;
do Muzeum włączono jeszcze zbiory J e l' o m i n a, L e s i e ck i e g o, S t e c k i e g o i W i g i l e w a. W późniejszych latach dyr. Juliusz
Z b o l' o W s k i, jedyny
przez długie lata opiekun
wszystkich
działów
(w 1922-1923 kustoszem
działu przyrodniczego
był obecny prof. Uniwersytetu Poznańskiego
Konstanty S t e c k i, w latach 1929-1930 Janusz D om a n i e w s k i), w trosce o powiększenie
stanu ilościowego zbiorów gromadził eksponaty bądź w drodze zakupów, w miarę możliwości finansowych, bądź w drodze akcji werbowania
darów.
W latach wojennych, od 1939-1942, Muzeum zyskało dla Działu Etnograficznego 23 eksponaty od uczniów Szkoły Przemysłu Drzewnego, od Stanisława B a r a b a s z a, b. dyrektora tejże szkoły, i Zygmunta O s t a f i n a.
W latach powojennych
otworzyły się szersze możliwości, pozwalające
na
zerwanie z przypadkowością
gromadzenia zbiorów i podjęcie planowej akcji
kompletowania
ich według działów w drodze zakupów .w terenie.
Obecnie do największych
pozycji należą: zbiór obrazów na szkle, ceramiki, metalowych
spinek do koszul, łyżników i stroju, poza tym liczne
okazy z zakresu sprzętu pasterskiego, gospodarczego, instrumenty muzyczne,
rzeźby i narzędzia.
Edyta
Starek
5 VI 1955 r.
MUZEUM W ŻYWCU
(ul. Kościuszki 5)
Ryc. 3. Narzędzia
do obr0bki
drzewa.
Willa "Pod
Fot. A. Wierzbicka.
Jedlami"
w Zakopanem.
Muzeum w Żywcu posiada lokal własny w ofiarowanym na ten cel przez
Prezydium MRN w Żywcu w 1949 r. zabytkowym
budynku, wyremontowanym z Państw. Fund. lnwest. (L P.) 1951-1952 r. i przekazanym
Ministerstwu Kultury i Sztuki na cele muzeałne. Muzeum mieści 12 sal wystawowych, 1 biuro, 1 magazyn, 1 komorę gazową, 1 ciemnię fotograficzną·
Budynek jest jednopiętrowy,
długości 30 m, szerokości 16 m o ładnej, lecz
wymagajqcej
remontu
fasadzie.
Muzeum
typowo regionalne,
a zatem
�853
852
z natury rzeczy wielodziałowe, reprezentuje
teren pod względem muzeograficznym jak naj wszechstronniej.
Eksponaty zbiera się wyłącznie w terenie
legionu.
Ilość numerów katalogu wszystkich działów wynosi około 1500;
ilość okazów przewyższa wymienioną liczbę. Działów wytypowanych
ostatnio
przez władze nadrzędne jest trzy: 1. Historyczno-artystyczny,
2. Etnograficzny, 3. Przyrodniczy.
1. D z i a ł H i s t o r y c z n o - a r t y s t y c z n y obejmuje przede wszystkim zabytki cechowe (przeważnie depozyty cechowe) żywieckich cechów
łącznie z archiwaliami,
jak: księgi cechowe, przywileje,
cenny Dziejopis
żywiecki wójta żywieckiego, Andrzeja K o m o n i e c k i e g o, żyjącego na
przełomie XVII i XVIII w. Są to wyłącznie lokalne rękopisy historyczne.
Następnie skrzynie cechowe (lady) i znaki cechowe (tzw. znaki braterskie),
ubiory kobiece mieszczanek żywieckich, z ich pięknymi haftami na tiulu
o przebogatej
ornamentyce,
roboty dawnych hafciarek
żywieckich, które
w szeregu pokoleń hafciarskich
zdołały wypracować
na wskroś rodzimą
treść i formę o wyłącznie własnym obliczu regionalnym.
Dział ten łącznie z zabytkowym
budownictwem
drewnianym
(zdjęcia
fotograficzne, obrazy, modele), wyrażające
odrębny niejako folklor samego
miasteczka i stanowiące całość historyczną ściśle ze sobą powiązaną (wiek
XVI, XVII, XVIII, XIX), uzupełniają
wystawę stałą, już otwartą. Braki
spowodowane okupacją i działaniami wojennymi usuwa się w miarę możliwości. Ogólna ilość numerów katalogu wynosi 437.
2. D z i a ł E t n o g r a f i c z n y obejmuje zabytki ludowej kultury materialnej
górali żywieckich, jak: wnętrze izby góralskiej
drugiej połowy
'XIX w., sprzęt domowy, sprzęt pasterski (zabytki kultury wybitnie "wała'skiej"), kolekcję sprzętu tkackiego, eksponaty z dziedziny obróbki drewna
(wymagają małego uzupełnienia),
podobnie zbieractwo, pszczelnictwo i łowiectwo. Dział sztuki ludowej reprezentują
obrazy na szkle (wśród nich
kilka bardzo cennych okazów), rzeźba ludowa (świątki) oraz eksponaty
z dziedziny ludowego przemysłu artystycznego, szczególnie zabawki z drzewa
(wyrabiane
przez tutejszy żywy jeszcze ośrodek produkcyjny),
ceramika
regionu (ośrodek produkcyjny
w zaniku). Dział ten uzupełniany
w miarę
uzyskiwanych
eksponatów,
przeważnie
w drodze darów, wymaga intensywniejszego zbieractwa z uwagi na zanikanie tego rodzaju twórczości.
Konieczny jest pewien fundusz zwłaszcza na zakup ubiorów góralskich
w celach dopełnienia
ekspozycji, jak również w celach usługowych
(np.
zespoły świetlicowe
i inne szukając wzorów strojów ludowych zwracają
się przede wszystkim do placówki muzealnej). Dział ten, częściowo eksponowany, stanowi fragment
wystawy stałej. Reszta działu ze względu na
konieczność uzupełnienia
znajduje się w trakcie reorganizacji.
Eksponatów
etnograficznych jest w sumie 274. Przewiduje się znaczne powiększenie ilości
zbiorów etnograficznych
w drodze zbieractwa
po uzyskaniu środków na
u,kup obiektów.
W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1954 r. Muzeum gościło plęC wystaw
objazdowych:
1. Przeobrażenie
współczesne sztuki ludowej (wystawa wydziału kultury i sztuki WRN w Krakowie) oraz cztery dalsze nadesłane
przez Dyrekcję Muzeum Narodowego w Krakowie, a to: 2. Polska sztuka
cechowa, 3. Jan Matejko, 4. Realizm rosyjski XIX wieku, 5. Wiek Oświecenia.
B i b l i o t e k a: Muzeum posiada własną
bibliotekę
podręczną;
prócz
rękopisów historycznych
pochodzących
wyłącznie z terenu i dotyczących
terenu (depozyty) składa się ona z resztek, które przetrwały
zawieruchę
wojenną, oraz z nabywanych
po wojnie nowości wydawniczych
i wyszukiwanych po antykwarniach
pamiątek Żywiecczyzny. W katalogu zanotowano dotychczas 558 pozycji oprócz czasopism i archiwaliów.
Z biblioteki
można korzystać jedynie na miejscu. Ilość pozycji wykorzystanych
przez
mmkowców,
studentów,
miłośników,
kierowników
świetlic
itd. wynosi
rocznie kilkaset.
P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n e. Muzeum
posiada stary inwentarz
i księgę ewidencji. Kartoteka znajduje się w opracowaniu.
P u b l i k a c j e n a u k o we i p o P u l a l' n e. Planuje się wydanie przewodnika po zbiorach (częściowo opracowany). Muzeum w Żywcu zaproponowano wydanie kilku prac naukowych będących cennymi przyczynkami do
poznania tutejszego terenu, jak Krajobraz
Żywiecczyzny
i jego rozwój, Demografia
Żywiecczyzny,
Osadnictwo
Żywiecczyzny
(prof. S z a f l a l' s ki).
Poza tym zaproponowano
wydanie Bibliografii
Żywiecczylony oraz bibliografii zmarłego niedawno historyka śp. dr S. S z c z o t k i, autora wielu prac
o Żywieoczyźnie, z której pochodził. Oczekujemy również wydania drugiego
tomu opracowania
S. S z c z o t k i Dziejopisu
Żywieckiego
Andrzeja
Komonieckiego.
P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e r wat o r s k i e. Konserwację
cenniejszych okazów przeprowadza
pracownia Muzeum Narodowego w Krakowie,
gdzie obecnie dokonuje się konserwacji si~dmiu obrazów i rzeźb. Ukończenie
tych prac z końcem bieżącego roku pozwoli na otwarcie działu sztuki cechowej (XV, :XVI, XVII w.).
Drobne konserwacje
w miarę możliwości przeprowadza
się na miejscu.
Muzeum w Żywcu nie współpracowało
dotąd z innymi muzeami. Obecnie
planuje się Dawiązanie kontaktu z muzeami: w Cieszynie, Bielsku, Rabce,
Zakopanem
i Nowym Sączu, jako leżącymi w jednym pasie kulturowym.
Współpracę lokalną przeprowadza się z Sekcją Ochrony Zabytków Kultury
i Przyrody PTTK w Żywcu, następnie
z Referatem
Kultury Prezydium
PRN w Żywcu, Domem Kultury w Żywcu itd.
Uważamy, że muzealne ośrodki etnograficzne
winny powstać również,
11" terenie
pobliskich Kęt, Andrychowa i Wadowic.
13 XII 1954 r.
Jan Studencki
�855
854
Woj.
lubelskie
MUZEUM W CHEŁMIE
(ul. Gimnazjalna
4)
Muzeum w Chełmie powstaJo w roku 1919 jako Muzeum Ziemi Chełmskiej. W czasie okupacji hitlerowskiej
straciło
90%
dawnych
zbiorów;
w 1944 r. wznowiło swoją działalność, a w 1950 r. zostało upaństwowiom'!
i otrzymało oficjalną nazwę Muzeum w Chełmie.
Mieści się ono w dwóch gmachach: w lokalu dawnego kolegium księży
pijarów i w gmachu I Państwowego Liceum i Szkoły Podstawowej
Ogólno··
kształcącej, co ogromnie utrudnia pracę·
Muzeum posiada następujące
działy: 1. Archeologiczny,
2. Historyczny,
3. Etnograficzny,
4. Militaria, 5. Martyrologia,
6. Księgozbiór i rękopisy. Jest
ono ściśle związane z Chełmszczyzną
i eksponatów
spoza regionu chełmskiego prawie że nie posiada.
Dział Etnograficzny
powstał w 1935 r. W czasie okupacji hitlerowskiej
cały zbiór regionalnych
pisanek w liczbie ponad 150 został wywieziony do
Rzeszy. Taki sam los spotkał stroje ludowe, narzędzia pracy itp.
Dział. ten do końca 1954 1. posiadał 278 pozycji. Zbiory przedstawiają
się
następuJąco:
1. Stroje i hafty ludowe z pow. chełmskiego
i włodawskiego
szt. 54
2. Ceramika ludowa z pow. chełmskiego
42
3. Pisanki z pow. chełmskiego
.
130
4. Narzędzia pracy
16
5. Różne (i nie zinwentaryzowane)
36
Cenną część Działu Etnograficznego
stanowi zbiór pisanek chełmskich,
zebranych po wojnie i skompletowanych
według gmin, oraz rzeźby ludowe
o treści religijnej, pochodzące z dawnych kościołów unickich lub ka,tolickich.
Należą tutaj np. dwie drewniane monstrancje
z 1817 r. Niestety, naj cenniejsze eksponaty z XVII w. w postaci oryginalnych
"wrót carskich" zostały
zrabowane
przez gospodarujących
w naszym Muzeum przez dłuższy czas
ukraiJ'1skich faszystów.
Godną uW'lgi jest c()ramika ludowa ze wsi Pawłów (18 km od Chełma).
Jest to wieś, w której 80% mieszkańców zajmuje się z dziada-pradziada
garncarstwem. Zbiory przyozdabia kilka oryginalnych strojów ludowych o które
coraz trudniej. Na czoło wybijają się tu ludowe hafty koszul i bl~z kobiecych. Narzędzia pracy ludu wiejskiego stale są ·uzupełniane nowymi zdobyczami z terenu.
Na prowadzenie planowych badań naukowych nie ma żadnych kredytów:
b~ak też o~powiednich specjalistów. Kierownictwo
Muzeum prowadzi jedyme poszukl\vania
i badania najbliższego terenu w zakresie własnych możliwo~ci. wciągając do tej pracy szkolne koło miłośników Muzeum. PrzynajmnieJ trzy czwarte
posiadanych
eksponatów
zostało
zebranc
rękoma
młodzieży.
Brak odpowiedniego
lokalu nie pozwala Muzeum organizować ani wystaw własnych, ani też objazdowych. Jednak pomimo tych trudności Muzeum przy pomocy Dyrekcji i Okręgu Muzeum Lubelskiego organizowało
Wystawy. m. in. w 1953 r. pod nazwą Architektura
Lubelszczyzny.
W roku ubiegłym zostały ukończone prace inwentaryzacyjne.
ale obiekty
nie zostały jeszcze wpisane do ksiąg. Sporządzenie katalogu będzie zależało
od możliwości finansowych.
Muzeum posiada księgozbiór obejmujący 902 tomy, wśród których znajduje się llO starodruków
różnej treści oraz 37 rękopisów, które czekają
opracowania.
Muzeum nie posiada osobnego archiwum. publikacje
ograniczone są do zamieszczanych
w prasie miejscowej artykułów, ponieważ na
większe opracowania
brak funduszów.
Prac konserwatorskich
dotąd nie prowadzono
mimo konieczności konserwacji wielu eksponatów z Działu Historii i Etnografii.
Jako placówka
kulturalno-oświatowa
Muzeum
dobrze spełnia swoje
zadania. W roku 1954 Muzeum zwiedziło około II tysięcy osób, w tej
liczbie wiele wycieczek szkolnych, kursów szkoleniowych i wycieczek organizowanych przez instytucje społeczne. Przy pomocy eksponatów zwiedzający
zapoznają się z rozwojem społeczeństwa
w ujęciu materializmu
historycznego.
Muzeum w Chełmie posiada tylko 3 pracowników.
Z pomocy Muzeum
w Chełmie korzysta wielu studentów, wyzyskując
udostępnione
materiały.
Muzeum współpracuje
ze wszystkimi muzeami na terenie Lubelszczyzny,
przede wszystkim z Muzeum w Lublinie i w Zamościu.
Do największych
trudności należy brak odpowiedniego
lokalu, bez którego nie można liczyć na dalszy, celowy rozwój Muzeum. Obecne Muzeum
jest podobne raczej do magazynu aniżeli do instytucji kulturalno-oświatowej.
Muzeum rejonowe, jakim jEst Muzeum. w Chełmie, nie może się ograniczać tylko do jednego działu. Chłop i robotnik, który zwiedza Muzeum,
chce w nim widzieć przeszłość i teraźniejszość
swojego środowiska. Dotąd
rozwijał się głównie Dział Archeologiczny,
gdyż ziemia chełmska obfituje
w zabytki archeologiczne.
Obecnie uzupełniamy Dział Etnograficzny,
ponie\'(aż szybko giną pomniki
kultury
materialnej,
społecznej
i duchowej
naszego ludu
31 XII
HJ54 r.
Kazimierz
Jcwczykowski
MUZEUM W LUBLINIE
(ul. Narutowicza 4)
Zbiory Działu Etnograficznego Muzeum Lubelskiego mieszczą się w trzech
~alach wysta\\'owych
o łącznej powierzchni 135 m;' oraz w dwóch magazynach o łącznej powierzchni 27 m'.
�857
856
Według stanu z dnia l V 1954 r. Dział posiada okazów oryginalnych
2731 i modeli 49 (łącznie własnych i depozytów).
Z ogólnej ilości 2780 okazów 1555 posiada metrykę. Okazów własnych
jest 2214, depozytów - 566. Zbiory etnograficzne
poszczególnych
działóvv
przedstawiają
się następująco:
okazów
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
Zbieractwo
Łowiectwo
Hodowla
Bartnictwo
i pszczelnictwo
Uprawa
roślin
Przechowywanie
pożywienia
Przygotowywanie
pożywienia
Obróbka drzewa
Obróbka włókna
Sitarstwo
Plecionkarstwo
Obróbka skóry
Obróbka metali
Obróbka gliny
Farbiarstwo
Odzież
Budownictwo
Sprzęty
Transport
i komunikacja
Sztuka ludowa
Instrumenty
muzyczne
Zabawki
.
Figury szopkowe
Pisanki
Miary i znaki .
Obrzędy i zwyczaje
3
6
5
l
13
7
14
68
113
63
34
l
8
678
9
541
10
6
3
251
8
84
28
769
3
54
Razem
2780
Z terenu województwG lubelskiego pochodzi 2761 okazów; poza tym jest
18 pisanek huculskich i l forma drewniana do wyciskania serów, z Zakopanego.
Badania naukowe nie były przez Muzeum prowadzone systematycznie.
Przeprowadzono
badania dorywcze, związane z uzupełnianiem
zbiorów oraz
z zakupami eksponatów potrzebnych
do organizowanych
wystaw etnograficznych. Badania
o wyżej wymienionym
charakterze
przeprowadzono
w pow. łukowskim, biłgorajskim, kraśnickim, chełmskim. radzyt'1skim i bialskim. Dotyczyly one przemysłu ludowego i ubiorów.
W grudniu 1952 r., z chwilą uzyskania pięciu sal wystawowych,
została
otwarta
i czynna jest do tej pory wystawa
etnograficzna
pt. Przemysł
Ludowy Lubełszczyzny w XIX i w XX Wieku. W dniu 13 V 1954 r. zostanie
otwarta czasowa wystawa etnograficzna
pt. Stroje Ludowe Lubelszczyzny,
a w dniu 22 VII 1954 r. wystawa czasowa organizowana
wspólnie z Działem Archeologii Muzeum Lubelskiego, pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora
i Kombajnu. Projektuje
się również w 1954 r. urządzenie wystawy objazdowej, pt. Ochrona Zabytków Archeologicznych
i Etnograficznych.
Wystawa Przemysł Ludowy Lubelszczyzny w XIX i w XX Wieku obrazuje: 1. rozwój przemysłu ludowego w XIX i w XX w. (od okresu pańszczyzny do chwili obecnej); 2. poszczególne fazy obróbki surowców (najpierw pokazany gotowy wyrób, a później technika jego produkcji).
Wystawa obejmuje następujące
gałęzie przemysłu ludowego: hafciarstwo, krawiectwo, tkactwo,
garncarstwo,
sitarstwo,
prymitywne
techniki
obróbki
drzewa (drążenie i dłubanie), ciesielstwo, stolarstwo, tokarstwo, kołodziejstwo i bednarstwo.
Sprzęt do ekspozycji to gabloty ścienne, tworzące jednocześnie sztuczne
ściany i podia z ekranami. Oprócz oryginalnych
eksponatów na wystawie
znajduje się model naturalnej
wielkości, przedstawiający
kobietę przędzącą
n" przęślicy i wrzecionie oraz 2 modele pieców garncarskich.
Na wystawie umieszczono 5 map kolorowych, z czego 2 na szkle ilustrują następujące
zagadnienia:
1. rozmieszczenie ważniejszych gałęzi przemysłu ludowego w okresie międzywojennym
na terenie
Lubelszczyzny;
2. obecne rozmieszczenie spółdzielni pracy C. P. L. i A.; 3. rozmieszczenie
strojów ludowych Lubelszczyzny; 4. rozmieszczenie rynków zbytu biłgorajskich wyrobów sitarskich od XVII do XX w.; 5. rozmieszczenie ośrodków
garncarskich
na Lubelszczyźnie.
Zorganizowanie
tej wystawy w dużej mierze należy zawdzięczać współpracy z PTL, co pozwoliło na skorzystanie
z materiałów zebranych przez
PTL w czasie badań nad przemysłem ludowym na Lubelszczyźnie. W 1952 r.
pracownicy
Działu Etnograficznego
Muzeum Lubelskiego
zreorganizowali
Dział Etnograficzny
Muzeum w. Zamościu. Wszystkie eksponaty
zostały
spisane i założona została kartoteka naukowa eksponatów etnograficznych,
uzupełniana obecnie fotografiami. Dnia l VI 1952 r. otwarto stałą wystawę
etnograficzną
w Muzeum w Zamościu pt. Kultura
Ludowa Południowej
Lu belszczyzny.
Do końca 1953 r. wszystkie eksponaty zostały zewidencjonowane.
Obecnie prowadzi się inwentaryzację
okazów etnograficznych
w książkach inwentarzowych,
przesłanych
przez Centralny
Zarząd Muzeów i Ochrony
Zabytków. Do końca 1954 r. planuje się zinwentaryzowanie
1000 eksponatów. W 1953 r. zaczęto prace przy założeniu kartoteki na kartach według
wzorów PTL, przystosowanych
do specyficznych
warunków
muzealnych.
Wykonano 1000 kart katalogowych
z rysunkami, fotografiami i dokładnym
�859
858
również dla Działu Etnograficznego.
W ramach ogólnego archiwum
Muzeum Lubelskie posiada również archiwum klisz, filmów i odbitek dotyczących
etnografii.
Zawiera ono 568
pozycji w negatywach
i 537 pozycji w odbitkach oraz 10 klisz cynkowych
do wydawnictw
etnograficznych.
Większa część odbitek znajduje
się na
kartach archiwalnych.
Z publikacji
własnych
wydano w 1952 r. katalog-przewodnik
po wystawie -etnograficznej, pt. Przemysł
Ludowy LubeLszczyzny
w XIX i w XX
wieku,
opracowany
przez Janusza O P t o ł o w i c z a.
Oprócz tego popularyzacja
wystaw etnograficznych
prowadzona
jest na
łamach miejscowych
pism przez zamieszczanie
komunikatów,
wzmianek
różnych preparatów
chemicznych.
Muzeum Lubelskie
prowadzi prace dydaktyczno-społeczne.
Pracownicy
naukowi Działu Etnograficznego
opracowują
odczyty publiczne, pogadanki,
popularne artykuły prasowe. Część z nich zostaje przekazana do Biura Społeczno-oświatowego
Muzeum Lubelskiego, które zajmuje się ich upowszechnianiem. Od 1952 r. do końca 1954 r. opracowano i wygłoszono, lub zamierza
się opracować,
niżej wymienione
odczyty i pogadanki
ilustrowane
przezroczami lub zdjęciami wyświetlanymi
za pomocą epidiaskopu:
1. PrzemysI
h/dow1J L?lbeLszczyzny
w XIX i w XX tv. (mgr J. O p t o ł o w i c z); 2. Bilgorajski
ośrodek
sitarski
(mgr J. J a s t r z ę b s ki); 3. Budownictwo
wiej-
pow.
traktora
pełnej wartości naukowej.
Muzeum Lubelskie
posiada bibliotekę
naukową
działową, zawierającą
ksiażki i czasopisma etnograficzne
w ilości 135 pozycji książkowych
i 23
poz~cji czasopism. Są to wyłącznie czasopisma polskie. Cała biblioteka jest
zinwentaryzowana
i posiada katalog alfabetyczny
i działowy. Z otrzymywanych kredytów
zakupuje się corocznie pewną ilość książek i czasopism
i artykułów prasowych.
Prac organizacyjnych
w ścislym tego słowa znaczeniu nie prowadzi się·
Prowadzone
one będą w 1955 r. w związku ze zmianą lokalu Muzeum Lubelsldego. Obecna organizacja Działu Etnograficznego
jest następująca:
kustoszem jest mgr Janusz O P t o ł o w i c z, si. asystentem
mgr Józef .T as t r z ę b s k i, magazynierem-konserwatorem
ob. Eugenia D z i e w u l ska.
W zakresie pomocy do konserwacji
zbiorów Muzeum Lubelskie posiada
skrzynię dezynfekcyjną,
w której dezynfekuje
się za pomocą dwusiarczku
węgla, dwa razy do roku, na wiosnę i w jesieni, eksponaty
drewniane
i ubiory. Oprócz tego stale zabezpiecza się ubiory przed molami za pomocą
(mgr J. O p t o ł o w i c z); 4. Od motyki
i sierpu do
(mgr J. O P t o ł o w i c z); 5. Formy małżeństwa
u S/owian (mgr J J a s t r z ę b s ki); 6. Ochrona
zabytków
kultury
Ludowej
(mgr
J. O p t o ł o w i c z); 7. Kult ogniska domowego
i przodków
u Słowian
(mgr
J. Jastrzębski);
8. Co to jest etnografia
(mgr J. Optołowicz);
9. Pigmeje,
Ludzie-karZy
(mgr J. J a s t r z ę b s ki); 10. DLaczego narody
mówiq
różnymi
językami
(mgr J. O p t o ł o w i c z); 11. Łowiectwo
u Słowian
(mgr J. O p t o ł o w i c z); 12. Pożywienie
ro.mnne
u Słowian
(mgr J. J as t r z ę b s ki).
Wystawę oświatową pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora
i Kombajnu
w każdą niedzielę
zawozi się do okolicznych
spółdzielni produkcyjnych,
PGR lub do świetlic wiejskich, gdzie zostaje wygłoszony odpowiedni
odczyt
popularny.
Corocznie w okresie letnim odbywają w Muzeum praktyki muzealne stu·denci historii sztuki, którzy między innymi odrabiają
ćwiczenia z zakresu
etnografii muzealnej.
Najbardziej
ożywiona i dająca dobre wyniki jest współpraca
z Oddziałem Lubelskim PTL, który m. in. do obecnej chwili odbywa swoje posieczenia w lokalu Muzeum. Z porad Działu Etnograficznego
korzystają taki(;
instytucje, jak Wydział Kultury PWRN w Lublinie, C. P. L. i A. i inne.
Obecnie
największą
bolączką
nie tylko Działu Etnograficznego
ale
i całego Muzeum Lubelskiego jest brak lokalu. Posiadane pomieszcze~ia są
za małe i niewłaściwe
dla celów muzealnych,
wskutek
czego nie można
rozwinąć
szerszej działalności
wystawowej,
nie można również należycie
urządzić magazynów. Bardzo ważną i pilną sprawą jest uzupełnienie
zbiorów, które jak wynika z zestawienia
ilości przedmiotów
z różnych działów
posiadają
duże luki i braki. Konieczne są odpowiednie
kredyty na zaku~
eksponatów
etnograficznych.
Na Lubelszczyźnie
jest jeszcze możliwość zebr:mia brakujących
okazów, ale z roku na rok, a nawet z miesiąca na
miesiąc okazów tych jest coraz mniej i giną bezpowrotnie.
Na Lubelszczyźnie prowadzą
również badania
i gromadzą
zbiory inne instytucje
na:lkowo-~adawcze
oraz instytucje
oświatowe
o charakterze
centralnym,
ktore, posIadając
o wiele większe możliwości zakupu niż Muzeum Lubelskie, przyczyniają
się do pozbawienia
terenu zabytków;
zabytki te wprawdzie nie giną, ale stają się niedostępne
dla społeczeństwa
Lubelszczyzny.
skie
opisem eksponatów.
Oprócz tego każdy eksponat posiada swoją kartę magazynową. Ilość ich jest równa ilości eksponatów.
Poza tym Dział Etnograficzny Muzeum Lubelskiego posiada kartotekę
zawierającą
kopie materiałów zebranych
przez PTL z terenu Lubelszczyzny
w ilości 2889 kart
z różnych działów kultury ludowej. Brak jednak jest odbitek z negatywów,
które znajdują się w archiwum PTL, a bez których kartoteka ta nie posiada
t
ł
Lubelskiego
i kombajnu
W razie uzyskania nowego lokalu projektuje
się urządzenie stałej wystawy etnograficznej,
obrazującej
kulturę
ludową Lubelszczyzny,
oprócz
wystaw czasowych
o charakterze
problemowym
i wystaw objazdowych.
NIezależnie od powyższego Dział Etnogr2fii będzie w przyszłości specjaliZOwał się w zakresie przemysłu
ludowego, w obrębie którego najwięcej
Uwagi poświęci się garncarstwu,
tkactwu i sitarstwu
jako trzem najbardZIeJ zywotnym gałęziom przemysłu ludowego na Lubelszczyźnie. Poza tym,
ponIeważ Lubelszczyzna
jest t€l'enem o charakterze
rolniczym, duży nacisk
�861
860
położy się na badanie rolnictwa ze względu na szybko postępującą m~chanizację wsi, która zatrze wkrótce ślady dawniejs~ych ~orm gos~odarkl rolniczej. W związku z tym Muzeum Lubelskie proJektuJe wydame w 1955 r.
katalogu narzędzi rolniczych, które znajdują się w zblOrach Muzeum..
.
W ramach tych prac projelctuje się zebranie materiałó.w do zaga~mema
istniejącej na Lubelszczyźnie rubieży etnograficznej,. a "':lęC zbadame właściwych zasięgów niektórych zjawisk kultury matenalneJ.
. .
Zasięg geograficzny Działu Etnograficznego
Mu~eum w Lubhme to cała
Lubelszczyzna w powiązaniu z sąsiednimi terenaml.
.
Zab tki kultury ludo'wej należy gromadzić z terenu całej Lubelszczyzny.
gdyż d~tąd nie posiadamy kompletu zbiorów obrazujących kulturę ludową
tego regionu.
.
.
_
Na terenie województwa lubelskiego me ma zadnego mu~eum na w~l
nym powietrzu. Niemniej takie muz~um. należało~y. stworzyc w pow. blłgorajskim, gdzie znajdują się odpowledme zabytkI l odpowiedni teren.
Janusz
2 VI 1954 r.
Optolowicz
MUZEUM W ZAMOŚCIU
(ul. Ormiańska 26)
Muzeum w Zamościu mieści się w starej kamienicy ormiańskiej.
Dział Etnograficzny
znajduje się na drugim piętrze zajmując trzy sale
° powierzchni
Dzieli się
około 90 m2•
.
.
on na dwie części: kulturę matenalną
l kulturę duc~ową:
Pełna nazwa wystawy etnograficznej
brzmi: Kultura Ludow~ P~łudDloWeJ
Lubelszczyzny. Zbiory z zakresu kultury materialnej
grupuJą. Slę ~edł~g
następujących
zagadnień:
hodowla, rolnictwo, przygotowywame
pozyWlenia tkactwo, sitarstwo, garncarstwo,
komunikacja
i transport oraz budownictwo; zbiory z zakresu kultury duchowej obejmują sztukę ludową, zwy·czaje i obrzędy oraz stroje ludowe.
.
.
Dział Etnograficzny posiada 680 eksponatów oryginalnych l modell. Eksponatów dotyczących rolnictwa posiada Muzeum 1~; są to: radło, socha,
pług, dwa sierpy, kosa, cep oraz dwoje wideł ~re~Tm~nych. (cz.ter~palczas~~
i dwupalczaste). Z zakresu przygotowywania
pOZywlema znajdUją SIę w M
zcum 3 eksponaty: stępa ręczna, stępa nożna i żarna. Z tkactwa Muze.u~
posiada 18 eksponatów. Ciekawy jest warszta~ tkacki pochodzący ~ mIeJscowości Za nie w pow. biłgorajskim.
Z farbIarstwa
Muzeum ~oslada 38
eksponatów, w ty~ 33 deski drukarskie, z miejscowości Ta~nogro~ w po~.
biłgorajskim i z Izbicy w pow. zamojskim. W M~zeum znajdUje SIę 6 eksponatów sitarstwa biłgorajskiego,
tzw. krojsca, SIatka do SIt, racz, przetak,
sito oraz łuby do sit. Z zakresu obróbki gliny Muzeum posIada 78,eksponatów; są to garnki gliniane. miski, zabawki z gliny, po:hodzące z os~od.ków garncarskich w Łążku, pow. kraśnicki, Szczebrzeszyme, pow. zamOjSkI
oraz Bidaczowie, pow. biłgoraj ski, poza tym koło garncarskie i model pieca
garncarskiego.
Z zakresu odzieży i strojów ludowych znajduje się w Muzeum 95 eksponatów; są to sukmany samodziałowe noszone przez chłopów
pow. biłgorajskiego,
lniane parcianki,
pasy skórzane,
buty tyszowieckie,
magierki, czepki siatkowe, skośniaki, koszule lniane, zapaski. Wszystkie
stroje pochodzą z powiatów zamojskiego i biłgorajskiego.
Sztukę ludową reprezentuje 46 eksponatów; są to: 35 rzeźb, 3 drzeworyty,
1 miedzioryt, 1 obraz na szkle, 6 obrazów olejnych. Wszystkie eksponaty
są treści religijnej,
oprócz tego są dwie skrzynie wyprawne
oraz 205
pisanek pochodzących z powiatów zamojskiego, biłgorajskiego,
tomaszowskiego i hrubieszowskiego.
Z przedmiotów związanych z obrzędami lVIuzeum posiada czepek starościny, wieniec panny młodE'j, (j rózeg weselnych oraz dwa wieńce dożynkowe.
Z zabawkarstwa
znajduje się w Muzeum 13 eksponatów;
są to zabawki
wykonane z drzewa pochodzące z pow. biłgorajskiego. Wszystkie eksponaty
znajdujące się w Muzeum pochodzą z województwa lubelskiego.
Dział Etnograficzny
został otwarty
dnia 1 czerwca 1953 r. Wystaw
objazdowych Muzeum nie organizowało.
Muzeum przeprowadziło
spis eksponatów etnograficznych.
Obecnie zakłada się kartoteki opisowe eksponatów, na których przykleja się zdjęcia
fotograficzne eksponatu oraz podaje krótki jego opis.
W bibliotece Muzeum znajdują się 72 książki z dziedziny etnografii.
Z czasopism bieżących Muzeum prenumeruje
"Polską Sztukę Ludową".
Klisz fotograficznych oraz zdjęć z zakresu etnografii znajduje się w Muzeum około 100 sztuk.
22 V 1954 r.
Woj.
Ryszard
Splewiński
łódzkie
MUZEUM W ŁOWICZU
(Rynek Kościuszki 4)
Muzeum w Łowiczu mleSCl się w barokowym gmachu pomisjonarskim,
który został pobudowany w czworobok według projektu T y l m a n a z G am e r e n z fundacji arcybiskupa
Michała R a d z i e j e w s k i e g a w końcu
XVII w. z przeznaczeniem
na seminarium duchowne dla księży świeckich
i misjonarzy. Różne były koleje gmachu na przestrzeni wieków. Seminarium
duchowne istniało do trzeciego rozbioru Polski. W okresie Księstwa Warszawskiego stacjonował tu pułk galicyjsko-francuski
oraz mieścił się lazaret wojskowy. W 1819 r. otworzono szkołę wydziałową prowadzoną przez
ks. Pijarów i Instytut Nauczycieli Elementarnych.
W czasie powstani'~
styczniowego carat więził tutaj powstańców polskich. Kiedy w 1865 r. gmach
przeszedł na własność rządu rosyjskiego, utworzono w nim szkołę filologiczną, a następnie progimnazjum
realne, wreszcie siedmioklasową
szkołę
�863
realną. W czasie pierwszej wojny światowej gmach pomisjonarski
służył za
szpital i koszary dla wojska rosyjskiego, a później niemieckiego. W okresie
międzywojennym
mieściły się tu gimnazjum żeńskie i męskie oraz seminarium nauczycielskie. We wrześniu 1939 r. gmach został spalony na skutek
eksplozji bomb zapalających, .a później hitlerowcy doszczętnie go zburzyli,
pozostawiając jedynie mury skrzydła od strony południowej, gdzie znajduje
się kaplica św. Karola Boromeusza.
Piękny, zabytkowy gmach został zrekonstruowany
w latach 1950-1952
z ramienia Ministerstwa Kultury i Sztuki według projektu architekta Piotra
K o z i ń s k i e g o z przeznaczeniem
na muzeum.
Duże w tym zasługi położył konserwator wojewódzki Z. C i e k l i ń s k i.
Odbudowano
trzy skrzydła: zachodnie od strony Rynku, południowe
od
ul. Świerczewskiego i północne od ul. Dziegielewskiego; wschodnie skrzydło
zostanie odtworzone w najbliższych latach. Kubatura
całego czworoboku
wynosić będzie 28000 m3• Zostanie urządzonych 40 sal wystawowych wraz
,z wykorzystaniem
miejsca w kaplicy i kruchcie. Obecnie Muzeum dysponuje
lO salami. W 1955 r. Muzeum otrzyma nowe oświetlenie i centralne ogrzewanie. W miarę uzyskiwania funduszów z Ministerstwa Kultury i Sztuki Centralnego
Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków
będą oddawane
do
użytku społeczeństwa dalsze sale.
Muzeum w Łowiczu zostało otwarte 22 lipca 1952 r. w ramach "czynu
lipcowego" Muzeum Narodowego w Warszawie. W sześciu salach i dwóch
korytarzach pokazano w skrócie archeologię, historię Łowicza i regionu oraz
kulturę ludową Księżaków.
Muzeum w Łowiczu przejęło zbiory pochodzące z dawnego Muzeum
Starożytności od prywatnego zbieracza W. T a l' c z y 1'1 s k i e g o oraz zbiory
Polskiego Towarżystwa
Krajoznawczego
w Łowiczu. Eksponaty te uratowano we wrześniu 1939 r. z płonącego budynku przy Rynku Kościuszki 17;
przez całą okupację
przechowywano
je w podziemiach
kolegiaty.
Zabytki kultury
ocalały dzięki opiece kilku łowiczan, miłośników kultury
i sztuki. Część broni, najlepszej, pochodzącej z powstań narodowych, zabrali
hitlerowcy. Dużo cennych okazów oraz sprzęt muzealny otrzymało Muzeum
w Łowiczu z Muzeum Narodowego w Warszawie, część ze zbiorów pochodzących z byłego Muzeum polskiego w Raperswilu.
W dniu 31 grudnia
1954 r. Muzeum w Łowiczu posiadało 6574 eksponatów, w tym około 45%
okazów etnograficznych,
z czego 35% z zakresu kultury materialnej regionu
łowickiego, 10010 z zakresu ceramiki ludowej pochodzącej z różnych ośrodków garncarskich
województw:
białostockiego,
gdańskiego, krakowskiego,
kieleckiego,
lubelskiego,
łódzkiego,
rzeszowskiego
i warszawskiego;
100/0 okazów broni i militariów;
12% okazów z numizmatyki;
5% okazów
z archeologii; 100/0 okazów z historii sztuki (malarstwo, rzeźba, grafika);
18"0 inne (klocki do drukowania płótna, kafle, ceramika, wyroby cechowe tp).
Kierownik
Muzeum mgr Henryk Ś w i ą t k o w s k i z ramienia Pol-
skiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, a następnie IHKM PAN
w. la.tach 1?52.-1954 prowadził badania nad hodowlą i rolnictwem w powiecie łowickim i kutnowskim
dla Atlasu Etnograficznego
oraz zbiera
materiał
dla Muzeum i przygotowuje
pracę monograficzną
z zakresu
kultury materialnej
Księżakó\v.
Wystawa stała obejmuje działy: archeologię, historię Łowicza i regionu.
kul~urę ludową regionu, w skład której wchodzą stroje, hafty, wycinanki,
rzezba, obrazy, meble i ceramika. Wystawy czasowe od chwili otwarcia Muzeum .d~ 31 grudnia 1954 r. były następujące: 1. Świat starożytny, 2. Ochrona
po~mkow kultury w Polsce, 3. Łowicz i Łowickie w twórczości Z. Pągowsinego, 4. Jan Matejko i Illia Riepin, 5. Portret w malarstwie europejskim
w II połow~e XVII.I wieku, G. Ksiądz Piotr Ściegienny, 7. Zycie chłopa
w mala.rstwl0 polskIm XIX i XX wieku, 8. Leonardo da Vinci, 9. Mikołaj
Koper~I~,
~O. Społeczeństwo
angielskie
w sztychach
W. Hogartha.
11. KSlązka I prasa w Dniach Oświaty, 12. Realizm mieszczański w malarstwie drugiej połowy XIX wieku, 13. Sztuka i życie, 14. Twórcy ludowi
\)ow. łowickiego witają X-lecie Polski Ludowej.
VI okresie dwu i pół lat wystawę stałą i czasową zwiedziło 7628 osób,
z t.ego około 60°,'" zwiAdzających było spoza terenu łowickiego z najroz··
maltszych zakątków Polski oraz z zagranicy (150 osób).
.Ze ~zględ~ na szczupłość personelu naukowego, jakim Muzeum dyspon.uJe (kle~owmk i instruktor oświatowy), prace inwentaryzacyjne
posuwają
SH~ powolI. Potrzeba
będzie paru lat, aby zbiory mogły być opracowane
naukowo, a przecież z każdym rokiem eksponatów przybywa. W tej chwili
dużo czasu zabiera sama odbudowa gmachu, prace porządkowe w magazynach i konserwacja
zbiorów. Dotychczas zostało skatalogowanych
ok~ło
14°:0 eksponatów.
Arc~iwum muzealne liczy około 200 pozycji
(przeźrocza,
fotografie,
rysunkI). Dawne, bardzo cenne dokumenty nadania i przywileje królewskie
wraz ~z zapisk~mi cechów łowickich ze zbiorów T a l' c z y ń s k i e g o przejęło
w 1901 r. Panstwowe Archiwum Wojewódzkie w Łodzi; tym samym naruszona została wola W. T a l' c z y ń s k i e g o, który w testamencie z 1927 r.
zbiory swoje przekazał
Gminie m. Łowicza: "Przedmioty
znajdujące
się
w muzeum nie mogą być usuwane ani zabierane do innych miejscowości
tak w całości, jak i pojedynczo (Akt przekazania Gminie m. Łowicza Muzeum im, W. Tal'czyńskiego
w dniu 27 maja 1927 r., Arch. Muzeum
w. Łowiczu). Uważamy, że dokumenty
te winny wrócić do Muzeum w Ło\\",CZU, tym bardziej
że społeczeństwo częściej odwiedza muzea niż archiwa.
.Muzeum posiada bibliotekę liczącą 1564 pozycji; w tym znajdują
się
kSl~zkl naukowe oraz 1"00 starodruków z XVII i XVIII w., z których kilkallaSCH'. zwłaszcza
drukowanych
w Łowiczu, jest eksponowanych
na wy.-(,lwle Historii Łowicza i Regionu.
VI związku 7. przygotowaniem
wystawy czasowej pi. Polska Ceramika
�865
864
Ludowa, która otwarta zostanie w lipcu 1955 r., opracowuje się katalog, na
treść którego składać się będzie omówienie techniki wyrobu naczyń glinianych i ich opis. Równocześnie projektuje
się wydanie oerii kart jednoi dwubarwnych
typów ludowych i architektury
wiejskiej.
Praca społeczno-oświatowa
prowadzona jest na terenie Muzeum i w powiecie. Każda wycieczka oprowadzana bywa przez instruktora lub kierownika. Wygłoszono kilkanaście
referatów
o wystawach
czasowych przez
miejscowy radiowęzeł, osiem odczytów z przeźroczami
(Muzeum posiada
własny epidiaskop i przeźrocza) w szkołach podstawowych w pow. łowickim, pt. Mikołaj
Kopernik,
Jan Matejko,
Józef Chełmoński,
A. Gierymski,
pięć referatów w gromadach wiejskich na tematy aktualne, jak Sposoby
11prawy ziemi dawniej
i dziś oraz Jakie korzyści
mamy z uprawy
rośLin
przemysIowych.
Ponadto z ramienia Powiatowego Komitetu Frontu Narodowego wygłoszono pięć odczytów w gromadach wiejskich: O podniesieniu
bazy paszowej i O sytuacji
międzynarodowej.
Muzeum współpracowało
i współpracuje
z Polskim
Towarzystwem
Ludoznawczym zjednując członków dla zawiązania koła terenowego, z Państwowym Instytutem Sztuki, z Zespołem Pieśni i Tańca ,.Mazowsze" (udziela
wskazówek i rad przy kompletowaniu
stroju łowickiego), z Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym,
z Centralą Przemysłu
Ludowego
i Artystycznego,
z Łowickim Zespołem Pieśni i Tańca, Sztuką Łowicką
i Związkiem Samopomocy Chłopskiej. Ponadto Muzeum udzieliło szeregu
wskazówek studentom, którzy zwracali się po informacje przed przystąpieniem do zbierania materiału z terenu do prac magisterskich oraz udostępniło kilku studentom z WSSP w ł~odzi hafty i tkaniny do skopiowania,
a z Polsldm Radio nagrało dwie audycje: Historia
ubiorów
regionalnych
i Wycinanka
lowicka.
Po odbudowaniu całości gmachu zostały rozbudowane następujące działy:
1. H i s t o l' Y c z n y - zawierać będzie przegląd historii na tle politycznym
miasta i wsi w granicach dawnego Księstwa Łowickiego od naj dawniejszych czasów do chwili obecnej, z szczególnym uwzględnieniem
ruchów
wolnościowych; 2. P l' Z Y l' o d n i c z y - na tle przeobrażeń wszechświata,
życia i człowieka zostanie pokazana przyroda regionu łowic,kiego. Ekspozycja taka będzie dużą pomocą do nauki przyrody w szkołach, a zwłaszcza
dla techników
rolniczych
i spółdzielni
produkcyjnych;
3. E t n o g l' af i c z n y zostanie szeroko rozbudowany ze względu na ogromne bogactwo
kultury ludowej regionu łowickiego oraz jego specyficzne warunki ekonomiczne. Dział ten zostanie potraktowany
w dwóch aspektach: a) kultura
materialna
ze szczególnym uwzględnieniem
narzędzi rolniczych, tkactwa
i odzieży. Tutaj dla pokazania różnicy w ubiorach poszczególnych regionów
eksponowane będą barwne plansze lub fotografie z różnych okolic Polski;
b) kultura duchowa na tle rozwoju sztuki ludowej z uwypukleniem
jej
wpływów na sąsiednie ; dalsze grupy etniczne w Polsce.
W ogrodzie przylegającym
do budynków muzealnych zostanie umieszczona zagroda wiejska starego typu, przeniesiona z terenu wraz z jej otoczeniem. Pokaże się tu izbę księżacką w całej okazałości na wzór tych, jakie
spotykało się powszechnie przed półwieczem na terenie dawnego Księstwa
Łowickiego.
Największe
trudności,
jakie w tej chwili napotyka Muzeum w Ło·
wiczu, to trudności natury finansowej. Brak jest pieniędzy na zakup przedmiotów ludowej kultury materialnej. Należałoby jak naj śpieszniej zgromadzić te wytwory kultury, które za parę lat zginą, jak narzędzia rolnicze,
sprzęty domowe, odzież itp. Sytuacja jest poważna. Ostatnio Łowiczanki
wyprzedają
wełniaki, w czym pośredniczy C. P. L. i A. w Łodzi. Wiele
unikatów, które powinny znaleźć się w Muzeum, wywozi się poza teren,
a przedeż Muzeum winno być skarbnicą łowickiego regionu, u którego
obecne i przyszłe pokolenia czerpać będą wzory oraz podziwiać technikę
wytworów kultury ludowej.
Niezależnie od zasięgu i działalności Muzeum w Łowiczu a w związku
z przemianami
życia gospodarczego i społecznego we wsi łowickiej należałoby stworzyć skansenowski ośrodek muzealny w jednej ze wsi najbardziej
typowych pod względem kultury ludowej.
Tutaj w typowej
zagrodzie
z naturalnym
jej otoczeniem pokazano by drogi rozwoju wsi łowickiej od
czasów feudalnych do socjalizmu.
25 I 1955 r.
Henryk
Swiqtkowski
MUZEUM W PIOTRKOWIE TRYBUNALSKIM
(plac Zamkowy 4)
Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim
mieści się obecnie w jednopiętrowym zamku królewskim z XVI w. Zamek po kilkuletnim remoncie został
oddany do użytku Muzeum w listopadzie
1953 r. Ogólna powierzchnia
pomieszczeń muzealnych wynosi 545 m2•
Ilość okazów i depozytów znajdujących
się w zbiorach wynosi 2396,
w tym eksponatów
etnograficznych
jest 596, a okazów przemysłu artystycznego 132.
Posiadane zbiory są różnej wartości, toteż potrzebne jest przeprowadzenie selekcji w celu wyeliminowania
rzeczy niepotrzebnych.
W zakresie własnych badań
Piotrkowa oraz jego zabytków
muzealnych opracowuje się historię
z punktu widzenia historii sztuki.
miasta
W 1953 r. w listopadzie i grudniu w Muzeum otwarta była tylko jedna
wystawa
pt. Wiek Oświecenia w Polsce. W roku 1954 otwarto wystawę
stałą pt. Dzieje Piotrkowa. Jest to wystawa historyczna, obrazująca rozwój
i dzieje miasta do końca XVIII w. Oprócz wystawy stałej zorganizowano
s.> "Lud",
t. XLII
�866
867
wystawę
czasową własną
~)t. Dziesięciolecie
Polskiej
Rzeczypospolitej
Ludowej. Poza tym w Muzeum urządzane były również wystawy czasowe
obce w liczbie pięciu, a mianowicie: 1. Ks. Piotr Ściegienny, 2. Hogarth O społeczeństwie angielskim, :l. Od motyki do traktora, 4. Mikołaj Kopernik, 5. Sztuka i życie.
Prace inwentaryzacyjno-katalogowe
przeprowadzane
są od pierwszego
kwartału 1955 r. Na rok bieżący zaplanowano również założenie archiwum
fotograficznego eksponatów historycznych, jak i opracowanie przewodnika
po tutejszym Muzeum.
Biblioteka
muzealna
posiada
557 tomów.
Aktualnie
przeprowadza
się selekcję
zbiorów,
opracowuje
naukowy
inwentarz oraz uzupełnia wystawę historyczną. Prace techniczno-konserwatorskie nie są wykonywane na miejscu, eksponaty wymagające konserwacji wysyłane są do pracowni wojewódzkich.
Praca dydaktyczno-społeczna
Muzeum opiera się na kontaktach z młodzieżą szkolną i na współpracy z Powiatowym i Miejskim Domem Kultury.
Pracownicy
Muzeum wygłaszają
w szkołach odczyty z zakresu
sztuki
i kultury,
będące uzupełnieniem
przerabianego
w szkołach programu
nauczania historii i języka polskiego. Współpraca z Domem Kultury - to
kontakt z ogniskiem plastycznym.
Pracę dydaktyczno-społeczną
prowadzi
się również na terenie wsi. Kontakty z młodzieżą szkolną wiejską nawiązuje się przy pomocy Wydziału Oświaty MRN.
Współpraca między muzeami podopiecznymi
koordynowana
jest przez
Muzeum Sztuki w Łodzi. Współpraca ta polega na wymianie doświadczeń,
udzielaniu pomocy w organizowaniu
wystaw i wypożyczaniu eksponatów.
Na uwagę zasługuje troskliwy stosunek Muzeum Sztuki do muzeów
podległych; w okresach organizowania wystaw pracownicy Muzeum Sztuki
są delegowani do muzeów podopiecznych w celu współpracy i pomocy.
Praca utrudniona
jest przez szczupłe pomieszczenia, w jakich mieści
się Muzeum. Problem ten zostanie rozwiązany z chwilą nadbudowy drugiego
piętra, zniszczonego w połowie XIX w., przez co jednocześnie zamek piotrkowski odzyska swój dawny, szesnastowieczny
wygląd.
Muzeum specjalizuje
się w kierunku
historycznym,
etnograficznym
i w historii sztuki. W zakres zainteresowań
Muzeum wchodzi nie tylko
miasto i powiat piotrkowski, ale również i miejscowości leżące w innych
powiatach, a jednak związane z regionem piotrkowskim.
Do gromadzenia
zabytków należy przystąpić na terenie całego województwa
łódzkiego. Dotychczasowy
system okupowania
i gromadzenia
zbiorów był jak najbardziej niewystarczający
ze względu na małe kredyty
I niesystematyczność
akcji.
19 I 1955 r.
Jl1lial1
Kaczmarek
MUZEUM W SIERADZU
(ul. Dominikańska 2)
Muzeum ma swoją siedzibę w zabytkowym budynku "pojagiellońskim".
Na cele Działu Etnograficznego
została przeznaczona największa i naj okazalsza sala wystawowa nu pierwszym piętrze, z drewnianym stropem, o powierzchni 120 m2.
Organizowanie Działu Etnograficznego
Muzeum zostało zapoczątkowane
w 1952 r. Dział liczy obecnie około 360 eksponatów, w tym znajduje się
zbiór wycinanek sieradzkich obejmujący 209 okazów.
Najliczniejszy
zbiór wycinanek
sieradzkich
pochodzi ze wsi Monice,
Bogumiłów, Jeziory i Zapusta Mała. Do wyrobów artystycznych
ludowych
t.utejszego regionu należą jeszcze pająki i koronki z bibułki kolorowej,
papieru barwnego glansowanego, słomy i pierza oraz fasoli.
Koronki zawieszane między obrazami zdobią wnętrza izb we wsiach:
Męka, Monice i Bogumiłów.
Ceramika sieradzka jest reprezentowana
przez wytwory dwóch garncarzy. wykonane przed trzema laty: J. W i e r z b i c k i e g o ze Stefanowa
Barczewskiego oraz H. M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Jednocześnie znajdują się w Muzeum fragmenty ceramiki sieradzkiej, pochodzącej z wykopalisk od XV do XIX w., z Sieradza
i okolic (np. Chojne, Wcisło),
z ornament,em stempelkowym, glazurowane z ornamentem falistym itp. Jest
również 13 sztuk rzeżby ludowej o tematyce religijnej, wykonanej w drzewie
a pochodzącej zBarczewa, Tubądzina, Burzenina, Drzązny i innych miejscowości. Z przedmiotów obrzędowych jest "kogutek wielkanocny" z Zapusty
Małej oraz wieniec dożynkowy z orzechów laskowych z Biskupic. Sprzęt
gospodarczy reprezentują:
radło drewniane z piórami żelaznymi i opylacz
drewniany z hakiem żelaznym z Monic, miara drewniana do zboża i łyżka
drewniana z pierwszej połowy XIX w. z okolic Burzenina; z narzędzi do
obróbki lnu znajdują się w Muzeum: łomek, cierlica, szczotki zgrzebne
i pacześna oraz krosienka; z mebli ludowych: ławka sieradzka z ozdobnym
oparciem z Zapusty Dużej.
Muzeum w Sieradzu posiada osiem kompletów strojów ludowych sieradzkich, w tym sześć kobiecych i dwa męskie; wśród kobiecych są trzy
stroje z:mowe i trzy letnie. Jest również strój głowy druhny sieradzkiej,
tzw. wstążki upudrowane,
duży wybór fartuchów
sieradzkich:
wełniane
zielone, czerwony i niebieski z Monic, Mnichowa i Kłocka oraz wyszywane
i haftowane
cztery sztuki z Dzigorzewa, Monic, Bogumiłowa i Chojnego,
dwie czapeczki niemowlęce "w kwaterki" oraz dwie derki na konia, z Monic.
]Vluzeurp gromadzi próbki tkanin ludowych sieradzkich, których w tej chwili
posiada 21 sztuk: wełniakowych, fartuchowych. spancerowych i portkowych;
posiada również dziesięć klocków do drukowania
tkanin, pochodzących
7. Sieradza
i z Klonowej.
5:>*
�Uzupełnieniem
strojów ludowych sieradzkich jest 11 obrazów olejnych
F. P i e kar s k i e g o sprzed pierwszej wojny światowej, przedstawiających
typy ludowe z Sieradzkiego, jak również dwa wydawnictwa
S. G r a e v e g o
zawierające pocztówki
z ludowymi
typami sieradzkimi
oraz lubelskimi,
a także obraz olejny F. P i e kar s k i e g o przedstawiający
"Dziewczynę
spod Krakowa".
Sprzęt związany z rybołówstwem
to jedna ość dziewięciozębna
z Chojnego. Z etnografii pozaeuropejskiej
Muzeum posiada jeden łuk egzotyczny.
Muzeum w Sieradzu prowadzi badania terenowe nad strojami ludowymi
sieradzkimi
oraz nad wyrobami artystycznymi
z papieru, bibułki, słomy
i pierza (wycinanki, pająki i koronki). W latach 1953-54 były zorganizowane
wystawy tkactwa
ludowego
oraz sztuki ludowej
regionu
sieradzkiego.
W roku bieżącym będą przeprowadzone
prace inwentaryzacyjno-katalogowe.
Biblioteka posiada około 50 pozycji. W zorganizowanym
archiwum fotograficznym znajdują
się fotogramy
przedstawiające
tkaczki sieradzkie przy
obróbce lnu i wełny, typy ludowe sieradzkie w strojach regionalnych i budownictwo drewniane wiejskie.
Brak funduszów na zakupy eksponatów powoduje pewną przypadkowość
w gromadzeniu
zabytków i skazuje Muzeum na długofalowe uzupełnianie
poszczególnych działów.
Muzeum prowadzi szeroko zakrojoną
akcję informacyjną
w zakresie
strojów ludowych oraz zdobnictwa i tkactwa ludowego sieradzkiego. Prowadzi ewidencję twórczyń ludowych, tkaczek, wycinankarek
oraz wykaz
zachowanych strojów ludowych w poszczególnych wsiach regionu sieradzkiego. W czasie trwania wystaw etnograficznych
organizowano
prelekcje
i pogadanki na temat ludowego tkactwa, strojów Ol:az sieradzkiego zdobnictwa ludowego.
Muzeum w Sieradzu powinno się specjalizować w gromadzeniu eksponatów dotyczących tkactwa łącznie z historią strojów sieradzkich, rozszerzając
badania nad użytkowym tkactwem lnianym (np. fartuchy codzienne lniane).
Następnie powinno badać i gromadzić zabytki kultury rolniczej i hodowlanej
W tutejszym regionie. Nadszedł ostatni moment do zinwentaryzowania
w terenie i opracowania artystycznej
ludowej twórczości sieradzkiej.
Na terenie województwa
łódzkiego powinno powstać muzeum etnograficzne w powiecie rawskim. Należy gromadzić zabytki na terenie powiatów
łaskiego i wieluńskiego, gdyż są one tam już w stadium zaniku.
Na terenie województwa
łódzkiego nie zostało jeszcze zapoczątkowane
muzeum na wolnym powietrzu, a powinno powstać na terenie ziemi sieradzkiej lub łęczyckiej, które to ziemie stały się głównym zrębem obecnego
województwa łódzkiego, stanowiąc środkowe ziemie Polski łączące Mazowsze
z Wielkopolską. Sląskiem i ziemią krakowską.
14 II 1955 r.
Z. Neymanowa
MUZEUM W TOMASZOWIE MAZOWIECKIM
(ul. Armii Ludowej 15)
Muzeum mieści się w zabytkowym pałacu pochodzącym z początku XIX w.
Powierzchnia
zajmowanych
pomieszczeń wynosi 1009 m2• Budynek
znajduje się w rozległym parku, który stanowi resztki dawnej puszczy nadwolborskiej.
Zbiory tutejszego Muzeum w dniu 15 listopada 1954 r. obejmują
1678
eksponatów
o ogólnej wartości 14 987 zł. Około 90% muzealiów eksponowanych jest w następujących
działach: 1. sztuka ludowa, 2. odzież, strój,
ozdoby. 3. budownictwo
oraz 4. sprzętarstwo.
Część nie eksponowanych
zbiorów znajdujących
się w magazynie należy do wymienionych
działów
oraz do rolnictwa i obrzędów.
Budownictwo
drzewne pokazane w dwóch salach zostało przedstawione
za pomocą szeregu modeli, fotografii i reprodukcji.
Modele te ilustrują nie
tylko budowle w całości, jak chaty, młyn, zabudowania
gospodarcze, ale
również i ich szczegóły, jak między innymi wiązania
ścian, konstrukcję
drzwi na biegunach, oddrzwia, okna, otwory szczytowe, krokwie pokazowe
oraz śparogi i pazdury.
Trzeba dodać, że zwiedzająca publiczność szczególną uwagę zwraca na
przedstawione
budownictwo
drzewne
oraz na izbę opoczyńską urządzoną
z wszystkimi szczegółami.
Zbiory tutejszego Muzeum obrazują wyłącznie teren Polski. Większość
zbiorów dotyczy województwa
kieleckiego (powiat opoczyński), niewielka
tylko część (około 10%) - województwa łódzkiego.
W bieżącym roku Muzeum nie prowadziło planowanych
badań terenowych w zakresie etnografii.
Współpracowało
natomiast
w tej dziedzinie
z Muzeum Etnograficznym
w Łodzi, z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym oraz z Zespołem Etnograficznym
IHKM P AN w Łodzi.
Kierownictwo Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim wraz z Wojewódzką
Radą Narodową
Wydział Kultury w Łodzi urządziło wystawę pod hasłem
Kultura i Sztuka Wsi Polskiej.
Zgodnie z zarządzeniem
Centralnego
Zarządu Muzeów zaprowadza się
nową księgę inwentarzową
Działu Etnograficznego.
W związku z tym prze~
prowadza się raz jeszcze dokładną kontrolę poszczególnych przedmiotów,
rozszerza się i uzupełnia ich opis. W bieżącym roku do nowej księgi wpisano
300 eksponatów.
Biblioteka Muzeum obejmuje 1034 książki z różnych dziedzin. Jej specja·
lizacja idzie zasadniczo
w dwóch kierunkach,
zgodnie z działalnością
oświatowo-naukową
tutejszej instytucji, to jest w kierunku etnograficznym
i przyrodniczym.
W części etnograficznej
biblioteki
znajdują
się książki
ludoznawcze oraz książki związane z historią wsi polskiej i jej problematyką
gospodarczą. Część ta liczy ogółem 335 pozycji.
Muzeum nie posiada specjalnego archiwum etnograficznego.
Archiwum
�871
870
ma charakter ogólny; znaJouJą się w nim klisze, rysunki i notatki zarówno
z etnografii, historii, jak i przyrody. Na etnografię przypada GO pozycji.
Nie wydało też ono żadnych publikacji naukowych ani popularnonauko-
Wystawy Muzeum w 1952 i w 1953 r. były wystawami społeczno-oświatowymi o szerokim zasięgu. Stała wystawa Muzeum uwidocznia elementy
polskości ziemi mazurskiej (Natangia) oraz elementy społeczne.
Okazy etnograficzne
Muzeum służyły do omawiania
takich tematów.
j8k: 1. Pan i chłop, 2. Sztuka naszego powiatu i 3. Polskość powiatu udoku-
wych dotyczących zbiorów muzealnych.
Personel składa się z pięciu osób, z tego trzy osoby stanowią siły administracyjno-naukowe,
dwie osoby siły pomocnicze.
Pomocy w zakresie techniczno-konserwatorskim
Muzeum nie posiada.
W ramach akcji dydaktyczno-społecznej
wygłoszono do dnia 1 grudnia br.
22 odczyty i referaty o tematyce ludoznawczej.
Prelekcji tych wysłuchały
ogółem 752 osoby. Poza tym przygotowano dwie pogadanki dla miejscowego
radiowęzła. Praktyk muzealnych na terenie placówki muzealnej nie było.
Muzeum Tomaszowskie
współpracuje
z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym, Polskim
Towarzystwem
Turystyczno-krajoznawczym,
Młodzieżowym Domem Kultury w Łodzi, Rejonową Spółdzielnią Przemysłu Ludowego
i Artystycznego w Tomaszowie Mazowieckim oraz ze szkolnictwem miejsco-
mentowana historycznie.
Od czasu do czasu urządzane są wystawy o charakterze jubileuszowym.
Biblioteka
została zaplanowana
jako naukowa biblioteka
regionalnoprzyrodnicza (geologiczna). Ogólna ilość zinwentaryzowanych
książek wynosi
700, czasopism jest 9. Kredyty są niewystarczające
na zakup bieżącej literatury koniecznej do pracy naukowo-oświatowej.
Archiwum muzealne posiada kronikę miasta oraz materiał ilustracyjny
dotyczący miasta i regionu w liczbie 467 sztuk. Materiał ilustracyjny
pełni
duże usługi przy wygłaszaniu
odczytów i w tych celach zbiera się go
w dalszym ciągu.
publikacji
wym i okolicznym.
Z braku odpowiednich
kredytów
nie można zgromadzić
potrzebnych
eksponatów
do urządzenia
sal obrazujących
rolnictwo
oraz rzemiosło
ludowe.
Na konieczne uzupełnienie czeka również ekspozycja ubiorów ludowych.
Muzeum zwraca
szczególną
uwagę na tkactwo
opoczyńsko-rawskie
i w tym zakresie pragnie się specjalizować. W związku z tym planuje zorganizowanie
odpowiedniej
ekspozycji.
Poza tym dąży do eksponowania
rolnictwa oraz rzemiosła ludowego.
Jcm P. Dekowsk'i
9 XII 1954 r.
Woj. olsztyńskie
MUZEUM W KĘTRZYNIE
(ul. Powstańców Warszawy 1)
Muzeum mleSCl się w domu Ministerstwa
Kultury i Sztuki, w gmachu
dawnego więzienia. Powierzchnia
jego wynosi 203 mZ•
Działu etnograficznego
Muzeum nie posiada i badań etnograficznych
nie
prowadzi, jednakże w zbiorach znajduje się tu 110 obiektów o znaczeniu
etnograficznym.
Wśród nich można wymienić wyroby kowalskie, jak na
przykład łańcuch do latarni z XVIII w., kaganiec do oświetlenia podwórza
zamku z XVI w., skarbonki cechowe z XV i XVI w. i inne wyroby, np.
siekiery i podkowy z XVI w. Dalej można wymienić lnianą tkaninę drukowaną z XVIII w., żarna z XIX w., piłę, rzeźby z XV w ..' skrzynie, z których
jedna jest malowana, poza tym inne przedmioty o charakterze
dworskim.
Spośród ceramiki można wymienić 11 kafli z XVIII w. i 3 dwojaki.
Budownictwo
powiatu ilustrują fotografie:
ich uzupełnieniem
sa fotografie z po,,\'iatu kętrzyńskiego wykonane przez muzeum opiekLlllcze v\'Ol~ztynie
dotyczących
zbiorów
Muzeum
nie
wydawało;
ukazały
się
jedynie cztery wzmianki w lokalnych gazetach.
Muzeum nie posiada środków ani instrukcji do wykonywania na miejscu
zabiegów konserwatorskich.
W 1953 r. na polecenie wojewódzkiego konserwatora robiono starania o konserwację rzeźby z XV w., pochodzącej z kaplicy cechowej kościoła obronnego w Kętrzynie i prawdopodobnie
należącej
do szkoły Wita stwosza; niestety, starania te nie odniosły żadnych skutków.
Muzeum współpracuje
z PPRN w Kętrzynie (kierownik Muzeum jest
członkiem Komisji Oświaty), z Nadleśnictwem,
z Wojewódzką Ligą Ochrony
Przyrody
(w Muzeum mieści się punkt L. O. P. o zasięgu powiatowym),
z nauczycielstwem,
szkołami i z Biblioteką powiatową· O wszystkich pra··
each Muzeum informowany jest powiatowy Komitet PZPR.
Trudności w pracy Muzeum to brak ustalonego budżetu, siły pomocniczej
do wykonywania rysunków i prac graficznych oraz brak maszyny do pisania.
Dążeniem Muzeum jest utworzenie działu geologicznego ujętego dydaktycznie i służącego za podstawę światopoglądu
naukowego, a także stworzenie wystawy regionalnej podkreślającej
polskość tego terenu, wzbudzającej
zainteresowanie
rodzimej ludności kulturą polską i zaznajamiającej
ze sto.sunkami
społecznymi.
Zofia
Licharewa
11 I 1955 r.
MUZEUM
,
\
MAZURSKIE W OLSZTYNIE
(Zamek)
Dział Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie zajmuje poludniozabytkowego zamku, pochodzącego z połowy XIV w. Dział
ten otwarty w listopadzie 1946 1'. znalazł pomieszczenie w 7 salach o łącznej
Wq część skrzydła
powierzchni
244 m".
�872
Zbiory etnograficzne
składają się głównie z nieHcznych ocalałych od
zniszczenia zbiorów muzeów regionalnych
b. Prus Wschodnich, z darów
prywatnych kolekcjonerów,
i w większości dotyczą regionu mazursko-warmińskiego. Dział Etnograficzny
posiada 831 pozycji inwentarzowych
z 973
przedmiotami;
z tego przypada na rybołówstwo - 20 obiektów, hodowlę
zwierząt - 8, rolnictwo - 26, hodowlę zwierząt - 8, przygotowanie i przechowywanie pokarmów - 38, obróbkę drewna, kory, wici, słomy, trzciny 34, obróbkę Włókna 83, obróbkę surowców zwierzęcych - 8, obróbkę
gliny, kamieni i kruszców - 30, farbiarstwo
- 24, odzież i stroje - 45,
budownictwo - 10, sprzętarstwo - 58, transport i komunikację - 10, sztukę
ludową - 533 (w tym jest 282 kafli lub fragmentów kafli), instrumenty muzyczne - 1, zabawkarstwo - 3, przedmioty związane z. obrzędami i zwyczajami - 6, miary i wagi 34.
Dział Etnografii przeprowadza
badania terenowe, które dotyczą głównie
zagadnień kultury materialnej
i sztuki ludowej Mazurów i Warmiaków.
W terenie w czasie badań prowadzi się notatki, dokonuje się zdjęć fotograficznych charakterystycznych
obiektów albo też robi się rysunki, szkice itd.
Materiały te zostają włożone do teczek przeznaczonych
na poszczególne
zagadnienia. Ostatnie badania terenowe koncentrowały
się głównie dokoła
zagadnień budownictwa
drewnianego,
sprzętarstwa,
hodowli bydła, rolnictwa, strojów ludowych i tkactwa. Kustosz Działu Etnograficznego
jest
w stałym kontakcie z wojewódzkim
konserwatorem
zabytków, z którym
niejednokrotnie
wspólnie wyrusza w teren. Dzięki orzeczeniom konserwatora udało się w 1953 r. uratować
wiele zabytkowych
budowli
przed
bezmyślną rozbiórką. Nie powtórzy się już wypadek z 1948 r. ze wsi Monety,
pow. piski, gdzie z polecenia nieuświadomionego
sołtysa rozebrano naj starszą
chatę Mazur, zbudowaną w 1630 r. Klisze ze zdjęciami z terenu są zinwentaryzowane, a odbitki nakleja się na karton i opisuje. Stanowią one cenny
materiał ilustracyjny
i dokumentarny
przy opracowywaniu
poszczególnych
zagadnień.
Dział Etnograficzny zasięgiem swoich badań obejmuje cały obszar województwa olsztyńskiego
oraz leżące poza województwem
trzy powiaty
mazurskie: gołdapski, ełcki, i olecki, włączone administracyjnie
do województwa białostockiego,
i część północną sąsiedniego Powiśla, włączoną
administracyjnie
do województwa
gdańskiego.
W latach 1952-1953 eksploatowano
w terenie wystawę objazdową pt.
Sztuka
Ludowa
Mazur i Warmii, do której
scenariusz
opracował
H.
S kur p s k i, dyrektor Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Wystawa obsłużyła 26 miejscowości województwa
olsztyńskiego. Posiada ona przewodnik
wydany drukiem i opracowany przez mgr A. K lon o w s k i e g o, kustosza
Działu Etnograficznego.
Wystawa objazdowa składa się z 10 dwustronnych,
częściowo barwnych
plansz, umieszczonych na stojakach, i z szeregu autentycznych obiektów, jak
873
na przykład kafli mazurskich, czepków warmińskich
i tkanin mazurskich,
umieszczonych w gablotach. Wystawa ta budzi żywe zainteresowanie
społeczeństwa twórczością ludu mazurskiego i warmińskiego, o czym świadczy
wielka frekwencja. W roku 1952 wystawę zwiedziło 15 065 osób, a w roku
1953 14430 osób. Ważną rolę uświadamiającą
spełnia wystawa wśród
ludności autochtonicznej,
która na ten temat wypowiada się często w księdze uwag.
Do chwili obecnej wszystkie obiekty etnograficzne
zostały zapisane do
księgi inwentarzowej;
do końca roku przewiduje się' uzupełnienie
opisów.
Katalogowanie
zbiorów ukończone zostanie w roku przyszłym.
Biblioteka liczy 7 tysięcy tomów i zawiera materiały dotyczące zagadnień
etnograficznych,
historii, sztuki, przyrody i historii Pomorza Wschodniego.
Archiwum liczy 2300 klisz, z tego mniej więcej połowa dotyczy obiektów
etnograficznych.
Przedstawiają
one zabytkowe budowle, sprzętarstwo, stroje
ludowe, tkactwo itd. Poza tym w archiwum znajduje się około 60 klisz
cynkograficznych
i mniej więcej 300 teczek z materiałem
ilustracyjnym,
zap,iskowym, dotyczącym różnych zagadnień naukowych i muzealnych.
P u b l ik a c j e
w ł a s n e:
1. H. S kur p s k i, Przewodnik-informator
po Dziale
Etnograficznym.
Olsztyn 1946 r.
2. Te n ż e, Sztuka lud.owa Mazur i Warmii,
Olsztyn 1948 r., ss. 32+29
ilustr.
3. A. K lon o w s k i, Sztuka I,udowa Warmii i Mazur. Informator
po wystawie objazdowej, Olsztyn 1953 r., ss. 40.
P ub lik acje
z a m ie s zc z on e
w
in nych
w y d a w n i c t wac
h:
1. H. S kur p s k i, Uwagi o byłych muzeach na obszarze woj. olsztyńskiego.
Instytut Mazurski w Olsztynie, "Komunikaty
Działu Informacji Naukowych", 1947 r., nr 1 (7).
2. T e n ż e, Przeszłość i stan muzealnictwa
na ziemi mazursko-warmińskiej,
"Kwartalnik
Muzealny", Kraków 1948 r., z. 1-4, s. 38-50.
3. T e n ż e, Sztuka ludowa Warmii i Mazur (Warmia i Mazury), z cyklu
"Ziemie Staropolskie", Poznań 1953, s. 106-117 z ilustracjami.
4. A. K lon o w s k i, Muzeum Mazurskie w Olsztynie, "Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej", nr 1-2, Warszawa 1954, s. 285-286.
Poza tym w prasie miejscowej ukazało się pięć artykułów H. S kur ps k i e g o i sześć A. K lon o w s k i e g o z zakresu kultury i sztuki ludowej
terenu Mazur i Warmii.
Z publikacji obcych na uwagę zasługuje zamieszczony w "Polskiej Sztuce
Ludowej" (nr 4-5, 1948 r.) artykuł opracowany przez J. G r a b o w s k i e g o
i poświęcony
wystawie Sztuki Ludowej Mazur i Warmii, zorganizowanej
w Muzeum Mazurskim w roku 1948.
�875
'874
P l' a c a o r g a n i z a c y j n a, W roku 1954 ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie całkowitej reorganizacji. Zbiory etnograficzne stanowić będą
w nowej ekspozycji, obrazującej
historię regionu wannińsko-mazurskiego,
dopełnienie historii dziewiętnastowiecznej.
Celem wystawy etnograficznej
jest wykazanie łączności kultury ludowej i sztuki Warmiaków i Mazurów
z Macierzą; wtedy gdy po rozbiorze Polski warstwa uprzywilejowana
uległa
prawie całkowitej germanizacji,
lud warmińsko-mazurski
trwał przy polskiej, rodzimej kulturze, uzewnętrzniającej
się między innymi w polskich
napisach na kaflach, na siestrzanie, na rzeźbach ludowych itd. W roku 1955
z okazji X-lecia Polski Ludowej Wojewódzki Komitet "Wystawy Sztuki
Ludowej" organizuje w salach południowego skrzydła Muzeum Mazurskiego
wystawę, której celem będzie zaznajomienie szerokiego ogółu społeczeństwa
z twórczością i kulturą ludu mazursko-warmińskiego,
pokazanie dorobku
X-lecia Polski Ludowej i wskazanie perspektyw rozwojowych, sztuki ludowej na terenie województwa olsztyńskiego.
P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wac y j n e. Przewiduje się naprawę
całego szeregu eksponatów, a zwłaszcza tych, które umieszczone są w nowej
ekspozycji. Projektuje
się równieź urządzenie skrzyni dezynfekcyjnej
dla
tkanin.
P r a c a d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n a. Przy Muzeum istnieje koło
Miłośników Muzeum z sekcją etnograficzną,
Członkami koła są uczniowie
i uczennice szkół ogólnokształcących
m. Olsztyna. Na zebraniach
sekcji
kustosz Działu Etnograficznego
wygłasza pogadanki
na tematy etnograficzne, ilustrowane
przezroczami.
Poza tym kustosz
A. K lon o w s k i
wygłosił referat w Toruniu na posiedzeniu Oddziału Toruńskiego PTL, pt.
Sztuka Ludowa Warmii
i Mazur, a referat
pt. Z zagadnień
budownictw(l
ludowego
na ziemiach
póŁnocnych
na zebraniu
Polskiego
Towarzystwa
Historycznego' w Olsztynie.
P rak t Y k i m u z e a l n e. W roku 1953 zatrudniono w Dziale Etnograficznym w czasie letnich ferii akademickich jedną praktykantkę,
studentkę
II roku historii sztuki UMK w Toruniu, przy inwentaryzacji kafli ludowych
i opracowywaniu
rysunków technicznych i szkiców z zakresu budownictwa
drewnianego.
W s pół P l' a c a z i n n y m i i n s t y t u c j a m i. Dział Etnograficzny
współpracuje
z szeregiem instytucji, których, działalność bezpośrednio lub
pośrednio łączy się z zagadnieniami
kultury
czy sztuki ludowej, i tak:
kustosz jest w stałym kontakcie z Wojewódzkim Wydziałem Kultury, Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym
Oddział w Toruniu,
Państwowym
Instytutem
Sztuki - Delegaturą w Olsztynie, Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków,
Instytutem
Rybactwa
Śródlądowego
i C, p, L, i A
w Olsztynie. Dział Etnograficzny utrzymuje również żywy kontakt z muzeami podopiecznymi udzielając im instrukcji i rad oraz omawiając problemy
"kspozycji. zbiorów i urządzenia wystaw tam, gdzie nie ma specjalistów,
T r u d n o ś c i, b rak i. Odczuwa się dotkliwy brak funduszów na zakup
eksponatów etnograficznych,
których w terenie jest już niedużo i których
zdobycie dopełniłoby zbiory działu kultury materialnej, w tej chwili posiadającego najmniej
obiektów, Odczuwa się również dotkliwy brak odpowiedniej ilości magazynów odizolowanych od innych pomieszczeń. Brak jest
laboratorium
fotograficznego, pracowni stolarskiej i konserwatorskiej.
Dąż e n i a n a p l' Z Y s z łoś ć. Ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie
częściowej reorganizacji już w roku 1954, a całkowitej w roku 1955. Ekspozycja stała Muzeum poświęcona
będzie zobrazowaniu
historii
regionu
mazursko-warmińskiego,
poczynając od powstania
życia na ziemi aż do
czasów nam współczesnych,
S ire d t i b a M u z e u m M a z u r s ki e g o, Muzeum Mazurskie
jest
muzeum okręgowym, któremu podlega szereg muzeów podopiecznych rozsianych w terenie (Frombork, Kętrzyn, Szczytno). Dział Etnograficzny powinien nadal znajdować się przy muzeum okręgowym, i to ze względu na
rolę, jaką odgrywa Olsztyn w regionie mazursko-warmińskim.
Olsztyn jest
miastem wojewódzkim, ważnym węzłem kolejowym, ośrodkiem wycieczkowym, a zamek - siedziba Muzeum Mazurskiego, jest obiektem najczęściej
zwiedzanym przez turystów. Godne zalecenia byłoby utworzenie muzeum
rybactwa śródlądowego
w Giżycku,
Ponieważ Muzeum Mazurskie w Olsztynie gromadzi obiekty z całego
obszaru województwa
olsztyńskiego, to zasięg terytorialny
muzeum podopiecznego
w Szczytnie
ograniczyć
się wmIen
do obszaru
Mazurów
Wschodnich, co w praktyce jest już realizowane.
Na terenie województwa
olsztyńskiego znajduje się jedno Muzeum na
Wolnym Powietrzu w Olsztynku;
założyli je w czasie ostatniej
wojny
Niemcy. Obrazuje ono w głównej mierze budownictwo
drewniane.
Większość chat tam znajdujących się pochodzi z obszaru litewskiego, a z obszaru
województwa
olsztyńskiego
pochodzą
jedynie
dwie chatki warmińskie
i kościółek drewniany.
Obiekty te podlegają opiece Ministerstwa
Kultury
Sztuki i Ochrony Zabytków.
31 V 1954 r.
A. Klonowski
MUZEUM W SZCZYTNIE
(pl. Juranda 1)
Muzeum w Szczytnie to wybitnie muzeum mazurskie, posiada bowiem
swych zbiorach prawie wyłącznie eksponaty mazurskie,
a szczególnie
i w większości z powiatu szczycieńskiego.
Muzeum nie posiada własnego lokalu. Mieści się w gmachu Prezydium
PRN. Gmach ten zbudowany w formie zamku był dawniej ratuszem.
Do użytku Muzeum oddano dolną kondygnację
południowego skrzydła
or az trzy pokoje na parterzę. Powierzchnia
pomieszczeń wynosi ogółem
w
�876
622 m2• Wystarczająca
ilość okien daje dostateczne oświetlenie, jedynie
ogrzewanie w porze zimowej pozostawia wiele do życzenia. Poza tym sale
wystawowe są zbyt szczupłe na swobodną ekspozycję, a już szczególn~e
mocno daje się odczuć brak sali na wystawy czasowe jak i na urządzame
jakichkolwiek imprez oświatowych.
Muzeum jest bogato wyposażone, posiada bowiem ponad 1300 własnych
okazów oryginalnych, z czego większość stanowią zbiory z zakresu etnografii
oraz poważną część zbiory przyrodnicze.
Szczególnie interesujący
jest dział· kaflarstwa
ludowego o niezmiernie
bogatej tematyce. Są tu kafle zdobione nie tylko motywem kwiatowym, ale
i figuralnym obrazującym
niejednokrotnie
w sposób całkiem wyraźny
i dowcipny panujące na wsi zwyczaje. Lecz szczególnie ważne są tu napisy
__ wszystkie polskie. Szereg bardzo ciekawych powiedzeń czysto mazurskich
pozwala od razu stwierdzić, że zarówno wykonawcy tych kafli, jak i użytkownicy posługiwali się stale i wyłącznie językiem polskim. Te tak urozmaicone zarówno w rysunku, jak i w kolorze kafle są dla każdego zwie<;łzającego pierwszym
i bodaj najbardziej
rzucającym
się w oczy dowodem
polskości tej ziemi.
Drugim działem, dość bogatym, są sprzęty domowe w postaci licznych
szaf, skrzyń i rogali malowanych. I tutaj zarówno sposób upiększenia, jak
i napisy mówią od razu o polskości. Z większych kolekcji na uwagę zasługuje tkactwo; w dziale tym znajdujemy zarówno przyrządy tkackie, jak
i gotowe wyroby w postaci słynnych szmaciaków mazurskich, jak również
dek i innych tkanin ludowych. Rzecz naturalna,
że Muzeum w Szczytnie,
pomyślane już przy założeniu jako zbiornica wszelkich okazów przeszłości
regionu, posiada w swych zbiorach eksponaty bardzo różnorodne; poważn~
luki w zbiorach utrudniają
odtworzenie
ciągłości rozwoju materialne]
kultury ludowej. Wszystkie więc działy wymagają uzupełnienia, a że oryginalnych okazów nie można już zdobyć na własnym terenie, należałoby wiele
spośród nich zrekonstruować
na podstawie starych rysunków i opisów. Ta
praca czeka na wykonanie.
Mimo wspomnianych
braków Muzeum w Szczytnie daje zwiedzającym
możność dość dokładnego poznania historii ziemi mazurskiej, zbiory bowiem
obrazują całokształt
dziejów tej ziemi od okresu naj wcześniejszego do
chwili obecnej. Reprezentowane jest łowiectwo przez mnóstwo pierwotnych
narzędzi łowieckich, jak kamienne młoty i siekiery oraz rogi upolowanych
zwierząt, wśród których szczególne zaciekawienie budzą rogi renifera sprzed
20000 lat, jak i wiele skamielin, a na ostatek zdobycze myśliwskie sprzed
lat kilkudziesięciu. Rybołówstwo reprezentują
stare łodzie rybackie; bartrlictwo i pszczelnictwo - potężne barcie z pni drzewnych; rolnictwo pierwowzory
części narzędzi rolniczych wykonane z rogów, a następnie
socha, "bosy" wóz roboczy i szereg innych prymitywnych
narzędzi, jak
drewniane widły, łopaty itd. Zagadnienie przygotowywania
i przechowy-
877
wania pokarmów ilustrują liczne stępy i żarna oraz wyroby z korzeni
drzewnych, wiórów i słomy w postaci koszy (drybus), dzbanów i mis.
Piękna i liczna jest kolekcja wyrobów ceramicznych
w postaci mis
i dzbanów, jak również wyroby dawnej huty szklanej w Pupach. Ostatnio
zwrócono szczególną uwagę na budownictwo ludowe. Obok wystawionego
w Muzeum modelu chaty mazurskiej gromadzone są w tej chwili zdjęcia
wszystkich istniejących jeszcze w terenie okazów budownictwa ludowego,
a ilość ich jest dość pokażna. Te dokumenty fotograficzne posłużą do zorganizowania specjalnego działu budownictwa.
Ponieważ w samym Szczytnie jest jeszcze jedna ze starych chat mazurskich i stanowi dla osób interesujących
się dawnym budownictwem obiekt
bardzo ciekawy, starania
Muzeum idą w kierunku
należytego
zabezpieczenia tej chaty i włączenia jej w skład zabytków muzealnych przez
oddanie pod opiekę Muzeum; chata służyć będzie nie tylko do pokazu
budownictwa, ale i urządzenia wewnętrznego chat mazurskich. Zaopatrzona
w stary mazurski sprzęt meblowy, jak i w odpowiednie urządzenie, stanowić
będzie obiekt godny zwiedzania oraz warsztat naukowy dla licznych uczelni,
które interesują się budownictwem ludowym.
Jak już wspomniano, wszystkie eksponaty pochodzą prawie wyłącznie
z powiatu szczycieńskiego, w nikłym tylko procencie z powiatów sąsiednich.
Muzeum w Szczytnie
nie dysponuje
personelem
naukowym,
toteż
badania terenowe prowadzi Muzeum Mazurskie w Olsztynie, które sprawuje
opiekę nad Muzeum w Szczytnie.
Szczupłość sal wystawowych i niemożność przenoszenia poszczególnych
okazów ze względu na ich charakter
i stan nie pozwala na urządzanie
jakichkolwiek
wystaw czasowych; co roku urządza się natomiast wystawę
z okazji Miesiąca Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej,
poświęcając ją
wybranemu zagadnieniu. I tak: w roku 1952 odbyła się wystawa pod hasłem
Nauka i Sztuka w Związku Radzieckim, a w roku 19,53 wystawa pt. Zdobycze Wsi Radzieckiej.
Rok ubiegły jak i obecny poświęcono na prace inwentaryzacyjne,
tak
iż obecnie zinwentaryzowane
są już wszystkie okazy; z kolei dzieli się je na
działy, by następnie przystąpić do katalogowania.
Muzeum posiada bibliotekę
wewnętrzną
liczącą ponad 1500 tomów,
z czego największą ilość stanowią roczniki pism urzędowych z okresu od
1800 r., dalej książki niemieckie odnoszące się do regionu; jest i pewna
ilość książek przydzielonych
przez Ministerstwo
Kultury i Sztuki. Jeżeli
chodzi o czasopisma, to Muzeum abonuje tylko najbardziej potrzebne pisma
polskie w sumie 8. Muzeum nie posiada specjalnego personelu oświatowego,
wszystkie więc funkcje, zarówno organizacyjne, jak i oświatowe, spełniac
muszą kierownik i referf!ndarz. Niemniej Muzeum rozwija dość dużą akcję
oświatową; pracownicy Muzeum wygłaszają pogadanki nie tylko dla zwiedzających, ale rów!1ież poza Muzeum, jak np. w jednostce wojskowej, gdzie
�878
w roku 1954 wygło~zono 7 odczytów. Poza tym wykorzystuje się wszystkie
inne okazje (np. zjazdy) do wygłRszania pogadanek popularyzujących
zag1::dnienia mazurskie.
..'
Muzeum włącza się w każdą akcję kulturalną.
Klerowmctwo
prowadzI
również sekretariat
Komitetu Redakcyjnego
Radiowęzła, więc też i te~
odcinek propagandowy
jest należycie wykorzystywany
do popularyzacjI
Muzeum a tym samym do prowadzenia akcji repolonizacyjnej.
Współpracuje także z Powiatową Radą Czytelnictwa, będąc członkiem jej prez~dium, oraz z innymi instytucjami
kulturalnymi
działającymi
na tereme
Szczytna poprzez włączanie się do wszystkich akcji społec~ny.ch. ~uzeum
w Szczytnie ulegnie całkowicie reorganizacji,
która przewIdziana
Jest po
ukończeniu reorganizacji
Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Dopiero więc
po tym fakcie będzie ono mogło wytyczyć sobie szersze plany działalności.
Ogólnym życzeniem zwiedzających jest, w związku z ogr~mny~ spopularvzowaniem Krzyżaków
S i e n k i e w i c z a, rozbudowa dZIału hlstorycznegOo,przynajmniej
do tego stopnia, aby zwiedzający mógł się dokładn~ej
Z8.poznać z okresem krzyżackim. Niestety realia z tego zakresu są nam medostępne.
Ponieważ Muzeum w Szczytnie ma głównie zając się zbieraniem zabytków kultury ludowej i w przyszłości ma być raczej muzeum etnograficzny~,
potrzebne byłyby pewne fundusze na zakup możliwych jeszcze do zdobYCIa
okazów.
.
.,
Jakkolwiek
rozstrzygnięta
zostanie
sprawa
przyszłej
reorgamzacJI
Muzeum w Szczytnie, jedno trzeba mieć na uwadze, mianowicie że Muzeum
działając na prowincji ma szczególnie ważne zadania; dlatego też winno
być tak atrakcyjne, by zachęcało do zwiedzania naj szersze masy i mogło
na podstawie posiadanych eksponatów uczyć historii ziemi mazurskiej oraz
kształtować nowy światopogląd. Wydaje się więc, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie muzet:.m, które obok etnografii posiadać będzie
dobrze rozwinięty
dział przyrodniczy
i dział historyczny.
Jeżeli chodzi
o etnografię, to wskutek zróżnicowania
składu ludności należałoby obok
zbiorów czysto mazurskich uwzględnić również zbiory kurpiowskie, szczególnie w zakresie tkactwa. Kurpie bowiem w poważnym procencie stanowią
trzon ludności ziemi szczycieńskiej.
2~ V 1954 r.
Franciszek
Myś!iński
K
o
R
PROF.
N
DR STANISŁAW
l
K
A
SZCZOTKA
CHŁOP, GORAL I UCZONY
Zmarły tragicznie w dniu 11 VIII 1954 r. prof. dr Stanisław S z c z o t k a
urodził się dnia 13 II 1912 r. jako jedenaste z rzędu dziecko w rodzinie
góralskiej. Stanisław był ostatnim a jedynym dzieckiem z drugiego małżenstwa. Matka jego (z domu K l' Z a k) nazywała się z pierwszego małżeństwa
K u l i ń s k a, a ponieważ we wsi rodzinnej
i okolicy dużo było rodzin
S z c z o t k ó w, stąd nazywano go w Milówce, do ostatnich nawet czasów,
po matce S t a s i c e k K u l i ń s k i. Zmarły cenił niezmiernie swoją matkę.
która skierowała go do gimnazjum w Zywcu, czemu dał wyraz we wspomnieniach.
Nie miał Stanisław w gimnazjum
łatwego życia. Codzienne dojazdy
pociągiem do Zywca nie były jeszcze najgorsze. Dawały się natomiast we
znaki ciężkie zimy, kiedy to Stasicek jechał często - jeśli nie w ojcowskich, to w pożyczonych butach. Ciężko było na przednówku, kiedy brak
było nawet suchego chleba owsianego.
Po ukończeniu w 1930 r. gimnazjum w Żywcu, które przeszedł głównie
o własnych siłach udzielając korepetycji, stanął młody absolwent na rozdrożu. Matka chciała widzieć swego syna księdzem. Jemu zaś podobała się
medycyna. Studia medyczne wymagały jednak pieniędzy,. a tych nie było
Wybrał studia humanistyczne.
W wyborze zaś historii zaważył, być może,
ojciec posiadający doskonałą pamięć, żywą wyobraźnię i umiejętność plastycznego sposobu opowiadania, a także nie byle jakie przeżycia; niejedne
wieczory wypełnił własnymi wspomnieniami
wędrówek po Żywiecczyżnie
i przepraw przez granicę na Słowaczyznę. Niepoślednie miejsce w nich
zajmowało tak żywe w tradycji zbójnictwo, którego tyle śladów zostało
dookoła - i krzyż pod Gronickiem
między Szarem a Kamesznicą
na
miejscu stracenia zbójnika Proćpaka,
i pełna tragicznych
skazań góra
Grojec pod Żywcem, i stercząca nad Milówką góra Zabawa, miejsce zabawy
zbójników i kapliczka w Nieledwi na miejscu zabicia przez zbójników
urzędnika dworskiego itd. Wśród chłopów żywa była jeszcze tradycja walk
ze Szwedami w czasie "potopu". Brał w nich udział Bartek S z c z o t k a
z Miłówki.
W Krakowie wszedł młody student w środowisko historyków o głośnych
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd1d12b0028e70885e64fd227502e8d.pdf
015986fb8ed8373008a717511555f5d1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2246
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2083
Title
A name given to the resource
Spisy treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA SZTUKA
LUDOWA
R O K XLIII — 1989
W roczniku znajduje się podwójny, monograficzny numer ( 1 — 2 ) poświęcony kulturze Ż y d ó w
polskich i jej związków z kulturą ludową
Bartoszewski Władysław Т., Kontakty chlopsko-żydowskie,
s. 93
.nr
[Boyd Louise Arner], Dawna wieś polska w fotografii Louise Arner Boyd, s. 220 nr
Burszta Wojciech, Od folkloryzmu lokalnego do „postfolkloryzmu"
narodowego, s.
158
nr
Bydalek Sławomir, Marceli Potas, s. 232
nr
Chumiński Jerzy, Uwagi o ornamentacji współczesnych krzyży nagrobnych, s. 216 nr
Drozd- Piasecka Mirosława, Sztuka ludowa w ocenie mieszkańców Warszawy, s. 174 nr
Dudkiewicz Feliks, Życiorys, s. 183
nr
Fatyga Barbara, Jadwiga Siemaszko, Po co jechać na Trobriandy, s. 177
nr
Fiderkiewicz Maria, Wyobrażenia o Żydach w folklorze Beskidu Żywieckiego, s. 1 24 nr
Fryś-Pietraszkowa Ewa, Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały,
s. 113
nr
Gajda Tomasz, Żydzi w mojej i sąsiednich wioskach, s. 97
nr
Gebert Konstanty, „...by się plug nie zlamal..." Uwagi o demonologii żydowskiej, s. 13 nr
Goldberg-Mulkiewicz Olga, Przenikanie elementów twórczości ludowej
między
społecznością poJską i żydowską, s. 105
nr
Hankowska Romualda, Wzory sypane piaskiem na Kujawach, s. 234
nr
Heschel Abraham Joshua, Pańska jest ziemia. Świat duchowy Żydów
Europy
Wschodniej, s. 3
nr
Jackowski Aleksander, Od redakcji
nr
Jackowski Aleksander, Kiedy ludowe przestaje być ludowe. Rozterki jurora, s. 165 nr
Jackowski Aleksander, Folkloryzm: inspiracja, manipulacja, s. 211
nr
Korulska Ewa, Ludwik Stomma, Początki państwa polskiego — wersja dla dzieci, s.
203
nr
Krajewska Monika, Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia, s. 27 nr
Krajewska Monika, Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce, s.
45
nr
Krajewski Stanisław, Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach
żydowskich
w Polsce, s. 60
nr
Kroh Antoni, Paszyn po siedemnastu łatach, s. 171
nr
Kroh Antoni, Czy w etnografii występują „białe plamy", s. 205
nr
Krupa Maciej, Skrzypek na dachu, czyli Żyd uniwersalny, s. 127
nr
Małeta Alicja, Czudeccy Żydzi w pamięci współmieszkańców,
s. 100
nr
Milewska-Młynik Anna, Feliks Dudkiewicz, s. 187
nr
Olędzki Jacek, Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich
i katolickich, s. 23
nr
Olędzki Jacek, Świadomość mirakularna, s. 1 54
nr
Pacewicz Dorota, Krzysztof Sabak, Z Adamem Zegadlo oraz jego żoną o Żydach, s.
103
nr
Pawlak Hanna, Wielkopolska Kapela Ludowa (1955—1957), s. 227
. nr
Piechotkowie Maria i Kazimierz, Polichromia polskich bóżnic drewnianych, s. 65 nr
Piechotkowie Maria i Kazimierz, Modele Bóżnic Mosze Werbina, s. 88
.nr
Pilichowska Bogdana, Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów, s.
129
nr
Piwko Mieczysław, Życiorys, s. 229
nr
Sabak Krzysztof, Dorota Pacewicz, Z Adamem Zegadlo oraz jego zoną o Żydach, s.
103
nr
Siemaszko Jadwiga, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, s. 177
nr
Stoczkowski Wiktor, Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli współczesny mit
początków,
s. 195
nr
Stomma Ludwik, Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich, s. 91
.nr
Stomma Ludwik, Czy w etnografii występują „białe plamy", s. 205
nr
Stomma Ludwik, Ewa Korulska, Początki państwa polskiego — wersja dla dzieci, s.
113
nr
Taranowicz Bożena, Stereotyp Pana Jezusa w polszczyżnie ludowej, s. 213
nr
Targielski Zbigniew, Taniec i muzyka jako wyraz myśli chasydzkiej, s. 19
nr
Trzciński Andrzej, „Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni" (III Mojż 23,
42), s. 89
nr
Trzciński Andrzej, Polichromia nagrobków na cmentarzach żydowskich w Polsce
południowo-wschodniej,
s. 63
nr
Wieczorkiewicz Anna, Joanna Zatorska, Mieczysław Piwko o sztuce, s. 230
nr
Zatorska Joanna, Anna Wieczorkiewicz, Mieczysław Piwko o sztuce, s. 230
nr
1—2
4
3
4
4
3
3
3
1—2
1—2
1—2
1—2
1—2
4
1—2
1—2
3
4
4
1—2
1—2
1—2
3
4
1—2
1—2
3
1—2
3
1—2
4
1—2
1—2
1—2
4
1—2
3
4
1—2
4
4
4
1—2
1—2
1—2
4
4
�R E C E N Z J E Z KSIĄŻEK
Goldberg-Mulkiewicz Olga, GIZA F R A N K E L , Migzerot Nijar, Omanut
Jehudit
Amamit. Givataiim 1983, s. 136
nr 1 — 2
Krupa Maciej, Czas budowania, TAMAS FENER, SANDOR SCHEIBER. ... and you
...shall tell your son... Jewish Customs and Ceremonies in Hungary, s. 134 nr 1 — 2
WSPOMNIENIA P O Ś M I E R T N E
Goldberg-Mulkiewicz Olga, GIZA FRENKEL (FRANKEL) — 16.09.1895 Wieliczka
— 17.05.1984 Haifa, s. 139
Г
nr 1 — 2
�POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XLIV
•
1990
•
Nr
1
polska sztuka ludowa
Tradycja — współczesność. Kultura środowisk nieelitarnych
Problemy antropologii kultury
ZAKŁAD
NARODOWY
W R O C Ł A W — WARSZAWA —
K R A K Ó W
I M I E N I A O S S O L O Ń S K I C H W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ
A KA D E M I
NAUK
�CONTENTS
Joanna Tokarska-Bakir
Andrzej Hemka, Jacek Olędzki
Wanda Drabik
Aleksander Jackowski
Maciej Szczyrbuła
Hanna Mortkowicz-Olczakowa
Stanisław Cichowicz
Stanisław Żywolewski
Adam Bartosz
Anna Kunczyńska-Iracka
[K.K.]
Summary of Articles
Резюме
Interpretation, that Is on the Art of Anthropolo
gy
Miracular
Sensibility
Four Seasons (On the Correlation between
Annual and Family Rites)
Intuition
Praised
Nikifor Once Again. Facts, Suppositions and
Legends
Nikifor
Where Does this Canon Come from?
Autobiography
Ruda Dzurko, a Gipsy Artist
. . . .
Signals from Lucim
Sculptures of Stanisław Zagajewski at the M u
seum of the Dobrzyń and Kujawy Regions in
Włocławek
3
8
15
31
37
49
50
51
59
61
62
63
64
REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska,
Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji)
RADA REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa
Fryś-Pietraszkowa, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Porębski, Roman Reinfuss,
Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima,
W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski
REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus
T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.)
Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994,
tel. 31-32-71/4, wewn. 227
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8239659cd47ef9df90d1b480b731102.pdf
cb3201775af11816817a0deccc2f26a5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2249
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2086
Title
A name given to the resource
Cztery pory roku (O współzależności obrzędów dorocznych i rodzinnych) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.15-30
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drabik, Wanda
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Wanda Drabik
CZTERY PORY ŻYCIA
(O WSPÓŁZALEŻNOŚCI OBRZĘDÓW
DOROCZNYCH I RODZINNYCH)
Teoria kwantów jest więc wspaniałym przykładem
tego, że można z pełną jasnością zrozumieć jakąś treść i
jednocześnie wiedzieć, że potrafi się ją wyrazić tylko za
pomocą obrazów t przypowieści.
Werner Heisenberg
1
Przekonanie o istnieniu nadrzędnego porządku, któremu
podlega świat, a wraz z nim człowiek świadomy swego uzależnie
nia i zarazem odrębności od pozostałych bytów, szukający w nim
godnego siebie miejsca, leży u podstaw kultury. Niezależnie od
przyjętych aksjomatów (porządek wszechświata powstał samo
rzutnie bądź za sprawą sił nadprzyrodzonych albo też nieustannie
się wyczerpuje i tworzy na nowo) człowiek czuje się odpowie
dzialny za dalsze zachowanie równowagi. Odpowiedzialność
wynika z wiary, iż człowiek może mieć wpływ na los wszechświa
ta tak negatywny — niszczący świadomie czy przypadkowo jego
harmonię, jak i pozytywny — podtrzymujący, a nawet doskonalą
cy zastany ład. Ta wiara motywuje intelektualne i praktyczne
wysiłki, skłania do ich wartościowania tak pod względem uży
teczności, jak i moralnej oceny. Założenie, iż dostępny pozna
niu fragment wszechświata zawiera jego immanentne cechy,
prowadzi do rekonstrukcji na różne sposoby modelu całości, by
do niego odnosić i zeń wyprowadzać wszelkie cząstkowe zależ
ności.
I wszystko jedno, czy owe modele powstają w oparciu o racje
empiryczne, czy też objawione, jeżeli wykraczają poza technolo
giczną przydatność, jeżeli rozumiejąco wyjaśniają świat i zobo
wiązują człowieka do zgodnego z normami postępowania, należą
— jak dowodzi Leszek Kołakowski — do sfery mitu. Rozważając
stale obecny w kulturze konflikt empirycznego i mitycznego
podejścia do rzeczywistości, stwierdza on: „Żadna argumentacja
racjonalna nie poda zniewalających racji, które każą nam jeden
lub drugi z owych porządków jednoznacznie ocenić jako pasmo
cienia osłaniające drugą prawdziwą rzeczywistość; żadna nie
pozwoli rozstrzygnąć, który z obu porządków — mityczny czy
zjawiskowy—tworzy realny świat, który zaś począł się z imaginacji; w którym z nich raczej na jawie żyjemy, a który tworzy część
marzenia sennego; który jest twarzą świata, a który jego maską.
(...) Beznadziejność tego starcia nie byłaby zresztą tak uciążliwa,
gdyby nie to, że oba punkty widzenia, nieprzywiedlne do syntezy
i wiecznie skłócone, są przecież obecne w każdym z nas, chociaż
z niejednakową żywotnością."
O ile dla jednostki świadomej owego konfliktu zgoda nań lub
próby przezwyciężenia są sprawą wyboru, o tyle dla społeczności
uznanie supremacji porządku mitycznego jest koniecznością ze
względu na zawarte w nim zasady komunikacji symbolicznej,
waloryzacji działań i życia społecznego. W tym rozumieniu
wyobrażenie porządku mitycznego będzie równoznaczne ze
światopoglądem.
W racjonalnie zorientowanych cywilizacjach nowożytnych
funkcje światopoglądu zaczęła pełnić nauka, skutecznie „odbóstwiająca świat", a więc przedstawiająca jego mechanikę obejmu
jącą i człowieka, bez uzasadniania dlaczego powstał i do czego
zmierza. Jednakże po okresie zafascynowania jej osiągnięciami,
poszczególne dziedziny nauki wielokrotnie kwestionowane i samokwestionujące się, nie pretendują już do głoszenia prawd
ostatecznych, nie roszczą sobie prawa do podtrzymywania hierar
chii wartości, a ponadto posługują się językiem zrozumiałym dla
wąskiego grona specjalistów. Jak ironicznie pisał Ernest Gellner:
„Pytania pozostały, odpowiedzi znikły (na brak pseudoodpowiedzi nie możemy się uskarżać)" i dalej „Jeśli idee, którymi
posługujemy się instynktownie, pozwalają panować nad otocze
niem i jeśli są analogicznie pojmowane przez innych, świat jawi
się nam jako miejsce swojskie i bezpieczne. Jeśli natomiast
musimy postrzegać go poprzez pryzmat pojęć, którymi nie
władamy swobodnie, których uczymy się z trudem i do których
nie mamy zaufania, i jeśli w dodatku nasze dotychczasowe
2
3
wyobrażenia zostaną uznane za nieadekwatne — czujemy się jak
obywatele drugiej kategorii i jesteśmy nimi faktycznie. Utrata
wiary w naturalne podejście do rzeczywistości stanowi jeden z
kluczowych aspektów zagubienia się." Trudno też nie dostrzec
gorzkiej prawdy w słowach Маха Webera, zapisanych na począt
ku naszego wieku: „Zbawienie, którego szuka intelektualista, jest
zawsze zbawieniem od 'nędzy wewnętrznej', mającym wskutek
tego z jednej strony charakter bardziej obcy życiu, z drugiej zaś
bardziej zasadniczy i systematyczny niż zbawienie od zewnętrznej
nędzy, którego poszukują warstwy nieuprzywilejowane. Intelekualista stara się na drodze pełnej nieskończonej kazuistyki nadać
przenikający wszystko 'sens' swemu sposobowi życia, a więc
uzyskać 'jedność' z samym sobą, z innymi ludźmi, z kosmosem.
(...) Konflikty tego postulatu z realiami świata i jego ładem...
wywołują swoistą dla intelektualistów ucieczkę w absolutną
samotność lub... do nietkniętej ładem ludzkim 'natury' (Rous
seau), jak też ucieczkę do nietkniętego przez ludzkie konwencje
'ludu'..." Od tego czasu „nietknięta natura" stała się mitem, a mit
„nietkniętego ludu" poddaje się demityzacji.
4
5
Odkąd z ludu wyłoniły się inne warstwy, lud był „tknięty"
przez samą ich obecność, został określony, przeciwstawiony i
odgraniczony. Ówczesny stan jego kultury stał się tyleż dobro
wolną co wymuszoną normą, znakiem tożsamości i wyróżnikiem,
odniesieniem dla równolegle rozwijających się kultur, będących
dla niego odniesieniem. Przerwanie ciągłości i jednorodności
kultury uczyniło z tradycji wartość świadomie realizowaną, jako
gwarantki zgodności porządku ludzkiego z porządkiem boskim.
Wprowadzenie chrześcijaństwa spowodowało i usankcjonowało
zmiany społeczne i vice versa — każda kolejna zmiana wymagała
reinterpretacji kanonów wiary. Warstwa chłopska nastawiona i
przeznaczona na trwanie nie dopuszczała takiej możliwości.
Religia była pojmowana praktycznie, niejako odrębna doktryna.
Bóg w trzech osobach, Matka Boska i święci stali się patronami
poszczególnych zjawisk przyrody, dziedzin życia gospodarczego
i społecznego, podobnie zresztą jak ich antagoniści: diabły i
demony.
Podkreślana przez Ludwika Stommę izolacja świadomościo
wa wsi (nb. charakterystyczna nie tylko dla chłopów, co autor na
szczęście przyznaje, oszczędzając mi odwoływania się do innych
autorytetów) rzeczywiście wynikała z postawy: „ma być tak, jak
jest" oraz „jest tak, jak ma być". Jednakże konstytuowało ją nie
„zaniechanie działania i obserwacji", a raczej obserwacja, myśle
nie i działanie tak było ukierunkowane, by za wszelką cenę „było
tak, jak jest", pod groźbą kosmicznej katastrofy, bowiem to, że
świat nadal istniał, dowodziło, iż „jest tak, jak ma być".
Tę postawę, nie zaś popularne skądinąd zjawisko izolacji
świadomościowej, uważam za jedną z cech definiujących kulturę
ludową. Tak długo, jak wyznaczała jedyny akceptowany społecz
nie wzorzec postępowania, możemy mówić o kulturze ludowej,
odróżniając ją od kultur posługujących się mnogością paradyg
matów, w tym również „typu ludowego". I choć oczywiście
godzę się z zastrzeżeniem Stommy, że współwystępujące kultury
przenikają się nawzajem i są od zawsze w procesie przemian, to
jednak wszędzie tam, gdzie n i e z m i e n n o ś ć miała rangę moty
wacji ostatecznej, blokując możliwość wyboru, będę tradycyjnie
posługiwać się terminem kultura ludowa. Ludwik Stomma przed
stawił wiele d o w o d ó w , iż w XIX w. tak rozumiana kultura ludowa
nadal trwała. Mimo gwałtownych przeobrażeń wywołanych
wstrząsami politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi, na co
dzień ciągle „było tak, jak miało być", a kto uważał że nie musi
„być tak, jak jest", zostawał wykluczony. Dzięki licznym współ5
7
15
�czesnym poblikacjom mającym w podtytule Przemiany..., można
przypuszczać, że ten typ kultury dominował na polskiej wsi
jeszcze w połowie naszego stulecia. Niezmienność tradycji, jako
obowiązującą wieś zasadę, postulowali także jej badacze (dawni
i sporo dzisiejszych), użalając się, że nie jest tak, jak powinno być
(tzn. jak było za pamięci najstarszych informatorów) oraz nawo
łując, by było tak, jak było. Nierzadki to przypadek, gdy myślenie
„typu etnograficznego" pokrywa się z myśleniem „typu ludowe
go".
Tymczasem autorytet tradycji obowiązywał wieś tak długo,
jak długo utrzymywała się wiara w jedność praw rządzących
przyrodą i człowiekiem nie tylko w aspekcie biologicznym, ale
także duchowym. Od przestrzegania praw, ustanowionych przez
Stwórcę zależała pomyślność doczesna i pozagrobowa człowie
ka, jak i los całego świata. Traktowanie tradycji nie mogło więc
być selektywne, bowiem każda zmiana niosła z sobą nieobliczal
ne ryzyko.
Swoista wizja ożywionego wszechświata, którego wszystkie
elementy mają płeć, myślą, kierują się emocjami, współdziałają
lub są skłócone, posiadają nadprzyrodzonych opiekunów — w
XIX wieku ciągle jeszcze uzasadniała wszelkie działanie chłopa.
Wszechświat ukonstytuowany na sposób ludzki, człowiek o d
zwierciedlający model wszechświata, były od siebie nawzajem
zależne. Praca, życie rodzinne, zabawa... zawierały się w odwie
cznym porządku, odstępstwa w y w o ł y w a ł y zaburzenia, ściągały
karę. Natomiast nieodwracalne skutki, włącznie z końcem świata,
przewidywano w zaniechaniu lub zniekształcaniu obrzędów.
Te powtarzające się regularnie symboliczne czynności, nie
tyle może odtwarzały pierwotny mit stworzenia, co pozwalały
zachować ustalone wtedy relacje między antagonistycznymi
składnikami kosmosu i władającymi nimi siłami. Przykłady tak
pojmowanych obrzędów dorocznych przytaczają m.in. Joanna
i Ryszard Tomiccy. Postaram się wykazać, że podobnie trakto
wane były także obrzędy rodzinne.
Dla praktykowania obrzędów znajomość mitologii nie była
konieczna, lecz raczej wręcz niebezpieczna, jako że pozostawała
w kolizji z religią. Zwalczali ją teolodzy (i bodaj tylko oni), jej
pierwsi kronikarze i interpretatorzy, zdawali sobie w pełni sprawę
z powiązania współczesnych im obrzędów z dawnymi mitami.
Uczestniczący w obrzędzie brali w swoim przekonaniu wzory
postępowania właśnie z tradycji chrześcijańskiej. Powtarzali
słowa, gesty, przekazywali znaki, których nauczyli się od star
szych, ci od jeszcze starszych itd., czyli takie, jakie były na
początku, gdy Chrystus chodził po świecie, a więc niezbędne
i zgodne z bożą wolą. Było to oczywiste, jak oczywistym było
istnienie wszystkiego, co widzieli, znali, czuli — nie wymagało
uzasadnienia, wystarczyło pokazać, opowiedzieć. I dziś, gdy
opisując obrzęd pytam o wygląd postaci, często słyszę: „Adam,
jak Adam", „dziad, jak to dziad", „diabeł, jak prawdziwy dia
beł"..., a jeśli ośmielę się zapytać o znaczenie jakiegoś szczegółu,
0 powody spełniania obrzędu, oczekuję lekceważącego „no, jak
juz pani tego nie wi...".
Wszelka wiedza, wykraczająca poza doświadczenie przod
ków, wiązała się z ryzykiem, gdyż naruszała boską tajemnicę. Taką
wiedzę przypisywano czarownikom i czarownicom, a także
obcym. Człowiekowi żyjącemu na swoim miejscu, szanującemu
prawa boże, wystarczyło pamiętać; kiedy, gdzie, co i jak trzeba
zrobić, by nawiązać kontakt z Nadprzyrodzonym, dopomóc
w przywróceniu nadwerężonego porządku. Dzięki praktycznemu
zastosowaniu, obrzędy przetrwały dłużej i podlegały transforma
cjom wolniej niż mity. Tylko przez wierne odtwarzanie rytuału
zyskiwano pewność w p ł y w u na to, co się tworzyło w mitycznej
sferze wszechświata, a następnie oddziaływało na bliższą lub
dalszą przyszłość wszystkiego co poznawalne.
8
9
Z punktu widzenia nosiciela tej tradycji mitologicznej, zmiana
w świecie niewidzialnym jest zawsze uprzednia, dopełnia się
natychmiast i już należy do przeszłości, gdy tymczasem na poziomie
ziemskim ma się dopiero dopełnić w przyszłości. Następuje więc coś
w rodzaju przesunięcia: co jest przeszłością „tam", jest przyszłością
„tu", zapoczątkowane w jednym wspólnym "teraz".
Okres objęty zmianą wskazuje prognozy, wróżby i życzenia,
powtarzane wielokroć w ciągu roku kalendarzowego i w trakcie
ludzkiego życia. Nie znam obrzędu spełnianego w innych okoli
cznościach, jak przejście od starego czasu w nowy, od poprzed
niego etapu do następnego, od dawnego stanu w inny. W każ
dym możliwe jest odnalezienie elementów wyłączania, przejścia
1 włączania, choć niekiedy przemieszanych przez typowe dla
16
większości rytuałów powtórzenia. Wszystkie więc są obrzędami
przejścia.
W odróżnieniu od magii, którą można stosować doraźnie,
w tajemnicy samotności i wbrew bliźnim, obrzędy mają ustalony
rytm, praktykowane są wspólnie i ostentacyjnie w interesie ogółu
i każdego z osobna.Są zatem, tak samo jak opowieści mityczne,
socjocentryczne i można do nich odnieść stwierdzenie Eleazara
Mieletinskiego; „...charakter odwzorowania rzeczywistych form
życia w mitach jest pod wieloma względami zdeterminowany ...
projekcją cech ludzkich i stosunków rodowo-plemiennych na
świat przyrody oraz, na odwrót, przedstawieniem społeczności
i kultury w terminach naturalnych ... wysiłkiem przezwyciężenia,
bodaj nawet złudnego, podstawowych antynomii ludzkiej egzys
tencji, niezbędną harmonizacją stosunków między jednostką,
społecznością i naturalnym otoczeniem."
Utarło się dzielić obrzędy na rforoczne i rodzinne. Pierwsze
— rozmieszczone w ustabilizowanych terminach roku zgodnie
z wyobrażeniem o systematycznie odnawiającym się i wyczerpu
jącym się czasie, a wraz z nim odradzającą się i zamierającą naturą
— mają rytm cykliczny. Obejmują przestrzeń całej wsi (wszystkie
domy lub miejsca publiczne), angażują zbiorowość i są ukierun
kowane na pomyślność w gospodarczej i społecznej aktywności.
Drugie, spełniane w przełomowych momentach życia jednostki
ograniczonej narodzinami i śmiercią, której zmiany rozwojowe są
nieodwracalne, mają rytm prostoliniowy. Odbywają się w rodzin
nych domach i nastawione są na powodzenie w życiu osobistym.
Te podstawowe rozróżnienia: czasu, przestrzeni, podmiotu,
przedmiotu, celu i zasięgu oddziaływania, narzucają rozpatrywa
nie obrzędów dorocznych oraz rodzinnych osobno w odrębnych
systemach. Przy czym i w ramach jednego systemu podkreślane
są raczej rozbieżności niż podobieństwa, co wynika z przyjętego
(jawnie czy milcząco) założenia, że cechy pozwalające wiązać
obrzędy w większą całość są wyabstrahowane przez badaczy,
podczas gdy cechy różnicujące są pierwszorzędne, skoro w opar
ciu o nie lud zbudował mnogość i rozmaitość form. W moim
przekonaniu jest akurat odwrotnie.
10
Jeśli przyjąć za odpowiadające prawdzie, iż w ludowym
światopoglądzie wiedza, praktyka, wartości i normy były niepo
dzielne, a sens istnienia i działania zawierał się w kontynuacji
odwiecznego porządku wspólnego dla natury i społeczeństwa, to
i obrzędy, które przede wszystkim ten uświęcony porządek pod
trzymywały, musiały się nawzajem uzupełniać, by razem ogarnąć
to co istotne, choć niesprecyzowane. Tym bardziej, że wprowadze
nie w obrzędy odbywało się poprzez uczestnictwo, bezpośrednie
przeżycie, a nie przez opowieść, demonstrację i wyjaśnianie
znaczeń. Większość z nich odpowiadała za pomyślność i bezpie
czeństwo w wielu dziedzinach równocześnie. W rytuałach dorocz
nych spotykamy zabiegi odnoszące się do życia prywatnego,
a w rytuały rodzinne wplecione są działania sprzyjające bądź
ochraniające (pogrzeb) plony i inwentarz. Trudno znaleźć rytuały
tak wyspecjalizowane, by dotyczyły wyłącznie jednej sfery życia,
co najwyżej jedna wysuwa się na pierwszy plan.
Gdy potraktujemy wszystkie obrzędy jako części jednego
systemu, to znaczenie rytuału będzie wskazywać nie tylko forma,
przypisane doń treści i okoliczności w jakich go spełniano, ale
i jego pozycja wśród pozostałych. Nawet pobieżne, oparte na
niekompletnych danych, porównanie obrzędów z uwzględnie
niem ich wzajemnych relacji w całości charakterystycznej dla
regionu, kraju, wreszcie Europy, pozwala na uchwycenie prawid
łowości i ostrożne sformułowanie wniosków, które oczywiście
będą wymagały starannej weryfikacji.
W miarę pełnym materiałem dysponuję dla zróżnicowanego
etnicznie, społecznie i wyznaniowo regionu Podlasia, gdzie przez
kilka lat prowadziłam badania obrzędów dorocznych i rodzinnych
posługując się tym samym kwestionariuszem. Kwestionariusz
obejmował pytania dotyczące: kontekstu społecznego, kontekstu
przyrody, wartościowania czasu i przestrzeni, budowy obrzędu,
jego interpretacji, oceny i konsekwencji. Materiały porównaw
cze, zbierane i opracowane według innych zasad, częściowo
jedynie dają się dopasować. Zdając sobie sprawę z tych niedocią
gnięć, a także z konieczności operowania dużymi skrótami,
starałam się oprzeć rozważania na typowych, szeroko znanych
przykładach, wyjątkowo tylko powołując przypadki rzadkie bądź
udokumentowane w trudniej dostępnych publikacjach. '
1 1
Każda wieś miała swoisty zestaw obrzędów. W jego obrębię
poszczególne rytuały były zróżnicowane, ale nadzieje z nimi
związane w znacznym stopniu zachodziły na siebie; niektóre
�wcześniej elementy obrzędu pojawiały się równolegle w nowych
układach w nader odległych miejscach, włączone w dawny
kontekst obrzędowy.
Elementy występujące zamiennie w analogicznej sytuacji
u różnych społeczności lub u tej samej społeczności w różnych
przedziałach czasu mają przynajmniej jedną cechę wspólną, która
przesądza o ich wyjściowej wartości symbolicznej. Ta z kolei
decyduje o tym, z jakimi symbolami elementy te będą wchodzić
w związki i w której fazie obrzędu znajdą miejsce. Pozwala to na
wyciągnięcie wniosku, że tradycja stała na straży nie tyle przeka
zywanych z pokolenia na pokolenie zastygłych w swej pierwotnej
postaci rytuałów, co schematów ich tworzenia.
Zestawienie ekwiwalentnie stosowanych elementów wska
zuje na kierunek kojarzenia i sposoby obrzędowego nań reago
wania. Jeśli więc uda się chociaż dla części z nich ustalić
symboliczne znaczenie (przez bezpośrednią informację, towarzy
szący tekst, spodziewane rezultaty, sytuację wykluczającą ich
użycie itp.), można się spodziewać, że podobne znaczenie
przysługuje pozostałym, oraz odgadnąć, z której cechy je wypro
wadzono. Nie daje to pewności, ani nie wyczerpuje możliwości,
a jedynie mieści się w granicach prawdopodobieństwa.
Używane wymiennie rośliny można zgrupować w następują
ce ciągi:
I. Symbolizujące witalność i czystość, a w rozwinięciu siłę,
wytrwałość, zdrowie, męstwo, wierność, niewinność... prefero
wane są w obrzędach zimowych i wczesnowiosennych, a także
na weselu;
(a) świerk, jodła, barwinek, ruta, bluszcz, jemioła, oliwka, mirt,
rozmaryn... — zachowują zieleń zimą i nie gniją,
(b) kalina — zachowuje czerwone jagody,
(c) dąb — zachowuje liście.
II. Symbolizujące regenerację, a dalej pomyślną odmianę,
wzrastanie, zdrowie, długowieczność... występują przeważnie
w obrzędach wiosennych, niekiedy przełomu jesieni i zimy lub
w dniu Nowego Roku;
(a) wierzba, leszczyna, dereń, wiśnia, cytryna... — najwcześniej
kwitną,
12
II. 1 . „ D z i c y ludzie", karnawał w Gersau, Szwajcaria środkowa
elementy, a także ich układy, użyte zostały wielokrotnie, wiążąc
się z innymi zgodnie z powtarzającymi się regułami. We wsiach
sąsiednich analogiczne formy obrzędowe już mogą wystąpić
w zmienionym kontekście (np. obchodzenie domów z życzenia
mi osobno lub łącznie ze scenami odgrywanymi przez przebierań
ców; przy różnych świętach dorocznych, lecz także na weselu),
pewne elementy będą pominięte, na ich miejsce wejdą nowe,
tworząc kolejne, jedyne w swoim rodzaju kompozycje. Niemniej
w skali regionu całe to bogactwo sprowadza się do kilkunastu
zaledwie wariantów, które zazwyczaj mają odpowiedniki w blis
kich lub dalszych regionach. W Polsce można znaleźć warianty
obrzędów, do których analogie istnieją dopiero poza jej granica
mi. W sumie, ilość wariantów występujących w Europie, niezna
cznie przekracza ilość wariantów ustalonych dla jednego kraju.
Pula elementów jest ograniczona, a możliwości kombinacji
zawężone.
Tak wyznaczone granice są na tyle pojemne i elastyczne, by
dopuścić swobodę doboru elementów i rozmieszczenia ich
w rozmaitym kontekście obrzędowym, a także wprowadzenie
innowacji, oraz na tyle stabilne, by wykluczyć dowolność.
Zważywszy, że elementem obrzędowym mogłoby być wszystko
czym człowiek dysponuje, cokolwiek da się wszak skojarzyć
z czymkolwiek i dalej wchodzić w niezliczone związki, zwłaszcza
że względy praktyczne (materiał, technika itp.) właśnie w tym
przypadku nie byłyby w stanie stworzyć naturalnych barier,
wypada przyjąć istnienie wspólnego dla Europy systemu odnie
sienia. Można tu myśleć raczej o kontynuowaniu w czasie
i przestrzeni pewnych idei przewodnich, niż przetrwałych przez
tysiąclecia kanonach archaicznych wierzeń i kultów. Stąd chyba
wynika labilność obrzędów, ich zdolność przystosowania się do
wyżej zorganizowanych systemów religijnych, podatność na
modyfikacje formy i interpretacji. Tendencja do podporządkowa
nia się normie idzie w parze z tendencją do wyróżnienia. Dzięki
temu nie tylko dana społeczność, ale i pokolenie może uznać taką
a nie inną formą obrzędów za „swoją", równocześnie ktoś mający
większy dystans rozpozna je jako pochodzące z jakiegoś regionu,
państwa, a na pewno europejskie.
II. 2. Postać z grupy „ T u r k ó w " noworocznych, Urzejowice
k/Przeworska, 1959 r.
Obrzęd, by spełniał swoje funkcje musiał być wiernie odtwo
rzony, a przecież nawet w najbliższym sąsiedztwie, nawet w tej
samej wsi, elementy składające się nań były zastępowane i uzu
pełniane innymi. To, co przez jednych odrzucone, gdzie indziej
znajdowało zastosowanie. Bez pomocy kartografii trudno ocenić
na ile ta powtarzalność jest regularna. Można jednak przypusz
czać, że zasięgi będą daleko wykraczać poza etniczne podziały
i że z reguły będą rozproszone. Co więcej, te same nieznane
17
�(b) brzoza — wcześnie wypuszcza liście, daje sok.
III. Symbolizujące płodność i pochodne: mnożenie się, obfi
tość, bogactwo... stosowane w większości obrzędów dorocz
nych i rodzinnych;
(a) wszystkie zboża, groch, mak, chmiel... — z jednego, wiele
nasion,
(b) drzewa rodzące smaczne owoce, a zwłaszcza jabłoń, orzech,
migdał, figa...
IV. Symbolizujące odporność, siłę odpędzania zła... wykorzy
stywane w wielu rytuałach do odganiania złych mocy, szkodni
ków, czarów itp.
(a) czosnek, cebula, tatarak... — mocna w o ń ,
(b) głóg, tarnina... — kolce,
(c) zioła lecznicze, zioła poświęcona — mają wewnętrzną moc.
Na pograniczu tego i następnego ciągu umieściłabym zioła
noszące nazwy związane z burzą w rodzaju „rozchodnik",
„grzmotnik", „błyskawica", którym przypisuje się zdolność o d
pędzania burzy (ale stosowane są one również przeciw szkodni
kom przy pierwszej zwózce zboża i wkładane do trumny) oraz
inne, których symbolika związana jest z nazwą, np. „sporysz"
(rdest), który „sporzy", bylica — „boże drzewko", rozliczne „łzy,
serduszka... Matki Boskiej".
V. Symbolizujące moc, władzę, sławę, niezwykłe właściwoś
ci... używane bądź przywoływane w tekstach obrzędów rodzin
nych oraz dorocznych i są to: dąb, buk, jawor, sosna, lipa...
— wysokie i okazałe, rosnące samotnie lub w dużych odstępach,
a których mityczne odniesienia są nadal żywe, co się przejawia
np. w określaniu ich jako „drzewo, w które biją pioruny", „drzewo
Matki Boskiej". Wewnątrz poszczególnych ciągów istnieją moż
liwości dalszych podziałów, zwłaszcza na rośliny „męskie"
i „żeńskie", co ma znaczenie np. przy dekoracji pieczywa wesel
nego, w tekstach zmienianych zależnie od płci, wówczas ekwi
walentność ustali się w ich obrębie.
Jako element obrzędowy zwykle służy jakaś część rośliny
— gałązka, pień, kwiat, ziarno... zachowując na zasadzie pars pro
toto cechy całości — choć nie jest to reguła bez wyjątku. Tak np.
grochowiny i słoma zazwyczaj kojarzone są z płodnością; robi się
z nich kukły i kostiumy obrzędowe, z których wyciąga się źdźbła.
by je podłożyć kurom dla lepszej nośności lub dla dobrego lęgu
piskląt, rozrzuca się je na polach, dla zwiększenia urodzaju,
wyplatane ze słomy przedmioty zawiesza się w domu, by się
darzyło itp. Jednocześnie jednak wieniec ze słomy lub grochowin
przy swatach jest znakiem odmowy, wyciągnięcie przy wigilii
pustego kłosa wróży śmierć bądź niepłodność. Zmiana sytuacji
pociąga więc za sobą zmianę znaczenia. Słoma może znaczyć to
samo co zboże, ałe w innych okolicznościach będzie akcentowa
na właściwa jej „pustka* i znajdzie się ona w jednym szeregu
z pustą makówką, pustym orzechem, pustym koszem, odprawie
niem kogoś z pustymi rękami itp. Podstawienie pod powtarzające
się przedmioty raz ustalonych znaczeń, bez uwzględnienia pełne
go kontekstu, wydaje się wielce ryzykowne, podobnie jak ignoro
wanie znaczeń pochodnych, niekiedy daleko odbiegających od
wyjściowego. Większości roślin — a nie tylko tym szczególnie
predystynowanym — jako symbolom życiodajnej lub chroniącej
życie mocy, mogą być przypisane zdolności apotropeiczne.
Analogicznie, występujące w obrzędach zwierzęta, a także ich
części (rogi, skóry, pióra, jaja itp.) oraz naśladowanie ich głosów,
ruchu itd. traktowane są ekwiwalentnie i tworzą ciągi:
VI. Symbolizujące regenerację i jej rozwinięcia, pojawiają się
nieomal powszechnie w obrzędach zimowych i wiosennych,
lokalnie (w krajach germańskich i słowiańskich) przy dożynkach,
sporadycznie w rodzinnych;
(a) bocian, żuraw, skowronek, jaskółka... — przylatują z wiosną,
(b) niedźwiedź — budzi się ze snu zimowego,
(c) jeleń, wąż, wilk... — zmieniają wiosną postać (rogi, skórę,
sierść),
(d) kogut — „budzi słońce".
VII. Symbolizujące płodność itp. występują przy różnych
okazjach dorocznych, na weselu, przy narodzinach (położenie
dziecka na koniu, futrze...);
(a) byk i krowa, kozioł i koza, baran, jeleń... — mają rogi (od
prehistorii kojarzone z płodnością),
(b) niedźwiedź, baran... — obfite futro (j.w. kojarzone z płodnoś
cią),
(c) koń, kogut, bocian, kot... — wyraźnie manifestująca się
seksualność.
II. 3. Noworoczne przedstawienie miesięcy, Gallucio, Włochy, 1979 r.
18
i
�(d) świnia, przepiórka, kura... — liczne potomstwo.
VIII. Symbolizujące sitę, wytrwałość, odwagę, władzę... —
w tym charakterze spotykane w obrzędach przełomu zimy i wios
ny oraz przy okazjach obrzędowego wykazania się sprawnością,
przepędzania złych mocy itp.; wilk, niedźwiedź, jeleń, dzik, baran,
kogut... — walczą.
IX. Symbolizujące medialność, łączność z „tamtym świa
tem"... — bywa to podkreślane w niektórych obrzędach dorocz
nych i rodzinnych; koń, ptaki... — szybko przenoszą się z miejsca
na miejsce.
X. Symbolizujące czujność, jasnowidzenie... — służą do
wróżb obrzędowych; pies, koń, świnia, kogut, gęś, kukułka,
przepiórka, bocian... — głos.
Także i tutaj możliwe są dalsze podziały na zwierząta „męskie"
oraz „żeńskie" (co wyznacza przynależność gatunkowa, a nie
płeć), odpowiadające żywiołom, ciałom niebieskim itp. Wykorzy
stanie w obrzędzie zwierząt lub ich wyobrażeń jest więc jeszcze
bardziej wieloznaczne niż roślin, chociaż ich symbolika również
zawiera się w tym samym kręgu regeneracji—płodności—ochro
ny.
XI. Jako elementy obrzędowe występują równoważne i do
pełniające się żywioły, które jednak w pewnych sytuacjach
stosowane są zamiennie;
(a) ogień i jego pochodne — świeca, ogarki, dym, popiół,
sadze...
(b) woda — woda święcona, źródlana, bieżąca, rosa...
Symbolika ognia i wody jest wprawdzie przeciwstawna,
przybiera jednak takie odcienie znaczeniowe, wynikające z mocy
tworzenia, przekształcania, oczyszczania i niszczenia, które się w
znacznym stopniu pokrywają. Tak więc paleniu ogni gdzie indziej
może odpowiadać kąpiel w wodzie lub tym podobne, okadzaniu
— kropienie, obsypywaniu popiołem — oblewanie wodą; mogą
one występować równocześnie lub kolejno po sobie.
XII. Jako ekwiwalentne lub komplementarne bywają też
stosowane:
(a) wyobrażenia bądź przedmioty nawiązujące kształtem do ciał
niebieskich — krążek, koło, koło podzielone na 8 albo
4 części, pół koła, gwiazda...
(b) przedmioty kultu religijnego — krzyże, różańce, św. obrazki...
— symbolicznie przywołujące boską opiekę.
XIII. Wyobrażenia lub przedmioty falliczne mogą być użyte
zamiennie z wszelkiego rodzaju bronią, gdy w obrzędzie akcentoa
jest męskość, wigor, siła, panowanie. W analogicznym znaczeniu
występują narzędzia pracy na roli lub ich modele — pług, brona...
oraz atrybuty władzy.
XIV. Natomiast żeńskość, rodzenie, pomnażanie... symboli
zują i bywają traktowane wymiennie:
(a) przetak, płachta siewna, dzieża... — mające kontakt ze
zbożem;
(b) kosze, naczynia, torby... — służą do napełniania (niekiedy
wprost przedstawiają łono, gdy wyciąga się z nich w scenach*
rodzenia lalkę, kota, kurę... kiedy indziej wyjmowane spod
spódnicy).
XV. Medialność, współdziałanie, poddanie się prowadzeniu,
uległość... symbolizują przedmioty służące do transportu — sa
nie, wóz, jarzmo...
XVI. Ekwiwalentnymi symbolami wiedzy będą: książka, litery,
figury geometryczne... można tu wliczyć także okulary, które
jednak w innym kontekście oznaczają ślepotę.
XVII. Pobudzenie, ożywienie, czujność, odpór... symbolizują
dźwięki; urywane, ostre i przenikliwe, gwizdy, dzwonienie, hałas,
dudnienie... niekiedy także instrumenty, które je wydają.
XVIII. Ich przeciwieństwem i dopełnieniem są dźwięki zorga
nizowane wg rytmu, symbolizujące równowagę, porządek, po
wagę, smutek lub wesołość.
XIX. Kolory raz uważane za przeciwstawne, innym razem za
zamienne to:
(a) biel i jakby jej stopień wyższy i najwyższy — srebro i złoto;
(b) czerń.
Używane alternatywnie w strojach weselnych i pogrzebo
wych, gdy mają wspólne odcienie znaczeniowe: dostojeństwo,
szlachetność, powaga... Inne znaczenia tych kolorów wykluczają
się, tak np. z bielą kojarzy się dobro i czystość (w tym sensie
używano też zieleni i błękitu), zaś z czernią nieczystość i zło, które
może oddawać (por. kostium diabła) również czerwień, skądinąd
II. 4 „Młoda para" w grupie zapustnych „niedźwiedzi" ze wsi Raszawy k/Opola, 1974 r.
19
�II. 5. Noworoczni „Skeklers", Shetland, północne wybrzeże Szkocji
symbolizująca energię, wigor, władzę (podobnie i żółć).
W niektórych obrzędach także smaki znajdują zastosowanie:
XX. Słodki, łagodny — wiązane z powodzeniem, przyciąga
niem, a więc zachodzące na symbolikę płodności (por. smarowa
nie miodem panny młodej),
XXI. Gorzki, kwaśny, ostry, słony — wywołujące podniecenie,
ożywienie, wstręt, przystawalne więc do symboliki regeneracji,
czystości, obrony (por. zastosowanie przypraw do rytualnego
oczyszczania studni, przeciw złu).
Także ruchy, gesty, mimika tworzą równoważne i komple
mentarne szeregi, w których poszczególne elementy są traktowae
zamiennie.
XXII. Symbolizujący nastawienie ku przyszłości, ku życiu ruch
w górę, w prawo, do przodu, z prądem, za słońcem... odpowiada
mimice i gestom wyrażającym: radość, żywiołowość, ozdrowieie,
przebudzenie...
XXIII. Z kolei zwrot ku przeszłości, ku śmierci, wskazują ruchy
itp. w dół, w lewo, do tyłu, pod prąd, przeciw słońcu... zaś
mimika i gesty odpowiadają: strachowi, chorobie, snu, bezwła
dowi...
Niekiedy jednak, gdy w grę wchodzi kontakt z ziemią i właścią
jej symboliką płodności, padanie, kucanie itp. nabierają zupełnie
innego znaczenia.
Często spotykanymi elementami obrzędowymi są pojęcia
abstrakcyjne, jak cyfry (odliczanie, d w u - lub trzykrotne powtazania), miara i wagi.
XXIV. Cyfry parzyste, wymierzenie, zważenie, symetria... —
zwykle określają to, co zamknięte, skończone, stabilne, czasem
również żeńskie) por. rozwidlona gałązka na korowaju dla
panny).
XXV. Cyfry nieparzyste, niepoliczalność, niewymierność, asyria... — wskazują na to, co otwarte, aktywne, zmienne, niekiedy
także męskie (por. trójdzielna gałęzka na korowaju dla kawalera).
XXVI. Nazwy elementów użytych lub wspominanych w obzędzie, których symbolikę wyznacza nie tylko semantyka, ale i
fonetyka (np. w jednej ze wsi podlaskich, panna młoda nie
zabierała przy przenosinach św. obrazu, gdyż kojarzono tam
„obraz" z „obrazą") oraz imiona, nazwy geograficzne itp.
Wreszcie ludzie, których wyróżnione cechy stają się elemental
obrzędu. Od przydanych im znaczeń, zależy rola jaką może pełnić
dana osoba.
XXVII. Płeć symbolizuje warunkujące wszelkie życie pierwiasi
— „żeński" i „męski". Przy czym u zamężnych, żonatych będą
one już dopełnione, stabilne. W równolegle spełnianych, wyłączę
przez mężatki lub wyłącznie przez żonatych, rytuałach (np.
zapustnych, niektórych fragmentach wesela) ich już sprawdzona
płodność może być przekazana osobom tej samej płci, hodowa-
20
I
nym przez nie roślinom i zwierzętom. Obecność płci przeciwnej
nie jest więc konieczna, lecz wręcz niepożądana. Żony i mężowie,
którzy nie dowiedli jeszcze swojej płodności, poddawani są
specjalnym zabiegom, zanim zostaną dopuszczeni do tego grona.
Scenariusze rytuałów różnią się zasadniczo. Natomiast, gdy
chodzi o odnowienie życia, zdrowia itd., dominującą rolę odgryają dziewczęta i chłopcy, a rytuały z reguły przewidują ich
wzajemne kontakty. „Żeńskość" i „męskość" młodych rozwija
się, zmierza do dopełnienia, jest więc bliższa symbolice regenerai.
Zdarza się, że identyczne obrzędy (np. kolędowanie, śmigus) są
zamiennie wykonywane przez dziewczęta lub przez chłopców z
taką samą przewidywaną skutecznością. Skoro płeć wykonawów
nie pociąga za sobą różnicowania dalszych elementów obrzędu
i nie wpływa na oczekiwane rezultaty, można przyjąć, że analogi
czne znaczenie może być przypisane obu płciom i będą one wtedy
traktowane jako ekwiwalentne.
Podobnie i inne podkreślane w obrzędach cechy, jak młostarość, siła—słabość, bogactwo—ubóstwo itd., przybierają za
zwyczaj wykluczające się lub/i dopełniające się odcienie znacze
niowe, różnicując funkcje poszczególnych osób. Jeśli jednak
któreś z akcentowanych znaczeń da się wyprowadzić z różnych,
nawet przeciwstawnych cech, to posiadający je ludzie mogą
spełniać analogiczne funkcje. Z wieloma cechami łączy się np.
XXVIII. Medialność, zdolność nawiązania kontaktu z Nadrzyrodzonym, dana jest zwłaszcza:
(a) dzieciom — bliskim „tamtego świata",
(b) starcom — „jedną nogą na tamtym świecie",
(c) państwu młodym, brzemiennej (matka—niematka) — w s t a e
przejścia,
(d) obcym (etnicznie, wyznaniowe zawodowo) — żyjącym w
i poza swoją grupą,
(e) kalekom, sierotom, ubogim — napiętnowanym przez los,
(f) najbogatszym, najsilniejszym, najładniejszym — wyróżnioym
przez los.
Wszystkim im przysługuje dar jasnowidzenia, niezwykłe możiwości, które są niebezpieczne, ale właściwie wykorzystane przy
noszą szczęście.
Symbol w obrzędzie znaczy mniej więcej to samo dla całej
społeczności i jest traktowany jako rzeczywisty przekaźnik wynicych zań wartości, gdyż skupia bądź reprezentuje siły działające
w kosmosie. Kontakt z nim nie tylko — jak zauważa Paul Ricoeur
„daje do myślenia"" — lecz czyni realnym to co pomyślane.
Znaczenia łączonych z sobą elementów wzmacniają się i uzupeł
niają zależnie od tego, na jaką sferę natury i życia ludzkiego są
skierowane. Wieloznaczne symbolicznie elementy wchodzące
w skład- potraw, rekwizytów, strojów, postaci, tekstów, muzyki,
tańca,
wreszcie
wiążących
je
w
rytuał
działań.
�dopiero w kontekście czasu, przestrzeni, relacji międzyludzkich
zyskują ostateczny wyraz, przynosząc każdemu to, co dla niego
najbardziej pożądane.
Jadłospis obrzędowy obejmuje potrawy roślinne i zwierzęce.
Wyłącznie roślinny zestaw w jednej fazfe święta, będzie dopeł
niony w fazie następnej produktami zwierzęcymi (por. potrawy
wigilijne i w Boże Narodzenie). Zakaz spożywania mięsa i tłusz
czu i nakaz spożywania ich w kolejnych obrzędach, jakby po raz
pierwszy, ma odpowiednik w rytualnym jedzeniu pierwszych
potraw z roślin dojrzewających w ciągu roku. Po okresie wstrze
mięźliwości, przychodzi okres obżarstwa. Niekiedy bierze się pod
uwagę liczbę potraw, jak i to, by wszystkie jadalne rośliny
i zwierzęta były w nich reprezentowane i by były uwzględnione
wszystkie smaki. Istotna jest też kolejność i forma podania. Osoba
przyrządzająca potrawy musi spełniać pewne warunki (np. być
mężatką, nie mieć miesiączki) i przestrzegać ustalonych zasad.
Przede wszystkim powinna ona wcześniej (także inni uczestni
czący w uczcie) oczyścić tak ciało, jak i duszę. Miejsce uczty
powinno być specjalnie przygotowane (np. przy nieużywanym
zwykle stole, na obrusie, na ziemi, na cmentarzu), biesiadnicy
rozmieszczeni według funkcji nie wstają aż do końca (albo do
przerwy), obsługiwani przez wyznaczone osoby. Potrawami
należało się dzielić (niektóre były wyłącznie do tego przeznaczo
ne) poza własnym gronem, niekiedy też ze zwierzętami oraz
duszami zmarłych, co niekoniecznie musiało być podkreślone,
jako że jedzenie ofiarowane obcemu, ubogiemu, dziecku czy
starcowi było tym samym przekazane na „tamten świat". Ofiarą
dla „tamtego świata" było również pozostawienie, rozrzucenie,
zniszczenie... części potraw. Każda obrzędowa uczta miała przy
najmniej jedno danie lub/i napój (zwykle wzmagający medial
ność alkohol), którego spożycie wiązało się z realizacją intencji
uczty. Inne potrawy stale się powtarzały. Wyróżnionej potrawie
mógł być nadany specjalny kształt, kolor, ornament (pieczywo
figuralne, pisanki...), jeśli przy tym wykraczała poza kontekst
jedzenia, a służyła do wróżb, składania życzeń, do tańca itp.,
pełniła równocześnie funkcje rekwizytu obrzędowego.
Za rekwizyt uważam element lub zespół elementów, który przez
dostosowanie formy (podkreślenie istotnych cech, sporządzenie
modelu itp.) nadaje się do obrzędowej manipulacji, by uczestnicy
i ich dobytek znaleźli się w zasięgu jego oddziaływania. Jest więc
obnoszony, dotykany, zawieszany... aż do rytualnego zniszczenia
(schowania, włączenia w dawny kontekst). Dopiero w trakcie
obrzędu rekwizyt nabiera sensu i mocy, a składają się nań nie tylko
symbole, z których jest zbudowany, ale i symbolika czynności,
wykonujących je osób, jak i to na kogo lub na co jest skierowany.
Za jego sprawą nawiązuje się kontakt z Nadprzyrodzonym, ustalają
się relacje ludzi z ludźmi i z naturą. Biorąc pod uwagę towarzyszące
rekwizytowi okoliczności, możemy objąć jednym znaczeniem tak
odmienne zewnętrznie przedmioty, jak wyobrażenie kozła i męż
czyzny w obrzędzie Podkoziolek albo koguta, tracza i Zmartwych
wstałego Jezusa obwożonego podczas Wielkanocy bądź różni
cować znaczenie np. drzewka (gałęzi) obwieszonego owocami,
wydmuszkami, ciastkami... używanego w całej Europie przy roz
maitych dorocznych i rodzinnych okazjach.
niewidoczny dla otoczenia. Zakrywa więc swoją tożsamość
i stara się, by nie zostać rozpoznanym. Z kolei ambicją pozosta
łych uczestników jest jego identyfikacja.
Przebierańcy mogą się pojawić w Europie przy dowolnej
okazji obrzędowej , chociaż w danej miejscowości tylko w nie
których obrzędach albo wcale. Mimo iż zestaw i wygląd postaci
występujących w poszczególnych obrzędach jest zróżnicowany
regionalnie, to przecież charakteryzujące je cechy są zachowane
i powtarzają się niezależnie od miejsca i obrzędu.
Pośród postaci antropomorficznych najbardziej rozpow
szechniona w Europie jest para: starzec i starucha. Ich starość jest
jednak zaprzeczona eksponowaniem seksu, frywolnością, chwa
leniem się potomstwem (niekiedy uobecnionym w postaci kukły
niemowlęcia). Ubrani są w łachmany, z poczernionymi lub
zakrytymi szpetną maską twarzami, a zachowują się jak osoby
pełne siły, urody i władzy. W innych wariantach występują jako
para nowożeńców: królewska, cygańska, żydowska... wyglądają
odmiennie, ale są traktowani tak samo. Odgrywają sceny wesel
ne, rodzenia, płodzenia, choroby, a nawet śmierci, po której
wracają do życia. Jeśli występują w pojedynkę, szukają partnera
wśród uczestników obrzędu. Przebierają się zazwyczaj kawalero
wie, rzadziej panny i chodzą w odrębnych grupach, więc zwykle
przynajmniej jedna osoba jest ubrana przeciwnie do płci. Zdarzają
się postacie ubrane „po męsku", ale zachowujące się jak kobiety,
np. austriacki Roller czy fiński Nuutti , albo postacie łączące
męskie i żeńskie części stroju lub postacie podwójne (człowiek
z przyczepioną kukłą) w Polsce znane jako „chłop na babie" .
U tego typu postaci uderza związanie w jedno cech występują
cych w naturze oddzielnie, zwłaszcza „męskości" z „żeńskością",
a dalej starości z młodzieńczym wigorem, z płodnością; urody
z brzydotą; siły ze słabością itp. Dążność do osiągnięcia pełni
znajdzie uzasadnienie w wielu mitach, np. w rekonstruowanym
przez Iwanowa i Toporowa micie Jaryły — personifikacji wiosny,
odtwarzanego w obrzędzie przez dziewczynę w stroju męskim. "
15
16
17
18
1
Pozostałe postacie: obcych, dzikich, upośledzonych, również
przedstawiają młodzi mężczyźni lub kobiety (zapusty, wesele).
II. 6. Wielkanocni „Smigurtnicy", Nieznanowice k/Gdowa (pod
czas przeglądu w Krakowie, 1988 r.)
14
Strój obrzędowy nie jest tożsamy ani z ludowym, odświętnym
ubiorem, ani z kostiumem postaci obrzędowych. Każdy uczestnik
nosi strój obrzędowy, gdy spełnia określone wymogi, np. by
ubranie lub jego część była nowa albo przynajmniej świeżo
wyprana, by były w nim znaczące ozdoby, kolory. Obrzędowa jest
nagość lub jej namiastki (bielizna, podkasanie), a także nakaz
wykonywania pewnych czynności boso, z odkrytą głową, co
może znaczyć powrót do natury, do stanu pierwotnej niewinnoś
ci... natomiast gdy akcentowane jest zdejmowanie stroju bądź
jego fragmentów, znamionuje uległość, poddanie się, niekiedy
jednak stan przejścia, oddzielenie, podobnie jak zakrywanie tego,
co zwykle odkryte (twarzy, rąk). Przydanie dodatkowych ele
mentów lub inne niż zwykle potraktowanie ubioru, wyznacza
aktywną, określoną konwencją, rolę w obrzędzie. Przez przypię
cie wianka, bukiecika (z zieleni, piórek, wstążeczki...) przy głowie
lub piersi, z prawej czy z lewej strony, założenie kożucha
(marynarki, koszuli...) spodnią stroną na wierzch, przepasanie się
słomą (sznurem, rzemieniem...), wzięcie laski (bata, kija...) itp.
człowiek staje się postacią obrzędową, chociaż jego własna
tożsamość zostaje zachowana.
Postać obrzędowa sensu stricto reprezentuje jednak coś lub
kogoś innego niż człowiek, który się w nią wciela. Występuje
w przebraniu z zamaskowaną twarzą, bądź działa z ukrycia
21
�odgrywają sceny walki, targu, kradzieży... leczenia, prorokowa
nia, czarowania... Tym razem „swojskość" łączy się z „obcością",
„zdrowie", z „kalectwem", „mądrość" z „głupotą". Ambiwalent
ne postacie, np. znane na całej Słowiańszczyźnie jako dziadibaba
(już nazwy są wieloznaczne i obejmują przodków, starców,
żebraków, znachorów), podkreślają raz witalność i seksualność,
innym razem wiedzę i spryt. Toteż ich role mogą być dublowane
przez kilka różnych postaci, wtedy obok lub zamiast „dziada"
i „ b a b y " pojawi się para nowożeńców, para Cyganów itp.
Postacie zoomorficzne: człowiek w zwierzęcej masce lub*
kompletnie przebrany za zwierzę, a więc człowiek-zwierzę, a za
razem człowiek-nieczłowiek, zwierzę-niezwierzę. Postać jedno
czy naturalne przeciwieństwa, nie jest zatem symbolicznie tożsa
ma ze znaczeniem zwierzęcia użytego jako rekwizyt. Hipotezy
upatrujące w oprowadzaniu po domach zwierząt lub ich modeli
pierwowzoru postaci zwierzęcych wydają się chybione. Tym
bardziej, że przebieranie się na zwierzęta jest poświadczone
jeszcze w paleolicie , a w czasach nowożytnych stwierdzone
zostało bodaj wszędzie.
Postacie wyobrażają konkretne zwierzęta, bądź potwory nie
mające w przyrodzie odpowiednika, np. bułgarska brezaja —
czworonóg z rogami i długim, kłapiącym dziobem, czy fińska
kóyrifar—dwunożna,
okryta kożuchem, mająca też dziób i uszy.
Na płeć zwierzęcia wskazuje nazwa. Identyczna postać może być
w jednym regionie samcem w innym samicą (koń lub kobyła,
kozioł lub koza...). Nader często przy tym występują aluzje do
obojnactwa np. przy oprowadzaniu turonia jest.scenka dojenia,
zaś przy próbie dojenia kozy, może się okazać, że jest ona
samcem. Tendencja do łączenia „męskości" z „żeńskością",
seksualne zaczepki, symulowanie aktu, choroby, śmierci i oży
wania, są dla postaci zoomorf icznych nie mniej charakterystyczne
niż dla antropomorficznych. Podobieństwa bywają tak uderzają
ce, że w pewnych przypadkach wypada uznać tożsamość postaci
zwierzęcej i ludzkiej; dotyczy to zwłaszcza niedźwiedzia i wystę
pującej pod różnymi nazwami postaci okręconej słomą, wspicza20
21
II. 7. Karnawałowy „Ciggaroń" z Verin (Orense), Hiszpania
stej czapie albo w kożuchu i masce z kawałka skóry z wyciętymi
otworami. Jan Komorovsky , wspierając tezę Jerśbka o ekwiwa
lentności tych postaci, podaje liczne przykłady za słowiańszczyz
ny, Kaukazu i Syberii. Analogiczne przykłady można znaleźć i na
zachodzie Europy — w jednym z wariantów zanotowanych
w Pirenejach, mężczyzna w kostiumie ze strzępków różnobarw
nego materiału (do złudzenia przypominający żywieckie maciduie) zwany jest „dzikim człowiekiem-niedźwiedziem" (1'homme-sauvage-ours).
Niemniej przypuszczenie, że pierwotnie
zwierzęca postać uległa z czasem antropomorfizacji, nie wydaje
się przekonywające. Obie mogły istnieć równolegle, a ponieważ
pełniły w obrzędzie analogiczne funkcje, ich symbolika zawierała
się w kręgu regeneracji i płodności, dały się nawzajem zastępo
wać. Tym bardziej, że ekwiwalentność postaci zoo- i antropo
morficznych ma znacznie szerszy zakres. Jest to uderzające
w występującej powszechnie, zwłaszcza w zapusty i na weselu,
rytualnej kaźni, kiedy to osądza się i ścina raz postać ludzką,
innymi razem zwierzęcą. W jednym z wariantów zapustów na
Mazowszu, postać spowita słomą występuje jako misio-toruń,
a mężczyzna trzymający na kiju drewnianą głowę z kłapiącą
szczęką, zwany jest kuciapa. Kuciapa w staropolszczyźnie zna
czyła organ żeński i tak też rozumieją ją zapustnicy śpiewając:
„Toruniu, baba zgorzała tylko kuciapa została..."
Ponadto
szeroko znane są w Europie postacie, w których maski lub
elementy zwierzęce są połączone z ludzkim ubiorem.
22
23
24
Postacie fitomorficzne — człowiek częściowo lub całkowicie
spowity w zielone gałęzie, występują lokalnie, pod różnymi
nazwami, jednak we wszystkich częściach Europy. Spotyka się je
zazwyczaj w obrzędach przełomu wiosny i lata oraz przy rytualnym
prowokowaniu deszczu. Gdzie indziej w analogicznych sytuacjach
obrzędowych występują inne postacie lub rekwizyty.
25
Dla wszystkich typów postaci obrzędowych ewidentna jest
tendencja wiązania przeciwieństw: „męskości" z „żeńskością",
„oswojonego" z „dzikim", tego co „ludzkie" z tym co „zwierzę
ce" i „roślinne".
Teksty wygłaszane lub śpiewane w trakcie spełniania obrzędu
mogą komentować akcję, służyć jako formuły magiczne, uzupeł
niać bądź zastępować inne elementy symboliczne. Są obrzędy,
w których nie pada ani jedno słowo, a nawet obowiązuje
milczenie i takie, w których rytuał sprowadza się do wypowiedze
nia tekstu. W jednych wariantach danego obrzędu właśnie tekst
przywołuje niezbędne symbole, gdy w innych wyraża je dziaianie
lub rekwizyt, np. oczepiny śpiewane bądź tańczone, budowanie
bramy albo pieśni bramne. Bywa, że tekst jest użyty w miejsce
złożonego rytuału, jakim jest noworoczna czy zapustna orka
(symboliczne wzięcie ziemi w posiadanie) u Greków, większości
narodów germańskich, romańskich i słowiańskich ; w Polsce
śpiewa się w tym kontekście o Bogu orzącym złotym płużkiem
pole gospodarza. Motyw orki pojawia się także w działaniach
i tekstach obrzędowych przy żniwach, zakładaniu wsi i na
weselu. Jest to jeden z nielicznych przypadków, gdy obrzęd jest
dosłownie mitem w akcji. Odtworzony lub przywołany w obrzę
dzie mit działa aktywnie na rzeczywistość, kształtując ją zgodnie
z oczekiwaniami uczestników. Toteż teksty obrzędowe wygłasza
ne są reguły w czasie teraźniejszym. Na dworze śnieg i mróz,
a w pieśni już „...święty Jerzy ziemię mierzy, święty Jakub
zażynaje, święta Anna kopy stawia..." Czas przeszły występuje
w inwokacjach wspominających mityczny pierwowzór, by po
wiązać z nim aktualną sytuację, lub w tekstach o przebyciu
dalekiej, niebezpiecznej drogi, o pobycie w odległej krainie, gdzie
woda parzy, ogień chłodzi, psy ogonami szczekają itp., by
wreszcie odnaleźć właściwy dom. Jest regułą, że mityczne wątki
w tekstach obrzędowych są sprowadzane do konkretnych rea
liów. U wszystkich gospodarzy po kolei Bóg orze pole, sieje
zboże, mnoży bydło; każdej gospodyni wypełnia komorę; wymie
nione panny znajdują wyprawę na złotej sośnie, kawalerowie
wracają z ł o w ó w z bogatym łupem i narzeczoną, dusze trafiają do
raju i są goszczone przez anioły. Nie chodzi tu więc o przytoczenie
mitu, a o jego korektę, tak by były nim objęte osoby spełniające
obrzęd. By dzięki zmianie jaka się przez obrzęd dokonała w sferze
mitycznej, umożliwić odnowienie natury i społeczności. W in
nych tekstach znajdujemy typowe dla magii przenoszenie cech
z jednego przedmiotu na drugi w sposób metaforyczny:
25
27
28
— przez podobieństwo; tak... jak (pszeniczka jak groch), tyle...
ile (tyle wołków, ile w płocie kołków), jako tam... i tu (byście byli
weseli, jako w niebie anieli),
— przez kontakt; „Gdzie koza chodzi, tam się żytko rodzi...".
22
�„Szczęście do was przyjdzie, gdy Cyganka wejdzie, krówka się
ocieli, dziewka za mąż wyjdzie", „Nie ja biję, palma bije, młode
pączki, stare kije...",
— przez imitację; dialogi z przedmiotem, w imieniu którego ktoś
odpowiada (przy obwiązaniu drzew, wiciu weselnego wianka,
pieczeniu korowaja...), także teksty wypowiadane w imieniu
noworodka, zmarłego lub jego duszy.
Do technik magicznych należy zniekształcanie tekstu, by
spowodować odkształcenie sytuacji w pożądanym kierunku.
Wygłaszają je postacie „ o b c y c h " często posługując się bełkotem,
przejęzyczając się, wypowiadając tekst do tyłu... Podkreśla to ich
przynależność do „innego świata", ale przede wszystkim symbo
licznie burzy zastany ład, wprowadzając chaos, by następnie wraz
z przywróconym porządkiem mowy i porządek świata był odtwo
rzony. Parodia, ośmieszenie, wyklinanie symbolicznie niszczy to,
na co jest skierowane. Podobnie bywają użyte słowa nieprzyzwo
ite, ale też przywołując symbolikę seksualną, mogą sprzyjać
płodności, zaś przekleństwa, tak jak błogosławieństwa, przyzy
wają moce nadprzyrodzone.
Ponadto teksty wprowadzają uczestników obrzędu w odpo
wiedni nastrój: nie tylko treścią, ale i sposobem ich podawania.
Intonacja zdań, skandowanie, podkreślane niekiedy gestem,
tupaniem, wybijaniem rytmu, wprawiają w ó w niezwykły stan,
warunkujący przeżycie obrzędu.
Rytm jest w obrzędzie wszechobecny; równomierny i pulsują
cy, przyspieszony i spowolniony, towarzyszący wszelkim działa
niom obrzędowym. Zanik rytmu, to bezwład, śmierć. Zaburzenie
rytmu, to zniszczenie, chaos. Zmiana rytmu, to zmiana sytuacji.
Uwaga zaprzątnięta śledzeniem tego co się dzieje, nie rejestruje
rytmu. Dopiero w muzyce i tańcu, rytm, jako reguła porządkująca
dźwięki i ruchy, nabiera wyrazistości.
Bez muzyki i tańca rytuał może się obejść, kiedy jednak są one
weń włączone, tak jak i inne elementy przekazują symboliczne
treści. Formy muzyczne i taneczne są zróżnicowane terytorialnie
i zmieniają się w czasie, współwystępują i zastępują się nawza-
jem, są też zastępowane drugimi formami obrzędowymi. Ich
znaczenie jest zdeterminowane kulturowo i zależne od kontekstu
obrzędu. Rozpatrywanie muzyki i tańca obrzędowego poza
kontekstem, musi prowadzić do nieporuzumień. Chocież nie
jestem specjalistą, obserwację Jana Stęszewskiego odbieram
jako trafną: „Wiązanie skal wielkotercjowych z wesołością i małotercjowych ze smutkiem jest nałożeniem na folklor własnej,
nieadekwatnej perspektywy, zaczerpniętej z norm muzyki profes
jonalnej tego okresu." Podobne obserwacje, tym razem doty
czące opisów i interpretacji tańców, poczyniła Jolanta Kowalska:
„Są one wyrazem reakcji na odmienność... i próbą racjonalizacji
bądź dystansowania się wobec zachowań obcych własnej kon
wencji kulturowej piszącego."
Obrzędowa rola muzyki, to poddanie i utrzymanie rytmu,
pobudzenie korespondujących z sytuacją emocji, powiązanie
tekstu i ruchu z melodią. Muzyka jest dopasowana do obrzędu
i jako taka na danym obszarze utrwalona. Zestaw i rozkład melodii
nie tylko różni jeden rytuał od drugiego, ale pozwala określić jego
fazę, np. bodaj w całej Polsce zagranie Chmielą zapowiada
oczepiny. Czy melodia jest tu li tylko akompaniamentem, sygna
łem do podjęcia stosownych działań, czy też przywołuje te same
symboliczne skojarzenia, co słowny obraz wijącej się „ T o na dół,
to ku górze" rośliny? Niewinne skądinąd słowa dopiero w połą
czeniu z rytmem i w kontekście obrzędu mogły być odebrane jako
nieprzyzwoite, toteż już w XIX w. zastępowano je przez „Niech ci
Pan Bóg dopomoże", melodia jednak pozostała. Czy ma coś
wspólnego z muzyką używaną gdzie indziej w analogicznych
sytuacjach? Np. do tańca drużbów opoczyńskich, którzy — jak
pisze Jan Piotr Dekowski — tańczyli na pożytek młodych
w
rytmie polki, naśladując otłukiwanie kaszy w dębowej stępie" ,
stąd nazwa „drobna kąska", albo z przytoczoną przez Christo
Wakarelskiego pieśnią pokładzinową i towarzyszącym jej tań
cem „ćukane na piper" (tłuczenie pieprzu), kiedy to mężczyźni
przy słowach mówiących o kopaniu ziemi i sadzeniu tej rośliny,
padali na podłogę imitując ruchy kopulacyjne. Możemy się
II. 8. Przebieraniec, podczas VIII Festiwalu Kukierów i Surwakarów, w Perniku, Bułgaria 1985 r.
II. 9. Wigilijna postać — „Gwiazdka", Cieszenie k/Kartuz, ok.
1950 r.
28
30
31
32
23
�— zabijanie, wyganianie, pozbawienie przytomności... żywego
zwierzęcia, oskarżanego o liczne winy, a „wyrok" często wyko
nywany był z zawiązanymi oczami,
— niszczenie kukieł oraz innych rekwizytów (np. rózgi weselnej,
choinki) lub powierzenie ich boskiej opiece (np. zawieszenie
wianka, welonu na krzyżu), rozbijanie naczyń, łamanie sprzętów,
wyrzucenie poza granice...,
— zabijanie, wypędzanie, obrzucanie nieczystościami, wyzwis
kami... postaci obrzędowej (np. niedźwiedzia, swata. Starego
Roku ) , odgrywanie scen sądu, kaźni, parodiowanie pogrzebu
(np. zapusta, żuru, basa)...,
— pozbywanie się śmieci, resztek jedzenia (wyparzanie garn
k ó w ) , staroci...
Sens tych czynności uwidacznia się zwłaszcza przy, rzadko
notowanych, przypadkach złośliwego ich zastosowania, np. na
Węgrzech, podrzucenie garnka ze śmieciami nielubianej pannie,
w Hiszpanii podłożenie garnka z resztkami karnawałowego jedze
nia, koszyka z kotem lub pajaca Pelele (znaku karnawału), c o — j a k
twierdzi A. Liano Rosa de Ampudia — znaczy zostać z biedami
zeszłego roku, nie narodzić się do nowego życia. I chyba tak
trzeba rozumieć nasze „podłożenie świni" (jedzonej w zapust).
35
II. 10. „Niedźwiedź" zapusty ze wsi Sziigy, Węgry
domyślać, że i muzyka oddaje ten rytm, ale przecież jego
znaczenie nie musi się ograniczać do symboliki seksualnej,
a poprzez nią do symboliki płodności. Podobny ciąg skojarzenio
wy: plenna roślina—kobieta (mężczyzna, postać obrzędowa)
— rytmiczny ruch—płodność odnajdujemy w tańcu oczepionej
panny młodej „na konopie" i w szeroko znanych, dorocznych
tańcach „na urodzaj". Ich wnikliwą interpretację daje Kowalska,
podsumowując: „Każda z sygnalizowanych tu zmian w obsadzie
wykonawczej tańca czy miejscu jego wykonania, każdy nowy
element znaczący decyduje o występowaniu... indywidualnych
różnic w szeregu symbolicznych konotacji składających się na
jego znaczenie. Pomimo to we wszystkich wersjach niezmienny
pozostaje związek semazjologiczny łączący ruch taneczny (lub
jego element) z urodzajem." Nie odmówię sobie przyjemności
zacytowania Gerardusa van der Leeuwa: „Metafizykę muzyki
potrafimy przeżyć, metafizykę tańca — i to też nie bez trudności
-— zaledwie zrozumieć, lecz dlaczegóż nie miałaby ludzkość znów
zacząć mówić w najstarszym ze swych języków... o wielkiej
tajemnicy ruchu i przeciwruchu: ruchu, który wychodzi z ziemi
i skierowany jest ku Bogu, i tego, który wychodzi od Boga ku
ziemi?" — odnosząc jego słowa do wszystkiego, co składa się
na obrzęd.
33
34
Działania obrzędowe wiążą poszczególne składniki w całość,
odpowiadają kolejnym etapom obrzędu: wyłączenie ze starego
porządku; przejście; ewentualnie wyłączenie ze stanu przejścia;
kreowanie nowego porządku; włączenie w nowy porządek.
Bywają jednak czasem przemieszane, rozłożone na kilka następu
jących po sobie rytuałów, mogą też być dopełnione indywidual
nie przed lub po obrzędzie.
A. Działania zamykające mijający okres i przygotowujące
wejście w nowy:
— zakończenie prac gospodarczych, rozwiązanie umów, odda
nie długów...,
— oczyszczenie obejścia i siebie; sprzątanie, bielenie, pranie,
mycie, kadzenie, wypędzanie szkodników... także wewnętrznie
przez wyznanie winy wszem i wobec (np. panny młodej, że nie
jest dziewicą), spowiedź...,
— pogodzenie się z Bogiem, bliźnimi, zmarłymi, niekiedy i ze
zwierzętami, przez złożenie ofiary, daru, odpuszczenie krzywd,
zaniechanie żalu, wyrzekania na los, pożegnanie (nawet ze
sprzętami, progiem), złożenie życzeń...,
— publiczne ujawnianie i ośmieszanie wad; skąpstwa, pychy,
opieszałości... krytykę adresowaną wprost lub aluzyjnie, przyjmo
wano wtedy bez obrazy.
B. Działania niszczące symbole poprzedniego okresu (lub
stanu przejścia), by to co złe, przepadło na zawsze, a dobre mogło
się odrodzić:
24
C. Działania wprowadzające chaos, znamienne dla okresu
przejścia:
— robienie bałaganu, śmiecenie, przewracanie sprzętów, w y
grzebanie popiołu,
— robienie „psot" tj. zatykanie kominów, mazanie okien, rozbie
ranie narzędzi i ponowne montowanie ich na dachu, na drodze
itp., przestawianie ustępu...,
. — zachowania przeciwne do płci, wieku, stanu, pozycji społecz
nej,
— zachowania nieakceptowane: wdzieranie się silą, kradzież,
okłamywanie...,
— czynności wykonywane inaczej niż zazwyczaj, np. wchodze
nie i wychodzenie oknem, przeciąganie pod progiem... przeszka
dzanie w pracy...,
— czynności wykonywane potajemnie, znienacka, na oślep...
mistyfikacje, ukrywanie się, podstawianie innych osób, zmienia
nie imion, nazw...,
— parodiowanie urzędu, władzy, kościoła, wykpiwanie autory
tetów...,
— zaburzanie równowagi: upijanie się, niepohamowany śmiech,
huśtanie...
Te i tym podobne zachowania przyjęło się za Bachtinem
łączyć z przymiotnikiem „karnawałowe", a użyte poza konteks
tem karnawału, jako „karnawalizacja", co jest uzasadnione, gdy
chodzi o wskazanie pewnej konwencji obyczajowej czy literac
kiej. Jeśli jednak tym terminem posługuje się etnograf, to niczego
w ten sposób nie tłumaczy. Takie działania pojawiają się bowiem
w każdym podkreślonym obrzędowo okresie, także w rytuałach
rodzinnych, zwłaszcza w weselu. „Nuptializacja" mogłaby być
z powodzeniem synonimem „karnawalizacji" *. Szczególnie w y
mowne jest okazjonalne ich zastosowanie np. przy pracy (przę
dących wspólnie dziewcząt, wyzwoliny na kosiarza...) albo
podczas suszy. Pośród wielu europejskich wariantów obrzędo
wego prowokowania deszczu, na Podlasiu (rejon Włodawy) robi
się w tym celu owe „psoty", które gdzie indziej w Polsce i poza nią
występują w Boże Narodzenie, Nowy Rok, zapusty, półpoście,
Wielkanoc, Zielone Świątki, andrzejki i na weselu. Zaburzenie
pracy, codzienności sprowadza więc ogólny nieporządek i w spo
łeczeństwie, i w przyrodzie, przywraca mityczny Chaos, by dało
się pokierować tworzeniem nowego ładu, zanim stanie się
mityczną przeszłością = przyszłym ziemskim przeznaczeniem.
3
D. Działania wspomagające, by to co pozytywne zwyciężyło
negatywne:
— bójki między konkurującymi ze sobą grupami, np. kolędników,
kawalerów na weselu („wesele bez bitki, to nie wesele"), walka
o rekwizyt, szydzenie,
— symulowanie walki przez postacie obrzędowe, noszenie bro
ni, strzelanie,
— próby zręcznościowe, losowe, odgadywanie zagadek... pod
dana im osoba dowodzi swojej dojrzałości,
— gry konkurencyjne, wyścigi, zawody... pozwalające wyłonić
zwycięzcę,
— zdobywanie czegoś przez wykup, kradzież, podstęp, wypra
szanie...,
— inscenizacje wątków biblijnych, historycznych, legendar
nych, w których zło zostaje ukarane, a dobro zwycięża (o ile
�połączone są z innymi działaniami obrzędowymi skierowanymi
do wszystkich uczestników).
Zestawione tu działania niewątpliwie nawiązują do mitów
kosmogonicznych, kalendarzowych (tj. wyjaśniających cykliczność przyrody), bohaterskicb, eschatologicznych nawet. Od
twarzając mityczne wątki, wykonawcy jakby je uczynniają, przy
wołując rzeczywistość mityczną, by ogarnęła to, co teraz istnieje i
zaistnieje, sterują pomyślnym rozwojem wydarzeń.
E. Działania wykonywane „ p o to, żeby..." lub „po to, aby
nie...", czyli w oczekiwaniu konkretnego rezultatu w przyszłości,
były już tylekroć omawiane, że ich wyliczanie mogę pominąć.
Oparte są one na zasadach magii określanej, zależnie od tego co
wzięto pod uwagę: przedmiot, na który jest skierowana (agrarna,
hodowlana...), funkcje (oczyszczająca, ochronna...), cel (zdro
wia, płodności...), techniki (dobrego początku, kontaktowa...) —
jednak użyte w obrzędzie podlegają jego regułom. Podobnie jak
odtworzone słowem bądź inscenizacją mityczne wątki, magia
służy do kreowania nowego porządku. Mit jest traktowany
magicznie, magia wchodzi w skład mitu — przekształcają się
nawzajem. Przykładem takich transformacji są wprowadzone do
obrzędowości fragmenty chrześcijańskich misteriów, które wy
szedłszy z pierwotnego kontekstu uległy rytualizacji, właśnie
dzięki magicznemu zastosowaniu biblijnych i apokryficznych
tematów.
F. Działania porządkujące zaczynają i kończą obrzęd albo jego
odrębne znaczeniowo części (każda jest wtedy przejściem
od...do), mogą też wystąpić poza rytuałem w miarę powrotu do
codzienności:
— ustalenie relacji między uczestnikami, potraktowanie każdego
zgodnie z jego uaktualnioną przez obrzęd pozycją, a więc
kolejność i forma zwracania się doń, wskazanie miejsca, celebroanie powitań i pożegnań...,
— nazwanie nowym mianem, np. Nowym Rokiem, panem
gospodarzem, kumem, panną młodą (po zaręczynach), panią
młodą (po pokładzinach, po ślubie), babą (po oczepinach, po
wywodzie, po przyjściu do grona mężatek)...,
— wyznaczenie zasięgu (w tym także wydzielenie czegoś z cało
ści) przez przechodzenie, otaczanie, wymierzanie, ustalenie odle
głości, granic...,
— przywracanie zaburzonego ładu; poustawianie sprzętów, za
ścielenie łóżek, pozamiatanie... np. po wejściu młodej żony w
dom męża, po przebierańcach,
— powrót do norm, rozgraniczenie tego co kobiece i męskie,
przyzwoite i nieprzyzwoite, czyste i nieczyste... np. po oczepi
nach, na kończącej obchody przebierańców zabawie albo dopie
ro po obrzędzie,
— ujawnienie tożsamości, np. odnalezienie pośród zakrytych
dziewcząt panny młodej, odgadnięcie sprawcy psot, odsłonięcie
masek...,
— wprowadzenie znaku nowego porządku, np. wiechy na
nowozbudowanym domu, zawieszenie nowego, poświęconego
obrazu przy weselnych przenosinach, przez chrzestną nad posła
niem dziecka... symbole te pozostają tak długo aż zniszczeją lub są
pieczołowicie przechowywane cały rok, całe życie...,
— zastąpienie jednej oznaki inną, zmiana jej pozyeji, zmiana
stroju... np. po utopieniu Marzanny — obnoszenie gaika, po
zdjęciu wianka — założenie czepca, przepięcie po ślubie bukietu
pana młodego z lewej na prawą stronę, po potrawach postnych,
potrawy mięsne i tłuste...,
— odnawianie wody i ognia (wylanie, wygaszenie i ponowne
napełnienie, rozpalenie), np. na Wielkanoc, po przenosinach
weselnych, po pogrzebie... przynoszenie poświęconej wody,
ogarków, zapalonej gromnicy i naznaczanie nimi zagród, bydła,
domowników, przechowywanie przez cały rok i stosowanie dla
przywrócenia porządku w czasie burzy, choroby, agonii...
— akcentowanie przyjęcia do wspólnoty stanowej, np. do klubu
kawalerów...
Wybór działań do poszczególnych obrzędów, kolejność, ukie
runkowanie, sposób wykonania... są dla społeczności równie
charakterystyczne, jak rodzaj postaci, rekwizytów itp. Działaniem
obrzędowym jest także reakcja na działanie. Podziały: wykonaw
ca—odbiorca, podmiot—przedmiot nie istnieją w obrzędzie.
Oddziaływając czymś na kogoś lub na coś, jest się równocześnie
pod wpływem tego, na co się oddziaływuje. W odbiorze uczestni
ków obrzędu, także nadrzędni adresaci — siły nadprzyrodzone
włączają się w jego przebieg, manipulują i są manipulowani.
Zróżnicowanie funkcji obrzędowych, to zróżnicowanie symboli
cznych treści, które dana osoba (roślina, zwierzę, rzecz) może
emitować i przyjmować. Ta sama czynność, np. wielkanocne
uderzanie gałęzią, przybiera rozmaite odcienie znaczeniowe, gdy
dorosły uderza dziecko, „by rosło i było posłuszne", przekazując
mu siłę wzrostu rośliny + własną dojrzałość i władzę, gdy dziecko
uderza dorosłych „na zdrowie" — zdolność regeneracji rośliny
będzie wzmocniona zdolnością rozwoju dziecka i gdy uderzają
się nawzajem kawalerowie i panny, wiążąc z witalnością rośliny
swoją potencjalną energię dawania życia. W Czechach zwyczaj
ten (oraz gałązki i dary wtedy otrzymane) nazywa się pomlazka
od omladiti = odmładzać, a gałązki muszą być wciąż w ruchu.
Czy sens rytmicznego ruchu (obecnego wszak w każdym obrzę
dzie, pod różnymi postaciami) sprowadzacie li tylko do uaktyw
nienia symboli i umożliwienia z nimi kontaktu, skoro w Jugosła
wii zanotowano takie oto jego uzasadnienie
żeby nie ustały
37
obłoki na niebie i życie na ziemi" *. A jednocześnie cały rytuał
wprowadza uczestników w miejsce i czas Chrystusowej męki
3
II. 1 1 . Karnawałowi „ludzie-niedźwiedzie", Prats-de-Mollo, Pireneje, Francja
25
�(jeden z polskich wariantów nosi nazwę „Boże rany"), zapew
niając im udział w jego Zmartwychwstaniu.
Przestrzeń obrzędowa, to wszechświat rozwijający się i zwija
jący, o d - i dośrodkowo, a środek jest T u t a j : w tej wsi, w tym
domu, w tej izbie, w tym tragarzu, w rozecie nań umieszczonej,
w człowieku, który pod nim stoi, w lasce, którą potrząsa podno
sząc do góry..., zaś granice niezliczone: kontury laski, ciało,
ściany, ogrodzenie, obręb wsi... coraz to wyznaczane, przesuwa
ne i pokonywane w miarę sprawowania obrzędu. Każda granica
zawiera wewnątrz „nasz świat", oddzielając go od „tamtego
świata", każde zniesienie jej łączy i tylko w obrzędzie może być
bezpieczne. A jak dowodzi Yi- Fu Tuan „'Środek' oznacza również
'początek' i niesie w sobie znaczenie punktu wyjścia. (...) Język
ujawnia intymne połączenia pomiędzy ludźmi, przestrzenią i cza
sem... 'tutaj' to tyle co 'teraz'... 'tam' znaczy 'wtedy', a 'wtedy'
odnosi się zarówno do przeszłego, jak i przyszłego." Czyż nie to
samo wyrażają czeskie dziewczęta wołając podczas kończących
posidelki wróżb: "Z góry, z dołu, ze środka, od A d a m a , o d
d z i a d k a , z Moraw i ze wszystkich stron, przyjdźcie chłopcy
szybko do nas" . W obrzędzie wszystkie kierunki są znaczące
i muszą być uwzględnione. Nie myli się Yi-Fu Tuan, pisząc:
„Sposoby dzielenia przestrzeni różnią się wielce... Istnieją jednak
pewne zasadnicze podobieństwa, przekraczające granice kultur.
Wynikają one z faktu, że człowiek jest miarą wszystkich rzeczy.
(...) Przyszłość jest z przodu i 'ku górze'. Przeszłość jest z tyłu
i 'poniżej'" i dalej: „ W przestrzeni kosmologicznej 'strona prawa
przedstawia to, co jest wysoko, świat wyższy i niebo; strona lewa
zaś wiąże się ze światem niższym i ziemią'." Obrzędowe zasady
poruszania się: ruch okrężny lub wirowy to w jedną, to w drugą
stronę, ruch wahadłowy, skoki i padanie, ruch chaotyczny
— niweczą i odtwarzają czas i przestrzeń, umieszczając to co Tu
= Teraz we wszechczasie i wszechświecie. W tę czasoprzestrzen
ną strukturę wpisuje się także tempo ruchu (bieg przybliża,
powolność oddala), ubieranie stroju na opak (na „lewą stronę"),
wygłaszanie tekstu „do tyłu", zamiana płci, odwrócenie norm...
39
10
41
Wydaje się, że ta sama fabuła została rozpisana na wiele
scenariuszy, z udziałem różnych aktorów, w rozmaitych dekorac
jach, w coraz to innej oprawie muzycznej i choreograficznej.
Określenie obrzędów jako ludowego teatru jest trafne jeśli
potraktować je metaforycznie, a z gruntu błędne, gdy dosłownie.
W tym „teatrze" rozgrywała się walka o istnienie, o dobre życie
i cokolwiek się wtedy tam zdarzyło, miało trwałe konsekwencje.
Po Nowym Roku, nie powróci stary rok, kobieta po weselu już
nigdy nie będzie panną, po zasiedleniu nowego domu, ten tylko
jest „naszym domem", poprzedni otrzymał przydomek „stary" itp.
Obrzędowa zmiana, wszystko jedno czego bezpośrednio
dotyczy i w jaki sposób została sprowokowana, zawsze jest
zmianą t o t a l n ą . Obejmuje cały mityczny porządek, a w przy
szłości porządek rzeczywistości. Jakże więc dopuścić, żeby byle
kto, zmieniał cokolwiek byle gdzie, byle kiedy, byle jak, narażając
całą społeczność, świat cały na niebezpieczeństwo. Toteż wszys
tkich, nawet jeśli sprawowali obrzęd indywidualnie, we własnych
domach, obowiązywał jeden czas, taki sam podział przestrzeni
i schemat rytuału, dopuszczający wprawdzie modyfikacje, zosta
wiający margines na improwizacje, jednak na ściśle określonych
warunkach, przy czym intencje zbiorowości i prywatne intencje
jej członków nie mogły być sprzeczne.
Okazji do zmiany porządku jest tyle, ile dana społeczność
wyróżnia okresów obrzędowych w ciągu roku i w przeciągu
ludzkiego życia. Terminy obrzędów nie pokrywają się w pełni nawet
w regionie; co więcej, pod tą samą datą mogą wystąpić różne
typologicznie obrzędy, zaś analogiczne formy obrzędowe pojawiają
się w nader rozbieżnych terminach. Niewiele jest dat w kalendarzu,
których jakaś europejska społeczność nie związałaby z obrzędem. Te
charakterystyczne przesunięcia sprawiają wrażenie ogromnej róż
norodności rytuałów. W opracowaniach regionalnych i ponadre
gionalnych, obrzędy zestawione według kalendarza, zgrupowane
w cyklu zawarte pomiędzy głównymi świętami kościelnymi, pozwa
lają jedynie stwierdzić, że istnieje wiele sposobów obchodzenia
jakiegoś święta. Z kolei prace syntetyczne, które za podstawowe
kryterium przyjmują czas występowania obrzędów, poddają złudny
obraz, jakoby okresy obrzędowe rozciągały się niemal na cały rok,
pozostawiając nieco miejsca na pracę. Wystarczy przejrzeć kilka
książek o obrzędach, żeby dojść do wniosku, że ów „czas nie
zwykły", który wkracza w Boże Narodzenie, dopiero w żniwa
ustępuje „czasowi codzienności", też zresztą przerywanemu świę
towaniem.
26
II. 12. Czapka noworocznego „Draba" Sędziszowa k/Grybowa,
1956 r.
Poszczególne społeczności wyznaczyły nie mniej niż cztery,
a nie więcej niż osiem okresów obrzędowych w ciągu roku i nie są
one traktowane równorzędnie. Jedne trwają niespeła dobę, inne
tygodniami, przy czym na jeden obrzęd może się składać kilka
samoistnych rytuałów. Okresy obrzędowe odpowiadają wpraw
dzie porom roku, ale u różnych społeczności wypadają w dość
odległych miejscach kalendarza. Cykl zimowy np. może się
zaczynać już 1 listopada, a kończyć w Boże Narodzenie, podczas
gdy gdzie indziej rozpoczyna go Wigilia, a zamykają zapusty,
będące u innych społeczności początkiem cyklu wiosennego.
Pomiędzy tymi granicznymi punktami zdarzają się dwie-trzy
obrzędowo wyróżnione daty. Wtedy i tylko wtedy konkretna
społeczność wyrywa się na krótko z codzienności i wkracza
w „czas niezwykły", który nie trwa od...do, a s t a j e s i e w trak
cie zmiany. Zgadzam się z Zadrożyńską ,jak też innymi autora
mi , że czas ten jest powtórzeniem czasu początku, chociaż nie
odtwarza go biernie, a raczej współtworzy na nowo, a żeby
tworzyć — niszczy, jest więc zarazem czasem końca.
42
43
Koncepcja cyklicznie wyczerpującego się i regenerującego się
czasu, a wraz z nim wszystkiego, co się w nim zawiera, współist
niała z pojęciem kosmogonicznego czasu linearnego, tj. od
początku świata, po jego hipotetyczny kres, na tej osi mieścił się
również czas obejmowanej zbiorową pamięcią historii i czas życia
ludzkiego. Oba te czasy stykały się z sobą w momencie zmiany
— znosząc lub łącząc swoje właściwości, otwierały przejście
w wymiar nadprzyrodzony. Uchwycenie tego niezwykłego mo
mentu miało dla praktykujących obrzędy decydujące znaczenie.
Cóż, kiedy było ich więcej niż jeden w roku kalendarzowym
i każdy rozpoczynał oraz kończył jakąś (tj. według różnych
kryteriów wyznaczaną) jednostkę czasu. Świadczą o tym progno
zy i wróżby, a więc odczytywanie znaków już powstającej „Tam",
ale mającej się dopiero za czas jakiś zrealizować „ T u " , przyszłości,
jak również działania sterujące tą przyszłością. Z faktu, że nawet
w blisko z sobą sąsiadujących obrzędach powtarzały się analogi
czne życzenia i oczekiwania, wynika, że każda z tych jednostek
była pojmowana jako pełna i samodzielna, a wszystko jedno jaki
�wycinek czasu kalendarzowego ogarniała, jej początek miał walor
N o w e g o R o k u . Także i w chrześcijaństwie czas rozumiany
jest dwojako: dzieje stworzenia i zbawienia świata odtwarzane są
cyklicznie w kolejnych etapach przejścia. Według Germano
Pśttaro: „Chrystus jest Panem wszystkich czasów, toteż jednoczy
je w sobie, a więc przeszłość się w nim spełnia, a przyszłość się
w nim zapowiada. (...) Liturgia przedstawia więc historię przeży
waną przez chrześcijan i rytualnie przez nich wyrażaną. (...)
Dokonuje się ona w cyklu rocznym, wewnątrz którego istnieje
cykl tygodniowy."* Rozmieszczenie obrzędów w roku liturgicz
nym godziło oba kulty.
Czas niezwykły nastawał więc regularnie (choć w różnych
odstępach) i był odbierany, jako dany z Góry. Jednakże poza tymi
ustalonymi terminami, także rozpoczęcie i zakończenie cyklicznie
wykonywanych prac, sprowadzało ó w czas, umożliwiając kon
takt z nadprzyrodzonym. Pracę poprzedzał i zamykał rytuał;
obowiązywał podział ról, strój (czyste, niekiedy białe z elementa
mi czerwieni ubranie, przypinanie oznak...), zakazy i nakazy,
potrawy, działania, życzenia, wróżby... Obrzęd niekoniecznie
więc był okazją do próżnowania, beztroskich zachowań, nawią
zywania towarzyskich kontaktów, których „rzeczywiste a ukryte
funkcje" sprowadzały się do rekreacji, niezbędnej dla biologicz
nej odnowy i integracji społecznej. Obok powszechnie znanych,
wplecionych w obrzęd prac, jak pierwsza orka, siew, żniwa,
wypęd bydła, przędzenie... także i te wykonywane w zmiennym
rytmie (np. budowa domu) zdolne były poruszyć świat, dopro
wadzając do zetknięcia to, co na co dzień się nie stykało.
W Piszczacu, na Podlasiu, gdy kobieta kończyła tkać sztukę
płótna i wylatywał z warsztatu wałek, na który nawinięta była
osnowa; „porywało go małe dziecko... i wlokąc go po ziemi
wybiegało na próg. Jeśli pierwszą spotkaną osobą był mężczyz
na, wróżyło to urodzaj na byczki... jeśli kobieta, to na jałóweczk i . " Na Węgrzech (rejon Bacs-Kiskum) w dniu świniobicia, do
domu przychodzą przebierańcy; składają życzenia, psocą, żartują,
wypraszają dary.
4
4S
48
C z a s p r z e j ś c i a nastawał więc w każdym momencie,
w którym dana społeczność u p a t r y w a ł a z m i a n ę .
Narodziny człowieka, osiągnięcie dojrzałości, małżeństwo
i śmierć również naruszały porządek kosmiczny, mobilizowały siły
nadprzyrodzone.
Los noworodka zależał od chwili, w której przyszedł na świat,
pojawiały się wtedy znaki w przyrodzie wskazujące jego przy
szłość. Nie był jednak w pełni zdeterminowany, właściwym
postępowaniem można mu było pomóc, błędnym zaszkodzić.
Obrzędowe zabiegi i życzenia obejmowały zwykle czas do
wesela. Niedopełnienie ich mogło utrudnić późniejsze założenie
rodziny. Radost Iwanowa cytuje przykład z bułgarskiej wsi, gdzie
dla dwudziestopięcioletniego kawalera powtórzono „ p o w o j n i cę", obrzęd spełniany tydzień po chrzcinach. Zabiegi, wróżby,
życzenia dotyczące dzieci miały miejsce także w obrzędach
dorocznych. Z kolei dzieci pełniły w nich aktywne role. Wcale
często w Europie małe dziewczynki i chłopcy występowali
zamiennie z najładniejszymi pannami i najzręczniejszymi kawale
rami, jako postacie pana młodego i panny młodej lub króla
i królowej w rytuałach końca wiosny—początku lata.
Wspominałam już o ekwiwalentności postaci starca i staruchy
z panem młodym i panną młodą bądź królem i królową. Człony
opozycji stare — młode, odniesione do czasu odpowiadają
przeszłości i przyszłości. Pomiędzy nimi znajduje się graniczny
czas przejścia symbolizowany w obrzędzie przez parę weselną.
Jednak ulotne przejście oznaczają również porody i śmierć
— zwrócone zarazem ku przeszłości i przyszłości. Przeciwstawie
nie życie—śmierć rozwija się w obrzędzie w tetradę: dawna
postać życia—śmierć—odrodzenie—nowa postać życia. Stąd
równoważność i komplementarność, a niekiedy ekwiwalentność
scen umierania i ożywania, zabijania i rodzenia oraz scen wesel
nych.
W obrzędach narodzinowych rytuał projektowany jest na
wesele, w pogrzebowych ku niemu się zwraca. Zmarłych przed
ślubem grzebie się w strojach weselnych, a kondukt przypomina
orszak z drużbami i druhnami. Małżonkom daje się do trumny
fragmenty, a nawet cały strój weselny. Tak jak w weselu, przy
pogrzebie opłakiwania kontrastują z żartami.
Moment śmierci nie jest obojętny dla losów zmarłego, np.
zgon w Wielki Piątek, we Wniebowstąpienie albo w święto Matki
Boskiej zapewnia łatwą drogę „wprost do nieba". Są też dni
odpowiednie i nieodpowiednie dla pogrzebu, który w związku
z tym będzie opóźniany lub przyspieszany. Przed i po zgonie
wypatrywano znaków wróżebnych już wtedy odbijających się w
przyrodzie, a wyznaczających przyszłość zmarłego, jego rodzi
47
48
li. 13. Weselni „Strawboys" czyli „słomiani chłopcy", Irlandia, ok. 1990 r.
27
�Zważywszy, że wszystkie obrzędy, związane z konkretnym
terminem czy spełniane okazjonalnie, mieściły się w roku — coro
cznie przecież odbywały się chrzciny, inicjacje, wesela i pogrzeby,
uroczyście obchodzono początek i zakończenie podstawowych
prac gospodarskich, założenie podwalin, zwieńczenie i zasiedle
nie nowego budynku... były więc faktycznie obrzędami dorocz
nymi. Rozkład obrzędów praktykowanych przez społeczności
europejskie był nieregularny, a jednak wszędzie uderza ta sama
tendencja do nadania mu regularnego rytmu. Jeśli w praktyce
było to nieosiągalne, uciekano się do różnych sposobów, jak
wspomniane już odgrywanie scen z życia rodzinnego podczas
rytuałów dorocznych i vice versa, albo dzielenie obrzędu na dwie
części: pierwsza miała miejsce w ustalonym czasie, druga gdy
nadeszła odpowiednia pora: symboliczna orka i siew w Nowy
Rok lub zapusty i dopełnienie rytuału pierwszej orki oraz siewu
we właściwym czasie; symboliczny wypęd bydła w dniu św.
Marka lub św. Jerzego (dla wielu ludów europejskich był to
koniec zimy i początek lata) i zamknięcie rytuału, gdy trawa
podrosła na tyle, by wypas był możliwy; święto przylotu ptaków
(na Podlasiu w Zwiastowanie NMP — 25 marca, rozdawano
dzieciom „bocianie łapy" i modele narzędzi rolniczych z ciasta)
oraz powitania i wróżby, gdy rzeczywiście przyleciały. Obojętne
z ilu rytuałów i jak rozmieszczonych w czasie składał się rok
obrzędowy danej wsi, całość zawsze była kompletna — obejmo
wała wszystkie zdarzenia, które zaistniały albo powinny zaistnieć,
wpisując je w boski plan stworzenia. Za każdym razem obrzędo
wa zmiana odtwarzała mityczną śmierć, hierogamię i odrodzenie
— Świat stawał się na nowo.
Urodzenie dziecka do roku po ślubie było nie tylko naturalnym
pragnieniem nowej rodziny, z którym korespondowały weselne
zabiegi wzmagające płodność. Gdyby jednak małżonkowie dzieci
nie chcieli i próbowali w tym celu uciec się do magii,.należało
temu przeszkodzić. Włodzimierz Szuchiewicz opisuje, że na
Huculszczyźnie (także i na Podlasiu) wyznaczano do pilnowania
małą dziewczynkę „świtywkę", która z zapaloną świecą stawała
Uczestnicy obrzędów nie silą się na rozróżnianie znaczeń,
niczego nie tłumaczą. Współdziałając, poddając się nastrojowi
niezwykłości, grozy, piękna, smutku i radości, zaiste rozumieją
z pełną jasnością to, co wyrażają za pomocą obrazów i przypo
wieści. To my, patrzący z zewnątrz, potrzebujemy wyjaśnień,
dzielimy i klasyfikujemy, usiłujemy nieudolnie zamknąć słowami
niewypowiedzialne.
48
90
91
52
28
I
za Młodymi: „Matka młodej niesie biały zawój — peremitkę,
nowożeńcy stają, schylają głowy, a matka przykrywa ich zawo
jem, siadają, a świtywka patrzy, żeby kniahynia nie przysiadła
palców, bo to oznacza, że nie chce mieć dzieci..." Potencjalna
rozrodczość młodej pary była wszak skojarzona z mnożeniem
wszelkich dóbr, narodziny dziecka to znak przychylności sił
nadprzyrodzonych, nadzieja na lepszą przyszłość.
Symbole, z którymi w czasie wesela wchodzą w kontakt
nowożeńcy, oddają im swoją moc, ale od nich zyskują nową,
która udziela się obecnym. Na południu Polski pan młody z panną
młodą jedli odrobinę sera, a resztą częstowali gości, „żeby krowy
dawały więcej mleka", na Podlasiu pszenicę, którą obsypano
młodych, dodawało się do siewu (podobnie jak ziarno wykruszo
ne z ostatnich zebranych kłosów, z wigilijnego snopa lub
z obsypkina św. Szczepana czy na Nowy Rok), by lepiej rodziła.
Jan Komorovsky rozdział swojej pracy o weselu u Słowian
poświęca magii „płodności i obfitości", sygnalizując jej bliskie
analogie z obrzędowością zapustną, nie wyciąga jednak dalej
idących wniosków. Typologiczne zbieżności można bez trudu
znaleźć w rytuałach spełnianych w innych porach roku i w pozos
tałych obrzędach rodzinnych. Pozostańmy jednak przy zapustach
i weselach, skoro ich terminy najczęściej się pokrywały.
W Austrii i na Węgrzech zanotowano, że gdy w zapusty nie
było wesel, spodziewano się nieurodzaju i przebierańcy w ostat
nim ich dniu imitowali wesele. Odgrywanie scen weselnych
w obrzędzie dorocznym traktowano więc jako alternatywę praw
dziwego wesela. Inscenizacje wesel, porodów i śmierci w czasie
obrzędów dorocznych (przeważnie w zapusty) znane były w ca
łej Europie. I znów na Węgrzech, dziewczęta przed Wielkanocą
topią lub palą słomianą kukłę — Kisze (tj. kwas, żur), tylko o ile
podczas Postu nie zmarła we wsi żadna kobieta. Na Łużycach,
niszczona kukła ubrana jest w koszulę ostatnio zmarłego, a prze
pasana ślubnym pasem ostatnio wydanej dziewczyny. Na
zachodzie Europy piłuje się kukłę staruchy, albo napastuje się
starych ludzi, bądź też urządza się wesele staruchy i starca.**
Z kolei podczas wesela (a lokalnie przy chrzcinach i pogrzebach)
odgrywane były sceny znane z obrzędów dorocznych przez te
same, co i tam postacie. To już nie tylko podobieństwo form,
a wzajemne kopiowanie się rytuałów i trudno przypuścić by było
przypadkowe.
ny, wsi, zwłaszcza jeśli śmierć nastąpiła w niezwykłych okolicz
nościach.
Tak narodziny, jak śmierć były więc wydarzeniem w cyklicznym
wyobrażeniu czasu, wpisywały się w rytm przyrody. 0 ile jednak
tego rodzaju zmianę odbierano jako wynikłą z woli sił nadprzyrodzo
nych (trudno bowiem, choć bywały i takie przypadki, zaplanować
porę rodzenia i śmierci), o tyle wesele celowo prowokowało zmianę,
było zatem starannie uzgadniane z dorocznym cyklem obrzędowym.
Jeden z okresów tego cyklu uważany był za najodpowiedniejszy.
Zwykle były jeszcze dodatkowe terminy, jednak ślub wtedy rezer
wowano dla osób unikających ostentacji albo przeciwnie, jakoś się
wyróżniających — np. w Niemczech wesele w dożynki urządzano
tylko parze bez skazy. W zdecydowanej większości krajów europe
jskich, główną porą wesel był karnawał.
Zawieranie małżeństw po osiągnięciu dojrzałości było powin
nością wobec społeczeństwa, toteż u kresu przewidzianego na
wesela okresu powszechnie występują obrzędowe piętnowania
panien i kawalerów (często wzajemnie), którzy tego obowiązku
nie dopełnili. W rytuałach tego typu, żartobliwie lub złośliwie
traktowane działania nie sprowadzały się li tylko do manifestacji'
społecznej dezaprobaty. Ciągnięcie drzewa, kloca, pługa... sta
wianie kukieł, rysunki na ścianach, smarowanie okien... miało
przede wszystkim ułatwić założenie rodziny w przyszłości. M o
ment zamknięcia okresu wyprawiania wesel, był równocześnie
otwarciem następnego cyklu, w którym aktywną rolę zaczynały
odgrywać kolejne roczniki dorosłej do małżeństwa młodzieży.
W tym d o r o c z n y m c y k l u w e s e l n y m , zapoczątkowa
nym dopuszczeniem do grona panien i kawalerów (a więc
zarazem zakończeniem cyklu inicjacji dziecka), a następnie
nasilającymi się przy okazji obrzędów kontaktami między dwiema
płciami, kulminacją były rytuały, podczas których przekazanie
odpowiednich znaków odbierano jako zapowiedź wesela, niekie
dy wręcz jako obowiązujące w prawie zwyczajowym zaręczyny.
W obrzędach dorocznych działania promatrymonialne przeważ
nie były powiązane z działaniami skierowanym na pomyślność
w innych dziedzinach, niekiedy jednak były wyodrębnione t w o
rząc autonomiczny rytuał, jak np. wróżby i zabiegi w dniu św.
Andrzeja, św. Walentego, św. Jana... stawianie pannom majowe
go drzewka, licytacje panien...
Doprowadzenie młodych do małżeństwa należało do podsta
wowych zadań społeczności, która w odróżnieniu od jednostki
miała trwać wiecznie, odradzając się w nowych pokoleniach.
Toteż cała wieś była o weselu zawiadamiana i proszona o błogos
ławieństwo. Wszyscy, nie sami weselni goście, byli jego świadka
mi, komentowali je i wróżyli z jego przebiegu o pożyciu zaślubio
nych, powodzeniu w gospodarce, ale też o pomyślności dla
pozostałych. Dobrze wyprawione wesele miało powiększyć plo
ny, pomnożyć bydło, związać węzłem małżeńskim kolejnych
kandydatów do tego stanu. Kontrola roztoczona nad weselem
nabierała intensywności w czasie pokładzin. Rezultaty próby,
jakiej poddana była młoda para, wywoływały ogólną radość albo
przygnębienie, decydowały o dalszym przebiegu obrzędu. T ł u
maczenie znaczenia pokładzin troską o zapewnienie legalności
potomstwa, wydaje się wątpliwe wobec faktu, że jeśli pan młody
nie był w stanie wtedy właśnie dokonać def loracji, musiał go ktoś
zastąpić. Racjonalne argumenty nie wystarczą do uzasadnienia
rangi dziewictwa. Wakarelski przytacza jakże wymowne przykła
dy zachowań w razie stwierdzenia jego braku: „Jeśli jednak okaże
się, że panna młoda nie jest dziewicą — nećesna, wszystko jest
ponure i goście opuszczają dom. W niektórych wypadkach
kobziarz wychodzi na dach domu i głośno obwieszcza wieśnia
kom, zwraca się do bydła i do całej przyrody mówiąc, że w tym
domu wydarzyło się nieszczęście. Gdzieniegdzie chodzą specjal
nie do bydła i komunikują im: 'Słuchajcie koniel Słuchajcie
bydełko! Słuchajcie owieczki! Słuchajcie ludzie! Słuchaj ziemio!
Słuchaj słoneczko! Słuchajcie wszyscy! — nasza panna młoda
nie jest dziewicą!' (...) Wszystko to czynią w przekonaniu, że
podobny wypadek jest źródłem nieszczęść dla domu i w s i . "
53
94
99
56
57
58
80
61
�II. 14. Wielkanocny „Niedźwiedź", Góra k/Jarocina, 1966 r.
PRZYPISY
W. Heisenberg, Część i ca/ość. Warszawa 1987, s. 246
L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1972, s. 3 2 — 3 5
Tamże s. 131
E. Gellner, Słowa i rzeczy, czyli nie pozbawiona analizy krytyka
filozofii lingwistycznej. Warszawa 1984, s. 37 i 50
• M. Weber, Szkice z socjologii religii. Warszawa 1984, s. 195
R. Tomicki, Religijność ludowa (w:) Etnografia Polski, przemiany
kultury ludowej, Ossolineum 1981, s. 3 0 — 3 5 i 4 1 — 4 9
L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa
1986, s. 86
• J . i R. Tomiccy, Drzewo życia, ludowa wizja świata i człowieka,
Warszawa 1975, s. 153, 189 i inne
Por. S. Glotz, Les origines de la tradition du masque en Europe, (w:)
Le masque dans la tradition europeenne, Binche 1975, zwłaszcza s. 21, gdy
cytuje słowa Św. Paciena (biskupa Barcelony 360—390), który po kazaniu
piętnującym pogańskie obchody zanotował: „ M e Miserum! Quid ego
facinoris admisi? Puto, nescierant cervulum facere, nisi illis reprehendo
monstrassem."
E. Mieletinski, Poetyka mitu. Warszawa 1981, s. 211
Nie podaję więc odnośnika, gdy przykłady były wielekroć publiko
wane i czytelnik znajdzie je w pracach ogólnych jak: K. Moszyński, Kultura
Ludowa Słowian, t. II cz. 1 i 2, Warszawa 1968; Etnografia Polski,
przemiany kultury ludowej, cz. 2, Ossolineum 1981; Kalendarnyje obyczai
iobrjady wstranach zarubieżnojJewropy, t. I, Moskwa 1973, t. II — 1 9 7 7 ,
t. III — 1 9 7 8 , t. IV — 1983;Ле masque dans la tradition europeenne, Binche
1975; H. Biegeleisen, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, L w ó w 1929;
J . Komorovsky, Traditna svadba u slovanov, Bratysława 1976
Np. postacie „lekarza" i „pielęgniarki" pojawiły się między 1920 a
1930 w: Albanii, Bułgarii, Jugosławii, Portugalii, Włoszech i Polsce;
Kalendarnyje... t. II ss. 56, 21, 247, 319
P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985; tenże,
Symbolika zla. Warszawa 1986
Cz. Witkowski, Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe,
Kraków 1965, s. 22 i 39
Przy obrzędach dorocznych zanotowano ich obecność: w Boże
Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, zapusty, półpoście, Wielki Tydzień,
Wielkanoc, Zielone Świątki, Wniebowstąpienie, Boże Ciało, św. Jana,
dożynki, św. Marcina, św. Andrzeja, św. Mikołaja, św. Łucji... nadto na
Węgrzech z okazji dorocznego świniobicia, oraz na Bałkanach przy
obrzędowej prowokacji deszczu. Powszechnie spotyka się ich na weselu,
rzadziej przy pogrzebach (Huculszczyzna, Mołdawia, Siedmiogród),
sporadycznie przy chrzcinach — patrz: Le masque dans la tradition
europeenne...
N. M. Listowa, Awstrijcy, (w:) Kalendarnyje..., t. II, s. 166; Urpo
Vento, La tradition de la mascarade en Finlande, (w:) Le masque..., s. 152,
fot. 64
1
2
3
4
8
7
9
10
11
12
13
14
13
18
Ż. Stamenowa, Kukeri i surwakari. Sofia 1982, ss. 6 , 1 2 , 1 6 , 1 9 , 23,
28, 31; Archiwum ISPAN w Krakowie, t. 452—86, „droby" ze Skawicy k.
Suchej; J . Komorovsky, Traditna..., s. 221—264
T. Baraniuk, O kilku postaciach widowisk zapustnych na północ
no-zachodnim Mazowszu, referat wygłoszony na sesji w Ciechanowie
w 1987 r. S. A. Tokarew, Łużiczanie, (w:) Kalendarnyje..., t. II, s. 238; M.
Gavazzi, Le masque en Yougoslavie, (w:) Le masque..., s, 313
W. Iwanow, W. Toporów, Issliedowanija w oblasti slawianskich
driewnostiej, Moskwa 1974, rozdział VII, s. 181 i dalsze.
A. Leroi-Gourhan, Religie prehistoryczne. Warszawa 1966, s.
94—96
Ch. Wakarelski, Etnografia Bułgarii. Wrocław 1965, s. 347—348; U.
Vento, op. cit., s. 157
J . Komorovsky, op. cit., s. 270 i dalsze.
M. F. Gueusquin, France, deguisementsen ours, (w:) Le masque...,
s. 369—370; por. także B. A. Uspienski, Kultśw. Mikołaja na Rusi, Lublin
1985, s. 131
Materiały z konkursu PTL w Łodzi z 1984 г.: Wiaderno, w.
piotrkowskie.
Kalendarnyje..., t. II, s. 4 5 , 6 4 — 6 6 , 1 0 7 , 1 8 6 , 2 6 6 , 307, t. III, s. 202,
224, 244
Kalendarnyje..., t I, s. 6 1 — 6 2 , t. II, s. 3 1 , 1 4 2 , 1 6 5 — 1 6 7 , 224, 279,
323—325; D. Niewiadomski, Orka złotym pługiem, „Twórczość ludowa",
R. II: 1987, nr 4
O orce jako odpowiedniku aktu płciowego piszą m. in. J . i R.
Tomiccy, Drzewo życia, s. 135, i G. Krajew, Obrednoto trawestiranie po
balgarskite zemi prez zimnija kalendaren cikal, (w:) Obredi i obreden
folklor. Sofia 1981, s. 164—169, który dowodzi, że inwariantem doroczne
go cyklu zimowego jest wesele.
Konopielka śpiewana na Wielkanoc gospodarzowi na północ
no-wschodnim Podlasiu. Archiwum ISPAN w Krakowie, t. 177, cz. IV
J . Stęszewski, Muzyka ludowa, (w:) Etnografia Polski. Przemia
ny..., s. 254
™ J . Kowalska, Środkii mechanizm przekazu tanecznego, „Etnografia
Polska", XXIX: 1985, z. 2, s. 81
J . P. Dekowski, Z badań nad problematyką wesela opoczyńskiego,
„Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XXVI (1984), Wa-wa — Łódź 1986, s.
49, przyp. 41
Ch. Wakarelski, op. cit., s. 274
J . Kowalska, op. cit, s. 78
G. van der Leeuw, Czy w niebie tańczą?, „Literatura na świecie",
maj 1978, s. 349
A. Llano Rosa de Ampudia, Del folklore Asturiano, Oviedo 1972, s.
217—219, za: Kalendarnyje..., t. 2, s. 6 0 — 6 1 , por. także s. 160 (Niemcy).
Analogia nie jest przypadkowa i nie powstała później pod wpływem
karnawału, jako że już w średniowiecznych manuskryptach (Le Roman de
17
18
19
20
21
22
23
24
28
28
27
28
29
31
32
33
34
38
38
29
�Fauvel— 1310—1314 i Le Roman d'Alexandre z XIV w.) zanotowano
przebieranie się za zwierzęta, ubieranie strojów na opak, „kocią muzykę"
itp., za: Le masque..., s. 358
Kalendarnyje..., t. II, s. 232
Kalendarnyje..., t. II, s. 269
Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce. Warszawa 1987, s. 161—162
Kalendarnyje..., t. II, s. 225
Yi-Fu Tuan, op. cit., s. 5 1 — 5 2 i 62
A. Zadrożyńska, Powtarzać czas początku. Warszawa 1985
M. Eliade, Lemythe de 1'eternelretour, Gallimard, 1969; E. R. Leach,
Deux essais concernant la representation symbolique du temps, (w:)
Critique de I'anthropologie, Paris, 1968; W. Toporów, O kosmologicznych
źródłach wczesnohistorycznych opisów, (w.) Semiotyka kultury, Warszaa 1977, s. 109—110; S. J . Serów, Ka/endarnyj prazdnik i jego miesto w
jewropejskoj kulturie, (w:) Kalendarnyje..., t. IV, s. 2 4 — 5 3
G. Pattaro, Pojmowanie czasu w chrześcijaństwie, (w:) Czas w
ku/turze. Warszawa 1988, s. 314 i 315—316
" Archiwum ISPAN w Krakowie t. 177/1641
E. Gyórggi-Fóldes, Personnages travestis dans les coutumes payannes hongroises, (w:) Le masque..., s. 185 i 187
Radost Iwanowa, Edinstwo na siemiejnata obrednost, (w:) Obredi
iobreden folklor..., s. 32 (przykład cytowany za J . Zachariewem). Autorka
udowadnia jedność systemową obrzędów rodzinnych, inwariantem —
wesele.
Kalendarnyje.... t. II, s. 45, 65, 85, 106, 120, 174, 185, 200, 233,
303, t i l l , s. 9 8 — 9 9 i 112—113; E. Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu
polskiego. Warszawa 1931, s. 49; G. Michaiłowa, Kostiumyt w ba/garska
obrednost. (w:) Obredi..., s. 5 2 — 8 2
Kalendarnyje..., t. III, s. 133
J . Komorovsky, Tradicna... rozdz. I i III
" Tamże s. 256
37
38
39
40
41
42
43
44
4 6
47
48
49
80
Ch. Wakarelski, op. cit, s. 275
Wł.Szuchiewicz, Huculszczyzna, Kraków 1902, t. II, s. 64. We
Francji, kobieta która w rok po ślubie nie była brzemienną, była w „tłusty
czwartek" poddawana specjalnym zabiegom — Kalendarnyje... t. II, s. 39
Archiwum ISPAN w Krakowie t. 26/940 i t. 177 cz. III
J . Komorovsky, op. cit., s. 93 i 187—227
Kalendarnyje..., t. II, s. 166 i 193, por. też s. 247 (Jugosławia) i 144
(Niemcy) oraz Le masque..., s. 187 i 76
Le masque..., s. 418
Kalendarnyje... s. 239
*• Kalendarnyje,.., t. II, s. 3 5 — 4 0 i 62, Por. także podstawianie starej
kobiety zamiast panny młodej w weselu — J.Komorovsky, op. cit., s.
159—168. W Niemczech nazywanie ostatnich snopów „starcem", „staru"
lub „parą młodych", Kalendarnyje.... t. III, s. 132 oraz obrzędowe przeobra
żenia postaci bądź kukieł „starców" w młodzieńców i dziewczyny podczas
rytuałów przełomu zimy i wiosny, Kalendarnyje..., t. II, s. 8 8 — 8 9 i 147.
Mityczne wątki tego rodzaju metamorfozy omawia M. Eliade, Histoire des
croyances et des idees religieuses, Payot 1978, cz. 2, s. 147 i 438
M. Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Ossolineum 1986, s.
3 9 — 4 0 ; R. Iwanowa, Bułgarska fołklorna swatba. Sofia 1984, s.
129—130; J . Komorovsky, op. cit., s. 264—275; Le masque... s.
187—192, 240 i 256, 286, 301, 326, 377—378
M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych. Warszawa 1988, t. I, s.
44; „Mityczno-religijne scenariusze Nowego Roku, mniej lub bardziej
podobne, spotyka się w niezliczonych kulturach. (...) Scenariusz jego
zawiera hieros gamos między dwiema postaciami boskimi patronującymi
miastu, przedstawionymi przez ich posągi lub władcę... oraz hierodulę.
Owa hierogamia urzeczywistniała łączność między bogami i ludźmi z
pewnością chwilową, ale o poważnych konsekwencjach." Por. również
M. Eliade, Histoire... s. 146, 169, 4 3 7 — 4 3 8
52
5 3
54
ю
56
57
M
60
61
II. 1, 3, 5, 7, 10, 11, 13 reprodukowane z książki pod red. Samuela Glotza Le masque dans ta tradihn- ^uropeenne. Binche 1975.
Stefan Deptuszewski - - il. 12; Wanda Drabik — il. 8; Marek Pabis — il. 6; Stanisław Stępniewski — il. 9; Jan Swiderski — il. 2 i 4 oraz reprodukcje; Marek Woźniczko — il. 14
Stanisław Zagajewski, Głowa Pana Jezusa, cierniem ukoro
nowanego, ceramika wypalana
Fot.: Jan Sieraczkiewicz
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c342bac573a5b5d1f728bc6e6545ca85.pdf
6d2a5e13c59ec8a30d5220923d6f74a4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2250
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2087
Title
A name given to the resource
Pochwała intuicji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.31-36
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aleksander Jackowski
POCHWAŁA INTUICJI
W twórczości intuicja odgrywa poważną rolę. Obok wrażli
wości, wyobraźni, wiedzy, umiejętności, świadomości wyboru.
Zmieniają się jedynie proporcje czynników. Zrozumiałe, że profe
sjonalny artysta-plastyk w większym stopniu wykorzystuje swój
obszar świadomości niż wiejski prymityw czy malarz naiwny,
zdany na swój domysł, inwencję, właśnie intuicję. Inny jest też
zasób wiedzy jednego i drugiego, a więc i stosunek do niej, do
tradycji, widzianych wzorów. Można by zaryzykować twierdze
nie, iż czym bardziej skonwencjalizowana jest twórczość jakiejś
grupy czy społeczności, tym mniejszy w niej udział takich
czynników, jak wyobraźnia, fantazja, intuicja. Widać to na
przykładzie sztuki ludowej. Widać też na nieselekcjonowanych
wystawach amatorów-plastyków.
Jest to jednak ogromna różnica między jednym i drugim. Na
korzyść sztuki ludowej. „ L u d o w i " naśladują też, to prawda, ale
czynią to z pełnym pokryciem. Włączają swój głos w chór,
świadomi swego miejsca, wiedząc co się śpiewa, kiedy, o czym,
jak i poco. Włączają się ze swą inwencją w tradycję wspólną całej
społeczności. Nie naśladują jej, ale współtworzą. Natomiast
amatorzy bardzo często naśladują powierzchownie, nie widząc
istotnych problemów sztuki, do której chcą się przybliżyć. Idea
łem wielu jest kopia. Bywa, że z uśmiechem wyższości, a nawet
wzgardy, patrzą na prace naiwne czy „inne", nie umiejąc dostrzec
ich wartości. Jest to zapewne problem dla instruktora plastyczne
go Domu Kultury, ale nie zmienia faktu, iż plastyka amatorska ma
swoje poważne uzasadnienia — społeczne, psychologiczne,
kulturowe. Wyraźnie to chcę podkreślić — funkcje amatorstwa
plastycznego są wielorakie i ważne. Dotyczą także spraw artysty
cznych, ale — podkreślam — nie ten aspekt decyduje o znaczeniu
amatorstwa.
Jest to sprawa niezmiernie ważna, jako że większość konflik
tów, nieporozumień i wszelkich pretensji właśnie stąd się bierze,
że amatorów ocenia się na tle plastyki profesjonalnej, a więc
w tych samych kategoriach artystycznych. Jak młodszych braci,
adeptów, rywali konkurujących o względy publiczności. Tymcza
sem sens amatorstwa i jego waga polegają na tym, iż pomaga ono
ludziom, daje satysfakcję, przybliża do problematyki kultury
artystycznej, a nawet (i to jest bardzo istotne) rekompensuje
niepowodzenia na innych obszarach życia. Ale amatorstwo staje
się zjawiskiem niebezpiecznym, gdy rozdmuchuje urojone ambi
cje, gdy wciąga w miażdżący tryb rywalizacji, zawiści, gdy daje
poczucie doznanej krzywdy. Jest zjawiskiem wątpliwej wartości,
a czasem nawet wręcz szkodliwym, gdy spojrzymy na nie
z perspektywy edukacji plastycznej społeczeństwa. Bywa na
miastką, przynosząc złudzenia obcowania ze sztuką, podczas gdy
często jest to tylko obcowanie z przedmiotami o zewnętrznych
atrybutach obrazu czy rzeźby.
Pomińmy tu jednak rozważania na temat edukacji plastycznej
społeczeństwa, funkcji plastyki amatorskiej i form opieki nad nią,
pozostając przy właściwym temacie tego tekstu — w a r t o
ściach artystycznych.
Umówmy się, mówiąc o wartościach artystycznych będziemy
mieli na myśli nie powielanie już istniejących schematów, nie
poprawne nawet powtarzanie wzorów, lecz propozycje twórcze,
wnoszące coś nowego, własnego, osobistego. Nawet, gdy
będzie to nie doskonałe, ale adekwatne w formie do możliwości
twórcy. Takie propozycje dopełniają obraz sztuki naszego czasu,
wnoszą do niej nowe wartości.
Kiedy one występują? Szczególnie w dwóch sytuacjach,
j e d n e j — która w istocie wykracza poza obręb amatorstwa,
mimo że ze względów taktycznych może się czasem z tym ruchem
utożsamiać — samodzielnego, świadomego wysuwania nowych
propozycji twórczych (odwołam się tu do Van Gogha, Cezanne'a,
Kandinsky'ego, Caldera, Маха Billa, Ipoustegui); i d r u g i e j ,
która nas właśnie interesuje w przypadku twórczości intuicyjnej.
W pierwszej sytuacji mamy do czynienia ze świadomością,
nawet nad-świadomością, z rozeznaniem sytuacji, dostrzeżeniem
nowych dróg, nowej koncepcji sztuki (dlatego tak denerwuje,
gdy się o tych wielkich twórcach mówi jak o amatorach, biorąc
pod uwagę tylko fakt ich samouctwa) — w drugiej sytuacji
przeciwnie, siłą inwencji jest nieświadomość, zawierzenie intu
icji, często wręcz swoista blokada psychiczna pomagająca skupić
się na własnych podnietach i wizjach, bez myślenia — a jak to
będzie wyglądało? co powiedzą sąsiedzi, widzowie, artyści? Taką
twórczość można zaliczyć do dwóch głównych kategorii, ugrun
towanych już w estetyce i nazywanych dość powszechnie: sztuką
naiwną oraz sztuką ekspresyjną, poza konwencjami kultury,
zwaną — za słynną kolekcją Dubuffeta — Art Brut, a więc sztuką
surową, nie uładzoną kulturą.
Jedna i druga od chwili swych szokujących początków stały
się pełnoprawnymi komponentami obrazu współczesnej sztuki.
I jedna i druga — w skomercjalizowanym świecie stały się później
naśladowanym wzorcem, stylem. I jedna i druga znalazły swą
kontynuacje w prądach współczesnej sztuki. Naiwni — Rous
seau, Bombois, Pirosmanaszwili, Nikifor stworzyli modę na
naiwnych, na pseudonaiwnych, na obrazy w stylu naiwnym.
Najlepszym tego przykładem są „naiwni" Jugosławii a zwłaszcza
ze szkoły hlebińskiej, z wielkim majstrem Ivanem Generaliciem na
czele. Ci spod znaku Art Brut (u nas wrzuca się ich do jednego
worka ekspresji psychopatologicznej) — z n a l e ź l i kontynuatorów
i wykształconych sojuszników wśród tzw. Nowych Dzikich.
Jedych i drugich — tych autentycznych — łączy cecha wspólna:
intuicja.
Zastanówmy się więc nad sensem, nad istotą tego pojęcia.
Zapytajmy kiedy można mówić o twórczości intuicyjnej? Otóż
wtedy, kiedy głównym bodźcem twórczości jest nie wiedza, nie
świadomość, lecz wewnętrzny impuls. Przeczucie formy. Intuicja
jest wiedzą nieuświadomioną, przeczuciem formy, która jawi się
jako rzeczywisty i często wręcz jedyny wyraz artystycznej myśli
i wyobraźni. Twórca nie zastanawia się jaka konwencja mu
najbardziej odpowiada, działa — tak się to nam z zewnątrz wydaje
— direct, bezpośrednio. Umiejętność, skłonności każą mu znaleźć
od razu formę wypowiedzi, którą później już tylko szlifuje. Twórcy
intuicyjni nie szukają, nie próbują — oni jakby od razu wiedzieli
czego chcą, dokąd idą. Zwłaszcza gdy impuls twórczy ujawnia się
już wtedy, gdy człowiek jest dojrzały, gdy zaczyna późno (jak np.
słynna malarka naiwna z Lublina Marta Michałowska), gdy
potrzeba ekspresji plastycznej wiąże się z przeżyciami psychicz
nymi, których jest wyrazem. Wracam tu do tego co już powiedzia
łem, do pomocnej roli blokady psychicznej, kiedy to człowiek
tworzy, by dać wyraz czemuś, co uważa za najważniejsze — idei,
fantomom, lękom — kiedy jego dzieło jest tylko monologiem
w samotności, rozprawą z Bogiem czy Szatanem. To, i tylko to,
jest dla niego ważne, dlatego — gdy wyobraźnia łączy się
z talentem, zdolny jest stworzyć dzieło o wielkiej sile wyrazu,
wręcz porażające swoją odrębnością. Wystarczy, że przypomnę
tu rysunki Monsiela, malarstwo Wnękowej, rzeźby Sutora i Zaga
jewskiego.
Intuicja, jako czynnik wyrzucony przed nawias (jak w mate
matycznym równaniu) mówi nam jednak tylko o tym, że g ł ó w
nym bodźcem działania jest wyobraźnia. Gorejąca, impulsywna
i kreatywna — u „ n a i w n y c h " czy tych spod znaku Art Brut, bądź
ujarzmiona, podporządkowana świadomej woli twórczej. Taką
intuicję przemienioną w świadomie akceptowaną formę ujrzymy
w wielkiej sztuce Brancussiego, Chagala i Picassa, Morandiego
i Wojtkiewicza, w filmach Felliniego czy Bunuela.
Jednak intuicja, o której tutaj mówimy, różni się tym, iż
połączona jest z niewiedzą, iż otwiera świat widziany i przeczuty
przede wszystkim samemu twórcy, iż służy bardziej jemu w wyra
żeniu nurtujących treści niż w konstrukcji formy, która mogłaby
korespondując z prądami artystycznymi stać się nową, uświado
mioną wartością. Intuicję „naszych" odróżnia od „wielkich"
moment naiwności, często nieporadności.
Wróćmy jeszcze na chwilę do różnic między „naiwnymi"
a tymi z kręgu Art Brut. Nie ulega wątpliwości, że u naiwnych
intuicja jest silniej powiązana ze świadomością ich dzieła, że
31
�II. 1 . Edmund Monsiel, „To jest Bóg... "rys/papier, 16,6 x 11,9 cm, 1957 г.; il. 2. E. Monsiel, Słowa Boga Ojca, rys. (papier,15,7 x 9,8
cm, 1955 г.; il. 3. Heródek, Matka Boska, drewno malowane, wys. 70 cm; il. 4. Maria Wnęk, Autoportret, akwarela, 42 x 29 cm
32
�33
�И. 9. Stanisław Zagajewski, Głowa płaczącego Chrystusa, fragm. ołtarza, ceramika wypalana.
Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku
zaskoczeni efektem tego, co namalowali, przyglądają się nieraz ze
zdumieniem swym obrazkom (Iwańska, Witkowska, Michałow
ska, Wiśnios) i później już z dozą świadomości kontynuują formę
zrodzoną jakby „poza nimi". Znając twórczość wielkiego Celnika,
czy naszych: Nikifora i Ociepki, dostrzegamy u nich rozwój formy
„intuicyjnie zaproponowanej", fiksację tego, co odbieramy jako
ich styl. Natomiast w twórczości Art Brut — rzeźbienie Heródka,
Szczypawki, Gołębiewskiej czy zmarłego ostatnio H o ł d y — pole
manewru było mniejsze. Wydaje się wręcz, że forma ich dzieł była
dla nich jedyną możliwą i próżno by ich namawiać, by coś uczynili
inaczej.
Twórcy intuicyjni, jak ich nazwano w 1988 r. na wystawie w
Puławach, reprezentują tradycję, która liczy już okrągły wiek. Na
początku nikt ich nie akceptował, nie rozumiał, zbyt daleko
odbiegali od kształtu sztuki, którą można było zobaczyć dokoła.
Dostrzeżenie, a później wręcz fascynacja obrazami największego
z naiwnych mistrzów, Henri Rousseau, miała miejsce wówczas,
gdy zaczęła dochodzić do głosu awangarda artystyczna przełomu
wieku — w Paryżu, a potem i w innych centrach europejskich
sztuki. Wtedy, gdy „ n o w a sztuka" łamała konwencję i nawyki
artystyczne, samotna (osobna — j a k b y to powiedział Białoszewki) twórczość Celnika stanowiła dodatkowy argument, świadzący o tym, że twórczość może mieć wiele oblicz, że akademicka
poprawność i wierność anatomii nie jest jedyną obowiązującą
doktryną. Bujny rozwój nowych idei domagał się przewartościoania tradycji, nowych inspiracji. Była nimi rzeźba i maska
ją
I
murzyńska, sztuka Cykladów, ale także i naiwna formuła świata,
naiwna poetyka Rousseau, a później Seraphine Louis, Vivine'a
czy Bomboisa. Nieco później nurt wyznaczony przez działalność
dadaistów, surrealistów, fowistów i ekspresjonizm niemiecki
uformował wrażliwość estetyczną, w ramach której zaczęto
postrzegać w kategoriach artystycznych dzieła twórców alienowanych powstałe w szpitalach psychiatrycznych, przytułkach i
więzieniach. Ale to, co w okresie „burzy i naporu" wiązało się z
kształtowaniem się nowych postaw estetycznych, co było twór
cze, szokujące, nowe — w latach pięćdziesiątych stało się już
uznaną wartością, weszło w obieg komercyjny. Nastąpiło zatarcie
granic między „naiwnością" jako autentycznym wyrazem osobo
wości twórczej, a „naiwnością" — jako stylem, jako formułą
użyteczną ze względów handlowych, czy też pozwalającą róż
nym amatorom (i nie tylko amatorom) wypowiedzieć się w kon
wencji łatwiejszej a modnej. We Francji, w Paryżu, w latach
siedemdziesiątych 80 do 90% obrazów „ n a i w n y c h " sprzedawa
nych w galeriach nastawionych na obrót taką sztuką stanowiły
prace w stylu naiwnym, pseudonaiwne. Na tym tle Art Brut
wyróżniał się dynamiką formy, zaskakującymi dziełami o dużym
natężeniu ekspresji. Lecz powstanie takich kierunków w sztuce
jak pop a zwłaszcza ruch „Die neuen Wilden" (nowych dzikich)
sprawiło, iż także ten typ twórczości został włączony w mecha
nizm rynku, oswojony, pozbawiony cech zaskoczenia. Zdezorie
ntowana publiczność przestała odróżniać prawdziwych szaleń
ców od inteligentnych, młodych ludzi bardzo trzeźwo uprawia
�II. 10. Stanisław Zagajewski, ołtarz, ceramika wypalana, Muzeum Ziemi Kujawskiej i iDobrzyńskiej we Włocławku
jących swą ekspresywną sztukę. Sztukę, która stała się stylem,
formułą — a nie dramatycznym krzykiem w samotności.
Ale nie tylko oswojenie przez kulturę sprawiło, że zarówno
„naiwni", jak i ci z Art Brut wtopili się w krajobraz współczesnej sztuki,
w dukt mody. Procesowi „ukulturalnienia" twórczości intuicyjnej
towarzyszy jeszcze inne zjawisko — zanik autentycznej twórczości
naiwnej, samorodnej. Widoczne to jest zwłaszcza w ostatnich latach.
Dość powiedzieć, iż spośród licznej grupy twórców o cechach
naiwnych, którzy takim blaskiem opromienili wystawy w Szczecinie
i Wrocławiu I i II Trienale Plastyki Nieprofesjonalnej, większość umarła,
inni „wysferzyli się", przestali malować. Pozostały jednostki. Ten sam
proces obserwujemy w rzeźbie, którą zwie się u nas ludową, a którą,
słusznie można by określić (jak to uczyniono w NRD) jako naiwną.
Opublikowałem w jednym z zeszytów „Polskiej Sztuki Ludo
wej" (3—4/1986) listę zmarłych twórców ludowych i naiwnych
w latach 1980—86. Jest przerażająca. Nie ma już nikogo z rzeź
biarzy, którzy pracowali jeszcze na potrzeby własnego środowis
ka. Skończyli się „samorodni", „prymitywni". Spośród Art Brut
ubył Sutor, pozostał już tylko Zagajewski, Wałęga, Wnękowa. Do
działających naiwnych zaliczyć już można tylko, coraz bardziej
rzemieślniczo sprawnego, Brożka, coraz starszych i coraz bardziej
niedołężnych, Ludwika Więcka, Rusewicza.
Nie chodzi o to, czy opuściłem kogoś; czy wystawa, jak
choćby ta w Puławach, czy w Białymskoku (Przegląd Plastyki
Amatorskiej) ujawni jeszcze 2 — 3 osoby. To cudownie, że są, ale
nie zmienia to faktu, że zjawisko obumiera i to w szybkim tempie.
35
�Trudno dziś o nowego Heródka, żyjącego w zapadłej wsi,
z dala od turystycznych szlaków, nie wyobrażam sobie nowego
Nikifora, coraz mniej można oczekiwać po malarzach alienowanych — po prostu środki farmakologiczne, stosowane w terapii
skutecznie uśmierzają — także ekspresję Art Brut.
W tej sytuacji można powiedzieć, że duże znaczenie ma
ujawnianie samorodnych talentów, czego doskonałym przykła
dem są choćby pokazane w Puławach obrazy 83-letniego Sidora
z Tomaszowa Lubelskiego
Przegląd tak pomyślany ma również i ten walor, że zwraca
uwagę zarówno amatorów, jak i publiczności na artystyczny
aspekt, tak istotny w przypadku twórczości intuicyjnej.
Nie wyczerpuje to jednak, jak już wspomniałem, problematyki
ruchu plastyki amatorskiej, jest dotknięciem zaledwie jednego jej
aspektu. Zapewne nie najważniejszego — j e ś l i mieć na uwadze
rolę społeczną i humanitarną plastyki amatorskiej. Dlatego, jak
sądzę, należałoby przemyśleć problem tej plastyki w obecnej
sytuacji, mając na uwadze zarówno siły i środki, którymi dyspo
nujemy w opiece nad tym ruchem, jak też i hierarchię celów.
Sądzę, że przede wszystkim trzeba sobie odpowiedzieć na
dwa pytania — jak działać, by amatorskie uprawianie plastyki
było pożyteczne dla samych amatorów i, drugie pytanie, by
pełniło rolę kulturotwórczą w środowisku. Jak to czynić, jakimi
metodami? I kto, co ma robić? Sytuacja obecna jest diametralnie
różna od tej, która się rysowała w okresie zainicjowania przeglą
d ó w Trienale. Wtedy amatorzy byli kopciuszkami, nie mieli
(nawet ci dobrzy) okazji, by się zaprezentować, by porównać
swoje próby z próbami innych. Dziś amatorzy mają takich okazji
aż za wiele. Powstają imprezy, przeglądy, różne biennale, z sen
sem czy częściej bez sensu, bez myśli o tym, co impreza może dać
amatorowi, ale za to reklamując tych, którzy tę imprezę organizu
ją. Dochodzą i znane są od dawna problemy— uczyć, nie uczyć,
a jeśli uczyć to kogo i jak, i kto ma to robić? Czy malowania, czy
innych technik? Czy rzeczywiście podbechtywać pseudoartysty
czne ambicje? Czy lepiej kierować je w inne strony, np. rękodzie
ła? Jak na tle analizy możliwości kadry instruktorów Domów
Kultury kształtować program ich działania? Drugi etap reformy
podszeptuje też pewne sugestie. Dlaczego nie miałyby tam, gdzie
istnieją po temu możliwości, powstać szkółki prywatne, ogniska
II. 1 1 . Stanisław Hołda, Pod krzyżem, drewno, pakuły, wys. 71 cm
Fot.: Ewa Kozłowska-Tomczyk — il. 4; Jan
l
zainteresowań. Odpłatne. Tym, którzy pożądają tych form w y ż y
wania się, należałoby zapewnić—jeśli się da — takie możliwości.
Tak jest w wielu krajach. W Anglii, czy Szwecji, gdzie środki
municypalne na kulturę starczą po temu, wystarczy by powstała
grupa ponad 5 osobowa o określonym zainteresowaniu, byangażowano instruktora, fachowego kierownika. Ale tych grup
jest wiele: jeśli kogoś interesuje sanskryt — uczy się go, jeśli
historia — angażuje się historyka, kiedy indziej elektronika,
inżyniera, psychologa, filozofa. U nas tradycyjnie uprawia się
malarstwo. Mając inne szanse może część amatorów zajęłaby się
innymi sprawami, tworzyła kluby, grupy nieformalne, bez zapi
sów, list obecności, książki zajęć.
Tu już konieczne są inne przemyślenia, dotyczące w ogóle
form aktywności kulturalnej, programu działań Domów Kultury.
Jeśli o tym wspominam, to po to, aby pomóc ludziom w znale
zieniu satysfakcjonujących ich form pracy. Na przykład, czy
w Warszawie udostępnienie niezwykłej, wspaniałej kolekcji —
daru państwa Porczyńskich — nie mogłoby zaowocować t w o
rzeniem grup samokształceniowych, które zwrócone ku historii
sztuki pozwalałyby mądrzej i głębiej przeżyć tę kolekcję, śledzić
na doskonałych przykładach dzieje sztuki, prądów artystycznych?
Trzeba przemyśleć formy wystaw, przeglądów, w które anga
żują się Domy Kultury, placówki kulturalnej edukacji społeczeń
stwa. Sądzę, że przy dużej obfitości różnych wystaw i pokazów
amatorów także w restauracjach, kawiarniach, Klubach Prasy
i Książki, w witrynach kwiaciarń itd. przeglądy organizowane
sporadycznie przez Dom Kultury powinny mieć coś, co nazwał
bym znakiem jakości. Powinno się utrwalić przekonanie, że na
tych przeglądach może być nawet niewiele prac, ale reprezentu
jących dobry poziom. Prac zarówno świadczących o pogłębio
nym stosunku do sztuki, zrozumieniu problematyki artystycznej
— jak i tych nielicznych — intuicyjnych, cieszących przede
wszystkim oko wyrobionego widza.
Nie odpowiadam na pytania, stawiam je tylko. Sądzę, że to
jest obecnie najważniejsze — zorientować się w miejscu, w któ
rym jesteśmy, w sytuacji kultury, w zachodzących procesach.
Dostrzec złożoność zagadnień, różnorodność odpowiedzi, z któ
rych każda może mieć swój sens, i jedna nie wyklucza drugiej.
II. 12. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Jeździec,
malowane
Sieraczkiewicz — il. 9, 10; Jan Świderski — il. 1, 3, 5 — 8 , 11,12; Witalis Wolny — il. 2
drewno
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12953992a7447e3ddea1dc5ce438f67a.pdf
8bf1ccdc45a013c71b6049acf3179e96
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2247
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2084
Title
A name given to the resource
Interpretacja, czyli o sztuce antropologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.3-7
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tokarska-Bakir, Joanna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Joanna Tokarska-Bakir
INTERPRETACJA
CZYLI 0 SZTUCE ANTROPOLOGII
1
Konflikt doktryn jest szansą a nie klęską.
A. N. Whitehead
Wyczerpywanie się przedmiotu badań etnografii, o którym
słychać już od pewnego czasu, ma swój rewers w zacichaniu
pewnej odmiany wrażliwości. Wrażliwość ta, przeżywszy śmierć
swych najlepszych informatorów i rozpad ich kulturowej ekumeny, długo jeszcze mogłaby idealizować przedmiot swoich badań-marzeń, gdyby nie coraz powszechniejsze odczucie ich
jałowości. „Zanik tradycyjnego przedmiotu badań" oznacza
więc czas wokandy dla ontologii faktu etnograficznego. Walka
0 dostęp do empirii przenosi się z poziomu zewnętrznego na
wewnętrzny: już nie tylko badanie terenowe, obfitość źródeł
1 znajomość języka informatora, ale przede wszystkim samoświa
domość metodologiczna rozstrzyga o jej powodzeniu.
Wyczerpywanie się tradycyjnego przedmiotu badań etnogra
ficznych odczuwane jest czasem jako kryzys dyscypliny. Pogłę
bianie samoświadomości metodologicznej byłoby zatem natural
ną metodą obrony, którą doradzał już Kazimierz Ajdukiewicz: „ W
ten sposób ontologia staje się podłożem, z którego wyrastają
nauki szczegółowe. Z drugiej strony znów z nauk wyrastają
zagadnienia o charakterze ontologicznym. Dzieje się to zwłaszcza
wtedy, gdy nauki te w swym rozwoju natrafiają na pewne
trudności pochodzące z niedostatecznego wyjaśnienia niektó
rych używanych przez nie pojęć podstawowych. Budzi się wtedy
potrzeba wyjaśnienia tych pojęć i wtedy naukowcy-specjaliści
przechodzą na teren rozważań ontologicznych (...)."* Nasilające
się zainteresowanie filozofią budzi czasem zaniepokojenie zacho
wawczego trzonu nauki, który obawia się zaprzepaszczenia
dorobku empirycznego w powodzi eseistyki filozoficznej. Jed
nym z najmocniejszych argumentów w tej kwestii są tzw.
społeczne koszty tych zainteresowań. Jak zauważył profesor
Jerzy Szacki — a stwiedzenie to ma, w moim przekonaniu, walor
nie tylko w obrębie socjologii — problemy filozoficzne, podno
szone w naukach społecznych, są, być może, nierozstrzygalne,
ale konieczne, by utrzymać samoświadomość dyscypliny, zaś jeśli
chodzi o socjologów—empirystów, to choć ich obawy są uspra
wiedliwione, nie powinni zapominać, że ich nauka nie może się
rozwijać tylko jako nadbudowa socjologii tradycyjnej, bez brania
pod uwagę tego, co dzieje się w innych dyscyplinach.
2
3
5
Niniejszy tekst jest głosem w sprawie kryzysu etnologii.
Podstawę dla poniższych obserwacji stanowią publikacje „ C u r rent Anthropology" i dyskusje redakcyjne zamieszczane w tym
piśmie w latach 1976—1985..Najbardziej interesowały mnie tam
powracające motywy tematyczne i te propozycje wyjścia z kryzy
su, które wiążą się z tzw. nurtem interpretacyjnym w antropologii
(głównie, choć nie tylko) amerykańskiej. Samoegzemplifikacją
problemów współczesnej etnologii, a zarazem dobrą reprezenta
cją interpretacyjnych rozwiązań jest Wprowadzenie do Local
Konowledge Clifforda Geertza, które podsumuje większość poru
szonych tu spraw.
„Przesunięcie w polu badawczym etnologii" (nazywane
czasem paradigm shift)
jest w pewnym sensie zjawiskiem
o trudnej ontologii, podobnie kontrowersyjnym jak kryzys, który,
zdaniem niektórych, można współcześnie obserwować w antro
pologii. Są tacy, którzy twierdzą, że dyscyplina ta żadnych
większych trudności nie przeżywa, i ci uważają rozważania
o zmianie paradygmatu za przesadzone, co najmniej przedwczes
ne. Są i tacy, którzy ów kryzys uznają za chroniczny, a zmianę
paradygmatu za jedyne remedium, zaś jeszcze inni uważają ją za
fakt dokonany. Kontrowersja ta nie tyle dotyczy oceny kon
sekwencji pewnych faktów z bieżącej praktyki badawczej, ile
samej egzystencji tych faktów, i może być pouczającym przykła
dem, jak nieuchwytne i wieloznaczne jest to, co kiedyś znieru
6
7
8
chomieje jak względnie jednolita wersja historii etnografii. Przej
rzenie publikowanych w „Current Anthropology" (dalej: CA)
dyskusji redakcyjnych dostarczą wielu przykładów takich niejed
noznaczności. Śledząc to świetne źródło wiedzy o współczes
nych etnografach i ich etnografiach można odnieść wrażenie, że
od końca lat sześćdziesiątych (kiedy to m.in. opublikowano
skandalizujący/l Diary in the StrictSense of the Term Malinows
kiego) częściej niż poprzednio powracają charakterystyczne
spory, być może świadczące o „wyłanianiu się etnograficznej
samoświadomości", jak chcieli tego Dennison Nash i Ronald
Wintrob, którzy w 1972 roku opublikowali w „Current" artykuł
pod tym właśnie tytułem. Trafność tego spostrzeżenia została
potwierdzona niemal jednogłośnie w zamieszczonej w tym
samym numerze redakcyjnej dyskusji."
Problemy, które z rosnącą częstotliwością powracają następ
nie w redakcyjnych dyskusjach w CA to przede wszystkim:
1) ocena dorobku pozytywistycznych metodologii,
2) wiążąca się z tym zmienna kwalifikacja antropologii do
art lub science,
3) kwestia empirii, statusu danych empirycznych, coraz częstsze
kwestionowanie wiarygodności badań terenowych, będące
rezultatem
4) ostrego postawienia problemu obiektywizmu, w p ł y w u zawo
dowych poglądów na efekt badań empirycznych i próby
usankcjonowania tegoż w p ł y w u w dyskusjach o ..personal
approach".
Szczególnie ważne wydają się tu następujące artykuły i dys
kusje:
9
10
— I.C. Jarvie, The Problem of Ethical Integrity in Participant Observation,
zamieszczony w CA, July 1971, vol. 12, nr 3, i odpowiedź J . Fabiana
Professional Ethics and Epistemological Foundations, tamże, s. 2 3 0 —
— 2 3 1 , oraz komentarze w kolejnych numerach,
— D. Lewis, Anthropology and Colonialism, CA, December 1973, vol. 14,
nr 5, wraz z dyskusją, i w tym samym numerze Anthropology: Vocation
or Commodity, autorstwa Dorothy Willner,
— niezwykle ciekawa dyskusja o The Mountain People Colina Turnbulla,
rozpoczęta tyradą Frederika Bartha w 1974 r. (CA, February 1974, vol.
15, nr 1) On Responsibility and Humanity: Calling a Colleague to
Account, a kontynuowana długo jeszcze w latach 1975—6 (szczegól
nie ciekawy numer wrześniowy 1975, vol. 16, nr 3),
— wiążąca się tematycznie z poprzednią dyskusja nad artykułem Johna
Honigmanna The Personal Approach in Cultural Anthropological
Research, CA, June 1976, vol. 17, nr 2, gdzie kilkakrotnie wspomina się
tak ważne dla nowego w Ameryce interpretacyjnego nurtu antropologii
dwie pierwsze prace Boba Scholte'a i jego hasło etnologii etnologii ,
— powracający co chwila na łamy CA Marvin Harris i jego kulturowy
materializm (September 1975, vol. 16, nr 3, s. 450—455, June 1976,
vol. 17, nr 2, s. 290—304, 329—330 etc, debata w grudniu 1984, vol.
25, nr 5, s. 639—654 etc),
,z
— Stewart Guthrie, A Cognitive Theory of Religion, CA, April 1980,
vol.21, nr 2 (próba teorii religii przez powiązanie jej z antropomorfiz
mem jako modelem wyjaśniania rzeczywistości) bardzo ciekawy dzięki
głosom Jarvie'a, Agassiego etc. i próbie sejentystycznego ujęcia tych
okoliczności poznania antropologicznego, które zwykle skłaniają do
budowania niesejentystycznych modeli; kontynuacja dyskusji w sierpwym numerze w 1980 г., vol. 21, nr 4, s. 535—538,
— w tym samym numerze artykuł С. E. Stipe'a Anthropologist versus
Missionaries: The Influence of Pressuppositions (s. 165—180), z dłu
gotrwałą dyskusją, w której oprócz zagadnień tytułowych poruszano
także zbieżności między misjonarstwem i antropologią,
— znaczący artykuł George'a E. Marcusa Rhetoric and Ethnographic
Genre in Anthropological Research (CA, August 1980, vol. 21, nr 4,
507—510), który omawia dorobek i perspektywy interpretacyjnego
nurtu antropologii amerykańskiej zainteresowanej etnograficzną reto
ryką, przy pomocy której realizowane były historycznie i współcześnie
epistemologiczne cele różnych etnografii;
— artykuł Marka Winkelmana, Magic: A Theoretical Reassessment (Fe
bruary 1982, vol. 23, nr 1, s. 3 7 — 6 6 ) , wysuwający śmiałą, choć nie
3
T
�—
—
—
—
najsilniej argumentowaną hipotezę o możliwej wspólnocie wierzeń
magicznych i zjawisk, którymi zajmuje się współczesna parapsycholo
gia (tzw. zjawiska psi); ciekawa jest dyskusja antropologów sprowoko
wanych tym dictum (Jarvie, Bharati, Bourguignon),
Sheldona Kleina, Analogy and Mysticism and the Structure of Culture,
(April 1983, vol. 24, nr 2, s. 151—180), stanowiący raczej chybioną
próbę zastosowania techniki komputerowej w antropologii (poszuki
wanie uniwersaliów obciążone starym błędem lekceważenia konteks
tu),
wspomniany już krytyczny artykuł Paula Shankmana The Thic and the
Thin'", stanowiący próbę podsumowania dorobku Clifforda Geertza,
i w części dyskusyjnej wyrażający ostro kontrowersję co do kształtu
antropologii,
w numerze grudniowym 1984 roku (vol. 25, nr 5), tekst Donalda
Tuzina, Miraculous Voices: The Auditory Experience of Numinous
Objects, dotyczący postrzegania dźwięków warkotek przez ich „opera
torów" (Wschodni Sepik, Nowa Gwinea), s. 579—596,
w tym samym numerze Drewa Westena, Cultural Materialism: Food for
Thought of Bum Steer, czyli kolejna już debata nad Marvinem Harrisem
(s. 639—654),
— w kwietniowym numerze 1985 roku (vol. 26, nr 2) ważny artykuł Marka
Kline Taylora, Symbolic Dimensions in Cultural Anthropology, ujaw
niający kolejny raz głęboką kontrowersję co do natury faktów etnogra
ficznych i pożądanego kształtu antropologii (s. 167—186),
— w tym numerze podsumowanie ciekawej konferencji zorganizowanej
przez School of American Research w Santa Fe (por. George E. Marcus,
James Clifford, The Making of Ethnographic Texts: A Preliminary
Report, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s. 267—271); prócz autorów brali
w niej udział m.in. Talal Asad, Vincent Crapanzano, Michel Fisher, Mary
Luise Pratt, Paul Rabinów, Stephen Tyler i inni;"
Obserwacja dyskusji w „Current" pozostawia po sobie osta
tecznie jedno wrażenie: absolutnej kakofonii metodologicznej.
Uświadamia ona, jak głębokie są podziały myślowe, jak nerwowa
atmosfera rozmów i jak wątłe perspektywy ewentualnego poro
zumienia. Pojawia się zasadnicza trudność analityczna: jak to się
dzieje, iż z dwu zbliżonych stanowisk płyną zasadniczo inne
konstatacje? Tradycyjne metody analizy myśli filozoficznej zawo
dzą w obliczu mityzacji zamierzonej przez dwie wypowiedzi,
które chcą uchodzić za identyczne, choć niosą ze sobą diametral
nie różne programy. Zdanie „sny są urzeczywistnieniem prag
nień" wypowiedziane przez Platona i Freuda są czymś radykalnie
i n n y m . " Jak różni się postulat „należy tropić przesądy" u
Hansa-Georga Gadamera i Jacka Marii Bocheńskiego. ' Jak
zwodnicza jest zgodność co do tego, iż „fakt obiektywny nie
istnieje", a „pojęcie empirii bywa zawężane" (por. choćby
stanowisko Geertza i Shankmana we wzmiankowanym już kryty
cznym artykule The Thick and the Thin) " . Jak różni się w końcu
wołanie o podawanie założeń metodologicznych w historycznym
dystansie między Malinowskim i Michelem Foucault.
W obliczu groźby degeneracji świadomości metodologicznej
etnografowie szukają ratunku w niekonwencjonalnych a prakty
cznych narzędziach analizy formalnej. Nie jest to pierwszy
przypadek współczesnego odwrotu od przytłaczającej Treści,
która okazuje się przerastać nasze możliwości, ku Formie, nieo
czekiwanie bardziej prawdomównej. W rezultacie powstaje
całkowicie nowa sfera refleksji, zwana odtąd e t n o g r a f i ą
e t n o g r a f i i . Rozwija się ona, moim zdaniem, z dwóch inspira
cji:
1
18
1) Habermasowskiej krytyki ideologii, którą rozwinął Bob Scholte,
2) Foucaultowskiej analizy dyskursów i formacji dyskursywnych, którą w różnych jej odmianach podjęli przedstawiciele
interpretacyjnego nurtu antropologii amerykańskiej.
owocne jest, zdaniem Scholte'a, pytanie następujące: „kto,
w czyim imieniu i na czyj koszt?" W pytaniu tym pobrzmiewają
wyraźne echa Habermasowskiego „nie ma poznania bez intere
su". W tym też kierunku poszedł następnie Bob Scholte.
26
26
Inaczej natomiast potoczyły się koleje tej części nurtu interpre
tacyjnego, która poszła raczej za inspiracją Foucaulta, Northropa
Frye'a i innych krytyków literatury. Scharakteryzuję tu skrótowo
grupę badaczy związanych z przedsięwzięciem Georga E. Marcusa, zaś generalia nurtu interpretacyjnego, zwanego też czasem
krytyką antropologiczną pojawia się w Geertzowskim wprowadze
niu do Local Knowledge. Ogólnie rzecz biorąc uwagę tych badaczy
przyciąga to, co Foucault nazywał dyskursem („uwarunkowane
historycznie i epistemologicznie reguły budowy wypowiedzi,
właściwe danej dziedzinie ludzkiej działalności" ), a cel ich
przedsięwzięcia wyłaniałby się może z innej jego deklaracji:
„Uważamy zatem za prawdy nie prawdziwe zdania, które winno
się odkryć, zaakceptować, lecz system reguł, pozwalający wypo
wiadać i rozpoznawać zdania uważane za prawdziwe" .
27
2S
Pierwszy tekst Marcusa z 1980 roku (Rhetoric and Ethnogra
phic Genre in Anthropological
Research, CA, August 1980, vol.
2 1 , nr 4, s. 5 0 7 — 5 1 0 ) jest wydarzeniem w historii amerykańskie
go nurtu interpretacyjnego. Foucaultowska i Frye'owska perspe
ktywa uwalniająca analizę metodologiczną od tradycyjnych pers
pektyw badania nakierowanego na treść, traktującego formę, li
tylko jako przezroczystość, sposób wyrażania, neutralną szybę
intencji, stworzyła wielkie możliwości. Analiza dyskursów stoso
wanych w różnych antropologiach (unikająca wszakże uwikłania
w formalizmy strukturalistyczne, od których nie była wolna
Archeologia wiedzy) pozwalała na przejrzenie dorobku etnografii
oczami nowej wrażliwości. W taki właśnie sposób Marcus
analizuje ostatnie prace terenowe dwóch autorów, Paula Rabi
n o w a i Jean-Paula Dumonta , które zaznaczyły się wyraźnie
w obrębie nurtu interpretacyj nego. Marcus pisze o tych autorach:
„Z niespotykaną głębią ujawniają oni nie tylko własne zaangażo
wanie, współtworzące elementarne dane, z którymi pracuje się
w badaniu antropologicznym, ale także to, jak dzięki procesowi
autorefleksji stają się one epistemologiczną podstawą, z której
wynikają interpretacje i konstatacje, formułowane w obiektyw
nym języku i w postaci schematów formalnych" . Zastanawiają
ca jest charakterystyczna kolejność wydawania prac omawia
nych autorów: w obu przypadkach najpierw wydana została
stosunkowo konwencjonalna monografia etnograficzna, potem
zaś to, co nie zmieściwszy się w niej, wyrzucone zostało na
margines: „Można by się zastanawiać, czy późniejsze, refleksyjne
prace o dużej epistemologicznej wymowie, nie powinny być
osobnym, ale wcześniejszym krokiem w kierunku 'drugiego'
i 'jego świata', a może nawet integralną częścią opowieści
o nim" . Marcus daje do zrozumienia, iż do podobnej praktyki,
fałszującej rezultat pracy terenowej, zmusza etnograficzny kon
sensus, który nadal wymaga, by relacja z badania etnograficzne
go wtórnie izolowała przedmiot od podmiotu. Opinia antropolo
giczna nadal nastawiona jest na błyskotliwy rezultat, nie zaś na
dociekanie. Istnieje silna tendencja maskująca proces powstawa
nia terenowego obrazu, podawanego za efekt badań. Przejawia
się ona w klasycznej formie artykułu naukowego, kreowanego na
ready made. Tekst, który stawia zbyt wiele pytań, kwalifikowany
jest jako niedojrzały, ewentualnie odsyłany do kategorii art.
Marcus twierdzi, że „rozwój wiedzy antropologicznej następował
bardziej przez zmiany w obrębie retoryki, niż przez ściślejsze
dostosowywanie się do negującego retorykę modelu naukowoś
ci, polegającego na przestrzeganiu reguł dowodzenia i weryfika
c j i " . Teksty etnograficzne, przyjęte do druku w „American
Anthropologist" czy też „American Ethnologist" różnią się oczy
wiście co do treści, ale wszystkie muszą spełniać standard
gatunku, odbierany przez czytelnika w postaci sygnału „nauko
wości". Ten dyskretny, milcząco przyjmowany standard może
być opisywany w kategoriach, które Northrop Frye stosował dla
wyodrębnienia gatunku sensu stricte: chodziłoby więc o zespół
reguł budowy wypowiedzi, które nadawałyby jej taką skutecz
ność, aby konsensus uznał ją za prawidłową. Zadanie badawcze
polegałoby więc teraz na wyodrębnieniu obowiązujących reguł
antropologicznego dyskursu (a właściwie dyskursów), a także
scharakteryzowania dyskursów historycznych, które były skute
czne perswazyjnie w czasach Malinowskiego, Radcliff-Browna,
Griaule'a, a obecnie straciły już swą siłę przekonywania.
29
30
31
32
33
Jeśli szukać, kto pierwszy w amerykańskich dyskusjach rzucił
hasło etnografii etnografii trzeba chyba cofnąć się do roku 1966,
wymieniając Geralda D. Berremana i jego artykuł Anemie and
Emetic Analyses in Social Anthropology.™
W trzy lata później
występuje z jego wariantem Bob Scholte, drukując w tomie pod
redakcją Della Hymesa (Reinventing Anthropology)
artykuł To
ward a Reflexive and Critical Anthropology .
To samo hasło
pojawia się także u George W. Stockinga i u Clifforda Geertza ,
odmieniane jako „etnologia etnologii" i „etnografia myśli współ
czesnej". Szczególnie dobitnie uzasadnił potrzebę takiej refleksji
Scholte w swym tekście z 1980 r o k u , gdzie pisał m.in., że
„paradygmaty antropologiczne są same formami symbolicznymi.
Tworzą one i zakładają pewne szczególne światy. Nie są izomorfi
czne z rzeczywistością. Antropo-logika (anthropo-logic)
nie jest
darem niebios, lecz funkcją kontekstu paradygmatycznego."
W badaniu tradycji antropologicznej najistotniejsze i najbardziej
20
21
22
23
21
4
Zaawansowaną realizacją postulatów kierunku interpretacyj
nego w jego odmianie krytycznej była konferencja zorganizowa-
�na w 1984 roku przez School of American Research w Santa Fe
( 1 6 — 2 0 kwietnia 1984). Sprawozdanie z niej napisał George E.
Marcus wespół z Jamesem Cliffordem (The Making od Ethnog
raphic Texts: A Preliminary Report, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s.
2 6 7 — 2 7 1 ) . Ponieważ konferencja ta zasługuje na obszerniejsze
omówienie, tu ograniczę się tylko do zasygnalizowania tytułów
niektórych referatów:
— Robert Thornton , Rozdziały i strofy: klasyfikacja jako chwyt retorycz
ny w piśmiennictwie etnograficznym ,
— Mary Louise Pratt, Nauka o tropach (an-tropology) czyli badanie
terenowe wspólnych miejsc*,
— Renato Rosaldo, Spod drzwi jego namiotu: Autor /etnograf/ inkwizy
tor".
— James Clifford™, O alergii etnograficznej ',
— Vincent Crananzano *°, Dylemat Hermesa: retoryczna maska przewrotu
w dziedzinie opisu etnograficznego
— Stephen Tyler , Etnografia postmodernistyczna: od dokumentu zja
wisk ukrytych do ukrytego dokumentu
— Michel Fisher", Etniczność i sztuka pamięci",
— G. E. Marcus, Bieżące problemy pisarstwa etnograficznego we współ
czesnym świecie ",
— Talal Asad", Koncepcja przekładu kulturowego w brytyjskiej antro
pologii społecznej",
Owocem interpretacyjnego zwrotu w antropologii był obfity
plon książek i artykułów, wśród których na czołowym miejscu
wymienić należy takich autorów jak: wzmiankowani już Marcus,
Rabinów, Dumont, Crananzano, Dweyer", Bonn , Fabian ,
T e d l o c k " i wielu innych .
Omawiany tu nurt interpretacyjny, zwany też krytyką kulturową,
był drugą wersją etnografii etnografii. Zbierał on badaczy o różnych
poglądach, których jednak łączył wspólny zamiar zastosowania
wobec kultury metod wypracowanych przez literaturoznawstwo.
Zgodnie z opinią wybitnego badacza niemieckiego Johannesa
Fabiana „określenie interpretacyjny oznaczało, i wówczas i teraz,
podejście dostosowane do natury naszych źródeł — tekstów,
współmierność dosłowną nie zaś tylko metaforyczną."
Uwaga J. Fabiana nie powinna jednakże być traktowana jako
uogólnienie radykalnie wykluczające metaforyczną współmier
ność podejścia niektórych przedstawicieli nurtu interpretacyjne
go z naturą źródeł etnograficznych. O ile „współmierność dosło
wna" stworzona przez inspirację krytycznoliteracką, traktuje te
źródła jako teksty w wąskim, dosłownym sensie tego słowa, o tyle
„współmierność metaforyczna" może je widzieć tak jak zwykli to
czynić semiotycy różnych orientacji (niekoniecznie orientacji
tartuskiej, bo Clifford Geertz też określa swoje podejście mianem
semiotycznego) , albo też może je zobaczyć zgodnie z wizją
hermeneutyczną. Kieruje nas ona ku kwestii „językowości"
poznania , „zakrycia go przez mowę", gdzie mowa rozumiana
jest jako zespół założeń umożliwiających wyłonienie się sensu. Ta
„językowa wykładnia świata" i „językowa natura doświadcze
nia" z całą wyrazistością została ukazana przez H.-G. Gadamera
w jego Prawdzie i metodzie." Gadamer twierdził (wbrew H usserlowi), że to język ( „ m o w a " ) nie zaś świadomość jest sferą
pojawiania się sensu. Konsekwencją tego był postulat dostoso
wania narzędzi do przedmiotu badania, a raczej przyjęcie, iż
przedmiot może być poznany tylko za pośrednictwem jego
interpretacyjnej refrakcji w podmiocie. Poznanie interpretacyjne
ma więc charakter dyskursu w tym znaczeniu, że jest ono
„postacią myślenia polegającą na zmierzaniu do jakiegoś celu
poznawczego poprzez pośrednie operacje myślowe". Poznanie
dyskursywne, w odróżnieniu od takich prostych aktów poznaw
czych jak spostrzeżenie czy intuicja , ma zatem charakter p o
ś r e d n i . W tym postulacie poznania pośredniego, „językowe
go", hermeneutyka przezwyciężyła poznawczy absolutyzm feno
menologii Husserlowskiej i Diltheyowskiej hermeneutyki antynaturalistycznej. Powyższe zastrzeżenie o istnieniu także „metafory
cznej współmierności" podejścia i źródła etnograficznego napro
wadza nas na trop Clifforda Geertza, którego nazwisko niepoko
jąco długo nie padało w niniejszym omówieniu interpretacyjnego
nurtu antropologii. Wszak to właśnie Geertz już w 1973 roku
„zalegalizował" tę modną obecnie przydawkę, wydając swoją
Interpretację kultury". Jednakże z niektórych wypowiedzi druko
wanych w dyskusji redakcyjnej w „Current" po krytycznym
artykule Paula Shankmana* , a także z uważnej lektury jego prac
wynikają dość zasadnicze wątpliwości co do statusu wczesnych
zastosowań określenia „interpretacyjny" w twórczości Geertza.
Tu znów nieoceniony byłby Michel Foucault i jego metody
analizy dyskursu. Jak twierdzi cytowany przed chwilą J. Fabian,
w roku 1968, podczas dyskusji wywołanych książkami HabermaM
sa i Hymesa , Geertz nigdy nie zgadzał się z tymi, którzy
twierdzili, by „antropologia wymagała radykalnej krytyki", szcze
gólnie w swej pozytywistycznej odmianie. Zdaniem Fabiana,
Geertz nadal (1984 r.) wierzy w możliwość urzeczywistnienia
„nauki o symbolach", antropologii w sensie science.
Interesują
ca ewolucja poglądów Geertza i jego pozycja człowieka środka
szczególnie predystynuje go do zarysowania sytuacji, w której
znajduje się antropologia kulturowa w latach osiemdziesiątych.
61
62
я
3
42
50
51
53
54
55
55
58
0
Czytelnicy Clifforda Geertza z pewnością przyjęli jego Local
Knowledge*
jako ważny wkład do interpretacyjnego nurtu
światowej antropologii. Ponieważ na książkę składają się eseje
opublikowane już wcześniej, w latach 1 9 7 4 — 1 9 8 2 , na baczną
uwagę zasługuje przede wszystkim wprowadzenie, w którym
Geertz próbuje połączyć je uogólnieniem, i próba ta jest ciekawa
0 tyle, że w skrótowej formie porusza większość spraw objętych
współczesnym konfliktem dyskursów.
Geertz rozpoczyna od konstatacji, iż mamy obecnie do czynie
nia z zauważalną ekspansją interpretacyjnego nurtu w naukach
społecznych. Stwierdza, iż jest ona rezultatem dwóch czynników:
p o p i e r w s z e , coraz powszechniejszego przekonania, iż doty
chczasowe ujęcia zjawisk społecznych „nie doprowadziły do
tryumfu przewidywalności, kontrolowalności i weryfikowalności, którą tak długo w ich imieniu obiecywano" ,
p o d r u g i e zaś, wyjścia z intelektualnej prowincji, które mogło
nastąpić dzięki konfrontacji nowoczesnych nurtów myślowych
„z tym co było, a w pewnych zakątkach nadal jest, błogą
1 wygodną zaściankowością" . Padają nazwiska tych, którym
można zawdzięczać przełamanie impasu: Heideggera, Gadamera,
Habermasa, Wittgensteina, Ricoeura, Foucaulta, Kuhna, Barthesa i kilku ważnych krytyków literatury. Ich dorobek, pisze Geertz,
„czyni wysoce nieprawdopodobnym powrót do technologicznej
koncepcji nauk humanistycznych". ' Wraz z upowszechnieniem
ich myśli badania społeczne straciły wiele ze swej dawnej
regularności i „z całą pewnością stają się coraz bardziej pluralisty
czne". Wołanie o jedną wielką teorię wszystkiego co społeczne
brzmi coraz bardziej anachronicznie (nie wchodząc w to, czy jest
na nią za późno, czy za wcześnie), a uzurpowanie sobie prawa do
takiej teorii zakrawa dziś na megalomanię.
Antropologia, zawsze zajęta tym, „jak ludzie postrzegają to, co
robią", dziś bardziej niż kiedykolwiek wrażliwa jest na kwestię
„ujęć" (frameworks). W pewnym sensie rozpadła się ona nieod
wołalnie na takie ujęcia: podkreśla się w nich „zależność między
tym, co się widzi, tym, skąd się to dostrzegło, i przy pomocy czego
się patrzyło". To rozpryśnięcie się niegdysiejszego paradygmatu
(nigdy monopolitycznego, ale przecież bardziej regularnego) na
ujęcia (było spowodowane, ale też) spowodowało uświadomie
nie sobie I о к a I n o ś с i naszej wiedzy, zrelaty wizowało ją, odfor
malizowało, uczyniło bardziej kontekstową. Odzywają się tu
postulaty niemieckich hermeneutów i Michela Foucault: odwra
cając się od badania tego, jaki ten świat w swej istocie (i
w naiwnie mu przypisywanej jednoznaczności) jest, zwrócono
się ku badaniu różnych sposobów wyrażania go, opisywania,
mentalnego odwzorowywania (mental charting). Pojawia się
sformułowanie „rozumienie rozumienia", nawiązujące do Scholte'owskiej „etnologii etnologii" , i wprost podejmujące przesła
nie hermeneutyki, którą, zastosowaną do problemów etnologii,
Geertz proponuje określać jako „kulturową". Taka kulturowa
hermeneutyka nie oznacza korekty starej trasy, ale jej fundamen
talne zakwestionowanie. Odzwierciedla się to w poetyce nowego
podejścia. Geertz pisze: „zająkiwanie się, które jest właściwe nie
tylko moim własnym wersom, ale interpretacyjnym naukom
społecznym w ogóle, nie jest związane (jak to często sugerują ci,
którzy lubią uśmiercać własne wypowiedzi) z chęcią epatowania
nowym rodzajem głębi czy też odwrotem od racji rozumu, ale jest
rezultatem tego, że niecałkiem wiemy od czego zacząć tak
niepewne przedsięwzięcie, lub zacząwszy je już, w którą stronę
się obrócić. Dysputa zaciemnia się, a wraz z nią język, bo im
bardziej uporządkowany i bezpośredni wydaje się jakiś ciąg
myślowy, tym bardziej okazuje się nieroztropny." Zawierzenie
hermeneutyce oznacza więc zastąpienie starych problemów
nowymi, nieznanymi. Niegdysiejsza nauka („godna tego mia
na"), dążąca do osiągnięcia swych widmowych celów, za jakie
miała oparcie w tzw. empirii (wąsko pojętej), a także, „obiektyw
ność i ogólność", radykalnie odróżniała opis zjawiska i jego
wyjaśnienie. Zasadność tego radykalizmu zakwestionowali her3
м
65
66
6
58
59
7 0
71
72
�maneuci, wiele dokonując tym skokiem, ale zarazem pokazując
złudność samej idei tradycyjnie rozumianego postępu w nauce.
Świadomość nieodróżnialności opisu i wyjaśnienia musiała zao
wocować zmianą pisarskiej formy nowego nurtu. Taką ulubioną
formą stał się esej, gatunek trudny, niebezpieczny, ale wolny od
hipokryzji i zadęcia naukowej rozprawy. Dalej następuje Geertzowska pochwała eseju." Geertz widzi też jego pragmatyczną
funkcję w obrzędach współczesnego życia naukowego. Koncen
truje się ono przeważnie w obchodach „czyjejś pamięci lub
jubileuszu", dając wyraz „poparcia dla" albo będąc „rewanżem
za". Ta towarzyskość niesie ze sobą wszystkie niebezpieczeństwa
intelektualnej płycizny, komercji, której uosobieniem może być
„konferencyjny akrobata z kilkoma stałymi numerami" („kultura
jest rezultatem treningu", „zwyczaje się zmieniają", „świat jest
różnorodny"). Toteż w interesie uczestników tego życia jest
wykorzystywanie owej eseistycznej skłonności naszych czasów
do wytrwałego udoskonalania własnych zdolności analitycz
nych, co możliwe jest tylko wówczas, gdy odpowiedź cierpliwie
dokłada się do odpowiedzi.
74
Z okazjonalnym, potlaczowym charakterem współczesnego
życia naukowego wymownie kontrastuje nadwrażliwość, z jaką
część jego uczestników reaguje na próby odhermetyzowania
nauki. Dyskusje o granicach art/science (etnologia/antropolo
gia/etnografia/literaturoznawstwo/sztuka) są przedmiotem pier
wszego Geertzowskiego eseju, Blurred Genres. Wszystkie te
podziały — pisze — są z pewnością przydatne w redagowaniu
curriculów i doraźnym grupowaniu badaczy w „koterie i społecz
ności zawodowe" , ale gdy bierze się je zbyt dosłownie (gdy, jak
powiedziałby A. Korzybski, mapę myli się z terytorium), przesła
niają one tylko prawdziwy obraz tego, co dzieje się tam, „gdzie
ludzie myślą o świecie i piszą czym jest to, o czym myślą" .
Geertz nie wydaje się zmartwiony zachwianiem linii tradycyjnych
podziałów, zacieraniem się gatunków naukowego pisarstwa.
Przeciwnie, uważa, że najwyższy czas uznać te zaburzenia za
normę, przestać wspominać niegdysiejsze śniegi. Następuje
bowiem zasadnicza dekompozycja art i science: „nie tylko
dlatego, że nie wiadomo jak daleko się to wszystko posunie, ale
dlatego, że zmienia się sam idiom społecznego wyjaśniania,
zmienia się jego oddźwięk i jego wyobrażenie, zmienia się nasze
poczucie, na czym ma polegać takie wyjaśnienie, do czego jest
nam ono potrzebne i jak się wiąże z wyznawanymi przez nas
wartościami. Nie chodzi o zmianę jednej teorii czy też dziedziny
przedmiotowej, ale o zmianę założeń całego badawczego przed
sięwzięcia" .
75
7e
77
Prezentując następne eseje Geertz zwraca uwagę na kwestię
p r z e k ł a d u , kolejne słowo-klucz w rozważaniach hermeneutycznych: „przekład to nie tylko przerabianie obcego sposobu
wyrażania świata 'na nasze' (bo wówczas dużo tracimy), ale
odsłanianie logiki obcego sposobu wyrażania świata za pomocą
naszych własnych sformułowań". Taki przekład przybliża nas
raczej ku temu, co krytyk literatury robi z wierszem, niż ku temu jak
astronom postępuje z gwiazdą, którą chce zbadać.
Ta utrata pewności siebie, jaką można obserwować w naukach
społecznych jest wyrazem intelektualnej uczciwości: zakwestiono
wania rozmaitych poznawczych absolutyzmów. Relatywizacja ta,
jak wynika z Geertzowskiego eseju Common Sense as a Cultural
System, objęła nawet przyczółek, który przez tyle lat wydawał się
niezdobyty — zdrowy rozsądek, oczko w głowie anglosaskich
analityków i empirystów. Czy korpus naszej wiedzy został uszczup
lony przez to, że mamy dziś świadomość tej lokalności? — to i inne
pytania stawia Geertz w swych czterech dalszych esejach.
W zapowiedzi przedostatniego tekstu, być może najważniej
szego, The Way We Think Now: Toward an Ethnography of
Modem Thought, Geertz daje nam poznać swe teoretyczne
sympatie i zawodowe antypatie. Kontynuując linię myślową
zapoczątkowaną przez Blurred Genres zaostrza jednocześnie ton
polemik. Jako bezpośrednią tego przyczynę wskazuje „upiory
('subiektywizm', 'idealizm', 'relatywizm'), wywoływane przez
niektórych badaczy akademickich po to, by napędziwszy nam
stracha odwieść nas od zamiaru etnograficznego zbadania ich
własnych dzieł" . Świat jest jeden, nie może być w nim terenów
zastrzeżonych, niezależnie od tego, jakie retoryki użyje się, by
takie badanie wyperswadować. „Znacznie łatwiej obnażać cudze
plemiona niż swoje własne" — kupił niegdyś ze strukturalistów
Manuel de Dieguez. Być może to także ma na myśli Geertz, gdy
krytykuje „ateński model edukacji" występujący dziś w przebra
niu któregoś z cambridge'owskich koledżów. Absolutyzm pozna
wczy, przybiera różne formy. Jedną z nich, choć bardzo modernę,
jest frazeologia „przyzwoitej" nauki, „mocno stojącej na ziemi",
„głęboko osadzonej w realiach", choć w rzeczywistości są to
realia te same, co w czasach wiktoriańskich. Dopóki „przed
miot" będzie uparcie mylony z „narzędziem" badania, a faktyczny
jego „podmiot" przebywać będzie na wygnaniu, realia te pozos
taną nieuchronnie wiktoriańskie.
78
78
80
81
82
„Ujrzeć się tak jak widzą nas inni — to może być olśnienie.
Dojrzeć w innych wspólną nam wszystkim naturę — to podsta
w o w y wymóg przyzwoitości. Ale szerokość horyzontów, bez
której obiektywizm jest samochwalstwem, a tolerancja blagą, to
rezultat czegoś znacznie trudniejszego: chodzi o to, by zobaczyć
nas jako lokalny przykład, jedną z form, które przybiera ludzkie
życie, jako przypadek jeden z wielu, świat w morzu innych
światów. Jeśli antropologia interpretacji ma jakąś misję w tym
świecie, to polega ona na ciągłym przypominaniu tej ulotnej
prawdy" — kończy Clifford Geertz.
83
PRZYPISY
Niniejszy artykuł jest zmienioną nieco wersją referatu wygłoszonego
na posiedzeniu Komisji Metodologicznej Komitetu Nauk Etnologicznych,
na sesji pt. „Przesunięcie w polu badawczym etnologii" w Warszawie,
30.11.1988
Wszystkie te zagadnienia poruszane były wielokrotnie w pracach
etnografów polskich, najważniejsze w moim przekonaniu są tu dwa teksty
1
2
Cz. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury
ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", t. 37, nr 1—2,1983, s. 3 — 8 ,
W. Burszta, M. Buchowski, Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad
kulturą, „ L u d " , t. t. 37, 1982, s. 31—44, a także książka L. Stommy,
Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1986
Pisałam o tym w dwóch tekstach: Antropologia i myślenie potoczne:
przyczynek do badania zjawisk o trudnejontologii, „Literatura na Świecie"
(wdruku), W stronę antropologii dyskursu, cz. I (maszynopis niedrukowa3
ny)
4
K. Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii. Warszawa 1949, s.
119
Wypowiedź na seminarium doc.
16.02.1988
5
E. Mokrzyckiego, Warszawa,
Por. np. Paul Shankman, The Thic and the Thin: On the Interpretive
Theoretical Program of Clifford Geertz, „Current Anthropology", June
6
1984, vol. 25, nr 3, s. 261 nn.
6
1
' Tamże, s. 270
8
M. Winkelman, Magic: A Theoretical Reassessment, „Current Anth
ropology", February 1982, vol. 23, nr 1, s. 3 7 — 4 4
New York 1967, a także co najmniej kilka podobnych rewelacji m.in.
3
К. C. Changa, Rethinking Anthropology, New York 1968, czy też Reinven
ting Anthropology, pod redakcją Della Hymesa, New York 1969 etc.
10
D. Nash, R. Wintrob, The Emergence of Self-Consciousness in
Ethnography, „Current Anthropology" (dalej CA), December 1972, vol.
15, s. 527—532
Zabierali w niej gtos H. Russell Bernard, Morris Freilich, Frances
Henry, Michel Panoff, Murray and Rosalie Wax i inni.
11
Są to: Epistemic Paradigm: Some problems in Cross-Cultural
Research on Social Anthropological History and Theory, „American
12
Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 1192—1201, porównująca organizację
wypowiedzi w obrębie dwóch kontrastowych paradygmatów: anglo-amerykańskiego i francuskiego, a także artykuł w pracy pod redakcją
Stanleya Diamonda, The Nature and Functions of Anthropological Tradi
tions, pod tytułem On Defining Anthropological Traditions: An Exercise in
the Ethnology of Ethnology (wówczas w druku, później zaś pod zmienio
nymi tytułami jako: tegoż, Anthropological Traditions: Their Definitions,
(w:) S. Diamond (oprac). Anthropology: Ancestors and Heirs, The Hague
1980, s. 5 3 — 8 7 ) .
�Por. przypis 6
* W tym miejscu arbitralnie kończę ó w przegląd wydarzeń prasowych
w „Current Anthropology".
Przykład zaczerpnięty z Archeologii wiedzy Michela Foucault,
Warszawa 1977, s. 135. Na s. 179 czytamy: „Można spotkać realizacje
werbalne identyczne z punktu widzenia gramatyki (słownictwa, składni
i ogólnie — j ę z y k a ) , identyczne także z punktu widzenia logiki zdaniowej
lub systemu dedukcyjnego, w którym się ona plasuje), które jednak są
wypowiedzeńiowo różne".
13
1
Ethnicity and the Art of Memory.
Some Contemporary Problems of Ethnographic Writing in the
Modern World System.
45
46
15
16
Por. w Prawdzie i metodzie pierwszego {Wahrheit und Methode
Tubingen 1962) i Stu zabobonach, Paryż 1987, drugiego.
Patrz przypis 6
By wymienić tu dwa najważniejsze takie odwroty: pisarstwo
Witolda Gombrowicza i strukturalizm. Rzecz jasna w obu przypadkach ta
Forma, którą rozmyślnie pozostawiam w metaforycznym niedopowiedze
niu, różni się znacznie, choć w obu nie ma nic wspólnego z powierzchnią
i powierzchownością (z którą wiąże się już prędzej — Treść). Wielokrotnie
na temat tego pokrewieństwa myślowego wypowiadał się Gombrowicz,
por. choćby: D. de Roux, Rozmowy z Gombrowiczem, Warszawa 1981, s.
126—127
„American Anthropologist" 68:1966, s. 346—354
New York 1969, s. 430—457
17
18
18
20
21
Race, Culture and Evolution: Essays in the History of Anthropology,
New York 1968, s. 9 0 — 1 0 9
22
23
24
28
Local Knowledge, op. cit., s. 153
Anthropological Traditions: Their Definition, op. cit., s. 53—87
Tamże, s. 76
Comments on Marshall Sahlins' Culture and Practical Reason, (w:)
Ariede Ruijter (oprac), Beginseleninbotsing, Utrecht 1981, s. 9 1 — 9 7 , za:
B. Scholte, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s. 177
28
Cultural Anthropology and the Paradigm Concept, L. Graham, W.
Lepenies, P. Weingart (oprac). The Sociology of Science Yearbook, vol. 7,
Dordrecht 1983, s. 229—278
M. Głowiński, Т. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J . S ł a w i
27
ński, Słownik terminów literackich, Wroclaw 1988, s. 105
28
Za: P. Veyne, Ostatni Foucault i jego moralność, „Literatura na
Świecie", nr 6,1988, s. 323
28
Symbolic Domination, Cultural Form and Historical Change in
Morocco, Chicago 1975, i tegoż. Reflections on Fieldwork in Morocco,
Berkeley 1977
30
Under the Rainbow: Nature and Supernature Among the Panare
Indians, Austin 1976, i tegoż, The Headman and I: Ambiguity and
Ambivalence in the Fieldworking Experience, Austin 1978
G. E. Marcus, Rheotoric and the Ethnographic Genre in Anthropo
logical Research, op. cit., s. 508
33
34
81
do przełożenia i aluzyjny gdyż „common place," stanowić tu może
zarówno „banał", jak i „wspólne miejsca" motywów i wątków folklorys
tycznych, por. choćby u A. Guriewicza, Problemy średniowiecznej kultury
ludowej. Warszawa 1987, patrz indeks.
From the Door of His Tent: Author/Ethnographer/Inquisitor.
" Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian World,
37
Berkeley 1982
** On Ethnographic Allegory.
40
Tuhami: Portrait of Moroccan, Chicago 1980
Hermes Dilemma: Rheotorical Masking of Subversion in Ethnogra
phic Description.
41
42
83
84
88
88
87
(wraz z G. E. Marcusem) An Experimental Moment: Toward Ethnography
as Cultural Criticism, New York b.d. (w druku).
Interpretation of Culture, op. cit.
88
Por. przyp. 6
J . Habermas, Zur Logik der Sozialwissenschaften, specjalne wyda
nie „Philosophische Rundschau" 1967, D. Hymes, Introduction: Toward
Ethnographies as Communication, (w:) J . J . Gumperz, D. Hymes (oprac).
The Ethnography of Communication, specjalne wydanie „American Anth
ropologist" 1964, s. 1 — 3 4
Fabian, op. cit.
8 0
81
6 2
Further Essays in Interpretive Anthropology, New York 1983
Są to: Blurred Genres: The Refiguration of Social Though (1982),
Found in Translation: On the Social History of the Moral Imagination
(1977), ..From the Native Point of View": On the Nature of the Anthropo
logical Understanding (1974) Common Sense as a Cultural System
83
84
(1975), Art as a Cultural System (1976), Centers. Kings and Charisma:
Reflections on the Symbolics of Power (1977), The Way We Think Now:
Toward an Ethnography of Modern Thought (1982), Local Know/edge,
wykłady dotąd nie publikowane.
С. Geertz, Local Know/edge, op. cit., s. 3
88
88
87
88
88
Tamże.
Tamże.
Tamże, s. 4
Tamże.
В. Scholte. Anthropological Traditions: Their Definition, (w:) S.
70
Diamond (oprac.) Anthropology: Ancestors and Heirs. The Hague 1980, s.
53—87
71
C. Geertz, Local Know/edge. op. cit., s. 5
Tamże, s. 5 — 6
Powtarzająca w gruncie rzeczy Heideggerowskie myśli o Holzwege, przecinkach leśnych, które nie prowadzą do żadnego celu, tylko w głąb
lasu.
Tamże, s. 7
Tamże.
Tamże.
Tamże, s. 9
Tamże, s. 10
7 2
73
7 4
78
7 8
77
7 8
Common Sense as a Cultural System, Art as a Cultural System, The
Way We Think Now i Local Knowledge.
78
" Tamże, s. 1 3 — 1 4
43
44
Mały słownik terminów i pojęć filozoficznych, pod red. A. Podsiada
88
i Z. Więckowskiego, Warszawa 1983, s. 77
The Said and the Unsaid, New York 1978
Post-Modern Ethnography: From Document of the Occult to
Occult Document.
Iran: From Religious Dispute to Revolution, Cambridge 1980,
Dennis Tedlock, The Spoken Word and The Work of Interpretation,
82
Philadelphia 1983
Próbę bibliograficznego omówienia tego nurtu podjęli G. E. Marcus
i D. Cushman Ethnograhies as Texts, „Annual Review of Anthropology", nr
11, 1982, s. 2 5 — 6 9
Głos w dyskusji, CA June 1984, vol. 25, nr 3, s. 273
Por. C. Geertz, 77?e Interpretation of Culture, New York 1973, s. 5
Gdzie „język" nie ogranicza się do języka naturalnego, ale oznacza
wszelkie przesądzenia, „złożenia semantyki" (wśród których m i ę d z y
i n n y m i można wymienić założenia formalno-językowe), które stoją za
każdą wypowiedzią.
Op. cit., cytuję tu przekład angielski. Truth and Method, New York
1976
York 1980 oraz Narrative Ethnography in Africa, 1850—1920, „ M a n " . vol.
" An-tropology or Field- Work in Common Places — tytuł jest trudny
Kevin Dwyer, Morrocan Dialogues, Baltimore 1982
as Discourse, „Social Research", Spring 1979
Autor Space, Time and Culture Among the Iraqw of Tanzania, New
" Chapters and Verses: Classification as Rhetorical Trope in Ethno
graphic Writing.
The Concept of Cultural Translation in British Social Anthropology.
48
50
Tamże.
Tamże.
18:1983, s. 502—520
45
James Boon, Bali: An Anthropological Romance, New York 1977,
tegoż, Other Tribes, Other Scribes, Cambridge 1982
Johannes Fabian, (oprac.) Beyond Charisma: Religious Movement
31
3 2
(Oprac.) Anthropology and Colonial Encounter, London 1973
47
81
С. Rowiński, Przestrzeń logosu i czas historii. Warszawa 1984, s.
284
Por. na ten sam temat: A. Kuper, Między charyzmą a rutyną.
Antropologia brytyjska 1922—1982, Łódź 1987, s. 264 nn.
82
8 3
Tamże, s. 16
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96d8838a9c33a5754f9602147968482a.pdf
411ffce3921bef28bbe3f8553b6145c7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2248
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2085
Title
A name given to the resource
Wrażliwość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.8-14
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Hemka, Andrzej; Olędzki, Jacek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
II. 1 . Wieża kościoła Św. Augustyna na Nowolipkach w Warszawie
Andrzej Hemka
Jacek Olędzki
WRAŻLIWOŚĆ MIRAKULARNA
Cuda poruszają wyobraźnię szczególnie dzieci — chyba
najczęstszych visionary w naszych czasach — dalej, ludzi poboż
nych, a także ludzi prostych, nieskomplikowanych, których w
pełni należy rozumieć, bo jak powiadał Tomasz Mann, „nie było
im dane". Ale co się okazuje? Fascynacji cudem jako takim nie
oparli się wielcy, a może najwięksi: Anatol France, Blais Cendrars,
Heinrich Boli, Federico Fellini czy William Golding. Nawet głośny
fantasta od cywilizacji pozaziemskich, Erich von Daniken, zniżył
się do wędrówek po zapadłych wioskach włoskich i belgijskich,
aby po swojemu (denikenowsku) przedstawić zagadnienie. I ró
wnież u nas z powodu błahego zdarzenia na działce oławskiego
działkowicza, najwyższa władza stwierdziła, że każdy ma taki cud
na jaki sobie zasłużył. W innej tonacji, ale też raczej pryncypialnie,
a więc ponuro, Tadeusz Konwicki zapis krwawienia drewnianego
krzyża misyjnego przy kościele wiejskim włączył do jednego ze
swych głośniejszych filmów.
Mnie i tragicznie zmarłego Andrzeja interesowała antropolo
gia wydarzeń o charakterze cudownym w najnowszej historii
Polski. I z tego też powodu przyjęliśmy — w celach roboczych,
jak to się ładnie w nauce mówi — pewną własną terminologię,
aby dojść do czegoś nowego, jak najbardziej subiektywnego,
wszelako posługując się narzędziami poznania (też ulubione
określenie) wyrosłymi w postępowaniu całkiem niezłej (w okre
sie międzywojennym i wcześniej) krajowej etnografii i etnologii.
Nie skorzystaliśmy z kuszących analiz psychologicznych czy
socjologicznych ze znanych szkół rodzimych, sugerujących na
przykład jako celowe ustalenie „przeciętności cudowności na
głowę mieszkańca" lub wyjawieniu, czy doświadczający cudu to
„ludzie normalni, zdrowi psychicznie" itd. w tym guście. Wszela
1
2
8
I
ko nie znając pewnego określenia Carla Gustawa Junga (chwaebnego dla wszystkich visionary), jak też nie sugerując się, a
mówiąc inaczej nie ściągając (bo to stało się nałogiem) od
nieocenionego Mircea Eliadego, udało się własnymi słowami
wyartykułować myśli nie sprzeczne z wielkimi uczonymi. Ale o
tym za chwilę. Teraz zaś o proponowanej terminologii i niezbędna
informacja o przyjętej klasyfikacji, ułatwiającej określenie proble
mu; zrezygnowanie z przepastnych kwestii związanych z cudem
(pozostawić to należy Danikenom czy Ludwikowi Stommie)
i zajęcie się wyłącznie zdarzeniami rodzimymi ostatniego półwie
cza.
Czy można mówić: wrażliwość mirakularna? W jakiej mierze
uzasadnione jest to określenie? Powiadamy wrażliwość, nadwra
żliwość, uściślamy też te pojęcia dodatkiem — estetyczna,
psychiczna, społeczna. Nie powiemy jednak — wrażliwość
praktyczna, lecz zmysł praktyczny. Natomiast można mówić o
wrażliwości religijnej czy mistycznej. Dlatego proponujemy okre
ślenie szczegółowsze — wrażliwość mirakularna. Jest to tylko
propozycja. Wprowadzamy jednak to określenie, albowiem ułat
wić ono może — jak się nam wydaje — przeprowadzenie dosyć
obiecujących analiz. W dalszych częściach pracy posługiwać się
będziemy wymiennie również określeniem — wrażliwość wzmo
żona. Przyjmujemy też, że jest ona czynnikiem warunkującym tę
wrażliwość, którą określamy jako mirakularna.
Jaka jest podstawa przedstawianych tu danych? Przede
wszystkim świadomość istnienia w przeszłości niezliczonych i
niewiarygodnych wprost zdarzeń. Zdarzenia t e — j a k wiadomo —
opromieniają osoby boskie oraz postacie świętych i błogosławio
nych, których kult rozwinął się na naszych ziemiach. Ale
3
�poprzestając na kulcie jednej tylko Osoby — Matki Boskiej,
najbardziej popularnym i żywym w Polsce, można podjąć frapują
cą próbę badań.
Wiele zdarzeń cudownych z przeszłości otoczonych jest
tajemnicą. Chroni ją dzielący nas od tych zdarzeń czas, sposób ich
przedstawiania w zapisach archiwalnych, a nieraz i w literaturze
religijnej. Stąd powstała chęć przyjrzenia się faktom współczes
nym, aby pełniej rozumieć te dawne. Ale ostatecznie, fakty
współczesne okazały się na tyle interesujące, że stały się samoist
nym przedmiotem badań.
Postawmy kolejne pytanie, które zajmowało nas i które
zaprząta nadal wielu. Można je sformułować tak: czy w istocie
zdarzają się dziś cuda? Otóż, w pracy tej unikamy odpowiedzi na
podobne pytania. Dla naszych celów wydają się one nieistotne.
Przyjmijmy bowiem, że każde zdarzenie wytłumaczalne w naj
prostszy sposób: przyczyna — skutek, zjawisko fizyczne — złu
dzenie metafizyczne itd., może uchodzić za cudowne, jeśli
w świadomości pojedynczej osoby, a tym bardziej mniejszej lub
większej zbiorowości, uznane zostało właśnie za takie, a nie za
zjawisko pospolite, zwykłe, w pełni wyjaśnione.'
A zatem samo przekonanie osoby lub zbiorowości przyjmuje
my za wyłączne kryterium określające zdarzenie jako cudowne.
Ukazujemy też takie zdarzenia, których cudowność została za
kwestionowana przez samych księży. Ale zdarzenia te miały
w szerokich odczuciach znaczenie zdecydowanie cudowne.
Interesowały nas one w nie mniejszej mierze niż uznane oficjalnie
cuda, albowiem stanowić mogą ważne źródło poznania sposo
bów odczuwania i myślenia współcześnie żyjących różnych
środowisk społecznych. Wprowadziliśmy jednak określenie zda
rzenia o charakterze cudownym, mające szerszy zakres aniżeli
zdarzenia cudowne, czyli cuda oficjalnie uznane i odpowiednimi
dokumentami zatwierdzone. Powtórzyć więc trzeba jeszcze raz,
za zdarzenia o charakterze cudownym uznajemy takie, które
w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyskało miano
niezwykłego, niewytłumaczalnego. To, że cudowne zdarzenia
znajdują często swoje wyjaśnienie w faktach całkiem realnych
w niczym nie pomniejsza ich istoty. Przeciwnie, nadaje im to
szczególnego rodzaju posmaku nazywanego sensem społecznym
zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym. Ponadto
wydaje się nam, że zdarzenia te są odbiciem zmieniającej się
— zależnie od środowiska i czasu — świadomości religijnej
i wrażliwości mirakularnej.
5
Istnieją różne modelowe przedstawienia tej świadomości.
Jedno z podstawowych dla naszych rozważań można sformuło
wać w sposób następujący: każde pozytywne dla jednostki
rozstrzygnięcie spraw realnych (codziennych czy potocznych)
łączone jest nieraz bezpośrednio z interwencją Boga lub konkret
nej postaci świętej. Zdarzenia cudowne stają się nieodłącznym
elementem tej szczególnego rodzaju świadomości religijnej. I też,
jak ta ostatnia podlega zmianom, tak również zmienia się charak
ter zdarzeń cudownych. To jest oczywistością. Nie jest jednak
wiadome, jak te procesy przebiegają, jakie zachodzą korelacje, co
i kiedy jest czynnikiem decydującym o pojawieniu się zdarzenia
cudownego.
W pracy tej interesował nas sens ideowy określonych zdarzeń
nazywanych cudownymi, ich poetyka i dramaturgia, jak też
okoliczności społeczno-kulturowe im towarzyszące. W miarę
możności staraliśmy się poznać również same osoby, którym
dane było zaznać cudownych przeżyć, doświadczeń cudownych
dobrodziejstw. W próbach tych ograniczyliśmy się jednak do
uzyskania tylko podstawowych czy najważniejszych danych
o charakterze biograficznym, nie starając się prowadzić rozpo
znań o charakterze psychologicznym.
Interesowały nas fakty odnoszące się do dziejów z okresu
1945—1975. Okres ten stanowi spoistą całość, jest objęty
stosunkowo najsłabiej zamąconą lub mówiąc inaczej zniekształ
coną pamięcią starszych i młodszych pokoleń żyjących obecnie
w Polsce. Ograniczenie się do tak pozornie wąskiego wycinka
czasów współczesnych sprzyja zgromadzeniu zarówno pełniej
szych danych, jak też osnuciu ich refleksją odnoszącą się do
spraw absorbujących ż y w o dziś w 1989 roku.
Współczesne zdarzenia cudowne można dzielić na indywidual
ne i na takie, których doznaje większa zbiorowość w aktach nie tyle
osobistych przeżyć duchowych, lecz — jak to Kazimierz Dobro
wolski nazywał — „psychozy religijnej", „procesów przemian
dysharminijnych, żywiołowych". Procesów nie kontrolowanych
ani przez władze kościelne, ani przez władze państwowe.
6
Cudowne zdarzenia indywidualne odnoszą się często do
trudnych sytuacji, których nie rozwiązują zracjonalizowane stara
nia, posługi i zabiegi. Wiara w mirakularna ingerencję byłaby więc
swoistym remedium na wszelkie sytuacje „niemożności" czy
„niemocy"? Pytanie to jest jednym z wielu, jakie pojawiają się
przy analizie „zdarzeń indywidualnych".
Czymś zupełnie innym, o zasadniczo różniącym się znaczeniu,
są doznania zdarzeń o charakterze cudownym, mającym zawsze
cechy spektakularne, a które odbierane są nie przez pojedyncze
osoby, lecz tłumy liczące nieraz kilka tysięcy, a nawet więcej osób
(cud w Częstochowie — bezpośrednio po wojnie — uczestniczy
ło blisko 1 5 0 — 2 0 0 tys. ludzi, cud na Nowolipiach w Warszawie,
uczestnictwo ponad 150 tys. ludzi, cud w Zdziarze Wielkim — 80
tys. ludzi, cud w Zabłudowie, ok. 30 tys. ludzi, cud w Radziejowie
— bliżej nieznana liczba, nie mniejsza jednak aniżeli 15 tys. osób).
A przecież podobnych cudów w Polsce w ostatnim trzydziestole
ciu było nie mniej niż kilkadziesiąt. Ta kategoria zdarzeń przerasta
swym rozgłosem wszelkie indywidualne doznania cudu.
Zjawiska o charakterze cudownym nie są dzisiaj przejawem
przesądu, magicznego działania, korzystania z wróżb i zaklęć. Są
czymś zupełnie innym. Wyrażają potrzebę objawień boskich,
boskich interwencji w sprawy doczesne, ale też potrzebę zdarzeń
niezwykłych, sensacyjnych, lecz zgodnych z tradycyjnym, a może
nawet trwałym systemem pojęć. Niewątpliwie żywotność tych
zdarzeń łączy się z poczuciem ograniczonych możliwości czło
wieka i potrzebą odwoływania się do Wielkiej Niewiadomej
— takich mocy, które wymykają się spod ludzkiej kontroli.
Szczególnie istotnym czy wyrazistym czynnikiem zdarzeń
o charakterze cudownym jest to, że jeśli w zachowaniach
magicznych i czarownictwie korzysta się z odpowiednio dosto
sowanych do tych czynności narzędzi, jak też zrytualizowanych
najczęściej, z góry zaprogramowanych praktyk, to w przypadku
cudów ani narzędzia, ani wspomniane praktyki nie występują.
Zdarzenia o charakterze cudownym dokonują się samoistnie, bez
wyraźnie ukierunkowanej interwencji określonych osób. Faktem
jednak jest, że do pewnej kategorii zdarzeń cudownych, szcze
gólnie tych o charakterze spektakularnym, w środowiskach
głównie wiejskich zakradają się elementy postępowania magicz
nego czy interpretacji mającej cechy myślenia magicznego.
Bywa, że zdarzenie, jeśli nie powtarza się samoistnie, jest
prowokowane, aby trwało jak najdłużej.
7
Chcielibyśmy tu rozważyć wybrane zdarzenia cudowne o chara
kterze zbiorowym, a nie indywidualnym. Jak powiedzieliśmy odno
szą się one do czasów po II wojnie światowej, od chwili jej ustania,
po 1975 rok. Niektóre z nich należą do najgłośniejszych, jakie
rozegrały się we współczesnej Polsce. Nasze rozważania dotyczyć
będą trzech zdarzeń: w Zdziarze Wielkim (Sierpeckie), w Warszawie
na Nowolipkach, w Radziejowie (okolice Hrubieszowa).
Cud w Zdziarze W i e l k i m
Cud zdarzył się w 1954 lub w 1955 r. na wiosnę, na kilka dni
przed Bożym Ciałem. Pierwsze dostrzegły go dzieci i kobiety,
które szły na łąki wyganiać krowy. Mówiły, że Matka Boska
płacze. J u ż do południa we wszystkich okolicznych miejscowoś
ciach wiedziano, że w Zdziarze Wielkim jest cud. Od tej chwili
ludzie zaczęli przychodzić jak na odpust.
Jeden z gospodarzy mieszkających stale w Zdziarze w sposób
szczególny przeżywał wydarzenia rozstrzygające się w jego wsi.
Poczuwał się on do odpowiadzialności za to, co się stało. Na
kilkanaście dni przed tymi wydarzeniami odnowił gipsową figu
rę Matki Boskiej stojącej przed wsią (z końca XIX w.). Gospodarz
ten twierdzi, że figurę pomalował doskonale, że wyglądała ona
jak „ ż y w a " , ale farby, których używał ze względu na brak
terpentyny i denaturatu nie zostały dobrze zrobione. Powstawały
więc krupki nie dające się nawet po dokładnym wymieszaniu
rozpuścić. Pomalował więc taką farbą, następnie całość pokrył
pokostem i jak przyszła wilgoć (rosa, deszcze), krupki rozpusz
czały się i rozlewały. Później mówiono, że to nie łzy spływały po
twarzy Matki Boskiej, ale właśnie ta farba.
Jednak łzy nie były jedynym elementem cudu. Jak dowiedzie
liśmy się z kilku przeprowadzonych rozmów, cała figurka ruszała
się, ze stóp miała płynąć krew, a także — jak nam powiedziała
jedna z kobiet, która znała dokładnie cały przebieg wydarzeń
— Matka Boska miała również poruszać krtanią. Tak więc
tłumaczenie, że łzy były rozpuszczoną farbą wyjaśnia nam tylko
część zjawiska, jeśli w ogóle można mówić tu o jakimkolwiek
9
�wyjaśnieniu. Należy założyć, że spływająca farba sprowokowała
ludzi do wytworzenia w ich wyobraźni innych elementów,
których celem było „urozmaicenie" cudu, zwiększenie jego
„atrakcyjności", co prowadziło do uznania go za prawdziwy. Dla
przybyłych ludzi był to po prostu cud, należało go zobaczyć na
własne oczy. Żadne przeszkody nie były w stanie zatrzymać
ciągnących zewsząd tłumów. Każdy stawiał sobie za cel zobaczyć
cud, chociaż dane to było tylko niewielu. Wszyscy nasi rozmówcy
w Zdziarze i okolicy opisywali zjawisko, mogli dokładnie opowie
dzieć co działo się z figurą Matki Boskiej, ale robili to przeważnie
na podstawie zasłyszanych relacji. Podkreślamy: tylko nieliczna
grupa cud widziała, a widziała właśnie to, co złożyło się później
na całokształt zjawiska: łzy, krew, ruchy ciała. Powstał więc
pewien obraz przekazywany z ust do ust, obraz, który musiał
zaspokoić głód oczu tych, co tu przyszli. Czy zaspokoił? Nie
wiemy. Powstało bardzo popularne tłumaczenie, że po prostu
ludzie są niegodni, a jeżeli tak jest, to cudu nie mogą zobaczyć.
Pozostawała im jeszcze woda, a dokładniej mówiąc strumyk
płynący niedaleko figury. W czasie tych wydarzeń strumyk został
uznany przez ludzi za cudowny, a więc woda z niego uzyskała
właściwości uzdrawiające. Brano więc tę wodę, ufając w jej
lecznicze i ochronne działania.
Po kilku dniach trwania zjawiska interweniowała milicja. Ludzie
blokowali drogi, niszczyli pola. Początkowo organy bezpieczeństwa
ograniczały się tylko do pilnowania porządku na drogach, zabronio
no śpiewów, można to było robić tylko przy figurze. Ale nic nie było
w stanie zatrzymać tłumów. Schodzili się idąc przez pola, łąki.
Sytuacja stawała się krytyczna, a milicja nie mogła sobie poradzić.
Tymczasem zbliżało się Boże Ciało i było do przewidzenia, że
tego dnia bardzo duża liczba ludzi będzie chciała przyjść,
zobaczyć cud. Do wsi sprowadzono więc oddziały milicji z innych
miast, przyjechał również działacz społeczno-polityczny, którego
w Zdziarze do dziś nazywają posłem. W remizie zwołano zebranie
dla mieszkańców, na którym ó w poseł tłumaczył sytuację i prosił
chłopów o pomoc. Ponieważ większość z nich była zaintereso
wana w utrzymaniu porządku, postanowiono wspólnymi siłami
powstrzymać ciągnące tłumy. Chodziło przecież o pola; poniesio
ne straty byłyby nie do odrobienia. Na zebraniu postanowiono, że
żaden z gospodarzy nie przyjmie nikogo na nocleg, co do tej pory
było bardzo często praktykowane. Postanowiono też, że nie
będzie się wpuszczało na teren wsi nikogo obcego. Jednak
pomimo współpracy milicji z mieszkańcami nie obyło się bez
przykrych wypadków. W dzień Bożego Ciała zablokowano
dokładnie wszystkie drogi. Ludzie, a miało ich przybyć ok. 80tys.,
schodzili się idąc przez pola. Ponieważ do samej figury bardzo
trudno było się dostać, więc ten ogromny tłum stał przed wsią
powstrzymywany przez milicję. Mówiono im, żeby się rozeszli,
żeby nie wyrządzali szkód, ale nie słuchali, chcieli zobaczyć cud,
chcieli tylko iść do figury. Szczególna rola przypadła gospoda
rzom, którzy sami wychodzili przed zebranych ludzi tłumacząc, że
niszczą pola, a żadnego cudu nie ma. Ale ludzie mówili, że nie
odejdą, aż zobaczą. Ostatecznie sytuację udało się opanować, ale
nie obeszło się bez aresztowań. Zatrzymano gospodarza H., który
pierwszego dnia jadąc ze Zdziaru do Góry, miejscowości położo
nej nieopodal, rozpowiadał, że jest cud.
0 tym, jak ogromny zasięg miało zjawisko, może świadczyć fakt,
że na stałe wśród mieszkańców wsi pozostała pamięć o Cyganach,
którzy przed figurą złożyli pieniądze (podobno 3500 zł). Po niedługim
czasie skradziono je, ale nie to jest ważne. Cyganie uważani często za
złodziei, traktowani są w tym przypadku z całym uznaniem, podkreśla
się znaczenie ich ofiary. Chodzi o to, że nawet Cyganie uwierzyli!
Z tego, że w większości wypowiedzi naszych rozmówców
były raczej sceptyczne, że starali się podawać jak najbardziej
obiektywne wiadomości, wynika wyraźnie, iż trudno im było
w ten cud uwierzyć. Tylko jedna z kobiet, H.S., mieszkająca na
kolonii lezącej 3 km od wsi twierdzi, że cud widziała i nawet przez
chwilę nie wątpiła w jego prawdziwość. Cud utrwalił się w jej
pamięci tym bardziej, że niedługo po nim córka odzyskała mowę,
o co H.S. gorąco się modliła przed figurą,
Charakterystyczna jest również relacja gospodarza, który
odnawiał figurę: „Ludzie patrzyli i patrzyli. Jedni mówili, że
widzą, inni że nie widzą. Panika była i koniec. Nie powiem, że
było, i nie powiem, że nie było... Ja tam chodziłem kilka razy i nic
nie widziałem". Nasz rozmówca jest zresztą w tej trudnej sytuacji,
że przecież uważano cud za konsekwencję pomalowania przez
niego figury. Tak więc jego zdanie miałoby tu ogromne znaczenie.
Ale już jego żona mówi: „Jak to by był cud, to ja bym trupem
10
padła. Jak może Matka Boska na ziemię przychodzić. Taka osoba,
żeby takie wycieczki robiła!"
C u d na N o w o l i p k a c h
w Warszawie
Zdarzenie miało następujący przebieg. Jesienią 1958 r. na
szczycie wieży tamtejszego kościoła w miejscu, gdzie pod
krzyżem znajdowały się wówczas jeszcze pozłociste puszki
kuliste (il. 1), pojawiała się wieczorami i nocą jaśniejąca z różną
intensywnością poświata, którą gromadzący się ludzie widzieli
jako postać Matki Boskiej. Zależnie od dnia (była to deszczowa
i mglista pora jesieni) zjawisko stawało się mniej lub bardziej
wyraziste. Kio pierwszy je dostrzegł, nie wiadomo. Wiadomość
jednak o cudzie w Warszawie rozeszła się po całej Polsce. Przez
dwa tygodnie przybywały na Nowolipie tłumy pielgrzymów
z odległych nawet części kraju. Przeważała ludność wiejska,
głównie kobiety. Wśród tych osób powiadano, że Matka Boska
pojawia się w różnych sukienkach, jasnych i ciemnych. Zanoto
wana została taka wypowiedź: „Dzisiaj Matka Boska jest w ciem
nej sukience, bo ich przyjechało więcej". Chodziło o mili
cjantów, którzy pilnowali porządku. Pątnicy gromadzili się wokół
samego kościoła i daleko nawet od jego ogrodzenia. Koczowano
nocami na znajdujących się nieopodal gruzowiskach z ostatniej
wojny. Gromadzono się w grupach, modląc się i śpiewając. Kiedy
dostrzeżono na wieży jasność, klękano. Pojawiały się westchnie
nia, okrzyki „aach" i wzmagał się śpiew. Taki stan emocji trwał
nieraz przez długie godziny wieczorne i nocne. Mieszkańcy
Warszawy raczej nie włączali się w tłumy przybyłych ludzi
z zewnątrz. Wśród odchodzących trwały rozmowy komentujące
zdarzenie. Oto wypowiedź starca przybyłego z jakiejś wioski
z okolic Kielc. „ C o to za cud? To zwykłe takie zjawisko optycz
ne..., tam na wieży są takie dwie gomułki, jak te gomułki zleją się
do kupy, to się robi ten cud".
Po kilkunastu dniach niezwykłego zjawiska na Nowolipkach
złociste kule na wieży kościoła zamalowano na czarno pakiem,
smołą i innymi substancjami. Czynność tę ponawiano, bo mimo
malowania kul na czarno promieniowały one nocami nadal.
Liczni chłopi koczujący na Nowolipkach wrócili do swych wsi.
Cud w
Radziejowie
Zdarzenia w Radziejowie rozgrywały się w 1958 lub 1959 r.
Dokładnej daty nie udało się nam ustalić.
Pod koniec maja wszystkie okoliczne miejscowości obiegła
przekazywana z ust do ust wiadomość, że ukazała się Matka
Boska. Nie trzeba było długo czekać na efekt tych szybko
rosnących się wieści. J u ż następnego dnia, po pierwszym poja
wieniu się Matki Boskiej, do Radziejowa ściągnęły tłumy. Ta
mała wieś przez 4 tygodnie leżała w centrum zainteresowania
mieszkańców nie tylko okolicznych osiedli. Przyjeżdżali po
dobno samochodami z Hrubieszowa, Chełma, Tomaszowa,
Dubienki, Ostrowa i Dorohuska.
Rozmawialiśmy z kilkoma mieszkającymi tam osobami. Opo
wiadali o cudzie niechętnie, tak, jakby się czegoś obawiali, jakby
nie chcieli sobie w ogóle przypomnieć tamtych dni, kiedy ich wieś
była na ustach tysięcy ludzi. Nie mogliśmy też dotrzeć do osób,
które cud widziały, choć we wsi mieszka jeszcze ten, który
pierwszy zobaczył postać Matki Boskiej. Musieliśmy więc zado
wolić się relacjami matki tego już dzisiaj 20-letniego mężczyzny.
Jej informacje są bardzo dokładne, pamięta ona o najdrobniej
szych szczegółach, chociaż minęło już kilkanaście lat. Wydarzenia
utrwaliły się w jej pamięci tym mocniej, że ona i jej mąż mieli
kłopoty właśnie za to, że ich dzieci pierwsze zobaczyły cud...
Wszystko zaczęło się pod koniec maja we wtorek po południu.
Dzieci naszej rozmówczyni wyszły na pole paść krowy. Wieczo
rem kiedy już mieli wracać do domu jeden z chłopców zauważył,
że po polu chodzi jakaś pani ubrana na biało. Obaj uklękli... Matka
Boska coś im powiedziała, ale nikt nie wie co! Początkowo nikt
nie chciał im wierzyć. Rodzice poszli więc razem z dziećmi na łąkę,
ale postaci w białej sukience już tam nie było. Ukazała się
natomiast na t o p o l i rosnącej w rogu pola, na którym chłopcy
widzieli ją po raz pierwszy. Z topoli postać przeniosła się na
stojące niedaleko w i e r z b y (il. 2). I tam ukazywała się już do
końca. Tych wierzb jest cztery. Ludzie mówili, że Matka Boska
pojawia się tylko na dwóch; na środkowej i na tej z lewej strony.
Mówili, że siedzi na gałęzi, na krześle lub że stoi. Ubrana miała być
na biało, w rękach trzymała raz książkę a raz różaniec. Inni mówili,
że był blask, że Matka Boska była cała w kwiatach...
�Ludzi przychodziło coraz więcej, na drogach zrobiło się
ciasno. Po tygodniu interweniowała milicja, zabroniono groma
dzenia się, tłumaczono, że nic nie ma, że cud to bujdal Ale ludzie
w dalszym ciągu przychodzili. Jak nie mogli dostać się drogami
szli przez pola, jeżeli było trudno w dzień — przychodzili
wieczorem i w nocy. W ten sposób pod wierzbami przez całą dobę
stał tłum...
Po kilku dniach na miejsce cudu przyjechał ksiądz z Hrubie
szowa, zobaczył, powiedział, że nic nie ma i odjechał! Ale nie
powstrzymało to ludzi, którzy w dalszym ciągu na dźwięk słowa
„ c u d " rzucali wszystkie prace i biegli, żeby zobaczyć. Niewielu z
nich zobaczyło, ale nie wszyscy wracali do domów z pustymi
rękami. Pod wierzbami płynęła bowiem struga, która w tym czasie
wyschła, ponieważ dawno nie padały deszcze. Wykopano więc
studzienkę i z niej czerpano wodę. Zabierano ją dla celów
leczniczych.
Uwagi, jakie nasi rozmówcy czynili na marginesie tych praktyk
były różne. Jeśli chodzi o wodę, to było dla nich zrozumiałe, ale
„cudowne liście", dla tych, którzy spotkali się z czymś takim po
raz pierwszy, budziły mieszane uczucia, czasami nawet uśmiech,
ale nie z tego, że w ogóle biorą gałązki z liśćmi, tylko dlatego, że
dobrze nie wiedzą, z którego drzewa je rwać.
Kłębił się więc tłum pod drzewami, obłamywał gałęzie,
napychał liśćmi kieszenie. A inni stali i patrzyli, chcieli dostrzec to,
na co czekali... Niektórym nawet się to udawało.
Znane są przykłady omdleń i to właśnie pod wpływem
zobaczenia cudul Dotarliśmy do takich osób. Niestetynie potrafią
określić, co widzieli. Na zadawane pytania odpowiadano nadal
powściągliwie. Większość nic nie widziała! Tłumaczyli to sobie w
różny sposób. Jedni mówili, że są niegodni, a w takim razie nie
mogą cudu zobaczyć, inni mówili po prostu, że to wszystko
kłamstwo i że żadnego cudu nie ma. Spotkaliśmy jednak kilku
takich, którzy uznali się za niegodnych za pierwszym razem, ale
próbowali szczęścia po raz drugi i trzeci. Ciągle na darmo!
Dlatego cud utkwił im bardzo głęboko w pamięci. Pamiętają
dokładnie szczegóły zasłyszane od innych, prawie widzą to, co
chcieli wtedy zobaczyć.
Wiadomości, które uzyskaliśmy poza Radziejowem są pełniejze. Ludzie mówią szczerzej, że szczególnym ożywieniem, a zara
zem z pewną tajemniczością.
Życie niektórych z nich pełne jest rzeczywiście cudownych
wydarzeń, uzdrowień, w które wierzą, którym zawdzięczają życie.
Ale cudu w Radziejowie nie widzieli i mówią to po prostu, bez
rozstrzygania czy to prawda, czy nie...
Gdy pielgrzymi już odeszli z Radziejowa, pozostawili po sobie
wiele śladów. Zdeptano wysokie już zboża. Po zbożu chodzili
ludzie, nie żeby deptać, oni tylko szli do cudu po polach na
„skróty", bo milicji tam nie było. Pozostawili więc po sobie
połamane zboże, które pokotem zalegało pola. Ale zdarzył się
cud... Tak, jeszcze jeden cud, a przynajmniej za taki uznawało to
zjawisko kilku naszych rozmówców. Otóż po paru dniach zboża
powstały. Nie było ono takie, jak być powinno, ale nie zalegało już
pól. I znów głosy się podzieliły; jedni mówili, że mogło powstać
bez cudu, inni twierdzili, że to musiał być cud, bo przecież było już
wysokie i samo by nie powstało...
Dziś łąka, po której „chodziła" Matka Boska wygląda prawie
tak samo jak w tamte dni. Nie ma już tylko topoli, bo spróchniała i
trzeba ją było wyciąć. Zostały wierzby, na których objawiła się
Matka Boska, a zostały dlatego, że nikt nie miał odwagi ich ściąć.
Przedstawione wydarzenia cudowne charakteryzuje przede
wszystkim występowanie w każdym z nich postaci Matki Boskiej.
Świadczy to o niezwykłej popularności w czasach najnowszych
kultu maryjnego. Jego przystępność w dużej mierze tłumaczy tę
popularność. W świetle zdarzeń cudownych kult maryjny uzyskał
w Polsce cechy zjawiska zdecydowanie ludowego. Nastąpiło w
nim spopularyzowanie oficjalnych pojęć kościelnych związanych
z majestatem samej Matki Bożej. Wprawdzie, jak w dawnych
zdarzeniach cudownych osoba Przenajświętszej Marii Panny
pojawia się osobom wybranym, przeważnie dzieciom, godnym
przez swą niewinność do uczestniczenia w niezwykłych dozna
niach, niemniej jest to tylko wstępna faza spektaklu, w którym
ostatecznie uczestniczą głównie dorośli. Obok wierzących zda
rzają się niewierzący. Tolerowani są przedstawiciele innych
wyznań niż katolickie. Przeżycia o charakterze mirakular-
II. 2. Radziejów w lubelskiem. Wierzby, na których ukazywała się
Matka Boska
11
�nym uzyskują wymiary zjawiska zdecydowanie masowego. Jego
żywiołowość sprawia, że nie ma ono odpowiednika w żadnych
innych przejawach życia społecznego w kraju. W większości
wydarzeń uczestniczy w przeważającej mierze ludność wiejska
i to nawet wówczas, kiedy te zdarzenia rozgrywają się na terenie
miast. Żadne też inne zdarzenia nie spowodowały takich maso
wych zgromadzeń tej ludności w obrębie samej Warszawy, jej
śródmieścia. Dodajmy, że są to każdorazowo tłumne zgromadze
nia tworzące się samorzutnie bez udziału jakichkolwiek czynni
ków organizacyjnych! Zgromadzeń z powodu zdarzeń cudow
nych nie daje się przyrównać ani do wielkich odpustów, ani też do
wędrówek pielgrzymów do określonych sanktuariów, albowiem
w tych przejawach kultu masowego pojawiają się na ogół
działania organizacyjne władz kościelnych. Wydaje się, że to, co
nazywamy potocznie awansem społecznym czy kulturalnym
ludności chłopskiej w najnowszych czasach nie pozostało bez
w p ł y w u na charakter fascynacji zbiorowych wydarzeniami cu
downymi. Pośród ludności tej wzrosły w sposób dawniej niezna
ny możliwości percepcyjne w zakresie głoszonych prawd wiary
(chociażby dzięki podniesieniu poziomu oświaty, dostępności
szkoły a także aktywności duszpasterskiej); zwiększyły się możli
wości informacyjne i co jest niesłychanie ważne — możliwości
komunikacyjne, realizowane dziś w znacznie skróconym czasie
i na poważnie zwiększonych niż niegdyś przestrzeniach. Wieść
0 zdarzeniu cudownym w ciągu jednego dnia może obiec
niezliczone ilości wiosek, a tym bardziej zamieszkujących je osób.
W miarę trwania zdarzenia krąg poinformowanych rozszerza się...
J u ż tylko fakt samej żywiołowości tych wielkich ruchów
ludnościowych sprawia, że stają się one czynnikiem niepokoju
1 zagrożenia. Interwencje władz porządkowych nie zawsze stają
się przy tym skuteczne, co więcej przyczyniają się nawet do
bardziej jeszcze żywiołowego uczestnictwa mas w tych zdarze
niach. W 1965 roku w Zabłudowie interweniowało nawet
wojsko. Użyto gazów łzawiących.
Rodzące się konflikty między przybyszami a miejscowymi, nieraz
pokrzywdzonymi materialnie, wreszcie obwinionymi i sądzącymi,
dalej między gorliwymi zwolennikami cudu, biernymi obserwatorami
i zdecydowanymi jego przeciwnikami powodują, że każde z tych
zdarzeń staje się jedynym tego rodzaju dramatem o niezwykle silnym
i rozległym działaniu emocjonalnym. Często elementy religijne scho
dzą na plan dalszy, a zaczynają odgrywać swą rolę inne, widowisko
we o charakterze sensacyjnym. Byłby to jedyny swego rodzaju
gatunek widowiska, spektaklu, niezwykle silnie osadzony w tradycyj
nych potrzebach i przyzwyczajeniach środowiska ludności wiejskiej?
8
1
Miejscem, gdzie zdarzają się objawienia Matki Boskiej są
drzewa. W wielu częściach Polski, a także poza jej granicami,
notowane są w dawnych kronikach cudowne objawienia Matki
Boskiej właśnie na drzewach, lipach, gruszach, wierzbach. Drze
wo występujące we współczesnych zdarzeniach, to wierzba
rosnąca w pobliżu łąk. Na łąkach tych zdarza się też, że postać
widziana na wysokości gałęzi i konarów pojawia się pośród traw,
stoi lubsiedzi (na krześle!), porusza się, przechodzi, atakże mówi.
Fascynuje fakt dostrzeżenia Matki Boskiej w blasku puszek,
wieńczących wysoką wieżę kościoła: zasadnicza zmiana krajob
razu i okoliczności cudownego zdarzenia z sielskiego na wielko
miejski. Zwracają też uwagę przemiany przebrań, sukienek,
w których objawia się N.P. Maria. Są one jasne lub ciemne,
czarne, białe, całe w kwiatach. Odrębny zupełnie rodzaj odczuć
towarzyszy zdarzeniom, w których występują przedstawienia
Matki Boskiej, najczęściej figury przydrożne. Odczucia te mają
zdecydowanie naturalistyczny charakter. Figury płaczą krwawy
mi łzami, wykonują ruchy ręką, głową, nogami.
Wszystkie te szczegółowe przejawy cudownych zdarzeń uzy
skują każdorazowo odpowiednią interpretację, dosadną, poru
szającą rozległą skalę dokonywanych skojarzeń. Interpretacje te
przypominają nieraz formę poetyckich metafor.
Warto jeszcze zwrócić uwagę, że przy wielu współczesnych
zdarzeniach cudownych ujawniły się tradycyjne zachowania
kultowo-magiczne. Przejawem ich jest potrzeba przejmowania
mocy zawartej w substancjach wody, zieleni, roślin, ziemi, które
znajdowały się w najbliższym zasięgu zdarzenia. Wreszcie konty
nuacją dawnych zachowań kultowych są śpiewy zbiorowe,
zbiorowe modlitwy, a także skromne, symboliczne wota z pienię
dzy, a także—jak w przypadku głównie Zabłudowa — różańców.
Być może składaniu różańców w miejscach cudownych zdarzeń
przyświecało przekonanie, że właśnie różaniec jest godnym Matki
Boskiej wyznaniem o charakterze adoracyjnym, że może również
12
symbolizować określone ślubowanie połączone z prośbami,
zbliżonymi do potencjału próśb, jakie zostały wygłoszone przy
jego odmawianiu.
Nie jest wiadomo, jakich dobrodziejstw doświadczyli uczest
nicy tych wielkich zdarzeń. Najprawdopodobniej dobrodziejstwa
te nie były przez nikogo spisywane. To natomiast, co udało się
odtworzyć w czasie licznych rozmów dostarcza jedynie skrom
nych poświadczeń. Odnoszą się one do pojedynczych przypad
ków uzdrowień. Pod tym względem — j a k przekonamy się dalej
— o wiele bardziej znaczących faktów dostarczają historyczne
miejsca kultu, sanktuaria, dysponujące sławnymi z cudów wize
runkami osób boskich, świętych i błogosławionych. Być może
okoliczności, w jakich rozgrywają się owe zbiorowe zdarzenia,
towarzysząca im atmosfera tumultu i niepokojów, nie sprzyjają
powadze i głębi przeżyć religijnych. A przecież takie właśnie
przeżycia są nieodzowne w aktach uznawanych jako cudowne.
Podsumowując pierwszą część wrażliwości mirakularnej (po
święconą zdarzeniom indywidualnym) i tę (poświęconą zdarze
niom, w których uczestniczą masy i które nazywać można
ochlotetycznymi) nasuwają się takie spostrzeżenia:
1. Zdarzenia o charakterze mirakularnym, a doświadczane
zbiorowo, są odrębną kategorią zachowań religijnych czy parareligijnych. Mogą, lecz nie muszą, być poprzedzane modlitwą,
a tym bardziej błaganiem, ślubowaniem, pokutą i aktami kontem
placji. Są wprawdzie inicjowane przez pojedynczych visionary,
lecz błyskawicznie stają się darem dla bardzo wielu ludzi.
2. Cykliczność w czasie tych zdarzeń, przy tym z charakterystycz
nym motywem historycznym, nakazuje dopuszczać zależność, którą
określalibyśmy jako rekapitulację faktów wcześniejszych. Otóż wyda
je się, że w stosunku do wydarzeń realnych zdarzenia mirakularne są
ich oceną (nazwaniem), rekapitulacją, a nie prowokacją (zwiastowa
niem), tak jak gwiazda betlejemska, sygnalizująca narodziny Jezusa.
Owo nazwanie (rekapitulacją) następuje nie w czasie realnego
dramatu, tragedii (wojny, kulminacji napięć społecznych, 1945,
1956,1968—70,1981—85), lecz w niedługim czasie (ok. 1—2 lat)
po tych nieszczęściach, tworząc całą serię spektakli odrębnych, bo
wzniosłych, szczęsnych. Gdy nagle spektakle te wygasły, łatwo się
o nich zapomina jakby wiadomo było, że znowu się powtórzą.'
3. Stanowią potrzebę przekazu pierwotnego („jak wieść
gminna niesie"), najgorętszego, według terminologii Marschalla
McLuhana, potrzebę odczuć, przeżyć oraz wiedzy innej niż ta,
którą kształtują oficjalne i uznane środki przekazu, przede wszyst
kim państwowe, ale również kościelne.
4. Dopełniają, wręcz wzmagają repertuar proponowany przez
sam Kościół. Są stałym oczekiwaniem niezwykłości; nie godze
niem się na trwanie bez doświadczenia tajemnicy tego, co
niepojęte, nadrealne.
Możemy obecnie wrócić do postawionego na początku
pytania. Czy można mówić o czymś takim jak wrażliwość
mirakularna. Nie ulega kwestii, że tak. Zapewne jest ona cechą
pewnego rodzaju osobowości, jeśli nie głęboko wierzących, to
głęboko uzależnionych do mniemań, zachowań, wreszcie oby
czaju ukształtowanego w modelu religijności, akcentujące zna
czenie autentycznych stanów łaski i doświadczania objawień.
W świetle dociekliwiej analizowanych zeznań pochodzących
z Warty, sanktuarium bł. Rafała z Proszowic, nie można zgodzić
się z poglądami wysoko utytułowanej przedstawicielki psycholo
gii, Krystyny Skarżyńskiej, że na zjawiska o charakterze mirakular
nym podatne są „osobowości autorytarne, dogmatyczne, nie
znoszące sprzeciwu, skłonne do uprzedzeń, wierzące w przesą
dy". Biogram kolejarza z Płońska, jak również z owej Warty
zeznania wskazywałyby na konieczność posługiwania się zasad
niczo inną diagnozą, a każda z wyliczonych cech winna ulec
zakwestionowaniu. Wcale nie autorytarne, bowiem najczęściej
uległe, co nie znaczy ustępliwe. Wcale nie dogmatyczne, prze
ciwnie, jak najchętniej przystające do proponowanych przez
współczesność możliwości (chociażby w leczeniu beznadziejnie
chorych). I nawet jeśli wierzący w przesądy, to wcale nie znaczy,
że durni. A taki niestety uproszczony sens proponuje uczona
psycholog nadać zachowaniom, które skutecznie bronią się
właśnie przez to, że mają szerszy wymiar — właśnie psychologi
czny — nie zaś tylko doraźny, spektakularny, racjonalistyczny!
Przykładem może być korzystanie w celach leczniczych z wody
pochodzącej z „cudownych źródełek". Ale to samo można
powiedzieć o korzystaniu w stanach beznadziei czy rozpaczy ze
„wspomnienia" o swej obecności w miejscu niezwykłym, szcze
gólnym — świętym.
10
�II. 3. Giovanni Boccati, Madonna z dzieciątkiem wśród aniołów, fragm.,
tempera/drewno. Muzeum Narodowe
Przejdźmy jednak do istotniejszej i poważniejszej analizy
indywidualnych doświadczeń mirakularnych. Chodzi o znacze
nie w strukturze emocji tego szczególnego stanu uwrażliwienia,
wrażliwości na niezwykłość, niepospolitość, czy chociażby osob
liwość, jednak funkcjonującą w wyobraźni wiernych, ukształto
wanej przez pojęcia i symbole religijne. Wota stanowią tu nadal
bezcenne i jedyne tego rodzaju źródło wiadomości. Nieważne
jakimi one są, czy jak dawne — głównie figuratywne, woskowe,
żelazne, srebrne i inne, czy jak współczesne, głównie niefiguratywne, lecz tekstowe na płytkach metalowych lub karteczkach.
Trwałe są wciąż bowiem charakterystyczne opozycje wewnątrz
adresu kierowanego w zaświaty albo mówiąc inaczej opozycje w
rozumieniu godnej zaświatów formuły samego adresu:
PRZEBŁAGALNY
(pokutny)
albo:
PROSZALNY
PROSZALNY
(błagalny)
DZIĘKCZYNNY
Jak też wykazały badania charakteru tabliczek wotywnych w
środowisku wielkomiejskim (kult św. Tadeusza Judy w kościele
św. Krzyża w Warszawie) adresem najbardziej godnym naszych
czasów jest formuła dziękczynna. Nie wyklucza ona pod swą
zasadniczą warstwą postępowania prośby o wznowienie (wzna
wianie) aktów łaski. I w tych przypadkach wyczuwa się pragnie
nie, oczekiwanie opiekuńczej interwencji zaświatów.
Płaszczyzną, na której mogą jednoczyć się lub tylko przybliżać
indywidualne i zbiorowe zdarzenia o charakterze mirakularnym, jest
świadomość znaczenia wewnętrznych i zewnętrznych aktów łaski.
I tu można sugerować występowanie dwu odrębnych rodzajów
przeżyć (doświadczeń wizji o charakterze mirakularnym):
WIZJE
DZIAŁANIA
(epifanie, hierofanie)
(krotofanie)
a więc:
AUTOSUGESTIA
H ET E R O S U G EST I A
przeżycia autoteliczne
przeżycia heteroteliczne
I tak zbliżyliśmy się do końca, w którym generalna opozycja na
jaką pierwszy wskazał Gabriel Marcel (być — mieć, ale też mieć —
być) daje znać o sobie w niemożliwym do precyzyjniejszego
określenia stopnia wariantowości. Wszelako za każdym wyzna
niem spisanym na karteczce czy mozolnie wygrawerowanym na
tabliczce, tak jak za każdym aktem obecności w nieodległym
sobie, ale też daleko położonym, pielgrzymkowym miejscu cudu,
dopatrywać należy się odwiecznej niechęci do tkwienia w samej
przyziemności, którą kreuje nawet wzniosły repertuar kościelny,
albowiem spowijać go musi jakiś rodzaj rutyny, monotonia i
oficjalność.
13
�PRZYPISY
Andrzej Hemka zginął śmiercią desperacką mając zaledwie 22 lata.
Śmierć nastąpiła w Kalwarii Zebrzydowskiej w Wielki Piątek 1977 roku w
czasie prowadzenia badań nad obchodzonym w Kalwarii wstrząsającym
Misterium Męki Pańskiej.
Nasz tekst był gotów już w 1976 r. i przyjęty został do druku w
„Etnografii Polskiej". Jego pojawienie się utrudniała początkowo cenzura
wewnętrzna (naukowa), a na koniec został odrzucony przez znanego ze
swej gorliwości i niezbyt chyba wielkiego pomyślunku redaktora w Wyda
wnictwie Ossolineum. Zarzucono tekstowi, że został napisany z pozycji
osób wierzących!
Do tekstu drukowanego obecnie wprowadziłem znaczne skróty i
niewielkie uzupełnienia, chociaż przez 13 lat — kiedy półkowa! — dojrza
łem również i ja. Przybyło również wiele nowych wiadomości dzięki
Magdalenie Lipińskiej i Magdalenie Zowczak, koleżankom Andrzeja.
Właśnie ta trójka wyróżniała się zapałem i pracowitością w zajęciach
prowadzonych przeze mnie w Katedrze Etnografii. Dotyczyły one wybra
nych zagadnień kultury religijnej w Polsce. Andrzej Hemka swoją śmiercią
nakłania do szczególnego szacunku, skromności i nie pysznienia się.
Należał on do bardzo rzadkiego rodzaju studentów, takich którzy przyby
wają na studia wiele umiejąc i to na wysokim poziomie, a czego często
brakuje zupełnie samym dydaktykom! I stąd nasza przyjaźń i współpraca.
Szczególnie cenne wydały się nam dokonania Aleksandra Brucknea,
któremu udało się pozbawić „odrębną kategorię myślenia mitycznego"
wszechwładnie panoszącej się formuły (metody). W świetle ustaleń
Brucknera, nie mogliśmy zdarzeń mirakularnych odnieść do czasu mitycz
nego, lecz bardzo konkretnego, historycznego — pojawienia się w Polsce
chrześcijaństwa (poganie nie doświadczali objawień i życia w stanach
łaski). Por. A.Bruckner, Mitologia słowiańska i polska, PWN 1985. Urzekła
nas również Cezaria Baudouin Courtenay-Ehrenkreutz, Świętą Cecylią
(Przyczynek do genezy apokryfów), „ L u d " , t. XXI: 1922. Ale nie dlatego,
że jak ktoś sobie zażyczył była świadomą fenomenolożką, lecz dlatego że
zburzyła mit Św. Cecylii, a jeszcze bardziej dlatego, że ukazała wspaniały
warsztat postępowania naukowego, godzącego inteligencję z wdziękiem,
a nie namolnością metodologiczną. Korzystaliśmy też z pełnego polotu
studium Stefana Czarnowskiego o kulcie św. Patryka w Irlandii. Nieoce
nione okazały się dzieła o kulturze staropolskiej Jana Stanisława Bystronia.
I pewnie Bystroń w grobie by się przewrócił, gdybyśmy zaliczyli Go do
jakichkolwiek „metodołów", marksistów czy funkcjonalistów będących za
jego żywota cenionymi pokusami.
1
2
Ludwik Stomma w 1977 roku nakłaniał Hemkę, aby do gotowej
pracy o cudach w Polsce dopisał o cudach Pana Jezusa. Spełniamy to
życzenie. Często odwiedzam grób naszego Kolegi i myślę, że rozmawiamy
jak kiedyś i toczy się ta rozmowa. Zatem nie piszę tylko we własnym
imieniu. Niestety z powodu ograniczonego miejsca, nie będzie na wstępie
i stosownie długo, lecz jak można najzwięźlej w tym tu przypisie. Miałeś
całkowitą rację, że należy zaczynać od scharakteryzowania cudów Twórcy
religii, o której się mówi. Tylko dlaczego jako strukturalista nie wyjaśniłeś
po prostu biednemu studentowi sensu tych cudów, znaną metodą lewa
prawa, góra dół, eksplicitnie i implicitnie, oraz oczywiście relewantnie, a
nie redundantnie?!
3
Otóż zacznę od cudów mojżeszowych i cudów Buddy. Cuda Mojże
sza były przeważnie (jak siedem plag) okrutne, a więc barbarzyńskie.
Dobrze mówię mój profesorze? Ale te okrutne, wręcz potworne cuda
służyły u w o l n i e n i u Ż y d ó w s p o d w ł a d z y t y r a n a ! Natomiast
cuda Buddy nazwalibyśmy poetyckimi, bajkowymi, p o z b a w i o n y m i
a s p e k t u e t y c z n e g o . Tę bajkowość (fruwanie lub spacerowanie
w nocy na dużych przestrzeniach w powietrzu) odnajdujemy w cudach
Mahometa. Chociaż w pierwszych surach Koranu funkcjonują dwa
p r a k t y c z n e c u d a m i l i t a r y s t y c z n e . Co się jeszcze tyczy Buddy, to
też mu się zdarzyło odejść od reguły. Otóż, aby ratować s o b i e (sic!) życie
połączył dwa szczyty wysokich gór, które schwytały skałę rozmyślnie
zrzuconą aby go zabić. Takoż niezwykłym spokojem uśmierzył wściekłego
słonia, który miał go zdeptać. Cuda w hinduizmie — jak twierdzi wybitny
znawca Juliusz Parnowski — dokonują się codziennie, stale na wszelkich
poziomach ludzkich pragnień oraz wartości, jakie wyznają i cenią. I pewnie
dlatego przestały zwracać uwagę. Natomiast c u d a J e z u s o w e m a j ą
przede wszystkim aspekt s ł u ż e b n o ś c i b l i ź n i e m u , o d d a
nia s i ę c a ł k o w i t e m u d r u g i e j o s o b i e , a w i ę c a s p e k t m i ł o ś
ci. Niektóre cuda czynił Jezus spektakularnie (chociażby przejście przez
Jezioro Genezaret), ale po to, aby l u d z i e n i e p o z b a w i a l i s i ę
w i a r y . I wreszcie aspekt najważniejszy m i s t y c z n y w t a j e m n i c y
o d k u p i e n i a . . . w t a j e m n i c y s e n s u istn ie n ia. Wymyśliliśmy to
wszystko samodzielnie, bo też ileż zajęłyby miejsca cytaty z Ellen G.
White, z Tomasza Hergesela, Jezus cudotwórca. Mariana Ruseckiego,
Wierzcie moim dziełom. Funkcja motywacyjna cudu w Teologii XX w.
(Księgarnia Św. Jacka, Katowice 1988). Na koniec niezbędna konstatacja,
wprawdzie w wielu religiach, nawet w życiu Buddy, który mial tylko
przekazywać—jak nieocenieni religioznawcy spod znaku Witolda Tylocha
twierdzą — areligijną filozofię postępowania w życiu, są oczywiście cuda,
tylko trącą myszką, natomiast Chrystus korzystał z takich cudów, które
mogą być na wieki w z o r e m p o s t ę p o w a n i a .
Wydaje się, że przy próbach interpretowania współczesnych zdarzeń
mirakularnych przydatniejsze okazać się mogą, nie tyle zastanowienia nad
cudami Jezusowymi, ileż rozważania sensu w i z j i , jakich doświadczali
Kohelet, Izajasz, ale nade wszystko Jeremiasz, Ezechiel i oczywiście Daniel
i Zachariasz.
* „Żyjemy bezpośrednio jedynie w świecie naszych obrazów; traktu
jąc poważnie tę tezę możemy z niej wyciągnąć konsekwencje zupełnie
swoiste. Nie będzie odtąd można podporządkować wiarygodności faktów
psychicznych ani regułom krytyki epistemologicznej, ani doświadczeniu
nauk przyrodniczych. Jedynym prawomocnym pytaniem będzie: czy
istnieją czy nie określone treści świadomości." C. G. Jung, SigmundFreud
ais kulturhistorische Erscheinung, Przedruk (w.) Wirklichkeit der Seele,
Zurich 1934, za: (B. Suchodolski, Wstęp), C. G. Jung, Psychologia a
religia. Warszawa 1970, s. 11
Do najpopularniejszych definicji cudu należą rozważania św. Augu
styna i św. Tomasza z Akwinu. Do nich też nawiązuje ogromna ilość
współczesnych prac. Oto tylko niektóre z nich: L. Baron, Miracle comme
effect resu/tatif des necessite sociaux, Paris 1902; P. Saintyves, Le
discernement du miracle, Paris 1909; tegoż, La simulation du merveilleux,
Paris 1911; P. de Vooght, La nation philosophique du miracle selon St.
Augustin, „Recherches des theologie ancienne et medivale", 10: 1938;
tegoż, La theologie du miracle selon StAugustin, tamże 11: 1939, s.
197—222; A. Lunn, Miracles. The Scientific Approach, „Hibbert Journal",
48: 1949—1950; E. Dhanis, Tractatus de miraculo, Roma 1952; A. Liege,
Reflexions theologique sur la miracle, „ Pensee scientifique et foi Chretien e", Paris 1953, s. 216 i nast.; R. Guardini, Der Herr, Leipzig, 1954; A.
Taymans, Le miracle signe du surnaturel, „ N o u w . Rev. Theol.: 87:1955, s.
232 i nast.; J . Carter, The Recognition of Miracles, ..Theological Studies",
2:1959, s. 183; R. Paciorkowski, Fenomenologia uzdrowienia, „Collectanea theologica", 30:1959, s. 6 7 — 8 2 ; R. Rockyaas, Natural Law and Divine
Miracle, Leiden 1959; L. Monden, Le miracle signe du salut, Bruges 1960;
8
A. George, Les miracles de Jesus. Les donnees de I'exegese actuelle pour
I'apologetique. „Le Christ envoye de Dieu", Paris 1961, s. 394 i nast.; L. C.
Staplec, Cudy, wprowadzenie ogólne. Warszawa 1958, s. 274; Т. Czyż,
Persona/istyczny charakter cudu, Lublin 1962; E. Kopeć, Problematyka
cudu w apolegetyce współczesnej, (w:) Pod tchnieniem Ducha Św.,
Współczesna myśl teologiczna, praca zbiorowa, Poznań 1964, s.
267—282, tenże. Problematyka rozpoznawania cudu, „Rocznik teologiczno-kanoniczn,y", 13: 1966, nr 2, s. 5 — 2 2 ; tenże. Walor motywacyjny
cudów, tamże, 19:1972, s. 99—110; R. Latourelle, Subsidia ad tractatum
de revelatione, Roma 1967—1968; H. Loos, The miracle of Jesus, Leiden
1965; A. de Groot, Das Wunder im zeugnis der Bibel, Salzburg 1965; A.
Kolping, Wunder und Auferstehung Jesu Christi, Frankfurt nad Menem,
1969; L. Kurowski, Cud'w świetle zasady jednostajnościprzyrody, „Studia
theologica Varsoviensia", 8:1970, nr 1, s. 285—316; Na s. 294 autor pisze:
z j a w i s k a w y j a ś n i a l n e m o g ą b y ć u z n a n e za c u d o w n e . . .
nie ma p o w o d u , a b y p e w n y c h z j a w i s k w y j a ś n ia I n y c h
p r z e z n a u k ę nie u z n a ć za c u d " ; R. Paciorkowski, Uzdrowienia
paranormalne we współczesnym chrześcijaństwie, ATK Warszawa 1980.
Por. K. Dobrowolski, Studia nad życiem społecznym i kulturą,
8
Wrocław 1966; przyczynki do procesów żywiołowych, s. 300 i nast.
Szczegółowsze wiadomości o indywidualnych zdarzeniach o cha
rakterze mirakularnym znajdzie Czytelnik w szkicu Jacka Olędzkiego
Świadomość mirakularna, drukowanym w „Polska Sztuka Ludowa", nr 3,
1989
Por. Wanda Drozdowska, Domniemany cud w Lesie Dzietrznickim
w 1956 г., „Łódzkie Studia Etnograficzne", 4: 1962, s. 7 7 — 8 8
Można tu powołać się na trzy niezwykle charakterystyczne zdarzenia
mirakularne, które ok. 1986 roku w Warszawie, Puławach oraz Nowym
Dworze rekapitulowały okres stanu wojennego. W Nowym Dworze na ul.
PPR (bez wylotu) na ściętym konarze pojedynczo wegetującej wierzby
zauważono wyrazistą twarz Jezusa. W Puławach w miejskim parku na
jednym z drzew (wzdłuż okorowanej części pnia) zauważono wiotką
sylwetkę Matki Boskiej. W Warszawie na bezlistnych gałęziach, wśród
konarów drzew, rosnących przy murze cmentarza na Bródnie oglądałem aż
trzy zarysy figuralne (kształtujące się z kompozycji gałęzi), spośród których
jeden mógł być łączony z rzucającą się w oczy sylwetką przygarbionego
mnicha w kapturze na wielkiej głowie. Wszystkie trzy przypadki uznać
wypada za ciąg dalszy zjawisk ściśle związanych z drzewem (a więc
osobna kategoria cudów dendrologicznych?! Zasługuje na uwagę fakt, że
w tym dendrologicznym mirakulum zaczęły funkcjonować całkiem nowe
topy (toposy). Łączą się one z ikonosferą konkretnych, namacalnych
wartości graficzno-malarskich, a nie jak wcześniejsze, między innymi
głównie z imaginacją wrażeń świetlnych i ulotnych.
Por. „Polityka", 1986, nr 16 (1511). Cała kolumna w piśmie
poświęcona została zdarzeniom o charakterze mirakularnym, głównie
jednak „uziemnianiu" Oławy. Całość komentuje doc. dr hab. Krystyna
Skarżyńska z Zakładu Psychologii PAN.
7
8
9
10
Fot.: Andrzej Hemka — il. 1, 2, Jerzy Nowakowski — il. 3
Г
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f2ba77c9448952c8640975e325a77de.pdf
2905fd8d8ec3df1fe52a29bb8986451f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4093
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1956
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3820
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa t.10 z.4-5 ;s.199-200
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
SITUKA
LUDOWA
P
A
Ń
S
T
W
O
W
Y
I
N
S
T
ROK
Y
T
U
T
X 1 9 5 6 Nr
S
Z
T
U
4-5
K
I
�DWUMIESIĘCZNIK
WYDAWANY
PRZEZ
RADA
PAŃSTWOWY
INSTYTUT
REDAKCYJNA
Prof. D r W i t o l d Dynowski, Prof. D r Eugeniusz F r a n k o w s k i , Prof. D r Mieczysław
Gładysz, M g r Kazimierz Pietkiewicz, Prof. D r Ksawery Piwocki, M g r Jan Sadownik,
Prof. D r Tadeusz Seweryn, M g r M a r i a n Sobieski, Wanda Teiakowska, Mgr Aleksan
der Wojciechowski
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
M g r Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), P r o l D r Roman Reinfuss (zastępca
redaktora naczelnego), M g r Stanisław Hiż (sekretarz redakcji), M g r Barbara Sucho
dolska (redaktor
techniczny)
Na okładce: Andrzej
REDAKCJA
Opacian Kubin z Ratułowa, pow. Nowy
Fotografował Jan
Swiderski
i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY
W A R S Z A W A . DŁUGA 26
INSTYTUT
Targ.
SZTUKI
SZTUKI
�^
—
—
^
—
u .
POLSKA
SZTUKA
w .
LUDOWA
NR 4 - 5
ROK 1956
T
R
E
S
C:
Rozprawy:
Józef B a r u t
Z a b a w k i gliniane z X V I I i X V I I I w i e k u
w Gorlicach
Maria Przeździecka
Fa^rstwo
*
na
.. .
P^-.Po^A^
Str.
201
Z a b y t k i p l a s t y k i ludowej na Podlasiu Wschodnim
SrSLSST"
Maria Przeździecka
znalezione
Pisanki w Radomskiem
204
209
219
Jerzy Czajkowski
W y c i n a n k i kieleckó-radomskie
A d a m Glapa
Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej .
.
241
Zofia Głowa
Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce
242
garncarski w
Bielanach
228
Ewa Fryś
Ośrodek
Ludwik Dubiel
Zdobnictwo skrzyń na Śląsku Cieszyńskim i Górnym .
.
.
.
.
.
.
249
256
Recenzje
Rss.
Inwentarze dóbr biskupstwa chełmińskiego
Roman Reinfuss
Z zagadnień terminologii ceramicznej
Z
Sebastian Flizak
P A Ń S T W O W Y
historycznego
.
.
279
.
281
archiwum
Sprzęt domowy i gospodarski górala
z I I poł. X V I I w
I N S T Y T U T
Gorczańskiego
283
S Z T U K I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce3238daff8f3d2cbd75a0d72d6233fb.pdf
4ef43e727afb18b7e17dabe8f5d43776
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4099
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1956
Subject
The topic of the resource
rzeźba ludowa
Wielkopolska - sztuka ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3826
Title
A name given to the resource
Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 ;s.241
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Glapa, Adam
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Sw. Benon. Rzeźba wykonana z głównej części pnia
drzewa rosnącego przy drodze w pobliżu Krobi (pow.
Gostyń) do 1939 r. Ze zbiorów Władysława Stachowskiego.
PRZYCZYNEK DO WIELKOPOLSKIEJ
RZEŹBY
LUDOWEJ
ADAM
Jednym z bardziej żywotnych regionów Wielko
polski jest część p o w i a t u gostyńskiego rozciągająca
się dookoła K r o b i , miasteczka stanowiącego do koń
ca X V I I I w. własność biskupów poznańskich, zwanego
czasem jeszcze obecnie Biskupizną. Na obszarze t y m
ze względu na specjalnie sprzyjające w a r u n k i roz
woju k u l t u r y ludowej
d o dzisiaj zachowały
się
oryginalne ubiory ludowe, haft, pieśni, muzyka, j a k
i szereg zwyczajów.
W X V I I I i X I X w., j a k wskazują Padania tere
nowe i archiwalne, n a t y m obszarze w dość żywot
nej formie przejawiała się rzeźba l u d o w a związana
głównie z tematyką religijną, charakterystyczną dla
okresu feudalnego i kapitalistycznego oraz ówczes
nych stosunków na wsi. Z tego okresu znane są dzie
ła miejscowych l u d o w y c h rzeźbiarzy, na których t e
mat przygotowuje do d r u k u pracę m g r Stanisław
Błaszczyk. Do rodzaju rzadko spotykanych rzeźb n a
leży postać św. B e n o n a , uważanego przez ludność
miejscową za patrona pasterzy, wykonana z części
1
2
Szczegóły p a t i z : Atlas Polskich Strojów L u d o
wych, strój dzierżacki, Poznań 1953, s t r . 3—4.
-' Św. Benon (Benno) z rodu Wajdenburg (1010—
1106), biskup Miśni, apostoł Słowian
nadłabskich,
wtrącony do 'więzienia przez H e n r y k a I V za współ
czucie dla uciśnionych. Podręczna encyklopedia koś
cielna, Warszawa 1904, str. 229.
1
GL
APA
pnia drzewa rosnącego przy jednej z dróg w pobliżu
K r o b i (patrz: rycina wyżej). Rzeźba ok. 160 cm wyso
kości przedstawia Benona w długiej, powłóczystej sza
cie, trzymającego pierwotnie w prawej ręce, lekko
zgiętej w łokciu, laskę. Po prawej stronie, u stóp
opiekuna pasterzy, wyrzeźbiony jest pies, z lewej zaś
strony owca, iktórą Benon t r z y m a za 'głowę i t u l i do
siebie. Kształty zwierząt, j a k i postaci centralnej
widoczne są na zamieszczonej fotografii t y l k o w ogól
ny :h i szczątkowych zarysach, zniszczonych przez
długie działanie warunków atmosferycznych.
Przydrożna t a f i g u r a wraz z całym drzewem zo
stała zdewastowana i usunięta przez władze hitle
rowskie w 19©9 r,, zaraz po wkroczeniu najeźdźców
na obszary polskie.
K u l t św. Benona, mniej już żywy obecnie na t y m
terenie, wiąże się z silnie rozwiniętą hodowlą owiec
w tej okolicy w ubiegłych stuleciach. Dane archiwalne
z 1664 r. mówią, że „owiec chowało się po 5000 l u
bo pastwiska dosyć szczupłe" 3 były w t y m rejonie
(kluczu dóbr składającym się z 13 wiosek). Rzeźba
ta oraz d a w n y k u l t św. Benona świadczą, j a k ści
śle 'lud nasz, łączył s p r a w y życia duchowego z co
dziennym s w o i m bytem.
A r c h i w u m Archidiecezji Poznańskiej w Pozna
n i u , C.P.—12, r o k 1664, str. 133, w g maszynopisu
pracy Waleriana Soblsiaka: Uposażenie Katedry Po
znańskiej.
3
241
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02a57f68ead248ede6482af45c153bcf.pdf
e7254e6de5d2d8ac759905f3178f76fc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4098
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1956
Subject
The topic of the resource
wycinanka ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3825
Title
A name given to the resource
Wycinanki kielecko-radomskie / Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.4-5 ;s.228-240
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czajkowski, Jerzy
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
WYCINANKI
( Z materiałom
KIELECKO-RADOMSKIE
zebranych m czasie
badań
terenu)
JERZY
Celem niniejszej pracy jest rozpatrzenie i zanali
zowanie sztuki wycinankarskiej w tej części woje
wództwa kieleckiego, którą od strony zachodniej za
m y k a Nida, od płn.-zach. Radomka, a od strony
wschodniej
— Wisła.
Teren ten w czasie badań prowadzonych przez
Sekcję Badsnia P l a s t y k i Ludowej PIS dostarczył
materiału z około 60 w s i należących d o 7 powiatów
Busko, Kielce, Opatów, Sandomierz, Radom, Stara
chowice, Kozienice.
Przebadanie t a k dużej ilości w s i pozwala już na
pewne uogólnienia. Analogie i chronologia są t u t a k
bliskie, że wyciągnięte w n i o s k i wydają się słuszne.
Wycinanka papierowa na
terenie
województwa
kieleckiego znana jest od dość dawna, przynajmniej
od 100 l a t . Stwierdzoną datą j e j istnienia są lata
siedemdziesiąte ubiegłego
stulecia.
Siedemdziesiąt
i więcej l a t liczące i n f o r m a t o r k i twierdzą stanowczo,
że i c h m a t k i wykonywały już w y c i n a n k i ; zaznaczają
przy t y m , że dawniej było wycinanek o wiele więcej
Ryc.
228
1. Kolor
niebieski,
CZAJKOWSKI
niż obecnie. Przypuszozać można, że powstanie wy
c i n a n k i na t y m terenie zbiega się z rozpowszech
nieniem na w s i kolorowego „glansowanego" papieru.
Ozdabianie wnętrz domów w y c i n a n k a m i było po
wszechne w całym Kieleckiem i Radomskiem; za
chodziły t u jedynie różnice ilościowe. We wsiach
p o w i a t u kozienickiego (Radomskie) przed I wojną
światową każdy niemal d o m krył w s w o i m wnętrzu
liczne kolorowe w y c i n a n k i . Natomiast w powiatach
południowo-wschodnich w y c i n a n k a pojawiała się o
wiele rzadziej, względnie była zjawiskiem tak krót
kotrwałym, że często starzy ludzie mający 70 lat nie
pamiętają j e j .
Pierwsza w o j n a światowa, która w e wszystkich
dziedzinach życia wiejskiego spowodowała olbrzymie
zmiany, i w t y m dziale k u l t u r y ludowej uczyniła
duży w y ł o m Już w pierwszych latach w o j n y w y
c i n a n k i zaczęły gwałtownie zanikać. Ostatecznego
ich pogromu dokonano w pierwszych latach po za
kończeniu I w o j n y światowej, k i e d y t o odradzający
się przemysł zarzucił wieś s w o i m i w y t w o r a m i . Miej-
średnica 20 cm i 34,5 cm. Wyk. Katarzyna
Kozienice,
r. 1953.
Zyzek
lat 60. Strykowice,
pow.
�Ryc. 2. Kolor fioletowy, średnica 17,5 cm. Wyk.
Marla Kowalczyk, lat 52. Wola Solecka,
pow.
Starachowice,
r. 1953.
Ryc. 4. Kolor bordo, średnica 17,5 cm. Wyk.
Janina Żdżalik, lat 25. Strykowice,
pow. Ko
zienice, r. 1953.
Ryc. 6. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ma
ria Swiostek, lat 40. Krzyżanowice, pow. Sta
rachowice,
r. 1953.
Rys. 3. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ka
tarzyna
Zyzek,
lat 60. Strykowice,
pow. Ko
zienice,
r. 1953.
Ryc. 5. Kolor fioletowy,
średnica 21 cm. Wyk.
Katarzyna
Mroczek.
Brzozowa,
pow. Opatów,
r. 1953.
Ryc. 7. Kolor
czarny, średnica 17,5 cm. Wyk.
Maria
Swiostek,
lat 40. Krzyżanowice, pow.
Starachowice,
r. 1953.
229
�CECYLOWKA
(^BRZOZA
WÓLKA BRZÓZKA L
Ol
JASTRZĘBIA
(fAJASTRZ
R A D
£%
0
JEDONIA
M
MOLENDY
GR
00EK
^
o
W
A
°
A
tór^
SUCHAO
PUŁAWY
WYBRANA
OSTRYKOWiCE
KLONOWEJ BARTODZIEJE
ZAMOSC
TC7ÓW
HODRZEJOWICE
CHOTYZIŁ
O
KRZYŻANOWIC
:?A
WOLA SOLECKA
MIRZEC
O
SADKOWICE
O
MARUSZOW o
R0K6t C)
ODŁAZIE
O
JAWORZE O,.
lACZNA
OSTROW.CC \
O
KIELCE
Ęfi WOLA
S U K b w
CHAŁUPKI
JACMOWA
CISÓW
O
O
BUSKO
O
.OPATÓW
CE.SICE
O
kOPATNO
ZbOTA
O
/RUDKI
.PIŃCZÓW
o g R 0 N l S Ł A W Ó W
DRYGULEC
*BIELINY
GNOJNO
JUDKÓW
O
JEZIORKO
°
*
(WOLA MORAWICKA
BRZOZOWA
MOSTKI
SANJJOMIERZ
SZEWCE
ŚWIĄTNIKI
0
O
DOBRA
SKADLA
C Z Y H A Ł A ) RYTWIANY
oTUCZCPY \S,
SUHSLAWICE
w:
WYCINANKA WE WSCHODNIEJ CZESCI
WOJ. KIELECKIEGO
o NIE ROBIONO WYCINANEK
O ROBIONO WYCINANKI 00 0X 1920 R
O WYCINANKA ISTNIAŁA 00 I WOJNY ŚWIATOWEJ
• WYKONUJE SIE WYCINANKI 00 CZASÓW OBECNYCH
�sce wycinanki zajmują teraz tandetne, papierowe
makatki fabryczne.
Drugim niezmiernie ważnym czynnikiem bezpo
średnio wpływającym na zanik w y c i n a n k i papiero
wej jest rozwój amatorszczyzny przejawiający się w
masowym zawieszaniu ścian m a k a t k a m i z różnego
rodzaju kotkami, ptaszkami, k w i a t k a m i itp., r o b i o
nymi ze słomy czy kolorowych szmatek l u b m a l o
wanymi olejnymi f a r b a m i na tkaninie. M a k a t k i t e
go rodzaju wzorowane są n a ręcznych l u b fabrycz
nych wyrobach miejskich i są klasycznym przykła
dem inwazji na wieś drobnomieszczańskiego gustu.
W okresie międzywojennym spotykamy się z pró
bami reaktywizacji w y c i n a n k i ludowej w niektórych
wsiach, gdzie były szkoły. W większości wypadków
próby te nie są udane. Dziewozęta chodzące do szkoły
wykonują wycinanki bądź w ramach godzin szkol
nych, bądź też — rzadziej — w domu. Z chwilą j e
dnak, gdy opuszczą szkołę, zapominają o n i c h z u
pełnie lub prawie zupełnie. F a k t ten między i n n y m i
obserwujemy w Czarnoleski, Wilczowoli (pow. K o
zienice), czy w Strykowicach (pow. Kozienice), gdzie
od roku 1924 aż do w y b u c h u I I w o j n y światowej
nauczyciel tamtejszy M a r k i e w i c z na lekcjach robót
ręcznych wprowadzał w y k o n y w a n i e wycinanek.
Na podstawie wypowiedzi ustnych sądzić można,
że szkoła na t y m terenie wywarła pewien wpływ
na rozszerzenie się nowego f o r m a t u w y c i n a n k i , a
mianowicie wycinanki k w a d r a t o w e j . Być może, że
i to oddziałało na zamieranie f o r m t r a d y c y j n y c h
tego działu sztuki ludowej. W y c i n a n k i stare (sprzed
I wojny światowej) były przeważnie nieduże, k o
liste, natomiast wycinane po I wojnie są znacznie
większe, z całego arkusza „glansowanego papieru''
i przeważnie kwadratowe.
Niektóre w y c i n a n k a r k i
wprost twierdzą, że t a k j e uczono w szkole.
Stare
wycinankarki, względnie te, które przejęły tę sztukę
od swych matek, mają technikę odmienną niż mło
de, które nauczyły j e j się w szkole.
Szkoła wprowadziła też uprzednie rysowanie wzoru
na złożonym już papierze, podczas gdy dawniej cię
to przeważnie „na oko", bez rysowania.
Inna różnica między s t a r y m i a młodymi w y c i n a n karkami dotyczy narzędzia pracy: t a m t e posługiwały
się nożycami do strzyżenia owiec, te — często małymi
nożyczkami, a nawet końcem noża l u b żyletką. W y
cinanie nożycami do strzyżenia owiec m a tę wyższość
nad narzędziami stosowanymi przez młode pokolenie,
że pozwala pracować o wiele dłużej bez obawy o d gniecenia sobie palców.
Przed pierwszą wojną światową dominowały w w y
cinance kielecko-radomskiej m o t y w y abstrakcyjne.
Ryc. 8. Kolor fioletowy, średnica kola 6,5 cm, dłu
gość wstęg 26 cm. "Wyk. Katarzyna Zyzek, lat 60.
Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
231
�1 \
t*\
ą
C
f
1
/ I
v
\
/
i
/
V
• /
Ryc. 20. Kolor zielony, średnica 37 cm. Wyk.
Bdzikot.
Wybraniec,
pow. Kozienice,
r. 1952.
Ryc. 12. Kolor fioletowy,
średnica 35 cm. Wyk.
Teodozja
Byzdra.
Czarnolas,
pow. Kozienice,
R,
1953.
Ryc. 14. Kolor jasnoniebieski,
średnica 38 cm.
Wyk. Józef Mika, lat 73. Brzoza, pow. Kozienice, r. 1953.
232
Ryc. I I . Koto?- zielony, średnica 35 cm. Wyk.
Bd-zikot.
Wybranice,
pow. Kozienice,
r. 1952.
Ryc. 13. Kolor różowy, średnica 35 cm. Wyk.
Maria Kowalczyk,
lat 52. Wola Solecka, pow.
Starachowice, r. 1953.
Ryc. 15. Kolor
Zuchowska.
czerwony, średnica 35 cm. Wyk.
Jedlanka,
pow.
Kozienice,
�Ryc. 16. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk.
Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow.
Kozienice,
r. 1953.
'
r
A
<A
»
* '
P jr \
cc
L
^
i nifAiiiiii
Hk
«»
y
l
i
W
«
j»w|
r
€
lar
>>
. .,11»
|V
#
<«i
<<
• Ą
A
Ryc. 17. Kolor czerwony, średnica 32 cm.. Wyk.
Józefa Jakubczyk,
lat 65. Sadkowice, pow. Starachoioice, r. 1953.
• Vi
% J
Ti*
•fis.
A
V'II
*•->•
y >
Jl
^Sl
Ryc. 18. Kolor, czarny, średnica 34 cm.
Bronisława Siwielec,
lat 50. Brzozowa,
Opatów.
Wyk.
pow.
Ryc. 19. Kolor
bordo, średnica 35 cm. Wyk.
Maria
Milczyńska.
Zamość, pow.
Kozienice,
r. 1953.
Ryc. 20. Kolor czerwony, średnica 33 cm. Wyk.
Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow.
Kozienice.
Ryc. 21. Kolor pomarańczowy, średnica 34 cm.
Wyk. Kazimiera
Skóra, lat 64. Dąbrowa Jastrząbska, pow. Radom, r. 1953.
�•*V' *
2
«r# ,
J
k
Ryc. 22. Kolor niebieski, średnica 35 cm. Wyk.
Kazimiera
Skóra lat 64. Dąbrowa Jastrząbska,
pow. Radom, r. 1953.
wił--
'
¿Vi.
%*
*•
Ryc. 23. Kolor
Janina Sikora,
*4.
. kj.
•
*A»*#;J
» ,'
4
*
"•
*
czerwony, średnica 37 cm. Wyk.
lat 16. Chotyzie, pow. Staracho
wice, r. 1953.
' '»¿A'*
Ryc. 24. Kolor fioletowy, średnica 36 cm. Wyk.
Janina
Sikora, lat 16. Chotyzie,
powJ
Stara
chowice, r. 1953.
Ryc. 25. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk.
Janina
Sikora,
lat 16. Chotyzie,
pow. Stara
chowice, r. 1953.
5|Wc • :<>s<3S
Ryc. 26. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk.
Janina Zdżalik, lat 25. Strykowice,
pow. Ko
zienice, r. 1953.
234
Ryc. 27. Kolor
bordo, średnica 35 cm. Wyk.
Stanisława Molenda. Czarnolas, pow. Kozienice,
r. 1953.
�V>
&
. •" - „ » r » » » •
-
#i
'j.-*
4^
******
* *.
Ryc. 30. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk.
Janina Podsiedlich, lat 23. Skadla, pow. Busko,
r. 1951.
Wyjątkowo t y l k o spotkać można było m o t y w y r o
ślinne oraz częstsze o d n i c h wyobrażenia antropomorficzne zwane powszechnie
„lalkami", l u b j a k
w Modrzejowicach (pow. Radom) — „pannami", czy
zwierzęce, jak kury, k o g u t k i i inne p t a k i . W okresie
międzywojennym „lalki", k u r y , k o g u t k i stały się rza
dsze, a dziś motywów zwierzęcych prawie całkiem
się nie spotyka.
Miejscem zawieszania wycinanek była i jest zazwy
czaj ściana główna, naprzeciw d r z w i , pobliże obra
zów świętych, okien, d r z w i oraz b e l k i stropowe, gdzie
umieszcza się w y c i n a n k i bądź na f r o n t o w y c h licach,
tak aby rzucały się w oczy po wejściu do izby,
bądź też od dołu. W Chotyziach (pow. Staracho
wice) wieszano j e wokół izby po trzy (000 000
000 000 000). W y c i n a n k i kwadratowe wieszano poje
dynczo bądź krawędziami zwróconymi równolegle do
krawędzi ścian, bądź też j e d n y m rogiem k u górze.
W t y m d r u g i m w y p a d k u wieszano je rzędem, czyli
-.'«' 'I?»
*
Ryc. 31. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk.
Janina Podsiedlich,
lat 23. Skadla, pow. Busko,
r. 1951
„w ślad", j a k mówią w Brzozowej (pow. Opatów),
tak że stykały się bocznymi rogami.
U l u b i o n y m i k o l o r a m i wycinanek na omawianym
terenie wydają się głównie: czerwony, zielony, nie
bieski, różowy, co zresztą n i e wyklucza zupełnie
stosowania również i n n y c h kolorów. Zaznaczyć t y l k o
należy, że k o l o r czarny był niezmiernie rzadko uży
wany i , j a k twierdzą i n f o r m a t o r k i , niemile widziany.
Prawdopodobnie na terenie Kielecczyzny
znane
były również kolorowe w y k l e j a n k i , których ślady
zachowały się do dziś w Sławczynie, pow. Kozieni
ce (ryc. 29).
Z p u n k t u widzenia f o r m y w y c i n a n k i kielecko-radomskie dzielą się na 3 grupy:
1. o układzie c e n t r a l n y m wieloosiowym,
2. o układzie jednoosiowym,
3. o układzie jednoosiowym r y t m i c z n i e się powta
rzającym, czyli pasowym.
235
�Grupę wycinanek o układzie centralnym wieloosio
w y m możemy dla dokładniejszego zanalizowania p o
dzielić dodatkowo na dwie podgrupy. W jednej p o d
grupie omówimy w y c i n a n k i „typu starego", natomiast
w drugiej w y c i n a n k i „młodsze", przeważnie k w a d r a
towe.
Do podgrupy pierwszej należą w y c i a n k i na ogół
niewielkie, o kształcie przeważnie k o l i s t y m . Jest to
właśnie stara wycinanka kielecko-rądomska, która
zaginęła w czasie I w o j n y światowej. Średnica w y
cinanek w tej podgrupie wynosi najczęściej 6—17 cm,
nie przekracza zaś 20 cm. Prawie zawsze papier
Ryc. 32. Kolor
Ryc. 33. Kolor
236
fioletowy,
składany był 8 razy, co powodowało wyraźne za
znaczenie 8 osi, rzadziej zdarzało się składanie w
szesnastkę. Cięcie było t u na ogół dość prymitywne
i grube.
W y c i n a n k i te sugerują, że wykonawczyni brała
wzór z koła do wozu, co zresztą zgodne jest z no
menklaturą ludową
(„koło", „śpryoha"). Wyraźnie
uwidacznia się to na ryc. 1, 2, 3, 4. Częstymi ele
mentami w y c i n a n k i występującymi w środku i na
promieniach są ażurowe trójkąty. Brzeg wycinanki
prawie zawsze wykańczają
trójkąty, trapezy itp.
niebieski,
wys. 10,5 cm. Wyk. Krawiec
pow. Kozienice,
r. 1953.
wys. 19 cm. Wyk. Helena
Wilkowa,
lat 63. Czarnolas,
lat 5 7 . Tczów, pow. Kozienice,
r. 1953.
�Ryc. 34. Kolor
niebieski,
wys. 14 cm. Wyk. Maria
Walszczyk,
lat 35. Tczów, pow. Kozienice,
r. 1953.
łnTTnffnF
Ryc. 35. Kolor
czarny,
wys. 16,5 cm. Wyk. Janina
Niezmiernie rzadkie są wśród wycinanek starego t y
pu motywy roślinne, mp. liście (ryc. 4 i 8).
Można również spotkać, choć rzadko, w y c i n a n k i
typu ośrodkowego, które nie posiadają f o r m y koła,
ale kształt, np. wieloramiennej gwiazdy czy małych
kwadratów o profilowanych brzegach.
Podsumowując w n i o s k i stwierdzamy, że kieleckoradomska wycinanka ośrodkowa starego t y p u jest
w zasadizc k o l h t a , wzór m a przeważnie abst.-akeyj ry
wykonanie jej cechuje dość znaczny p r y m i t y w i z m .
Dzisiaj wykonują czasami tego rodzaju w y c i n a n k i ,
ale bardzo rzadko i to zazwyczaj na „bawitko", tzn.
dla zabawy.
Podgrupa druga obejmująca w y c i n a n k i młodsze nie
jest już taka jednolita i można wśród niej wyróżnić
trzy odmiany.
W pierwszej wyodrębnimy t u k i l k a wycinanek
z powiatów: radomskiego, kozienickiego, staracho
wickiego i opatowskiego, w których daje się zau
ważyć łączenie nowej formy, tzn. dużej k w a d r a t o
wej (wg nomenklatury ludowej „kanciaste") i młod
Zdżalik, lat 25. Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
szych elementów zdobniczych ze starszymi. Wykona
nie samego wzoru jest niezwykle proste, bez śladów
jakiegokolwiek złagodzenia ostrości zacięć. Bardzo
wyraźnie uwidacznia się to
w d w u wycinankach
zdjętych ze ściany izby. w Wybranicach (pow. K o
zienice), a przedstawionych na ryc. 10 i 11. Obie
wykonane zostały z papieru zielonego przez miesz
kankę Wybranie ob. Bdzikot w r. 1952. W obu też
w i d z i m y bardzo podobny wzór, t j . nie spotykane d a
wniej
liście dębowe wierzchołkami skierowane k u
środkowi, skąd w regularnych odstępach wybiegają
krótkie promienie nawiązujące do dawnych „śprych"
od koła. Wycinanka przedstawiona na ryc. 11 ma
w środku dodatkowo przerywany obwód koła i r o
zetkę o 8 listkach jako akcent centralny.
Inne w y c i n a n k i w tej grupie, np. fioletowa w y
cinanka z Czarnolasu (pow. Kozienice) wykonana
przez Teodozję Byzdrę { r y c 12) oraz druga, w k o
lorze różowym (ryc. 13), z W o l i Soleckiej (pow. Sta
rachowice) wykonana przez Marię Kowalczyk (lat 52)
nie posiadają elementów roślinnych, a całość jest t u
237
�Ryc. 36. Kolor
różowy, wys. 7 cm. Wyk. Maria
Kowalczyk,
niezmiernie uboga pod względem kompozycyjnym.
Wyraźnie uwidaczniają się w nich cztery pola, z któ
rych każde stanowi d l a siebie zamkniętą całość.
Odmianę drugą w tej podgrupie stanowią z w y
jątkiem jednej rozety również w y c i n a n k i „kancia
ste", które jednak w przeciwieństwie do omówio
nych poprzednio mają przy nowej formie także nowe
m o t y w y i i n n y układ w z o r u . Wszystkie w y c i n a n k i
(oprócz przedstawionej na ryc. 14) mają kształt k w a
dratowy, przy czym część ich posiada jednolitą ramę
zamykającą całość (ryc. 15, 16, 17, 18, 19), w innych
natomiast r a m a t a jest bardzo silnie
profilowana,
skutkiem czego odnosi się wrażenie, że nie części
skrajne, ale środek w y c i n a n k i jest bardziej spoisty
(ryc. 20, 21, 22).
Cechą wszystkich wycinanek tej odmiany jest sto
sunkowo znaczny ażur oraz (u większości) m o t y w y
roślinne (ryc. 17, 19, 20, 21, 22), najczęściej w postaci
TI
pow. Starachowice,
r. 1953.
liści (ryc. 20, 21, 22); nie wyklucza to jednak mo
tywów geometrycznych.
Ostatnią odmianę tej podgrupy stanowią
wyci
nanki (pow. Kozienice i Starachowice) przedstawione
na r y c . 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, o kształcie wyłącz
nie k w a d r a t o w y m . Ta grupa wycinanek r o b i wraże
nie „lekkich": jednolita, nieprofilowana rama w
porównaniu do wycinanek wyżej omówionych jest
wąska; niezwykle mocny ażur uzyskują one przez
wprowadzenie m o t y w u nieregularnej siatki l u b ko
r o n k i , co jest niewątpliwie naśladownictwem współ
czesnych robótek haftowanych czy koronkarskich.
Na siatkę niejako narzucone są m o t y w y roślinne w
postaci liści dębu, wierzby, kwiatów l u b całych ga
łązek bzu. Niektóre w y c i n a n k i zamiast liści mają
wycięte nieduże kółka, n a które naklejano mniejsze
kolorowe krążki (ryc. 29).
Interesującym elementem widocznym na jednej
z wycinanek (ryc. 31) a nie spotykanym gdzie i n -
Ryc. 37. Kolor czarny, wysokość 13 cm. Wyk. Janina Żdżalik,
lat 25. Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
Ryc. 38. Kolor niebieski,
wysokość 25 cm. Wyk.
Rozalia
Pyciarz, lat 41. Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
238
lat 52. ' o l a Solecka,
�SIAIAIAIAIAIAIA^
Ryc. 39. Kolor
fioletowy,
Ryc. 40. Kolor
fioletowy,
Ryc. 41. Kolor
fioletowy,
wys. 8 cm. Wyk. Bronisława Siwielec,
wysokość 8 cm. Wyk. Bronisława
r. 1953.
lat 50. Brzozów,
Siwielec,
wysokość 9 cm. Wyk. Bronisława Siwielec,
dziej są jabłka. Wycinankę tę wykonała Janina P o d siedlich ur. w r. 1933 w Skadlach, pow. Busko. W y c i
nać nauczyła się w Rączycach i zdobi swoje miesz
kanie wycinankami o d r o k u 1960. W y c i n a n k i j e j łatwo
odróżnić od innych po wieloramiennych gwiazdach
stanowiących p u n k t środkowy całości.
Bardzo podobne w y c i n a n k i znajdujemy w G n o j nie, pow. Busko, wykonane jednak n i e na miejscu,
ale w Skadlach. W samym Gnojnie n i e pamiętają
w ogóle, by k i e d y k o l w i e k w y k o n y w a n o w y c i n a n k i .
Grupę drugą stanowią w y c i n a n k i
o uk ł a d z i e
j e d n o o s i o w y m .
pow. Opatów,
lat 50. Brzozów,
r. 1953.
pow. Opatów,
lat 50. Brzozów, pow. Opatów, r. 1953.
Należą t u w y c i n a n k i o motywach roślinnych, czyli
tzw. „rózgi" {ryc. 37 i 38). Rysunek i c h jest gruby
i prosty, bez szczegółów. Są t o schematycznie potrak
towane drzewka o symetrycznym układzie, których
podstawę stanowi odwrócony trapez mający przed
stawiać doniczkę. Naklejano j e pp o b u stronach
okna. „Rózgi" spotyka się obecnie dość rzadko.
Do trzeciej grupy zaliczymy
w y c i n a n k i
o u k ł a d z i e
p a s o w y m .
Należą t u przede wszystkim w y c i n a n k i o m o t y
wach antropomorficznych zwane powszechnie „lal
k a m i " . Forma t a znana była dawniej n a całym oma-
239
�Ryc.
42. Kolor
czarny, wys. 9 cm, Wyk. Katarzyna
Swiostek,
Krzyżanowice, pow. Starachowice,
r. 1953.
w i a n y m obszarze, ale w czasie pierwszej wojny świa
towej w znacznej mierze zaginęła, m i m o że do dziś
wiele kobiet umie ją stosować. Na k i l k u okazach,
jakie udało się zebrać w czasie badań terenu, m o
żna odróżnić w y c i n a n k i wykonane według „starej
mody" od wycinanek, na których znać wpływy n o w
sze — miejskie.
Wykonawczynie
„lalek" przedstawiając
postacie
ludzkie niejednokrotnie starają się podkreślić ich
ubiór i wiek. Rozpoznajemy' wśród nich k i l k u l e t n i e
dzieci (ryc. 34 i 36), dziewczynki (ryc. 34) oraz osoby
dorosłe (ryc. 33 i 35).
Interesujący jest fakt, że w y c i n a n k a r k i dźwiga
jące na swych barkach szósty i siódmy
krzyżyk
wycinały „lalki" o wyraźnie starszych farmach stroju
(ryc. 32 i 36), młodsze natomiast, j a k Janina Żdżal i k ze Strykowie (pow. Kozienice) lat 28 l u b M a r i a
Walszczak z Tczowa (pow. Kozienice) lat 36, przed
stawiają postacie męskie w „bryczesach", dzieci zaś
w sukieneezkach sięgających zaledwie kolan (ryc.
34 i 42).
Oprócz wyżej omówionych
wycinanek
antropomorficznych do grupy wycinanek jednoosiowych r y t
micznie się powtarzających należą
również
inne
w y c i n a n k i w postaci pasów (ryc. 39, 40, 41). Wzory
są t u najczęściej abstrakcyjne, rzadziej o motywach
roślinnych, n p . w postaci liści dębu. W niektórych
tego rodzaju wycinankach można się dopatrzyć „la
lek", których kształty jednak uległy t a k daleko po
suniętej schematyzacji, że słuszniejsze będzie uznać
je za formy abstrakcyjne (ryc. 39). W y c i n a n k i o ukła
dzie pasowym naklejano pod sufitem wokół całej
izby.
Fotografował
Z40
Jan
lat 56,
Z wycinankami starymi występującymi przed I
wojną światową wiążą się ozdoby
gdzie
indziej
zwane „klapokami" w postaci papierowych, różno
kolorowych gwiazdek nakładanych na siebie w k i l
k u warstwach i spiętych jedną lub dwiema wstęgami
'papierowymi długości 20 — 30 om, spływającymi
k u dołowi. Ozdoby te przyczepiano na ścianach lub
belkach stropowych (ryc. 8).
W y c i n a n k i występujące na terenie radomsko-kieleokim nie wykazują na ogół tego wysokiego poziomu
artystycznego, z j a k i m spotykamy się np. w Opoczyńskiem czy na K u r p i a c h . P r y m i t y w n e dosyć for
my starszych wycinanek przypominają raczej rów
nież niezbyt rozwinięte w y c i n a n k i z leżącej po dru
giej stronie Wisły —• Lubelszczyzny (oczywiście nie
m a m t u na myśli precyzyjnych wycinanek Dobrzyń
skiego). Jedynie niektóre bardziej
wydoskonalone
formy kwadratowe zdają się j a k gdyby nawiązywać
do w y c i n a n k i opoczyńskiej i sieradzkiej. Oczywiście
trudno byłoby na razie przesądzić czy mamy t u do
czynienia z jakimiś s t a r y m i nawiązaniami, czy z no
w y m naśladownictwem, czy po prostu z przypadko
w y m podobieństwem, o które przy niezbyt skompli
kowanych formach czteroosiowych
nie jest znów
talk trudno.
Wycinanka ludowa na terenie Kielecczyzny zani
kła, względnie zanika. Pod wpływem fali mody drobnomieszczańskiej, wyrażającej się t a k silnie w de
koracji wnęjtrz, k o b i e t y wiejskie po prostu wstydzą
się zdobić swe domy w y c i n a n k a m i , bo w oczach wsi
uchodzi t o za śmieszność i zacofanie. Być może, zor
ganizowanie jakiegoś k o n k u r s u czy serii konkursów
usunęłoby te niesłuszne uprzedzenia i dopomogło
do u t r z y m a n i a przy życiu tej więdnącej gałęzi l u
dowej twórczości.
Swiderski.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dc4d757e0c708989ca0459f6327a218.pdf
233e7402affafab229582ca18d0847fe
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4158
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958
Subject
The topic of the resource
stroje ludowe
tkanina ludowa
Lubelskie - stroje ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3878
Title
A name given to the resource
Wystawa tkanin i strojów ludowych z północnej Lubelszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.179
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Fryś, Ewa
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Ewa
Fryś
WYSTAWA TKANIN I S T R O J Ó W
P Ó Ł N O C N E J
LUDOWYCH
L U B E L S Z C Z Y Z N Y
W końcu 1957 r o k u w Białej
Podlaskiej
odbyła
się
wystawa
tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny. Wystawę tę
zorganizował
Wydział
Kultury
Prez. W.R.N. łącznie z miejscowym
Oddziałem P.T.L. i Muzeum, a
urządzili — w y t r a w n y znawca' l u bełskiej sztuki ludowej, prof. J a nusz Świeży, ,oraz pracownicy n a u kowi działu etnograficznego
Muzeum w Lublinie — m g r Teresa
Kaiwicka i mgr Janusz Optołowicz.
Dysponując stosunkowo
krótkim
czasem zgromadzili o n i ponad 80
eksponatów z zakresu stroju, haftu i dekoracyjnej t k a n i n y l u d o w e j ,
charakterystycznych d l a północnych
powlatów województwa lubelskiego,
Na wystawie reprezentowane były
bowiem powiaty: Biała Podlaska
(wsie Międzyleś i Krzywowólka),
Radzyń (Rudno,
Biała), Łuków
(Wojcieszków, Jeleniec) i Włodawa
(Wyryki oraz Zaliszcze).
W dziedzinie ubiorów przedstawiono występujące w t e j części
Polski trzy zasadnicze t y p y stroju
kobiecego — zarówno w zestawach
jak i poszczególne jego fragmenty —
a mianowicie: włodawski, n a d b u żański oraz radzyński. Strój w ł o dawski pokazano
w
charakterystycznym zestawie białym, w którym wszystkie części zasadnicze:
koszula, spódnica i zapaska w y k o nane są z samodziałowego płótna
i ozdobione
szerokimi szlakami
ciemnoczerwonego
h a f t u przewiekanego (ryc. 5). Na spódnicach i
zapaskach biegnie o n wzdłuż dolnej
krawędzi, koszule zdobi na p r z y ramkach
i
rękawach
powyżej
mankietu oraz na samym m a n k i e cie. Tylko na kołnierzykach koszul
występuje skromny k o l o r o w y haft
liczony, który w zestawieniu z p o przednim prawie wcale nie zwraca
uwagi. Duży komplet haftów przewlekanych, przeznaczonych do dekoracji koszul, dostarczyła M a r i a
Słyszko ze w s i Zaliszcze. Jest • to
typ haftu bardzo
pracochłonny,
charakteryzuje go ornament pasowy, złożony z motywów geometrycznych, m. i n . rombów, ukośnych krzyżyków i trójkątów, b a r dzo zbliżony do wzorów występujących na k r a j k a c h . W hafcie
tym przeważa
ciemna
czerwień,
ożywiona
małymi
fragmentami
czerni d koloru niebieskiego.
Z
fragmentów
stroju włodawskiego
wystawiono „burki", czyli drobno
plisowane wełniane spódnice j e d nobarwne (np. szara, zielona), m a J3C
u dołu
szeroką
poprzeczną
wiązkę pasków w kolorach k o n trastowych z przewagą pomarariczowego (ryc. 2), a także dwa rańtuchy, czyli „zawijki" płócienne z
przewlekanym szlakiem,
W przeciwieństwie
do białego
stroju włodawskiego strój nadbużański cechuje
barwność wełniąnych spódnic i zapasek. Są to pasiaki, począwszy o d skromnych,
d w u b a r w n y c h , aż do wielokolorowych wiązek prążków, wśród któy<=h znajdują
się także prążki
przetykane, podobne do występujących w Opoczyńskiem „koziołków".
Najbogatsze spódnice tego
t y p u pochodzą z Międzylesi; mają
one czerwone tło, a dodatkowo zdob i je poprzecznie naszyta u dołu
szeroka l i s t w a d k i l k a wstążek. Z
p i o n o w y m i pasami na spódnicach
kontrastują poziome prążki na zapaskach.
Gorsety
nadbużańskie,
wykonane z ciemnej wełenki, głęboko wycięte, o charakterystycznych esowatych kaletkach, ozdobione są różnobarwną
krepinką
i guziczkami.
_
Ze stroju radzyńsfciego na u w a gę
zasługiwały przede wszystkim
codzienne lniane spódnice w d r o b ną kratkę, t z w . „kratówki", i p o dobne, t y l k o pionowo prążkowane,
zapaski oraz piękne, odświętne wełniane zapaski w poprzeczne pasy
(ryc. 1).
Dział
stroju
uzupełnia
kilka
zdjęć fotograficznych,
Spośród wystawionych t k a n i n dekoracyjnych można b y wydzielić
kilka
grup, a mianowicie:
białą
tkaninę ażurową, pasiaki, k r a c i a k i
oraz tkaninę przetykaną. Tkaninę
ażurową reprezentowały dwa o b r u sy wykonane przez Adelę Jabłońską z Jeleńca. Typowy pasiak r y p sowy w zasadzie nie występował
wśród pokazanych „dywanów" i
„kilimów". N a uwagę zasługiwały
tkaniny w
szerokie
dwubarwne
pasy, tkane w p r a w d z i e rypsem, ale
rozdzielone wąskimi prążkami b i a łych przetykanych oczek, zwłaszcza „dywan" zielono-szafirowy
z
białym, w y k o n a n y przez Nadzieję
Zielińską z Zaliszcza. Ładne były
również tkane diagpnalem pasiaki
z Wojcieszkowa.
Do
najładniejszych
kraciaków
e
r
Ryc. 1. „Zapaska" z Rudna, pow. Radlin. Ryc. 2. „Burka" z Zaliszcza,
pow. Włodawa. Ryc. 3. „Płachta łamana" z Wyryków, pow. Włodawa.
Ryc. 4. Tkanina przetykana
z Zaliszcza. Ryc. 5. Haft przewlekany
na
przyrumku do koszuli z Zaliszcza.
�należała tkanina parciana w r e
gularną czarno-białą kratę, w y k o
nana przez Marię Słyszko z Zaliszcza, oraz „płachta łamana" (prze
tykana) Z o f i i Szymczuk z W y r y k
(ryc. 3).
Tkaniny przetykane
reprezento
wało k i l k a „dywanów" i „kap" na
łóżka z pow. włodawskiego, wśród
których wyróżniał się lniano-wełniany, dwubarwny (czerń i oranż)
dywan Anastazji Szeehniuk z Z a liszcza. Jego wzór, złożony z k w a
dratów o zaokrąglonych narożni
kach, nawiązuje do białostockich
t k a n i n „w c e b u l k i " (ryc. 4). I n n a
kapa tkana przez tę samą kobietę
w efektowny geometryczny
wzór,
przypominający krzyże i gwiazdy,
dużo
straciła
przez
dominantę
ostrego, amarantowego różu.
Urządzanie tego rodzaju w y s t a w
problemowych
jest
ze
wszech
m i a r celowe, a może nawet waż
niejsze od powszechnych w całej
Polsce wystaw regionalnych, o b e j
mujących wszystkie działy sztuki
ludowej.
Strój kobiecy i tkactwo w pół
nocnej Lubelszczyźnie to zagad
nienie bardzo żywotne i aktualne,
toteż dobrze się stało, że opraco
Fotografował
Jan
wano
je w pierwszym
rzędzie.
Szkoda t y l k o , że eksponaty pocho
dziły z n i e w i e l u miejscowości, co
nie pozwoliło przedstawić wyczer
pująco tego zagadnienia. Do m i
nusów wystawy należy f a k t dość
przypadkowego kompletowania stro
jów, n p . w j e d n y m z zestawów
s t r o j u nadbużańskiego spódnica po
chodziła z Rudna, fartuch z Wy
r y k , a koszula
zdobiona
haftem
przewlekanym — z Zaliszcza. Prócz
tego n a wystawie brakowało ma
py, która obrazowałaby zasięg te
r y t o r i a l n y eksponowanych strojów
i tkanin.
Swiderski.
N
BOGUSŁAW K O P Y D Ł O W S K I :
POLSKIE
wyd. A r k a d y , 16 str. tekstu, 262 ilustr.
Piękne wydawnictwo o charak
terze albumowym
składa się z
krótkiego wstępu wprowadzającego
oraz bogatej i starannie dobranej
kolekcji zdjęć wykonanych przez
Mirosława Kopydłowskiego.
Część
tekstowa obejmuje podaną w zary
sie historię rozwoju rzemiosła k o
walskiego i ślusarskiego w Polsce
oraz omówienie najcelniejszych za
bytków sztuki kowalskiej na p r z y
kładzie k r a t i okuć do d r z w i .
Według autora, najstarsze o k u
cia ozdobne w architekturze datu
ją się u nas na w i e k X I I . Spoty
kamy się z n i m i w architekturze
romańskiej (opactwo w Czerwiń
sku). W miarę wzrostu p r o d u k c j i
żelaza i doskonalenia się sposobów
jego obróbki (kuźnice o w o d n y m
napędzie) pojawia się w X I I I w i e
k u na r y n k u k r a j o w y m nowy s u
rowiec w postaci żelaznej blachy
i graniastych prętów, które w okre
sie gotyku znajdują szerokie za
stosowanie w artystycznych o k u
ciach d r z w i i p r o d u k c j i k r a t .
W w i e k u X I V na terenie Polski
wyodrębniają
sdę „dwa
rodzaje
warsztatów kowalskich i dwa r o
dzaje p r o d u k c j i artystycznej. Są tó
warsztaty i ich w y t w o r y p r o w i n
cjonalne, wiejskie oraz warsztaty
miejskie. Pierwsze — nie krępo
wane przepisami i dysponujące t a
n i m surowcem, n a b y w a n y m wprost
w hutach, jeżeli warsztaty te nie
były częścią składową różnych h u t ,
wykazują ożywioną działalność, a
ich dorobek
artystyczny stoi na
bardzo wysokim poziomie. Nato
miast kuźnie znajdujące się w m i a
stach
jeszcze w w i e k u X I V są
180
KOWALSTWO ARCHITEKTONICZNE,
Warszawa
1958,
warsztatami o drugorzędnym zna
czeniu" (str. 7). Z dalszych w y w o
dów w y n i k a , że autor mówiąc o
„prowincjonalnych
i
wiejskich
warsztatach" miał na myśli kuźnie
należące do klasztorów
(np. cy
stersów z Wąchocka) posiadających
huty i zakłady obróbki żelaza, któ
re przetrwały do X V I I I w .
Począwszy od d r u g i e j
połowy
X V w . dawne cechy kowalskie u l e
gają podziałowi na szereg ściślej
szych specjalności, przy czym od
renesansu przodującą rolę w p r o
d u k c j i wyrobów żelaznych związa
nych z architekturą obejmują ślu
sarze.
Wyroby
ich
zdobywają
wszystkie r y n k i krajowe miejskie
i prowincjonalne, s k u t k i e m czego
warsztaty wiejskie istniejące przy
hutach „schodzą obecnie do rzędu
zwykłych kuźni, których działal
ność
artystyczna
zapoczątkowała
na naszym terenie kowalską sztu
kę ludową" (str. 11). Podczas gdy
twórczość
artystyczna
miejskich
pracowni cechowych
rozwija
się
pod wpływem nowych wzorów za
chodnioeuropejskich włoskich i n i
derlandzkich,
warsztaty
kowali
wiejskich twią jeszcze w t r a d y c
jach
średniowiecznych,
ale i t u
„docierają echa nowej renesanso
wej s z t u k i " .
t y m czasie m a n u f a k t u r y hutnicze
i kuźnicze, wykonujące
również
artystyczne w y r o b y żelazne.
Naszkicowane t u w skrócie wy
wody autora na temat rozwoju ko
walstwa i ślusarstwa artystycznego
nie zawsze można przyjąć bez dys
kusji.
Wątpliwości b u d z i np. dość ma
ło precyzyjny podział na kowal
stwo miejskie i wiejskie. Kowal
stwa
„wiejskiego"
nie
można
bowiem utożsamiać z istniejącymi
od średniowiecza zakładami nale
żącymi do klasztorów.
Wcześniej,
zanim przybyły do Polski pierw
sze klasztory, istniała już na te
renie
kraju
rozwinięta obróbka
żelaza, spoczywająca w ręku hutników-kowali
pracujących
po
wsiach i podgrodziach, które sta
nowiły zalążek
przyszłych miast.
Przekrój p r o d u k c j i tych ostatnich
ilustrują n p . wykopaliska opolskie,
wśród których znajdujemy części
żelazne narzędzi
rolniczych
(sier
py, radlice) i rzemieślniczych (sie
k i e r y , piły, świdry, noże, nożyce),
a z innych — ostrogi, zawiasy, sko
ble i t p . Opole
—
równie jak
Gdańsk czy Gniezno,
gdzie też
znaleziono sporo wyrobów żelaz
nych — było osiedlem o charakte
rze m i e j s k i m .
W w i e k u X V I I następuje upadek
rzemiosła cechowego, a w p r o d u k
cji artystycznych wyrobów ślusarekich na p l a n pierwszy
wybijają
się pracownie przyklasztorne oraz
organizowane
w
posiadłościach
magnackich. W okresie r o k o k a p o
ważną konkurencję dla cechowych
pracowni stanowią zakładane w
Skromniej zapewne przedstawiał
się asortyment wyrobów pracowni
wiejskich, gdzie produkcja przed
miotów żelaznych łączyła się też
z w y t a p i a n i e m surowca. Nie zna
m y dokładnie i c h p r o d u k c j i , przy
puszczać jednak można, że ograni
czała się ona głównie do sporzą
dzania żelaznych
części narzędzi
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/086f82285e352189dc722bb9bcf6e05b.pdf
93b487fc4b55e57d90bf3a789bdd0c61
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3902
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1952
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3656
Title
A name given to the resource
Recenzje i spis teści rocznika 1952 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.361-364
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
KONRAD JAŻDŻEWSKI. Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk
Gdańsk 1952. Wyd. Muzeum Pomorskie, str. 31, rys. 12, mapa 1.
W lecie 1952 w Muzeum Pomorskim w Gdańsku przy
współudziale
łódzkiego
Muzeum
Archeologicznego
i Kierownictwa Prac Wykopaliskowych w Gdańsku
zorganizowana została wystawa obejmująca wczesno
średniowieczne zabytki archeologiczne wydobyte na
terenie Gdańska w czasie akcji wykopaliskowej, trwa
jącej od lat pięciu (1948—1952).
W związku z w y s t a w ą nakładem Muzeum Pomor
skiego ukazała się broszura napisana przez kierownika
gdańskich prac wykopaliskowych prof. Konrada Jaż
dżewskiego, zawierająca popularnie ujęte zestawienie
w y n i k ó w dotychczasowych badań. Praca prof. Jaż
dżewskiego jest potraktowana jako komentarz uzu
pełniający do wystawy. W części wstępnej zawiera
omówienie czynników geograficznych i gospodarczych,
które złożyły się na powstanie i umiejscowienie nad
brzegiem Motławy grodu gdańskiego oraz rzemieślnicro-handlowego podgrodzia, zbudowanego na skrzy
żowaniu ważnych arterii komunikacyjnych. Początki
Gdańska, według dzisiejszego stanu badań archeolo
gicznych, sięgają przełomu I X i X w. Ślady osadnic
twa wczesnośredniowiecznego odkryte zostały w obrę
bie Starego Miasta. Gród zbudowany nad Motławą oto
czony był w X I I I w. potężnym w a ł e m drewnianoziemnym grubości około 14 m, w obrębie którego znaj
dowały się liczne domostwa ustawione wzdłuż wąskich
uliczek. Były to budynki niewielkie, o planie prawie
kwadratowym, przeważnie jednoizbowe. W warstwie
mierzwy i śmieci zalegającej koło b u d y n k ó w i pod
podłogami domów, odkrytej już w dziewięciu pozio
mach leżących jeden na drugim (ogółem warstw ta
kich może być w Gdańsku 17 — 19), zachowało się
mnóstwo odpadków organicznych, jak resztki tkanin,
skóry, nasion, przedmioty z drzewa, rogu, bursztynu,
HERCIK EMANUEL.
a poza tym skorupy glinianych naczyń, wyroby z ż e
laza, brązu, ołowiu.
Wśród
tych
właśnie
niepozornych
odpadków
i śmieci znaleziono bogaty materiał rzucający sporo
światła na kulturę plastyczną mieszkańców ó w c z e s n e
go Gdańska.
Najważniejszą bodaj zdobyczą
wykopalisk gdań
skich jest zbiór tkanin (prawie wyłącznie wełnianych),
wśród których nie brak również barwnych pasiaków
używanych zapewne do ubiorów
kobiecych. Prócz
tkanin, znaleziono w Gdańsku również wyroby skó
rzane, a między nimi pięknie wykonany ażurowy bu
cik kobiecy. Z przedmiotów kościanych na u w a g ę za
sługują składane grzebienie,
zdobione na grzbiecie
i okładzinie starannie rytym ornamentem, złożonym
z kółek z zaznaczonym środkiem, linii zygzakowatych
i prostych, równolegle położonych prążków.
Na podstawie znalezionych narzędzi i odpadków
materiału stwierdzono istnienie na terenie wczesno
średniowiecznego
Gdańska pzeregu
rzemiosł, jak
szewstwo, tokarstwo, ciesielstwo, a możliwe, że istnia
ło również kowalstwo..
Tkaniny, grzebienie, przedmioty bursztynowe wyra
biane były prawdopodobnie w ramach przemysłu do
mowego. Wśród przedmiotów drewnianych znaleziono
sporo okazów pięknie rzeźbionych, czego przykładem
może być umieszczona w pracy prof. Jażdżewskiego
ilustracja trzonka drewnianej łyżki
pochodzącego
z drugiej p o ł o w y X I I w.
Prawie wszystkie wspomniane tu przedmioty zdo
bione pochodzą z ubogiej, rybackiej dzielnicy grodu
gdańskiego, co świadczy o wysokim poziomie arty
stycznym ówczesnej ludowej twórczości plastycznej.
R. Rss.
Československé lidové hračky
Praha 1951. Wyd. „Orbis", 62 str., 175 tabl. barwn.
Obszerny dział literatury etnograficznej poświęco
nej zagadnieniom ludowego zabawkarstwa wzbogaci
ła nowa pozycja. Jest nią wymieniona w tytule praca
E . Hercika o zabawkarstwie ludowym na terenie
Czech i Słowacji. Praca ta, wydana bardzo starannie
przez praskie wydawnictwo „Orbis", składa się z krót
kiego tekstu oraz bogatej części ilustracyjnej, zawie
rającej blisko tysiąc barwnych ilustracji i ponad 70
rycin wykonanych techniką kreskową.
W części tekstowej autor omawia na wstępie' ośrod
ki ludowej produkcji zabawkarskiej na terenie Czech
i Słowacji, podaje dane historyczne odnoszące się do
przeszłości poszczególnych ośrodków, począwszy
od
pierwszej połowy X I X wieku, charakterystykę wyro
bów oraz warunki produkcji i handlu. Autor opisuje
zarówno drobną wytwórczość zabawkarską rozproszo
ną po wsiach (np. w obfitującym w surowiec drzewny
Hlinecku), jak i produkcję skoncentrowaną w dużych,
ale wyspowo występujących ośrodkach, do których
należy Skašov, gdzie w r. 1914 na 600 mieszkańców
52 rodziny zajmowały się sezonowo wyrobem zaba
wek. Niektóre z większych pracowni zabawkarskich
zorganizowane były w sposób zbliżony do manufak
tur. Zatrudniano w nich większą ilość pracowników
(czasem również kobiety), w produkcji zastosowany
był podział pracy i specjalizacja. Mniejsi w y t w ó r c y
zabawek, pracujący na własny rachunek, sami sprze
dawali swój towar na targach i jarmarkacřl, rozwo
żąc go na taczkach. Większe w y t w ó r n i e posługiwały
się transportem wozowym i w y s y ł a ł y
zabawki na
znaczne odległości.
W papierach handlowych tego
rodzaju w y t w ó r n i znalazł Hercik materiały świadczą
ce o eskporcie ludowych zabawek z Czech do innych
krajów byłej monarchii austro-węgierskiej, między
innymi na drugą stronę Karpat do Galicji.
Produkcja każdego ośrodka była zazwyczaj ściśle
standaryzowana zarówno co do rodzaju wyrobów, jak
ich w y m i a r ó w i sposobu zdobienia. Największy roz
kwit ludowego zabawkarstwa na terenie dzisiejszej
Czechosłowacji przypada na drugą połowę ubiegłego
stulecia. Później popyt na tego rodzaju zabawki z a
czął się zmniejszać, co pociągnęło za sobą spadek ich
�cen (między rokiem 1870 a 1914 prawie o 50%), mimo
równoczesnej podwyżki ceny surowca i kosztów utrzy
mania. Na skutek pogarszających się warunków eko
nomicznych, wiele ośrodków ludowej produkcji zabawkarskiej zamarło po pierwszej wojnie światowej.
W rozdziale drugim omawia autor rodzaje techniki
stosowane w ludowej produkcji zabawkarskiej. Mimo,
że w części ilustracyjnej przedstawione są zabawki
z różnych materiałów, jak glina, ciasto, szkło itp.,
w rozdziale tym mówi Hercik wyłącznie o obróbce
i zdobnictwie drzewa. Zabawki drewniane wyrabiano
głównie z drzewa lipowego i świerkowego, dawniej
zaś w niektórych ośrodkach (jak na przykład Krouna)
używano drzewa bukowego. Obróbka odbywała się
przy poniocy najprostszych narzędzi (nóż, dłuto, sie
kiera, piła), w nowszych zaś czasach przyjęły
się
w zabawkarstwie tokarnie. Obtaczano ná nich między
innymi profilowane pierścienie, które, łupane
po
przecznie, dawały sylwetki zwierząt, boki kołysek itp.
Dekoracją zabawek zajmowały się często kobiety. Do
malowania używano pierwotnie barwików
natural
nych (np. koszenili), później barwików ziemnych ze
spoiwem klejowym, kładzionych niekiedy na kredo
wym podkładzie, z wierzchu pokrytych bezbarwnym
lakierem. W nowszych czasach stosowano barwiki ani
linowe.
Wzory malowano przy pomocy pędzelków lub stem
pelków Na Wołoszczyźnie Morawskiej powierzchnie
zabawek wykonanych z bukowego drzewa przywędzano w dymie • na kolor ciemnobrązowy i na tym tle
zdobiono rytym ornamentem. Na Słowaczyźnie, podob
nie jak u nas w okolicy Żywca, powierzchnie zaba
wek przed ryciem ornamentu barwiono na czerwono.
Po bardzo pobieżnym omówieniu techniki wykony
wania zabawek, Hercik w sposób dosyć nieoczekiwa
ny przechodzi do opisu zabawek znanych z wykopa
lisk archeologicznych, czy to europejskich (głównie
gliniane grzechotki i ptaszki), czy pozaeuropejskich:
egipskich i perskich.
Wśród obfitego w tym dziale materiału ilustracyj
nego na szczególną u w a g ę zasługują niektóre gliniane
grzechotki, jeźdźcy na koniach, czy piszczałki w postaci
ptaszków, które od czasów starożytnej Grecji i Rzymu
przetrwały prawie bez zmian do dziś w inwentarzu
zabawek wielu narodów europejskich. Rozdział ten
zamyka tablica chronologiczna, uwzględniająca mate
riał i formę zabawki oraz określająca jej w y s t ę p o w a
nie w różnych okresach, od czasów przedhistorycznych
do współczesnych.
Pozostałą część tekstu zajmuje objaśnienie barw
nych tablic oraz wykaz literatury czeskiej, rosyjskiej,
polskiej, angielskiej, francuskiej i niemieckiej, doty
czącej zabawek ludowych.
W części ilustracyjnej na początku pokazane
są
zabawki z terenu Czech i Słowaczyzny. Uporządkował
je autor według materiału, z którego są wykonane.
Na początku mamy więc zabawki z gliny wypalonej
(podane w układzie chronologicznym, począwszy
od
neolitu), współczesne wyroby z gliny suszonej i malo
wanej, z kitu stolarskiego i ciasta, następnie lalki
z gałganków, z liści kukurydzy oraz obfity dział za
bawek drewnianych, uporządkowanych niezbyt zre
sztą konsekwentnie (lalki, koniki, wózki, żołnierze,
ptaszki, zabawki ruchome w rodzaju
wiatraczków,
kowali, wiewiórek, meble, grzechotki, piszczałki, w y
konywane przez dzieci zabawki z roślin i z drzewa, jak
zwierzątka, strzelby, pistolety).
Począwszy od tablicy 60 autor daje przegląd zaba
wek spotykanych u innych narodów, zarówno euro
pejskich (ZSRR, Polska, Jugosławia, Grecja, Szwecja,
Niemcy, Francja), jak i pozaeuropejskich (Indie, C h i
ny, Japonia, Afryka, Ameryka). Na końcu zaś wraca
na grunt ojczysty, przedstawiając na 29 tablicach n a j
nowsze zabawki czechosłowackie, projektowane i wy
konane przy udziale czeskich i słowackich artystówplastyków
(M. Podhojska, E ! Hercik, Slavoj, Tusor
i inni).
Materiał ilustracyjny zawarty w pracy Hercika jest
bardzo dobry zarówno jeśli chodzi o stronę dokumentarną, jak i poziom estetyczny. Na tym jednak w y
czerpuje się wartość omawianej publikacji.
Autor,
z zawodu plastyk, z zamiłowania zbieracz i kolekcjo
ner zabawek, nie umie na zgromadzony przez siebie
materiał spojrzeć okiem badacza. Daje się to zauważyć
zarówno w układzie materiału
ilustracyjnego, jak
i w sposobie opracowywania tekstu, w którym brak
próby ustalenia jakiejś ogólnej systematyki zabawek,
czy usiłowań w kierunku określenia specyfiki zaba
wek czechosłowackich na tle zgromadzonego materia
łu porównawczego, czy wreszcie uchwycenia związków
zachodzących między zabawkami czeskimi i s ł o w a c
kimi a zabawkami krajów ościennych.
Zarówno publikowany przez Hercika materiał po
równawczy, jak i literatura zagraniczna grzeszą dużą
przypadkowością wyboru. Przykładem może tu być
materiał odnoszący się do zabawkarstwa ludowego
w Polsce. Hercik z prac polskich nie zna ani najnow
szych (np. T. Seweryna „Polskie zabawki ludowe",
Polska Sztuka Ludowa, 1949), ani takich, jak publiko
wana w „Ludzie" (1929) praca S. Udzieli pt. „Zabawki
z roślin", czy tegoż autora „Przemysł drzewny w K o
szarawie" (Przemysł i Rzemiosło, 1921). Reprodukowa
ne w dziale ilustracyjnym zabawki polskie ze zbiorów
Muzeum Przemysłu Artystycznego w Pradze (Tabl.
CXVII—CXIX)
nie są typowe dla naszego obszaru
etnograficznego (toczony z drzewa jeździec z okolic
Mrągowa na Mazurach, jeździec i wózek z północnowschodniej Polski). O wiele ciekawszy materiał porów
nawczy znalazłby autor w drewnianych wyrobach zabawkarskich z Polski południowej, zwłaszcza z Ż y
wiecczyzny. Wykonywane tam do dziś malowane ptasz
ki, wózki z konikami, taczki wykazują wiele cech
wspólnych z zabawkami czechosłowackimi.
Zbliżone
do starych zabawek czeskich są również nasze zabaw
ki gliniane, np. ptaszki, jeźdźcy na koniach itp., które
dziś jeszcze można spotkać w różnych ośrodkach garn
carskich.
Mimo podkreślonych wyżej braków, praca Hercika
ma dużą wartość dokumentarną i, choćby ze względu
na znaczną ilość zawartego w niej materiału, stanowi
w czechosłowackim piśmiennictwie
etnograficznym
cenną pozycję, która w chwili bieżącej w literaturze
polskiej nie mą odpowiednika. Ludowe zabawkarstwo
polskie, chociaż jest równi,e bogate i interesujące jak
po drugiej stronie Karpat, nie doczekało się jeszcze,
niestety, wydawnictwa, w którym zostałyby utrwalo
ne dla przyszłych prac badawczych owe niezliczone
formy zabawek z drzewa, gliny, czy ciasta, zapełnia
jących do niedawna stragany na targach, jarmarkach
ezy odpustach.
�P O L S K A
S Z T U K A
L U D O W A
R. V I — 1952
SPIS TREŚCI
Od Redakcji. W związku z dyskusją nad projektem Konstytucji Polskiej
Rzeczypospolitej Ludowej s 5—6
Z przemówienia Prezydenta Bolesława Bieruta na otwarciu radiostacji
we Wrocławiu 16 listopada 1947. s. 3—4
ARTYKUŁY
%
Chorosiński Jan Życie i walka ludu ziemi kieleckiej w pieśni s. 301—315
Cieśla-Reinfussowa
Zofia Dom z w n ę k ą w polskiej architekturze ludo
wej s. 263—269
German Franciszek
Stosunek Mikołaja Gogola do polskich zbiorów
pieśni ludowych s. 255—256
German Franciszek
Jeszcze w sprawie stosunku Mikołaja Gogola do
zbioru pieśni ludowych Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego s. 359—360
Gębifc Władysław
Społeczny sens badań nad kulturą ludową Warmii
i Mazur s. 189—197
.
Gładysz
Mieczysław
Z twórczości
plastycznej
górników
śląskich
s. 147—154
Jackowski Aleksander Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu
Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem s. 117—126
Jastrzębowski
Wojciech Geneza, program i wyniki działalności „Warszta
tów Krakowskich" i „Ładu" s. 13—22
Kaczorowska Blanka Wełniany pasiak opoczyński s. 23—28 . . . .
Kamińska Janina Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I — X I I I
wieku w Gdańsku s. 74—76
Kostysz Juliusz Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło
s. 316—334
Kotula Franciszek
Teatralność zwyczajów i obrzędów (z Puszczy San
domierskiej) s. 335—343
Kotula Franciszek
Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków
s. 212-226
Kotula Franciszek
Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okoli
cach Rzeszowa s. 87—91
Ligęza Józef
K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym s. 131—133
Nahlik Adam Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty
stycznym s. 77—86
Pietkiewicz Kazimierz
Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy
artystów zawodowych z ludowymi s. 198—202
Pietkiewicz Kazimierz Społeczna rola artysty ludowego s. 68—73
Reinfuss Roman Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim
s. 35—47
Reinfuss Roman Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego s. 270—287 .
.
Reinfuss Roman Z zagadnień sztuki ludowej s. 65—67
Sadownik Jan Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu (powiaty:
kolbuszowski, łańcucki, niski, rzeszowski, tarnobrzeski i pobrzeża)
s. 227—251
Starek Edyta Parzenice spiskie s. 175—180 . . .
. . . .
Telakowska
Wanda Projektanckie kolektywy robotnicze,
chłopskie
i młodzieżowe s. 7—12
Trzepacz Maria
Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecz
nego s. 163—169
Wallis Stanisław Śląskie pieśni górnicze s. 134—146
Wojciechowski
Aleksander
Metody pracy zespołowej w polskim prze
m y ś l e artystycznym s. 203—211
Wojciechowski Aleksander
Przemysł włościański w Królestwie Polskim
(ankieta z 1885 roku) s. 257—260
nr
1
nr
1
nr
6
nr
4-5
nr
4-5
nr
6
nr
4-5
nr
3
nr
3
nr
nr
1
1
nr
2
nr
6
nr
6
ni
4-5
nr
nr
2
3
nr
2
nr
nr
4- 5
2
nr
nr
nr
1
4- 5
2
nr
nr
4- 5
3
nr
1
nr
nr
3
3
nr
4-5
nr
4-5
�Zlotnikowa Irina Pieśń ludowa w życiu i twórczości Gogola (tłum.
B. Karnawalska) s. 252—254
.
Żaki Andrzej
Pierwsze prace wykopaliskowe P a ń s t w o w e g o Instytutu
Sztuki (badania na starych cmentarzach w Dębnie i Szaflarach,
pow. N. Targ) s. 48—51
Zywirska Maria Podłoże ludowe w kulturze górniczej s. 127—130
nr
4-5
nr
nr
1
3
nr
nr
nr
3
1
2
nr
nr
3
1
nr
2
nr
1
nr
6
nr
nr
6
3
nr
nr
2
4-5
nr
nr
1
2
nr
2
nr
3
nr
nr
1
4-5
nr
6
nr
3
nr
nr
6
1
nr
6
nr
6
nr
nr
2
2
nr
nr
6
3
S Y L W E T K I TWÓRCÓW L U D O W Y C H
Seweryn Tadeusz Józef Markowski, górnik wielicki s. 155—162
Starek Edyta Twórczość Heleny Roj-Kozłowskiej s. 29—34 . . . .
Wajda Andrzej
Wincenty Kitowski — iłżecki artysta ceramik s. 92—95
SPRAWOZDANIA, RECENZJE,
KRONIKA
Astalosz Szandor Pierwszy rok działalności Węgierskiego Instytutu
Twórczości Ludowej s. 185—186
Blumówna Helena Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego w Krakowie s. 59
Cieśla-Reinfussowa
Zofia Wystawa sztuki ludowej województwa lubel
skiego s. 100—102
Cteśla-Reinfusso-ша Zofia Z wystawy wycinanek ludowych w Sieradzu
s 52—54
Gajefcowa Olga Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towa
rzystwa Ludoznawczego s. 354—355 .
Gębifc Władysław
Wystawa sztuki ludowej w w o j e w ó d z t w i e olsztyń
skim s. 353—354
Gładysz
Mieczysław
Radostná Země s. 184—185
Janikowska Eleonora Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu
nowosądeckiego s. 103—108
Kronika s. 297—298
Kurkowa Zofia Barbara V I powojenny konkurs szopek krakowskich
s. 60—61
Łoziński Jerzy Katalog zabytków sztuki w Polsce s. 108—110 . . .
Muller Władysław
Zagadnienie budownictwa ludowego i sztuki ludo
wej w katalogu zabytków sztuki w Polsce s. 110—112 . . . .
O. G . Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towa
rzystwa Ludoznawczego w Katowicach s. 183—184
O. G. X X V I Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw
czego w Łodzi s. 62
Pietkiewicz Kazimierz Narady robocze z artystami ludowymi s. 2G1—262
Pietkiewicz Kazimierz Udział twórców ludowych w Naradzie Szczeciń
skiej s. 344—346
Reinfuss Roman Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów ludo
wych s. 182—183
Reinfuss Roman Z pokonkursowej wystawy przemysłu ludowego w W ę
growie s. 347—352
.
Reinfuss Roman Z wystawy pokonkursowej w Łukowie s. 55—58
fí. Rss. Hercik Emanuel: Československé lidové hračky (Praha 1951
wyd. „Orbis") s. 361
R. Rss. Konrad Jażdżewski: Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle
wykopalisk (Gdańsk 1952 wyd. Muzeum Pomorskie) s. 361
R. Rss. Rudolf Krzywiec: Podstawy technologii ceramiki (wyd. P.Z.W.S.
1950 г., skrypt) s. 113
.
R. Rss. Veci a Lide (rok I I I , zeszyt 5—G, Fraga 1951) s. 112—113
Sobieski Marian
Adolf Eustachy Chybiński (wspomnienie pośmiertne).
Bibliografia prac i artykułów A. Chybińskiego z zakresu muzyki
ludowej s. 356 — 358
Stankiewiczowa Janina Pokonkursowy pokaz h a l l ó w sieradzkich s. 181
Stankiewiczowa Janina Wystawa przemysłu ludowego i artystycznego
w Łańcucie s. 288—289
Zatoistoiuicz-Adamsřca Kazimiera O książce Suli Benet „Song, dance and
customs of peasant Poland" s. 290—296
.
Zieliński
Chwalisław
Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woje
w ó d z t w a łódzkiego s. 170—174
Zygler Tadeusz Helen Wolska — Dance of Poland (London 1952) s. 296
Żywirska
Maria Wystawa sztuki ludowej w Katowicach s. 96—99
nr
4-
nr
4-5
nr
nr
nr
3
4-5
2
�W A R U K I P R E N U M E R A T Y NA R O K 1953:
Prenumerata roczna — 72 zł, półroczna — 36 zł.
Wpłaty za I I półrocze przyjmują najpóźniej do dnia 10.VI.1953 r. placówki poczto
we właściwego rejonu doręczeń, na którego terenie zamieszkuje prenumerator-odbiorca. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży
komisowej — zalecane jest zgłaszanie prenumeraty.
Poprzednie numery dwumiesięcznika „Polska Sztuka Ludowa" (od nru 6-7-8/48)
oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można nabywać: w księgarni
„Domu Książki", Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7 (która na zamówienie w y
syła również czasopisma poza Warszawę za zaliczeniem pocztowym) oraz w kiosku
P.I.S., Warszawa, Długa 26 i w kiosku Muzeum Narodowego w Warszawie, A l . Je
rozolimskie 3 (sprzedaż na miejscu).
Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6. Zam. 1779. Papier druk. sat. U . III, 80 g A l .
Naklad 3000. egz.
4-В-МЭ02
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edd9235a6d93f4fa7bb9d74f43fbb018.pdf
c20fc655ba4bf2ca762affd1ff785523
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3904
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3657
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.2-9
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
SZTUKA
LUDOWA
ROK VII
P A Ń S T W O W Y
1953
I N S T Y T U T
�Na okładce: w y c i n a n k a kurpipwska
ZESPÓŁ
Dr
Mieczysław
REDAKCYJNY
Gładysz, M g r Stanisław
J a c k o w s k i (redaktor
naczelny),
H i ż (sekretarz
D r Roman
Reinfuss,
(redaktor
M g r Aleksander
Piwocki,
redakcji), Aleksander
M g r Jan Sadownik, M g r M a r i a n Sobieski, M g r Barbara Suchodolska
techniczny),
Dr Ksawery
Wojciechowski.
REDAKCJA i ADMINISTRACJA P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI
W A R S Z A W A , D Ł U G A 2G.
�POLSKA
DWUMIESIĘCZNIK
SZTUKA
WYDAWANY
PRZEZ
LUDOWA
PAŃSTWOWY
INSTYTUT
SZTUKI
T R E Ś Ć:
Aleksander
Franciszek
Leszek
Zofia
Jackowski.
Kotula.
Dzięgiel.
O wartości
Leżajski
Malowane
Cieśla-Reinfussowa.
C e c y l i a Vetulani.
Zofia
W.T.G.W.
953
Głowa.
folkloru
"
9
ceramiczny
26
kafle z Leżajska
Pasłęckie formy
Przeździecka.
Barbara
ośrodek
Materiały
Z o f i a Cieśla-Reinfussowa.
Maria
poznawczej
Wystawa
Wystawa
do s z t u k i
ludowej
Mazowsza
Płockiego
piernikarskie
„Tkactwo
Świętokrzyskie"
konkurs
38
5fi
sztuki ludowej w Wysokiem Mazowieckiem
V I I powojenny
Andrzej Czarniak
33
szopki
w Kielcach
krakowskiej
Pająk
59
61
02
64
STYCZEŃ-LUTY
A Ń S T W O W Y
I N S T Y T U T
NR 1
S Z T
U
К I
�