20 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40d438978570bafec4c7e952e40c6bd1.pdf 8e98cc7e73d1639f128b66e5ca3028b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5586 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5194 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARBARZVNCA T Redakcja Marcin Bartoszek Weronika Chodacz (redaktor naczelna) Przemysław Ciura Joanna Florczak Artur Karwat Michał Nieniewski Katarzyna Nowak Łukasz Sochacki Marcin Tabola Dariusz Żukowski Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" we współpracy z Kołem Naukowym Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ oraz Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ A d r e s w y d a w c y i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel.012 663 15 32 tel./faks 012 663 15 31 http://barbarzynca.com Skupimy się natomiast na dramatach Leśmiana. Powie­ my kilka słów o teatrze w Internecie. Z Krystianem Lupą porozmawiamy o tym, dlaczego pisanie jest konieczne i w sumie niemożliwe. Zachęceni tym paradoksem, spró¬ bujemy jeszcze wyrazić niewyrażalne. A dla odprężenia wyruszymy w świat: zdrzemniemy się w aborygeńskim Czasie Snu i opowiemy kilka mitów Winnebago. Zapraszamy do lektury. Recenzje n a u k o w e neTTheatre MilczącespoĄanie dwóch teatrów Ojcobó(j)stwo rzynasty numer „Barbarzyńcy" jest częściowo o te­ atrze. Należałoby pewnie zacząć od słów: „Już Eurypides...". Pozwolimy sobie jednak być przewrotni i o tragediach Greków me wspomnimy ani słowem. Nie odniesiemy się też do pochopnego, ale dość popularnego w niektórych kręgach stwierdzenia pewnego Anglika, że teatrem świat, a aktorami ludzie, „którzy kolejno wchodzą i znikają". W końcu nikt tego do dziś me udowodnił. Nie żeby me próbowano! Gdy pewien amerykański badacz raz a dobrze zajął się teatrem życia codziennego, mar­ ketingowi spece zaraz sprowadzili jego śmiałą metaforę do technik autoprezentacji. Z marketingiem nam me po drodze. Dlatego o tym wszystkim pisać me będziemy. Prof. dr hab. Piotr Kowalski Prof. dr hab. Czesław Robotycki Figura tricotera Dr hab. Andrzej Szyjewski Jeżyk, zagłady -jezy\ świadectwa O bombie Dr hab. Dariusz Czaja Redakcja Claude Levi-Strauss, myśliciel nieoswojony, badacz smutnych tropików, wielbiciel potraw surowych i ugotowanych, który jak nikt inny opowiada o rysiu, a przede wszystkim znakomity antropolog, c z ł o n e k A k a d e m i i Francuskiej, doktor honoris c g u s g piętnastu u n i w e r s y t e t ó w , w s p ó ł t w ó r c a strukturalizmu, 28 listopada tego roku s k o ń c z y ł "100 lat. Panie Profesorze, d z i ę k u j e m y i i y c z y m y zdrowia! Opieka edytorska i techniczna R e d a k c j a pisma „Barbarzyńca" WYDAWNICTWO JAK www.wydawnictwojak.pl ul. Zacisze 7,31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Nakład 650 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Prorektorowi UJ prof. Andrzejowi Mani, Prodziekanowi Wydziału Histo­ rycznego UJ prof. Janowi Świcchowi, Fundacji „Bratniak" oraz Radzie Kól Naukowych UJ. Claude L é v i - S t r a u s s , penseur sauvage., explorateur de tristes tropiques, amateur du cru et du cuit, conteur i n é g a l é de l'histoire du lynx et - avant tout - anthropologue de renommé mondiale, membre de l ' A c a d é m i e f r a n ç a i s e , docteur honoris causa de quinze universités, cofondateur du structuralisme fete, le 28 novembre prochain, son centenaire. Monsieur le Professeur, nous vous remercions et souhaitons une excellente s a n t é ! La rédaction de „Barbarzyńca" BARBARZYŃCA 3 (13) PDD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759af467f836959871e9258c30be47f1.pdf f9d743cb1c8941a52762649784a1ef43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5589 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5197 Title A name given to the resource Milczące spotkania dwóch teatrów/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata u n w 19 8 3 n > absolwentka polonistyki UJ, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ, interesuje się literaturą współczesną, antropologią C Z a p i g a | i t e a t r e m (szczególnie a w a n g a r d o w y m ) . Milczące spotkanie dwóch teatrów „Możesz mnie spokojnie poczęstować śniegiem: ilekroć szedłem przez lato ramię w ramię z morwą krzyczał jej najmłodszy liść" (P. Celan) wiadomość istnienia zaczyna się od po­ czucia osamotnienia i doświadczenia jego tragiczności. Życie wypełnione witalnością, tak często przedstawiane jest w poezji i dra­ macie za pomocą figury - obrazu wiosny, drogi przez wieczną zieloność, wybuchającą feerią skontrastowanych, ostrych barw, przepełnioną pulsującym, rozedrganym rytmem. W pewnym momencie nadchodzi jednak czas na coś innego, dochodzi się do momentu, kiedy ze spokojem można się zgodzić na „poczęstowanie śniegiem" - na katastrofę, odizolowanie, śmierć, gdzie sta­ gnacja, chłód i bezbarwność współgrają ze sobą. Ś 1 A . M . di Nola, Tryumf śmierci. Śmierć w potocznym rozumieniu wywołuje raczej poczucie chaosu, w którym rozpad do­ minuje nad porządkiem i ładem. Alfonso M . di Nola, pisząc o żałobnikach, którzy w obliczu śmierci bliskiej osoby zyskują przeświadczenie, że świat jest bez sensu, smutny i pusty, wspomina również o percepcji śmierci w ogóle: „Nie jest akceptowana ani traktowana jako zjawisko naturalne. W pewnym sensie śmierć zostaje wyłączona poza ramy naturalnego po­ rządku rzeczy, rozumianego jako ruch, działa­ nie, reprodukcja, ciągłość" . 1 Antropologia ialoby, Universitas, Kraków, 2006, s. 186-187. BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �21 Milczące spotkanie dwóch teatrów Zgoda na śmierć, izolację przywraca normal­ teatru. Wychodził z przekonania, że współcze­ ny porządek rzeczy i organizuje chaos, który sny mu teatr jest tworem skostniałym i przesta­ może wywołać myśl o unicestwieniu. Doskona­ rzałym. W jednym ze szkiców pisał wprost: łość i harmonia świata pozostają zachowane (od­ „Zupełna ignorancja i całkowita niewiedza zyskane?). Przestają mieć wtedy znaczenie dy­ sztuki teatralnej u nas w Warszawie sprawia, że wagacje dotyczące sprawcy śmierci - demiurga pisanie o tej sztuce kojarzy mi się ściśle z tłuma­ lub nienazwanej wrogiej siły, gdyż pogodzenie czeniem, określaniem i pouczaniem. (...) Gdy owo bierze je w nawias i czyni nieznaczącymi. teatry, jak u nas, nie ukazują żadnych ekspe­ Obrazy literackie przywołują częściej niezgo­ rymentów i nie doświadczają na scenie żadnej dę na śmierć, bunt przeciwko niej i cierpienie idei, żadnej koncepcji - tam wielkie słowa, za­ związane z odejściem ze świata materialnego. W wierające w sobie ideę lub koncepcję teatralną, refleksji na ten temat zupełnie wyjątkowi wydają są wysiłkiem abstrakcyjnym ani czynem, ani się tu dwaj twórcy, odlegli od siebie w sensie cza­ przykładem nie popartym - bajką o kolorach, sowym, ale i — na pierwszy rzut oka — artystycz­ którą się opowiada ślepcom spragnionym nym: Bolesław Leśmian i Leszek Mądzik, wyra­ żeń..." . żający swoją twórczością zrozumienie i zgodę na „poczęstowanie śniegiem". Eksperymentatorskie fascynacje L e ś m i a ­ na nie znalazły zrozumienia ani u ówczesnej widowni, ani u krytyków. Na to nałożyły się Teatralne spotkania w milczeniu niesnaski w zespole - konflikt z Wroczyńskim Bolesław Leśmian, poeta, podejmował rów­ w sprawie repertuaru - oraz kłopoty finansowe, nież próby dramaturgiczne i teatralne. Pozosta­ które musiały druzgocąco wpływać na poetę. wił po sobie kilka prób dramatycznych, z których Jesienią 1911 roku Leśmian, w liście zamiesz­ niewiele zachowało się do naszych czasów . czonym w Nowej Gazecie, ogłosił koniec swojej Szczególnie ciekawym przypadkiem wydają się współpracy z Teatrem Artystycznym. Niemniej dwie realizacje tej samej sztuki - Pierrot i Kojednak kilka prób dramatycznych i wypowiedzi lombina i Skrzypek, opętany. Poeta nazywa je „ba­ teoretycznych, jakie się zachowały, pozwalają śniami mimicznymi" i faktycznie utwory te nie stwierdzić, że Leśmian również i na tym polu przewidują użycia słowa jako materii tworzenia. działalności artystycznej był pisarzem oryginałCały dramat ma mieć postać pantomimy opartej i nowatorskim. 113. ruchu, grze światła, symbolice kolorów i re¬ Na szczególną u w a g ę zasługuje deklara­ kwizytów. Sam Leśmian, zajmując się przecież cja poety, który neguje potrzebę użycia słowa. teatrem (w 1911 roku wraz z Kazimierzem Wro­ Początek Skrzypka opętanego przynosi nam in­ czyńskim i Januszem Orlińskim wynaieli scenę formację o czasie i miejscu akcji, mianowicie: Teatru Małego w Warszawie i założyli teatr zwa„Rzecz się dzieje w owych intermediach istnie­ 3 2 Teatrem Artystycznym) bardzo dobrze znał zarówno ówczesne sceny polskie i światowe nieobce mu tez były tekst/teoretyczne dotyczące 2 Rochelle H . Stone we wstępie do Skrzypka opętanego pisze o istnieniu co najmniej sześciu prób dramatycznych Leśmiana, ale nawet tylko te, o których nam wiadomo, pozwalają umieścić Leśmiana wśród wielkich twórców 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA nia, gdy słów nie bywa, a wszyscy się nawzajem rozumieją". Podkreślony zostaje fakt, że w życiu bywają pewne momenty, wydarzenia, które nie i myślicieli teatru. Zob. B. Leśmian, Skrzypek opętany, PIW, Warszawa, 1985. 3 B. Leśmian, Szkice literackie, oprać. J. Trznadel, PIW, Warszawa, 1959, s. 180-181. �22 Małgorzata Czapiga w y m a g a j ą werbalizacji (a może nawet - nie poddają się takim próbom). Odejście od słów w dramatach zbliża Leśmiana do tworzącego kilkadziesiąt lat później Leszka Mądzika. Mądzik teatrem zaczął się zajmować jeszcze podczas studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim pod koniec lat 60. Początkowo two­ rzył projekty scenograficzne do przedstawień Teatru Akademickiego K U L . Szybko zaczął działać samodzielnie. W roku 1970 założył Sce­ nę Plastyczną K U L . W pierwszym wystawionyni przez zespół spektaklu Ecce Homo pada wprawdzie jedno zdanie (dramatyczne pytanie: „Dlaczego wywiodłeś mnie z łona?"), ale każda kolejna próba jest j u ż odchodzeniem od wer­ balizacji na rzecz ekspresji bezsłownej. W tym miejscu zbiegają się koncepcje Leśmiana i Mą­ dzika których powinowactwo artystyczne sieea znacznie głębiej. Sam Mądzik mówi: „Przez trzydzieści lat sobie i widzom sugeruję i wmawiam, że bez słów można się porozumieć i że można uprawiać teatr, który w milczeniu ma szansę spotkania z drugim człowiekiem w tym, co istotniejsze. Uwierzyłem po wielu latach pracy, że naprawdę to, co najważniejsze, co żyje w naszych emo­ cjach, co intensywnie przeżywamy, nie zawsze potrzebuje nazwania, a nawet boję się, że cza­ sami słowem możemy coś zniszczyć, sprofano­ wać, chyba że wypowiadamy się przez poezję. Przyznam się, że do żadnej z szesnastu premier nie napisałem kartki papieru, nie ma ani słowa, a te spektakle istnieją, sa, grane i niani nadzieję, że do widza docierają" . ważniejszego - to przez teatr ma się odbywać komunikacja międzyludzka i wynikające z tej interakcji porozumienie. Teatr przestaje być tyl­ ko przyjemnością, wrażeniem estetycznym, a zy­ skuje wymiar etyczny. Odzyskać ma perspektywę katarktyczną, choć dopasowaną do współczesnej wrażliwości i potrzeb. Ma temu służyć przede wszystkim forma wizualna dramatu, której za­ daniem jest oddziaływanie na widza - nie należy przecież zapominać o tym, co zakodowane jest nawet w nazwie teatru Mądzika, o plastyczno­ ści. Rezygnacja ze słów może mieć zatem swoją motywację w odwołaniu się do pierwotnych, eks­ tremalnych doświadczeń widza, może również oznaczać wiarę w wyższość i celowość metod wizualnych. Podobnie jest u Leśmiana, który w swoich wypowiedziach teoretycznych i późniejszych działaniach teatralnych proponuje tzw teatr sty­ lizowany. W jego projekcie akcenty postawione są na gest, ruch i taniec. Dzisiaj Leśmianowska stylizacja zostałaby przyporządkowana - zgod­ nie z typologią praktyk teatralnych - do „technik pozacodziennych". Termin ten wprowadził Eu­ genio Barba , analizując zróżnicowane procesy kinestetyczne. Codzienne techniki ciała stosobyły szczególnie w europejskim teatrze realistycznym, w odróżnieniu od nich natomiast istnieje: 5 „(...) pozacodzienna estetyka ciała powstająca w wyniku świadomego kształtowania i wyucze­ nia, jest językiem ciała używanym na scenie, by odcinać się wyraźnie od technik codzienno­ ści. Do tej (...) kategorii należałaby większość form tanecznych, pantomima, akrobatyka i ta­ kie wysoko skonwencjonalizowane gatunki, jak 4 Twórca Sceny Plastycznej, odżegnując się od werbalizacji, mówi w istocie coś znacznie 4 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzielił dla Ruchu Muzycznego, cytuję za: Leszek Mądzik, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu „Panorama Polska", vol. 14, nr 7 (153), lipiec 2006, [w:] http://www.panoramapolska.ca/ 5 Eugenio Barba - antropolog teatru, łączy praktykę teatralną z naukową refleksją nad teatrem. Założy! Międzynarodową Szkolę Antropologii Teatru ( I S T A International School of Theatre Anthropology). index.cfm PNoTot = 153&Article = Madzik_7.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów komedia deWarte czy prawie wszystkie formy teatru azjatyckiego" . 6 Stylizacja, zgodnie z założeniami Leśmiana, odrzuca złudzenie czy iluzjonizm, a uwydat­ nia te elementy dzieła, które skierują widza na tory myślenia metafizycznego. Realizuje się ona przede wszystkim w szczegółach, które są dla widza czytelne, znane, a ich podstawową rolą nie jest złudzenie rzeczywistości, ale przeniknię­ cie rzeczy, które będą wzruszały, a w ten sposób przybliżały do tajemnicy istnienia. Widz, przy­ chodząc do teatru staje się elementem „wielkiego ołtarza świątyni zwanego teatrem" . Zarówno u Leśmiana, jak i Mądzika, akcent zostaje przeniesiony z aktora na widza. Aktor jest zaledwie elementem usytuowanym na równi z detalami scenografii, grą świateł czy tłem mu­ zycznym. Odarty ze swej autonomii, zostaje je­ dynie ciałem, którego ruch dostarczać ma aluzji semantycznych i wywoływać wrażenia zbliża­ jące widza do tajemnicy istnienia. Aktorzy stają się marionetkami, manekinami, a sam Mądzik mówi o nich, że: 23 nie, pozbawiając równocześnie indywidualności aktorskiej, o którą przecież tutaj nie chodzi. Rzeczywistość śmierci Zarówno Leśmian, jak i Mądzik posługują się w swojej twórczości (pierwszy - poetyckiej i dramatycznej, drugi - teatralnej, fotograficz­ nej) obrazami - metaforami. Wynika to z od­ rzucenia słowa jako jedynej materii tworzącej. Mądzik przyznaje: „Moj e sceniczne pej zaże, ten spowolniony ruch w moich przedstawieniach, to wyłanianie się z kształtów ciemności - to jest dla mnie taka modlitwa. Ona obdarza mnie spokojem, który pozwala mówić o najtrudniejszych sprawach i myśleć o nich... Nie piszę scenariuszy do spek­ takli, nie robię żadnych notatek. Myślę obraza¬ mi, noszę je w sobie"^. 7 „nie są tu po to, aby współtworzyć, są jeszcze jednym składnikiem wizualnej penetracji cza­ su i wyobrażenia, bez autonomii dramatur­ gicznej" . 8 Mądzik stosuje wiele zabiegów prowadzą­ cych do urzeczowienia postaci - niezwykle suge­ stywne staje się umieszczenie ich pomiędzy pa­ pierowymi korpusami ludzkimi rozstawionymi np. we Włóknach czy monstrualnych postaciach kobiecych z Zielnika. Innym razem twórca każe nałożyć aktorom jednakowe stroje i czepki imi­ tujące ogolone głowy {Wrota, Kir) lub w później­ szych przedstawieniach faktycznie ogolić głowy na łyso, upodabniając ich do siebie prawie zupeł6 Ch. Balme, Wprowadzenie do nauki o teatrze, P W N , Warszawa, 2002, s. 169-170. 7 B. Leśmian, Szkice literackie, op.cit., s. 141. Pole semantyczne owych obrazów jest bardzo zbliżone u obu twórców i mimo różnych reali­ zacji można je określić mianem rzeczywistości śmierci. Śmierć od zawsze pociągała człowieka i urzeczenie to było wielokrotnie silniejsze niż strach. Z jednej strony stanowiła przecież kres wędrówki każdego istnienia, była zwieńczeniem życiowej serii powtarzających się rytów przej­ ścia, ale z drugiej stawała się przejściem ostatecz¬ nym.. Jako problem temat śmierci podejmowany był przez wszystkie typy refleksji kultur. Dzisiejsza kultura popada w paradoksalne pułapki w myśleniu o sprawach ostatecznych. Za sprawą komunikacji medialnej obrazy śmierci stały się wszechobecne, jednakowoż stają się one towarem, przedmiotem konsumpcji, jak każdy inny przedmiot możliwy do sprzedaży. Marek Hendrykowski pisze: 8 Leszek Mądzik, czyli pamięć wyobrażona, 9 czasu wielokrotnie „Panorama Polska", op.cit. Leszek Mądzik sam o sobie, cytuję za: http://www. teatry.art.pl/miasta/lubelskie/lublin/kul/samo.htm 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �24 Małgorzata Czapiga �Milczące spotkanie dwóch teatrów 25 „Przywykliśmy niemal, że jest wystawiona na sprzedaż, przeznaczona do oglądania i że utra­ ciła swój wymiar i głębszy sens. To jedna strona zjawiska - śmierć jako widowisko i ekscytujący spektakl. Jest jeszcze druga - przemilczenie. Śmierc, me ma" . 10 Bardziej przekonują nas filmy fabularne przedstawiające okrutne obrazy wojennej po­ żogi n i ż faktyczny dokument - relacja z ob­ szarów objętych wojną. Dokonująca się estetyzacja śmierci oddala jej prawdziwość, realność i tabuizuje zjawisko. Raczej marginalne wydają się perwersyjne widowiska filmowe zwane snuff movie: „(...) dokumentalna rejestracja autentycznego umierania i śmierci ludzi, którzy sprzedali re­ alizatorom filmu prawo do sfilmowania końca swojego życia. Zabijanie na oczach widza stało się pierwszą z zaspokajanych potrzeb - kwin­ tesencją koszmarnego spektaklu. Temat śmierci utracił w ten sposób dawną powagę i godność, nabierając zdegenerowanego znaczenia" . 11 W dzisiejszej kulturze masowej - szczególnie filmach i grach komputerowych - śmierć jako doświadczenie metafizyczne właściwie nie jest obecna. Jej miejsce zajmuje zabijanie. Niemoż­ liwość zbliżenia się do autentyczności doświad­ czenia w obrazach, kiedy zastrzelona postać z gry wstaje i napis game over w sekundzie traci swe znaczenie, bo pojawia się opcja play again, a żołnierz amerykański czy wietnamski to prze¬ cież tylko aktor-ikona, staje się takim właśnie odwróceniem porządku. Śmierć przez procesy estetyzacji przestaje być prawdziwa. 10 M . Hendrykowski, Kilką refleksji na temat w sztuce, [w:] Strategie śmierciŚwiadectwa literackie i kulturoznawcze, pod red. W Burszty, Wydawnictwo Académica SWPS, Warszawa 2004, s. 70. 11 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA śmierci formy umierania. Ibid., s. 72-73. �Małgorzata Czapiga 26 Wobec pozbawionych refleksji obrazów za­ bijania, wypierających wizerunki śmierci au­ tentycznej, zadziwiająca wydaje się bezustanna popularność Leśmiana jako poety, którego Na­ pój cienisty i Dziejba leśna przesycone są obra­ zami żyjących - zmarłych, obcowania istot ze świata i zaświata, przepełnionych poczuciem losu i ostateczności, ale niepozbawionych życia i nadziei oraz jego dramatów, a także cieszący się niesłabnącym powodzeniem teatr Leszka Mądzika. Skrzypek, opętany - dramat mimiczny Bo­ lesława Leśmiana - to historia Alaryela ogar­ niętego niemocą twórczą, który żyje u boku żony nierozumiejącej zupełnie jego potrzeb artystycznych. Zaskakujące to, bo sama jest malarką, zatem refleksje i trudy twórcze nie powinny być jej obce. Alaryel ma poczucie, że tkwi w nim nieznana, pierwotna melodia, którą musi wygrać, jednakże nie znajduje środków, które pozwoliłyby mu tę pieśń wydobyć. J u ż sam spis postaci jasno określa pochodzenie bo­ haterów: Alaryel wywodzi się z „bajki dawno zapomnianej", a jego żona Chryza z „krainy ościennej bajce". Nieprzyległość tych dwóch światów przełoży się później na dziedziny, któ­ rymi beda sie zajmowali- Chryza to świat wizuahzacji malarstwa ale opartego na mimesis nie wnoszącego w te twórczość żadnych pokładów indywidualizmu Alaryel natomiast iest artysta nrawdziwym z' baik, dawno zanomnianei" nierwotne, nieśrworzonei nozostaiacei w nie' pokoiacym' ruchu Baika sugerowałaby k r a i n ę z w i ą z a n a z T e ś m i a n o w s k a Baśnią stanowić\vnonim która m o ż e zvria nrawHziweao 2 , zvria tŁ™LV n r v h l i ™ ™ nprzez Ho lajemnicy przypinającego r 7 r acaiy ł v r 7czas 9 istnienia, warna ościenna Pajce natomiast jest zaledwie namiastKą owego istnienia, Krainą, jaK Każda inna nierozmącą się znacząco od wszyst¬ kich pozostałych ościennych krain. 7 12 B. Leśmian, S\rzype\opętany, 13 Ibid., s. 184. PIW, Warszawa 1985, s. 180. Świat niemocy twórczej skrzypka zmienia się wraz z pojawieniem się dziwnej, pięknej postaci Rusałki, pochodzącej z Odwiecznego Boru, która: „ma na sobie szatę powłóczystą, koloru indygo, na której mienią się i złocą rzęsiście nuty tajemnicze, niby zawiłe arabeski, tające pieśń nieznaną..." . 12 To właśnie ona daje Alaryelowi szansę na odnalezienie w sobie pieśni, której podświado­ me istnienie nie dawało mu żyć prawdziwie, nie pozwalało na spontaniczną twórczość. Od tego momentu tęsknota za złotym zapisem nutowym stanie się głównym celem wszelkich dążeń ar­ tysty. Wraz z narastającą miłością Alaryela do Rusałki uosabiającej twórczość coraz silniejsza staje się zazdrość Chryzy, w której „zataja się namysł nagły i zdradziecki" . Zazdrosna żona zabija ostatecznie Rusałkę, nie myśląc, że po­ zbawia skrzypka szansy na. realizację swojego artystycznego zadania życia. Chryza, nie odczu­ wał ac podobnych metafizycznych potrzeb nie myśli w tych kategoriach - oślepiona zazdro­ ścią pragnie jedynie pozbyć się rywalki. Zabita Rusałka zostaie złożona w szklana trumnie ale w Odwiecznym Borze, kierującym się wła¬ snymi prawami możliwe było i d zmartwych wstanie Wtedv'to Alarvelowi nonownie dane iest uirzeć nuty do pieśni która nosił w sobie zaczvna arać szaleńcza' onetańcza melodie' N i e n W r z e L 7łoteaoWe'za atrvhntn Rnsałki i n H w i e r y n L Rnrn C r n ™ n l h e n i ™ ń 1 odwiecznego coru. mrożące niepezpieczenstwo nie jest mego wcale w a ż n e . UKąszony, pada martwy^na grop mogiły, Której ponow­ nie scnodziKusa^a. iNa arenie wydarzeń po­ zostaje juz tylKo Uhryza, płacząca nad ciałem zmarłego męża, Który „w głębi swych marzeń spotKawszy się ze śmiercią, piesn swą dospiewai do końca . 13 7 14 B. Leśmian, Skrzype\..., s. 231. BARBARZYŃCA 13 3 D D( �27 Milczące spotkanie dwóch teatrów Śmierć z Leśmianowskiego dramatu połączo­ na jest ze spełnieniem, z dotarciem do Tajemnicy Istnienia, do zrozumienia sensu bytu. Skrzype\ opętany jest nie tylko historią o miłości, niena­ wiści i zbrodni, to również opowieść o artyście, dziele i poszukiwaniu wyrazu własnej sztuki, ale przede wszystkim to opowieść o potrzebie po­ szukiwania transcendencji, Absolutu w pozba­ wionym go na pozór codziennym życiu. Sytuacji tej towarzyszy zaś ekstatyczny, rytmiczny taniec zmysłów, gestów, pozasłownego porozumienia, w którym roztapiają się granice między śmiercią i życiem. Taniec, ruch, gest zawsze związany był ze sferą sacrum. Rytm tańca to równocześnie rytm boskiej energii. Znane są kulturowe obrazy tań­ czących bogów - szczególnie w religiach Wscho­ du: zapewnienie ładu sfer kosmicznych możliwe było dzięki tańcowi Siwy, japońska bogini Ameus - Uzmi tańczyła, aby wymodlić światło i uchro­ nić świat od całkowitych ciemności, spotykamy też tańczącego przed pasterkami Krysznę. Od najdawniejszych czasów przypisywano tańcowi znaczenie magiczne. W kulturach pierwotnych w rytmicznych pląsach miał miejsce akt religijny i ważne działania obrzędowe, ponieważ rytm ogarniał nie tylko ciało ale przenikał ponadto umysł. Irena Turskapisźe, ż e - „Tańczący człowiek prymitywny pragnie wejść w kontakt ze światem duchów. Oczekiwanie tego momentu wywołuje w nim stan potęgują­ cego się z każdą chwilą napięcia psychicznego graniczącego ze stanem hipnotycznym" . 15 Skrzypek opętany jest, jak j u ż zostało powie­ dziane, dramatem mimicznym, stanowi on za­ tem pewnego rodzaju libretto, które jest dopiero podstawą do ewentualnej realizacji scenicznej. Dokładność didaskaliów, określających miejsce akcji, kolory rekwizytów, rozmieszczenie ich na scenie oraz precyzja w opisywaniu zachowań postaci potwierdzałby tezę, że Skrzypek^ jest tek­ stem pisanym z myślą o inscenizacji. Niezbitym dowodem na przyjęcie wyżej wymienionej tezy jest zakończenie dramatu, kiedy mowa o opusz­ czaniu kurtyny: „Zasłona spada powoli i po zapadnięciu zasłony - w ś r ó d ciemności - dobrzmiewają jeszcze trzy brakujące uderzenia zegara, który bije północ. Po czym - wolno kinkietom zapłonąć (...)" . 16 Poza tym Leśmian dołącza do dramatu aneks, który nazywa „uwagami autorskimi". Są to de facto wskazówki pomocne przy realizacji dra­ matu na scenie i dotyczą metod gry aktorskiej, rozwiązań scenograficznych, kostiumów akto­ rów i barw rekwizytów. W wielu miejscach wy­ raźnie zaznacza sposób, w jaki aktorzy mieliby się poruszać. Innym razem Leśmian każe swym postaciom powtarzać ruchy, jak sam to określa, „w zmniejszeniu", co może znaczyć właśnie wolniejszy mniej wyraźny gest. Ruch zyskuje przez to sens znaku. Wszystko poddane jest od­ powiedniemu rytmowi. Rytm nie wiąże się tylko z muzycznością ale iest tu zasada bytu istnienia Towarzyszy p o w i a n i u sie Wiedźmy twórczości Skrzypka i Chryzy ale i śmierci Rusałki. Rytm przenika bowiem wszelkie formy aktywności w świecie i zaświatach Rytm uznawany jest za swoisty wykładnik sacrum a wiec także - bywa w a ż n y m elementem noe'tvki sakrosferv Tan y p y y> J R ł n ń s k i n a z w a ł rvtm w nnieciu T e ś m i a n a ana loaonem k o s m i c z n e ™ nroresn tworzenia" ^ 1 7 L m nie m n a ł n an f . h r . k n . ć n r . v tworzeni,,' ^ X i " o ^ ^ o ^ ^ ^ tworzeniu Zarówno u Mądzika, jak i Leśmiana, rytm pozyskiwany jest w wieloraki sposób, nie tyl­ ko przez grę aktorską. Obaj artyści eksploatują 15 I . Turska, W kręgu tańca, Iskry, Warszawa 1965, s. 110. 17 16 B. Leśmian, Skrzypek,.., s. 231. Przyczynek do poetykj sacrum, M J. Bartmiński, O rytualnej funkcji powtórzenia. i d e m poetyka, Ossolineum, Wrocław 1990. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA , Folklor -język - �Małgorzata Czapiga 28 światło i ciemność, stwarzając iluzję pulsowania i ruchu ku przodowi, co znamionuje upływający czas naznaczony pewnym fatalizmem. Przed oczyma widza płynie czas astronomiczny, towa­ rzyszący czasowi spektaklu, spektaklu, który jest jedną wielką synekdochą życia każdego z nas. W spektaklu Leszka Mądzika Ecce Homo zastosowane zostały witraże symbolizujące ży­ cie, śmierć i Boga. To na ich tle bezimienny człowiek przemierza przestrzeń w niewiado­ mej wędrówce. Kolejnym krokom człowieka towarzyszą zapalające się i gasnące witraże, przerywane chwilami zupełnej ciemności. Kie­ dy zapala się niebieskie światło witraża śmierci, człowiek pada nieruchomy, a jego ciało otaczają maski wykrzywione w dziwnym grymasie. Pul­ sowanie rozświetlanych witraży i rytm tańca po­ staci spowalniają, aż do całkowitego zaniknięcia. Nierównomiernie zapala się tylko witraż śmierci - ciało człowieka nieruchomieje. „Dychotomia „ruch - bezruch" określa w kul­ turze sposób myślenia o życiu i śmierci" . 18 Rytm staje się nie tylko materią spektaklu, ale wciąga również widza, każąc mu uczestniczyć w oglądanych obrazach. Pulsowanie świateł, ope­ rowanie ciemnością, nasycanie i blaknięcie barw, kontrastowanie kolorów obserwowanych w dzie­ łach wspomnianych twórców wywołują wrażenie halucynacji. Tak oceniał jeden z wystawionych przez Leśmiana dramatów ówczesny krytyk: towarzyszących spektaklowi - nie tylko są one kluczowe u Leśmiana, analogię znaleźć można w opiniach krytyków teatru Mądzika: „Ten jedyny w swoim rodzaju teatr wprowadza widza w rodzaj transu przypominającego sta­ ny sprzed zaśnięcia, z pogranicza jawy i snu, czy z medytacji. W medytacjach wszelkich obrządków taki trans określa się czasem jako »ćwiczenie w umieraniu« - wyciszenie funkcji życiowych, wygaszenie »ja«. Nie chodzi w nich jednak o umieranie, tylko o życie. I taki sens ma teatr Mądzika, który »udosłownia« to, co sym¬ boliczne. Tworzy wrażenie, jakbyśmy zaglądali za kulisy życia. Lub inaczej - jakbyśmy patrzyli na życie z drugiej strony, zza kulis" . 20 Widz w czasie spektaklu Mądzika pozostaje zazwyczaj w całkowitych ciemnościach, słysząc bicie własnego serca, a przed jego oczami rozpo­ ścierają się coraz to inne obrazy. Ma się poczucie, że nie istnieje nic poza. Przesłania kolejnych sztuk przynoszą niezmiennie nadzieję, posze­ rzając perspektywę - istnieje widz - człowiek, ale jego byt określany jest wobec Absolutu, którego nie nazywa się tu jednoznacznie. Opis spektaklu Wędrowne „Umęczony kształt ludzkiego ciała. Przesuwa­ ny niby święty obraz znika w oddali. Zostaje ślad umęczonej postaci w trumnie. Tragiczna procesja, pielgrzymka wędrownych postaci. Odchodzą w cierpienie. Powracają, aby dać świadectwo męczeństwu człowieka. Wędrujące postacie. Ich jednostajny ruch przy­ pomina o upływie czasu. Szarość i srebrzystość cierpienia rzeźbiona światłem. W oddali na moment zarys ludzkiego ciała. Łagodne dźwię­ ki fortepianu niosą powolny, chóralny śpiew. „[przedstawienie - wtrącenie M.C.] dało wi­ downi urok halucynacji, przedsmak szalonego delirium tremens, kiedy to w cudownie naiwnym rytmie tańczy, śpiewa i wiruje cały świat" . 19 Wyraźne wydają się swoiste filiacje w bu­ dowaniu wrażenia nierealności i widmowości, 18 J. Kowalska, Taniec drzewa życia. w tańcu, 19 Uniwersalia kulturowe I H K P PAN, Warszawa 1991, s. 61. T. Nalepiński, O stylu w teatrze (zpowodu wystawienia komedii Grabbego), „Kurier Warszawski", 25 V 1911, nr z 1980 roku: 143, cytuję za: D . Ratajczak, Teatr Artystyczny Bolesława Leśmiana, Wrocław 1979, s. 87. 2 0 „Gazeta Wyborcza", 17.04.2008 - cytuję za: http://www. kul.lublin.pl/art_2788.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów Głos ludzi. Powraca nadzieja. W złocistym świetle czysty i jasny łan żywego zboża. Odda­ la cierpienie, przywraca spokój i godność. Jest najwyższym współczuciem" . 21 W Bruździe - znacznie późniejszym spekta­ klu Mądzika (2006) - pojawia się obraz podobny, znów znajdzie się tu miejsce na ruch, cierpienie, ale i nadzieję skojarzoną z życiodajnym zbożem. Spektakl rozpoczyna trud kreatora, który doko­ nuje metamorfozy materii - ożywia nieruchome przywiezione wcześniej bruzdy ziemi przez ob­ sypanie każdej z nich deszczem zboża. Z prze¬ obrażonej bruzdy ziemi wyłania się człowiek, który od razu wstępuje na drogę prowadzącą 29 w niewiadome. Nie jest jednak sam - przez cały czas towarzyszy mu, jak cień, demiurg. Droga nie jest łatwa - miejscami prosta i gładka, gdzie indziej naznaczona przeszkodami, barierami. Człowiek upada, ale stwórca nawet wtedy jest blisko niego, obmywa stopy kojącą, zimną wodą, podnosi obiekt własnego trudu i prowadzi ku ostatecznemu spełnieniu, którym okazuje się ukryty za tajemniczą zasłoną stół, przy którym znajduje się miejsce dla każdego przychodząSam Mądzik mówi: „Gleba jest miejscem bezpiecznym i dającym nadzieję. Ziarno w nią rzucone ma szansę prze- FOT. SŁAWOMIR GUZ 21 W. Sulisz, Portretowanie umarłej. Wielgie obrazy dramatyczne w teatrze Leszka Mądzika, bezsłownej [w:] Teatr prawdy. Scena Plastyczna Katolickiego 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Uniwersytetu Lubelskiego, pod red. W. Chudego, RW K U L , Lublin 1990, s. 48. �Małgorzata Czapiga 30 trwania. Nie obumiera. Lęk przed śmiercią, choć bardzo ludzki, nie przytłacza. Nadzieja i wiara są silniejsze. Bruzda, z której jesteśmy zrodzeni i po której stąpamy, jest drogowska­ zem, kierunkiem wyznaczającym sens trwania. Siewca zbiera rzucone ziarno. Ludzki spichlerz to ostatnia przystań na drodze pełnej niepokoju, cierpienia, ale i zawierzenia" . wcześniej stracił członków swojej rodziny. Sam napisze później w autobiograficznej elegii: „ K a ż d e z m a r ł o inaczej śmiercią strasznie własną!... C i a ł o matki i ojca i siostry i brata... D z i ś rysy waszych twarzy w p a m i ę c i m i gasną, Umieracie raz jeszcze śmiercią spoza ś w i a t a " . 24 Leszek Mądzik natomiast wspomina: 22 „W dzieciństwie mieszkałem na uliczce blisko szpitala, kostnicy i cmentarza - opowiada. Po­ grzeby były prawie codziennie i przez okna są­ czyły się takie widoki: karawan, wolno człapią­ ce konie, procesja żałobników. Szły kondukty w deszczu i w pełnym słońcu, rano, w południe i o zmierzchu. Czasem grała orkiestra, czasem tylko wiatr. Wychowałem się i bawiłem wśród tego pejzażu" . Patrząc na kolejne obrazy przesuwające się przed oczami widza, ma się wrażenie, że wciąga nas jakiś przemożny, hipnotyzujący wir, od któ­ rego trudno oderwać wzrok. Podniecający urok, fascynacja, być może przemieszana również ze strachem, staje się udziałem nie tylko widza, ale również samego twórcy: „I jednego momentu nie dam sobie nigdy za­ brać, mianowicie spojrzenia w twarze widzów w finale spektaklu. Jest to dla mnie najcudow­ niejszy moment, radosna ekstaza, jeśli to słowo jest odpowiednie. Jest to coś, co rekompensuje mi cały trud tworzenia spektaklu, bo sam proces tworzenia jest dla mnie kłopotem, zmęczeniem i nie mam w nim wielkiej radości. Natomiast finał, kiedy jeszcze wiem, że udało mi się prze­ rzucić jakąś tajemnicę o nas samych na drugą stronę do widza, rekompensuje mi cały trud i sprawia, że po trzydziestu latach ___O^C mieć jeszcze nadzieje że jak zdrowie dopisze będę mógł dalej ten teatr uprawiać" . 23 Obaj artyści - Leśmian i Mądzik - od dziec­ ka stykali się ze śmiercią bezpośrednio. Traumę śmierci poeta przeszedł w dzieciństwie: bardzo 25 Tanatologia inicjowana w teatrze Mądzika i poezji oraz dramaturgii Leśmiana staje się pewnego rodzaju obsesją, która urzeka widza i tworzącego, ale poza tym ma szersze odniesie­ nie. Przez refleksyjne i filozoficzne ujmowanie śmierci zaczyna się ją powoli oswajać, a proces ten dotyczy zarówno widza, jak i twórcy, którzy drążą w ten sposób swoje metafizyczne lęki. Nie da się równocześnie mówić prawdziwie o życiu, pomijając śmierć, wobec której człowiek pozo­ staje bezradny. Cisza Kosmosu, ciemność i prze¬ czuwany Absolut wypełniające obrazy obu tych teatrów o sobie opowiedzieć jedynie przez milczenie. Nam zostaie pogodzić sie z nimi przyjąć je i ze spokojem zgodzić się na poczę' stowanie śniegiem". 22 Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2805.html 2 4 23 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzieli! dla Ruchu J. Trznadel, Ossolineum, Wrocław 1983, s. 224. Muzycznego, cytuję za: Leszek, Mądzik,, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu 25 B. Leśmian, Ubóstwo, [w:] idem, Poezje wybrane, opr. Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2788.html „Panorama Polska", op.cit. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12e4abf057353d6090d5e167f1b8a28c.pdf d0362e9106df6ddbf22571332e9a472c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5588 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5196 Title A name given to the resource neTTheatre:na styku cyberświata i rzeczywistości/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.9-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Iwaszkiweicz, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na styku cyberświata i rzeczywistości, czyli antropologiczne rozważania o możliwościach internetowej przestrzeni w kontekście działań teatralnych Agnieszka ur. w 1980 r. Doktorantka trzeciego roku etnologii w lEiAK U Ł . Ukończyła P o d y p l o m o w e Studium Polityka i Kultura Krajów Azji i Afryki w PAN w Warszawie. Iwaszkiewicz Kilkakrotna stypendystka u n i w e r s y t e t ó w w N i e m c z e c h i w e Francji. W s p ó ł t w ó r c z y n i Fundacji „Etnoinspiracje". Interesuje się głównie antropologią współczesności, antropologią miasta, performatyką (zwłaszcza t e a t r e m i tańcem). Wielbicielka podróży i muzyki etnicznej. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �10 Agnieszka Iwaszkiewicz ozwój, w wielowymiarowym sensie, od duchowości, intelektu aż po naukę, tech­ nologię to stymulator sztuki wszelakiej. Implikuje on poszukiwania miejsca, a przede wszystkim formy i treści przekazu teatru we współczesności. Moje zainteresowania koncen­ trują się głównie wokół działań teatru awangar­ dy, czy inaczej alternatywnego , który najogól­ niej można zdefiniować jako teatr istniejący obok teatru „dominującego", stanowiący jego istotne dopełnienie . Choć teatr alternatywny nie jest j u ż jednolitym zjawiskiem, to „nadal pozo­ staje czymś »więcej n i ż teatr«" . To sformułowanie A. Jawłowskiej jest dla pre­ zentowanych refleksji punktem znaczącym: od publikacji książki na ten temat upłynęło wszak przeszło ćwierć wieku, trzeba więc zapytać, co dziś oznacza cytowane „więcej niż teatr" ? Jakie wyzwania w X X I wieku muszą podjąć przedsta­ wiciele nurtu nazywanego przez Eugenia Barbę „trzecim teatrem" ? teatru, co miał umożliwiać powrót do jego po­ czątku, czyli poszukiwanie historycznych form ujawniających tę istotę w stanie stosunkowo czystym . Teatr, co wynika z jego historycznej genezy, powinien być religijny - możliwość takie­ go spełnienia upatrywał Artaud w nowoczesnych rytuałach . Inspiracji do odnalezienia sposobu jego powołania w takiej właśnie formie szukał podczas podróży do Indian Tarahumara, gdyż uważał, że tubylcze kultury, wciąż jeszcze archa­ iczne, zdolne są ożywić mity, które jego zdaniem w Europie dawno j u ż wymarły . Lata 70. i 80. X X wieku to, jeśli użyć określenia L. Kolankiewicza, „teatr zarażony etnologią". Grotowski, Barba, Brook udają się ze swymi teatrami na wyprawy pozaeuropejskie , aby poznawać rytuały, w któ­ rych przetrwały jeszcze ślady teatru źródeł . Stowarzyszenie Teatralne „Chorea", o które­ go projekcie chciałabym napisać, także prowadzi terenowe ekspedycje artystyczno-badawcze, ale nie one stanowią główny przedmiot rozważań. Być może kategoria postępu, zwłaszcza w sztu­ „Tylko wysiłek przekroczenia tego, co oczywiste, ce, budzi poważne zastrzeżenia wielu osób. pozwala poza potoczne oczywistości wykroczyć, Jednak - czy to akceptujemy, czy nie - rozwój a na tej j edynie drodze dokonuj e się wzbogacenie technologiczny obliguje do przyjęcia jakiejś stra­ kultury. (...) Albowiem losem poetów przeklę­ tegii, stanowiska w działaniach na polu sztuki. tych jest mówić »nie« światu i żądać spełnienia W świecie wszechobecnej globalizacji jest to dla tego, co spełnić się nie da, aby w ogóle w świecie twórców zadanie wymagające i ryzykowne, po­ kultury jakikolwiek ruch się dokonał" , nieważ grozi zagubieniem własnej tożsamości pisał A. Mencwel o wizjach A. Artauda dotyczą­ artystycznej. Nowe media i teatr - sprzeczność cych teatru. Przekroczenie czy też kulturalna czy przepis na udaną symbiozę? i teatralna rewolucja miały, zdaniem francuskie­ Fabryka Sztuki w Łodzi, 6 maja 2008 roku, go twórcy, objawić się poprzez dotarcie do istoty wtorek, początek: godzina 18, spotkanie pod R 7 8 1 2 9 3 10 11 4 5 6 To pojęcie ewoluowało po okresie transformacji ustrojowej Polski i nie jest j u ż rozumiane jednoznacznie, jak było przed rokiem 1989. Zob.: M . Gołaczyńska, Mozaika współczesności. Teatr alternatywny w Polsce po roku 1989, WUWr, Wrocław 2002, s. 28-40. Ibid., s. 39. Ibid., 152. Za: Ibid. A. Mikulska, Odszukiwanie zapomnianych form: Węgajty, [w:] M . Sugiera (red.), W stronę rytuału. 1 2 3 4 5 Od Yeatsa do Węgajt, Księgarnia Akademicka, Kraków 1999, s. 223-224. Za: L . Kolankiewicz, Święty Artaud, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2001, s. 234. Ibid, s. 233-234. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony etnologią, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1991, nr 3-4, s. 19. Ibid. L . Kolankiewicz, Święty..., s. 235. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony..., s. 21. 6 7 8 9 10 11 BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości hasłem Teatr w sieci powiązań. Doświadczenie dyskusji, po której wrażeń nie sposób nie utrwa­ lić, zwłaszcza w kontekście postawionego wyżej pytania. Kilka godzin rozmów dotyczących pro­ jektu Teatr w Internecie, zainaugurowanego 15 grudnia 2007 roku spektaklem Odpoczywanie według Stanisława Wyspiańskiego, który stwo­ rzyli reżyser Paweł Passini i Stowarzyszenie Te­ atralne „Chorea" Tomasza Rodowicza. Srebrna Góra w Kotlinie Kłodzkiej to miejscowość, gdzie dawny kościół protestancki który w swei historii bvł nawet domem publicznym został zaadapto­ wany na teatr W ieeo wnętrzu dokonano zmian konstrukcyjnych usunięto filary podtrzymuiace stron oodebionó sale zamontowano orofesio n a l n a n o d ł L taneczna" Miasteczko iakmówi Passini iestnosiadarzern ł rzv które źanewnia ła tranśrnisie wvdarzeń z t d v ń i e seknndowvm 11 L'vJ t^AA 1\^A A A • Wydawać by się mogło, że teatr w Internecie to nic takiego, skoro relacje telewizyjne czy koncerty również są emitowane za pośrednictwem sieci. Otóż idea teatru zakłada nie tylko granie „na żywo", ale także nawiązywanie kontaktu z w i ­ dzem, podkreślane zwłaszcza w teatrach alterna­ tywnych, gdzie unika się wyraźnego podziału na aktorów i publiczność, a ową granicę próbuje się niwelować poprzez różnego rodzaju interakcje, współuczestniczenie widzów w sztuce. Czy jednak teatr w Internecie nie traci swoje­ go wyrazu? Intrygująco brzmi relacja pomysło­ dawcy przedsięwzięcia o tym, jak owa kontaminacja sztuki i technologii może rozwijać, a wręcz stymulować pracę artystyczną. Nie tylko bowiem można oglądać to, co dzieje się na scenie, ale znajdując się nawet tysiące kilometrów od wyda­ rzenia - zaznaczyć swą obecność poprzez zapisy, komentarze na czacie emitowane bezpośrednio podczas przedstawienia. I tak jak w antropologii tworzenie światów możliwych w celu ich bada­ nia u w a ż a m za zbędne, tak w sztuce zgoda na równoległe współistnienie rzeczywistości wirtu­ alnych, poprzez które mogą wyrażać się inter­ nauci, jest j u ż ciekawym zjawiskiem zarówno pod względem reagowania na „teatralne dzianie się" w realności, j ak i uczestniczenia w spektaklu oraz obserwowania procesu twórczego. Także z perspektywy antropologa ów fenomen wydaje się interesujący, gdyż badacz w trakcie takiego spektaklu ma szansę „podglądania" bądź nawet uczestniczenia w procesie z a w i ą z y w a n i a się communitas pomiędzy widzami-internautami. Otworzenie dostępu do partycypowania w przedstawieniu poprzez ekspresję w przestrze­ ni wirtualnej może być także czynnikiem prowo­ kującym biorących udział w czacie do wpisywania treści obraźliwych, wulgaryzmów czy do wklejania reklam. Okazuje się jednak, że gdy w czasie jednej Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". Alvin Plantinga rozumie świat możliwy jako „ sposób, w jaki rzeczy mogłyby być (...), możliwy stan rzeczy pewnego rodzaju", [w:] J. Zajdel, Film w uniwersum światów możliwych, Szumacher, Kielce 2002, s. 34. Antropologia światów możliwych implikuje pytanie o cel naszej dyscypliny: czy jej zadaniem jest interpretacja rzeczywistości, czy też raczej postulowanie rzeczywistości - tworzenie jej projektów? (na podstawie niepublikowanej pracy A. Iwaszkiewicz, M . Kępa, K. Wódczyńska, P. Rutowicz, Antropologia światów możliwych). Burszta i Kuligowski za Appaduraiem twierdzą, że wyobraźnia staje się terenem penetracji badawczych dla etnologów i jest ona pryncypalną platformą dla naszych działań, a nie ucieczką od tzw konkretu, [w:] WJ. Burszta, W Kuligowski, Dlaczego kościotrup nie wstaje, Sic!, Warszawa 1999, s. 39. Kwestią kontrowersyjną nie jest oczywiście badanie wyobrażeń naszych rozmówców czy fikcji literackich, lecz to, czy sam antropolog powinien kreować w swej wyobraźni świat, który będzie następnie podlega! jego własnej analizie i interpretacji. Czy nie jest to bowiem zbyt daleko posunięta samorefleksyjność na temat sztucznie wytworzonej rzeczywistości? I czemu miałaby służyć? Samopoznaniu? Czy wskazane jest łączenie roli kreatora światów możliwych i interpretatora owego zjawiska? Zob. też M . Brocki, Antropologia. Literatura - Dialog-Przekład, WUWr, Wrocław 2008. fl v_y łjW l 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 13 �12 Agnieszka Iwaszkiewicz i 5 _L z transmisji z krakowskiego teatru Łaźnia Nowa pojawił się ktoś, kto przesyłał na czacie reklamy, sami internauci dokonali ocenzurowania, blokując mu ich umieszczanie. Niespodziewane reakcje wi­ dza są przecież wpisane chociażby w działalność teatrów ulicznych. Trzeba jednak przyznać, że Internet potencjalnie wyzwala więcej możliwości do niczym niepohamowanego wypowiadania się, gdyż widz uczestniczący w czacie może pozostać anonimowy, ukrywając się za niebem, i z pewno­ ścią jest mu łatwiej oceniać trwający spektakl, n i ż gdyby miał to zrobić w bezpośredniej konfrontacji z jego twórcami (czy nawet pozostałą widownią) w rzeczywistości. Kolejną innowacją ma się stać wprowadzenie technologicznych rozwiązań, u m o ż l i w i a j ą c e bezpośrednie, zdalne sterowanie aktorami oraz przekładanie ruchu na dźwięk i jego wspólne tworzenie. Powstał również pomysł projektu artystycznego, w którym wzięłyby udział także osoby niepełnosprawne. Po zastosowaniu tech­ nik informatycznych ruch przetransponowany na animację 3D umożliwi „przełożenie" ciała pełnosprawnego tancerza na niepełnosprawne­ go, symulując obraz sprawnego fizycznie aktora. Ten eksperyment pozwoli niepełnosprawnym na wykroczenie, podczas kreacji roli, poza ogra­ niczające ich fizycznie bariery własnego ciała. Będą oni mogli w ten sposób zagrać sceny, któ­ rych nie udałoby się im w pełni przedstawić bez użycia technik informatycznych. Passini wyja­ śnia, że nie jest to żadna próba terapii, jedynie wykorzystanie umiejętności i nowoczesnych, dostępnych j u ż technologii. Z kolei czujniki BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości zamontowane na ciele pełnosprawnego aktora pomogą w podkreśleniu jego wyrazistości. Błęd­ ne byłoby odczytywanie tych działań w świetle charakterystycznego dla popkultury dążenia do udoskonalania ciała. W tym przypadku bowiem istotą nie jest dorównanie kanonowi piękna czy standardom sprawnościowym, lecz wykorzysta­ nie, a może wręcz „uwolnienie" (dzięki zastoso­ waniu technologii) fizycznego potencjału aktora w jego penetracjach twórczych. Projekt Teatr w Internecie to także poszuki­ wanie sposobów nowej eksploracji przestrzeni teatralnej. Jest ona przecież nie tylko tłem, ale często nadaje spektaklowi charakter, gdyż „pomaga" wykreować przed widzem inną rze­ czywistość, czyni z danej przestrzeni miejsce „dziania się" akcji sztuki. Zdarza się to zwłasz­ cza wtedy, kiedy porzuca się klasyczną scenę na rzecz chociażby fragmentów miasta (takich jak np. ulice, podwórka, osiedla itd.) czy innych plenerów, gdzie może stać się ona nawet bohate­ rem snutej opowieści. „Idea autentycznego spo­ tkania przyświecała opuszczeniu przez twórców miejsc skonwencjonalizowanych, zawłaszczo­ nych i poszukiwaniom nowej przestrzeni dla teatru" . Istotne jest, by mieć świadomość, że także przestrzenie „nieteatralne" mogą współcześnie tracić na znaczeniu, a często bywają nawet for­ mą uprzemysłowionej rozrywki . J. Ostrowska konstatuje, że 14 15 16 „gdybyśmy przez zmianę miejsca prezentacji spektaklu chcieli szukać „nowych przestrzeni kultury", stoimy mniej więcej w tym samym miejscu co wiek temu" . 17 13 Mimo to sądzę, że wkroczenie akurat w cy­ berprzestrzeń to novum dla teatralnych poszu­ kiwań. Tego rodzaju przestrzeni widowiska do­ świadcza się inaczej, gdyż aktor musi nie tylko grać tak, by być widocznym na ekranie kompu­ tera, ale przede wszystkim powinien być niezwy­ kle czujny, aby móc odpowiadać na ewentualne sygnały widzów przekazywane również drogą wirtualną (poprzez czat). Można się zastanawiać, czy tego typu przed­ sięwzięcie jest tylko efektem globalizacji, czy też reakcją na nią, co w moim mniemaniu wydaje się trafniejsze. Co prawda wpisuje się ono poniekąd w konsumencki model bycia , gdyż spektakl moż­ na obejrzeć bez konieczności opuszczania wła­ snego mieszkania i zarazem w każdym miejscu, gdzie ma się dostęp do komputera bądź telefonu podłączonego do sieci internetowej. Nie jest to jed­ nak bezustanna transmisja wszystkiego, co dzieje się w sali w Srebrnej Górze - internauci mogą ob­ serwować przedstawienia, konkretne wydarzenia, a nie podglądać aktorów jak w komercyjnych pro­ gramach telewizyjnych. Transpozycja przestrzeni teatralnej dotyczy głównie widowni, która w tym wypadku nie jest ograniczona pojemnością sali czy widocznością (jak wtedy, gdy spektakl jest gra­ ny w plenerze), widzów może być nieskończenie wielu. Passini podaje, że podczas inauguracyj­ nej transmisji zarejestrowano szesnaście tysięcy numerów IP, co nawet może oznaczać jeszcze większą liczbę widzów. Podobno 3% odbiorców było mieszkańcami Chin. Wielokulturowość pu­ bliczności wpisuje się w kontekst globalizacji i jej wynalazków, jest eksperymentem na szeroką ska­ lę, przekraczającą poprzez sztukę w Internecie wszelkie rzeczywiste granice i podziały. Jeszcze 18 Por. m.in.: J. Tyszka (red.), Teatr w miejscach nieteatralnych, Humaniora, Poznań 1998, E. Rybicka, Teren miasto. Od spektaklu do działania w przestrzeni ciało - dialog. Poszukiwania we współczesnym WUWr, Wrocław 2000, s. 71. Ibid., s. 79. miejskiej, „Kultura miasta. Miasto w kulturze", 2008, nr 1, s. 109-117. J. Ostrowska, Teatr - ulica - plener. Pustka, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), Teatr - przestrzeń - Ibid. Por. Z. Bauman, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2002, s. 92. 14 15 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA teatrze, 16 17 18 �Agnieszka Iwaszkiewicz 14 20 lat temu mało kto sobie wyobrażał, że artysta jest w stanie stworzyć spektakl, który mogą nie tylko oglądać w tym samym momencie w różnych strefach czasowych przedstawiciele wielu kultur, ale mogą w nim też jednocześnie uczestniczyć dzięki koegzystencji świata wirtualnego z rzeczy­ wistym. Przyjmując stanowisko C. Geertza, aby wytłumaczyć społeczne formy ekspresji, trzeba pamiętać, że człowiek „zawieszony jest w sie­ ciach znaczenia, które sam wytworzył, a kultura właśnie składa się z tych sieci" . Internet staje się więc alternatywną rzeczywistością, kopalnią informacji nie zawsze prawdziwych, miejscem, gdzie można przybrać zupełnie inną osobowość i stać się członkiem jednej z wirtualnych spo­ łeczności . Można z jego pomocą np. zwiedzić muzeum, hodować wirtualną rybkę czy stworzyć wirtualny grób bliskiej osoby i stawiać na nim za opłatą wirtualne świeczki - spektrum działań jest teoretycznie nieograniczone. Cyberprzestrzeń to, jak twierdzi H . Rheingold, „»niekończący się świat«, dziedzina, o jakiej ludzkość mogła dotąd jedynie marzyć" . Potrzeby rzeczywistej, dużej części społeczeństwa realizują się w świecie nie­ rzeczywistym. Wygoda, samotność, permanentny brak czasu przy ciągle zwiększającym się tempie życia lub też rozleniwienie skłaniają do przeby­ wania w różnych „republikach www". Nie może więc dziwić, że i teatr szuka swego miejsca w in­ ternetowej przestrzeni. T . H . Jenkins, pisząc o internetowej kultu­ rze uczestnictwa, zauważył, że cyberprzestrzeń zapewnia większe spektrum odbioru oddolnej twórczości kulturalnej, gdzie każdy może brać udział w tworzeniu i obiegu kulturowych m i ­ tów . Twórcy neTTheatre twierdzą, że nawią­ zują do tradycji Teatru Telewizji z czasów, kiedy przedstawienia grane były przed kamerami na żywo . Sądzę j ednak, że Internet znacznie prze­ kracza tamtą formułę poprzez umożliwienie pewnego rodzaju czynnego udziału w spekta­ klu, jakim jest czat internautów, a w perspekty­ wie wydawanie aktorom komend wpływających na ich grę, działania. Zmienia się percepcja przestrzeni teatralnej - realna dociera do nas po­ przez wirtualny świat. Na stronie internetowej teatru znajdziemy następujący opis: W Kuligowski, Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Universitas, Kraków 2007, s. 175. Ibidem, s. 147-157. Ibidem, s. 152. Za: R. Schechner, PerformatyĄa: wstęp, Ośrodek Grotowskiego, Wrocław 2006, s. 304. Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". http://www.nettheatre.pl/off-line.html. Dla lepszej czytelności dodałam w tekście polskie znaki, zachowuję jednak pisownię małych liter. 23 19 „neTTheatre to pierwszy teatr internetowy, nowe terytorium ekspresji, przestrzeń, w której nareszcie można oddychać, teatr nie dający się sprowadzić do podziału widowni a/nie widow­ nia, gdzie nie da rady upilnować widza, by nie nadawał (mówił), gdzie nie sposób upilnować aktora, żeby nie odbierał (słuchał), teatr z założenia utaplany w gąszcz znaków, świadomy cyrkulacji komunikatów, ekspery­ mentujący z tańcem danych, butoh kodów, encefalografem myśli, obecnością - współobecnością. poligon doświadczeń nowych me­ diów w teatrze, żywy teatr to taki, który dąży do spotkania ze swoim widzem, pragniemy wciągać odbiorcę, by na różne sposoby »mieszkał« w spektaklu, w wydarzeniach neTTheatre można uczestniczyć realnie oraz w czasie rze­ czywistym w sieci internetowej i komórkowej, w najbliższej przyszłości chcemy umożliwić eksplorowanie w teatrze interaktywnych środ­ ków, takich jak wizualizator ludzkiego głosu, sterowanie na żywo aktorem, hologramy" . 20 21 22 19 20 21 22 24 Internet staje się więc nową przestrzenią do działań na polu współobecności w sztuce aktorów - inicjatorów przedsięwzięcia - i widzów włą­ czanych w akcje teatralnego „dziania się". To być 23 24 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości może kolejny krok oswobadzania teatru z instytu­ cjonalnych murów. Uważam, że można odwołać się do pracy Grotowskiego, który nawoływał, by dla każdego typu widowiska szukać odpowiedniej dla niego relacji widz - aktor i na tej podstawie konstruować przestrzeń spektaklu . 25 ,Widzów można również oddalić od aktorów, umieścić przykładowo jak gdyby za wysokim ogrodzeniem, spoza którego widać jedynie ich głowy (...); stamtąd z góry jakby w szczególnie skrzywionej perspektywie śledzą aktorów niby zwierzęta na wybiegu w zoo; są jak obserwa­ torzy corridy, jak studenci medycyny, którzy przypatrują się operacji, jak wreszcie po prostu ci, którzy podglądają, a zatem a priori narzuca­ ją akcji sens moralnego wykroczenia. Aktorzy mogą (...) między widzami wznosić konstruk­ cje i wbudowywać je już nie w akcję, ale jakby w architekturę akcji, nadawać im sens wizualny albo poddawać ich ciśnieniu przestrzeni, jej za­ gęszczaniu się, ograniczaniu" . 26 Internet umożliwia właśnie owo wpisanie wi­ dza „w architekturę akcji", choć może on prze­ bywać fizycznie poza rzeczywistą, tzn. fizyczną przestrzenią, w której toczy się spektakl. Zamiast biletu należy zalogować się na stro­ nie internetowej teatru. Jeśli sprzęt kompute­ rowy spełnia parametry wymagane do odbioru przedstawienia, spektakl powinien przebiegać bez zakłóceń. Współobecności widza przed kom­ puterem i fizycznie na widowni nie ma sensu wartościować, porównywanie jest zbędne, gdyż ideą teatru internetowego nie jest zastępowanie teatru „na żywo" . Jednak ważną konstatacją 27 Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. Ibid., s. 293. Zresztą trwający w Internecie spektakl odbywa się w sali teatralnej, w której może znajdować się widownia w jej „klasycznej formie". Na podstawie informacji umieszczonych na stronie internetowej stowarzyszenia: http://www.chorea.com.pl/ chorea/index.html 25 26 27 28 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 15 Pawła Passiniego było to, że dla twórcy istotne jest przecież, czy ktoś czeka na jego twórczą pracę, czy ma ją komu przekazać, a wieś czy miasteczka lub nawet większe miasta nie zawsze taki komu­ nikat wysyłają, niekoniecznie chcą uczestniczyć w proponowanych działaniach teatralnych. Korzenie Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea" wywodzą się z Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie rozpoczęła się działalność Orkiestry Antycznej prowadzonej przez Toma­ sza Rodowicza i Macieja Rychłego oraz zespołu Tańców Labiryntu, prowadzonego przez Dorotę Porowską i Elżbietę Rojek. Te prace kontynuuje Chorea . Jak sami o sobie piszą, szukają „pomo­ stu między kulturą antyczną a współczesnością" . Właśnie z takiej perspektywy - dialogu tradycji z nowoczesnością - należy patrzeć na projekt Teatr w Internecie. Uważam, że nie jest to wynik „makdonaldyzacji" środowiska artystycznego, lecz właśnie twórcza reakcja na wymogi konsumpcyj­ nego społeczeństwa oraz wspominane wcześniej nowe wyzwanie dla pracy aktora w relacji z wi­ dzem i nowym medium. A. Gwóźdź zauważa, że hybrydyzacjakulturywspółczesnejwkonsekwencji wywołuje powstawanie nowych porządków wyobraźni, które są kompilacją tradycyjnego my­ ślenia figuratywnego, czyli symbolicznego, oraz formalnego, kalkulacyjnego, a więc także cyfrowe­ go, co konstytuuje nowy typ imaginacji . Można zatem podejrzewać, że nowo powstały u widzów rodzaj wyobraźni wymaga dostosowania środków artystycznego przekazu do potrzeb osób oglądają­ cych działania performatywne. Ponadto, chociaż masowość odbioru wido­ wisk emitowanych w Internecie mogłaby wyda28 29 30 Za pośrednictwem strony internetowej: http://www. chorea.com.pl/chorea/index.html I . Pluta, Między przestrzeniami Videoartu. Kilka uwag o spektaklu Akt-orki, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 97-98. 29 3 0 �Agnieszka Iwaszkiewicz 16 wać się przejawem konsumpcji, w przypadku przedstawień neTTheatre jest ona moim zda­ niem atutem, gdyż wprawdzie docierają one do „mas", lecz przekazywane w nich treści i sposób ich realizacji nie są osadzone w nurcie płytkiej, małowartościowej sztuki komercyjnej (kolo­ kwialnie rzecz ujmując: rozpowszechniana jest jakość, a nie nijakość). Poruszając kwestię teatru w Internecie, na­ leży wspomnieć o innym przedsięwzięciu, jakie można było obejrzeć w 1997 roku, czyli o Desk­ top Theatre , którego, jak pisze A. Jenik, środ­ kiem produkcji stało się oprogramowanie do wideoczatu Pałace . 31 32 „Palące jest aplikacją dającą dostęp do sieci serwerów będących siedzibami poszczególnych «palacow», wyznaczonych przez tapety o wiel­ kości 512 na 384 piksele (ok. 152 na 114 mm), przedstawiające pokój, otwartą przestrzeń, pla­ netę czy obcy wymiar. Każdy z podłączonych na żywo uczestników jest widoczny poprzez oznaczającą go ikonkę lub awatara. (...) Awatary można wypożyczać z tysięcy zbudowanych w tym celu pałaców, użytkownicy mogą je też projektować i budować samodzielnie. (...) Kultura pałaców jest dynamiczna, nieustannie zmienna i (...) w dużej mierze heterogeniczna. Istnieją popularne pałace «towarzyskie», mogą­ ce pomieścić równocześnie ponad dwustu użyt­ kowników, pałace występku i pałace, których gospodarzami są celebrities, zespoły rockowe, programy telewizyjne i filmy. Są wreszcie setki pałaców prywatnych i edukacyjnych" . FOT. JAKUB DZIEDZIC Artystów z Desktop Theatre zaintrygował tkwiący w owym oprogramowaniu potencj ał eks- presji, ale zraził poziom pojawiających się roz­ mów i działań . Pragnąc wprowadzić ciekawszą interakcję, postanowili włączyć do gry zewnętrz­ ną opowieść i opracowali własną wersję Czekając na Godota Becketta, zatytułowaną waitingforgodot.com . Podczas spektaklu aktorzy wcie­ lili się w role, przybierając wizualną postać za Strona internetowa Desktop Theatre: http://www. desktoptheater.org/ Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. w którym dodano obsadę i elementy improwizacji, [w:] Za: Ibidem, s. 294. Fragment spektaklu można znaleźć na stronie Za: Ibid. Za: Ibid. Ibid., s. 292. Kolejnym eksperymentem był I N V I S I B L E I N T E R L U D E S I : Santaman's Harvest, internetowej: http://www.desktoptheater.org/~ajenik/ desktoptheater_content/archive/plays/Godot/movies/ godot_clip.mov 33 31 32 3 3 3 4 35 34 35 36 3 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �17 neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości rzeczywistą grę aktorów z udziałem widzów po­ przez komentarz czy dyspozycje przekazywane za pomocą sieci internetowej. W spektaklu akto­ rami są ludzie, nie awatary, co do mnie osobiście bardziej przemawia, gdyż nie gubi ducha teatru. Być może na owe „komputerowe ludziki" trzeba spojrzeć jak na marionetki, którymi porusza­ ją twórcy postaci, bądź, jak sugeruje A. Jenik, maski, pod którymi ukrywają się aktorzy. Jenik opowiada o INVISIBLE INTERLUDES I : Santaman's Harvest: „W najobszerniejszej i najstaranniej przygo­ towanej scenariuszowo scenie wzięło udział w sumie 11 aktorów występujących jednocze­ śnie - w czterech sferach czasowych! (...) Wraz z naszymi awatarami (a nawet prymitywnymi dwuwymiarowymi obrazami, które znaleźliśmy w Pałacu) weszliśmy w przestrzeń psychiczną, w której staliśmy się własnymi maskami" . 38 Czy jest to nadal teatr? Z tego rodzaju prze­ kroczenia pozostaje kanwa tekstu sztuki (gdyż jest on odpowiednio opracowany i przerobiony, tak by pasował do konkretnego środowiska od­ biorców , a uczestnictwo internautów ma wpływ na przebieg poszczególnych scen), transmisj ana żywo, role, improwizacja i interakcja z widza­ mi, jednak wszystko to dzieje się w całkowicie sztucznym świecie. U w a ż a m , że w przypadku Desktop Theatre można mówić o eksperymen­ cie, dla którego konstrukcji natchnieniem był te­ atr. Powstaje pytanie o to, na ile transgresja może dotknąć teatru, by nie zatracić jego pierwotnej istoty, oraz o odwieczne i jakże subiektywne po­ szukiwanie tego, co stanowi tę istotę. R. Schechner pisze o Desktop Theatre, że stawia on „pod znakiem zapytania wiele założeń na temat tego, czym jest teatr, jak się go odgrywa i kim są jego performerzy" . Sama Jenik zasta39 pomocą awatarów (podobnie jak publiczność), tekst pojawiał się w tzw dymkach, usłyszeć moż­ na było również dźwięk podobny do „mowy" ro­ bota . W mojej opinii jest to transpozycja teatru w cyberprzestrzeń bazująca na interakcji z w i ­ downią, jednak zarówno widzowie, jak i aktorzy zamiast własnych możliwości ciała, spotykając się w wirtualnym świecie, wykorzystując awatary, którymi operują - grają. Natomiast projekt Teatr w Internecie to fenomen łączący w sobie 37 S. Rosenberg, Clicking for Godot, za pośrednictwem strony internetowej: http://archive.salon.com/21st/ feature/1997/10/02godot.html 3 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 40 38 39 40 Za: R. Schechner, op.cit., s. 295. Za: Ibid. Ibid., s. 292. �Agnieszka Iwaszkiewicz 18 nawia się, w jaki sposób można oddać wyraz dramatu, nie mając do dyspozycji ciała, głosu i wspólnej przestrzeni, ale także co potrafiłoby utrzymać uwagę widza na forum internetowym typu Pałace . Paradoksalnie, gdyby patrzeć na ciało aktora jako na narzędzie, taka transpozy­ cja w wirtualność i ukrycie się za kostiumem-awatarem nie powinna przeszkadzać. Lalka, a awatary przecież można uznać za lalki w wir­ tualnym świecie, w historii teatru stanowiła j u ż substytut aktora w iluzyjnym teatrze lalek, była też w teatrze alternatywnym znakiem plastycz­ nym postaci scenicznej . M . Maeterlinck, żyjący na przełomie X I X i X X wieku, 41 puterowymi albo fabularnymi, w których gracz bierze również czynny i często kreatywny udział, lecz osadzenie tych działań w cyberprzestrzeni nie przywołuje raczej na myśl teatru, chyba że uczest­ nicy spotykają się w rzeczywistej przestrzeni, jak to czasami bywa na zlotach fanów RPG. Być może jest to kwestia „oswojenia" tego typu zjawiska WJ. Burszta broni tezy, że „kultura medialna, w tym zwłaszcza cyberrzeczywistość, stanowi realność samą w sobie. Nowe technologie wytwarzają samoreferencyjny sys­ tem, rodzaj hipertekstu, który jest jednocześnie celem samym w sobie, jak i przeznaczeniem kultury ponowoczesnej. W ludzkim świecie do­ minować zaczyna przeto doświadczenie zapośredniczone przez media, a obecność fizyczna ustępuje miejsca teleobecności" . 42 „uznał, że w teatralnej rzeczywistości aktor jest elementem najbardziej irytującym. (...) Zapro­ ponował wprowadzenie na scenę postaci, które z jednej strony z racji swej materii są pozaczasowe, a z drugiej zaś nie będą miały osobowości mogącej przyćmić bohatera. Ale będąc poza życiem, muszą mieć siłę wyrazu niezbędną do upostaciowienia w teatrze iluzji życia. Dlatego zaproponował zastąpienie żywego aktora figurą woskową, upatrując w niej ponadludzką siłę" . 46 W kontekście tych rozważań ważnym uzupeł­ nieniem będą spostrzeżenia R.W. Kluszczyńskiego dotyczące relacji sztuki i nowych mediów. „Sztuka interaktywnych mediów wydaje się najdoskonalszym przykładem nowego, dekonstrukcyjnego, postmodernistycznego pojmowa­ nia dzieła sztuki, jak również komunikowania artystycznego. Odrzucając tradycyjny dogmatyzm, nie buduje zamiast niego nowego sche­ matu petryfikującego świat sztuki. (...) sztuka interaktywna odmitologizowała rolę artysty demiurga, przypisując mu funkcję designera kontekstów dla odbiorczej kreacji. (...) Sztuka (...) nie jest już formą przedstawiania gotowego, skończonego i a priori danego świata. W cybersferze - jak ujął to Roy Ascott - konstru­ ować sztukę to konstruować realność, konstru­ ować systemy komunikacyjne cyberprzestrzeni, 43 Także i sam Kantor fascynował się przecież sztucznymi tworami, o czym można się przekonać w manifeście Teatr Śmierci", ale nie pozbywał się aktora. Nadawał mu inny wyraz, przekształcał, w pewien sposób odczłowieczał poprzez strój, makijaż, czasem wpisanie w jego kostium lalki, jednak nie usuwał go całkowicie ze sceny odby­ wającej się sztuki . Eksperyment Desktop The¬ atre definitywnie pozbywa się fizycznego ciała aktora, zostaje ono zredukowane do graficznego znaku - awataru. Desktop Theatre osadzony jest w świecie popkultury, kojarzy mi się z grami kom­ 45 Za: Ibid., s. 294. H . Jurkowski, Lalki w rytuale, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk- Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2005, s. 629. 41 42 D . Łarionow, Manekin - ciało w przestrzeni teatru, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 113. Ibid., s. 115. Ibid., s. 116. W Kuligowski, op.cit., s. 174. 43 44 45 4 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości wspierające nasze pragnienie wzmocnienia ludzkiej współpracy i interakcji w niekończą­ cym się nigdy procesie konstruowania świata . graniom powstaj ącym w wielu miej scach świata (Włochy, Grecja, Egipt, Izrael) wprowadza do swojej intymnej, kameralnej przestrzeni (44 miejsca na widowni) udramatyzowane i sko­ relowane obrazy, »lustra« innych czasoprze­ strzeni, tworząc w ten sposób symbiozę między żywym aktorem a jego elektronicznym klonem; czasem spektaklu i czasami z »poza«, obrazem, muzyką, słowem, i wreszcie: NOWĄ TECH­ NIKĄ, a »STARĄ« SZTUKĄ" . 47 Zderzenie teatru i nowych mediów zaszczepiło odmienne podejście do aktora, jego roli i narzędzi pracy, ale także i do reżysera. Dyskusja na ten te­ mat rozpoczęła się już w latach 80. X X wieku, kie­ dy pojawiła się sztuka Videoteatru. Eksperymenty teatru w Internecie są kontynuacją poszukiwania możliwości technologicznych i adaptacji ich do działań teatralnych. Jak pisze I . Pluta, „od 1980 roku pionierski The Wooster Group wprowadza technikę wideo w swój teatralny charakter pisma. Co więcej, w Srace Upl (1992), swobodnej adaptacji Trzech sióstr Czechowa, część aktorów pojawia się w spektaklu wyłącz­ nie za pośrednictwem zarejestrowanych wcze­ śniej obrazów filmowych. W 1995 roku Robert Lepage wystawia kontrowersyjny Elsynor na podstawie Hamleta, będąc jedynym żywym aktorem tego spektaklu grającym wszystkie postaci dramatu. Zabieg ów staje się możliwy dzięki synchronizacji różnego rodzaju projekcji filmowych z żywym planem sceny" . 48 Nie sposób nie wspomnieć o Lothe Lach¬ mann Videoteatr „Poza" powstałym w 1985 roku, którego założyciele swe poszukiwania nazywają teatrem elektronicznym bądź teatrem metatechniki . Na stronie internetowej Lothe Lachmann Videoteatr „Poza" można przeczytać: 49 „LLT »Poza« jest jedynym teatrem w Polsce łączącym żywy plan aktorski z planem monito­ rów, projekcji z rzutnika i kamer uzupełnionym cyfrową wirtuozerią komputerową. Dzięki na­ 19 50 Teatr ten istnieje j u ż ponad dwadzieścia lat. Współcześnie wykorzystanie technik multimedial­ nych w spektaklach nie budzi szczególnych kon­ trowersji, zwłaszcza jeśli obok aktorów obrazów wciąż występuje aktor człowiek. Co to oznacza dla kultury? Czy inny człowiek nie jest j u ż wystar­ czającym partnerem do spotkania w działaniach teatralnych? A może to wpływ indywidualizmu, potrzeby kreacji, kiedy aktor wciela się wielokrot­ nie w różnorodne role i tworzy swoisty patchwoĄ rzeczywistości, której jest przedstawicielem, i wir­ tualnych obrazów siebie samego? Transformacja kultury zmusza do poszukiwań na rozmaitych frontach. Zaślubia z sobą przeciw­ stawne, wydawać by się mogło, przedsięwzięcia, których połączenia za kilka lat nie będą nikogo zadziwiać. neTTheatre to wyzwanie dla aktorów, którzy stają w konfrontacji ze sceną realną i tą przetransponowaną w cyberrzeczywistość. Pró­ ba doświadczenia spotkania z widzem poprzez techniki internetowe. Teatr w Internecie to według mnie twórcza reakcja na współczesne oblicza kultury, alternatywa nie tylko dla samego żywego teatru, lecz także dla komercyjnych atrakcji, które są umieszczane w cyberprzestrzeni. R.W. Kluszczyński, Film, wideo i multimedia - sztuka ru­ Za: Ibid. chomego obrazu w erze elektronicznej, Warszawa 1999, s. 29-30. Za stroną internetową http://www.poza.q.pl/poza/ I . Pluta, op.cit., [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), vision.html op.cit., s. 98. 47 49 50 48 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e60387bbcf6b0baf63f7bd87de8148.pdf b4922d003cd9611d00fe2169af3691ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5191 Title A name given to the resource Doświadczenie ocalenia, próba analizy/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.38-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nahirny, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nahirny DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y Trupy ludzkie leżą jak nawóz na polu, jak snopy za żniwiarzem, których nikt nie zbiera (Jr 9, 21 ) 1 bo wielkie było dla mnie Twoje miłosierdzie i życie moje wyrwałeś z głębin Szeolu. (Ps 86 (85), 13) 2 1.1 Primo Levi, włoski Ż y d , więziony w O ś w i ę c i m i u , w swojej ostatniej książce The Drowned and The Saved, swo­ istej „fenomenologii świadectwa" , opisuje zaskakujące do­ świadczenie towarzyszące często ludziom ocalonym z Ho­ locaustu - paradoksalne poczucie winy i wstydu z powodu swojego ocalenia: 3 Powiedział mi, iż to, że ocalałem, nie może być dziełem przypadku, wynikiem nagromadzenia szczęśliwych okolicz­ ności (jak wtedy i dziś ciągle uważam), ale raczej Opatrz­ ności. Zostałem naznaczony, byłem wybrańcem: ja, nie­ wierzący, i nawet mniej niż wierzący po czasie spędzonym w Auschwitz, byłem osobą dotkniętą przez Łaskę, ocalo­ nym [...] Taka opinia wydawała mi się potworna. 6 [...] wielu (łącznie ze mną) doświadczyło wstydu, poczu­ cia winy, podczas pobytu w obozie i później, jest to fakt potwierdzony przez liczne świadectwa. Może się to wy­ dawać absurdalne, niemniej taka jest prawda. Spróbuję to zjawisko zinterpretować i skomentować interpretacje innych. 4 Punktem wyjścia analizy Leviego jest utożsamienie, w cy­ towanym wyżej fragmencie, wstydu z poczuciem winy. Ma to swoje poważne konsekwencje dla dalszych rozważań. Tak zdefiniowany wstyd każe poszukiwać przyczyn tego doświad­ czenia w zachowaniach niemoralnych czy niesprawiedliwych. Interpretacja doświadczenia wstydu przeniesiona została w ten sposób na płaszczyznę etyczną, co niesie za sobą określone wybory pojęciowe. Postępowanie Leviego pole­ gać więc będzie teraz na niemalże neurotycznym poszuki­ waniu wśród własnych wspomnień takich wydarzeń, które mogłyby świadczyć o t y m , iż „zasłużenie" odczuwa wstyd z powodu swojego ocalenia. Tak będzie właśnie w przypad­ ku opisywanego epizodu ze znalezieniem odrobiny wody w starej rurze i decyzji o podzieleniu się nią tylko z najbliż­ szym przyjacielem. Levi podejmuje zatem rozpaczliwą pró­ bę zrozumienia i przepracowania tego doświadczenia, cze­ go ceną jest wytoczenie samemu sobie „procesu". Z jednej strony Levi zmusza się więc do uprawiania w stosunku do ocalonych hermeneutyki podejrzeń, ale z drugiej, w o b e c braku jednoznacznych dowodów, konkluduje: Czy wstydzisz się, ponieważ żyjesz w miejsce kogoś in­ nego? Szczególnie bardziej wspaniałomyślnego, wrażli­ wego, pożytecznego, mądrzejszego, bardziej zasługują­ cego na życie od ciebie? [...] Nie, nie znajdujesz oczywi­ stych transgresji, nie przywłaszczałeś sobie niczyjego miejsca, nie biłeś nikogo [...]. Levi rozmyślnie odrzuca i pomija w swoim wyjaśnieniu ka­ tegorię łaski. Spróbujmy jednak pójść dalej, niejako wbrew Leviemu, wskazaną przez jego przyjaciela ścieżką. Spójrzmy na opisywane doświadczenie z innej perspektywy. Odsuńmy na później rozważania dotyczące przyczyn i skupmy się na zre­ konstruowaniu istoty tego doświadczenia. Żeby zrozumieć nie­ pokojący związek między ocaleniem a wstydem, powinniśmy odróżnić przede wszystkim poczucie winy od doświadczenia wstydu. Wstyd może, ale przecież wcale nie musi, pokrywać się z poczuciem winy. Jego przedmiotem mogą być zjawiska lub wydarzenia, za które w żaden sposób nie możemy być odpowiedzialni (np. wstydowi z powodu swojego wyglądu czy zachowania rodziny nie musi towarzyszyć poczucie winy). Dlatego też zaproponujemy naszą interpretację. Podsta­ wę dla niej stanowić będzie kategoria łaski . To ona pozwoli nam wyjść poza „osądzający" język etyki. Dlatego punktem wyjścia naszych rozważań uczynimy teologiczną dyskusję nad istotą łaski, dzięki czemu będziemy mogli uchwycić jej najistotniejsze momenty. 7 2.1 Pojęcie łaski do dyskusji filozoficzno-teologicznej wprowadzone zostało w zasadzie przez pierwszych chrze­ ścijan. Niemniej pojawia się ono również w Starym Testamen­ cie, gdzie kategorii tej, określającej specjalną relację mię­ dzy Bogiem a człowiekiem, odpowiada słowo hesed: Ze względu na takie znaczenie hesed jest idealnym poję­ ciem dla wyrażenia relacji Boga do człowieka i staje się też dlatego centralnym pojęciem Przymierza przygotowu­ jąc określenie tego, co dzisiaj nazywamy istotą Boga. Bóg właśnie jest i pozostaje na zawsze: nadobfitością łaska­ wości dla człowieka. 8 5 W tekście zarysowuje się możliwość odmiennej interpre­ tacji tego doświadczenia, szybko jednak zarzucona przez autora. W jednym z fragmentów Levi opisuje spotkanie ze swoim religijnym przyjacielem, w trakcie którego poruszony zostaje problem ocalenia: Określenie Boga Starego Testamentu jako łaskawego (he­ sed) pojawia się wielokrotnie w Biblii: Jahwe, Jahwe, Bóg miłosierny i litościwy, cierpliwy, bo­ gaty w łaskę i wierność, zachowujący swą łaskę w tysią­ czne pokolenia [...] (Wj 34, 6). Numer 10/2005 �Lecz ty jesteś Bogiem przebaczenia, jesteś łaskawy i miłosierny [...] (Ne 9, 17). Ale Ty, Panie, jesteś Bogiem miłosiernym i łaskawym, nieskorym do gniewu, bardzo łagodnym i wiernym (Ps, 86, 15). Kategoria łaski pojawia się w Starym Testamencie często w kontekście miłosierdzia Bożego: „[...] Ja wyświadczam łaskę, komu chcę, i miłosierdzie, komu Mi się podoba" (Wj 33,19). Ponadto znamiennym jest fakt, iż miłosierdzie i jego szczególny przypadek - łaska są przede wszystkim aktami dobrowolnymi, do których Bóg nie jest w żaden sposób zo­ bowiązany. Dlatego też wielokrotnie czytamy w Biblii, iż Bóg okazuje swoje miłosierdzie bez względu na winę czy grzech Izraela. 2.2 Nauka Jezusa przypada na okres w historii religii ży­ dowskiej, kiedy zaczyna wyraźnie dominować legalistyczna postawa wobec Boga. Relacja człowieka z Bogiem staje się relacją prawną, a zbawienie można osiągnąć jedynie prze­ strzegając Prawa. Jezus wyraźne podkreśla, iż dominująca wśród Żydów doktryna wiary, opierająca się na Prawie, ma swoje niebez­ pieczne następstwa. Dlatego w Nowym Testamencie czyta­ my: „Strzeżcie się, żebyście uczynków pobożnych nie wy­ konywali przed ludźmi, po to, aby was widzieli" [...] ( M t 6 , 1 ) . Konflikt Chrystusa z faryzeuszami to konflikt z ludźmi pew­ nymi siebie, pysznymi, tymi, którzy uważają, iż osiągnęli doskonałość. Na miłosierdzie Jezusa mogą liczyć wszyscy grzesznicy, ale nie oni. W p r z y p a d k u usprawiedliwienia z Prawa zachodzi niebezpieczeństwo, iż będzie to poboż­ ność na pokaz. Jezus mówi, więc: „Gdy się modlicie, nie bądźcie jak obłudnicy. Oni lubią w synagogach i na rogach ulic wystawać i modlić się, żeby się ludziom pokazać" (Mt 6, 5). Religijność staje się wtedy przede wszystkim szukaniem uznania w oczach innych. Stąd też ambiwalentny stosunek Jezusa do Prawa . U podstaw konfliktu zarysowanego w przypowieści o synu marnotrawnym leżą dwie odmienne postawy opierające się na sprawiedliwości i łasce. Z jednej strony pełen miłości oj­ ciec, a z drugiej porządny syn (przestrzegający wszystkich norm i praw), który nie może zrozumieć, dlaczego ojciec ota­ cza marnotrawnego syna taką dobrocią. Jest to różnica mię­ dzy myśleniem „prawniczym", w którym dominuje zasada sprawiedliwości, a podejściem pełnym miłości, wybaczenia i łaski. W tej przypowieści ujawnia się postawa Boga wobec człowieka: zadziwiająca, niezbadana, ale za to pełna miło­ ści, której Jezus daje wyraz w swojej nauce: „Nie przysze­ dłem powołać sprawiedliwych, ale grzeszników" (Mk 2,17). Zawiłą istotę prawa zrozumiał najlepiej nawrócony fary­ zeusz Paweł. Na długo przed Franzem Kafką i Jacquesem Lacanem dostrzegł kryjące się za nim paradoksy: Jak długo bowiem wiedliśmy życie cielesne, grzeszne namiętności [pobudzane] przez Prawo działały w naszych członkach [...]. Ale jedynie przez Prawo zdobyłem znajo­ mość grzechu. Nie wiedziałbym bowiem, co to jest pożą­ danie, gdyby Prawo nie mówiło: Nie pożądaj! Z przykaza­ nia tego czerpiąc podnietę, grzech wzbudził we mnie wszelakie pożądanie (Rz 7, 5 i 7-8). 9 Na nauce Pawła zaważyło być może jego osobiste do­ świadczenie: nawrócenie w drodze do Damaszku. Paweł musiał zadawać sobie wielokrotnie pytanie: Co jest we mnie takiego, co spowodowało, że zostałem wybrany? Przecież niczym sobie na to nie zasłużyłem, a wręcz przeciwnie. Pierw­ szy krok należy więc zawsze do Boga: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem" (J 15, 16). Powody tego wy­ boru są dla ludzi nie do przeniknięcia. Przemiana najgorliw­ szego z prześladowców, największego nieprzyjaciela chrze­ ścijan w najgorliwszego wyznawcę Chrystusa to właśnie przy­ kład takiego niezasłużonego, nieoczekiwanego wyboru. Pa­ weł tak o tym pisze w liście do Galatów: 10 Kategoria łaski pojawia się w dyskusjach filozoficznych w zasadzie dopiero za sprawą świętego Pawła. Jezus nie posługuje się tym pojęciem, tak jak nie posługuje się innymi kategoriami teologiczno-filozoficznymi. Wydawać się może dziwne, że tak istotna dla chrześcijaństwa kategoria nieobec­ na jest w jego nauce. Jednak jak zauważa Dariusz Oko: „Dzie­ ło Chrystusa jest wydarzeniem a nie traktatem". Przesłanie związane z łaską zawiera się w przypowieściach Jezusa. 11 PISMO ANTROPOLOGICZNE Słyszeliście przecież o moim postępowaniu ongiś, gdy jeszcze wyznawałem judaizm, jak z niezwykłą gorliwością zwalczałem Kościół Boży i usiłowałem go zniszczyć, jak w żarliwości o judaizm przewyższałem wielu swoich ró­ wieśników z mego narodu, jak byłem szczególnie wiel­ kim zapaleńcem w zachowywaniu tradycji moich przod­ ków. Gdy jednak spodobało się Temu, który wybrał mnie �Rafał Nahirny jeszcze w łonie matki mojej i powołał łaską swoją (Gal 1, 13-15). Różnica między zbawieniem, którego podstawę stanowi łaska, a doktryną usprawiedliwienia z Prawa polega na tym, iż człowiek nie może g o sobie wysłużyć. Zdaniem Pawła konsekwentne podążanie drogą wskazaną przez faryzeuszy prowadzić może jedynie d o zajmowania przez człowieka pozycji roszczeniowej w stosunku d o Boga. Zgodnie z we­ wnętrzną logiką usprawiedliwienia z prawa, człowiek może pozostać albo wiecznie winny (ponieważ w stosunku d o pra­ wa zawsze jest się winnym), albo pysznym. Postawa umiar­ kowana jest wykluczona, stąd też nauka Chrystusa w inter­ pretacji Pawła jest przede wszystkim teologią łaski i uwolnie­ nia o d Prawa . Człowiek potrzebuje do zbawienia łaski Bo­ żej; Bóg nie jest mu nic winien. Inaczej mówiąc, Paweł za­ rzuca koncepcji usprawiedliwienia z Prawa samozbawienie. Nie ma w nim udziału Boga, który zostaje niejako zobowią­ zany d o zbawienia człowieka, kiedy ten spełni określone warunki. Dlatego Paweł pisze: „Zerwaliście więzy z Chrystu­ sem; wszyscy, którzy szukacie usprawiedliwienia w Prawie, wypadliście z łaski" (Gal 5, 4). A w liście d o Rzymian: „[...] z uczynków Prawa żaaten człowiek nie może dostąpić uspra­ wiedliwienia w Jego oczach. Przez Prawo bowiem jest tylko większa znajomość grzechu" (Rz 3, 19). 12 grzechem pierworodnym. Musi tak być, bowiem łaska oka­ zana zostaje ze swej istoty temu, kto na nią nie zasługuje. Bóg może swobodnie decydować o tym, kogo przeznaczy do zbawienia, ponieważ świadczy to o jego autonomii, która poddana zostaje w wątpliwość w teologii usprawiedliwienia z Prawa, gdzie człowiek m a możliwość wpływania na wolę Boga. Jednak cena za odejście o d postawy faryzeuszy jest bardzo wysoka. 2.4 Na koniec powróćmy jeszcze do jednego wątku wy­ nikającego z rozważań nad istotą łaski. Teologia głoszona przez Pawła uwikłała się w jeszcze inną trudność interpreta­ cyjną. Arystoteles, w Eryce nikomachejskiej, pisze: „Skoro człowiek sprawiedliwy wykraczający przeciw prawu był nie­ sprawiedliwy, a ten, co się trzyma prawa, był sprawiedliwy, to jasne, że wszystko, co w zgodzie z prawem, jest w pew­ nym sensie sprawiedliwe". 14 Doktryna łaski sformułowana w opozycji d o koncepcji usprawiedliwienia z Prawa, podkreślająca arbitralność wy­ roków Boskich, usytuowała się dość niespodziewanie w opo­ zycji do sprawiedliwości : jeżeli Bóg jest sprawiedliwy (atak przecież określa się g o wielokrotnie w Biblii), to wyklucza to w pewnym sensie jego miłosierdzie, a c o za tym idzie, też i łaskę. Tak właśnie rozpoczyna się kolejna dyskusja teolo­ giczna, w której centrum znajduje się problem określenia isto­ ty łaski. 15 Jednym z tych, którzy próbowali się z nim zmierzyć, był Tomasz z Akwinu. Autor Traktatu o Bogu powtarza w znacz­ nej mierze rozwiązanie Anzelma: Dlatego też sprawiedliwością czasami nazywa się w Bogu stosowność Jego dobroci, a czasami zapłatę za zasługi. O obydwu wspomina Anzelm: „kiedy karzesz złych, jest to sprawiedliwe, ponieważ odpowiada ich zasługom, a kiedy złych oszczędzasz, jest to sprawiedliwe, ponieważ przy­ stoi Twojej dobroci" . 16 2.3 Pawłowa teologię łaski rozwija inny konwertyta - Au­ reliusz Augustyn. Koncepcja łaski Augustyna formuje się w opozycji d o herezji Pelagiusza, u której podstaw, zdaniem autora Wyznań, leży niezrozumienie istoty łaski . Pelagiusz próbuje zinterpretować ją w duchu Prawa. Bóg zostaje w jego koncepcji na powrót zobowiązany do udzielenia łaski t y m , którzy ze względu na swoją wolną wolę wybrali drogę do­ brych uczynków. Jest to w jakiejś mierze chrześcijańska wersja usprawiedliwienia z Prawa, z tą różnicą, iż punkt cięż­ kości przeniesiony zostaje na wolną wolę. Dlatego odpowiedź Augustyna koncentruje się, podobnie jak u Pawła, na wyka­ zaniu, iż o d Boga nie można niczego wymagać i uwydatnia przede wszystkim arbitralność jego wyroków (linia argumen­ tacji autora Wyznań jest bardzo podobna d o tej, którą obrał Paweł w polemice z faryzeuszami). 13 Problem łaski pojawia się też u Augustyna w trochę o d ­ miennym kontekście. Wiele kontrowersji wzbudza do dziś stanowisko autora Wyznań dotyczące problemu predestynacji dzieci. Niektóre dzieci umierają przecież bez chrztu, w wyniku czego, zdaniem Augustyna, zostaną potępione, te natomiast, które dostąpią tego sakramentu, będą zbawione. Czy nie jest to właśnie akt niesprawiedliwości ze strony Boga? Augustyn argumentuje, iż wszyscy ludzie zostali obciążeni Tomasz nie poprzestaje jedynie przy t y m wyjaśnieniu i, aby rozwiać wszelkie ewentualne wątpliwości, uzupełnia je własną koncepcją. W artykule trzecim Traktatu o Bogu, doty­ czącym kwestii sprawiedliwości i miłosierdzia Bożego, To­ masz analizuje szczegółowo problem pogodzenia w istocie Boga dwu sprzecznych na pierwszy rzut oka własności: mi­ łosierdzia, które powoduje, iż Bóg niektórych ludzi obdarza łaską, a innych nie, i sprawiedliwości: „Miłosierdzie jest zła­ godzeniem sprawiedliwości. Bóg jednak nie może pominąć tego, co przynależy jego sprawiedliwości". Rozwiązanie tego problemu przez Tomasza polega na analitycznym roz­ dzieleniu d w u porządków tak, aby się na siebie nie nakłada­ ły: „[...] Bóg postępuje miłosiernie nie czyniąc niczego wbrew swej sprawiedliwości, lecz działając ponad sprawiedliwo­ ś c i ą " . Tomasz, komentując ustalenia Augustyna, jedno­ znacznie stwierdza, iż łaska znajduje się poza sprawiedliwo­ ścią i nie powinna być rozpatrywana kategoriami jej doty­ czącymi. 17 18 3.1 Nie m a potrzeby rekonstruowania historii dalszych sporów dotyczących istoty łaski, chociaż nie są one bynaj­ mniej mniej interesujące . Przeanalizowany materiał pozwolił nam dostatecznie podkreślić najistotniejsze dla naszych ce­ lów wątki tej dyskusji. Powracać one będą w kolejnych jej etapach w nieco zmienionej wersji. Kiedy mówi się o łasce, w przypadku ocalonych pojawia się pewna trudność. Większość z nich była narodowości żydowskiej, a kategoria łaski jest ściśle związana z tradycją chrześcijańską. Mało tego, najbardziej wyczerpującego opi­ su tego doświadczenia dostarczają nam wspomnienia czło­ wieka, który utracił wiarę w swojego Boga. Levi odrzuca więc interpretację swojego przyjaciela, ponieważ łaska jest dla niego nierozerwalnie spleciona z religijnym obrazem świata. Numer 10/2005 19 �DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . P R Ó B A A N A L I Z Y Kiedy jednak spojrzymy na całe to zagadnienie z perspekty­ wy fenomenologicznej i weźmiemy w nawias nasze sądy, przekonania religijne, i skoncentrujemy się na samym do­ świadczeniu, to będziemy mogli dostrzec w nim wyraźnie elementy charakterystyczne dla doświadczenia łaski. 3.2 Składa się na nie zawsze jakaś tajemnica, której czło­ wiek nie może przeniknąć. Tajemnica ta wyraża się w teolo­ gii przede wszystkim w podkreślanej, jak widzieliśmy, arbi­ tralności łaski Bożej. Podmiotowość w poszukiwaniu odpo­ wiedzi na nią kieruje spojrzenie na siebie samą: co jest we mnie takiego, co powoduje, iż zasłużyłem na ocalenie? „Dla­ czego ja?" mógłby powtórzyć za Levim Paweł. Trzeba dodać, iż to odniesienie podmiotowości do sie­ bie samej ma charakter negatywny. Augustyn i inni teologo­ wie kładą przecież duży nacisk na fakt, iż łaska okazywana jest człowiekowi jako istocie ze swej natury grzesznej (jest to zabieg konieczny, ponieważ inaczej byłaby aktem sprawie­ dliwości), czego strukturalnym odpowiednikiem w doświad­ czeniu ocalenia jest często artykułowane przekonanie, iż było wielu, którzy bardziej ode mnie na nie zasłużyli: „[...] najlep­ si zginęli" . U podstaw takich deklaracji leży najczęściej samopoznanie koncentrujące się na negatywach: nie byłem taki ofiarny/ odważny/ solidarny jak Chaim/ Szabo/ Robert/ Baruch czy wielu innych. Widać teraz wyraźnie ambiwa­ lentny stosunek między łaską a sprawiedliwością. Tak więc, jak w przypadku nieochrzczonych dzieci, które Augustyn skazuje na wieczne potępienie, wspomina się często o nie­ zasłużonej karze (oczywiście w sensie etycznym, nie religij­ nym, przynajmniej nie z perspektywy Augustyna), tak w przy­ padku ocalonych podkreśla się równie często „niezasłużenie" na to ocalenie właśnie: „Najgorsi przeżyli [ . . . ] " . W tym przypadku nie powinno się raczej mówić o niesprawiedliwo­ ści, ponieważ „absurdalność" („Może to się wydawać absur­ dem, ale to fakt" ) tego doświadczenia polega właśnie na tym, iż ci, których staje się ono udziałem, nie powinni mieć ku temu żadnych podstaw. Być może bardziej adekwatne byłoby określenie: „poza sprawiedliwością". Podobnie czy­ ni przecież Tomasz, sytuując łaskę i sprawiedliwość na od­ miennych poziomach. 20 21 22 23 Pozostało nam omówienie problematycznego związku między doświadczeniem ocalenia a w s t y d e m . Zacytujmy w tym celu jeden z aforyzmów Fryderyka Nietzsche: Szczęście, któremu to Levi we własnym mniemaniu za­ wdzięcza ocalenie, i łaska Boska doświadczane są przez podmiotowość w zbliżony sposób. Szczęście jest przypad­ kiem, czymś, czego nie da się przewidzieć, zrozumieć. Po­ dobnie rzecz ma się z łaską: jest ona arbitralna, nie znamy powodów, dla których Bóg sobie kogoś upodobał, kosztem innych. Podobne doświadczenie opisuje właśnie Levi. De­ cyzja Boga jest nieprzewidywalna, kieruje się On sobie tylko znanymi regułami. Nie wiadomo, kto i dlaczego otrzyma ła­ skę, tak jak nie wiadomo, kto i dlaczego przeżył obóz zagła­ d y . Możemy więc powiedzieć, iż różnica między Levim a jego przyjacielem zachodzi na poziomie rozumienia: struk­ tura doświadczenia wewnętrznego jest taka sama, odmien­ ne są natomiast interpretacje. 25 1 Wszystkie cytaty z Biblii pochodzą z wydania: Pismo Święte Stare­ go i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, opraco­ wał zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980. 2 Swoje doświadczenia z pobytu w obozie zagłady opisał w wydanej w Polsce książce Czy to jest człowiek, przeł. H. Wiśniowska, Kraków 1978. 3 G. Agamben, Remnants of Auschwitz, przeł. D. Heller-Roazen, New York 1999, s. 120. 4 P. Levi, The Drowned and The Saved, przeł. R. Rosenthal, New York 1989, S. 73. 5 Tamże, s. 8 1 . 6 Tamże, s. 82. Prowadząc rozważania o łasce, warto również wprowadzić kate­ gorię daru. Łaska bywa przecież często określana właśnie jako „nieza­ służony dar". Niestety, musimy ograniczyć się jedynie do zasygnalizo­ wania tego interesującego problemu, inaczej znacznie przekroczyliby­ śmy ramy niniejszej pracy. 7 8 D. Oko, Łaska i wolność, Kraków 1997, s. 34. Na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. powstają liczne sekty i wspólnoty, takie jak w Qumran, które koncentrują się przede wszystkim na rygory­ stycznym przestrzeganiu Prawa. 9 10 Świadczą też o nim takie wydarzenia, jak opisywane w Nowym Testamencie uzdrawianie w szabat (Mk 3,1-6) czy dotykanie kobiety „cho­ rej na upływ krwi" (Mk 5, 25-43). Zob. też: Praktyczny słownik biblijny, pod red. A. Garbner-Haider, przeł. T. Mieszkowski, R Pachciarek, War­ szawa 1994. 11 12 Czemu odczuwamy wstyd, kiedy nas spotyka dobrodziej­ stwo albo wyróżnienie, na które, jak się mówi, 'nie zasłu­ żyliśmy'? Zdaje się nam przy tym, żeśmy się wcisnęli w dziedzinę, do której nie należymy, z której powinniśmy być wyłączeni [...]. Dzięki błędowi innych dostaliśmy się przecież do niego: i teraz opanowuje nas w części bojaźń, w części cześć, w części zdziwienie, nie wiemy, czy­ śmy powinni uciekać, czy korzystać z błogosławionej chwi­ li i dobrodziejstw łaski. W każdym wstydzie zawiera się misterium, które wydaje się przez nas sprofanowane, lub któremu grozi niebezpieczeństwo profanacji; wszelka ła­ ska zawstydza. 24 Teraz już rozumiemy, dlaczego u źródeł opisywanego przez Leviego wstydu leży inne doświadczenie - doświad­ czenie ocalenia. 4.1 Aby uniknąć wszelkich nieporozumień, należy pod­ kreślić, iż nie twierdzimy bynajmniej, iż religijny przyjaciel Leviego miał rację, przypisując ocalenie łasce Boskiej. Cho­ dziło raczej o pokazanie, iż utożsamiając zbyt łatwo wstyd z poczuciem winy, w p a d a m y w interpretacyjną pułapkę, z której będzie nam później trudno się wydostać (niekoń­ czące się dociekania o winie i niewinności). Tymczasem ka­ tegoria łaski może właśnie lepiej oddać istotę tego doświad­ czenia, pozwolić je zrozumieć. D. Oko, dz. cyt., s. 40. H. Arendt, Wola, przeł. R. Piłat, Warszawa 2002. 13 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, przeł. A. Kuryś, Warszawa 1995. 14 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1982, s. 162. przeł. D. Gromska, Warszawa 15 Oczywiście Paweł I Arystoteles rozumieją pod pojęciem prawa coś odmiennego, niemniej w obu przypadkach zakłada się Istnienie określonych norm regulujących postępowanie człowieka. 16 Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu, przeł. G. Kurylewicz, Z. Nerczuk, M. Olszewski, Kraków 1999, s. 322. 17 Tamże, s. 324. 18 Tamże, s. 325. Bierze w nich udział m.in. Pascal, kiedy polemizuje w Prowincjonałkach z jezuickimi koncepcjami rozróżnienia łaski na łaskę wystarcza­ jącą i skuteczną. Kategoria łaski pojawia się też w kontekście sporów dotyczących ontologicznego dowodu na istnienie Boga, którego zwo­ lennikiem był m.in. Kartezjusz. 19 20 R Levi, dz. cyt., s. 82. 21 Tamże, s. 83. 2 2 Tamże, s. 82. 23 Tamże, s. 73. F. Nietzsche, Wędrowiec i jego cień, przeł. K. Drzewiecki, Kraków 2003, s. 164. 24 25 O łasce jako sposobie interpretacji przygodnych wydarzeń pisze również W. Stróżewski w swoim szkicu O przygodności człowieka. Zob. W. Stróżewski, O wielkości, Kraków 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c076919c43b292020c6f28708d78213.pdf 8c6307aa08eed7b58fe662a33cc39eab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5581 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5190 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 107 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 108 6TMOW\65C\ TRANS-AKCJA W styczniu przed sądem stanęła czarodziejka, która w Przegini zdejmowała klątwę z małżeństwa. W wyniku magicznych zabiegów Romki z Częstochowy, podającej się za „jasnowidzkę" z Chorwacji, zniknęło ponad 8 tys. złotych. W kwietniu 2007 podjechała samochodem pod dom Bronisława i Danu­ ty S., pytając, czy mają do sprzedania stare garnki, koce lub opony. Do transakcji nie doszło, ponieważ przerażona kobieta dostrzegła urok, który miał grozić śmiercią mieszkańcom domu. Bronisław S. po­ myślał, że klątwę mogła rzucić teściowa, z którą się pokłócił. Zaproszona do środka czarodziejka rozbiła przyniesione jej jajko w celu wypędzenia z domu kołtuna - oznaki klątwy, która objawiła się obecnym w postaci czarnych włosów pośród skorupek. Wyniesionej z kurnika kurze dała się napić święconej wody ze swojej butelki. Zabieg się udał, pacjent zmarł - ptak zdechł w gwałtowny sposób. Miał zostać później zakopany za stodołą. Ostatnią czynnością było schowanie wszystkich pieniędzy gospodarzy w jednym miejscu. Wieszczka nakazała małżeństwu modlić się na klęczkach twarzami do ściany, kiedy ona będzie chować zawiniątko z ośmioma tysiącami złotych pod wersalką. Następnie zabroniła tam zaglądać przez trzy dni. Za zdjęcie klątwy chciała tylko jedzenie; dostała więc królika, kolejną kurę i jajka. Gospodarze mieli jednak chwilę zwątpienia: Bronisław S. zapisał numery rejestracyjne samochodu, którym Romka odjechała, a Dorota S. uparła się, żeby od razu zajrzeć pod wersalkę, w wyniku czego zdecydowali się po­ wiadomić policję o przestępstwie. Bronisław S. rozpoznał poszukiwaną osobę, notowaną za wielokrotne oszustwa, jednak już w sali sądowej zarówno pokrzywdzeni, jak i podejrzana zaprzeczyli, by przebywała ona kiedyś w Przegini. W czasie trwania śledztwa małżeństwo odwiedził wójt gminy romskiej, którego córka była przez chwilę w kręgu podejrzanych, i dla uniknięcia kolejnego „konfliktu z Polakami" dał im taką sumę, jaką stracili. Przed sądem Bronisław S. stwierdził, że „nie rozróżnia Cyganów i nic do nich nie ma" i poprosił o uniewinnienie oskarżonej. Jednak proces trwa. [źródło: gazeta.pl] DUCHOWA OBSTRUKCJA Klątwa nałożona na kenijskich złodziei zmusiła ich do oddania skradzionego mienia. Wszystko zaczęło się od zamieszek po ogłoszeniu 27 grudnia 2007 wyników wyborów prezydenckich, których wiarygodność podważyła opozycja i obserwatorzy zewnętrzni. Nic dziwnego, skoro w jednym z okrę­ gów frekwencja podobno wyniosła 115%. Rozruchom, w których zginęło około 350 osób, towarzyszyła fala kradzieży w całej Kenii. Jeden z okradzionych, pewien handlarz drewnem z Mombasy, zwrócił się z prośbą do członka starszyzny o obłożenie złodziei klątwą. Podobno dał im dziesięć dni czasu na zwró­ cenie skradzionych przedmiotów. Na efekty nie trzeba było długo czekać: plotka o przekleństwie szybko się rozniosła. A szabrownikom zaczęła podobno dokuczać choroba uniemożliwiająca wypróżnianie. Złodzieje obawiali się wręcz o swoje życie, zagrożone działaniami duchów wezwanych przez czarowni­ ka. Już 8 stycznia w kenijskich stacjach telewizyjnych pojawiły się zdjęcia złodziei zwracających różne przedmioty, m.in. drewno, łóżka i kanapy. Dla uniknięcia większego upokorzenia przynoszono je także pod osłoną nocy. Z działania duchów najbardziej zadowolona jest miejscowa policja. Ma nadzieję, że pomogą stróżom prawa nie tylko w Mombasie. My także... [źródło: fakty.interia.pl, BARBARZYŃCA wprost.pl] E(1E) ? D 0 8 �109 PASTERZ Z DYPLOMEM Zazwyczaj zarówno umiejętności, jak i obowiązki związane z hodowlą owiec przechodzą z ojca na syna. Wprawdzie hodowla owiec jest ważnym elementem gospodarki Karpat Południowych (Rumu­ nia), jednak nigdy nie organizowano tam kursów pasterskich, a profesja bacowska nie była zawodem dyplomowanym... Aż do tej pory. Pomysł wprowadza w życie rumuńska Izba Przemysłowo-Handlowa, zainspirowana prawdopodobnie prowansalskimi kursami pasterskimi, bo to na nich będą wzorowane szkolenia. Zostaną zrealizowane w lipcu, w miejscowości Fogarasz (rum. Fdgdrac) w centrum Rumu­ nii. Uczestnictwo ma być darmowe, a pomysłodawcy starają się o dofinansowanie ze środków unijnych. Kurs trwał będzie 720 godzin, z czego 240 godzin zajmą wykłady prowadzone przez wykładowców z uczelni rolniczych, natomiast zajęcia praktyczne poprowadzą pierwszorzędni bacowie z okolicy. Kur­ sanci dowiedzą się, jak wytresować psa pasterskiego, jak zareagować na atak niedźwiedzia, a także jak zgodnie z prawem europejskim wyrabiać i sprzedawać przetwory mleczarskie. Szkolenie jest dostępne dla wszystkich, niezależnie od płci, wieku i dotychczasowego doświadczenia w hodowli owiec. Dyplom bacy, który otrzymają absolwenci kursu, będzie respektowany we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Ciekawe, co na to polscy juhasi? [źródło: onet.pl] DAROWANEMU SŁONIOWI... Opublikowane w kwietniu podsumowanie wykopalisk potwierdza legendę, według której słonie kar­ łowate mogą zawdzięczać swoje przetrwanie na Borneo pewnemu sułtanowi. Najmniejsze z istniejących słoni zostały zidentyfikowane w 2003 roku jako podgatunek słonia azjatyckiego. Według jednej z teorii na budowę tych zwierząt wpłynęła izolacja z powodu odłączeniu się wyspy od lądu 18 000 lat temu. Jednak część badaczy uważa, że zostały sprowadzone z Jawy pomiędzy XVI a XVIII wiekiem. Oznaczałoby to, że uznane za dawno wymarłe słonie jawajskie przetrwały na Borneo. Za drugą hipotezą przemawia za­ równo brak wykopalisk świadczących o ich długotrwałej obecności na wyspie, jak i fakt, że nie zasiedliły jej w całości. Należałoby uznać za prawdziwe miejscowe przekazy opowiadające o sprowadzeniu słoni przez jednego z władców sułtanatu Sulu, muzułmańskiego państwa istniejącego w latach 1450-1899 (dziś Filipiny). Zwierzęta mogły wówczas stanowić rodzaj dyplomatycznych upominków przesyłanych statkami. Oprócz małych rozmiarów borneańskie słonie cechuje wyjątkowa uległość i pasywność, co może wskazywać, że pochodzą z udomowionej kolekcji sułtana. Dziś populacja liczy nie więcej niż tysiąc osobników i znów jest zagrożona, gdyż zamieszkiwany przez nią las równikowy kurczy się w bły­ skawicznym tempie. [źródło: sciencedaily.com, en.wikipedia.org] PROJEKTOWANIE DUSZY 12 kwietnia ruszyły prace nad sztucznymi osobowościami finansowane przez Unię Europejską. Inży­ nierowie reprezentują dziesięć uczelni z siedmiu krajów. Na realizację czteroletniego projektu Lirec (od ang. Living with Robots and Interactive Companions) przewidziano 6,6 miliona funtów. Prace skoncen­ trują się na długotrwałym kontakcie robotów z ludźmi w różnych sytuacjach życiowych. Każdy ochot­ nik może zamieszkać z maszynami w wybudowanych w tym celu pomieszczeniach w Hatfield. Jednym z głównych celów projektu jest wyodrębnienie takich cech maszyny, które powodują przywiązywanie się do niej ludzi. Funkcjami przyszłych automatów (czy jeszcze automatów?) będzie pomoc w pracach domowych, dostarczanie towarzystwa, zakupy on-line, opieka nad starszymi osobami. Ostatnią z tych W) PD08 BARBARZYŃCA �110 funkcji już teraz pełnią japońskie roboty. W planach naukowców jest stworzenie „duszy domu", która będzie mogła kontrolować stan zdrowia podopiecznego, sprawdzając, czy zażył leki i czy nic mu się nie stało. Dzięki zdolności do przyswajania cech właściciela będzie mogła nawiązać z nim bardziej „osobistą" relację. Innym pomysłem jest wykorzystanie nowej generacji maszyn w procesie rozwojowym niepeł­ nosprawnych dzieci. Przykładem takiego robota jest humanoidalny KASPAR o wyglądzie dwuletniego chłopca, skonstruowany przez naukowców z uniwersytetu w Hertfordshire. Projekt zdaje się odpowiadać na rosnące zapotrzebowanie na to, by w przedmiotach już kiedyś mecha­ nicznie ożywionych znajdować obdarzonych inteligencją i charakterem towarzyszy. Ich wszechobecność w naszym życiu i czas, jaki im poświęcamy, mogą powodować, że nie wystarcza już samo personifikowanie ich, nadawanie im imion czy przypisywanie cech charakteru. Tak u Tima Danta (patrz s. 1 0 1 ) . m [źródło: kopalniawiedzy.pl] CURRE-MECUM'. 13 kwietnia, jak co roku, odbył się Maraton Londyński. Dzięki pomocy brytyjskiej organizacji chary­ tatywnej Greenforce wśród ponad 35 tysięcy biegaczy znalazło się sześciu masajskich wojowników z pół­ nocnej Tanzanii. Wzięli udział w biegu, by kwestować na rzecz rodzinnej wioski Eluai, która nie ma dostępu do czystej wody. Najbliższe i niestety zanieczyszczone źródło jest oddalone dziesięć kilometrów od osady, a ponieważ w kulturze Masajów zaopatrywanie domu w wodę nie jest obowiązkiem mężczyzn, dystans ten codziennie pokonują kobiety wraz z dziećmi. W londyńskim maratonie wojownicy pobiegli w swoich codziennych strojach, w kraciastych tunikach ozdobionych biżuterią, trzymając kije i podłużne tarcze oraz śpiewaj ąc masaj skie pieśni. Na nogi włożyli sandały zrobione z opon samochodowych. Jeszcze przed przyjazdem do Wielkiej Brytanii otrzymali specjalny czterostronicowy poradnik napisany przez wolontariuszy z Greenforce. Wśród różnych ostrzeżeń i rad w tekście pojawiły się następujące punkty: - nie trzeba przejmować się nadąsanymi minami przechodniów, którzy mogą wyrażać w ten sposób niechęć do swojej pracy w biurze, a nie do cudzoziemców, i choć uśmiechają się mniej, niż powinni, to są bardzo przyjaźni; - lepiej polegać na zegarku niż na słońcu, które wschodzi i zachodzi o różnych porach; - w Anglii nie można pluć na ulicach, lepiej zrobić to dyskretnie lub do umywalki; - w nagłej potrzebie powinno się znaleźć toaletę publiczną, a nie korzystać z krzaków i drzew; -Anglicy są serdeczni, ale nie należy im zabierać przedmiotów, które nam się spodobały; - jeżeli przy łapaniu złodzieja zrobi mu się krzywdę, odpowiada się za to przed sądem; -warto pamiętać, że wszystkie zwierzęta gospodarcze mają swoich właścicieli; - trzeba uznać krótkie spodenki za rzecz normalną i nieobraźliwą, a pod ubraniem należy nosić bie­ liznę; - kiedy Anglicy piją alkohol, zachowują się głupio i dziwnie, a przykładem tego może być już znane Masajom zachowanie wolontariuszy w Tanzanii... Pozostaje tylko mieć nadzieję, że również Europejczycy będą w stanie dostosować się do tych zasad podczas zagranicznych wizyt. [źródło: onet.pl] Wiadomości zebrali i zredagowali Michał Nieniewski i Agnieszka Bukowczan 1 W odróżnieniu od vademecum („idź ze m n ą " ) , znanego określenia na poradnik, ta nowa zbitka słowna ma oznaczać „biegnij-ze-mną"... BARBARZYŃCA E(1E) ? D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c2b1d8e7dc8087e3c150f058d91da48.pdf 5c405c208cbb577ae5e502c03b05e263 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5585 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5193 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz Agnieszka Iwaszkiewicz Małgorzata Czapiga Joanna Rzońca Aneta Ostaszewska Anna Styputa Maria Magdalena Morawiecka Dariusz Żukowski 3 9 20 31 46 55 64 Kiedy myśl ostrzy stówo. O pisaniu i jego związku z intymnością neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości Milczące spotkanie dwóch teatrów Biata forma, czarna treść Figura trickstera Ojcobó(j)stwo Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat 72 O bombie, opadzie i radioaktywnych lucky strike'ach 81 Kirsten Hastrup, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teoria Recenzje Weronika Chodacz Daniel Dayan, Elihu Katz, Filip WróPlewski Łukasz Sochacki Maciej ZPorek Artur Karwat wydarzenia medialne. Historia transmitowana na żywo 84 86 87 87 3 (13) PDD8 BARBARZVNCA lan Buruma, Śmierć w Amsterdamie. Zabójstwo Theo van Gogha i granice tolerancji Socjologia codzienności, Piotr Sztornpka, Małgorzata Bogunia-Borowska (red.) Wystawa _ Ekwador w Krakowie Natknięcia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1e3ccbf347706a0a770fd571b0951d6.pdf ee27043afd6365ba963dff219e2211f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5583 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5192 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I APOKALIPSA Steven M a t t h e w s NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA str. 2 Andrew G o w ŻYDZI I J U D A I Z M W CHRZEŚCIJAŃSKICH S C E N A R I U S Z A C H K O Ń C A ŚWIATA: Z A P I E K Ł A N I E N A W I Ś Ć C Z Y I R E N I C Z N E I T I N E R A R I A ? str. 8 Publikacja dofinansowywana przez: Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ Radę Kół Naukowych UJ Barbarzyńca Maria Leppakari T H E E N D IS N E V E R J U S T A N E N D A T R A K C Y J N O Ś Ć MITU A P O K A L I P T Y C Z N E G O W E W S P Ó Ł C Z E S N Y M FUNDAMENTALIZMIE RELIGIJNYM Pismo Antropologiczne Redagowane we współpracy z Kołem Naukowym Etnologów UJ str. 13 Paweł Barabasz APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN M E D Y T A C J A N A D K O Ń C E M ŚWIATA W K U L T U R Z E L U D O W E J Mariusz Czaja "BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E " . D Y S K U R S A P O K A L I P T Y C Z N Y W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ N A PRZYKŁADZIE SUWALSZCZYZNY Paulina Niechciał WIZJE APOKALIPTYCZNE MIESZKAŃCÓW SUWALSKIEGO PARKU K R A J O B R A Z O W E G O , CZYLI J A K , K I E D Y I D L A C Z E G O e-mail: redakcia@barbarzynca.pl www.barbarzynca.pl str. 18 Redakcja: Mariusz Czaja (red. naczelny) str. 2 5 str. 3 2 II H O L O K A U S T Rafał N a h i r n y Piotr Klepacki Marcel Kwaśniak Magdalena Kwiecińska Arkadiusz Metelski (z-ca red. nacz.) Tomasz Ostrowski Współpraca: Hanna Jaxa-Rożen Piotr Kimla Urszula Stachurska-Czaja DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y str. 3 8 Katarzyna C z u b a n ŻYD J A K O S Y M B O L OBCOŚCI. S T O S U N E K P O L A K Ó W DO ZAGŁADY Ż Y D Ó W str. 4 2 Małgorzata Budrewicz W S P O M N I E N I A P R Z E Z PRYZMAT CIAŁA. DOŚWIADCZENIA KOBIET - WIĘŹNIAREK OBOZU KONCENTRACYJNEGO str. 4 5 Ewa Jupowiecka O L O S I E , Z K T Ó R Y M N I E M O Ż N A SIĘ P O G O D Z I Ć str. 4 8 Tłumaczenia streszczeń: Justyn Hunia Joanna Sobolewska „ O C A L E N I K R W A W I Ą H I S T O R I Ą " . J A K ŻYĆ P O D O Ś W I A D C Z E N I U HOLOCAUSTU? str. 51 Adres redakcji: Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ ul. Św. Anny 6 Katarzyna P o d o l e c D Z I E C I H O L O C A U S T U . U T R A T A T O Ż S A M O Ś C I I PRÓBY O D N A L E Z I E N I A SIEBIE Fran Bartkowski BYCIE TAM/ W POLSCE A d r i a n a Celińska N A R R A C J E Z SYGNATURĄ SUMMARY O F ARTICLES naczelny Prof. dr hab. Piotr Kowalski Opracowanie graficzne: Joanna Czubrychowska Arkadiusz Metelski 30- 008 Kraków str. 5 6 Telefon: ( 1 2 ) 4 1 5 76 8 0 0603 5 3 4 583 str. 5 9 str. 6 3 str. 6 4 Kilka lat temu mieliśmy okazję zaobserwować jak wielki wpływ na humanistykę może mieć jeden, do tego od dawna nieżyjący, scytyjski mnich. Dionysios Exiguus, bo to o nim mowa, był twórcą systemu datowania ab incarnatione i za jego to sprawą ludzkość (a przynajmniej jej mniej lub bardziej zachodnia część) przeżywała zakończenie drugiego tysiąclecia, co stało się z kolei przyczyną pojawienia się setek publikacji na temat wiary w koniec świata, millenaryzmu, chiliazmu i apokalipsy. Zdecydowaną większość z nich stanowiły publikacje o popularnonaukowym lub zgoła popularnym charakterze, ale były wśród nich i takie, które na serio potraktowały wyzwanie stawiane przez te fenomeny. Twórcami tych ostatnich byli w dużej mierze badacze skupieni wokół Center for Millenial Studies z Boston University. Instytucji tej udało się wykorzystać boom na tematykę apokaliptyczną do uzyskania sporych funduszy na badania nad nią, czego owocem stała się m.in. seria konferencji, które odbywały się co roku, poczynając od 1996. Niestety, po tym jak rok 2000 minął, a koniec świata nie nastąpił, zainteresowanie sponsorów apokaliptyką znacznie zmalało i jak na razie ostatnia konferencja CMS, pt. SWEET IN THE MOUTH, BITTER IN THE STOMACH: APOCALYPTIC DISAPPOINTMENT AND ITS MILLENNIAL MUTATIONS odbyła się w roku 2002. Z tejże konferencji, w której okazję miał uczestniczyć piszący te słowa, pochodzą trzy teksty zamieszczone w niniejszym numerze, których autorami są Steve Matthews, Maria Leppakari i Andrew Gow. Traktują one o różnych obliczach apokalipsy w Anglii, Ameryce i Izraelu. Swoisty kontrapunkt dla nich stanowią z kolei trzy teksty polskich autorów, skupiające się na rodzimym materiale. Dwa pierwsze z nich, autorstwa piszącego i Pauliny Niechciał są owocem badań przeprowadzonych w roku 2002 na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego Krajobrazowego w ramach projektu „Kresy Kultury" współorganizowanego przez Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Instytut Etnologii UJ oraz Regionalny Ośrodek Kultury i Sztuki w Suwałkach. Last but not least. tekst Pawła Barabasza wykorzystuje twórczo wątki zawarte w jego pracy magisterskiej obronionej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kultury UJ. Z kolei druga część numeru to w przeważającej części pokłosie seminarium na temat Holocaustu, prowadzonego gościnnie w Katedrze Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego w marcu i kwietniu 2003 r. przez prof. Dorotę Głowacką z University of King's College Halifax (Kanada). Dopełniający tę cześć tekst Fran Bartkowski sam opowie swojąhistorię. red. Recenzent naukowy: Wydawca: Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" ul. N a d Sudołem 1 8 / 1 1 3 1 - 228 Kraków Wydawnictwo UJ ul. Michałowskiego 9 / 2 31-126 Kraków Druk: Drukarnia Grafikon Wadowice tef. (033) 8734621 Fotografia na okładce: M. Leppakari Strony tytułowe działów: I. Fot. B. Siedlik II. Rys. A. Winciorek Nakład: 1000 egz. Przesyłki ksiqżkowe prosimy kierować na adres wydawcy �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ea76566361990bfb17b560bd707f35.pdf 7bcbb95d657411df4ac30392f013c2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5591 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource szamanizm trickster Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5199 Title A name given to the resource Figura trickstera/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.46-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostaszewska, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aneta ur. w I 9 7 7 r., pedagozka. O b r o n i ł a doktorat z socjologii w 2 0 0 7 roku w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Jej praca nosiła Ostaszewska tytuł: Cechy bohatera mitycznego w dobie kultury narcyzmu na przykładzie społecznej kariery Michaela Jacksona. Perspektywa antropologiczna. recepcji Obecnie pracuje w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Pedagogium". Interesuje się kategorią dzieciństwa oraz w i z e r u n k i e m dziecka w kulturze popularnej. Figura trickstera igura trickstera obecna jest w wielu m i ­ tologiach. Lewis Hyde pisze, że jest pandemiczna - pojawia się w mitologiach europejskich, afrykańskich czy w wierzeniach F 1 1 L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This buddyjskich. Nazywana bywa błaznem, głup­ cem, chochlikiem, demiurgiem lub diabłem. W tym tekście przedstawię postać trickstera w oparciu o antropologiczne studium Paula w tradycji Winnebago i znał przekaz o tricksterze, sam World. Mischief, Myth, and Art, North Point Press, New nie mógł przekazać mitu, dlatego też o opowiedzenie York 1999, s. 11. Trickster, jak pisze Hyde, nie jest postacią poprosił członka starszyzny (Blownsnake nagrał treść centralną, występuje w świecie politeistycznym, gdzie przekazanego mitu, tłumaczenia na angielski dokonali przynależy do peryferii. Patrz: Ibid., s. 13. Indianie, John Baptiste i Olivier Lamere). Tradycja P. Radin, The Trickster. A Study in American Indian Winnebago nakazuje ściśle przestrzegać reguł związanych Mythology, Greenwood Press, New York 1972. Pierwsze z opowiadaniem świętych mitów. Prawo takie przysługuje 2 wydanie książki ukazało się w 1956 r. Mity przedstawione tylko nielicznym, najczęściej członkom starszyzny, którzy przez Radina to wynik jego badań terenowych, jakie wierzą w świętość przekazywanej historii (mitu nie może odbył w 1912 r. Informatorem i współpracownikiem przekazać Indianin - konwertyta chrześcijański). Więcej Radina był Indianin, Sam Blowsnake. Choć Blowsnake o pochodzeniu mitu, patrz: P. Radin, The Trickster..., (potomek klanu o nazwie Thunderbird) był wychowany s. 111-112. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �47 Figura trickstera Mity o tricksterze tworzą cykl opowieści o wę­ drówce bohatera: jego zewnętrznej, jak i we­ wnętrznej przemianie . Trickster Winnebago nosi imię Wakdjunkaga , swoją wędrówkę od­ bywa wzdłuż świętej dla Indian rzeki Missisipi. Przemierzając świat, poznaje przede wszystkim siebie samego. Choć nie wyznaje żadnych war­ tości i nie wie, co to moralność, skazany - jak z a u w a ż a Radin - na „łaskę i niełaskę swych namiętności i popędów" , z upływem czasu i przebytymi kilometrami tworzy świat warto­ ści. Własnym przykładem pokazuje, co służy, a co szkodzi człowiekowi. Dokonuje zmian w otaczaiacei eo rzeczywistości Przyszedłem na ziemie by przeprowadzić zmiany" - podsu¬ mowuje swoją ziemską drogę trickster. postaci. Pojawia się równie nieoczekiwanie, jak znika, dopada ofiarę w niespodziewany sposób, a jeśli da się sam złapać, to tylko tak, by móc się znowu wymknąć. W a ż n y m instrumentem, za pomocą którego dokonuje wszystkich swych zadziwiających czynów, jest za każdym razem przemiana" . Problematyczne jest dociekanie „prawdziwej natury" trickstera. Pytaniem, na które trudno odpowiedzieć, pozostaje kwestia: czy trickster pozbawiony jest własnej tożsamości, co masku­ je, naśladując innych i przybierając różne formy, czy jego tożsamość składa się z licznych warstw (masek) i jest sumą różnych opozycyjnych cech. Według Hyde'a transgresywność trickstera bie­ rze się stąd, że trickster jako indywiduum „[...] has no way" . Nie posiadając skrystalizowanej tożsamości może mieć ich wiele a w rezultacie być niezależny, bo nieprzywiązany do jednej formy. Może wcielać się w różne postaci, jest nieograniczony w naśladowaniu Łatwo przystosownie sie do otoczenia a iego elastyczność umożliwia szybką adaptację. Działalność trickstera skupia się na „prze­ prowadzaniu zmian". Kategoria przemiany jest podstawową właściwością tej figury. Elias Ca¬ netti pisze o nim jako mistrzu przemiany, który potrafi przybrać dowolną postać. „Jego władza polega na zdolności przybierania niezliczonych Trickster jawi się zatem przede wszystkim jako symbol. Charakteryzują go ambiwalent­ ne cechy. To figura, która w jeden system uj­ muje zachowania opozycyjne. Jego atrybutami są jednocześnie dobro i zło. Bywa traktowany jako bóstwo, bohater, demiurg i duch zmarłych Radina , które dotyczy mitologii Indian północ­ noamerykańskich, w szczególności plemienia Winnebago , gdzie trickster, jak pisze autor, peł­ ni rolę „figury zapowiadającej człowieka" . Jest tam metaforą człowieka w jego relacji z samym sobą oraz światem. 2 3 4 9 5 6 7 8 3 Winnebago należą do licznej grupy Indian mówiącej 10 o tricksterze. Trickster to ktoś „w drodze". Droga jednak językiem sju. Plemiona te pierwotnie zamieszkiwały symbolizuje również podróż w głąb siebie. Patrz: L . Hyde, ziemie położone wzdłuż rzeki Missisipi. Pierwszymi Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 6. białymi, którzy dotarli do Winnebago (zamieszkujących 6 Radin imię Wakdjunkaga tłumaczy jako tricky one. dzisiejsze okolice Green Bay w stanie Wisconsin), była Patrz: P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 132. O etymologii francuska ekspedycja w 1634 r. Badania archeologiczne słowa „trickster" patrz: L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, potwierdzają, że Winnebago zamieszkiwali teren Green Trickster Makes This World..., s. 7. Bay od ok. 1400 r. Więcej o historii i kulturze Winnebago, 7 P. Radin, Prefatory..., s. X X I V patrz: Ibid., s. 112-117. 8 Ibid., s. 52 [epizod 48]. 9 E. Canetti,M*SB i władza, Czytelnik, Warszawa 1996, s. 440. 4 R Radin, Prefatory Note, [w:] tegoż, The Trickster..., s. X X I V 5 10 Warto przy okazji zwrócić uwagę, że motyw drogi, wędrowania należy do najczęstszych w mitach 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA L . Hyde, Trickster Makes This World..., s. 43. Hyde zwraca uwagę, że jednym z określeń trickstera jest „imitator"; Patrz: Ibid, s. 42. �Aneta Ostaszewska 48 przodków również w obrębie jednej mitolo­ gii. Uosabia stan, w którym nie ma wyraźnego podziału na to, co boskie i nieboskie, ludzkie i zwierzęce. Jego głód, płeć, wędrowanie - to ce­ chy, które explicite nie należą ani do boga, ani do człowieka. Jest kimś, kto potrafi zmieniać wygląd oraz płeć. Trickster posiada zarówno elementy właściwie bóstwom, jak i ludziom/zwierzętom. W niektórych mitologiach bywa utożsamiany z konkretnym totemem: z krukiem, zającem, kojotem oraz pająkiem. Utożsamiany jest ze zwierzętami, którym przypisywane są cechy biegunowe: z jednej strony przebiegłość i spryt, z drugiej zaś - lekkomyślność i głupota. Trickster przedstawiany jest jako istota kie­ rująca się instynktem, która nie ma w zwyczaju myśleć nad konsekwencjami własnych czynów, dlatego uchodzi za istotę niezdolną do refleksji, działającą impulsywnie i bez zastanowienia. Określany jako zmienny, przewrotny i nieprze­ widywalny w zachowaniu, trickster zwiastuje swą obecnością zamęt i chaos. Nazywany szelmą i psotnikiem pada ofiarą własnych trików. Stać go na dobre uczynki, ale równie często oszukuje i bywa oszukiwany, wyśmiewa innych i sam jest wyśmiewany . 11 Typowym elementem postawy trickstera jest prowokacja. Zarówno Hyde, jak i Radin zwra­ cają u w a g ę , że trickster explicite przekracza i zaciera, ale implicite ustala i utrwala społecz­ ne granice. To prowokator, który podważając społeczne tabu - poprzez swoje czyny i za­ 11 Hyde przyjmuje, że trickster jest odkrywcą twórczego kłamstwa. Zobacz, co Hyde pisze o kłamstwie wśród zwierząt: ibid., s. 44-45. 12 Z.W Dudek, Symbolika Trickstera a chrześcijańska, 14 12 13 14 Karl Kerenyi, zastanawiając się nad figurą trickstera, używa porównania do chaosu. Pisze: „Nieporządek należy do całości życia, a trick­ ster jest duchem tego nieporządku ". Według Kerenyiego funkcją mitu o tricksterze (w archa­ icznej społeczności) musiało być równoważenie panującego porządku poprzez dodawanie doń chaosu. Opowieści o tricksterze tworzyć mu­ siały całość, czyniąc możliwym to, co w świecie o niezmiennych, stałych granicach było niedozwolone. W tym świecie trickster, co z kolei podkreśla Hyde, jest figurą poza. wszel­ ką moralnością - trickster nie jest ani moralny, ani niemoralny lecz kimś poza" pomiędzy" kimś kogo nie dotyczy m o r a l n o ś ć Z tego tez powodu tncksterowi przypisywane są cechy 15 16 Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 35. 15 duchowość „Albo Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 13. 13 chowanie - jednocześnie (nieświadomie) defi­ niuje to, co należy do sfery zakazanej. Zatem wskazuje i pogłębia różnice. Zenon W Dudek pisze o tricksterze jako pośredniku pomiędzy dwiema rzeczywistościami, światem porządku i bezładu: „Figura Trickstera chroni tradycyj­ ną rzeczywistość przed uświadomieniem sobie konieczności radykalnej zmiany. Społeczność może stopniowo oswajać się z nową prawdą i tymczasowo traktować Trickstera niepoważnie, z dystansem" . Celem (niekoniecznie zamierzo­ nym) tej figury jest odkrywanie „[...] wartości tego co słabe chore niezauważone porzucone w cieniu codzienności ". Jednak czyni to przede wszystkim w formie paradoksu i żartu w innym przypadku - stanie się kozłem ofiarnym . K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 185. Kerenyi porównuje mity o tricksterze do powieści z życia rozbójników (przywołuje m.in. powieści Franciszka Ibid. Rabelais'go), których celem nigdy nie było pouczanie, ale Jak pisze Dudek, elementarnymi formami wypowiedzi opowiadanie o świetności bohatera. trickstera są: gra, teatr, paradoks oraz metafora. Patrz: 16 Z.W. Dudek, Wymiary i funkcje figury Trickstera, „Albo World..., s. 10. L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �głupca i błazna, a zatem figur posiadających przyzwolenie na prowokowanie i naruszanie społecznych norm. Trickster może prowokować, ponieważ jego zachowanie odbierane jest w ka­ tegoriach żartu i zabawy. Przez akcentowanie śmiesznych, niedorzecznych cech jego postawy następuje redukcja tej figury do nieszkodliwej rozrywki - trickster uchodzi za tego, który bawi i rozśmiesza publiczność. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Mity o tricksterze: Winnebago Po tym ogólnym wstępie proponuję teraz przejść do prezentacji wybranych mitów o trick­ sterze. Korzystać będę ze studium Paula Radina. Skoncentruję się na typowych cechach dla tej fi­ gury, a do takich zaliczam: zdolność trickstera do przemiany, jego ambiwalentną postawę moral­ ną oraz problematyczną seksualność. Jak pisze �Aneta Ostaszewska 50 Radin, w przypadku mitów o tricksterze ważny wątek poświęcony jest procesowi jego przemiany i samopoznania, symbolizowany - przez motyw wędrówki po świecie. Przedstawię zatem stresz­ czenie epizodów, w których opisane są etapy transformacji trickstera. Rozpocznę od mitów, w których trickster po raz pierwszy odnosi się do siebie, wymawiając własne imię . Wakdjunkaga spotyka bizona, zwodzi go i zabija, a następnie zdejmuje z niego skórę. Wszystkie te czynności wykonuje tylko jedną, prawą ręką. Kiedy jego lewa ręka chwyta mięso bizona, prawa natychmiast próbuje je wyrwać. „Oddaj! To moje! " - krzyczy Wakdjunkaga. „Inaczej potnę cię na kawałki!" - grozi sam sobie. Obie ręce zaczynają się kłócić i wyrywać mięso. Następnie prawa ręka kaleczy głęboko lewe ramię. Dopiero kiedy ręka krwawi, trick­ ster uświadamia sobie, że sam sobie sprawił ten ból. ledyne na co się wtedy zdobywa to okrzyk: „Dlaczego to zrobiłem?" . 17 18 19 20 Trickster odwiedza pewnego człowieka, ojca czwórki dzieci. Dowiaduje się, że karmienie dzieci odbywa się w określony sposób i tylko o ściśle wyznaczonych porach. Jeżeli któraś z reguł zostaje złamana, dzieci umierają. Trick­ ster uprasza człowieka, zwracając się do niego „bracie" , aby ten pozwolił mu zaopiekować się dwojgiem z jego potomstwa. Zabiera dzieci w dalszą podróż. Wie jednak, że jeśli złamie za­ sady opieki nad nimi - ich ojciec będzie go ści­ gać i zabije. Niestety, wskutek łakomstwa trick­ ster zapomina o przestrzeganiu reguł - karmi dzieci o nieodpowiedniej porze wskutek czego 21 Y I Y > & umierają. W ten sposób ściąga na siebie zemstę 17 W społeczności Winnebago człowiek nie istnieje oficjalnie, dopóki nie ma imienia. Patrz: P. Radin, The Trickster..., s. 134-135. l% Ibid., s. 8 [epizod 5]. ich ojca. Udaje mu się ujść z życiem wyłącznie dlatego, że decyduje się opuścić świat. Skacze do oceanu. Pływając w poszukiwaniu jakiegokol­ wiek brzegu, trickster mija różne gatunki ryb, jednak na pytanie o brzeg otrzymuje trzykrotnie tę samą odpowiedź - brzeg jest niedaleko. Nie zdaje sobie sprawy, że cały czas płynie wzdłuż brzegu. Będąc j u ż na lądzie, z a u w a ż a po drugiej stronie brzegu cień, który bierze za człowieka wskazującego palcem w jego kierunku. Pyta zatem: „Bracie, na co wskazujesz?" . Kiedy nie otrzymuje żadnej odpowiedzi, postanawia naśladować postawę postaci drugiej strony brzegu rzucając wyzwanie - kto dłuzei wytrzy­ ma stoiac nieruchomo w ieden nozycii Po kil ku godzinach kiedy ogarnia go głód rezygnuie z bezcelowe^ zakładu Przyblizaiać sie zaś do taiemniczepo obiektu z a u w a ż a ze tym co brał za człowieka iest nniak drzewa z wystaiaca pałez i a Mówi wtedy do siebie To dlatego ludzie n a z ™ mnie Wakdmnkapa plunięć ,eden Mają rację" . ' 22 - 23 Głodny Wakdjunkaga zauważa nad jeziorem stado kaczek i postanawia na nie zapolować. Robi małą paczkę, którą zakłada na plecy. Jego poczy­ naniom przyglądają się zaciekawione kaczki. Trzykrotnie pytają trickstera: „Co masz w pacz­ ce?" . Dopiero za czwartym razem otrzymują odpowiedź: „To moje piosenki. Mój żołądek jest wypełniony smutnymi pieśniami. Niektóre z nich tak mi ciążyły na żołądku, że musiałem je zarzucić na plecy. Podczas mojej wędrówki nie spotkałem nikogo, komu mógłbym zaśpiewać moje pieśni, a kto mógłby dla mnie zatańczyć. A nie śpiewałem od bardzo dawna ". Trickster 24 25 21 Podczas swojej wędrówki Wakdjunkaga do napotkanych po drodze przedmiotów i postaci zwraca się „bracie", „siostro". 22 Ibid., s. 13 [epizod 11]. 19 Ibid. 23 Ibid., s. 14. 20 Ibid. 24 Ibid., s. 14-15 [epizod 12]. 25 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 51 zwabia kaczki, które zgadzają się zatańczyć przy akompaniamencie jego pieśni. Wakdjunkaga buduje szałas. Gdy zaczyna śpiewać, ptaki roz­ poczynają swój taniec. Ponieważ tańczą z za­ mkniętymi oczyma (co ma je uchronić przed zaczerwienieniem oczu) wpadają w pułapkę. Kiedy bowiem tańczą, trickster porywa je po­ jedynczo, a następnie dusi. Jedna z nich, sły¬ sząc dźwięk „Quack!", otwiera oczy i widzi, jak trickster ściska za gardło inną kaczkę. Krzykiem ostrzega swe siostry. Jednak tylko niektórym udaje się uciec pozostałe kończą żywot nabite na kije piekąc sie w popiele. Trickster czekając aż mięso się upiecze, zasypia. Czuwanie nad piekącymi się kaczkami powierza zaś własnemu odbytowi zwracając się do niego mój bracie" Ten iednak me wvwiazuie sie z powierzonego zadania Pobliskie lisv które zweszvlv oozvwienie kradną mięso akiie na których wcześmei niekłv sie kaczki chowaia z nowrotem w noniół tak bv Wakdinnka^a niczego nie zanwazvł 7a - niedonilnowanie KaczeK kaczek trifkster no przeuuuze nrzehndze iiieuopiiiiowaiiie iricKsier po nin postanawia nostanawia ukarać odhvt nrzvnieka mu imarac własnv wiasny ouuyi, przypieKa\c\c ero ro77ar7nnvni ooriipm T^ipHv 1117 nip mnyp I n i S ^ ' w J u ? »26. t samo pytanie x zywająmniewaKOjunKaga. po]awi się ]eszcze kilkakrotnie. Z przedstawionych epizodów wynika, że trickster stopniowo zdobywa samoświadomość. Jego przemiana rozpoczyna się od całkowitej nieświadomości własnego ciała. Początkowo nie identyfikuje się z nim, wydaje się pozbawiony jakiejkolwiek tożsamości, nie wie, kim jest, gdzie się zaczyna jego ciało. Uczy się, że zarówno jego prawa ręka, jak i lewa należą do niego, że można używać obydwu. Odczuwa na własnej skórze, że również odbyt jest częścią ciała i nie może być traktowany jako coś niezależnego. Odkrywa, dlaczego został nazwany Wakdjunkaga. Tym, czego jeszcze nie potrafi, to ponosić odpowie­ dzialność za własne czyny. Nadal wydaje mu się, że to świat, inni ludzie lub istoty decydują o jego zachowaniu. Trickster przedstawiony jest jako istota o nie­ poskromionym apetycie, ukierunkowana na zaspokojenie głodu fizjologicznego. To ktoś nieustannie głodny, łakomy, nieznający umia­ ru. Jego egzystencja zogniskowana jest wokół podstawowych potrzeb fizjologicznych. Jednak za niepohamowanym głodem trickstera kryje się coś więcej - głód ten bowiem ujawnia jego potrzebę do ciągłego pomnażania i wzrastania. Trickster nigdy nie jest zaspokojony . 27 Warto zwrócić uwagę, że do tego momentu nie pojawiają się informacje o wyglądzie trick­ stera. Być może spowodowane jest to tym, że dopiero teraz trickster przeobraża się z pier­ wotnie nieznanej i nieświadomej formy w kon­ kretną postać. Dopiero kiedy zdaje sobie sprawę z własnego ciała, kiedy je odkrywa, to ciało zdaje się nabierać kształtów przypominających ludz­ ką sylwetkę. Również dopiero teraz pojawia się pierwsza wzmianka o genitaliach i seksualności trickstera. Wakdjunkaga ma w zwyczaju nosić genitalia na plecach, w specjalnym pudełku. Początkowo jest nieświadomy swojej seksualności. Reakcje własnego ciała komentuje w jednym z epizo­ dów: „To zawsze mi się przytrafia" . Kiedy ob­ serwuje córkę wodza kąpiącą się w jeziorze, po­ stanawia: „To jest odpowiedni czas na zbliżenie seksualne" . Wysyła swój penis, pod wodą, do młodej kobiety. Ogromnych rozmiarów genitalia wystraszają jednak towarzyszące córce wodza dziewczęta, wskutek cze^o inicjacja seksualna trickstera zostaje przerwana 28 29 Problematyka płci i seksualności należy do najbardziej kluczowych motywów całego cyklu 26 Ibid., s. 18 [epizod 14]. 28 P. Radin, The Trickster..., s. 18-19 [epizod 15]. 27 Zob. analizę Hyde'a na temat źródeł apetytu trickstera: 29 Ibid., s. 19-20 [epizod 16]. ibid. (Slipping the Trap of Appetite), s. 18-38. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �52 mitów o tricksterze. Wśród opowieści przytacza­ nych przez Radina znajduje się epizod, w któ­ rym trickster przemienia się w kobietę. Podczas wędrówki, kiedy przychodzi zima i kończy się pożywienie, Wakdjunkaga udaje się do wioski i pod postacią kobiety poślubia syna wodza (później rodzi mu dzieci), w ten sposób chro­ ni się przed zimą i brakiem pożywienia. Radin wskazuje, że wątek przemiany płci pojawia się również w innych mitologiach Indian północ­ noamerykańskich i bywa różnie interpretowany. Zmiana płci trickstera często jest traktowana jako zabawa, żart, na który trickster pozwala sobie, będąc kimś, komu z definicji nie jest przy— pisana konkretna postać i płeć Tb trik który ma p o k a z a ć jak daleko trickster-transeresor może posunąćsię w przekraczaniu społeczno obycza jowycheranic- iakie uświęcone zasady iest gotów złamać. Jednak przemianę trickstera w kobietę można również interpretować iako Dróbe zemsty za obelgi iakich doznawał nodczas wcześnie/ szvch wędrówek i konfrontacji z ludźmi i zwier7Ptami W t v m knnkrptrwm mirip n n r h n d 7 a r v m od Winnehiao naiwaznLszvm rnntvwPm dla Vt't ó r e g o tricKster t •k t K • • piec \'VKKomety, t'' jestt przyjmuje chęć zdobycia pożywienia i przetrwania zimy. 3 0 Mimo że trickster pozbawiony jest konkretnej Aneta Ostaszewska Jednocześnie, jak zauważa Radin, transformacja płciowa to ważna część edukacji seksualnej trick­ stera. Rozpoczyna się ona od rozróżnienia oby­ dwu płci. Dotychczas trickster był istotą o nie do końca ukształtowanej formie, istotą uzależnioną od instynktu i żyjącą tak, jakby każda część jego ciała funkcjonowała oddzielnie i niezależnie od siebie. Teraz poznaje, czym obie płcie różnią się od siebie i do czego służą ich genitalia . W edukacji seksualnej trickstera istotną rolę odgrywają zwierzęta. Pręgowiec, naśmiewając się z Wakdjunkagi, podpowiada mu, gdzie geni­ talia powinny być umiejscowione: „Czy to twój penis, który nosisz na plecach?" - pyta. Trick­ ster, mimo zakłopotania, stosuje się do wska­ zówek pręgowca . Przyjmuje postać zbliżoną wyglądem do człowieka. 30 31 32 Tradycje europejskie a trickster Karl Kerenyi traktuje epizody dotyczące sek­ sualności trickstera jako wyraz jego emancypacji. Pisze: „Fallus jest jego alter ego" . Porównuje trickstera do greckiego Hermesa, który bywa przedstawiany właśnie w postaci fallusa . Opie­ kun kupców, patron złodziei i magów, podobnie 33 34 wspaniałego organu mnie pozbawiłeś!" - rozpacza tożsamości, to jednak w mitach przytaczanych zarówno trickster, a następnie z pozostałości po genitaliach tworzy przez Hydea, jak i Radina, najczęściej występuje rośliny, które mają służyć człowiekowi, m.in. konwalie, w postaci męskiej. O kobietach tricksterach patrz: L . Hyde, lilie, karczochy i ryż. Rozstaje się również z pudełkiem, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 8. w którym wcześniej nosił genitalia. Patrz: Ibid. 31 P. Radin, The Trickster..., s. 38-39 [epizod 38]. 3 3 32 Jednak przyjmuje te rady z niechęcią. Atakuje Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 182. K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek penisem pręgowca - chce w ten sposób ukarać zwierzę 3 4 za ingerencję w jego seksualność. Pręgowiec skrywa pudełko trickstera. W jednej z opowieści Klemensa Zagadką dla Kerenyiego pozostaje jednak tajemnicze się w dziupli, którą trickster penetruje swym dużych z Aleksandrii dotyczącej Macedonian Cabiri, Kerenyi rozmiarów penisem. I m dalej ucieka pręgowiec, tym odnajduje przykład czczenia Dionizosa, polegający bardziej rozciągają i wydłużają się genitalia trickstera. na składaniu w ofierze fallusa przynoszonego „Ho!" - krzyczy nagle i pośpiesznie wyciąga z dziupli w specjalnym pudełku. Zwyczaj ten rozpowszechnił swój penis. „Mój, cóż za haniebny uraz mi poczyniłeś!" się pośród Etrusków, znany był także w Azji Mniejszej. - woła. Pręgowiec odgryzł mu genitalia - po dużych Zastanawiające pozostaje to, że sam Dionizos nigdy nie rozmiarów penisie został tylko fragment. „Cóż za był przedstawiany w postaci fallusa. Ibid., s. 182-183. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 53 jak trickster Winnebago, jest kimś pomiędzy, nie bóg, ale i nie człowiek, posłaniec i strażnik światów Z postacią trickstera łączy Hermesa także skłonność do oszukiwania i błaznowania. O swo­ jej tricksterowskiej (łotrzykowskiej) naturze grecki bohater daje znać j u ż pierwszego dnia ży­ cia: kradnie Apollinowi bydło i tworzy lirę, dzię­ ki której łagodzi gniew boga i zatrzymuje jego zwierzęta. Trickster jednak nie tylko oszukuje i zwodzi innych, ale również sam bywa oszuki¬ wany i nierzadko pada ofiarą zarówno swoich, jak i czyichś żartów. Kerenyi zwraca uwagę na paralelę występującą pomiędzy oszukiwaniem i głupotą. Te dwie cechy zdaniem wsze idą ze sobą w parze W przypadku zaś f i trickstera mitologiczny motyw oszukiwania jest pierwszy i najważniejszy. Pod tym względem na przykład Prometeusz który okłamuie Zeusa może być spokrewniony z tncksterem. Ciekawe pytania wysuwa Kerenyi, rozważa­ jąc epizod o walce lewej ręki z prawą. Zastana­ wia się, czy Prometeusz i jego brat Epimeteusz nie byli pierwotnie jedną dualistyczną istotą, podobną do trickstera . W opowieści o walce rąk Kerenyi dostrzega nie tyle przejaw głupoty czy brak elementarnej świadomości trickstera co do własnego ciała, ale charakterystyczny dla tej figury element autoironii. „Czy to nie jest tak pyta Kerenyi - że trickster z premedytacją robi to, co robi, odgrywa krwawą scenę aby wzbudzić śmiech?" . Czy trickster nie pełni „tradycyjnej" roli błazna? - to drugie, właściwie retoryczne pytanie, które natychmiast się pojawia. 35 36 Według Kerćnyiego „coś" z trickstera mają w sobie również historyjki o życiu rozbójników i łobuzów, jakie przetrwały od czasów Petroniusza, a których rozkwit nastąpił wraz z twór­ czością Franciszka Rabelais'ego . Ciekawe, że celem tych historii nie było nigdy pouczanie, lecz opowiadanie o świetności bohatera. Inną ważną właściwością tego typu opowieści była tzw. dra­ styczna rozrywka — przemoc zawsze stanowiła ich nieodłączny element. 37 W mitologii nordyckiej negatywne cechy trickstera uosabia Loki, demoniczny i złośliwy bóg zniszczenia, śmierci i oszustwa. To jemu jak piszą Lewis Hyde i René Girard - przy­ pisywana jest odpowiedzialność za śmierć Baldra, boga piękna, dobra i światła. Niezdolny do przemocy i przez wszystkich kochany, Baldr był bogiem bez wad, właściwie przeciwieństwem Lokiego. Pewnego dnia zaczęły nękać go sny o własnej śmierci. Wtedy jego matka, by uchro­ nić syna, zaklęła wszystkie byty - oprócz jemioły - żeby nie stały się przyczyną jego śmierci. Kiedy towarzysze zabaw na wszelkie możliwe sposoby próbowali razić iego ciało żaden cios nie był w stanie mu zaszkodzić. Jednak kiedy zjawia się Loki i w reke Hotera niewidomego brata Baldra wkłada gałązkę jemioły jej dotknięcie zabija go' Loki winny śmierci dobrego bosa zostaie orzy ' kuty'do skały ^dzie za kare na i e twarz nada jad węża znajdującego się nad nim . 38 39 TO 40 Choć w niektórych mitologiach trickster ucho­ dzi explicite za sprawcę zła na świecie, to dopie­ ro wraz z rozpowszechnianiem chrześcijaństwa utożsamiony został z szatanem i kusicielem . 41 35 Ibid., s. 180-181. 38 L . Hyde, Trickster Makes This World, s. 101. 36 Ibid., s. 181. 3 9 R. Girard, Kozioł 37 Ibid., s. 175. Michail Bachtin pisze, że właśnie w powieściach Rabelais'ego ambiwalentny śmiech ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 100-104. 40 L . Hyde, Trickster..., i. 102. (właściwy tricksterowi) osiągnął punkt kulminacyjny. 41 Trickster własnym przykładem nauczył ludzi postę­ Patrz: M . Bachtin, Twórczość pować nieuczciwie: kłamać, kraść, wykorzystywać innych Franciszka Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 173. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA itd. Patrz, co na temat interpretacji mitu przez Winnebago pisze Radin: P. Radin, The Trickster, op.cit., s. 149. �54 Aneta Ostaszewska Na konotacje figury trickstera z ludowym wize­ runkiem średniowiecznego diabła zwraca uwagę Carl G. Jung. Diabeł w średniowiecznych opi­ sach ludowych przedstawiany był jako „prostak" i „błazen". Określany jako simiadei, czyli „małpa Boga", uchodził za istotę złośliwą, skorą do pła­ tania ludziom psikusów, sprowadzającą ich na złą drogę . Najważniejszy motyw tricksterowski Jung odnajduje w opisach średniowiecznych karnawałów. W średniowieczu w pierwszy dzień nowego roku we francuskich kościołach obcho­ dzono święto, w którym uczestniczyli klerycy, dzieci i diakoni. Wybierano wówczas biskupa dzieci, który przebrany w papieski płaszcz skła­ dał oficialna wizytę w pałacu arcybiskupa Pod koniec X I I wieku zwyczai ten przybrał formę festum stultorum czyli święta głupców Jung podaje ze w raporcie z 1198 roku znalazła się notatka według którei podczas święta obrzezania (Feast ofCircumcision.obchodzonego na noczat ku nowego roku w katedrze Notre Dame zostało popełnionych tyle nikczemnych i wstydliwych 42 43 ^ v n ó w ze święte mieisce zostało zbezczeszczone nJtvlk'o nr. J . n r o ś i *artv ale n r . e . n a l a n i e me tyiKo przez sprośne żarty, przez przelanie Krwi M i m o nawoływań papieży. m . i n . I n n o c e n ­ tego n r , ao opamiętania się i n a r z u c e n i a „zartow i szaleństwa, Które roDią z Kleru posmiewisKo C G. Jung, On The Psychology OfThe Trickster Figurę, s. 194-195. 43 44 45 45 46 Zdaniem Junga archetyp trickstera jest wciąż obecny: przypisywanie złośliwych intencji przed­ miotom, mówienie o „chochlikach", popełnia­ nych „gafach" - to wszystko są motywy tricksterowskie, dla Junga jednoznaczne z archetypem „Cienia" . Mity o tricksterze przedstawiają zatem nie tylko odległą przeszłość, ale także teraźniej­ szość każdego człowieka. Mogą być odczytywa­ ne i wciąż interpretowane na nowo. Paul Radin pisze: „To właśnie stanowi o uniwersalnym uro­ ku figury trickstera, który stał się wszystkim - bó­ stwem, zwierzęciem, ludzką istotą, bohaterem, bufonem, błaznem. Kimś, kto był przed dobrem i złem. Śmiejąc się z niego, śmiejemy się z sie­ bie, a to, co spotyka jego, spotyka nas" . Warto o tym pamiętać. 47 4 7 Jung pisze, że „Cień" (czyli trickster) jest czymś na wzór błędu, faux pas, który zapisywany jest jako wada Ibid., s. 196-197. naszej świadomości. Nasz osobisty „Cień" jest pochodnym Ibid. tego zbiorczego archetypu. Pęka od uderzenia cywilizacji, Święto osia traktowano jako błazeńskie wspomnienie zostawiając ślady w folklorze, a te często trudno jest ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu. Patrz: Ibid., s. 198. 4 6 44 48 zwyczaj.obchodzenia święta przetrwał do A V wieku. Kościół nadal nawoływał do porzucenia 42 niemoralnych praktyk, w których „[...] nawet księża i klerycy biorą udział i podczas których wy­ biera się arcybiskupa, biskupa lub papieża, który nazywany jest papieżem głupców" (fatuorum papam). Motyw tricksterowski odnaleźć m o ż ­ na również w obchodzonym w średniowiecznej Francji święcie festum asinarium (święto osła) . Głównym bohaterem był osioł, a procesja z jego udziałem przechodziła przez kościół. Po zakoń­ czeniu każdej części mszy kongregacja wiernych wydawała z siebie odgłosy przypominające ryki osła . Jung przywołuje XI-wieczną notatkę, w której czytamy: rozpoznać. Współczesny człowiek nie podejrzewa nawet, że to jego własny, głęboko ukryty „Cień" może być tą siłą „Na zakończenie mszy zamiast słów: ite missa est, ksiądz płatającą figle. ryczał trzykrotnie, a kongregacja zamiast słów: Deo 48 P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 168-169. gratias, odpowiadała również trzykrotnie Y-a" (Jung przypomina, że bóg Żydów był wulgarnie wyobrażany jako osioł); Patrz: Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9024d04e29b9abbd70c44e2e6c9cca.pdf dbca3d39340541799f8ca009ab4494da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5590 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5198 Title A name given to the resource Biała forma, czarna treść / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.31-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna I I Rzońca u n w 1 9 8 2 n Ukończyła stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Studiów M i ę d z y n a r o d o w y c h i Politycznych UJ oraz filmoznawstwo ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ. Obecnie jest doktorantką I (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) W Z i K S UJ, a także nauczycielką I wiedzy o kulturze w IV L O w Krakowie. Obszar jej zainteresowań badawczych I obejmuje problematykę tożsamości kulturowej w wieloetnicznych społeczeństwach I Australii i Kanady oraz t o , w jaki sposób zagadnienia tożsamościowe przedstawiane są | w sztuce tych krajów - malarstwie, literaturze i filmie. Biała forma, czarna treść czyli problemy t w ó r c ó w aborygeńskich w rzeczywistości australijskiej XX i XXI wieku 1. Problem pierwszy - kwestia autentyczności iali kolonizatorzy, zdobywając kolejne i Nowe Światy, narzucali podbitym lu­ :dom swoje postrzeganie rzeczywistości. To inne postrzeganie zawierało się nie tylko w sposobie myślenia, ale także w materialnej formie, którą nadaje się myśli, by móc się nią podzielić z członkami swojej społeczności. Dla Europejczyków czas ma postać linearną. W a ż ­ ne dla nich wydarzenia umieszczane są więc symbolicznie na osi CZ3-SU która „przyrasta" od lewej strony do prawej, co ułatwia chronolo­ giczne porządkowanie faktów. Konsekwencją takiego systemu myślenia jest też sposób stoso­ wania pisma Druea w a ż n a sprawa iest potrzeba graficznego zapisu mowy, by nawet człowiek B ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN �32 oddalony od osoby piszącej w czasie i prze­ strzeni mógł jej myśl odczytać i z niej korzystać. Dla Europejczyków czymś naturalnym jest za­ pisywanie historycznych wydarzeń, wyników badań, naukowych i filozoficznych koncepcji, następnie gromadzenie tych zapisów tworzących kolektywne dobro, z którego czerpać mogą inni (umiejący posługiwać się pismem) członkowie społeczności. Z takim postrzeganiem rzeczywistości Euro­ pejczycy wyruszyli na podbój świata. W wielu miejscach natknęli się na społeczności, które pisma nie znały, co według białych świadczyło o niskim poziomie tych kultur. Przykładem ta­ kiego lądu jest Australia, której pierwsi koloni­ zatorzy (Aborygeni) nie posługiwali się pismem, a co więcej - początkowo nie mogli w ogóle zrozumieć tego systemu znaków. Wiązało się to między innymi z odmiennym odczuwaniem czasu, historii, ale także przestrzeni. Porzućmy tu rozważanie, dlaczego pierwsi Australijczycy nie wypracowali żadnego graficznego zapisu mowy Odpowiedzi na to pytanie z przyzwoitym skutkiem udzielił chociażby Jared Diamond w Strzelbach zarazkach maszynach' przed sta wiaiac te kwestie w kontekście orólnoświato wvch różnic w rozwoiu noszczerólnych cywi hzacji. Dla Aborygenów w a ż n a była (i nadal jest) zbiorowa pamięć, która swą materialną formę zyskuje nie poprzez graficzny znak będący za­ pisem mowy, ale konkretnego człowieka, który jest jedynym możliwym przekaźnikiem treści 0 charakterze literackim. W tym sensie tradycyj­ na literatura Aborygenów, przybierając formę 1 J. Diamond, Strzelby, zarazki, maszyny, Prószyński 1 S-ka, Warszawa 2000, s. 351-385. 2 H . Belting, Antropologia obrazu, Universitas, Kraków 2007, s. 73. 3 J u ż samo określenie „twórca aborygeński" może Joanna Rzońca jedynie ustną, była nietrwała, tak jak nietrwałe jest ludzkie życie, oraz zmienna, gdyż jej kształt był całkowicie zależny od niedoskonałej pamięci człowieka. Hans Belting w Antropologu obrazu przywołuje afrykańskie przysłowie mówiące 0 tym, że gdy umiera stary człowiek, to tak jak­ by spłonęła cała biblioteka . Słowa te świetnie obrazują rzeczywistość kulturową Aborygenów sprzed przybycia do Australii białych osadni­ ków. Po roku 1788 wszystko w świecie Aboryge­ nów uległo zmianie, do czego przez długi czas nie byli w stanie się dostosować - pod koniec X I X wieku sądzono nawet, że rdzenni Austra­ lijczycy znikną z powierzchni Ziemi. Tak się nie stało, a co więcej Aborygeni nauczyli się tworzyć, wchodząc w dyskurs białego człowieka i korzy­ stając z jego systemu znaków. W dużej mierze przyczyniło się do tego objęcie aborygeńskich dzieci obowiązkiem szkolnym - to właśnie szko­ ła stała się miejscem, w którym Aborygeni zostali wtłoczeni w dyskurs białej kultury, nauczyli się odczytywać komunikaty kulturowe białych lu­ dzi a późniei tworzyć własne ale i u ż według nowych reguł. Początkowo ziawisko to dotyczy ło sztuk plastycznych, później także literatury. 2 1 tu, w kwestii dotyczącej literackiej działalności współczesnych twórców aborygeńskich, narosło najwięcej kontrowersji. Atakowano czarnych pi­ sarzy jakże trudnym pytaniem o autentyczność ich działalności. Właśnie szeroko pojęta autentyczność jest jednym z podstawowych problemów współcze­ snych twórców aborygeńskich , i to zarówno tych zajmujących się literaturą, jak i tworzących 3 „Aborygeni" jest nazwą własną rdzennych mieszkańców Australii, i w tym sensie wszystko, co jest związane z życiem i twórczością tych ludzi, może być określone przymiotnikiem „aborygeńskie". Przymiotnik taki stosowany jest przez wielu antropologów i socjologów, budzić pewne kontrowersje na płaszczyźnie poprawności których zainteresowania badawcze oscylują wokół życia językowej. W niniejszym artykule przyjmuję, że pojęcie codziennego i kultury Aborygenów. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść na płaszczyźnie sztuk plastycznych. Obrazowo tę kwestię można przedstawić pytaniem: jak wiele czarnego musi być w czarnym, by nie zo­ stało uznane choćby w najmniejszym stopniu za białe? Który z pisarzy, poetów czy artystów w ogóle może nazwać siebie twórcą aborygeńskim? I gdzie dopatrywać się wyznaczników jego aborygeńskości? Czy tylko w pochodzeniu, czy także w sposobie ekspresji artystycznej ? Czy w ogóle w X X i X X I wieku można mówić o au­ tentycznej sztuce Aborygenów? Te pytania są w gruncie rzeczy pytaniami 0 artystyczną wiarygodność czarnych australij­ skich twórców. Wiadomo przecież, że sztuka dzisiejszych Aborygenów nie jest taka, jaką była w epoce przedkontaktu , że jest tworzona i od­ bierana z uwzględnieniem standardów europej­ skich i wpisuje się w dyskurs kulturowy wypra­ cowany przez białych. Dlaczego? Gdyż inaczej aborygeńscy twórcy skazaliby samych siebie na artystyczny niebyt - zbyt mało mają bowiem od­ biorców wśród rdzennej ludności australijskiej 4 1 paradoksalnie ich twórczość skierowana jest głównie do białych. Chcąc więc zaistnieć w ob­ rębie głównego nurtu, czarny twórca australijski, nawet jeśli nie do końca mu się to podoba, musi przynajmniej w pewnym stopniu przyjąć zasady obowiązujące w białym świecie. I tutaj właśnie rodzi się problem wspomnianej j u ż autentycz­ ności - czy czarna treść wlana w białą formę nadal będzie czarna? Tę kwestię bardzo trudno jest jednoznacz­ nie rozstrzygnąć. Aby choć trochę zbliżyć się do podania jakiejkolwiek odpowiedzi na tak postawione pytania, należy przyjrzeć się bliżej twórczości konkretnych artystów. Problem roz­ patrywać można na co najmniej dwóch płasz­ czyznach - w zależności od rodzaju twórczości 4 Epoką przedkontaktu zwany jest czas poprzedzający 33 danego artysty. Z jednej strony mamy artystów zajmujących się sztuką o charakterze wizual­ nym, z drugiej tych, dla których tworzywem jest przede wszystkim słowo. Sztuki plastyczne rdzennych mieszkańców Australii związane były zawsze z naturą, otaczającym ich światem przy­ rody oraz mitycznymi wydarzeniami. Tworzone przez Aborygenów wizerunki spełniały zazwy­ czaj religijne i magiczne funkcje, a ze względu na specyfikę ich koczowniczego trybu życia były porziiCcine po odegraniu swojej roli. Cechy trwa­ łe miały jedynie malowidła naskalne, które nie­ kiedy nawet odnawiano lub przemalowywano. Z chwilą pojawienia się pierwszych europej­ skich osadników, a nieco później, pod koniec X I X wieku, także pierwszych antropologów, Aborygeni spostrzegli, że ich kultura może stać się swoistym towarem, m o g ą c y m i m pomóc przetrwać w nowej rzeczywistości świata bia­ łego człowieka. O ile tradycyjna aborygeńska obrzędowość w mniejszym lub większym stop­ niu (w zależności od rejonu Australii) zaczęła zanikać, o tyle sztuka zdołała przetrwać, choć najczęściej w zmienionej formie. Działo się tak ze względu na jej atrakcyjność dla białych przybyszów którzy zaczęli kupować wyroby tu­ bylców. Zjawisko to spowodowane było dużym rozkwitem etnografii i antropologii w pierw¬ szych dekadach X X wieku którego echem był późniejszy rozwój tzw etnoturystyki. W ten sposób przetrwało malarstwo na korze, które za sprawą misjonarzy i handlarzy sztuki w latach 30. X X wieku przeżywało swój rene­ sans. Lata 50. przyniosły rozwój handlu malowi­ dłami na korze, a w latach 60. X X wieku można j u ż było mówić o pewnego rodzaju „przemyśle" . Moda na aborygeńskie pamiątki malarskie wpły­ nęła jednak na zmianę stylu tych malowideł. 5 5 M . Solińska, Współczesna sztuka tubylców australijskich, spotkanie z białym człowiekiem, czyli okres, który kończy [w:] Ludy i kultury Australii i Oceanii, red. E. Pietraszek, się wyprawami Cooka oraz przybyciem Pierwszej Floty B. Kopydłowska-Kaczorowska, Wydawnictwo w 1788 roku. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, s. 19. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �34 Joanna Rzońca Artyści chcąc jak najlepiej zarobić, sugerowali się wyborem klienta i swoje następne prace kształ­ towali na wzór najczęściej wybieranych przez kupujących obrazów. Zaprzestawali natomiast umieszczania motywów, które były mniej po­ pularne. Poza tym pewne elementy narzucano artystom na wpół świadomie - początkowo za­ kazywano na przykład przedstawiania postaci ludzkich z zaznaczonymi narządami płciowymi, ä z czasem okazywało się, że to właśnie te zakazsne elementy uznawane $q paradoksalnie Zä wyznacznik etnograficznej autentyczności ob­ razu. Artyści więc, chcąc zwiększyć atrakcyjność swoich prsc w oczach nabywców, umieszczali genitalia i to w wyolbrzymionych rozmiarach Aborygeńscy artyści na różne sposoby próbowa¬ li sie odnaleźć w świecie narzuconym im przez białych. Zazwvczai bvło to dopasowywanie swo iei twórczości do estetycznych unodobań koloni zatorów. Niekiedy jednak tradycyjne techniki nie wystarczały i Aborygeni zmuszeni byli do poszu kiwania noweao med.nm Tak hvło w nrzvnad kn malarzv z niesienia AranHa ktorzv od 1 936 roki, JcZw L n w . ć . k w . r e l e i L n i « i . k n 6 _ a tXzwan^'szkolaakwarystów" W 1934 roku do misji Hermannsburg przy­ byli dwaj biali malarze, John Gardner i Rex Battarbee, którzy malowali obrazy okolicy. Zor­ ganizowali oni wystawę swych prac, na którą przychodzili także Aborygeni. Eksponowane ob­ razy zrobiły na tubylcach bardzo duże wrażenie - nie ze względu na to, że nigdy czegoś podobne­ go nie widzieli, ale dlatego, iż w prezentowanych pracach rozpoznawali znane sobie miejsca. Jed¬ nym z nich był urodzony w 1902 roku najsłyn­ niejszy malarz aborygeński Albert Namatjira , który z misją związany był od dzieciństwa. To, co zobaczył na owej wystawie, wpłynęło na jego decyzję o poświęceniu się malarstwu. Malarstwo Namatjiry utrzymane jest w europejskiej manie­ 7 8 6 M . Dolińska, op.cit., s. 13. 7 M . Dolińska, op.cit., s. 27. rze realistycznej i nie ma prawie żadnych związ­ ków z tradycyjną sztuką Aborygenów, której wy­ różnikiem jest symbolizm. Jego sztukę cechuje brak postaci ludzkich oraz prawie całkowity brak sylwetek zwierzęcych - Namatjira bowiem ma­ lował jedynie pejzaże. Wśród Arandów Namatji­ ra znalazł wielu naśladowców i kontynuatorów, którzy z malowania uczynili swój zawód i dzięki jego sławie odnosili szereg sukcesów, choć może już nie tak spektakularnych. Dużą rolę odegra­ li tu misjonarze, którzy stali się pośrednikami w sprzedaży obrazów i dostarczali niezbędnych materiałów. W ślady Namatjiry poszli wszyscy jego synowie a także dwóch wnuków Za naj¬ zdolniejszych artystów z plemienia Aranda uwa- 8 „Namatjira" to przyjęte jako nazwisko plemienne imię ojca. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Biata forma, czarna treść 35 ża się trzech braci Pareroultja . Innymi twórcami związanymi z misją Hermannsburgbyli Richard Moketarinja, Walter Ebatarinja i Henoch Raberaba. Wszyscy oni pobierali lekcje bądź u Reksa Battarbeeego, bądź u Namatjiry. Wspólną cechą malarstwa wszystkich wy­ mienionych Arandów było przedstawianie kra­ jobrazu okolic, w których się wychowali, czyli przede wszystkim Gór McDonnela otaczających misję Hermannsburg. U części artystów widać świadome, bądź na wpół świadome, nawiązywa­ nie do tradycyjnej sztuki Arandów, ujawniające się przez wtapianie symbolicznych elementów w krajobraz, na przykład jako pnie drzewa czy cienie skał. Widoczne jest to choćby w twórczo­ ści Edwina i Otta Pareroultjów oraz Richarda Moketarinjy. Malarstwo Arandów jest ciekąwym zjawiskiem w historii sztuki australijskiej. Nie należy zapominać że w całei Australii było dużo artystów wywodzących się z rdzennej lud¬ ności jednak ci związani z misją Hermanns¬ burg zdobyli największy rozgłos i uznanie Ich twórczość iest orzykładem oróby artystycznego samookreślema i odnalezienia się Aborygenów w społeczeństwie australiiskim także na płasz czyźnie sztuki Tednak wracaiac do kwestii au tentyczności ich działalności twórczej właśnie i ako twórczości czarnei" Drzvznać 'trzeba że 9 L n n ^ n r n n l l n , ^ lesi ona mocno oysicusyiiia. Zarzuty nieautentyczności (oczywiście na płaszczyźnie „etnograficznej") kierowane są również do aborygeńskich pisarzy i poetów. Tu­ taj problem sięga o wiele głębiej, gdyż dotyczy nie tylko sporu o formę, ale także tego, czy aborygeńskiemu twórcy w ogóle wolno zapisywać swoje 9 Podobnie jak Namatjira, nazwisko braci Pareroultja to plemienne imię ich ojca. 10 Teresa Podemska-Abt wyróżnia kilka okresów utwory. Dlaczego? Twórczość literacka pierwot­ nych mieszkańców Australii miała charakter oratorski, przed pojawieniem się białego człowieka Aborygeni nie posługiwali się pismem. Do naj­ wybitniejszych osiągnięć tak zwanej Literatury Tradycji Ustnej należą eposy Djanggawul i Kunapipi - oba spisane dopiero przez etnografów — oraz zbiór aborygeńskich opowieści o charak­ terze mitycznym, które pisemną formę zyskały także dopiero po przybyciu białego człowieka. O współczesnej literaturze aborygeńskiej moż­ na mówić dopiero od 1961 roku . Na fali zmian społecznych tamtego okresu cześć rdzennych mieszkańców Australii zaczęła walczyć o swo¬ je Drawa także piórem. Wtedy też podniesiony został wspomniany i u ż problem zapisywania aborygeńskich utworów. O ile jednak takie za rzuty nie miały dużei siłv przebicia exlvż każdy racionalnie myślący człowiek nie kwestionował wartości literatury czarnych twórców tylko dla y y y tecrn że miała nna nnstać utrwalona na niśmie 10 11 o fyle trndnieł mz hyłn nnradzić snhie z inneaó rnLłn J r L . L Z które t . k . e , r L 7 australijskich. Antologia literatury 2003. 11 BARBARZYŃCA 7 tubylców aborygeńskiej, Wydawnictwo Krytyki Artystycznej Miniatura, Kraków na charakter współczesnej literatury aborygeńskiej. 3 (13) 3DD8 7 Ustnej. Patrz: T. Podemska-Abt, Świat w dziejach Aborygenów, które znacząco wpłynęły Pierwszym z nich jest właśnie okres Literatury Tradycji 7 roazaju zastrzeżeniami, Które raKze zaczęto w i ai i u yi 11 czasie wysuwać. Podstawowym zarzutem był fakt pisania po angielsku, czyli w języku „białego najeźdźcy" niektóre ekstremalne środowiska czarnych Au­ stralijczyków dyskryminowały takiego twórcę, który określał siebie mianem twórcy aborygeńskiego. Chociaż problem był - i nadal jest - dość poważny, wielu czarnych pisarzy i poetów nie rezygnuje jednak z pisania po angielsku, jest to bowiem dla nich jedyna możliwość zaistnienia na płaszczyźnie literackiej. Tradycyjna mowa rdzennych mieszkańców Australii obejmuje zbyt wiele dialektów i narzeczy którymi posługuje się A. Shoemaker, Black Canberra, 2004. Words > W h i t e Pa g, e A N U Press, �Joanna Rzońca 36 stosunkowo nieliczna grupa potencjalnych od­ biorców, więc pisanie tylko i wyłącznie w języku swoich przodków byłoby dla aborygeńskich lite­ ratów rodzajem twórczego samobójstwa. Wybór angielskiego jako języka literackiej wypowiedzi wiąże się dodatkowo z przyjęciem pewnego białego dyskursu kulturowego objawiającego się w formach literackich, jakie przybierają utwo­ ry aborygeńskich twórców. „Nie jest bowiem możliwe - pomimo najlepszych intencji chowanie »nieskażonej tożsamości«, jak gdyby w Australii nie było ostatnich dwustu lat kolo­ nizacji" . Powieść, dramat to formy obce aborygeńskiej tradycji, także współczesna poezja twórców aborygeńskich różni się od utworów wykonywanych przez ich przodków. odnaleźć się w głównym, czyli zdominowanym przez białego człowieka, nurcie australijskiej kultury. Ten problem sytuacji czarnego pisarza w Australii podejmuje w swoim wierszu Mono­ pol poetka Bobby Sykes. Przedstawia ona abory­ geńskiego pisarza jako czarną lalkę odrzucaną przez środowisko rdzennej ludności za swoją nieautentyczność, a równocześnie z paternali¬ zmem i pobłażaniem, które nie mają nic współszacunkiem, traktowaną przez białych: „Grupki białych nad świeczkami, Grają w życie i bogactwa, Czarna lalka puka do drzwi, (Wpuście ją, niech nas zabawi), Lalko mów; lalko bredź; lalko pleć; (...) 12 Jednak czy owa biała forma może wybielić znajdującą się w niej czarną treść? Na to pytanie aborygeńscy pisarze i poeci odpowiadają prze­ cząco, a część z nich podkreśla to symbolicznym odrzuceniem białego nazwiska. Odejście od nazwiska „narzuconego" przez kolonizatorów jest zjawiskiem częstym w światowej literaturze postkolonialnej i zawsze jest wyrazem poszu¬ kiwania samookreślenia twórców i zaznaczęniem wagi ich kulturowych korzeni. Tę drogę podkreślenia swej aborygeńskości wybrali na przykład Mudrooroo Narogin/Nyoongah (Colin Johnson) Oodgeroo Noonuccal (Kathy Walker) Mawbana Pleregannana (Jimmy Everett) Grupki czarnych gdzieś w ciemnościach, Podejmują niewątpliwie słuszne decyzje, Czarna lalka puka do drzwi (Wpuście mnie, ja wam pomogę), Spływaj stąd nie czarna - czarna, Pomóc mogą czarni czarni. (,..)" 14 13 Dla niektórych środowisk aborygeńskich zmiana nazwiska to jednak zbyt mało, by móc uważać się za aborygeńskiego twórcę, a przyjęcie białego dyskursu kulturowego jest niedopusz­ czalne - więc nie wśród wszystkich „swoich" czarny twórca jest dobrze postrzegany. Z drugiej strony nie potrafi, a co najważniejsze nie chce, 12 Z. Białas, Słowo rygeńskjm, o tym, jak, (trudno) być pisarzem abo- [w:] Wśród pustyń, Spotkania z kulturą Aborygenów buszu, lasów i Papuasów, i ogrodów. red. K. Kuja- W utworze tym Sykes uświadamia odbiorcom rozdarcie aborygeńskich twórców funkcjonujących z racji swego pochodzenia, ale też literackiej dzia­ łalności, w białej i czarnej rzeczywistości. Pokazuje, jak bardzo kwestia autentyczności jest niejedno­ znaczna, i daje do zrozumienia, że tak naprawdę w tej kwestii nikt nie ma monopolu na rację. 2. Problem drugi - artystyczna jakość Choć ten problem nie jest tak skomplikowany i wielowątkowy jak rozstrzyganie o opisywanej wcześniej autentyczności, jest bardzo poważ- 13 Zobacz: Z. Białas, op.cit., s. 113-119. 14 B. Sykes, Monopoly (przekład Z. Białas), za: Z. Białas, op.cit., s. 119. wińska-Courtney, B. Kopczyńska-Jaworska, A. NadolskaStyczyńska, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2003, s. 114. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść ny. W wielu przypadkach twórczej działalności Aborygenów jakość artystyczna ich wytworów pozostawia niestety wiele do życzenia. Szcze­ gólnie widoczne jest to na płaszczyźnie sztuk plastycznych - malarstwo i wyroby rękodziel­ nicze rdzennych mieszkańców Australii bardzo szybko uległy komercjalizacji, co spowodowało znaczne obniżenie ich walorów artystycznych. Dziś lwia część wytworów czarnych „artystów" przeznaczona jest dla potrzeb turystyki i ma tak naprawdę niewiele wspólnego z obiektami służącymi na przykład do rytualnych obrzę­ dów, do miana których przedmioty takie często pretendują lak wiec widać znikoma jest także ich wartość etnograficzna. O ile wysoki poziom artystyczny dzieł Namatjiry braci Parero ultia est bezdyskusyjny o tyle ' aborygeńskie" etnoobrazki, pamiątki i ozdoby dostępne na wszelkiego rodzaiu bazarach ze sztuka przez duże S"maia niewiele wsnólńero Problem ten iednak dotyczy nie tylko Australii ale właściwie wszvsrkich naństw nostkolonialnwh w którvch dobrze rozwija się gałąź turystyczna.' Komercjalizacja sztuki ludowej nie jest w hi­ storii niczym nowym. W Europie podbudowę pod to zjawisko dała epoka romantyzmu wraz ze swoim - wybiórczym przecież - zaintereso­ waniem szeroko pojętą ludowością. Kolejnym krokiem w tym kierunku była estetyka przełomu X I X i X X wieku, gdy wątki ludowe znów stały się bardzo modne, a twórcy europejscy zaczęli szukać inspiracji wśród ludów pierwotnych, których maniery artystyczne często naślado­ wali (dobry jest tu przykład Paula Gauguina). Pierwsza połowa X X wieku przyniosła również wielki rozwój etnografii - prace Bronisława Ma­ linowskiego Ruth Benedict stały się zna.ne w środowiskach nie tylko naukowych. Wszystko to sprawiło że zainteresowanie tak zwanymi kulturami pierwotnymi" znacznie wzrosło a posiadanie jakiegoś egzotycznego dzieła sztuki było bardzo pożądane. Zapanowała moda na nie do końca sprecyzowaną „etmczność". 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 37 Te ogólnoświatowe trendy wykorzystali też twórcy aborygeńscy, którzy w białych zaczęli do­ strzegać j u ż nie tylko najeźdźców, ale też klien­ tów. Ponieważ popyt na wyroby rękodzielnicze był duży, zwiększyć się też musiała „produkcja", a co za tym idzie - obniżyła się jakość. Zwięk­ szenie liczby przedmiotów do sprzedania ozna­ czało, że twórca mógł poświęcić mniej czasu na ich wykonanie, więc był w swej pracy mniej do­ kładny, jego dzieła mniej dopracowane, a często nawet niedbałe. Szybko okazało się jednak, że białemu można sprzedać prawie wszystko, pod warunkiem że się to odpowiednio przedstawi. Obecnie bardzo trudno jest odróżnić aborygeńskiego twórcę prezentującego wysoki poziom artystyczny (szczególnie ieśliiest to twórca bar dzo płodny) od kogoś masowo produkującego" oamiatkowe obrazki Sa iednak i tacy którym udało się zaprezentować swoją twórczość w cenionvch 'galeriach i to nie tylko w Australii Należą do nich miedzy innymi Paddv Oarlton Fmilv K n o w a n i e Fuhana NamniHin czv Rn' bert Thomas którego prace podziwiać można w National Gallery of Australia Kwestia artystycznej jakości jest również sprawą istotną przy analizowaniu literackich utworów czarnych Australijczyków. Niestety tu także nie zawsze ma się do czynienia z twór­ czością najwyższych lotów. Nie jest bowiem tak, że wystarczy mieć aborygeńskie pochodzenie i poruszać w utworach ważkie problemy swojej społeczności, by być dobrym poetą czy pisarzem. Utwory mające mniejsze lub większe znamiona grafomanii nie należą bynajmniej do rzadkości. Dzieje się tak z dwóch powodów. Po pierw­ sze po pióro sięgają często osoby mocno zaan­ gażowane w społeczne problemy Aborygenów (takie jak emancypacja kulturowa czarnych Au­ stralijczyków, rozliczenie z trudnym okresem kolonizacji i doświadczeniami „skradzionego pokolenia", walka o odzyskanie ziemi), które w ten sposób prowadzą polityczną bądź okołopolityczną działalność. Osoby te nie zawsze �Joanna Rzońca 38 obdarzone są literackim talentem, a żaden utwór - nawet ten zrodzony pod wpływem najwznio­ ślejszej ideologii - nie obroni się, jeśli jest słaby warsztatowo. Uwikłanie w ideologię to zresztą dość duży problem aborygeńskich literatów, któ­ rzy nierzadko wykorzystują swoje utwory jako narzędzie propagandowe, służące celom poli­ tycznym, a dopiero w drugim rzędzie zwracają uwagę na walory artystyczne. To jest pułapka, w którą wplątywali się i nadal się wplątują ar­ tyści na całym świecie: kiedy twórczość zostaje podporządkowana jakiejś konkretnej ideologii, zazwyczaj traci na tym strona estetyczna dzieł. Łatwo wówczas popaść w zbytnie uproszczenia i schematy które sprawia że utwór niezamierzenie stanie się naiwny i groteskowy. Z trudnością ta nie poradził sobie na przykład Lionel Fogarty. W \Jo ooemacie Jestem Imarbara - eeneraca egzystencji możemy przeczytać - „Jestem krewnym wszelkiego stworzenia (...) Świat jest moim narodem Ziemia jest moją matką Czarny człowiek jest z tej ziemi Czerwony człowiek jest z tej ziemi Żółty człowiek jest z tej ziemi Ale gdzie jest dom białego obłąkanego człowieka On ma na myśli zadawanie gwałtu swojej własnej matce ziemi (...)" 15 W utworze tym pełno jest ogranych zwrotów w rodzaju „ziemia jest moją matką", których autorowi nie udało się przedstawić w świeży, intrygujący dla czytelnika sposób, a taką prze­ cież jako poeta miał rolę. Bardzo razi także na¬ zbyt uproszczony podział świata proponowany w wierszu: biały c z ł o w i e k - zły, inne rasy - dobre. Od kogoś pretendującego do miana poety ocze­ kiwać można większej finezji. Podobne „błędy" 15 L . Fogarty, Jestem Imarbara - generacja ezystencji, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 16. Fogarty popełnił, pisząc Memorandum do nas. Na szczęście Australie oddano właśnie Aboryge­ nom. Twórca przedstawia w tym utworze wizję rajskiej utopii, w jaką zmieni się Australia po wygnaniu z niej białego człowieka: „W chwili obecnej w Australii nie mieszka żad­ na biała rasa, odesłano ich statkami w morze lub w kosmos. Z tego powodu nie trzeba było dużo czasu, aby przywrócić życiu naturalny stan. Ży­ cie zaczęło zatem kwitnąć nową miłością, ma­ rzeniami, uczynnością i szacunkiem względem siebie oraz opiekuńczością. Krainy zmieniły się w raj, rzeki, góry, gleby powstały, aby pozdro­ wić aborygeńska rasę. Wróciły szczęśliwe dni, w których Aborygeni polowali, respektując wzajemnie swoje plemiona. Ziemia była wypełniona ich miłością do siebie" . 16 Pomijając fakt, że Fogarty lansuje wyideali­ zowany, nie do końca prawdziwy obraz życia Aborygenów w okresie przedkontaktu (ich co­ dzienność wcale nie była wtedy błogim rajem wypełnionym miłością i pokojem), retoryka jego wypowiedzi jest zbyt naiwna i opiera się na fał­ szywym przekonaniu, że całe zło pochodzi tylko i wyłącznie od białego człowieka. Jeśli wybaczyć można by ją było kilkunastoletniemu twórcy stawiającemu pierwsze poetyckie kroki, to j u ż nie artyście mającemu na swoim koncie wiele publikacji. Zresztą taką naiwność i zbytnią idealizację w przedstawianiu swojej społeczności można zarzucić także twórcom o dużej renomie artystycznej którym raz na jakiś czas zdarza sie słabszy utwór (i akchoćby Nieszczęsna rasa autor stwa Oodgeroo Noonunccal - Kamy Walker). Kolejną trudnością, z jaką stykają się aborygeńscy pisarze i poeci, jest pisanie o wydarze­ niach dramatycznych, których nie brak przecież w historii rdzennych mieszkańców Australii. Nietrudno w takiej sytuacji popaść w nadmierny 16 L . Fogarty, Memorandum do nas, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 173. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �39 Biata forma, czarna treść patos, który niepostrzeżenie zamienić się może w najgorszy, bo niezamierzony, rodzaj śmieszno­ ści - smutne jest to szczególnie wtedy, gdy utwór dotyka spraw naprawdę ważnych i bolesnych zarówno dla białych, jak i czarnych Australij­ czyków. Niestety niektórzy aborygeńscy twórcy balansują na granicy owej niechcianej groteski. Ale przyznać trzeba, że z problemem tym świet­ nie potrafi sobie poradzić kilkoro aborygeńskich wirtuozów słowa, takich jak Mudrooroo Narogin, Archy Weller, Erni Dingo, Bobby Sykes, Lisa Bellear. Dobrym przykładem jest tu Rachela autorstwa Bobby Sykes. J u ż na początku czeka na czytelnika mocne, sugestywne wprowadzenie przywołujące wydarzenie które było przyczyna powstania wiersza: „Rachela zmarła w Rezerwacie Palmowej Wyspy, ponieważ lekarz odmówił przybycia do mej w nocy. Odeszła: 15.02.1974 - ośmiomiesięczna". Po tych słowach następuje właściwa część utworu: „Imię wybrano dla niej z Biblii Z tej dobrej a Świętej księgi Która przybyła do tego kraju Razem z kapitanem Cookiem I z metalowymi siekierkami I z wisiorkami i lusterkami I z pieniędzmi i karabinami Rachela nigdy nie spacerowała w słońcu Ani nie czuła świeżego podmuchu wiatru we włosach (...) Nazwana imieniem z Biblii Tej dobrej i świętej księgi Ludzie którzy ją przywieźli Powinni dokładniej ją przeczytać..." Poetce udało się tu uniknąć zbytniego senty­ mentalizmu, a jednocześnie umiejętnie połączyć wątek cierpienia całej społeczności spowodo­ wany zdarzeniami historycznymi (kolonizacją) z wątkiem indywidualnego dramatu konkretnej osoby. Co więcej, Sykes wykazała, że pomiędzy jednym a drugim istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Po zdobyciu Australii Europej¬ czycy zaczęli budować na kontynencie swoją strukturę społeczną, umieszczając Aborygenów na najniższym szczeblu w hierarchii. W efekcie społeczeństwo zostało podzielone na tych, do których należy przybyć z pomoce medyczną bez względu na porę, i tych, do których spieszy się z pomocą, kiedy ma się na to czas" Poetka zwraca uwagę'na inne oblicze rasowej segregacji - nie to rzucaiace sie w oczv polegaiace na zaka¬ zie kupna alkoholu zakazie wstępu na baseny do kawiarni ale to ooarte DO orostu na oboiet ności względem ciemienia konkretnego czarne , nawet ieśli tvm człowiekiem iest niemowie Svkes z w r a c a u w a a e na szczególnie m r 7 ł o w e k a razara n h ł n d e k n l t n r v h i a ł v r h k t ó r z v n n w n ł m a r 1 r h r . e ś L ń . k / k n n l n r ł e miłnśri b l i ź n i ! go, s a r n i a Talentu i pomysłowości w posługiwaniu się słowem nie brak też innym twórcom, przedsta­ wiającym w umiejętny, świeży sposób sprawy, o których wydawałoby się, że nie można j u ż niczego nowego napisać. Zdolności takie z pew­ nością posiada Erni Dingo, którego utwory charakteryzują się oszczędnością słów (specja­ lizuje się w krótkich formach) i niezwykłą siłą przekazu: „Aborygeńskie osiągnięcia Są jak księżyca ciemna strona Choć wszyscy wiedzą, że istnieją Trudno jest kogoś o nich przekonać" 18 1 7 17 B. Sykes, Rachela, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 143. 18 E. Dingo, Aboriginal achievement (przekład własny), [w:] A. Shoemaker, op.cit., s. 161. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Joanna Rzońca 40 3. Problem trzeci - uczciwość i artystyczna swoboda v e r s u s kulturowe uwikłanie Aborygeńskich twórców dotyczy jeszcze kilka problemów, z którymi muszą się mierzyć. Choć trudno jest opisać je wszystkie w ar­ tykule sygnalizują­ cym tylko niektóre zjawiska, jednego z nich nie sposób wszakże pominąć, gdyż jest on zbyt ważny i ma ogrom­ ny wpływ na osta­ teczny kształt twór­ czości tych artystów. Otóżpoiecie twór¬ ca aborygeński" to nie tylko kategoria określaiaca etnicz ne pochodzenie danego artysty ale nrzede wszystkim newne kulturowe zobowiązanie wo- Dec swojej społecz­ ności, u d czarnycn ligijnej, politycznej czy też jakiejkolwiek innej grupy to równoczesne ograniczenie swobody artystycznej. Istnieje poważne niebezpieczeń­ stwo „zaszufladkowania" takiego twórcy, nada­ nia mu etykietki, poprzez którą analizowana będzie jego twórczość. Część artystów zgadza się na to, są też -8T- • / tacy, którzy na tym • ~» . korzystają, ale dla niektórych m o ż e to być krzywdzą­ ce. Oczekiwanie, że a b o r y g e ń s c y twórcy będą się odwoływać tylko do swojej tradycji i mitycznych wie­ rzeń oraz odczy­ tywanie ich dzieł tylko i wyłącznie przez pryzmat po¬ chodzenia mija się z idea sztuki jako takiej. Znana abo r y g e ń s k a Disarka inoetkaOodperoo Noonuccalstwierdza Ilekroć wv - mienia sie mnie nazwisKo w gazetacnmp mediacn, Th T się, sKicn oczeKuje ze będą oni w swej twórczejdziałalno­ OK l * jaKo»poetKęaPości sięgali po moty­ rygensKą«, zawsze wy i symbole wywo¬ przyczepiają mi ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN dzące się z kultury . . . . ' ! ja me myślę o sobie jako o »poetce aborygenich przodków. Co znamienne, oczekiwania takie mają odbiorcy nie tylko czarni, ale także biali. skiej«... u w a ż a m , ze jestem po prostu poetką, W sztuce jest tak, że każde zobowiązanie która jest dumna z tego, ze ma pochodzenie artysty wobec jakiejś społecznej, etnicznej, re­ aborygenskie . t C 19 L . Maligłówka, Gdzie jesteśmy? [w:] Wśród pustyń, buszu, lasów Kim jesteśmy? i ogrodów, - czyli o poszukiwaniu tożsamości we współczesnej l , V k U k V A C poezji aborygenskie/, s. 124-125. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �41 Biata forma, czarna treść Problem ten sięga jednak głębiej. Nie cho­ dzi bowiem tylko o oczekiwania odbiorców, ale o postawę samych twórców, którzy chcąc sprostać stawianym im wymaganiom, wpadają w pewnego rodzaju kulturowe uwikłanie, stając się niekiedy niewolnikami własnego wizerunku. Niektórzy potrafią wybrnąć z tej trudnej sytuacji obronną ręką, ale nie wszyscy. W czym przejawia się owo uwikłanie? Głównie w tematyce dzieł. W malar­ stwie jest to „obowiązkowe" nawiązywanie do tradycyjnej sztuki Aborygenów poprzez korzy­ stanie z charakterystycznych dla niej rozwiązań estetycznych. Na płaszczyźnie literatury przeja­ w i a się to koniecznością występowania w utworze przynaimniei iednego z nastepuiacych elemen¬ t ó w : odwołania do kategorii Dreamtime drama¬ tyczne wydarzenia czasów kolonialnych utrata kulturowej niewinności problem skradzionego ookolenia" walka o ziemie serapacia rasowa Żaden aborygeński twórca nie potrafi uwolnić się od tych tematów. Ten fakt 'sam w sobie nie iestiednak zarzutem. To zrozumiałe że arX. vs ta sięga w twórczości do osobistych doświadczeń elementem wspólnym. Chociaż jest to pojęcie odwołujące się do zjawiska czasu, paradoksal­ nie ma charakter atemporalny, nie można go umiejscowić w ż a d n y m konkretnym miejscu naszego (zachodniego) rozumienia czasu i chro­ nologii. Dreamtime to epoka, w której przeszłość miesza się z teraźniejszością, a równocześnie zawiera w sobie przyszłość: „Przeszłość, teraź­ niejszość i przyszłość współistnieją, a odwieczny czas snu (Dreamtime) znajduje w przeszłości ucieleśnienie w bohaterach zaś w teraźniejszo­ ści w nowo wtajemniczonych, a jeśli łączność między przeszłością a teraźniejszością nie zo­ stanie przerwana to znajdzie swe kolejne ucieleśmenie w przyszłości" . Sen jest również dla Aborygenów formą komunikacji. Poprzez sen Dorozumiewaia sie om zarówno z członkami swoiei społeczności iak i z ziemia z która sa szczecinie zwiazań Motvw snu noiawia sie w aborweńskiei literaturze nod różnymi nosta ciami W powieści Mudrooroo Wild Cat Falling sen downem bohatera staie sie dla niesro klu a iaK tak się sie przecież orzeciez uzieio to, wydane po pierwszy w iyo:> roKu uznawane jest pierwszą powieść aborygensKą . jest to nistona młodego dziewiętnastolatka półkrwi, Który me może odnaleźć się we współczesnym spoleczenstwie australijskim. Ale symbolika snu pojawia się najczęściej w odniesieniu do pojęcia Okresu Marzeń. Wspo­ mniany wcześniej pisarz Mudrooroo wyróżnia w historii Australii dwa przełomowe wydarze­ nia: nadejście epoki lodowcowej oraz przybycie Europejczyków, od czego zaczęła się brytyjska kolonizacja kontynentu. Aborygeńska poetka Lisa Bellear dzieli ten ostatni okres na siedem pokoleń, na które przypada po 30 lat (co W SU¬ mie daje 210 lat kolonizacji) . Każde pokolenie sKiaoa, dzieie A Aborygenów dzieje borygenów peine są spmeczne niesprawiedliwości Którą twórców mogio zapewne odczuć taKze na własnej s K o r z e ^ n o d z i jednaK o to, jaK czarni pi­ sarze i poeci radzą sobie z tymi elementami c z y opierają o nie swoją twórczość z potrzeby serca , czy tez dlatego, ze tego od men, jako twórców aborygenskich, się oczekujer Pierwszym z wymienionych motywów po­ wtarzających się w czarnej australijskiej twór­ czości jest Dreamtime, czyli koncept Epoki Snu, czy t e ż - Okresu Marzeń. W przeciwieństwie do wyobrażeń o stworzeniu świata, które różnią się od siebie w wierzeniach grup w poszczegól­ nych częściach Australii, Dreamtime wydaje się 20 f 7 p ; , .Lookreśleni, TWłn to JLłane samooKresienia. 22 20 J.R. Lewis, Encyklopedia snu, Cibet, Warszawa 1998, s. 20. 21 Z. Białas, Słowo aborygeńskim, 22 A. Podgórniak, Mit jest publicznym snem, a sen prywatnym mitem. Ośnie, o tym, jak (trudno) być pisarzem s. 114. 3 (13) 3DD8 Dreamtime we współczesnej Wśród pustyń, BARBARZVNCA buszu, lasów marzeniu i micie, czyli literaturze australijskiej, [w:] i ogrodów, s. 109. �42 Joanna Rzońca próbuje otrząsnąć się z tragedii utraty pewnej epoki, która trwała, zanim przybyli Brytyjczycy. Bellear w wierszu Nieuchronność (Inevitability) oskarża białych o odebranie Aborygenom właś­ nie ich snów: oraz „ich wąż". Europejczycy przywiedli ze sobą do Australii szeroko pojęty grzech i spowodowali nie tylko utratę tożsamości Aborygenów, ale też ich pierwotnej niewinności. Ten problem poru­ sza w swoim liryku Zaglada (Desolation) Jack Davis: „Mieliśmy wizję Mieliśmy sny Marzenia A potem nadeszła kolonizacja" . „Własną ziemię uczyniliście nam obcą. Kroczymy po niej niepewnie z na wpół białym umysłem. Gdzie jesteśmy? Kim jesteśmy? Ginącą rasą. 23 Bellear podkreśla jednak, że jeszcze nie wszystko zostało stracone, że jeszcze istnie­ je możliwość powrotu do Dreamtime na dro­ dze pełnego politycznego i społecznego rów­ nouprawnienia. Symbolicznie daje świadectwo tej nadziei j u ż w tytule, jaki nadała zbiorowi swych poezji: Dreaming in Urban Areas. Takie przekonanie poetka wyraża też w wierszu The Dream, nawiązującym j u ż w pierwszych sło­ wach do słynnego przemówienia Martina L u thera Kinga, który przewodził ruchowi na rzecz równouprawnienia czarnej ludności w Stanach Zjednoczonych. Jednak w stwierdzeniu poetki: Yes I have a dream iest coś wiecei niż tylko wizia lepszei przyszłości Aborygenów Dla Bellear Aborygenki, słowo dream jest nośnikiem innego zgoła znaczenia. Siła tego stwierdzenia ( ) jest oodwóina Po oierwsze ooorzez intertekstual n o ś ć j e s t t o zapowiedź zmagano równe prawa Po drugie jest to nawiązanie do dreamtime i dreaminp podkreślenie faktu że siła Aborygenów leżv w duchnwei sferze w zhinrnwvm śnie/ma rżeniu, w sferze niedostępnej białym" . 24 Do Kinga nawiązuje też wiersz Bobby Sykes, która jednak pisząc / too have a dream odnosi się do czasów przedkolonialnych. Dla Sykes Au­ stralia przed rokiem 1788 była Rajem, w którym nagle pojawił się „biały Adam" i „biała Ewa" 25 Przed nami i za nami tylko pustynia (...) Dość mamy ławek w parku - naszych łóżek, Cieszy nas zachód słońca, zwiastun mroku. Najbielsza Panienko od Metylu! Zachowaj nas od zimna i łez. Ochroń przed nienawiścią I ześlij szybką śmierć" . 26 Utrata pierwotnej niewinności to kolejny temat chętnie podejmowany w aborygeńskiej literaturze. Źródeł wszelkiego rodzaju grze­ chów twórcy dopatrują się w wytworach cywi­ lizacji białego człowieka. Dobitny wyraz daje temu Jennie Hargraves Nampijinpa w wierszu Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju. Autorka wymienia po kolei przedmioty będące produk­ tami zachodniej cywilizacji, od tych najbardziej niewinnych (zaczyna od magnetofonu), na al­ koholu kończąc. Wiersz stylizowany jest na ro­ dzicielskie upomnienie - oto rodzic pełen troski i obaw o przyszłość swego dziecka napomina je, by trwało przy pozytywnych wartościach które zaoferować mu może jedynie kultura aborygeńska: 23 L . Bellear za: A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 25 Ibid., i. 110. 24 A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 2 6 J. Davis, Zagłada, [w:] L . Maligłówka, op.cit., s. 122. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść „Zostaw rzeczy białego człowieka Muzykę, grog, papierosy, wideo I te wszystkie inne rzeczy też! Chodź z nami świętować Chodź na polowanie, chodź zatańcz Chodź, żebyś znał Swoją własną kulturę" . 27 27 J. Hargraves 43 I tu pojawia się kwestia pewnego rodzaju uczciwości artystycznej. W większości utworów świat Aborygenów, ich kultura, wierzenia, sys­ tem wartości są mocno idealizowane. Współcze­ sna rzeczywistość jest jednak nieco inna. Przede wszystkim stereotypowy wizerunek Aborygena biegającego półnago po buszu, w którym żyje Nampijinpa, Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 133. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA �44 Joanna Rzońca w zgodzie ze wszystkimi żyjącymi tam istotami, jest bardzo mylący. Obecnie większość Aboryge­ nów mieszka w miastach, a największe ich sku­ pisko znajduje się w Sydney (około 35 tysięcy) . Druga taka duża społeczność (około 30 tysięcy) zamieszkuje miasta i miasteczka ciągnące się wzdłuż wschodniego wybrzeża od Sydney do granicy ze stanem Queensland. Aborygeni ci prowadzą miejski tryb życia i mają problemy typowe dla mieszkańców miast, wzmocnione jednak „piętnem" swego pochodzenia. Nie za­ tracili oni bowiem swej „aborygeńskości" i czują potrzebę jej zachowania, nawet gdy wpisują się w główny nurt australijskiego społeczeństwa na. przykład poprzez swoją prace Zazwyczaj Aborygeni prowadzący wielkomiejski tryb życia me zatracili ooczucia aborygeńskości czuia sie i określaia jako australii scv Aborygeni Ich sa mookreślenie nie zależy tez od cech fizycznych czv koloru skóry Raczei odnosi siedowsnólnvch doświadczeń posiadania wsnólnych krewnych onowieści pochodzenia historii onresii L ' kryminarii i wielu innych czynników NaiczV ścili ahnrloeńsknść J t źródłem nr.yiemn J o 28 sciej aoorygensKosc jest z r o a i e m p r z y j e m n e g o starożytnego dzied^ Życie Aborygenów w miastach ma jednak tak­ że swoją ciemną stronę. Społeczność tę charak­ teryzuje niestety duże upośledzenie materialne, uzależnienie od opieki społecznej i innych form wsparcia oraz ogólna niezaradność życiowa. Do­ chodzi do tego duża płodność - w aborygeńskich rodzinach przychodzi na świat o wiele więcej dzieci niż w rodzinach białych (w latach 90. X X wieku 40% Aborygenów miało mniej n i ż 15 lat). Powszechne jest zjawisko nieuczęszczania do szkoły lub kończenia edukacji w 15. roku życia. Aborygeni rzadko są właścicielami d o m ó w (posia­ 28 G. Perram, Rola spółdzielni mieszkańców miast: Aborygeńska w Newcastle, [w:] Wśród pustyń, w życiu aborygeńskich Spółdzielnia buszu, lasów danie własnego domu jest charakterystyczne dla niemal wszystkich Australijczyków), a bezrobocie wśród nich wynosi około 23% (gdyby wliczyć Abo­ rygenów zatrudnionych przy robotach publicz­ nych, ta liczba wzrosłaby do 40%). Problemem jest także przestępczość, szcze­ gólnie nieletnich (dość częste jest wśród nich zja­ wisko samobójstw w więzieniach), alkoholizm, narkomania oraz choroby i wysoka śmiertelność wśród niemowląt, co wynika z niskiego poziomu higieny. Także średnia długość życia ludności rdzennej jest znacznie niższa n i ż u reszty Au­ stralijczyków i wynosi dla kobiet 60 lat, a dla mężczyzn 57 lat. Złe warunki materialne, a na¬ wet bieda, biorą się też ze specyfiki aborygeńskiej kultury i odmiennego podejścia do życia. Otóż w tradycyjnych społecznościach aborygeńskich co yv dużej mierze przeniesione zostało także do miejskich środowisk, osoba posiadająca indywi­ dualne bogactwo nie wzbudza szacunku i jest spychana na margines £rru py a wieź grupowa iest dla Aborygenów niezwykle istotna Ta mmei atrakcyina strona soołeczne, natury Aborygenów iest dla wielu twórców tematem wstydliwym To oczywiste exlvż łatwiei iest pamiętać o tym' co nozvtvwn'e Sa iednak i tacy artyści k t ó r z y no L m u i a w'„tworach t a k ż e i te trudna przecież tematykę O z y n i to na n r z y k ł a d Rohert W a l k e r w wierszu O^ay bądźmy uczciwi- „Okay, bądźmy uczciwi Nie jestem święty (...) Nie urodziłem się w niebie Okay, okay! A więc bądźmy uczciwi: Byłem i z tej i z tamtej strony, Od jedenastego roku życia 2 9 Za: G. Perram, op.cit., s. 84. Awabakal i ogrodów, s. 83. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść 45 I byłem nikczemny, Pełen nienawiści I w całej okazałości niebezpieczny (...)" °. „Po przeciwnej stronie ulicy Ponad głowami samochodami Rzucając mi spojrzenie Pozdrowienie zaciśniętą dłoń Uśmiech... 3 W niektórych powieściach, wierszach i dra­ matach obok tematów związanych z rozlicze­ niem krzywd wyrządzonych przez białych znaj­ duje się też miejsce na krytyczne spojrzenie na swoich współplemieńców. Pisarze nawołują innych Aborygenów, by zmienianie świata za­ cząć od siebie. Ważną kategorią jest tu poczucie własnej godności, dumy z tego, że jest się Aborygenemi „Podnieś głowę, bądź hardy Pokaż im, że jesteś czarny" . 3 1 Ta aborygeńska duma powinna towarzyszyć k a ż d e m u czarnemu Australijczykowi, nieza­ leżnie od tego, co robi i gdzie się znajduje. Dzięki poczuciu godności można wyzwolić się ze sztucznej przestrzeni miasta, pokonać para­ liżujący stan zagubienia i przekonania o braku własnej wartości. Do przechodzenia przez życie z podniesioną głową nawołuje wszystkich czar­ nych Bobby Sykes w utworze Pewnego dnia. W wierszu podmiot liryczny opisuje spacer po jednej z głównych ulic „w dzielnicy Biała W i l ­ la" - poetka pisze o poczuciu obcości w białym świecie, względem którego czuje się czymś gor­ szym mniej zna.cza.cym Stan ten zmienia się po dojrzeniu po przeciwnej stronie innego Abory gena który gestem solidarności przywraca pod miotowi lirycznemu pewność siebie i poczucie własnej wartości: 3 0 R. Walker, Okay, bądźmy uczciwi, [w:] T. Podemska- -Abt, op.cit., s. 154. 31 32 Artystyczna działalność Aborygenów jest z pewnością zjawiskiem ciekawym i jeszcze w Polsce stosunkowo mało znanym. Choć wpi­ suje się w nurt sztuki postkolonialnej, jej cha­ rakterystyczny kontekst kulturowy sprawia, że wykracza poza ramy tego zjawiska. Całości tej problematyki nie da się zanalizować w jednym artykule, dlatego też przedstawione tu aspekty sztuki aborygeńskiej traktować należy jedynie jako zaznaczenie pewnych problemów, a nie jako głębszą analizę. Ze względu na rozmiary tekstu wiele aspektów dotyczących współczesnej sztuki rdzennych mieszkańców Australii zostało tu pominiętych, a niektóre tylko wymieniono, co nie znaczy wcale że sa one nieistotne. Jednak chcąc zachować przejrzystość i logiczną spój ność należało dokonać pewnei selekcii informacii i przedstawić tylko te problemy które wydaia s e naiistotmeisze naibardziei reprezentatywne Selekcja ta jest oczywiście subiektywnym wyboautorki. 32 B. Sykes, Pewnego dnia, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 144. J. Carlson, * * * (podnieśgłowę), [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 127. 3 (13) 3DD8 Czarny Bracie Byłeś majestatyczny Twoje iskierki rozjaśniły ulicę Białej Willi I nie szłam już dłużej wzdłuż ulicy Ale Bracie Ja szłam teraz przed siebie!" . BARBARZVNCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d57446aa217d5c5df9e54f9c98070fd6.pdf 72de3167acf4d7ae67328051853c7506 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1818 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1685 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.291-340 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-'1435 m. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 6~, 1981 AileXlau1lder A:L1alllid,JJ:., To b,e Hwman. YIOO1k,19180,,sIS.6617. An J.ntroduct·ion to Anthropolo,gy, New AntIl1OIPOJOI~ia,talk jak po~mUlje się ją w S,tanarclh Zj,eIdnOlc.z:onylCihOl1a~ (I~ęŚClł()lWO)w Kanaidiz.i,e, llIie ma sw,eglO ()ld!powi'edllli~ka w elUJ:'Opej51deJj trodj'1c ji OOIUIk S\pO'łeoZJnj'1Clh. Ma to być bowlliem narulka iIJlt'.ująlc1a w sobie blQl'Q1gUic:zme i 'SlPołiecrz;ne aJs!pekty g1oibalni'e pOljlmoova.nej luidz'ldej kiullitury. Na OZ1;leI'ech poualc'h baJd<llwazyoh ,antl1opoilQgJii £i'zy'clZnej, aJDcheowOlgi'i,l<i:Ilig1wisJtykii,OJ:aJZalntlri(~połlogmkiuJit>uiDO'wej (slkł'aJda,ją1cj'1c1hSiię na antirOQ)u1og:ię jaJloo ClailioiŚć)dolkon'Uije się prób wypr,aJCOIwania zatożeń t'eJoretYloonYlc!h, które byłylby: (l) S\POCy'!iClZlI1,e dla katdego z tYlclh lpói i umoż1wwiająlc.e wYlja.ś1Illiarrui'ezjaJwliisik z iclh zaJkire'su; (2) j,ednoc'ześnJie umoz11W1iały :z.asitosowaniłerelZlUilItatÓiw b~dań na innYlch lPOt1atOh w celltu olsIiągnlięda idea.ilJnego celu, jl~kiim j eSlt teo["u,a ludlzlkti'elj kiuQIt/uoc y. IPII'zedsJtalwicie1em i rZJecZI1J~kliemtalk w1aśme l'owLlll'ianelj syntet'y1ZJująlco-in,t,eg]:rującej antropologii jest autor omaWlia:nego tutaj podręcznika, Alexander Alland od kiillJkUlIla,stu laJt wylkłtaidająlcy w różnylc'h ins;t;y'tucjaich a'I1It,I'opolo>gu,c=YlCh USA. Za;m:iaI'em aut:Olra byŁo wYJPffic,olwani'e s\póljlnego i 10000iJc:ZII1€1go sy'sltleJmu t·eorety,c'Znego,kitóry mi'eśoiłiby w slQlbu,emeclZ.one biio!llag1azme i s!połeczne aSIPekty ku!l.itJulry i UtmolŻJlilwBby jednolccz,eśnie liIJltegnudąlc,e i gloibailne Slpolj'I1ZJelllie lila c'ziłiow,ieika w Jego f<]ZJwoju elwO!llUtcyjnym. W'eid~ug A!lila,nda t,eo["ia kuJ/tury musi być bioaolgl1~na w tl1zec,h pl1zyna.jlffiuiej ~ensalch: (,l) ZldounoiŚć do ZJa,chowatnlia kUlI!1JulJ.1ow1eg,o jeSit efelkJt,em ewolucji bi!oIogictwelj; (2) kiu!l'tu'J.1a SCl!ma w soibie jest proldlUlktem umysliu ~PI1zy CtZj'1mumY1~ł ni,e powIinien być tralkttolWla'ilY jaJkQ coś ab5trakcyjnego i metaf,izy~nago -to tame rew[rtat 0ikJ:1eiŚl10ily,c!h prioc.esÓiw biolloglicrz.nY'clh, £il1t[", pOpl1zeJZ !d;óry są oI1garui!z.OIwailles!posIOIby pOisltimega,n:ia li zalohowanJia); (,3) pr·Qlcesy mentailne Ol1aiZZJ<lIdnolWa'llIiewchodizą w dj'1namiiJozną init,er:alk1cję ze ŚiJ.101dO\w~s.kiem,· w !d;órym OIS.aiCIJzone są wSlZysit!kie slPo'feClZ eńl5'tiwa. Inlilymi sIo:wy, elWo!lulcja dopr,owaidIzJila do ]XJlWlSltaniJaluidlZikiego mÓZlglU, a kullitUl1a j,esit wła.<ime j·ergo wy,tlworem. .J,oonOls!tlk,i mUISlZą się W!praJW1dJzieku[ltiulry UlClZYĆ,a[e ich pr€idy~oiZycj'e do ;tego są WlfOmone. Talk więc ZJdolnooć do zoalC'how.ań kiuilltn.tJrowylClhjes:t wg Allllanida ffiiOIŻ/1i1wa do wyjaśllIi'enia w OIpatI1C1iJu o prwesłiaJnki pSylClho-:fji,zjO'log>iclZine. W t,en s,pO'sólb ulwaI'UI!lJko;WlalIlakuiltura jesJt ,,'crzę~cią IUid~,i'eglo zaioholwanJia OIpa.rit'eglQna UIC:2leinWslię, myśJeniu i uJŻyciu symboU. KUllJtum jels,t całiośClią tlfaJdj'1cjQ i jej ,etk'spr'estją w ZJaClholWanw". Pl1ZedstaJWIiml'e tu,t,aj skró/tolWlO WlSltępne ulslt.alenia Al!lanJda, a dotj'1c~'c,e POljęaia klUlll1Jury.SlPOISObÓIW jed bada,nia OIf'a'z kionseklweoctji lfeal1lirwcdi oIkr'eś1t()ln~h dyl"€iktYiw batdaJwcrzych w pralkttY'ce, zonaljdudą s1WIoljąkOiillkJreityrŁację w ulkłaidizie tematycznym To be Human. Ksiąe.ikJa dl7Jile1isię na 3 ClZęści, z !d;óifylClh dwie p:i'eI'lWsrz.ema.ją k1ulcoowe ma~eil'ie. W clZęści pi'erw:Slzelj AJlllal!1'dpołąozył dorobek atm!oo,po~ogi'i fizyC'Lnej i a:rcheo'IQglii i pnzy ,poanocy oodąg1nJięć obu tydh natUlk pI'etzenlbu.je rDaJg.adini'enia elWo1UiCj)i przy,rodyod:YlWi1ornej ad: do homtini sapien,tris OfalZ p1etr\Wocliny ludzlktiej kul1ltJury (zwieńczeniem tego ostatn:iego etapu jest, tmdycyjnie zresztą w nauce społecznej 1 1 •• �292 Recenzje przyjmClWl<lID,e, pOM'lsltan1e pieI1W!S1ZYiCh pańlsltlw o wy,soce ZJOIDganiJzO'WlanejsIt:DulkJtuN,8 cYJWli1t~zalcyjno-lbeoh:ndic~nej). CaŁość wylkŁadu tej azęśd, jak ZJ"eslZotą i następnej, pl1Z8\PIlaitana jest slta[e próibaanli w m~a['ę pDZ)'I~tępne;go ZJdelfiLnLo'wania kluClz,OIwyc'h pojęć określonej dz,iedziny szczegółowej (np. pojęcia genetyczne w roz,dziale 2 "mwoiliU/cja i g'enetylkla"). W tej ozęści pracy wsltaj'erDY zaiPo~naJni z na,jnolWlSlZymli. odk['yc.iamd naulkii, z któlrY'Clh Wliele, z,dlaJniem aU!\;Q['a, ma Wlpły\W na Slpolsób Slpojrrz.enia na zldefin'io'waną w dUidhu iPl12leis'lanek ,psycho-f~ddliogllicrzmylclh kJul1JUJręludizJko'Śicli.. Zagardnienia anl1;Do!pOlg;enezy i pmah.lislbo,rd!i.pró:buje Aillla:nid połąc'zyć w jedną caŁość z ddk!Oinaniami anltiro<połog1li k!u[!\;uwwej i lbgWl1s!\;yikJi, dy,s'cYIPl!in badaljąicy'ch "ikionlkDetne" i ,,£unJkicdonwją1cle" kiultulry w dZJisliejs'z~'m świ,eClie. W tej, drugiej już clzęśd pratcy, ohseI1Wlujemy zara'z,em prz,e1jślclie od per,Slpeik!\;Y'WYdi,ad1iPonl]oznej {ewiQlucyjno..,h:~s(bQlrylclz,nej, wktórelj f,oIlffiluł1uj'e się pr3lwa nasltępstWla c:LatSlOlwego)do perSlPe:ktY'wy sY'ncihr{)niclZll1'elj,lkJtóm sltała s'ię nli,e'ja/ko kons,elklWlelllC'ją pflZJeldmLdtu badań etnologii, po rezygnacji tej nauki z nieupraWlnionych (na raZJie) uogólnień o charaikterze uniwersalistycznym. A propos tego przejścia - jest to chyba dowód na nielInOrlT1lość harmoniri badań nad ku[/tJu['ą w klQlnl1;ekś<CiebaJk SlzerolkJiego jej pOljmowanlia, jaJk U!clzyniłto ('zapewne dLa c,elÓIWeldiullmcyjno-aUmdem1dki~clh) A:L1:and w recan:ZClWlalI1Jej pra'cy. Wydaje S'ię, że l1Zle'C'ZYJWIiśc'~e t!TIuidIllOśc:it-egio typu są na obecnym eta.pie 1'OZwoju a11lt'r'0IPoI10Igoii nie do pIizetzlw~dę:tendla. K,ol1olnlny t'ego przy1kła:d mamy chiQlcia'żby w pIizyjP3idlku języka głórwned, jlalk się pow~zecih11lie sądZili, dziedziny ku,ltury. Tlwi!eridlz,enia bClwiem na,uik ,pIizY1'oid!nk1z)'ldh o ks7ita'btolWlan:iu się pewnyldh dY:Slpo'ZycYD,nycihmorw.i1woŚim atrtylkluaaJcdi li galtulnJkJu lUid~Lego ni'ePDz~stają IW żaidnym stlOlpniu do t'wielridrzeń w;s{pÓi!1clZle'snegojęz.)'Ik!o:zm:a'Wlslttwa,w k1:Óirym Śiwialdolmie ahs:tlrahuje się oid Oikr;elŚlonyclh usltla:l,eń na!tuIDail,ilsltYlc'r.nlo-g'eneltylClznyclh na I1zecz Slpecy:lj~i kU11rtJUJr,ow:elj jęrzy/ka, j'e/go roili komunlilkalcyjnej w kuiLtur:z,e itp. W pfrzypadku To be Human matmyidea[ny pIizYlPatdeik "nieprzyISitIC1lwania" do Sliebiie ustaJ,eń z ClzęŚici I pralcy do red'Ie/ks'ji z,a,warritylC'h w ,częś1cli II prta1cy. Rzecz wyg!lą,da bOIwiem l1Ial~tępująco: oto mamy uJkiSlzJtai!1tCJIwa,ny paid kairldym Wlzględem e~zemplam ho mini sapierrutis, ktÓiry ,l)dloil'ny jeslt wyldawać(i 1'0IZumieć) artylkuł,olwane dŹ'Więk'i kiomuIl/ilkalcji języiklCJIw'ej ('CIz. 1). Z drulgiej s'bwny (m. II) mamy z ko,Iei rmJwaiŻan:ia nad języlk'iem jaJkiO S'pecyfi~Clz,ną IStJ1U!k:tulrą fUinlkicjOlnalną o Slwo:ilstyloh sobie prawach. Rodzi się teraz pytanie. Skoro założyło się pewlien rodzaj "teorii' ku/Hury, Slkioro żYJwi slię pnZeikiO'Danila iQ Jej efIElkltYW11l0IŚlC:i i 10lgiJc7Jnej Slpójno śioi _. gdzie w taik:i:m ralZlie g'enetYICJznlo-lful~cjiOna[ne próby wY'ja.śnienia uikislztałtOlWa'nia s!ięolkJreślone'j Slti1'ulkitu:ry ję:z)'lka i mi,ejlslc,a T:OlzJwoju srpołlec,zn,o-/kullturaUinelgo olwYlClh dysporzy,cyjnydh m02:I]woŚiai arltylkiulLa1cyÓlnYlClh, clharakiterysltylcznylc:h genero:ln1ie dla galt'unikiu Iudzki'ego EYdmomentu Jego ClstaltleelZne!1)O uikisz;ta!Jtlorwanlia? Plf\Oibl:erD tego r,oid:zaju poidnlolSlił .już A. L. K,rnebeT w wielu SIWOliiChartylkułaich. Wis!k'azylwał OlD jedlruolZnar~zn:i'e na milahkmść ustatleń zalWlierająicych w s>c>bi.e. Wig Jegono'meII1'k1atu,ry, parząidlk;i: nieoI11g,alnilcizny, orgalnkrzny, pSYlchoIolgi'czny i po" nadorganiczny społeczno-<kulJiturOiWY). Postul'Ował zatem i przekonywująco uzas,aidn'iał odrębność i zalSlatdniczą Inliered\llk'Q\waJLl1Iośćśw,ilal1;,akUll<tuiry do zjalWlisik psychiaznYcJh, H;?Jjo:1iQ'gli!crzJnylcrh, b!io1:ogtilc'ZJnylcih itld. PIizJelkonania Kro,ebera nik nie st,raoily na SIwojej 0ganeraLnej) zalSatdruośd. Autom omawlianej pl'iaicy tłumaczy jednalkte faikit, że w s'WCJlilcih 'zami'eDZelrui,alch ,.,1'Og'iIClzneji teor,e!\;ylc,z'D'ie zasadnej" teorii klultury ludlZJkioiślai,któ:ra mialla. halrmonlirjlnie łą,clZYć ulnilwers1a[isltyk:zne twi'erdiZJen'ia nauk pnzylI'oidni'clzy'ch z l'e'1atYIWiB.iYlcIZlnymibadaniaiITl'i wS'pó1rc'zelslI1JejanltDopoliOglH klUJ'tu.ry, kiier,olWlałs'ię celarmti dy;dalkitylclZnymi. Poid!kr,eślla tiO zrelsiZtą Al1anld wielo~,roitni'e aI,e ozy ZJwa;lnia to crzYJtdnilka od sibCliWliania sobie pytań tego wdlZaju, jaik o z.a- �293 sadność pnzyjmowa'niJa pelw;nycih I1Iolrm,'kJtfuy'Cih eIekltYIWI1I(}śĆ Z gÓiry slkWJallia jeslt na ni'eJ!)olwoid<Zetn~e? Część IJIl praicy IWISi ty1tuł "AiI1lt:rop(}llogjiai świat wGjpÓłtCZesny" i pneidis-t3lwia !l\.l.jno.w,SiZle bad!al1'ia !lad p.l1Oblemami oiboci!lej ,reeczywliE!toś-ci .ku1tiUlrowej. WlSIPółte.7.esny ś'wialt jest PI1ZYtym po.jęc·lem 110lZlkładadą'CYJm sri.ę na dIwa a:srpelklty: (1) ku:łituJrY p1em'ien.ne w Ob:łii:ClZU nieucihuLO,run'eJg10 :kontalktu cy;wiliJzacYJno-lkułtuIlOwegio ze. s/połe~eń'sl,lw.aJffii najiwyŻiSfZJegos~andard,u teclhni:cznego oralZ (2) JProibJemy z;ŁoŻioi!lYiC!h c:ywHiz,a,c.jiwrchodn.i!c'h. Oba te a.speklty; 1p!im,0iż w pewO.'en s,polsób powią'zan-e (chroe,iażby na gI'Unc1e t?JW. <lmtJro[pO[-Qjgii S!toISJolwanej),Slta'l]OlWiąjednakIte dwakier.unlk:i badal) współczesnej a.ntropoJogii kulturowej, w której obręb wchodzą: tradycyjna o!pi:siowa etnografiia OIiaZ pJróba teol'~YICrz.ned integ)racj;i danyrch EJtnolro,gia. Wainym mromcl1It-em T-olZJw.aiańAlili3Jrudawytdaje się być jergo klasyrfikacja po"'zc:zególny'ch IsiZ!kółz .ohrębu hurrnanirSltytki, Mór,e z rÓ:ŻIIly'chpunlk'1.ów Widzenia podchodziły do bad<ll) olk!re:śl'olnyte:hdz;ied!z;in kiUlIturr-y. Oto,ż cIałość naJUlk Slpołeczny,oh (a podz;iał ten na.leży ordr1o:sić przede wsrzyst.kim do a:n:t.I'OIpolQ,gJiri) aut,or To be Human dzJieli na pOlZyty;wiJstyczme i SlbDulktiUra~Lstyclz;ne.W ob:ręb'ie tYICh pieDwizych :kontynuuje się mOIdei nauiki obS,er1w,C\icyjneji eiks:peryrrn'en~alne'i. P'I1zedsrtawidele tej Ol'icnt.arejri twierdzą, że jerdinlo'sltik,i dochodzą do wiedzy o ś'W'ie'Ciew S[)O,ób t<lJki, w ja:ki go d:O'ślW'i,aidic(I;,ają. W'slZellkiie więc nalsze teorie i pr,zew:iidywaTlia si] Orpa11tena ,topniowym odikJry:W0.Ill:iu wrzJolrów zalwa.ritYlChimmanentn!ie w naltur,z'e. W arlJtHlIporl0,gi,izalkła<da ,'ię nrp., że IZCI'Mnęt!'lZneŚ,l1oidoWii'S~o je'>lt bClZlpośr·ednim bodź,'em dla po,;tl:l;zegania i zarchowarnlia s'ię (,ten pogląd po<dlZielają !lip. kUi1'tU!wlwiml'~el'ia1riŚ<cj). Slirulk;turra,li2.n1 ma być, wg Al:la'nida, st3lr1awis'k;i'em kr.ańrc-ow,o oidm'ien.nyun, w ~tórym po,srtuilujc się i,Sitnfief'"ie\MrodizOIny:chschematów słpecyrfirc!znic ludz!.ki:ch. Zidani·em !1Z'0C1Z!n'ilkÓ'w tej orr;i,elltacji, bez 1sltmienia wro<d,zollly,c'h s<brulkrtur niem-oż.1i:we byloby jn'kiekolwiek pOirrządiklO!w.arnie rrz.ecrzywiiJstoŚ-e-i. Tak więc t,o umysł dete:rminuje p05tI1zelg.anie św,iata. AHarud wym'ienia jako .pl1ZedsILaw'ick'ł'italk pojmawane'j llu.mani:;ltyk,i Levi-S.brauss'a, F1r-eud-a, OhrOll"nsiky'·eg,o,psycn.o'1ogów z kręgu "Geslt:a;1t" itp. I znowu zd;}ją się ciążyć na autorze obowiązki dydaktyczno-podręcznikowe_ Po.wy:L'szy ,podział je.<;>tbow-i·em karylkatulralnym wręcrz up;ro:slZlcrz.eniemobrazu d'okona]) naUlki. Nie miej:sce tu/t,aj na szazegóŁOIwe rOfZlwai:'eJ!liepowyŻiS:zyc'h pI'oblemÓlw. Pio'o1t-a,wmyw~<;c sobie j-edynie pyLa'nria: !?idzie w t.akim l'avie umieśdć cały nurt marlk1s'il<;IVl!'\V'slkiej l"oIJelks'ji w anibropollog.j'i? Czy r:zocil);wiśde k.ryl\;elDiapr:zyponządJkowa'll,ia porzy,tywiS/ty'cznyc'h OIl'.i'entalc,JihumaniJSl\;y:kii, kJtóa'e wy;mi,etI1!ia AJLa,nd, można uważać za mjarodajne i oddające ,istotne problemy tych nauk? Ałe, ale '" Nie na;j'eży j'ednarK: zalPomrnać, że ks,iąŻ1ka A;llam!da, To be H·ttman, jest p'odrę.c,zn~k,iem dla studen!\;ów anJ1.rw.pologii, ma Olna jerdynie Wipr'C)'waidtić crz.ytdni:ka w gq'slZClZpro:b:lemow nauiki, wsika'zać piel'wSlze punMyo:de'nt8!cji. POld tym względem IQImalwiainapOlzylcja w)'idaje siię być bJi,siim do,slk<oua10'ś,ci.Chodti o to, że zmu.':za ono do cią;gh-,j rerfilek:sj'i i buidzJi nielUls'tają,ce wątprI.iiw:o.śoi- a zatem pobudza do myślen,ia kry,ty:crzmego o ku1't'UI~ze.Jeśli więc :zdeeyrdo wal'iśmy s·ię zaSYignializo'Wać czy tdnilk owi pe'W1ne kry:tyozne urwag1ipod j'ej adresem, nj,ec'h będzie t:o 1'0zumia.oe wlaśni'e jak,o PozytYlwna 1"eai'<I:'cj.a na poanieslZlclZone w ks,iążce treś;ci. Nilc bowiem go,r~:zegJo jalk ulepiony z mi'ałkiej glimy posąg nauki o człowieku, .k1;óil'Y zasity;ga z;ail'az po zamlk!lliięcilUosI\;al\;ltie'j st.po·nilcy ksią7Jkti, kl\;Óirejambicją jetsit w na'.l-· ,kę OiWąWlPw,wa'dlZJić. 1 Wo;oiech BUTszta, M,ichal Bucho,wski �294 Scietlu:e of Religion: Stu.dd.e;s in Metlvodol.ogy. (Eldiited by Lawn Hague, Panis, Naw YOM Honk.o), 'I'he 1009" ss. 63\2. iNalkładem :zmanego wyidalWUliIcitlwa Mouwn PubJ,iJshetr5 ulkia=ł Slię 13 z kołd DOm sepii "Reli,gLon a:nd ReaJSlOlIl". KisiiąiJka ta jeslt ef'elkitem k.oo1ferenclji naulkowej IAHR (IU1t1e:rtna;t'iolnalAiSlooc,iJaiLionDm the Rislt,ory alf Re'1'1gion), któ,ra m1iała m;iejooe w TUI~u w FiIti1aind,bi, w druialCQ127 - 311 sii,e:I1,PIllia1973 r. Pu!l:>l'iIkalcja z3Iwn,era 18 ref.eraJtó,w głóIWlIly'C'łl, 30 Immental!'ZY i relalcje z dYlskulsji. fuzy OIk3lzj!i wa.r~o z3lZnaazyć, liż wlś,ród móWlCóIW znal·3IZ10 s,ię 9 ulozoU1y,oh pra1cująlcy!ch w USA, po 7 z Holandiri, SzlW1ec'.i<i i RFiN, 4 z Wielki,ej Bry\1;anlti i Funla1Il1d'ii, po 2 z Kanady i Włolch OiDa'l po jednym z NOLl.1Wegd'i, NRD, IU1dli:i,RPA, Au:Sitrnł'ii, I~raela i P'oł'S1k.i (Z. PomatIOlWlSlkli). POl1UlSVA)nana k,oniferencji probil:emaltyika s;tlwiUnza okalZ;ję nie tyUJkio do pnzegJl.ądu nOlWych ś;w.iato'Wyoh temdeocji w tej dYoSlCy[l1inie, ale zaoramem uc<h g,eneraJllne;go ooą.du. CaŁo~ć O'ooa!Cl poozielona wstała na tmzy za,,'adn'ilclZe c'lęści: 1) "Uistne i pis<m€ doJkumenty tradycji ir~jn>ej"; 2) "P,nz)'l5Z:liość f,enomeuro1lOl!¢ii reJtg.iJi"; 3) "Religia jaJko wy;rau. kJulibuJry". P<OSl2'JClZególl:ne ClZ;ęś<cidzielą się jE!'S1ZJcze ka.żdoDalwWO na tll1ZY,pWJd,ziały, które były ;p:!oodrrn'i!oIbeunOidI~i,ellI1Y1ChSeslj.i. J: talk IW części pieI"W1sa-ej WISIt@ną temaltytką są "stad!ia preiliiteradk,ie i f.o:rmowanie się kanonów w ktSięgach Il'eligijnych". Swój artykuł prezentuje w niej znany profesor z U!plPsaJIi, Helmer Rbng~len. RQlZ;fóŻ:Diaon w niIm kanony poIwstają;c'e s1IoIpruowo, jak np. MI chnześ'ai,jań!Sibwl1e i p1sane z myŚl1ą o ic.h twonzeniLu, j<IJ~ choćby Korall1. u muzułmanów. Funkcją każdeg'o kanonu jest posiadanie autorytetu rel1igJijnego, aLbo nienaJI'lU~neę)o telk1slt'u m:ogąceg,o s~u.żyć Jajko t'eI<!st .rytualny w liItung<ii. Za'WIi,era on tei WsikaJZÓlwfklipOISltę,poIwani'a dla WYlZlruaJWlCÓW or'3IZ stan<OlWibazę pralwd!z,itwej dJolkJt:rYlfiY.SitoSlOlwall1li,ego mlorLe się zmieniać w c!ZJalS'ie,bo dh<oĆiby wS/półcz,Elsna in1ierlPreltalcja BiiIbJ:i'i różni się <Oldt.ej, jaką 7Jalktaldali ją p'i~cy. Na'bomiasit jeśli chodrzi a fiO!rm'owan'ie S1ię ika1nonu, tn st<IJno'Wli on ordipoW1i.edź na :pyitania lu!dzi, ale w tYlm s,almylm ClZJClJsi'e W1płYlW1a na te py'l'alnia i 'lIk.Slmałt.owan1e się oIkil'eślonelgio typu r'ell,tg,ti. Na temait egtiJpSkielj "K!Slięg,i :ffinaJrłyidh" piSl'le hoaenderslkli UClJomy, M. Heerma ¥an VOIOIS.Ce'1em na'clzelnYlffi dla ni,egio jest wylkaza,ni,e, że n'ie maŻ/na egiJpSlkliK:h t.ekstów iJn'terlPr,e;t'OIw,ać tyliko nG poIdJsitaiWli'eanaJliJzy pa\P'ITu'sól\v. N1e1ZJbędnYlm S1taje sdę bowiJem, ja:k 1:10wY1kaJZJu;j,ena kionlkir'eItIIlYlffipI'zylkładizie, siięganie do ob:rMów i fireslkÓiW z grobO'WcÓiW. Ina10Ze j crzęstto d'OlClhodz;i się do fałszYlwych kO'lll!cl.ulZji, właśnie z rpowodu odbz()llolWY'WaIIluapod'edynlCiZyloo mat'eriałów . .KJomenitaltOiOOmi tylC'h wy\pOIWliedJziibylli J. BeJ"lgman i C.-M. Edlsman. Piel'W1S1ZY z ruch nWII1c'1JCa u'wagę, iż nie mOŻU1a tradycji u:stnej O!¥amllrazać do s<tadiil\Jlffi'pre1'it.era'dktitetg.o, ~Y'ż obie traJd)llcje mogą ze sobą W15ip6hsltnie.ć. Ponaldlt,o ClJng'l1'ment.U'je I'OIZróŻtndenie międiz.y ,,ikJsiięgannJi :re'1'ilg)iijlIlYImU" i ,;'k.ulitem relLg)i,jnym"; w :wie1"1 wy.padkaC1h kis'ięgi 5Itają się ob[,elkJtem k.u'libu, łączruie z l'iItulDgicllmym tah za:>1;oSOIWal1i1em. D:ru,gri k'oment'altJo.r ZJTIaClZną część S'w,ej wy!pOIwiooZJi ;po,Ślw.ięca 'W\SIpółpracy too!ogii z innYJll:li dlziałlaun'i hl\Jma:I1JiJstylkii,d.okumentu,jąc t'o oW{)tC'.ny;miwynikami, jakie dało zastosowaruie metodologii ,i terminologii folklorystyczn'ej w badalru,ach nad SltClJrym i NIOJWYImTestamrenit'em. NaSltępny;m wyrdiziel10nYlffi t'em'altem jest "T<lIkiSlonomira i kirytyka ź,ródeł tradycJi u,mnej". W otW1ierają;cyrrn go a11tyIkJu[e J. P.entiJklilinen wYlC'~i z za'bOtŻel1Jia, że we wszeLkich aktach komunikacyjnych nie wystarczy badać same teks,ty, ale taikże Leh kontekJsit fU'nJklcjona~ny. Talk więc anal'irza hadyc'ili reiHgi,jne'j staje 1 �295 się a.nal1Jizą funk1cyt,)ną. Wya:óżtruiJa 0IIl d'Wla aJ~y kontek1sltu: "użycie" tUaJC!ja, w ,której da.na tradytc~ jesit zaiSItoIsowoam.a l kltÓfą biarlać można .pm.ez serwacje, wiążą. oraz "znaczenie" dnugie J)ooI1'ajemy stybcją nallerLącą lilglijnytdh ny i do a więc nam jakie nosiciele .tradycj.i ar.wElkltru ku1ltu,ry. kioJ.e,ilno pOlZJ1orrny: kQlgnliltytWlny, pozat~wylC1h ich danych z nią iż reLigia sitlWlie:l1d!1JaiPentliiltiiJlllen, Te jeslt .społecz,nytm aielkltY'Wny, in!forunaltora, i konaltj'(Wny, IiOOpOrzmrcliHrieIm<JiŻJJ~we jeslt ~l1IP. Wliek syQ1bin- Zróri.nriICQlwaJn1e ró'ŹJ11Y1dhre- i frunlkICdi w zaJkreSlie mdy,W!~dual1Jnym, kUilJtUiOO1WY.PirawiJdł'OIwe szeregu idee Da!lej unrliwelI1Slailtn~ ,inwariarutów I1C1wym da,j'e - pl'ZJeZ wY1W'~. ozyill przy kiUilltuSlpolieClz- ulWIZJg1ędnlIam.iJu k.on •• teklslt fi<1IUIWenl1a się wąJtJku, jeg,o U1iy:aLe, ,traJl1JSlIIlli.sda). ma A.-B. Rootih daJd!zą lSIię !badać; lkullJtrJlI1a dUrdhOiWJa ma, madą ibaIk ljaJk: llThaiterli:allna, !P€lWlHe \formy, /kltÓ:r'e się lD'I.e sltać lPOids!taiWą taikls:>nICJl!l1lLi.IW 'sltculdWOIWa'niiu/tej .sf,ery kultury m.arrny jednaJk do ClZytn,ienia IZ \PTdbl:emarrn:i !PffiVnytdh mel1Jt<ailny Werlba~liJzJalc,jahalc:iłlJawaJnrie zalPiJs/qpis. iPlroces ImansLOIllITI'aJc1j.i; proces mentaliny IclOlpier.o 7.<1 pośr,ednLcitlwem :t.u wyUrorzyts.tanJe medium lWSt,aje lZlffialteI1iailJ~OWIaJIlY {,posltulliuje WiOC'Wsneg;o ISIPI1Z~U clelkit<I1DIteK:'lmiJci:unego). Jeśi1i rdhodzi 10 Ikryltylkę m-ó'deł, no- ~o rWraime jest 'wg il1i'ej urwzgl1ędi!1Jenie ClZaLSUi mIejsca, rznalazeIllie !ZIwY1crza,jó;wi /wytda.I1zeń per se, ~dh lint,ensy'Wrno'ść Ii. ClZęSltoltJ.IiJwo!Ść.iPoldlk1I"eśllona IWlięc rzJHrOlWiU Iwrslta1j,e roila ~ont'ek!Slt'-l rWlSiZeMk'iJC'h IWYlPorwliooZJi. J€ldYil1Y IkJomen~,aIt,ar, L. P€I'tiZJolJJdIt, zauIWJaIia" r:i;e 111<lJdY'cdaulsltna mirotem lbadań :WlIe!Ju rdY'Slcyp1lln. :RóWlIlliei 'POiZIO&taje Ipreed- lreIHgiOlzma:WI$lWIU 1P00r6wnaJwozemu dOlslt,ar- oza ona lc.ennJ'lClh materiałów źródłQWytoh. J€!dJnalkże <ta w.ie1onllkoiŚć !U'jęć !tmi:emożliliWJ1a ulchiwylCenti'e 'SlpecyfdlClz,nylCih iSltTlulkJtUlr ,i !form undy;wli:dua1,nyoh loodzJajów marra,cji. Jego iZlda'ni'em wIi,eIlJkJi'e rzaJSltOlS<awalIlrie,jaik<o meroooa łaby formalna anabiza W. Proppa poszerzona na różne ne_ Ba<da.ni,a Sltiruikiu rail ne pOIZJW1OIląna ll€lpiSlZle 7lba.daJllie ślonego przez spontalniczność kaJcj;i li nie daje f'Olrmal1nego rYlzQlWany lteiŻ jem wyrkimyiknUlkii, baJrldiz,o ,pre'CytZyjna, teksty języlka mia- świeckie i religijmówltonegJo, oIkire- ekspresji, która motywowana jest strtllkturą komuniClZy st!;yil,irsltJ'lCl:mego :k<Slztalttiu. T!eIkJsit móWJiOlny <ehaJrlalklte- IPrrz;erz;SltalnrdalI1dy [liIIJJg\wtiJstymne, t<llk.1e jlaJk: Ikio:nlta.miJnaJC'je zJdarnlia, ralnaikiollulty. Irnnytmi rz;a'sa!dalffili języka mówionEig1Q ekonomi'czność, redundantność i restrykltywność. Komunikacja nadto komponenty paralingwi5<tyC'zne, czyli pozawerbalne formy 'są również jeg]o taka zakłada potowarzyszące prze- kiaJZJO'Wi .inIfIol1lTlalCiji. ~atmzJ'lmując ma llJOM'lią jej i się .c:hwi'lę 'w nJirnpno:walC1zOil1e ,odłam. wnioSków .relligi'jna maIZ D1aJt'ego clJyba pie, mo·żna :sdę l1IaIdaJwać j.edy,nie 1t.~5ItÓlw i ilC\h ;i{1rmtelk15tu. T'OIZIPOClzynaootaltnti r<e)lZJd,ZJLał lpIieI1w,s:zJe<jazęśiC'i tp.I1acy, a do- źródeł IP1salnyclh Ibyła Ibardacrl na'ulką przYlPomina na 10 itElklsit,a:c:h i dopiero n1a o :mried!slc.e'i pI1Zycrz;J'lny alch 1P0daJWJieinia.s!ię ,z'l1()d:ziły pOltrI1~ebęzarY's'owanlia rii ich powstawania. W wypadkach d·ia mwslZą wyfkirarazać ,porza anal~ę inne, \I1Jawelt śWliec/ki'e materiały. !§dzie it€lkisity ,były mieree IPi'Emwotnego ści.'5łego T'ouóżmJenJa Nar~tę:pny h€lrmeneuitylki. mówca, religii nie znających lPiSlffi li obejmować T:aIk <też cli2Jieje się rzaJpamiętYlwane. w DailiSille idJZJi'eje1ej K. tRlulcIJolliPh, jalWJi ISlię nam IdLa 2ibaidaJnia i f.i1l,oIQlg'i'C1Zne 'OIpTraJCIO!W1aJnie !tekStu, p~wa!l<a:jąlce pyltahi;sIt,o- wYlPaJd!k'u IWiwoonego ją S:hinJto', w d'JIŻ<ej lIliie IWY1tIWo'I1Zyły iki<tnIO'nu, ani jaJkio !Zdecydowany ",OIt1wOIriZJeIJJia"źródeł <na jego wstę- ustal'onych kanonów stuiS(Wyrrn 1Z.aJs(i~i,em /fów,IlIież IreilJilg)iri lpoobalWiły dhair,aJkltenu, ane jedThCJiaześn:iJeani świ~egi() od :ŚWJi€idk1ieg:o. W,edł.u,g nriego, IbaJda- ,kJonz.y;sltan1ie ,z ~ej OISliąlgntięć wytda,je ŹlróJdeł UteI1aIClkiLC'h". AmerylkańJ£Iki że IW rz;asa!dIZ'i'ekrrytylka lii Illw,iąrz;ane 'z. iOl1lk1lJoo-ysttyką, ,aI1Jbowtrę'OZ ,slta- Iteż zaUlwaiŻyć I\;em<lltyika /fo~iIlrytW,a.nydh "Kiryl1;Ylkii 'Zlalg,ad<ni;etl1Iieml~jkion15ltalto!wać można, ItrCllIllSIPOInolWani'e mert:lOId. Slpecy;j',ilkę AJl1ty,kiuł J. KJiltaga1wy tyczący na:d tym rsą !bezlpoŚlroonio pr.zec.i1wniJk :S/baJrIazyst'aJraJnn-e ,olbi'eki1:Y'Wną lPerc€lPcję. "KoŁo �296 Recenzje hermeneutylCiZlne", iSIl;rOl5U,jąlcre 'W tyun C'ell'll "UrC0UICria", i5ubielk1t)'IWiJzmjei odnarllkri\lw.i,a pOlzmalnrie.RarcjroillaiLnaIkryty1ka źródeł ma naklOlmiarstIpielI1W1SiZJOll1zędne :znalCtzenie IW rre1ri'~iorzJnalWstlwie, ,poni'elwaiŻ źróldła nie ItY'liku,lZaikreŚi1ia,ją,oibSlzar badań, Ireaz rThaiwełtje pilot-ują. Korlejni 'k,o<ment,ai1Jolflzy L Chilrasrsii-Oollolmbo, W. ,KillaiSISeni E. Segelberg w nawiązaniu <do o<Ou alI1tylk1ułó'w:rolz1paibI1Ur:pI1zede ją W>1zYlslukim:klwesltrię 'sltrOlslOlWalLnośd posrZlcze<gólny1clh'metod w badaJnia'ch, ICtzęsli;,on.a kioIIklretnylc1h przy1kl,adalc1h. Szclzegó1'nire dużo ,zaill1ite:l"esorwania i b"llI1zliiwą dySlk'lllSję IWtzJbUrdiZlił ,ref,erat K. Rudo Lpha. Na tym ,kiońlcizy:się rc,zęść pieI1WlSIZJa k$liążJki, n::vtlOmiaslt dl1Ulgą Zia'clzy1ila,TiQzidział "Ocena dOlty'C'!roza:solwylchmetod". ,priobh~m ISltrWlolrzEmia ih'isltOlfylClznejtYIPollog,ii,r,el!igii rOIzważa IW nim H. Hie.:oa:irs.NajlpioI1w :PI'zytaJcza 'OIn stanolwliskr3 ta'kich baida'czy, ja:k ,G. ,LarniC!ZJkoiwlslk,i, C. Bleeker 'i U. Hia,nchi. SIedząc dalej hi:"tOlrlięibddall ,typolog,iczny'C'hkolnkluiduje, że rro:z.umia'llro doltąd Isalmo pojęóe tYlPU t'r'Ojalko: 1) fakty d"me w hiisltolriii mogą być IkrIasyfriJlwwane na ibaZlie e!lllpiry'CIZlnej i lhisto,ria Teligii może 'Slię ikiOl11ConJbrmvać ,nad ,ileh wYo'Jtęporwaniem (nip. L. GO\ppe~t); 2) może być t.rakt,(Jiwalny j'a,lm absitraikit, norDmatY1W'l1Ia 'Zal5adta csystemalty,zaicjiolparta o potdrcrbieństwo (J. Wach, R. Otto, H. l",rick); 3) ustala się je przez bezpośrednie związki między IrOlZJwmia'nymobiektem a rozrum:ie'jącym podmioitem, między s£erą emlP.iryrczną i ,trans'c'enidentną (G. van der LeeUiw). Należ,aloby więtc WpiClr:Wu~·c,iślić pojęcie typu, by móc na,s,tqpni,e myśleć o jeg,o apliJkowaniu,w badaniod1 Iklll'nlklfrffiny'ch. C. Co:lpe WS'WY;ITl alDtylk.l'le para [się IP1'o,blemdmi oididoo1'oglilzorwania teolog!'i, by mogla 5itać 'Się barridlziej naru/ko:wo wery:fiik,olwal'1a. 'RoiZJpatlrrujc także znaczenie, jakie w hi:sitolryoznej IteOllogiJi i llri!sltOlririrellrigii ,odgirYIwa teorria Isymholu ,i teOlri:l odbicia (symbol theory and copy theory). Słusznie chyba krytykuje naiwne teorie odzwierciedlen,ia 'chcące być adequationesintellectus et rei. MaitenialiZJm rd:iailekltyc'ZJny 'zaikłada bowiem wpływ wlalDulIllkówIslpołeaznych na IreUgię, a nie prols,tą redruk,cję tyrCrllIr'ela'cji. W(pływy ,obu !podejść ba'da'wczych są w niClktÓrrych przypadkach dość wido'clznei akceptolwamle !p11zez arrtodolksy,jnYlch IzdawaŁo;by się prnta,gonio;tów ildóre,goś z nirch (nip. G. W. PlerclhalnOiwa), la "wój 'SZlCiZy:t o:sliągnęły W tzw. "austI1o-mairlk~iZlmlie". Tem'ia 'sy'mbolu 'Zl1Iajduje zac;ilosrO'wanic 'w S:LldiOiwaniu mitu i lic'zb (E. Casls'ifrClr), rtll1ardy'cji Chirrz.eś'cijań"ki'ej (p. Tlillirch), Ikomunikacji znaków i 'Pfrzedsta'wień alI'tyrstY'cznyrcih (A. N. W,hitehead, S. Laniger). Teiorięordbicia stosuje się Ipr'zede w:>zys:t:k!imw oklr,eśkmi'll faJkitĆl\wrH~llilgijnych (L. Feuerba,ch) i ma,lerii {,od F. Einge!l,sa IpO W. L Lenina). Pierrwslzy z komenrt,atolrĆ!w, C. J. 'Bileeker, wYPOIwialda się na :temalt zadań his,borrii Ireligh ,i fenomenolo:g;ii. Leżą one głćxwmie Wi {)p'is,alnriu iZJHl,ZJumienliu TeMgii jailw ludzJkielgrQfenomenu w jego głęboikLm 'wylmia,rze. rHbt,(JJ1ia religii winna w sposób iPl'chlemowy 'orpi'sywać jej rOIZlwój; fenomenologia dOls'ta'llCzdĆma Iwyja~nieńco do "ensu i 'st,Llktury kiolnstyltutY'wnyldhelemellltów ,reliJg:iJi.Ewidentnym jeslt, że obie gałęzie iSą lws'półzależne i nalwlzajem "s,ię uzupełniają. HbtrOria U"elrigiid'Orst;:vrcza materiału, a fenomenologia daje rheurrylsli:ylazme,podsil:alwyIPomagają1ce zna,leźć jądro skomplikOl\'J1anych problemów If'ellilgii. Na rkoniec po!situluje, by uika!zy'wać z.jalw,isrka świaitopogląrdowe taik, jak je widzą wierzący. ,Kwestię odrrębno,ś'cii :pola badawiCJZego rreligiozmawstwla pordinolsliwyraźnieW. H. Capps. Jak dOltąd, ozel1pano Ikier'llnl'K;ibaidań lZ linnyc:h dys'cy;pli'rn, bo i ,twÓlrcy .tej nauki działali :za;mzem w poikJrelwny,c,hdZJieidlzinach (E. TylO'f, J. Fra:zer, M. MUller, E. DUI1kheim, M.Weber, G. van der LeeUiw, R. OUo). N:a~tEJpnie lila ikoIllkretnych przy,kładach wykarzuje, iż 'l1eli'rgiolznaJwlslt:Wo jeslt porlem badawczym, gidzie realiznje się ,róźne ,podejśoia, wiele m EltiO!do1logii, dlla kltólrych ,lI'udno znależć wS/pólny miano,wrni'K. Nta!stępny komentator, H.-J. Klirn!~edil:,'sitaje na,t,o:miaJsltw OIbTl()rnie fenomenologii, �297 Recenzje której dod~tlkowe mreiJIs1cerzHljmJUoeherllnenewty;k,a H.-G. Gadamem. Sltwiel1d'za bo'wiem, ż·e oIPró1azścdsłego itYlPoŁolgiJzJolWania i ohirollloQoigjiJzJa,cji mait'eriaŁu OIs1talbecznym 'celem jeSJt dolk·on<l,nie intel1[p1'etH1cljilUldiZlkiej eg1ZyI"tenlcji.Ca~k'QWI~tHloibiel~tYlw,iza1cjawarttolśai, ISlta!W~anapriZed aJnaQ·j;ty.c<ZJno-eIIIlIpiryc.znYimi dlz.i·edziilnami badań, w~nna być integrowana hermeneutyczmie; dzięki temu fenomenologia będzie w stanie wycnWyltywać żY'woltme e1<ememrt;y ,rcl;iJgili. DaLsi kom entalt Olnzy, iR. PUlmmer i J. IShal1Pe, ':l<ajmują slię kol ej.no pwiblemem uściśleni,a baidail tY'Por1<ogilc'znYich 'orDaIZpOlZJoI1no:ś!c,ią nielk:tó,rylch rZ1elkomyrdh klwesltiii metodo<1.ogliazny1ch. slpr1olwactrza,ją<cY'crh się faikitycrzmie do różnirc t ermino1lolg.icizmydh. T,rudno w tym momencie nie izaulwaiżyć, w jaik ni.elkiiedy diametiralnie odmienny Sipo.sób IrYSJ'-lją'slię w oClza'cih bada'clzy ,religii IWYin~ki dotychlc,ZaiS ISitosiO'wanych metod, zadania I!"ehgi!CJ,zna wsitlw,a i jego prrrzYSJzłość.Część opowiada 'się zameitodam,i ba'rdzi'ej "intuicyjrnymi", inni o:Slcy,Lująw il<lieI1Uinlku ".ra'cjlonallny;m", ibą<dź IteżsIZUlka się 'PeWlne~o k.ompromisu między nillTIi, czego wy·raizem w pewnej .mlieI'ze 'może być :SJwaista próba podziału 'Pola badaiWlCi;oegosugeDolwalna :pI1z'elzC. 'Gollpe. Duże nadzieje wiąże slię z al1a.msem między ienomenol'o.g,ią i hlSitOifią religii, .choć dDOgct do .symtezy wy1daje ·siG być daleka. Z pawno1śdąodczulwa się tu bmlk teolrii o 'chaI1,~kt.eII";ze ogólnym, k!tóra da1aiby jednod1ty kluclz Ibadav,10zy. .Jak dotąd zaś domi1nu'ją C'Onajwyżej tezy cząS'trkowc ,i tzw. lt'eoDie ś,rednie:go zasięg·"..!. ROIZJdział drugi tej częśd pm!cy pO'śWlięoOlny "Pordejś\ciu ["ellig;io-·elk.olog~Cizmemu" otwima aritykul t:WÓ,DCYt·ego beru lIku w roILgio.znalw;stwie, A. Hultlkm.ntza. N ajogólniej wysił,ki jog,o IZJmieI1zlaljąku a:piliikolwaniu olSlią'glllęC ekologlii kuLturowej .J. H,StE'lwaI1da witej dys.cypliIIie. Eikologia :f'Elligii jest wg nieg.o badaniem śwdowiskowej integracji religii. Środowisko z pewnością oddziaływuje na ludzką kulturę i pI1ZY założeniu funik,cjoIIi01wiania ogniw poś.rednkh m.ożna iok,reślać jego wlpływ na reiligię. Najwięk:sz'e za'S'tolSolwalniema ta metroda alnahzy IpDzy studi.owaniu religii społeczeństw prymitywnych. Hultkrantz kreśli przed ekoTeligioznawstwem nasltępujące c,ele b:adaiWlcIZJe: 1) dać ma onlO nowe we'jI1z.eIIi.ena w,zmyi fUllIkci'onowainie religii; 2) dostalI'c:zać fenomenologi!clznyc:h ,porównań zairólwno między ceciham i religi'i, ja,k samymi re:Li·gbmi; 3) uSltalać typy Irelig.ii w warsit'wa:ch hi~to .. rycZJnych; 4) W1slka:zywać pOIPDzez a.nahzę !Zmian elementy [r'eEgii naljbardZJiej zależne od śwdowis.ka. Kierunek ekologiClzny pOIZJostaje - jak wiJdać - domeną bada.ozy rSlkandynalwskiC'h, alhowiom .nas1tE;pny ar'tYlkuł olddaJe nam poglląrdy nODweslkliegoJ.oz.onugo, S. Bjc.rjkc, .Jego zdaniem, centralnym pUlIkltem ek1oTehgiorznalwstwa jest U\k::1ZYwanie, jak dany ,typ ardapt,a'cji do rodzaju śroid(}wi,slkiamaltulralnegro - dają'cy pewien typ technologii -,- pI1zy'cizylnia się do tw,oDzenliaolku:-eś!lonegJO rodza'ju relii,gii. Uważa też, że fa;kty rehgijne są jednoLite w ,Siwym rI"Oldzaju (Hu,litkraintz je dz.ieli) i dają sliębadać cal\kow:iiCie bądź w Sipolsób nomotety,azny, bąidź idioog.r1afic.2my.Star.a się ponadl·o ud()lwodnić kiomplemen'taiI1n!O'ść i zgodność oaLego ek:ylogi.Zlmu lillul:lur.owego z ewolucjonizmem. Komeata.t:oT M. BUlttrner I"aprezent·-xje dorobek gI1u[JY naukowców z BO'chum (RFN) i jalk Isam t'WliaI'dzi - jest pI1zedsta1wioielem geog,r.afó,w relligii. Elkołodzy skupiają 'SIię !na wplywi.e środi(}wisika na r,elri.g,ię, z,aś geog,rafoiwie dodaltikolwlo na impulsach generowany.c'h pI1zerz Ś\w1iatoipogllądi skierolwany,c:h na 'Ś\rIQdow1s!kio. T·wo~Zą zalrarzem pewną di1a'l,elkty'cIZlnąsp imIę tyoh wzajmnnyich oddZJiałYlwań zL.o!Żoną z impulsu, religii, środowiska, formowania się, równowagi, konfliktu i sprzężenia z\WOIbnego. .Nalstqpnie A. K. GlhJo's'h wsikalZJu.je na tmudnośd dOlkonanila klalsJlfiJka1cjli i poWliązań religi.i ze ś,rodowrslkiem. POls!tuiluje najpi'sI1w dolkładniej,sze Ibadanila w SIZoC.Ziegółowszych dzi.edzinarch, zanim dolkonasię OIgóJmej teOlr'etyclznej oc.eny. Nacrnarw:i.3, 'N l �Recenzje 298 by zl"oIbić atlas tYIPÓW r~, ik!tÓlry ulk:izywaliby nie ItYlJJkJojej l"O'zmieS'ZCtZen'ie,1€'C2 rÓW1ruież prflZleIJItQWlał ~dl.'o!g1ię i alreały ~o!cjOi'kJuQ,ttur'Clwe, w jaJldch te tYIPY re1i,gii wy.slt!pllją. G. C. OOI~lhr.llilzetnIWyldalj,e <się być ~W101eIlJnilk.i.emdość be'21PQlśredIlJieg,o'priZlen'Ol~zenLa pojęć i terminów z natUlk przylrod1nLc,z;o-matt'emaityll'l1JnY'dh do reil..i;g~orznalW'~iWa. l'lliQlsy;sil;'em jesit dlla IlJie~o k1ompolZylcOą f;ilZylc,ZlIlJo~c:hemilaZ'J1!o~tbioll'Ogji:Cl2ID~1c'h procesów Pl"Zeibiegalją'cylclh w iCtZa'S'olPl"IZeIS~mZenlne.j jednośd li. dają'Cyldh ~ię zast'osować do slfery 1utdztkJiej d~łaJ.iI1Jo,śd, a więc i Del!ilg.ii; prólbkę zaJslt'ostOwamia 'SIwyIch u'st1al'eń prlezentuje na ;prlzyfkla,dzie ana[irzy s\poŁec!21no!śc:iBaInIbU, BUli>ZJmetnóWi HLJ1IduIsÓlwIW iRlPA. K,ry/ty.k,a E. Pemry d'oityClzy odrY'wanLa pl1ZeIZ A. H:uMIkJmn1uza e1kJOIrelli~iozna'WIsit'wla aid reLigii. Bada ją ron bowiem j'aikto fenomen lmlltuwwy, a niereHgijny. PoIUI1zeba naitomiast metody stuidiiując'ej r,eliigię jalkio talką. DlaJtego rOllJważać ~ię powimno, kiedy Ś!r'odOiWiJ~ko geolg,rarfilcllJne n<tI121UlcaS'Wle fOI1my IrYlu"lalom, rnitom ,i'tjp.,ailiba kiiedy Ire:li,gia adolPtturje selelkrtYlWnie z oitocrz.enia wyobrażenia, walrItości i fOI1my SlpołeclZlne z nią :zJglotd!ne. O:slualtni IZ k<omenJtato.rów t'eglo DO'Zldiz:iału,Z. PcmiatoIWls:ki, uikalzwje możJl:iJwoŚlm .zajęc:ia się w bada'nialcrh t,e~o tj'lPU relliJgiami WisIPMC:ZJesnyimi.Uwalża, iż należy też slkry!SltaliJ:zJQlwaćpodęcie środo1w:iJS'ka, z UlWlzJg,lędnirenliem olbeCinego Wlpływu lnań lkut1tury. ,W,siklat~wje tetŻ pTIzy olk,arzlji na 'PoWlsitalwaOlie we Wls,półlCizoony:mświec.ie ruldhÓiw par,ar'eLiIg:ijnY'ch o,rarz naW1Zcr1olst Iwa:rtlm'lci ślrQldawiJsika w świadomo.ści społecrzeń!sbw 2JUrbianL~QlWany!dh. RJieD"lnek eikJolOlgi,erzmyzy!slkał solbiie do'ść dtużą popurlarrmo1ść w r<e1i~iolzna'Wls,uwie WlSlPókzeSlny1ffi. W SIWyim "WiS\tęplie" L. HOlnik,o ulpaJuru,je go w Qlgóll,nej ,t,enidencji nalWlI'loltu do nielkltórYlclh datWmy!ch melt{Jd baldań i w tym, że jesit Itto ikieDun€lk mogąlcy być tlralkt'olwalny jako antir'OIpot1tQ1gii'clzmy walI1iantmaterialliZJffiIU hisltorYC:ZJn~o. F,akltem pOIZOlSltaje,iż żyw:i się z nim dąlglle dość duże naldlZJieje. Niemniej, jalkto motŻna 'ZJaUiważyć :za'ró'WIno W ikolmen1t<tDzalclhi dySlkiusjli, wlietle jeg'O mQlmenJtów po:ZJC~slt'alj'e n:ie£lc,iBłych, niewy'ja,śniony1clh i nielW.y\pralcawanycih. NalWet slzeDo~ie ro~umienie ,ś'l.'odQlwisika (łą'C:ZJni'e ze spoleClZno-lk:ullj;uII1Olwym) nie usuwa w cień wąt:pJiWlo,Śid lI'otdiZą,cyrcihslię 'Przy ·.lrstlallaniu Wlslz'ellkkh wzajemnyrch powiąrzań. Ulstarlelnie zaś samych determdnatcji i 1c1h kJi:erunlku jest I1zeczą wietlice sikorlTI!pl:iJk'owanąi ·olbejmują'cą szereg syndtI1orrnaltylc zmy1ch ogniiw. Na uboClzu z!aś ipOlZOlsitajetm Ita'k'że występująlcla olbok funJkicjolnalllJJej delt,eDmimanta genetY'ClZJna zjaJwislk. J?alrt1ię kisliążki poświęc'olną "PodejśClilu relilgi'o-a'n1tnJipor1 ogi:Clznemu" rOIlJPOClzylna a r1;yi'kJuł U. Bianchi. Zajmuje 'siię orn kwesbią ZJdef,iniowania n~liJgil, talk różmie pojmowaJnej ,przez antlDolPollo'gÓiw DOIZllPaitlI1ujqrcyc,h relltigię jarko cało'ść oraz hi:slbolryików mająlcyich k'onikr,etnie clharalklteryiZolwać ,rórime froDmy Tetl1vg'ijne. Sit,a'je na stalnowiskl"j, że nie da Is'ię sY'TI'cbir'onkIZJnytclhbadań aln1uropololgimJOyic'h separować od hisltoryic,znego prolcresu. Bonaidltlo UiWatŻa stal'e napięc:ie między unj]wersaLnym i partylkularnym, fenomenologią i historią religii jako zmierzające w kierunku stworzenia ,;hisit,OtTyiClzneij .tY'pollorgH reil'igdi". Na:stępny ref1erenJt, M. SlpiJro', w pmlcy nard symbOi!i,ZJmem i funlmjonatlilZlffiem wy'chotdizi IZ 'zalo,żeOlia, ż'e reilitgl1a jest fUIOlklcją ~w senSlie ma<temaity',oznym) sIPo'1ec'zeńISltiwa, t,j. zależy otdkJu1tuirowej oI1galn:iza1cji dyislpozY1cji i walDtośd w o!k:reślonej grupie. Swe założenia stosuje nasItępnie w porówn<J.niu judaizmu w izraelskim kibucu i burddyi~mu z bUII1mań:slkiej wiio'slkd. Okarzujte się IlJIP., i,ż mimo Ipmstego strl'Ukitu,ralrnego polktrew,ieńJsltiwa sY1m!bo[:i, iJoh s,emantyka jest ZR.lpeŁnie różna. ~pko ZJreSlzJtąulWlida'Clznia tetŻ pDZYlPaidlk'ia podobnym dharralkibeI1ze i stara s'ię zanaa]zO\w.ać Wlzajemne ,i,ch rel,alcrje. Ze stanowiJslkriem tym nie Zlg.aidZJasię w Slwy;m komenbalrZ".l H. Calin. .Jak dla M. Spiro sY'mbio,le są Tre2JUilJt'ait,em :LUldZJkiejil'lantaJzji fO["ffiowanej pI1zez tyip i>połecz1 l 1 �299 nego dOiŚWiatllcoonia IkUJlturowego, talk dila Cad>na poohodzą one z d~dazenila reI~.g,i,)nego, kltóre wyu:arl'ać się może w ISpOISOO właśnie kiulltu.rowy. Ozłowielk. lllie obie'k!tYlWliiz'UjeIlIUmiIIlQSlum,aile proj6kItiujje w tę 9ferę SiWe ideały, a z klUltlUJry ~erpIe jedynie .il1J:ij)iJrac!Jedo fmor1WnJi.asyrrnlboLi. TaJlde H. H.Permer w ~ób dość dclkłaidny i sd'oJ.1IDal1iJzOlwanyl~giICZIIl1ewykia;zu,je, że podJz.iały M. ~ są dOlkOlnane IW '~osÓlb aIlbiItJra1 ny, syunlbole są Z1niekiształcone PI1Zerz.QlWą arribitrallność OImlZz melt'Oldollogtiraznego p'lnlkitU wiid'Z16I1JiateoIlia iluJIlIkiCYljIlla jes:t trYW1irad:na. JW S1WYlffiik,omenitalIlzu R. F. S. Spencer kiwes.t:iIonurje pojmow<linie czŁowieka ja!Ioo ,;lJWieIlZęcia relWgi,jrnag.o", kitór'e rpoW1Stalo w wy.n.iIkJu irJteOlsY'WiDy.ch ba<dań nad zadho'W'alI11ami z:wie.mąt. Nie m01Żma też, jego 2Jd,a;n;iem, T'eldJUilrować r'el1igli'i lWyłąaznie do sfery narUlkoi.WtraJZ z A. de WlCllal Ma[el£i.jt .nalwołt1ljąJcą do oc,iągłego dQisltI'Zegania w poo:z;uJk~wanialC·h badaiwtozYlc\h crz.łowielk.a, mcrima go zaikJwalillkować do orLel1Jta'c:ji, .którą narz.wiemy, z:aporlY1='jąc t,en terun.in z ~'nnYlc\h dYlSICYlp1:iln, "l"elilgio2Il1a1W1Sbw,em hUJlll;a!fris.tym.nYlffi". AmJt'I'OIpoIQf!iiaza;ohowluljenatclatl 2maJoząJCą porz.Y'cję w baJdaJnia·ch r,e1;·giIL J'ej metody i teo'hnDki badań ,pOIZOIsltającią'~J.oe je~ niedOtŚDigln:1onymi W1Zorami dla LnnY'ch dYlS,cYlp1inSIPoleClZlnyoclh.WaJŻIną rolę Qldgrywają w niej rcxllwaŻiarnia TIra temat sYlmboli, ,sYlffilboHrz.acji, ilCih Z1narC'.zel1Jia i f'Uil1Jkicjooll1JolW,arnia w kumt>ulI'z'e. Ntie2Jwyi]cle c.ieklawe j,eSlt t'l lZIarYisolWyrw<:mieSlię pr<'fu pr1zenOlSizenia z arnltnJ(pol1{}g,~i ~ulturowej metOld aJIlaHzy mają1cyc'h na celJu od'tv.~a'I1Za.ni,eŚWi~ata taJkJago, jaJk'1m Wl1dzą~o ClZŁonk,ow.ie badaJnej g.ru/pY. a wYlwodiząJc-egro się z lk!1asyoznego I1J1:emaJljUlż I"OI2JrÓIŻruienia kategOlI'i:i ".em'oc" i "efb1c". OSitalt:ni WiieDk!i dział k6liąlŻik~ r<Ji2lPOlCZynatematYlka m:tylw'łowana "Tearj,e d'otytczątCe pw.cesów ry1burMnych". OtIWJera ją L. Honk.o, kotwy na wstępi'e SiW'ego artykuŁu OImaw.la rpOIZyC'je, 2Jnaozenie i kOlnltYlnl1JaJojepralC E. DUl.1kihe!iIffiai A. van GeneruJa nad tYlm 2JaJg'aIdOlieniem. Dalej sltar.am.nie rozróżnlia lpajęe,ie "ka:te@OII'ii" (jelSlt loo pr,aJk1tYlClZnataks{}nom~a gnllpu:jąca matevLał) i "modelu" (na:rrzędZlie wy;jaśnia:jąc'e daJny iPrro.bilem). ~roan.iiC1m anUrO\PoI1ogilcZJl1eIl"OIZUlmieruierYlt"lalu do sybuacji, gdzie wYls:tę,puje na'gromalclizenie .tiraidycydlnego symboł,ilclznego maJteriału i jego kJoretlarcja z trarOls:cendenJtmym. SpOltylkaJmy s'ię tu też z dość SJ2Ic'lie!gólową oharral~terystytką .rylliuałólW prZ:€ljścia, ka[etndal"lZOlwyx:lh i kiryr;zYiSlOlwyioh.S:twlierclim on również., iż cią>gle .rośnLe rola /pOId€ljścria baidająoegrQ nie tyllkoO ",s:tru,krt)uTę" ryittuałÓlw, leClZ poza tYlffi jej re1laJcdę do procesu, k1tÓoregrojest wytworem li tr,agu,J!altCllrem. Drugi z r·eferen!taw tego zarga!dJnienia, J. L. PeaJCOlC:k,na pOQrs:talWj'ete~'OJgi;i za;pożYlczo'n'ej od Bellr1aiha badakoretlaic.je między .zrruanarmi i rodzajami rY!buałów (szeI1Zej: koncepcja zjlarwiJs'k symlboilli.aznYlch) a stru'kitrlrą 'Slpołec,zną. St~rająJC slię wytlroI1zy;stać w S1pOIsÓlbZlffiodel"lIllDzowarny iidee ewo:1ulCjornri!ZJrnuw OIPra'oowYlwam:iJU ry:truałÓiw wY1rÓ'~nia i OlPilslU.je5 koh pOZJionnów: l) IpOOIom prymift;ywny aw.oI1ulc,ji religijlnej, 2) Slpo1oeCiZeńlSlttwa Cli11cha'iIC1ZJnago, 3) siPalec.zeńlsltw cenbrów ,,'wioellk'ildh rdiigili", 4) a~Tas Wlc~esnlQ'W1S\półl~es,ny(mOtderOlizalCY'jny) ': 5) WlslPÓłlClzelSlny. W Iswym k,om€nltalI'ZJu G. J. F. BoulriItJiUlswlslkalZuje na a'rlbi.tra'!,ność klaJsyif,iJk,a'cji P,eacodk'ia. Jag'o idealne typy są bOIwiem sikorrrS\t'ruoQIwarnena ba,zie t'eOlretylczmyrc.h wzwaźańi ni,e są w żaden SlPOIsÓibadaklwalne do ro2le!CIZYlwislt·ości. NawiązująlC do tYlPo!og'i'i L. Hionlko prop()lIlClje 'W'łaJSlIlą, ZaJSaJdizarjącą się Ilia rekl'cji między md'kI'oi ma<kirokosmoselm. Ryituały mogą być I'o:Z1tunihme )a'ko ()zYll1Jn~kipm:l1t/r1zymująJc,epoI1Ząch!'ki cOThtinuu.m Z'<\lPoC'zą,l1kowflnew mift;y;aznYldh cZaJSalClb. iNa'5itępnie J. H. KaJmSlt<;a zaa.:na1CiZa,iż niie moŻIDa badań nard ryitlurałami oglrra:n!iczać jooy>llrie do socjo1ogliicizmeg,o ich a:stPelk:tu. WaiŻny jesJt lteIŻtOIwamylsizący im Ś'W'iJatlJ\PGg,lą'd. WiSiZe1Jkiebaldania religii nie mogą ,pI1Zebiagać pI1Zy jej iJw1a:cji od sytuac.iJ, SlPoloo2Jnej, fiik~Zlo[\i'()znej i ku.ttU'roO'wej; nie ma dw60h iden:tY'crZJnYlch rY!tuałów, 1 �300 ,Recenzje ~dy:ż IlJaiWe/tf'OTlffia!l:ni'epodobne IWlSiPiemne są mną £iI1ooof,ią. Ta!k więc wiele uruiwensa1nylclh ,kCllt'egOlriijest pll"ZelZtio kCllrylkla/t,ulrąnZelczy'wiis~olś<C'i. Osltalttrii kmnentato'r, A. JalC~S.Qill,ZCllfizn:oad[',U'gi'emu r,e!f€lrentoWli, że j,ego tYIPolog'ie dolk,cynane Izolsit'ały ad hoc. NatOlll'liials<tsfoll;1mu~owania HOll1ko nie są do koń,ca ja'sne. Ponadto ufWIZJględl!1Ji,a on ty'lko pOl7Jiom i:ntdy:w~dulalny ryltów, a na UhOlC,Zl1 POlzo'Slta!wi,apOl2Jiam stpołelcl7Jnydl relalcji, T'el'alcjlisltrukbwralny!c:h rytuałów, rela!cji rytów ze społeczeństwem. JJiru,gi r,oZJd:ziałtej :książikii poświęooy zX~:'ltałprorbJemalty,ce "jęzY'ka religii". W artykule pod tym samym tytułem J. Barr najpi,enw balda kOIlJ&elk,wencje'ro:zmaliitoś.ci l;udzjk~c,h ję'zylkólw, w którryloh dana r-ell'ilg1iajes't wYlrażan,a. W s'kbd tej Itematylki wchodzi też klwesltia tłumalc,zenia tekisItów rellig,ijnyoh, i'c,h "Jlniwersa,lu().ść i Elk'~pansYlwność. D ailej tW!ielrldm, że elemenIty reUgijlne języka natulralnego nic mo,gą być u1<07;salmialnetylko z te'rminololg'ią, ale T!a1(Jzejz bal'dizi'ej ó9kOlmpl,ikowany:m:i&1Jrru'kturami. Osłabia również tezę o kształtowaniu światopoglądu przez język; jedna religia może być bowiiem wyira,żana w wicIu językalC,h, a dany język może być uŻjnwany w liC'znYlc'h ,religia'ch. Na konii,ec I'OIZlW:lŻa,jącf.iJI'o'zoDC'Lme podej9C1ie do języika kWlallif,~kuje je jaiko meltafory.czue (język ja,ko sYistem myślenia). Cent'TCllnYlm problemom referatu J. Waa,ridenburgla jes,t próba U!kazania genera,lnej teor,iireIigii j.alko sYislteUTIC-l zna'ków; stam się poka,zać, iż jQz:y'k f'elig,iJi nis może być poza tą t,O'olr,iąrozum,ia1ny ade!kwa:bnie. Pir:zy baldaniu tego języlka stara się z,anahzolwać zna:c.zcmie, jalk,ie o'n odglry,wa dla jedn1os.tek nim Slę pOlsŁUgUjąICy!ch, Czyni talk, g:dyż w aftmie komu1ni!ka'cjri mÓlWICai odbionc'a mu,srz'l podzi'Clać wspólne referencje odinoszące s'ię do r,z,eczylw'iJsltoś'cip'OIzaempilrycwej, różnej od tej, do jakiej odll1'Cllsząsię inne DOld!zajejęzyka. Komentatorzy A. Nennola-Kallio, N. Smart i A. Wissman skupiaj'l swą uwagę na probilemaltyce kirylte.riólw wylró:żnieni,a języ:ka n:atulr,aJllnego i religlijnego olraz ~posobó'w pT!ZeprolWadzania anall,irzy tego drug\iego. Ost'aitlni rO(Zldiz,iałllJsiążki zatytułowany został "Głębolka s'tlrulk:tura rehgii". W po· jęc,b otlw,ier<ające:g:o go J. vain BaJa}'a relig,i1a jes,t sYisitemem oJnO's'zą,cym slię du niewe1ryfiJkowa!lnO'j r:zec,zy'wi&tośd, tyIlTItcza!s'emz n<l1J!k1owO'go punkltu \v'iidzO'nlia jest to absulnd. Fa:kIt jej istnieni.a i otdwloływania się do niej Ipr:zez czl'olwielka świadczyć ma o jego głębdk.im welwnętrrzmymkonfliikclie. ROIz,polznanie tego zjawiska możliwe będz!ie tyl:k,o przez bad!ani'e i symbołi, i emo'cjo:naJny'c'h "t.anów u mysłu (sny, neur'Olza tbp.). Aby pOIznać kh genezę, naJeży dokładnie po!znać cały k'onteikst kulturo,wo-.SJPołeclz:ny. Stąd rodzi się po:t,Dzeba k0'll1lplek,s01wych bardań monog:raf.icznych i jeidnocześnie kwe,s-t'iJonowanli,e "metod poróVv1na'wclzy ch" iIZlo'lującyc<h pojedyncze f,akty. W naSJtępnym rerfe:ra'c:ie K, Gorlda!mmer z,ajmuje Slię relalcją między symbo!lami a możUwą głębolką sitrwldulrą religii. Za'l'waża, iż termin "głębo;ka" staje się c:zęsto !'oid'ZJajem met!afmy dla rlzeczy niewy,rażnych Naj Ie!piej będzie, 'w jego opinm, t'ralkltOiwać głębię j,alko naj:'lt;Hlsze waimt:wy symboili, któ,re zres,z.tą w hist'oDii ulegały ró,żny'm transfOlrma:eÓom. W badaIllia'clh najball1dziej uZ:l's!aidnionym metodologicznie podejściem będzie natomiast rozpoczynanie analiz od warstw najbl:iż,SJzych,najsrzel1ze.j wyartylkuŁowanYlch. Komenrt;,a'tmów ~h. P. vam Baaren'a, U. Drobina, M. pye i R. J. Zwi We,rbloWlsiky'eg.o, olprócz korJklreitnyleh luwag Slkliel1o!wa,ny'chdo referentów, naj'Wlięcej zajęły k,weSJtie rOlzumienJia st~ulkJtulry, symbolu, tYiPolo,g,iiiJtp. Podis,umolwują'c cały ten dZ'i,ał sliJwiendzić można, że mimo obi,ecują'c'o bI1z:miącej t emaltyki n'iewie1.'e I,elat Ylwnie, jak dotąd, wno:'lzą one do badań reUgio,znawczyc'h. Dys!kcisja nad języlkiiem r,eliiJgliiotkal:~uje s'ię płodna, o i,le doty1czy jedynie tematylki tra'IlISllaicji te!k'sltu. Za!polżyicZJOnyz temU syrntaikltycznej !termin "głębOlkia i �R!Xenzje 301 5tru!k,uUlra" wydaje się l1'iezJbyrt.efaktyTWlI1y jeśilJi chodzJ {) barda.n!i<anad rel:i,g'ią. Posyć zaJSokaJlwdący jes.t farM małęgoo kOl11ZYlsIt,3illiaze~iruikltJUIrailJiJzJm~,. Z1właS7JC7JaLevi.,Sitr,aJU!SIS'oWls/k'iego,kitÓlry mimo jm"yltył.kJiL ruiewą'ttpliiw.i.e wieiliu ~ŁaJby,clh stron st,ał się iJnspirujący d1a innyJC'h, pOlkr,eWlny1clh·dt1Jied:zi.n huma'nill~ytkIi. I na tych zagadnieniach k'ończy się, w zasadzie treść merytoryczna książki, lecz jeSlZioze nie jej cado>Ść. f)dycja ta za:~ltriZIona jM!; omv1iempooa<i/tJo w doildad-, ny indelkJs OIsobowy oraz OIosz6I'lI1Yi 1rraIfn"e dObrany im!dek5, rxeCfl),Qwy. Ułalttwia to śledzeruie wyhI'la'Ilych zagadnień:To w:Ierme odItiwoOlI1Ze'l1lie ur.eŚC'i pUlbJfilkJaqji me jest, reeiC<ZproSlta" jej ca~kioIwiltym ahrazem. Każdy aXItyikuł, c:zy nCllwe't kOlrnemitaa1Z, a tym bardzie1j temat, mógŁby się Sltać P11Zool1'lfiioltemoddrzde1nej prJaICY. O takliei,j właś:ni'e a nie inmej fonmi.e tego ornówieruia zadecyfd,OIWało jedinJalk pDClIgiIl1eruieZl!lPOZloo'Ilia poJJSlkJiego ,czyltel1mi:ka z głóWlnymi aJkit'llallll'ie Pl'OJblemami rellłgilOiznalWlS\lIwaśw,iaJti()lwego, z t,ernJaltytką poirwszalllą w ich obrębie, z tendenC1jami roZlWQlju. Pooralk!tQlwamłie tej pracy l'i ty:1lk:o w sposób problem~y nie byłoby c'hylba w s,tJairuiletego celu zr,eaJ.ifz.OfWIać. ObecnIe' slPrÓfbuJjemy s'ię pokusić o rpewną ogólrną o,cenę syltlllacji pamu,jącej w relligl~orz.ilfaJWI5<tiw,ie. ZalZlnaozyć tI'lZeibia, iż w pewlll'ej m!ierze pOlIDaony w tym Wlzg,lędzde jeSlt W!sltęp napi!sa'ny do 'ca,lej kJS'iąŻlkJi, kJtórego aJUlt,o,r,em jest jej r'edaiktOlr L. HOin/kiO. W OIbeClllej syltlU<llc,jiwyldade slię więc, że iJIIteresudąiCa nals tu dy.s'cYJPll'ill'la:lJnajduje się w dość ,s/k{on1ip]i1kowanej i brudnej sj'ltualc;jii. Łaltw'o daje s'ię :lJa'".lIważyć niezl:iJczOOlość Si1Jkół, zaint'ef'esIOIwań i kiierunków. Nie byliby tIo z pewnJOiśdą Z1a~ut, a wręoz odw.rotnie, śWialdieICrtiwod!u,żej pręzJllośai, ~dYlby iIll,e faktt, że na,wet w O(pim'i'i nJiekltÓfrY'c,hbaidaczy jedymY'm, co łącrLy WlSlZy1SrtJkiloh zajmudącY'cih S'ię tym zagadnieniem, jeSlt sam teI1ll1li:n re1'i'~a. Dade slię OOC17JUĆ wyrażny br3.'k m&tateor,i,i, k'tÓ.rn POz.wtOiuła'by na stworzenie c<hroćlby pQld'sltalWowej płaiSlZ.C'Zy,zmy,pewnych u'l1'Uwensalny,ch kaJte~i,i mogącj'loh Sltać się punJkltem wyjściowym daJ1r;:;zy,chbadań i wrz.ajemnegJo por,oz.um'ieni,a. Re11gio::IJnafW!SluWlo pozOlwd;je nadał dYJSIcY\P1Jilląw SlPosÓ!b wy,r:aźJny m1ElŻną od lnnYloh, SlpdkrreWlniony,C'h z ,niJm d!ZJj,ediziln.Niie mamy tu na myślli pnoceSlu ogó:lnego, kitóry przy'ozym'ia Soię do bwomend:a C'haralktery'.~tY~C1ZinegKldla daneg10 oIkJren jalkieg-oś Wl~póbozYiI1ni!kateO'I'ety1ozno-f)l1atOld~OIllog'i'Ciznego, lecz u.z.a[etr1ien'ie niemail be:z.pofu-edrrie. Z<lipożyc~ane są metlody, SlPo!Sloby arua!li.zy, cale t'eorie, jak rÓWlnież S!am'i. bada'cze są C'zęsio przedJsIta'WIilc:ielalITńZaJr8lZem i:nny'ch gałęz:i wiedzy. Zaznac,zyć pnzy tym mOlżna, iż ni'ejedinOlkir.Oitinie są bo metio!dy, które na ,grufl1!cie dj'ls'cYIP1iJn, g1dzie się Z1l'oz.dZlily,u:znane są już z.a pnzel3't.anzał,e i za:r:Zl.lcone. Obyld'wa ;PoDWSlZonedotąd zagrudn:ien\ia <:zJdająs'ię w s\pOJsÓ'bd,ość śdiisły ze S10bą łąazyć. I.ii'oZll1~ k'westie SlpralWliają pOfooiCllt1owIai2:eIl!i'e jElS'zoze nJieZibyt wy1kJrYSltaliww,anych i nie ba:ndizo wiClJdiomJoo co w1a,ś'CilWIiew nicih choid,zi. DO'tyCiZY to SlwzegÓlln:ie ta!ktiJc!hhalsel, jak glębo1ka s1J1,1WkJtUT<a T'el'iJgli'i,ozy też języlk r,ełli'g1i.i.Być moż,e, dalliSlze s.tu<dia po,~w<olą na slkIQlnikJrettj'lz.OIwan1i,e pOllia baodaf\V1czego i je:g'O zaJkreSIU olraz pOis.uną rezultaty ctocie<!<::ańnaprzód. Nie ulega }eclina'k Wą!tIPl'ilWlQlśd,że r,elii'giOlzJlla,\V1srt:iw'O jalkio t'aik'ie 'l'1'ega ciąlglym pnzemia'nOlm. Być ffilor.?:'e,jes.t to rerLu!lltal1;.eunf.ermentu jlCIJk,izatPa,nQlwał w całej huInailllis.tylc,e pod k'ol!1,iec }.ait S'ześooziLelSlią(t;yiCih. N a cz.oło za:gaidni'eń wyj)ijają ;się: !h:ifs.tor,ia relii'g;ii, fe<nomenol!OIgLa i anltil'opoliogia, pr.zy c.zym nie ma wYfl',aźmej domiimwcj.j kJtórejś z Inich. Inne z gałęzi, taJkiie jalk toeoJiolg'ia, &oc,jollogi;a crzy. P5ychionogia, występowały jedyruie w konl\;,eikfSitaclhS1ZEl!1S1Zy!C:h za;gaidn'ień jaik10 jeden z ic;h ClJSlPek'tó{w. Z pewn.o,śC!ią w.ZJrosł!o naft'omiasit, głÓfwiIl'ie d:z.ięlk,i u'C!ZIonym skamłdj'lnawiSlkim, z.naczooie folkloru i tradycji ustnej. Jest to cenne. źródło mogą.ce zasilić dotychczasowe dane będące prtzedmi'Olbem fIQ!lJWiaQ:ań naJUJkfio rebgli:i. �302 N1iwwyłkl1e C'ie/kaIWa wYldade się też być próba połąlC'.z.et1ILafenomenlQllogH i hiSltorid re1li gtiJi, C1Z~ ·wymk:ierrn mia~aby być m. in. h'LsIt(J,TYJCIZIla tYlpol:ogia religii. Obolk WYlSli~ÓlWelkologów i erMO!LuCijIcmJilsltÓlW jeSlt to prÓlba pewlIl.e~ rodzaju uhiJsltoryc21nianl1a cabO'ści dyslCy/pl'iny. Tendel1lcj,a ta1ka był<liby więc pl'zeljlaJwem Qlbiooującego prądu zm:ienz.ająocego do ".l;}mOlWama ZJaigaldnień w kh pruces:ie dlZiejowym, pr:zy U'W17JgUędnlieniJukontekJsltru społooZlnelgo i kulbuwwego (lnie talk, jalk t'o mJiaw !lIP. mi'ejse,e w k1alS)'lcznej fenOiIIlenol~og,i'i). Talki kienll!1e1k badań wYldaje się być najbail'dziej s,ŁuIS7.Il1y.Pamiębać boWlielffi ZiaIW6IZJe należy, żeWlSIZeil'klie zj.aJWliJsikakiUltlu['lowe, a w tym i rel1il~a, pr:zebiiegają nie tylilm w OIklreś'1onym ŚI".odowiJs1kupriZYrodniczym, lecz również w caloksdałcie praktykJi społecznej. Ta ostatnia jest zaś historyc!lnie zmienna. Przy jej badaniu nieZlbędne jest natomiast uwzględnianie zarówno determinanty funkcjonallnej, na którą Slkładają się obiekJtywne wa,runki ludzJldej ,diZlia'ballnO'śc'i,jalk i genatylClZlnej, decydującej o jelj olsta1tecznym, konlk!retnym k!s'zttał1c'ie. l Michał Ges,tures. Their MamSlh a[]d Maa:ie SIS. 2Y6. BuohoWisk,i Ori'gLn amd D.istr,Lbut,ion. DeSlmond Miol1r.iJs,P,eIt·er Gol,lett, Pelter O'Slhou{g,binelSlSY.SIt,elin and Day (PublliJsihers), New Yoll"lk 19f7 9, 1 QpulbliJk101Walws:zyw I'loiku 19157 N wgq małpę, zafa1scynOlwa,l Desmomd Mo.rrils S1ZeI10kie rzeslze czy'telniJków studiJami nad zachowaniem c\lłoWlieka. Zebraws\lY zasbuŻ/orLe laulry po wydaJniJu Mam,iW'atcih>img. A field -guide to httman be'hav,ior kisią:żJk:i, k1tÓIDasitala się oeslbs,eI11,arem wIDu 19fi17,pra.YlStąjpH, IWITaIZz tiró'.j!ką SiWlOliJc,h lro1egÓIW, do QlpraK:Qwanlia ~oł'eóneJj ,pOlZy,crj[o równie fr,alPująlCym ty,'tuae: GeSltulTes. Theri,r OTligim and DistiriJbution. Gesty ,są jediną z wielu fKJII'lffipoIZJaJweriballnyle:h sposobÓIW po.n:JiZlultrJliewaJlli,aSlię. DOiklaJdnliej l'\Z;eclZUljmlUrją'c, są one pwe,jlalwem Ww. ,Jboidy laJngua'g,e" "języlka ciala" - i t>O'tą jego fOlI1mą, kitÓlrą ,potsłrl~uj.emy s.ięś 'w i ad o m i e w piI'locesie kJomunilk1OlWaJn[Ja.slię. Rol<a i :Ilna'ozenie g'elSltÓIWnie \lOlsltala, 2lda'nierrn aUltolrÓlw, do,statec'ZlI1ie doltyJclhC!laJS podJkreśl!ona. Ohioć um~eljęltll1lość posbu~W1ainJia Slię języ\k1ierrn jeslt wyłączmą wła'śCliwośeią Clzlow,ieika, nad,ającą mu Sl2'JclZelgó.Lną piozy;clję W świecie zWlienząJt, zailledwie ?ifjfJ/o sygnałów jaJkie prIzekamu.jemy w pr,olC'esi,e komuni/k'()Iwam,ia się pI1Zybier.a flQlI'lffię słów. OzlOlwielk j.eSit i:stoltą o wlielu 2'Jffij'lsfulcihi tyJJko okal2'JjonalIDie werballi!zJuje SlWoje odCI2'Jucia: sllolwill nadJadą się d!oillkOI1laQ.e do OpiJSIUfa1ktÓ'W d. .iIdci', lecz tam, gtdtZie w grę Wlchodrz.ą em()lcli'e i na.sltJrój, gesty 'oIkJa~lją się n'iezaSltąpione. Do niedalwna urwalŻlaJno geslty zatlrYlwiaamą, :podirrzędną LOII'lffiępOI'O,zflmiewama się, Sltąd nilkle nJiJmi zadIIJJt·ares'O\W1'l'iie.Wyidarje się, że illsltmeje jes.:lJCJzeilllll'ty, bamlzo ciekiaJWY i trodny do wyraiŻ.eIllia C!lJ'lnniJk, utlI'uidnilaliący sbudiia nad gesrt;,aanIi: będą1c środkiem pOlZawerbalnego sposobu poroZlUmiewania się, gesty opierają się analizie sŁownej. z.wa;żyrWlSlZYna WI.SlPOIffi[]jam,e tlrodlu>ośd i wy;n~ka.jący \l l1Iic,h s,k'rommy stan bad.ań, aultlCJIr:zyGe,s.tów podrjęJii się pioLniel'stkliego zaidlania. OmarwiJam,a prlalCa jeslt ,pietrIWISlZY1ffi i j.ed)'lnylm w slWoilm wdizaj.u sltlU1dJLummającym na celu slkaa.itQglI"af>()lWlan:ie geoglrafiJc~e\gIO l10iZlffiieseJclzetnia gesltów. PiOlWSlZeclhme wiadomo, ż'e pos:~ólne krl:lltiu,ry, naJr:oK:ly i grulPY etniCl2'JIle wy:kis:ztafCliły odmienne gesty, jednak ich regiomalne zróżnicowanie nie zostało dotąd zanalizowane. WClZeśl1Iiej!Sl2'JeulsiłoIWlall1La',Zlffii.el'l'lJaijące do ~aJ.iJzolWania .konlk:ratmych za!dhiQIWa(} �30l kinetycznych (gesty, sposób poruszania się, mimika twarzy itp.), ograniczały się; do oIktreślen:ia icll jaJko t,YIpowl() ,,:fir!amicuISllci-e" luJb ,!WłoSkie", bez dO!Clie'kaallia, crLy są one ~}aIw.ilskiiem tY?<JIWyan dla }edneg'O kra,ju, czy też, p1'1ZeIkJr!OlClZy!W\S'Zy ~an'ke nan-odiowe, objęły SIWym 7JalSięg.iem s:z.em:ze tery/t-OIl"Iiiuan. Jeslt rz.e'ozą ooz.Y'Y.lluSltą- pjrSlZą dałej aurtlomzy że analiza gesitów w ujęICW ogó1inoświaltQwym byłaJby prrz;ad"ięwtZięciem monuanen'1ailn,YIm, zna<mndEl pru!klraozająJcym moŻJlruwo<ś'C'iki~kJu baida-ozy, looz ffiloźlna zaim.iicij.oWlać tego rodiza:jIu baidainia wY'bie:ra'jąJC jaiku pnzedaniOlt 1Jl1IinteresQlW1and!ajeden Ir~on ObejIDUjąlcy kJililm obSlZarÓiW jęz.ylklQlwyJCIhorarz. pewil1ą HIC\7lbęges~Óiw-lld'J'OZY, o k1tórycih wtiemy, że są w poY.IIsrz.ochnY'muri;,YICÓJu na oIk.reśl{JII'lyunIter·me. AJut'ODZ.yomaJwiamej procy 9kiu:pih swą u<Walgę na 20 gest aUh-:kJ.ulC'Zll1ch , śledząc ich wysltępołWan1e w kJrajaJCIh EiUlrapy Zaohoolniej i PowdJniQlwej oraJZ na alf-rylk:ańsk~m wY'br,zei,u MOO7JaŚfóidlZJiemneg-o. Badania terenOlWe, sUlbsyrl:i!()lwane pnzelZ f\ulnJdacdę Harry'ego F. Gu~eniheuma w Nowym JOl1kJu, .l1O'ZłP<JlCzęły S'ię w pierrwJsrz.ylCihmieSlią'ca'Cih 19~G 1'0lkrJ i wwały dQ koń-ca roiku 19'717-.PirlzebaJda.no 40 pull1lkltÓiwbaJdaJWlClZyclhw 25 kJrajalOh obejmująlCy1ch 15 rÓŻJnyoo Oibs:Zia;fÓlwjęzylkQ1wYICh. 2'9 pra-COIW<l1lilkÓlW naullwwy,cIh i ltłiUlffila.C:ZY przepI1owadz:iło wywiady z 1200 il!llfol1matolfam'i. Qpróoz stanJd<lJl1dowy1c:hwYIW~aidÓiwpI10lwadiZJOillyichw o,pa,rlCilUo UIPI1Zed'ruuopI'z.ygo-wwalny lk(wooU,onaJrul\llS<Z, aurt'OO1ZYi ~dh pQllT1JOlCnkyplXJlwlalCll7liJ1 obs-eIlWJaJciję i um:est,nilClZą,cą- jalWlną i ulkiryltą - rejel5t.1r'Uij~ róino<oorine formy g-as:tów t'OwaTlZy1S1Zą'Ce pr.zyja.ciebSlkiiej pogalWędice, za:CJiętej dy.slkrlLsji, kłótni i iJnlI1ym zac:hOlWa.n'iom ~-łeClonym. Ka-i.K:lyrz. wy1wiadów t.r1w<3łdkol0 40 mil!llult. C>:kamjlona,lll1:ie,w pl'ZYlpadlkJu, gidy iruformalt'011ZY wytkarz.YI\WłJii s=egómą aclhioltę dlQ WZlI'IlmVY, prQWlad:zący badania wy,p)1Y'waJi o i.n.ne, lO!kall·n;ieulŻYlWalnegesty. WSiPomniane 20 g-estÓlW-IkI1Juiazy(.zallliJoza.ją c10 ruich 3IlI'torrzy .taJlde Swi3idJoone l1Uchy, jalk: oalJo.w3lnie k'OlI1'iI\l'SlZików paLców, znaik: rogów, wYlSltlolllięaie kIC.iulka, ,,granie na nosie", wyciągnięcie przedramienia itp.), stanowi podstawę 20 rozdziałów skompOD()Iwanycrh wedŁug podoibnego s:ClhemaJuu: na,jpiel'lw II1laImy sz;czegół.owy opLs ()lmawianeg;o ge!:ltu z poidaniem jeg;o lOikabny,oh wan-,uamÓiw, o ,ile t!a'klie wyls/tęPUlją. T,owal'lzyrszy mrJ zawsze oc!;polY.ll1edirui ryrsunelk oralZ S1zereg fd1:OIg1ra!f'~i. :Amem naJs'tępu,je anaLiza rozmieszczenia geograiicmlego danego ges,tu, zilustrowana stosownymi kartQgraJffilaJmi W Clzęści końcowej, naj()lbSlZel1ndei}szej i na'jbarldziej błYlSlkOl1: llilWej, otrzymujemy i.f1JtenpretaiCOę pOl;;'eJC2;egó:l'nyICJh gesltów or'~ ich hliisitOlfYiOZIlY rodowód. Wydawałoby się, że jeśli drapiemy się w ucho, to dlatego, że odczuwamy s.węclizJemlie.Oltóż Y.IIcale talk: być nie ffilUgj: gest ten ma rÓlŻln-ez:na.CiZ€Jniewśród I"ÓŻnyC'h I'lI3JI"ooÓiwi WYlW!OłyIW13Ć l'l1J()lŻ.e n31W'~ Il'iapo.rorz.um!ienia. W połJUJdniowych WŁoszech i JUgl::JlSłaJWtid{)tlkndęde woha oom·a!0ZJ3srz.ytdenSltiw!oze zniew~eściałOŚC'i. Dla d1:ieoi glrook:i'CIhwn sam g-esit jel"t OIS1tinzeżEmiemprzed 1Jbj:jrżaaąlCąsię -karą, w TWl1Cji cihroni ,przed ,,-z!Y'm Oiklem", w S:lJloocji jetSlt OiZl1I3Ikąs'cejp;tycY'1Jffilu,na Maillc;ie Z3lŚ 00sy~a do dQll1ols-fcliela. Wieloona'CIZm~'ść nielkltóryidh gestów, to jeden z problemów lnlteres'U'jącY'CIh allltl'Olp010gÓlW, i rue tyłko, i.nIna klw€!sltlia dlQty\ClZy ~mdJany z.na-c,zel!llil3po:si7JCZegól!ny1CJh geSltów w 'Jjęchu himCkI"yc<7lI1yrn.W.oomy na pr.zyildaJd lCał'OW<3I11'ie kKmiJU!SI7JkÓ!W palców: d1Jiś jesit to serrdOCllJl1<l,żar.to.'b1ilWa iJnIfJOII'ffi3lC\ia Sk::ier:OIWana do a!tnalk1cyljnej ciziewlClZy;ny, a:1bo gest po.dklr.e!ŚlIa1ąICYsmaiktiwQ,tą 1lJQI1:.nalWę. W tej p<JIStIa:ci:m1MlY jest od Mt1a,nityflw a~ ,po U['a.1. TylSliąlCe lat temJU gesit ÓiW był symbolem d~rlSiU pomiędzy azcictie1lami a oosltlwem. POItem wszeidł do uży't!'kJu diwOl"SlkJiego, aJ02llrolwi'e/k s:polty/klał s:ię z leklc,awalŻ€fI!lIiem, pon!iew3lŻ SlU,ger.OIWałni~I1Zy:7JWoite pr:zyaniJlaJnie się, liwlSi05lttwo jakbyśmy d~1'Śp!OIW'ieidi1Jiel,i.Wisp6ł.a2leśnie fuiI1!kJojonuj.e w noumalrnymeulI'Qlpejlstkrian języku gestów. Podiobnie rzeaz się ma ze znaJk,iem rogów' 1 �Recenzje 304 ro:z;umianym:.potW~zechn:ie jailw p11Zyrcitnęlkdo. rQga!C7;a.; Na jaikJie.j zaąadZ!i'e f>O~. będącep11Zooież·· OoZlOalkąwłiaid!Zy i siły bykla, Sitały się :z;naikiiem .~l11!po.tal1lCjii głlU!pQlty? iPy1tań O·pI1ZYCJZY'!1Y eWlo~r.lIC\i.i poiSJ21C2Jegó1JnyiC'h g~s.lÓlw i ·j'oh :wa'c,zetJJie z.najdujemy w offiaJwdia,nej PI1aJCY W1i'ele, na.leżą· baWiiem Gesty d.o te.g·Q rodzaiju kisiąrl.eik, !ctÓiI'eSlt'aJWlia'ją więcej pyltail niź1iOldipOlWlied~i. Inspil1wją'c,e to i kis,zJta!Jcące - zarówno d~a crzyte1lruilka, jalk i baldla:ClZladl7JieljólWkiullitiulry,eu;rlolPejSlkiej N()iwa1t.0II1s1kiie, iIllter'esująlc'e ujęci>e OI'od'~tego maJteriałiu ź,ródłOlwegJo ozy'rui kSlią'ŻJkę ceruną pOlzy,oją w zalkiresie SltiuiClJiólw nad tPolZaJwerba,lmymli SlpOISlOloamipQT'oZJulmiewania się, a waJI1tki i pI1zeljQ1Zysitytokna'rra1cj1i 2iaJohęera do lelkitulry, choć nie wZlwiewa wąt,plilWlOśoi. JęzyikgelSl1:ów j.est bOl\vliem pe'len pułaJpek. "Kiedy premier Wi'e~kiej BiryltaJrui'i - pani Mail1gialDeItThart'oher - ZlI10lbiiłapalclaJmi znaJk V (victory, co znacrz.y~y'c-ięsl1:lw,o), ruby posZICIZylc:ićsię urlilumfem WY'OOilT.l,n:ieba'clzn:ie poikialZlaiła kamerom t~ewi'zY'j:nym tył rękii, SibraJszą'c tym samJ1m brylty,j,slką {)p~nię puibHiczną gestem W'iel~e ruieSlk1romnYIJD[.•. )". ElibiJeta TioJ.'V'OVuoorcla, Ethnology Sc.ience in Firna·nd 1828 -1918, in FirnJ/.;andbefore 1920. The H'istory Goździak of LeaTTlJing and He1Jslitr1!kii 119.717, SIS.80. inid,eiks O!oob. NiezlWy!k'1e iJhrt,er,eISlUjąca kiS'ią;żJkia ToiJvo VlUore1a Etnologia w Finlandii przed je/Sit kiOllej:ną :porz:y.cdą (Ji4 b) z s,wili "The Hilstory of Leau.ni.nlg and Selience iJn F'inland 182'8 - 119/18", w ktÓirej omtaiWIiane są wiSiZys.tlkiie dYlscy!p~i-ny bac1alW~e wysltę.pując~ w :naruce f.ińlslkd:ej w XIX wiekiu. Wa;rlto k<illlka słów lPolśWlięICićidei Il1riejszego wydtaiWltJJilettlwia.Hdis>toria nalUlki iiińsilci,ej zalClZęła się ~em z ,pOlWlS<ta'IlIiem w 1'6'40 r. A'kJademdi Aboensin w TiurtkJu (Aibo). F1inlandia była w tym ClZl<l!siie 'częścią kirÓ'lesil:iwa Szwecji. W kOIllseik!Weruciji wojen na;poleońlskJilch ,kJrajsilał się aJut'OInomiJazmY1ffiW:ieilikim KisięSltiwem pod ,pamQwalIlliem Rosji. W 18,28 r., po Sipu.'SI1:'OISlzenif.l Tiwrlkiu przez ogień, unilwm'lsy<te/t został pr.zenieSiiony do IllOlwej s'uoiHcy kma,jlU, He/Milnelk (He1Js'illigfoll1s). NaJ:l1wę uniJwer's)lteituzmie.n~ono na 1IITlIper,i1alAlexalIlider Univ,el1silty ofFinłarud. Dzi'eje narulki te.go ok,resu (1646 - 1\82'8) w~ta'ły za(pilsane w 10 tomatdh serij.j Abo Univer.sitets Liirdomshistoria. (The His.tory of Loorruimg in the UniverJsity of Tumu). Ser1ia była wY'dC\iwana prtZez ~wooilcie TOIwaJrtzytsit:Wlo 1Jit,ooaitiury w Fi<nJlaJIlldiJi. lfumy,sł pOiUl'laJ!ct.b!wain:i!a h~sibOlrtiinau1ki :liińJsik·iejw s·ooi-i monogI'aJiii, Oibejmu'j'l'c·ej okres od 1828 do 1918, tj. do roku; w którym Uni.wersY'tet Cesarsk.i stał się Uniwers·yttetem HelSlińlSlkiim, był po raJZ ,pienWlSlZy m:pr·OIponOWailly pTlZez os.tart:.niego kJairuCllel'17JaUniJwemsy1tJertJUHeIlts[ń.5Ikiego, EidlWliJna 1JiJnJkiomiasa. Pomy.sł wstał wylkOlra:y;stany 'PI1Zez Fińslkli.e TOiWa'I1Zytslt!wioNraf.llk'Oiwe (lwY'dalW.cę n~nielj'szej semi), kJtór'e w:pOIwl,edziało jeg.o rea-H:za1cję w 1-900 1'loik:u w Z1W1i~kru'ze 125 r.O'ClZni1cąTIOI\V1arZYlsltrw.a. Należy podJkireśHć, że w.sze1llcie pOiCIZynamia naulk,OIWlcÓ'Wf,ińlSlkilClhv-; l.ar1:a·ch 1·828 - 19108 były ś·oiśl.e Z1wiąrza..ne z jedY'!1Y1ffiUIlIllwer1sy,tetem w Fi.Ill1.amd.i.i,Un:iwer.sy:tetem CesaI1Siki:m, jajko j-edy.ną p1JalcÓiW:kąna:uIkOiWą. Zgodnie z plan!ClJffiliedytorów seria będJzie zaJW.iettaia 20 tomów; niektóre z nilcih będą pod!ziel'Oue na dwj~ 1Julb więc·ej c.zęści, lllP. seria 13 na: a) J ęrzylkli.slk,a:I'lIdy.naJWskie i b) Srz1w'oozJk:ifo1k11Q1T w Thnilam!d.iii.,CrLy ser:iJa 14: a) Airc'h.e;()I10,giai b) Etoollo~l(l. K!aiJdy t,O'm serii po,święcom.y będzie iJnmej dytS'cytpl1nie badalWCJZej: medycyn:ie, aJS:t'l"QnomE, g-eOlgraIJiH,boltaill[Ce, hiJsltotiogJraJfiii, fHOIZloo'i.ii i·n. Opra1c'OiWanie pC<SIWzeg~nYlc:h tomów pcxwiemol1lO wyih1tnYlffi reprezel1Jtall'lit'Om diall1y1C'hdY'SlcYl~dm,wZlwią1Jklu z ClZYlm 1920, �,Recenzje 305 możemy PI1ZY[)UISlZJQZaĆ, że będą wyrniikiem doglębnj1lc'h badIań h1stOll1iinalulk~ W F<in,.. llamii. W kJsiąrżioe E,tnologi;a w FlinŁ,am,dii przed 1920 d~i'ei'e eltmoU'OIgli,i są omalwliane od wiekJu XVHI, tz.n. Old tego C1lialSU,z kJtÓlrego pOlchodJzą piel1W1s:ze publilkaJcje regilonalnyoh SiPl1alwOizdań, W tj1lcih spralwoiLdam.ia,ch połOlż,ono SIZlo:z.egÓoliny nacisk na zag,adlllienia pl1zy,roidnilcrz-e i elkio[1'omilcl~e POlSi2JCizególnydh OIbswrÓIW kiraju, sltąd też .znajdują się tam O(piJsy diotyozą<ce cOld2JielliIleg,o żj1lc.iJa lrlIdl:zJi.,wYIPOls.ażenia ilC!h domost<w i s,ieclJrils'k. Piel1W1szy rIOI:z.d0ial kJsią<ŻkJizaltytuŁOIwany j,est: S!puścilzna wi1ekeu H. G. Porthana, w ktÓlrym omawila,ny jei:lt oikJres od pragimatYI~ oświeceni:owego do romanltyz.mu. Brrz,edstalWlilOlne są syiliweltJki A. J. 8jQ~rena (17191'4 -185(5)'T' głól1Mnego preedSit~wLaiela romacr1ty:mTIiU, Ainltero W,are'1LulSla (1l<l~21 - 19(4) - bardac~a terenowego i C. A. G,OIt:t'Lu'nida(1Y71916 -18'1i5)-2JbierlarciZa foilJkllolru. H. G. POlmihan (17,39 - 1204) był tWÓlncą fdńJSlki,ch badrań w humaniJsitYlee. o.statnie dizieslięciOl1recia XVII!I wieku są znane w naulce fińJslkiej jalklo Epolka P,0II1thalna. POIr\tJhian, narl'czj1lcieil uniwersyltecki, pr,zez Slwoją alkitYJW[lOŚĆpilsa'l1s1ką stwonzyl podista1wy dilla k1ry:tyrclznyc:h bacliań hilSitoryr=y'clh; od teg,o też CtLasu loikalne spr<l/wlQizdam'a (OlPilsy) stały się baI'(]~iElj flaikltylozne w siWo:im charla/kltenze. IW ko~,ej[lym IIOI~dziJale pt. EiwoiLuroja naulkJiOlmówiOlno pOlgląldy flillrololga M. A. CaSlbren1a, ktÓlry wy,Qlbmażał sobie eitnoil,Qlgię jalko naulkę hiJS.tOlryIQWą,I'ZJucają<cą świa:tlo na wc~eśrni'eljISi~e OIkresy foińJSikielj h~srt;,o'I1ii.RadZJiec'.kiUJwOI1Y L. SteIibelI1g ponadto wylkazal, ż'e w SIWIO'~c,h pralc<aicll CaJs,tlren OIkJreślił dokładnie pojęC'ie eg,~olgamii, któ.re w ~iter~tiulI1ze etinologilC:ZJnej pr1zYIPiJsa[le jeSit J. J. McLeenn'O!W1i. P1odOlhnie oln ZJdefiniował animirLm przed E. B. Tylorem i wyprzedził Jamesa G. F'razera (1855 - 1941) we ws:kai2Ja:niJu~zademn~o stosunw międlzy magią a relliglią. W tla11l1iejsy;trlla'cj,i pilsze T. VUiOrell.a - M. A. Ciast,rem był pienwlSJzym pro;f'elsorem eI'mloU1QlgiJi na ś'wi'ecie. Badania etnOllOlgliJ=e są c.ałfkiOlw~C'ieniemorŻilii'we bez 7!OInganiJzOiWa'nj1lc/h zbiorrów muzealnych, toteż jest oczywiste, że systematylczne bada.n,ia etnologiczne byly włączone w działalność InIUzeów. BiJOImeramitalk mkil1OjOlnej aktywnośd bylii Petit er '!I1heodOlr SchwiJI1dit (1:815:1 - l.9(17) i A. O. Heilkell (1851 - l!ł24). M. in. ioh d2JiaŁalność doprowad2Jiła clio obwaol1cia piemWislzej wyrSltawy elmograf:1cznej w Helsinkiach w 187,6 T., 00 w kOllJselkweQIcji umożr1i1wiŁo powo~aIllioe MUJzeum E~OIgI1a'filc~neglo, Następne lata przy;nolszą uitrwoI1zenie Unilwensylteclkiego MUlzeUim EtnQlgra,filcznego (Y,l.iOlpiJston kans:litieteełl'inen InIUls'eo), Na:rodawego M;Ilzeum Hilstrori.i i Etnolgrafii (Vai1tiOrn Historiallis - KansabieteelHnen Museo), muzeum fińskiego tańca ludowego i in. Należy zwródć u:wagę na OSOlbę A. A. EtJhoJena, kltóry jurż w pOlcz~jJkJa'oh XjIX w,i,e!m mia'ł spI1zyjają'Ce ~aJnunlki do ~ałorż:eI1lilaInIUlzeum eltinololgilcZJnego i ba,dań tej dyscyrpl.iJny. (DopioeI1o w 1'8'41 1'. pOfWlsltal0 w RjOipen/h,ald,ze pieI1wS'ze mu,zeum ei1;nOllogiCllme).Etlholen w c.zalsie s'woilc.h podróży do pn.-iZaclh. Ameryk,i, na WYISlPYAIEl'llclkie, Zieb,ral w,art,ościOlWe i bOlgate maltenialy ertinol1ogilclzne, k;tóire nasItępnie poda:rował unilwersylteto.wi w TIUlrlku, Jednalk cały ZibiÓir ZJOIst,alZillliSl~C'zonypI1ZeJZogień w 1!827 r.Po oSIt:atnim p0Wll1Ode z AI1alslki w 1S4J6 T. Eltihoilen pl1Ze1k,alZałuln~wensytt,etolWi w Hel· sinkach nową, nawet większą kolekcję, która zawierała broń; rzadkie kostiumy, u.rządzenia dOlmOiWe itrd. W 191103r. kOl1e1klCljaZiols'tała pl1ZienieSlioona do Fiń,slkieg,o Muzeum NarooOlwego. Dzięki pracy ki11ku geneI'la'Cji pioni,erów etnol1ogia fiń\slka z.dobyŁa w kiońciU fOiI1mallni-e st:aItUIS aikadem:ilclkli'egopnZiedrmi,oitIU, zanim D. T. Slirelilurs zOis'tal w~naC2Iony na kiel1O'wnriika Dg:w-fińJsik!iej EtnOl1'ogH na Dniwemsj1ltecie helsińskim (dQlcentemUlg.ro-il"ińlslk.iej Eltno:lo!gii ZJQlslbalmlianOlWlalI1yw 19,0;6 r.).N.a pQldkre.ś,len:ie,~a\s,ł"l~u,je fralkt, że olSobi,e D, T, 8iireU'iulsa (18712- '19129) autolr krsią,żJki poświęcił claly IOIZdział, w kJtórrj1lm dość slZlClzegó,łOlWiO omawia clizialalinolść t.eg,o wY'bjltne~o U'c:zoneg,o. W l'Ozdizia[,e poświęcanym lU1ruzioomU'ndiW,ensytet'U, arllitylkiwall'iWSlZami fdJ1,alogom 20 ,,Lud" - illOm ll5 �306 Recenzje schaJralkltery,zolWaJIlo syi}lWe'tlkli16 u'C1JOOlylclh,wŚlrÓid kitÓiry:cIh można znaleźć IlIaBIttWCę U. T. SiJreUliJulsana s.t~ilsI1w profesom. UgJro-f.iń~kiej Et nOll()jgiii, Allberta Hama1ii1i.nana (18811- 19149 Umari Manniett1a (1894 - 1005), kitóa-y kOlIllkm"oO'wałz HamaHHnenem na WIaIku:jąc,e stalIKJlWilsIloopo SiilreQ'iJulslie,Viidno Voiomnaa (1869 - 1947), Gahinie1a NiJkandara (181lM- m59'), Saikaxli. Pa[lsIi (l18812- 119165)i .iJnmydl. W,ŚirÓ1d 'JICIrony:cIh fińlslkilCih, kttóirytclh zalin~'ar·elSlo'Wlalniaskierowane były na badaniaeitln()jlKJ'gJiazme, zajprez.erWoiwlano Edlwa\l1da Westm1IIllalc:lka (,H1I62- 19(3'6). E. WesltermalClk, ta.k jaik J. J. Baclhofen (181I5,-J..817!7),LevLs MiO!l:lgalIl(1818 -1881), J. J. McLerman (182J7 - 1001), zajtmOlwał się m. m. ,cenltra:J'nym tematem badań końca XIX MI., jlalkiilm byba pnzelZ drogi Clzas hdJsltor.iJamaliżeńlsltlw,a. BadanIa etndlogiJclzme E. Weslt·ermaclk:a, jaik rÓW!nietŻ Si/gllrilda RafueO.a Ka\l1sItena (1'879 - 191516),GUIrMnalra La'nd:tmana i Riuido1f,a HQQIl>ti (WBi1 - 19145), sIk()ilil'cenltirolW.ałys'ię na prymi,tYlwnyrc'h lm:larclh, Sit<iI"02:y1;/ny:dhcywi'liwc,j,aic'h i IliOiWOICIZelSIllytclh slPołeClZeń:stwalClh w ilcih W1SiZytSltlkildh warSltiw.arc,h,talk daleko, jalk wy['a!tały tJm.1dytcyljną kUlliturę jajko anty~.e'Zę cy:wilizacd'i. Ostaltim r.oZidział .pralcy illlifrommru:jeczyt1;,e1niJkla,j.a.k w~wialdolITlienie sOlbiie pIlzez mli,eszJkańców Finlllandill istnienia n3!lr·oidOlwej kru1'Lu['y ~w.i,elJJkie znaczenie na,leży przypisać KaZevald) s.kłoniło z.wykłych ludzi do badania ich społeczno-kulturoweg·\) środO'W'isika, zalPisy:w1alnia włJaiSlny.cIh oibse.rwa1cji QdlZ!ięki I1OIZ(prIzelst1'Zeni·enlirlUffia.edęltnoiŚci ClZytall1liai pisaIllia) .i wytsytliania tytdh malbeiI1iałów do gaJzet. .Jedy:nym w swoim rOldizalju CIZ,łoiwlieikiemw h~stoI1ii fińsrk'iej etno,lo,gii był ELjas RJauls:sd.(1800 - 18166). Włalsną n<liUlką ZJdo:był talk: dużą wieidzę, że nalpi's.ał m. in. rnst!I"U!kcję naJwilgarcji dla pOlt.1"lZeibwlaJSIllej "IITlOl1.SlkiejszJk,oły". Na doidatek, dizJięki i.nmylITl l'itar.aJck'im Zlailnlt'er,esOlWaniom ~wliell'e jegn pism ;w,s'tało z3,~lbio'nydh) qpilsał ~ZiCZegMowo ży1clie rod!ZJ1n1llej wiOlSlkii (O/pis poldhoidl7.Jiz roku 118'10). ManuSlk'rYIPt tej pra'cy obejmU'j'e 1.3'7,8 stmon i slt·anawti do dziś ceIl/ne źrÓid,ło dl'a badaClZY teg.o iregiOinJU. SlPm§,ród jmnYlc'h kiOl1e1kicli()ilile.róiw i do'klUmelnta,torólw rordizimeij kiu~u:ry wymienić mO'ima: H. A. Reinholma (:1'8119, - 10013), Jo;hanesa Haylha (18.39 - 19113), linto KOll1mda Inha (1865 - 1930) i Samu1i Paula:harlju (1875 - 1944). !KJs'iąrż.,kia T. Vuo.r,eO.i j'elSt POIZytC,jąb.aJOOlZlo c·enlllą, s.:wzegótnie clIla ty:oh, który;Clh inter,eSlUje hiilsitoU'ia etnOlg.raf'iJi i eltinoQl()\g1ii.Plr:Ziejl'1zy:s'ty i l{)1g1i1czmywylkbad ~prawia czyt1;elni'kolW.i wi'e1ikie ułalbwienie w zapOIZIIlawaniu s'ię z 1łczmymi po'sbarClimnJi UIClZiOnY'Oh i amartlocr:Óiw, k'h pOIgIl.ądrarrnlii dzJia~allno~cią, z nOlwytmi iJnsitytulC\ja.mli., kitó,r·e tlwro:I1zyJ:idila buidnwa'l1ila fiUlnldamenltów nOlwed dy;s'cYlPlilny naiulkiolwoj. 1), Trad.icija w i.sto'rii kul,tury. Pmc.a zbiorowa pod roo. W. A. KarI1puISiZJina,Mo- sk:IWa 19'718,,SIS.2r60. p·oo:sitaJwą Zlbiorru anty:kr,lł6w są wylk~ady wy:grolszone na k'Orll'ierencji "f'!wb1·emy tm.dy:c:j'i w hlilslto'I'~i k.uiJJtury", Zio[lganilzOlWan.ej pr:ZelZ Radę Na.ulkową h~st()jffi ŚiWiiJat'OIwe:j kiutl/tJU:ryAlkwdemli'i N<liU1k:ZSIRR w gJI1UidiIlliu]git) r. Wś'ród <liUrtOlrówn~n.iejs.zego tOln1'll są fdllO'zoil'OIWie,filoQ{ligOlWie,liI1>erHiuI'IłOZiIlia1wlcy, hiLsit'ory:cy krulltrl'ry, jednoClZąoey SlwO'je wy:silrk'i w celu <JipralciOlW3!niajed'nego z glównyc1h akItiUa1nie proIblemów W1srpóbClZelSlne:j teOlrili i hiJsit;ovii 'krullitlUlry-- ,prdbl'emólW tJrrardylc'ji. 'W ZJbirolI1zeZ3lmieSlZlClZolIlo antytkruły o clhalI1alkitenze teorelt)'1Ciznym i h~s;j;()rY'Clznym. W glrlulpie alrtykułów tooreitY'cZJny'ch, r~aitlI1Udą'cYIC'h podęcie t.mdy.cji, rolę i mioe,jtsrce tI'ady:C'ii w hisioU'i'i krUQw,ry, jej Slpo'łeazne i krlll/tUI'IO'WeUWiaII1Ulnikowania, fUlnlkic'jonowanie t['laidyic'j,i w anJtag'OIil~styclZlny:m SllPOle<clZieńls;uwie, jaik: równietŻ s!taiWiiają1cj"cJhpJ.'o- �307 Recenzje bIerny trad)'lC'ji i tredycy:j.nośCli, wa'<i)'lC'ii i n{)Jwato-:ns:twa, 7IDajdiu'ją się talkie ant ykluły, jak A. G. Slpi:I1kilna, Cz~otvie'k, kuUura, tradycja; D. D. Blag-o,ja, O tradycjach i trllJd,ycyj,ności; J. N. D.awylC!Qw.a, K,11;~turc. przyroda tradycja. Więklsiz;a oz.ęść alI1tyłkiułów ZJbiOI1u pośwlięcooo je:>t aII1:aJiI1JiermwoQ.j.u koJlkJratUY'dh tradY'Cji w h~si()rii zao1loodfrl'ioe<uITqpejsikiej i radl7JiooIdej 'kruJJ1rJITY.W nklh bada się roollilc:z:ne aJ5lpelk!ty ful1lkJoj{)lnowalI1ia tJradyIC'ji woddzie'1nydh et<epac'h histmLi, w rf:ń.nych SJferadh k.Ull'tu,ry (lToQ~y\waII1e prlZelZ różne dy;s~yiP1Jiny baida'W'ClZe): fiłdWfię Sz. W. OhroalSze1i, Prz'yczym.ki o a1lltycznyc!h tradycjach w śr'edniowiecznej fi~ozoiU; Ł. M. BartJkri,n, Ontolog.ja M. Ficina w związku z ogólnq ocenq remes<llnSowego neoplatonizmu; P. P. Gajbi,€!I'lIk.o, O antYlC'znych tmdycjc.ch w niemłf{:kim idea~,iźmie (wzasacLniemie geo.me<tJriJi u Platona, Prokln i Kanta); l1temtrulTę R. A. BrulbaJ~w, KJHkc. uwag o tradycji i nowatorst,wie w stylu lit€-ratury pięknej; A. J. Guraw,i'ClZ, Przes,trzerntno-ozQsorwa «kont ynua,cja » "Płeśni o Nibeht11>gach"; N. P. Milc'hal!Slkaj,a, Wzajemne odd:Zialywa7lliJe l'ite,ratury i mrol.ariSt,wa w hisltorii kultury AngLii; A. A. 'Da'dh<>-Gabi, Łacińska przypowieść jako jedlTto ze źród,el powiek,i "Jan K:rzys:ZltJo,f" R. ROil~anda; D. S. Lk1halClZKlIw,Achmatowa i Gogol; A. W. G'u'ły,ga, Kluczewisk,i i riUJwZ'ie,ckatradycja literacka; L P. Smi,rnow, Poetyckie skojarzenriowe zwiqzk!i "Poematu bez bOlhCLtera"; s:zJt:ulkęI. M. Na'clhO'W, Tradycja ale,goryzmu; A. W. lY.Ii~cIhajłJOIw, Oko arrtYiS~y; G. S. DruQ'la.jew, PlastycZ11.lO. muzyka i tradycj,e Sy1lJt.ezy sztuki; hliBtor~ografię - W. A. K,a1l1PUISlZ~n, F. E'Tl<g,elsjako h,is1:ioryk kultllLry; A. A. Tac'hoQ-Gdbi, A. F. Łosiew jaJko htistoryk antycznej kultury; eSitetylkę - W. W. ByI02Jkow, Tradyc;.e a1lJtyczne w e"l,te~yce młodego Au;{1UB,tyna; W. W. K'o2liJn()lw,Niemiee>ka klaJsyczna e&tetyka i radziecka lrUoera.tura. A/ultooo1zytYldh aiI1tyłkiuł6iw pooiTlJO/SlZą talk wame teo,reitytczne proo!Wemy, jaIk WlZajemna łą'a2lI1IOŚćfi.l.oooflili <i srzJtruik'i,m~,lanis1Jwa i liltaraltiull"Y w hiJs!to.rtiJikr.lIL'tu.ry; l'OZpaibru.ją pno1llerny syrrnlbollru, alegodi i rclh niemwylkłego r<Ji7JW()Ijuw tJradY'C~i kuiLwrowo-hdstorycznej wszystkioh kcmtyl11ent6'w. Wszystkim artykuł.om zbioru poza brodyICją - prtzyŚ1W'i€lClaj€dna jd,ea: bez tl'1aJdylctii nie ma i nie może być J:101Jwojl.l kruJibUJry, jE!'j po;;.tępu. Oh:r:OOlJo1o@'etZIO<l SlkIaJ1apOOT.!s>zanyldhzagadnień j€lSlt nie7Jwyikle r07Jpięta - od antylkru do 'WIspóbClZesrlIOOci. Wielle ulwa.gi i en.enwili paświięcił iPf1OI1llemOlwitiraidY'C(;i w swojej wti.eIldldero'nlkowej naukOlwetj d7!iałatlinOŚ'Ci znaik'O!miJty radi7JLeclJti f'iJlolog, prolfesor Aleksy Fded'()Il"I()wi,az Łos.iew. Ponad 60 Iatza:jmu:je się baidamliem roaJrnan.tycl1 ClIsIPektt61Whistorii ku'1bu'I"y,pnz.ede WSlZylslf!kiimaII1Itywnej. A. F. Łois:iaw !padlClhoi~i do Ikruwt'll'rYjaIIro clio 5'Zazagó'~nej maiterialJ!no-ducl1owaj OO'loŚlci,w r<Ji7JW01.lkttórej śledzi I1ZąJdku8.lbUlrowo..•hils'tOlrymnj'lclh tY1PÓW. W~naozają'C osOlbl:ilwość i ni'er6W1I1'O!mi€lmOiŚć,roOOlWlOljuoddJzJieilJnyldhwaJ"Sltw kru11ru;rowo-<'hiilslbOlryICIZllH~g() tYlptl i sa:mytdh tYiPÓW, A. F. Losiew s.tale ,podiklI'eŚiIaweWfIlę1;JrI:zmąłąte'Zfiość międ~y wa:rls'twami i typami ku:lItru.TY,UlWarunkowanymi prtzede wszySItkim kulturową tradycją. Ainalizując któ:rykolwiek po-mom kru1ltrJ!ry, jalk miJtl()l,Qlglidzny, filoZOlfiloZJIly" elsi€ltY'Clzny Cloy fi1o[ogk~ny., ŁOIsliew W1Sizędzie dąrlY do polltla,zaniJa, że tylllko lmaidy;cjla ,poowaQa ltl'iffi>t1OOl1Wattllie tQlZlw:iJjać się kruLtiU'rtze.LiClZnł radlZ.ielC'cy ulazerlli, ko[edzy i uCZJIlLofWIieA. F. ŁOisi-ewa, w r6tżn)"c'h dziediz~l1Jarch h'lllffialI1iJstY'C1zmy1oh naulk lronItynurują i f.OZJWiijają d:orobelk swojego na.u'ClZY'Oiell.a, k1tórern!U !lo olk.r.1rLji85'-il'ooi'a poŚ\Wi.ię'Ca'jąn'i'nnejlslzy :dbi6ir. P!roIjek,'tooaIWJcy i arultOlrtzy :dbiiorru nie sta!WJi'aoHpmoo SO!bą ceik.! dama W'szeclhobejmują'Celj, wy;azanpudąlCej a,n.aliizy po's'barw'ionago pmbil€IIDu. Zamierrolli j'ooYlIlie prtzylCiągnąć uwatgę narulkowej stpołeClZlllolŚCido problemu traidy;eji,polka;zać jej 7lOOozenie i alldtu.a;]'nOOćclIla 'WISipÓ~ycIh baidJań. ,<\ nd'7'Zej Li.psk~ �Re.c.enzje J08 CoJ.in M. T,u,m!builJ, Ikawie, ~'Udzj,egór, P:ańl"bwO'Wy Lrustyl1:urtWy!dawni czy, 1 Warr- sza'w:a 19I80,i'l. "J,edny:m z calów' aJnt1r;qpo~OIgiijesit o:dlkJry\WlarniepoidJs,taJworwyich zas.ad. ong:anLzacji Sjpweoznej, tloteż małe gtrr~IPY spD'łec:7Jne ideail.'l1i:e się do tego nacliają, a ian baJrdJz,iej są odasobnione, tym l~ej". Talk brnmi jedno z pi'ffi'1WlS'ZyClh ZJdiań klsiążlk.i wy!biitnego,znanego i u nas z kiJJkiu ,pu,b~ilkalCiji, br;ylty;j.slbegQ runt'J:'01XlJJogakuUrtiu:ry, Oaliną '!1ult1nbu:lila. W pOlszulkiJwa'l1iu OIwydh polClisl1a'WOiwyclhzaSlad on~runizacJi ~połee:znej do.t'arł do Ików, Hozą'cego OIk,ołio 2 tYlSliące głów liudu Ilia pograniciZJu Ug.rundy, K'enii i SudalD"J. Ku włraJsnej iClZyielnilkólW ZJgiI10IZJiedotarrł .zlnalc7Jni'e da,lej, do ~anilc ClZI()iwU'OCIZ.eńlS:t'wa. CÓŻ talki'ego zo/b.aazył tam dośwtiJaldiaz.OIDYbadaiC:z ter,enQWy, z.na'Wlca lud&w ło.wdecJki'Cih, wylUI1wany 1JI'lopkicl i'Clh bog.atych i ~adnYClh ulWaJgi kJultwr? Cm tl8J'kIietgo, c,o kazało mu bez ź,enaidy w kisi¥'Ce będą.cej rawelacyjlnYlffi pomielSlza:niem inltYlffin·ego plaJffiięt!m.iJkaz ll1aulk'OIWym esejem; ,piJsać o ~aoh, WlSbr1ząlsiie,bez:raidruośoi, rezyglnac:ji i rOlZIPalClzy?UCIZluIC.iacihi s,tanadh jaJklŻe odległy'oh ord tego, co daZJnawać po'w,inienOlbieik;tY'wny i clhŁodll1Ybadaoz I1ZeclZy:Wli!st1ood. Najik!róicelj mÓiWlią,c, TU!I1nJbut1lzet1knął się z ludem zreduik'OlWanym d,o poz;iomu binlogioi. Z Ie.Idem, kJtÓiry w· wY'IliiJk.u SiPLdtI\l nieikoI1ZY\Sitny'Cihdk.oli'(7JnOOc'1,w t'raikcie ży:cia jedn<egoQ pcJkoleITl!ia, UftIDaiCUSlWIoją bO@l'tą kiu11tiUll"ęs,pol,ec'ZIOą i oolohową, a wszy:s:tJko 00 oib-ecIliie ,poo·ia«iia, to iIllSltyll1lkltsamOlzac'hOlWaJWIClZy. Więzi wciJzi,nne i sąs-iedizJlcie, po.cwude WlSlpólinOlty teryltiolr,ia'llnej, regtuły Wlza,j.emnej ws<póĄpra1cy i pOlffiOcy, wierzeIlJi;a i zWY'ozaje, etylka i e1;yIk!i,elta,mo,ra}nolść - WlSlzyo;t'ko co e·zYlDi nas istotami społe'cznymi - przestalo. mieć dla Ików jakiekolwiek znaczenie. Odrzucili oały t'enbagarżku,liurrorwy, poIlJieWla'ż w na.jmnie'js'zym stOlpn!i!u nie pam<lJgał, a Wlręm: u'bruidJn<iał reailiozację pordiSltaJWOlwego ceLu jerdl!1lO6Itlki:prlZeźy·oLa. W imię tego celn wydziera się ntaijlbliiżJszy:m OIst-at1m.ikęs st:r.arwy Old ust, ulk!rY'wla zctobY'.cz przed otoozeniem, pOO1Zluica2'Jffi·a'l'ł)'lch bez. zadlo<śćulazynienia ZJw)'lClZajOlffip ()IgI1Zcl>awy.m, gdy'Ż w~ązaŁOIby się t,o z kOiIlieązJD<oś'CliąUiI1Zą.'Clizen'iIa sty:py, wYlPęc!lza. z domu tl1zyletnie c!lzieoci na poo'wie pewną śmi'erć M. ibd. A:u<tOlrz prCllWldiZli!wąZlg;rozą, Wtóra udzieila się rÓiWlruiei azyrteLnillrowi, poi!sze o dziesiąitJkatclh syltua1cji ś.w,iadoząJcY'dh o zani!k,u 1'"Jdz!lddh UIOZUĆ u Iikólw: litośd, miłości, soltdaI1ności, skłe>nno,śd do po,ś1Wlięceń. Is.tnieje u nidh ty,llkio jedno "dOlłIDo" -, mieć pebny .żołądek. ObojętJnie za ja1ką cenę, ohojętnie azy:im lroSlZJf;em. Głóid UIOZY'J1iłz .lIk.ĆlW.~ loUiOOży.ją'C·ego nioegldyś w "noomal1ny:m" ZOingani:W1w:lnym spoQłeczeństwie - tragic=ą ilustrację niezbyt często obecnie przypominanej te1ZY .. Hoiblbesa ·0 prcz.erdikiul/tJuirlowY'msita,ni.e .luid\Ziko()50i, s'tanie dz\k.OOci, w .kJtóry;m tlmy:ała bi()llQIg;i!ozOIawodna WlszYlSlt1lcicihprcz.edWlk1o WlszY:SltJkim,wo'jna o .p1"ZeftT1wiaJOie. Stralslz}i!lWy głód t<r;wający loai,ami, bez żlardnej nadziei· na leps'zą .pI1zYilzłoŚć, SpOIWOdOIwał, ż,e ,,1:koIwie wytrlzelkH s'ię \\~szeo]kiego z1bYlt'kiu W· imię indY'widual1nego przetI1waJllia i.w rBZJultaJCie p()lWlsitabo ,pr,emiębez ży'Cila, bez naJTni~nośc~ i bezClZlowie.azeńlsrtlw,a". E/t·noLoigia ZlD<apod!Obne prlZY'IJ;aldiki Pod W\pływem k'lęs:k elementaTtI1)'Clh i de'S!tru''kicyjny;oh sikJUltków kio.'DItaik.1r.l. z ludami o wyższ'ej, elkSIP'<l!ruSY'WDeoj kułltl\l'I1Z€, zdamały się wYfpadJki kułltiu.rorweg.o r,egresIU pler:nJi'On. U padały sy,s1emy wier,z;eń, prlZew;arlościowaniu ulegały autorytety, totalnie wątpiono w obowiązującą dotychczas mOlralność i etykę. Za,gJI'olż'eni głodem ZJbieDa'crz.ei ·~owcy zaibija[i srtal1c<xw i poI'!ZUc.alloi niemQw!lęota. WYlPadlk,i tallcie na'loeżały jednalk d,o ni.ooodzJiennych, naa:tzulcała je ~połeClZlIlJakioni'€lC!ZII1'O<Ść, były realmcją zaJSady, że in'terooorwi gru'PY, to zDlalClZypr;zede wS7.y:SltJkim jej hioQo,g'i'ClZJD<ernu pr.zetII1W,a'nir.l, poi<liporząldJk()(Wany byw.ał ~nier€ls jednlQiSlbki.Nie znajdZi·emy w tY'm żadinej arnalQlgiJi z .postlWOwatlii'ern Ików, gidzie diZieje �się alkur.at o.drwiI'o:tnie iluteres ~Ufpy S\POł·~nej, naJWełt podstawowej: oodJzLny, u&tąjpić mUlS.iJlr:zed dohu'em jedin'O'3'tiki. LkowJe z wielu punlkltóiW WliK:IJzeni:a są da.a etnolOJga crz;ytrnrśwy:ją.'tikQwyro, Zbiorowością W!ręc:z nie do pomySlenJia. A jednaJk iJs'tn:ieją, buidJząc pesymisltycame re~ f:l.eksje. NiewiarYlgodnie Sizyib~ie tecrIl(po r.OiZ\P'adius'poł'eClZeń:sit:w,azdaje się pOltlw,ier~ dzać WYlsUlw.anątu i ólwldrzie nieś<mial0 tezę, że, tl'wa~o,ść te:g,o., e'G na:zylwamy kuJtUlrą i życiem społecrz.ny:m" jest niewielka. 'D:l'rIJlbul1, negując iSit'r~ieni'e wroidzonylc,h ozl()(W1iekowi coc~h slpołeci7JI1Y'ch,idzie w sWIO,i!Clh wywodac:h b(lli'ldzo daJ·elk,o budząc nasz spnzec:i'w. Mia jeldrnaJk mOTa.1,ne prawo do ta:kiegi() Sltaw1anro spra'wy. Zdiolbył je pmz'ebY'wając wś:ród likÓiw pmez po.naJd dwa lata, cierwią,c PSY'chi'Clzne i. fJi;zyoone katusze OIbs·en..nują.clu,drzi, ktÓl11zyna jeg.o o:cza'oh prrz;·eiSitaow.aH być ,/ludźmi" w naszym pojęciu. Nie WlZdDaJ~a.j<my się za't,em, gdy tJwiepd!zi aUitm ni mniej mi więcej, ż·e c·ec'hy ludZJkie nie tylfko nie są WlrodizJone OZilO'WIieikowi,ale Wiręcz, że ,;rratu:r.al:ny<m" slbanem b)'ltowania nasfZeg,o goaIttu'l1ikujest s<1;.aJI1, w jClikim zllJa,l·eźili się Ik'OIwie. "Powierzohownoe w C1ZłO'Wlielkiu jeslt dob,l'O, s'iilna i głębOlka w,oiLa życia" twierdzi Turnbull. Kultura jest dobrem, o które trzeba zabiegać, walczyć; życie społeczne wymaga trO's:kHw,o,śc.ii pidęgn:a1c'ji. Nie są to walrio'ś!Ci dalne CIziowielkolWi, ani clostatet:znie w nim L1:t'nwallO'ne.ZatJraceni,e czlowieczeńsltlwa mote nam :'lię pr>zy:t1raJić równie łat'wo, jak :z;darzylo się to likom. l - Zldaniem aUltoo:'a - nie Jest do tego pO'tr:zeibny bY'najmniej ka<~atk:liZimnuikfiearny, erą głód bQdą'cy wynilk,iem prze1udaienia. WYlsit.iUI'C:ZY PO'SiU'w.31nie s'ię po dr,odze, ~fuą teraiZ iJC!zi·emy,drodze !'lpOitęg,owanego egoizmu. Przed nami - w opinii Colina Turnbulla - majaczy już wizja społec:zeńs.tJwa bez Lu'dZlki'ch c'CIch i u'ozuć, c!hoć nie kouiecZJnie umi'erają<cego z głod'l jaJk likowie. w.awto.ści k!siąiJkIi bry,tyjls!kQego elbno·l'oga nie da się pmecenić. Dalie ona etrliP.iry·czny mater.iał do refJed{jsji nad is.tQltą Czbowiiec'zeń(sltiw,a,sen$>em i celem życia lu'dizkie~o, mec;haniJZlmami, jalkie l'lZ~drzą lU1dZJkąkuJrtmTą. Jes,t talkże dosikonały:m przykładem s'zozero'ś'ci, jakla pOIwinm.a cecholw:ać badac,za -, et:noJooga. Sz:czer,ości w wyrażaniu swoic:h opini:i i sądów, c'hoóby najbamdiziej kanitro'wel'lsyj:ny;ch. Autor nie ukirywa l>'wo,jej beZJradJ](),ści w o<ooiJczuSlpr.aJWi sytuacji, lctÓTe przerastają być może nie tyllw jed'llJols<tikę,ale i cały ludlzJk,i gatunek. Jego pesymistyezna w gruncie rzeczy relacj.a uczy nas Slpoj'menia rzeczY'witsltoś'Ci w twarz, rzeezywi'Sltości choćby najsbras'Zln1iei's:zej, pnzeslt11zega pnzeid la!bwym ooptyJmilzmem, ktfuy jest niczym in11ym, jaik ·lciec.:zJką pI1Zed prawdą o li\.ldizJkiejna:tunze. Ryszard Kamtor Romain Wa'c"ho'wiclz, Pol sicie korzenie.' Opo.wieść o życ.iu polskich emigrantów Ludawa S/pMdzieIJ..ni,aWY'datw:niclza, Waros.zalwa 1980,s's. 33.5, ił. w Brazylii, To VJ1prai'Wdzienie piel'W1S1zyu:tlwÓir dokiumentaJiI1o-ftliter,a'Clki o poJoskiJch osadnikach w Brazylii, ale dizi'eło na pewno należące do wY'fóŻll1i,ają'cych się. LSW której chwała za wy;da:J1lie pr,wcy Romana Wachbwioza - niestety, pOlską:pila irifarmacji o au!tor:ze, prz.episuję zatem notlkę o ni'm z wyda,nej przed dziesięciu loa>ty . ki5JięgiEmigracja polska w Brazylii. Sto Zat o·sadnictwa. "Roman Wa,C'hOlwiaz- ozyJt,:1my tam - U'fodZli.łsię w 19'04 I1O'ku w .'\iraucfurii. Uikoń·czył ~olegium im. H. Sienikiewkz.a w Kury;tyibie. Wi·elo1-etn.i nau'czycie1 sZJkół pols.kich ... jes.t a'JiliOlr·emwielu pOJwLeści, sztJutk scem'hCiZJnY'ch i tluma0zeń". T,o już Dra'Wie WSJzY's.t!k,o, ZJnacznie więcej da slię odlozy;'tać z kis-iąŻikJi,o kitórej tu m()lwa. �310 Recenzje Polsklie kOTzewLe ma,ją chaJralkite:r wy~a:£nie autOlbiJograf~c=y, to Zires.ztą decyduje o itclh niepoW!t'aJrzail1nej WlCłrltooci. Aiwt'oo,t)'lZlffi,preeIbi,ja z kaid ej stlwn y t elkIsitu; nierz.wy\\cla pilas±Y\C7ll'lQŚĆOfPilsu, dbałość o szaoogóły tYlPU etnog;raifia:z.lnego czyn·ią prCllcę niemall d.OikJl1iffimlltem.l1Ii.eOldlbienadącjejtymbY.naljmn~ej walorów liter<lJckkh. Jest żywą k:r1o.n'i!ką poiWI$IaInia i j;,mv,Clllliajedne,j z poil:sik.i~h osad w Braizy1ili, ale talkie dzi~k.:i umiejęlmie wIP1eciony>m k()lmenlt&nzom iruf'OlI"ffiurjeI1Zate1I1!ie o sprnlWalc1h ogól'ni'ediszyJeih, o problemaJCih dr~ąJcY'ch całą emigraICOę poilską w Birazy.l1i na prlZelSlt'I"'zemi,oot.a;tIl'1iICih ki~]kiuolziesięlcLu lat. KisiąŻlka niesie ll!iel1lwyilde bogCl!tą imeść, nie SiposÓlb więc w króltlkim Qlmó:wlieniu wy:dOibyć WISlZYlSitlki'ch wą:tik~. Na kd;]Jka spraw należy jednaik ;lIwrócić ·.llWlalgę.P.oLskie korzenie to pean na c:z.eść wytlmwlałości, ,pra'cQlw:i1ośCli i s-olidalm,o~ci podJ~i'(jh ClhłQPÓW, pIlZe<nUe!S'iOInycl1 w wuidrne i jaime odmi'e:nne o.d r.oidrzJ~y'Ch w"lIrIUin'kibrazylijski~o inlt,errioru. Zwabieni do Brazylii mirażem ziemi mlekiem i miodem płynącej, natrafili na diziewiczą pt1IS1ZCzę,ni'e2lll!Clllląi gI'!oź;ną fa.unę, nieżyciZl'iwą czlJorwi,elkow:i rośUi:rl!IlOŚĆ, nieUljarzmicllllY i nieobliJazal;ny k,llimart:. WISlZYSItikio włJaśdlWie SlPI'zY'sięgło się pnwciw oSladn:i'l~om. ObojętlIllQrŚć właidiZ, ni'echęć tubylcÓJw, a przede WlSzystlk~ slama pI'zyroda. By.ły t,o barie:ry z poiZJOl"lU n~e do pnzebYloia. Odlwr<Oltiujedna/k nie byro. Osa:d:n~cy przełarrnaJ1i Wlszy/s!tlkie ImuiCIJnośd, ClO kJs.ią;ż.lk.aW:a,cholWli'CZa pdklazJu,je z drama:tym:ną dl11OlbiaZJgorw'Q;Śdą, godiną na.jwytl.mej potclh!wały. 'fuzebili PU=ę, wydZJiena[i j-ej skraiwrki .pod UprCllWę, '".l;azyili się gOOlPodaII"'OWa!Di.a w nowy.ch, UlPiomny;dh wtręcz nri.1wedy \VIa'runikacih. N!i·e uiglięli się przed hu.ro.gan;amJi, ,powodrz.iami, SlU'Sza.mi, pilagami SlZikJooll!ikÓ'W,ni'e ulegili atmOlSlfe:.rwelaDl~sltrwa i ()góil:nej a,bnegac~i, talk c:ha~alkterysrty'c.=ejd[a tu!by,llczej IUldil1loś'ci te:renÓiw:, gdzie zClJmies'ZJkali. I cihoć złożyli wioel1,e oif1La/r,przecież wy;pełniIl:i ob()wiąJzelk wiOlbec s'iebie samyich, s',woiICih roolZiIn, wobec kinaju, 'k<tÓiry uidi71ielił im scrhr()!!1iieni:a i wobec kJralju, krtÓiry z.ostaiWili za o<:eaill!eIffi . Nie m07ma przeoc:zyć falkfttu, że P,ooaJcy w Brazyl~i byli krzeWlide,lami w)'!lJs.zej niż miej'S'corwa kUilitrl'I'Y rołlIliJC!zej, WYIŻISlZ~'()stam:da<rotll żYJC'ia, a ta,kiże berz wątpienia wyriJgz,ej świadlOlffioŚC'i Slpołoc'ZJIle'j. Ta pfCl!Wd1a w.iK:lJolcrz.naj-eslt na kalŻJc).ej sbrronie kisiąrżik:i WIĆl'ClhowliICza. Nic dziwnego. Nie byli to przedeż - jak do dziś sądzą niektórzy ciemni, pIY'mi1y;wni clhłqp.i. Na eU'Il'ilgioo/cjęs:zły jed'll'os1Jki na.js;prY'tiniej'SJZe, najbm1dziej aiktytWne,oo.zllla'c'zające Siię tY'm wd:zaoem ~eil~e11lCji, k1tórn umożliwia d:ositosowamie się do oojt'1lUidiniejJs'zy.c'h wMu'l1IkÓW; ludzie wyrtmwa:li i .nieurS>t~Pl~wi, ClZę5ItOposiadająICy wy;sokio rOOlW'im.iętą ŚiW·iaJCiom.ośćl1Ia'l"OOolWą.I ta!kicili idh widzimy 00 Olbra'zalcih mal(}wanych przez niezwykle spraw'ne piór-o Romana Wachowicza. !Judzi'e, k1órY'c'h opisuje WCllc'hOlWjlc,z,są dIQWralwdy na mia.rę crosóiw, w jaikkh p[",zYSlz.ł,oim żyć i wam[)JkÓlw, na jalkie w Bnazyl'ii nal\ma!i'li. Aultor.owi wdaŁo się .SlZJc'Zęśl1iw.ie ulDiGmąć paltolSlu, jego bO'1miteoowie nie są ze spiżu. Mają s,wOoj,esłaibloś,ci i śmi'es'21nOlS'tiki, w ich ży'ciu wy;damania d1ramattY07Jne pI'Ząpl,a1.ają s,ię z humocySl1;ycrz.nymi, talk jak cod'Zienny !;rwid z 'oowiilami be1JbroSlklie1jzaibawy. WarchaWli.'Cz nie iJdealilzude QiSClldlI1iików,ni€ czyni z n~dh symbollu. Irdh iJzooalc";a wobec -otoczenia, poc:ząJtlkiorw<lni'ec<hęć d,o· pomadel,emenlta.nnej o,Ś'W'i.a~y, pewlIllil zaścianJkowość i ni·ekJiedy ujawnialją,ce się O',gJroIIllifazaniamyślow)"Ch hO'I")'lZonltÓtWnie mogą budzić e'nbui71jammu. ISI1Jni'ejące kOIn.rfil'iJldywewfnątlI'z g,l"lUIPYu!karzallle wSlbały Wlrę<C1Zdrastymmie, bez.-.ll1golwed tarY1fy. TiD WlZJITlIaml!i'a sHę wylralZu powie'śCli, potwiendiza jej dOlkiumemrt;,a[/nyaiUlt'enlty;ZJm. Utka,za'ny zosl1:ał talkŻJe, tlruidny i ct:OIŚĆPQlw,ollIly, pwces slPOłecZJneg-a dlo,jr2J€IWlaJnia po~S'k'i<c'h osadlIlLków. ZalP€lWIIl.i'WlSZY Slobie i s.woim wd"llinom podJsbCl!WYby>tru ZalClZęl'i wy'chodzić na zewnątrz, by stać się z czasem obywatelami wielkiej Brazylii. Do- �311 Recenzje s1arozyJli jej nie tyilJlro ~eso: wyJ1lraJWU'lyoeih r~!ITików, aRe t.a1Ime intel1i;genoe~i: profesar&w, lWięży, pUsallTLYi dlz:ienmJilkalnz.y. Saun aUltar jest tego doslk<YIlilłłyunpr.z.y·· k.Jiad-em. U\pór, wylt.rwa'Łość, priaICowitOtŚć, sillne przyTWliąza'11ie do r<JOd:zJiIIly i kręgu są.siedzkiego, solildaamość, to warrit;o!ŚiC'inJa:jcermiejIsrLe· dloa 7lbioroWlości osadniJkÓIW, canne dla każdej 2lbi.o:mwośoi 1uidi1Jki,e<j.GłębokJi paitciOltY'21m, miłość - często n.am:at berzJkirytylozm.a - do kiraju, z kJtÓlr€fgo w)'lS'2Jl:i,.piel1~ow.aiIla z pdkolemó.a na po1oo1eme zaoWlOiCOWIała,j'aik Slię wylda'i<e, na gIIlUll1JoiebralZyJ:i:jsiJti,m w S2)C'Zagó1ny sposób. Pola,cy w ~yll'i;i - maroto głębollcie pr~Qn~e - należą do jaj na.jlEWSZyidh obYJWateli, OIbj'lwat·al'i kr!aJju, który ma 'kJróltłką i troldną hios.'t.or>ię,k.raju, w krt:Ólryro na.ród wciąż s'ię dqpier'o kJs~tal!tuje. W tej syitrJalcji rola PtalaJkÓIW i re!pre~'bowanego pl"Zez nk;h sj'ls1'e'mu wa'I'lt.:oŚ!ciwj'ldlaJje się nietllwyJde i!SIt'OItlna. ,KJsią,żJk.aROIITIall1Ja W.adHlIwiJ= nie jest łavwą 1el{jbu.rą. SPOl'>Ow niej styl1'i~y.c:znej ma'l1Jiery, w doibryun ZJresztą rOlZJUmi!enliJutego tenm'i!nu, lliaJs'Z;pikOlWaJI1asloWII1i!abwecrnpom,wgla.1IS1ki!m,wyrmaJga SlkiulPLenia. Lecz t['lll!d SIt,~krot'nie s'ię OIpła'Ci. Oto bowiem obcujemy z literaturą wręcz porażającą ładunkiem emocjonalnym, jednooześnie głęboką i mądrą. Rorman Wi(ltclh.ow,i1ozdał nam epo,s na,sy:cony doklUrmen!1<a,Lną prawdą, epOS o naj{Wy1Ższylch cmot,a'oh czŁOIw,ioeka,o jeg10 potędlZie i nie:l'slt~ifw;oŚici. Nalk,r'eś1H w:i:z,ję praJWdzi!wą i gonziką zalraJzem, lecz w surm:i'e Olpt;lnmLsty!c'7Jną . .L'a1"chUec't'Uffe TlUrole }r.anr;.aiS!e. Corpu.s des genres, des tyrpes et des variarvtes. CoJ:.100tion diJr.iJgee pair JeaJn CUIUs'ea1'1El1", MUlSee naJt10mail des arts €'t tr.a.d!i.tw.n.s POIPulaiJres: H. Rauł.in, Savoie, PaJrliJs, B€lI'tger-iLeVlraul1t 197f7\ S5. 2'41, iI., ry.s., m~y; H. Raua'in, Da'Uplvine, PaJrliJs 1977, SIS. 27'''/1, ill., 1')"5., mapy; H. RaIU.J:in, G. RaWs-Gi1ocdani, Cone, Ra.r;i's 19178, 86. 25'3, il., rys., ll1Ja\py. ,WieilJoltOffiOlWapUlb1iJkalciia L'ancł11iJtecture rurale jramr;aise stanowi jeid'n'o z naljwiękis.z.y!dh pI1ZedsięWlzięć C€Il1itir·e d'·ett1UlloJ'Ogie f1ranoaiJse prlZY MUlSee nati{JlIla'1 d€iS aJl'>bset t<radiH(JIIlIspoPUilJaillres w Pa:ry~. KdlekJcjję pnzewiJdyiW.amą na 22 tomy, wydawaną p0!DZąlWISIZY od 19/717 r. (idQ 1983), z .kitórej doty-eihczalS UdOSitąpni:onoo pięć tomów *, uzmać można, jak się wydaje, za najwybitniejsze osiągnięcie powojennej, narodowej etnologi,i francuskiej. PlI'acę pod red. J. Cuisenier'a opracowano poci pa'ttI1onaltem i przy wSlPół(pTla'cy Minifst€fnsMva ~uJ!tJutry i środowiskia Naltulralnago, Mtni!Sltensbwa RoQniClbwa O,raJZNaJ'odowegio Cen1\I'lU1mBadań NClJuiloo<wydh. . Sttwonzenie t'aik f'·.l'n/daJmenita'1neg,o dzieła nLe był,()by pralwldolpoidobnie WiSpMc2Jeśnie możliwe, gdyby nie dysponowano bogatymi materiałami dokumentacyjnymi, 2JgJ.'lomaldwlnymi w l:aita,oh 1942 - 1M5 w tlralkcLe sy.sitemClJtylmmych badań proWa.diZlOnych pod kierunJk.iem P.-L. DlUldhalrlre'a i G.-iH. Riviere'a w zes'pole 50 alrtchiltektow. Qpra,ooWlane WÓWICzaS 11'7519mo,nolg1raJt'LisZlcZlegółowycl1 diały podlstaJWę do da1szyoh s!tJudiów podjętyol1 w 1916:9r. pnzez OEF pod kJLemnlki€lm J. Gu1Jsenier'ia. P'od C. • w .r.dkJu 11979 uka=ly ·Boyer, Franche-Comte, sdę .dW\3 daIsze Itomy: M.~N. [)enilis, IM.~C. Lyonnats. K'olejne tomy obejJmą następujące Grloshens, Tegiony: Atsace; Nord, P!loarrl1e; 1N;Orm.andie,Perehe; Ile-de-France, OJrleanJai5; ObałIllPagtle, tA.r:dennes; LoTraJine;' ~ne; Ma±ne, AJnjou, Tou:r3iLne iBeI'ry, iNlvel"nads, 'Bo=~; Bo~~ne; Poito.u, ChareMe, A.n:gQuIIl'OiB;iLIlmOusia1, Auvergne; Perigord, Quercy, 'A!genais; Ha·ut LaJngUec1oc, Rouergue; Gascogne, Pays ,basqu.e, Hearn; Les Pays ltoU!lousa:lJns; :L~uedoc" lMecuterlnlm~, łloIussIUon; Provence, Có.te d' AzIn'. �312 Recenzje bez;pośredninn naidt7JO[f'eIll1 H. Rau~~n i PlflZy W1S1pó!IPra:cya!I'ichJ~telktóiw,mUrliea~nikólW, k!oil1'seI'iwa110'TÓfW i aiI1c1hiiwilsltówpl'zejprQwaidzono kiliku[,eltinde pogłębioll1e badania anttr'apolo,g,icz:ne, w .kitó!I"y'cihz jednej sltlTOIl1Y 2Jwery,f,~koOlWanlQ, u,zu[)eł,n~on'o i na nowo 2Jdoi!;;]umen!tolWlalY1o mater:Lały zebI1alUe w laJta'dh ClzteI1dz'ielstylc'h, l. d.r1ugd'ej, OlPra,c,owlano nOlwe monolgtr,af'ie, '..l,zyrsikiują,cw ten sp!olsób w pe~l1'i rejprezenlta'cyjną i możiliwie krolmplelkislOiwądoikum,enitac,ję tiraidyicy\jnego, fxancoU"s:kiego buidown.iJdilwa wiejskiego zawierającą się w ok. 300 tomach. Wyda1wa'na koO'lelk1cjanie obejlmu:je nlaltulra1Jnie W1slzyslt'kkh z.grOimadwlny,cih mat'eriałÓ<w. Nie ma być, j'~k zamna,C2JO'l1!O we, wlsltępie do każldelgo tomu, il1lweDitalI1Z,em czy katalogieim oibi'ekitów alr1cihli:beikitulrywie.j:slkiej, ale takim kih zbio:r,em, kltóry uw:zględini,ając najlba,ndziej reprelzelntalcY'jlne tY1PY i ich wal'ialDity umo:cliwi meltoldyCZJne badanie ZJró:żmi:colWaniabiUdawn:icltwia wi'ejislkicgo F,ranlcj,i i okreśh jego naji'Sto·tniejsze oeclhy. Celem pracy jeSlt: 1) o!kre&lenie na i1e to moili,]we tlradycyjlny,ch f.mlm aJTc'hitekt'oni:Ci2Jny.ch bu.dOlwniotiWa wiej:sikieg]o F:ralncjli; 2) pnzylgotolwan'ie dzięfk,i meltodyClzmie zehralnym ma,teriaŁom s,ZJcizegó1olwylohstudió<w foorm i interpret a'cji ich funkcji; 3) apI1aJc,olwalniejalk naj:Daicj'Olnailiniejlslzejpoli'tylki o:Clhwny Sp'Jśc.izny alI10hiteiktwry wi ejski:e j. Prrzyjęty w całośd pwbHkaicji układ l'e.gliona.lny jest zg,odny 7 wkładem z'aiwartYim w atla,s'ie l.i'n:g'W,il"~Y'ClzniQ-etlnQjgraifk2JnYlm o:ruz atlals,ie hilslt:orye"ny,m, eo w is:totnej mierze 2Jwięlmza jej wa'lolr po-rÓiWllliaJW'ClZY i umoŻJliJwia dalsze studiG. hi:s!tOll'Y'c'Zno-kuJtull"Olwe. W trzec'h prezell11tow1alnylchtomach ukialzano i za'ila1'iz()!\vano trady,cyj·· ne, wiejslkie ouldolwlni'CitlwoSabaudii, DeH~naitu maz KiO'I1syik:i, z.arysOIwa'ne wyże'j cele p()stawione w sam)'1clh baid:aluiac'h, jak i w publl:i!kolwanej kolek:cjli 2JOiS,tały,jak s'ię wyidaje, w pełni o:sią.gmęlt.e i to nie ty,llk~) dz:ię.kii s,zerokiemu w nkh '.l:dizialolwi sipecjali.stÓiw wie[u dylsicylpl<in,ale pnzede wlszystlklim dzięki rygorylstY'ci2Jnie pn~esibr!zegranYlm pOldlsrtawolwylm 2Jałożen!i'om teorety,crz;no-mC'1Jodolog1C2Jnym, SfOII1mułclwa:ne przez J. Cui,senim'a 2JWlraicają U!wagę jako interesująica propozycja podejśd,a do a:n:al:i:zy t'l"'a:dycyj'nej arah~t'ektury wliej:sk:iej, a pnze:de Wo,zystkim do sltira'teigliibiUdolWYjej tJlPo:llogii. Jia:k pOldikreśla au,t'Oil",zaprezen.t'oWla:ne podejście badawc.ze ma c,ha'Talkiter allltirolpollo:gi,czny i wy,kOlr:zylstuje załO'żenia P. Boudona, któlry wylka,2Jał, iż istni,eją ZJwiąlzJki między st'I1ulkJtiu'rą języ!ka a stlI1Ukt'l'rą obielkrtu apoh1tektoniazneg,o. W kaŻJdYim możlna wyróż,nić jego części składolwe złoż:o:ne z zespołu elementów jaikie stwoIDZył budoiW1ni1c.zy.k'h oało'ść t:worzy u'kład dany obieM al'C:h!itektonic.zny, dla kit6reg:o Tealllilzacji uruchomiolllO te, a nie inne częś,c,i skŁadolwe. U/kład jest wylt:wolPem sY'nt,aktycznym, ale podczals gidy w jęzJ'ku łań'cuch synrt;algmatylc'2Jny jeslt na!stęipSlt:wem w cIZJa.sie,to dil.a obIektu a 11C'hitekt,onic:znego jes1t Wlspółwystępowalnielll1 w pr,zestI1zeni. Jedinolc,ześnie da'ny wytwór, IlIp. 'ipecyfiiezny dom norma:nrdlz'ki, nie jeslt relZJu:ltatem jed:n.ego syD'ta1klty:c.znego 'llk'ładu Clzęśd slkladowy'clh, a,le równolc'ZelSIl1Y1m zels:połem wielu ulkła:dó:w. An:t,ropO'lolgilc'2JDośĆ podejśd:a w bada.ni,adh t'radycyjneg,o bu:do:Wl1Jic:t'WawiejiSlk[eg,o polega jaednik w pr:zedstawia'nej pUlb:l.ika'cji, jak się wydaje, nie tyle na p.rzyjęciu niektólryc:h zało,ż'eń s:tir:ulktur:alny1clh, aile przede w:s'zy:s,tikim na antiropol'Ogkznym widzeniu śr'odolwlisika mies;zikalneg1o. J'els't Oino !":01z,pa:ilrYlwalne w całej s:wej zŁo;i:'oności his'ioTy1c'zno-lku[rt:u,ro'We.j,PNY peŁnym uw,2Jględnieniu S1t:p'lk'tury os'a1di!1i'C'tiWa, orga'nizacji społeczmej, poziomu rOI2JWlojui tYIPu g:Qislpoidarki, s'tos:olwanyloh technologii, funkcjonujące,j o!bY'Clzajowośd i ohI1zędowośd, a pr!zelde wrs,zys,tlkim ZJmi'en~ających się w czasie WZJorÓlWku1tulrolwY'ch o:dinoiszą~ylc!hsiię do spo'sobu zalmielsizJkiwania i pr()wa.dizenia g1osiplcda:r:kiwi'ejS1kiej. ,zalpre7'en'tOJwarna w pracy tY1Pol'Ogia tmdylcyjne1j a:whri:tekltury wieJsikiej posiada warlor sz;cizegó1:ny. JeJ zasady decy.id>'lją o tym, czy dany ohiekt al'chiitekto- �Recenzje 313 I1Jic~ny zosrtlał swz,egóŁ01W:OzanailiiJzow;any. w ozęŚic,i dokJuJmeIlitacy}nej pCJISIZlazegÓilny<:lh t ()Iffió:w, ozy też nie. TYlPolog;~a ma oharaiMer ciJwu':.tOlPni.olwy.Wyrr-óŻirna l'odlzaje i ty!py. Za rod7Jaj (Lub podTOldz.aij) UlWa,Ż<lsię ze5lpólorbi'ekttó,w u7JnaJwanycih za podohne pl'ze.z i.ch uży;tiko!wniJkÓlw (mli,etSzJkań;ców); za tY'P - ze~pół oIbieik'tów ui7Jnanych za podolbne pr1ZeJZa Ilit1rtapol'O'gia.ROidJzaje nie są PQlróWJnYlwallne m1iędzyregionalnie, częsito oIkJre<Śl'ane gWaJnllw<o; iden'tYlclZlność zasady DUidOlWYoha'raJkrterY'~uje' natomia's.t tYIPY. Dzielą s.ię one na podJtypy i w,all"liaJIJJty wedhlg JlI1Zyję'tego sc'hematu k;lasylf~ka'cy'j'nego zło;7.onego z zeIS,pobu zmierunyoh ('ooInOlSlZący'ohsię do azęścl sikładowy(:lh i iC'h u'kłaJdólw). WlaJri·an't stanolwli zespół OIbielkttólwo naljm~Tiej!s'zym rozpnwSltlr;wnieniu i na.j;więk~IZlcljzJbierlności ceCih w hier,aI1chii tYJPÓiWi podtypórw. Typologia uwzględnia 3 zespoły zmiennych: l) składnik,i architektoniczne (composantes archi;teci-u,raile's), 2) Ulwar,u,nlkOlWla,nlia pT'Oigraill101We(.co'Ilitr.a~n:tes de .pro,gJramrne), 3) met()ldy kiOln:Sltir.U'k'cji (IPr.od~des de COmGh1U<Ction).KaŻJdy z zes;pow Zlmienny;oh złoŻJo·ny je:;t z stzer·eg'U sZlC1ZegóŁOIwYloh wYlZna,cclJllJi;kÓlw, których c:haraklter dkr·eśl,a Sipo!ec:Zlno-k.u1Ilu1'U1wa nzec.'IZywi:Sltośćda'nego regionu, a nie pnzyjęty 11 priOlIu s'chemat kbsylfi;kacyjny. W tI1ze:CihoonalWlia-nydl toma:e:h uw~gil.ędm~ono łą·czmi-e i UiZln,lno za Daj~s<tO'tni('.i:.,zcna'sltęiP'ljąice poJdiSJtaJwOlwewy.zna.CJZIniiki:d1a skladml1ków anc'hitektoln.icznylch wkłady (!Ji,c~ba bUldyn:.kó!w w za,grod:z,ie, spolsób ZamielS!Zlkl~wamia ludzi i Zlwiamą't, wkład ś'c,ia'lly szczytowej, gama kołolrylSitY'CJZIn:a) OITa~wY'ró:imia.ją'ce części skJwd'()lwE.'(,da'l'h, bal!koil1, tara's, s'c.,ho<dy);dla uwarurllkoiWań pPolgr.amowylCih po!o·ż-ellli'e, zró.żnicowa.nie SIPo!cc..zJtl.a-ekoIDo.mJi'c;zne, pnzezna'ClZenie l'ocitziJnne; dł.a m€tod kCl'IJJs,br,u.k'cji ma1erja!y i tec<hnJik<i&t'O's'owa'n ..e do bu,dowy śC'ia'll, wiązainia i pokryc,ia dachu. W)~róż,niOlny w danYlm regionie tY1P, podity',p czy Zlnac:z.ący wariant repr·ezernoowa,ny je<Sitw mo,aografii pr:zez l oblielkJt-lWiZÓlr. Mo·dele, do k:tÓir:l"dhOIdsy],a tYlPologia, są modelami stworzonymi dla potrzeb antropologa, nie zaś hipotetyczmymi modelami j~k,imi po:sJu'gilwaJ.i slię W'iejs;cy ou:downk:<.2'iQwie.Ni,e są też konsrtnuikJcja!ffii tem·e!tY'cZlnymi. Są reala1!ie ist.ni·eją;cymi bu<dymlkami j)·llnJkJcj.()nującymi w typoilogii jako obic!kty o:dlniesicnia, k.1Ćl1ry,oh miej,sice w nie.j może ulec =ialllie jeś.li siuWii,er.dZJi się, iż w jakimś z ze5lpoló,w Zlmi'einny,dh iSltni,eją b apdzi ej :lJrua·oząc·eod Ulw~g1lędnlionych elementy dys,ty·nkJtY'wne, TY'P ok!'reś'l'ono jajko regiona'1ny jeśli model, do któreg.o Soięodnosi, by! pOIwiclamy w Sipolsób dOlffiinują'cy na okJreŚ'lonym OIbs:z.aI'zegeog:raficzJnym, Ty:p ma s?JczegóIne odniesienie histoTyicl:zme witedy, gdy model, do którego siG odnosli, by! powielany w sposób dominują;cy w okreś'1ornyrrn wydnlk,u oza'sowyim, Jalk poct:k'reśla J. Cu1senier, zCIIst'QIS,Qlw<lJna w cata.śoi puibliikaic'jli tYIPologia polSiada przede wszy;sJtlk:i.mcha.ra!ktt·er illJls.WulmentaJlny. Ma z jednej soj;'ro'nyna celu UiPOI1ządkOlwan.ie l'egi,o,nalinegQ z,różnirC'O!waJniaaJrC1hiiit·ekrt.o,n~Dzmego, a z d-ru.giej umotywowanie w)'lbon o!bielktÓ'W uzmanYlch za repr'Clzl:mtacyjne. Może być więc wysoce dy.skusyj<na. Nie je"t uniiwem<l'l,na i być nie mo,że pr:zC'de wszyJsltk~ dlateg·o, iż zespół t:rad}1cyjncj <)'f'ch,Hek'tulry wiej;sfkiej ni'e bworzy żadnego sitirlu~kJura'1nego sys'temu. Ceclhy jakie w S,pOISÓ<b i:Slt:ot'ny rÓŻJllku:ją k'onk:r'eltne obielkty a.r'ohi'telkitornkzne międz)'lregtionICl'1nic, jak i we'Winąit:rrzpo:s~ClzególnYc<hregJionó\w, nałeżą do róinych klas i mają rÓŻlny chaT.ak,'t·er, I talk n,p. w zCli>poJe zmi'ennY'c11 Qikr·eślamy,c!h jallro U'waru.nkOlwalni,a prog'ra·mowe po!ożen'e, O(polzycja n:rzirny/gó'ry jeSlt waż,njej,s'za dla Delfinatu niż Ile-de-France, a opozycja wybrzeże/interior istotniejsza dla Bretanii niż P'r.Olwa.n.sji;· podobnie j.aik rup, w zmJien:nej :zrróż.nicQlwarne s;poł'eceJno-'ek()lnomiczne, olPolzy'cja .dom w,~nlog,radiniikalidolffir'olruiJka bardziej znCliClzą.cad'l'a S,z.ampa'niii niż Rou:s<siUrm. Dlia pflzeds'1:l<lJwianejtYlPo,lolgH waż/ne jest to, alby w kJolnlkJre!tnym pnzY!Pa'ClikJu rOZlpa,tnwne 2'Jostały wls:zysitik,ie wymiall'Y typologii, ,a na,Sltępnie zostały one pnzyjęte 1U1bOdir.711'oone- w te'j dnulglej sytu<l.'c\ti ·nie ty.Lko Wlt,edy, gidy �314 Recenzje nie wytslt~dą, a~e tailci:e witwy, gidy w danym. regLOIrrie dhara.ktterYZlUlje je powltal'7mliI1OOć,a w.ięc gidy t,racą wtaa.or różmdlCU!ją.cy.RIIZY tyCIh ~fożeni:aJCh wiejską ardhiteikitiUirę Kl()ll1Sylkii Del!flia1laltluodrÓiŻnia IllP. to, iż w pLeI1ww:.ym r~anie róŻlnd.IOUje ją buidaw1l1.ilc1iwo jed/no i W1ie1anodlzil\1lI1e,a w d!I1u~m nie, iż w pier,wlszym d.aohy klry1;e są trnema l'odrz,ajami dachóWlkJi (oboik iJnrrlyla'hmaJtelrliałów), a w d1iU1g.itmdwoma iltid. PllZY'j~a w pralCy ty{pologiJa ma więc dhaJr.a:kftelr wylSlO'Ceemplbryc.zny, a zarazem dość ogólmy, s,prOWlal~dąicy ją do cooh dylsłtyln1k!t,yrwnj"C'hnajltstoitJniejslzyclh dl'a dalIlego regi,ol1!U i w danym. peg,ilQlnie all:icIhrlit,eklton.iazmierealdizowanyrch, bez. względu jedn'aik na st.aitYIS~YlCl<mą ich pow~aIflZJaJln:ość (o umiejs,cOIwueoo.l w tYIPoliO~ii decydJuje nie H07Jba obiektów, ad,e zajmOlwana poz)'lcja w hiielr,a'ocihi:i tYIPÓlW). iArzediSlbaTwlionewyżej ogÓ'lme zaJiorżen!1a b<lidań i tYIPóL~'i w decydru,Ją,cy sposób 'W\Pł)'IWa'ją na U1kl,aid po\SI7JOZegó'lmy.c<h .tomów L'a:rC'hiwoture ruraVe jramc;aise. Każdy z nioh s!kł.aoo się z 2 crz:ęŚiCd:obję't'ośc.i'cxwo mnie}Slzego wlPwwadrzenJa o c'h'alra1kJteriZe h:~S/tOIrY'CfllI1'Oet.noilogiICl2lnyrrn,pmeld!sItoaiw.ia;j ą'cego ŚIrodiO"NliSkiomiesQ'Jkalm'e ctaJnego regionu, zaopatrzolIlego w bibliografię i słownik terminów gwarowych c'I1'az obszernej ClzęślCi doikJurrnen'j;,a:cyjnej obejmu:ją'cej kiJllkiaJdlziesiąJt (,w prz;ed,s~alwia:nyc!h toma!cih od 312 do 5'7) slZiczegól!olwyClh mOlnog1I'af.ii obielkitów a,pdhi~eklt()ln:iJc'Zlny'cihlub k'h zeSIPołów (llIlWI2lg,lęd:niooo ZalfÓiWlfioO bru.ctQWlnUictJWO m:ieszJkallIle, ja'k i goslPodartC'Ze i pr1Zemytsibowe), '.lłOŻOOlY'chw uiklad12Ji.e SiUJbrega!()lna:!lnyun: opralCOwany<:h w slPOOób m;ys-temra:tj'lZiOlWlalnywedług jedrnoi&tego SJdhem:aM.i (w st'osui!1Ikru do m:aJteriałóJW tarenowyc,h bCliI1dJz-ozSYJI1i\;,e1;ytWWany).W częŚ!oi Wiprocxwadiza:jącej, śr>od<JlwJJslk,omiesZJk.alne z'OOtalo u.j~e w zro.żlooym. konrt;ekście hilS/tOlrYJClZllO-kul!ltU'l'oOIWym regionu, w kJtólfym Uiw:~gJędniOlno mrÓlWlno pnz.esrz:ŁoŚć, jalk i ter.aźmiejs!~()śĆ, s'cihalfakit.eryrliolW'alD'Ow.a,puniki natulroaiJJne i tlraidY'cyljlną kiul,tru,Tę, omÓfWiio!):uozróżniJcowJal1lie tylPóIW br.ldo!wnkitwia wynikające z odmienności podsta,w gospodarczych, funkcjonujących systemów społecznych i pT.aJWIllO-ZJWY'crz;,a;jQ<wy'cih. Biwdyln,e1kwie,jisikii jefsi'; bu ,t!raJkitoQlWanynJe tylllro ja.ko z'espół e'lemeIJJtÓiw a\f:ClhitelkItOlI1i1crlJnYlch, a'le rÓNVlIllieżjail~o mie'jlS'Ce WIS:pó-łżyda srpołe=neglO, pDcxwalci"zeni,a d:z:iaŁalmiOŚci prO!dulkJcyJ,j,nej, sied[li.sIk,o r,oorzinne, czy w.r€lSrzJCie miJejs'oe :DUIIlkojlOiJ1,()lWlalDlia OikJreś'lOlI1y>c!h w,aJl'I1;oocisym!Qollk'llnyoeh. Część wprolWaalZa.jąca je;;t ihllStt:rowana i zaO(paltlI'lWna w rySlul1iki i mIaiPY. Ozęść ffi'OII101g1ra'f,irczną pO'p1f'Zied'za iJndeil{1s tYIPol,rygij'c~ny C'111a1raiklt'elryw.ją'cywy;róż1l1ione typy, poidtytpy i walr~a'nrty U1wlzg:lęd!noone W ~~oOlejlDylC'.h o[JIr,acolwendach. Każdą mcmOlg1r,Cl/fięl1O:zujo'ClZytnak!al1tia LdeIJJtyiilkr.1'ją,ca anaUzoWla.ny ()Ibi-eM. ZaiWiera ona m. in. numelr mońo.grafii, nazwę i numer identyflliacyjny depaTtamentu i gminy, lokaJLną na7lWę ob:sml"u obejrmru.jąrcego m;gr.odę, a talkie po!dl5JtalW;QIWe da'ne OIpi'SJując€ l'aglroOldę, g,oSlpodamkę e>raz stlain obie'kftu \V (JIktr,esi'e badań. K.a.żJda z mO'IlOig1I'aflLi sikłada się z crzęś'Cd opiIS>OIweji doikJumeIJJt'a'cyjnej. Ta piel"V\~sza ()lb~jmu!je QPiJs syj;,ualCylj:ny badalilelgo oibi,e!kItru;,u'kliad j'e'g1o Wlnętl'Za, anaJILzę prze:zma'ClZienti.ai Cliągó:w k'omulIl;~kacy.jny1C'łl, QP~s lw.nsltirrllk,cY'jllly OIfaz n.i'si,o.rię; Clzęrść drugą slt1aJno<wiiąi'liul';/bra'cje, ryls,u,nki i pLany. L'ar,chitec.twre TlUr.aZefran~a,ise jest, coO już i:>dd!kireśllCJ1no,d!Zielem wy;bilt:nym. Pe1na .pu'bHkia:c.ja WlSzylsltlkii:chtomów umożJ:iJwi \VIi'eioos.lIronlIląa'u.ail,iJzę rii,e tylko arcihiii€lktbaniJClZne~o, aile i kiułltlllrowego zTóżnillciolW:ania OIOSlZ<\1rfU Fcr-.aIIl'cji. Pir.a'oo mo,że s.banow.ić ta'krż~ dCJlSlk:omałymocl,el dla bada,C'zy mnydl ktra.jów zC'.mu:jący'oh s,ię bwdoWlnictlwem Lurdowytffi. N.aIJ..eooloiby mieć DaldlZ!i,eję,iż będ2Jie WlZOl"em rÓlWlniei cna pols,kJtClh ebno:gtrlafÓiw. Th1zeiba jedn.a:k pI1ZYPOlffilI1ieć,iż jejOlpll1alcoV\;Jande wyma,glałio ni'e ty.Hw lIDaJci2lny'cihnalklaJdóiW fliinans'owych, s/tlo'soWlnego mecenaitru, sze:r:oik,ie'j współpracy in,terdyscypliJnal1l1ej, rzesz entuzjastów badań terenowych, ale przede wszystkim pra,wie 20 letnich badań wielu wybi1mych etnologów i architektów. QpracoWlCllllie możliJWie 'lrornpIeksowej mo-nOglraf.ii i tYIPologdi t:mdY'cy;nego budOlWinkrtlWa wu'ej:siktiego w Pol:sce jest ~'dalIlderrn lW'.lliec=ym do ,podjęcia, aJl.e t,eż �315 Recenzje wyunagają'0ym Sizyblk,iego d·7JiJabarua. Et:notogow,ie i aJI'lclhiltefk.d f·ra.nouSICY podJę:lJi je w s.toSUI!'lJ\wdo włalSllleig'o kra'ju praWlie 40 lalt temu, Alby una,s .nioe było ju'L zibyt pó~no. Jacek Bednarski Istvan 8-ziłil:gyi, Architektur der ungarischen KaLvaden (ArchitektuTa węgierskich kabwal~i;i), "Alma Tec:hniJka A,CiaJd€'lllUa'eHunga,ri'Cae", t. 8i8, 19'719, So 1'!l'i- 20'5, K!allWa'r,ie, czy.1Ji mi'ejsca poświęcone kluilltowi Mę;k,i P.ańJslkJ€lj, zalkłaoone od XV w. (Ina'jsta.DSlZa pod KOIocboibą w HiS!2lpa!lllii, z r. 1420), l1o'llpmv&z.edhinliły s1ię w kra,ja'C'h kaJwliJakildh .=ególnie w dobie konitlrreforma'Cjjti. ArJll;,o,rprzytpulSi7J01Ja, że u s'c'byŁklU ŚfedniJowi,eoza magły również na Węg)fzcdh p.OłWIS<taćpieDWlSlze ka'bwCllDie. Nie LadhOIwały s·ię jediOOlk żadne dowody ich iJst'nieIllia, a naj9taJl1SiZe za,cthmva.ne obiekty pochodzą dopiero z połoIWY XVII w. Budowa dalszych przypada na wiek XVIiLI i X'IX, a ooZlbudo'wy:wamo je jes'Zloze w XX w. jalk w MalgYal!1po1<iny, g1dtzie w r. 1910 porsitaJWi'ono nową, olbSlzeDną k<llplkę na SiZlczy'C:iewZlgó<rZla,na k,tóregoo st<Qi\wroomiesZlazJoUle są sta'cje. oAult>or wY\róQmia wśród węgier,s:kic:h lm1woarii pod wZJg1ędemty!poI.~iJcz!fiym naJstępu(ją'Ce rod'Zlaje: a) SiC'emy ka.1W1a'rY'~slkie, b) DudowJe k<aJ1Iwary.j,sk!ie, c) dirogi kiDzY'żowe ze staocja'mi, d) ka,1cw>aJrieo c'ha'Daklt'erze mies'Zlalnyrrn. !Seemy ka['walryjlSikJi'e, to UJSit'aIW1ioneZlWy:kIe na ~piOlWiooni:m WI7lniesieniJu tlr7.y kDzy:źe, WIZg1ę:dnie kn1u'cydjiJks ze S/toIjącymi ~od nriJm poISlt:alciami Ma!tlk,i Bo-S:k!iej, św. JJa'rua i Mall".iJiMaigdIa,l'emy. JeśH taka SlCemJauSluawi,001Jaj-eslt na w tym cell".l ZlbudQWalnY'm WlZlnie:;ieniJu talraSlOlWlatym pnzed kCllPli'Cą na SJZICiZyoiełub w tej .o.k'OI1!icyto jes<t to budOlWIa k.allwaryjSlka (Pest, Szentendire). T\lTLooi tY'P to WSiPół siba.c;ji Dro;ga K!rrlylŻowej. T,en tytP jest soczegó111ie Zla'leca.ny P1'\zez palpiei:a KJlemeIlls'a X!IJ1I. Kalbwa'r:ie te różJniły się między sobą ilością s.t<alc,ji..D<Jipiero w To 17\'3.1wł<adJze kośc.ieiline U1stal]iły, że DDQga K!r.zyżlowa Wli'nna obejrnow,ać 1'4 s'ta'c'ji. ClZlwarlty tY!P rozw1nął się z Dl1OgU.Kir.zyri;owej u:zu:pebro«)iI1ej dodaJtllwwj"l11J.i bUldOlwlami, głóWll1Jie kaplk=i o wZlm<aity!C'h ceIa'c!h k<u1towych ozy pnzeds.ta.wioohw)'lCh. W niemie'CIk'iei nomeI1!k!la.Jtu,r;ze diwa pieDW\SIZoety.py n>aJZy;WIaII1e są Kaillwari:am/i, p.o~o:sItałe Drogaani K!rizyiŻowymi. Wę~zy nazYIIWają Drogą K'1'zYŻKJwą ralClZej siaocj.e pasyjne we wmętreach kQŚiDiJołólW,Ka,llWaJr,j,ami zaś po<dolbnli.e j:JJk my w P')l'soe załolŻelnia w wol'nej ,prZel5'1JDZOOi. W k'a1JwaJr.iacih sltrd/ojlłJmi są ruielki,edy tylDko krzyże, UlsltJalwione Zlwykile na COlkJoIa'Cih, luib killPli,c;zJki z płyilkiJrnd wnękamIi (co ozęśiCiiej), roomi€lsZlC':wne w.Zldłr.l1Żdróg czy nawet wśród miejskiej Zlabud.owy (Gyor). Spośród wielu odmian kalwarii zakOmporJIOiwa1nylClhprzeSltir,zel1Jn.ie 0ze .S1cenalmi Męki PańJslkj,ej malo'wa'ny:mi alib,o wykOlfil,mymi w posJtad płalslkiol1zeźJb c1zy diziel pe'~noplalstY'clznYlc!h, wk<Ocr!l\Po,nolwia,nyc:h w oiliwa,rite k<llplri,crzJk~cozy też umiesZiclZlooy,clh w więlk!s.zyc'h kaIPlic:a1oh) Wy1róŻUliają s,ię te, Mór,e są talk ZJloka,lwZlo,wane, by klr.a.j'OIOl1aIZJOiW,o pnzyJpom'i.n<ały jeI'OiZJO'l~mSlki pejzaż ka1bW'aTyj'siki. W i'ch budOlwJ'e i wy!posaiŻ.eniu odiz.w,ieDc'iedlra się S1z'ciZlególIIJJie wYll",azi:ści-ecały r,oZJma,ch ideowego pIiogtrlaJmu do'by baIDok:olWlej.n:3Icec'hclW'anegootll"eścią IpalI'al]iibu:~hlZlną. Chociaż lmlwa,rie wę~en'3ikJie swyuni za łożeni=i pnzesitlfizt:ifilnymi i ClhaJDalkterem zabudowy przypomiJnają podobne r02wią!Zania w .innych Im"ajach pozostających pod pI1ZemOoŻinymwlPłYIIW'emideowym poltJrY!dendk:i€lg,o K'Ośc:iooła, to jednak wylkalZlUją pewne SlWoo~stecechy. T.afńli·epOlSiadają S!Zlouegó.1niJeobielkIty połu.dniOlwyJdh Węgier. CharaiklterY'$Y1C,Zlną i'C,h właŚ!c.ilwością jest ZJaŁożen'ie w posbad dlWÓich szeregów �316 Recenzje staaji m2lIIlli€ls~cz()JlY'ah po bdktacl1 pl'lQlSil;dkąlta1ego,pia-IOU ze &t~)jąICą00 ~ońJO:l, w ŚI'od1ku, z;wyiklle na ~rz.yde pa!gOOika,k:apiIJiJcągłówną. J:>o j€\dme'j stl'OU1ieplaoo stoją s1<lJcje pall.1ZyISIte, po drugiej stTJOlllienU·ĘlJ)a'.nzys1;e. Pą'taliicy pr:zecJhoozą więc od SltaJe.li do stacji pmemńerrz.aojąic kamdoraJZiOlWoplaic w POfPl'lZek (Haja, VfH-oolOd, SmJk). K<UJwa.rde stia'll'()Iwią, zdaniem <lJUtora, kJtÓlrY jeSlt z zaJWodlUarclhliJte.k\tem6W1SpólpraooWlIJJilk.i,emw.iedeńskJi'e!go Zespołu do Badiań P,omnilkó1w P!nzydroż,ny·dh) - Clhare,klterys:ty,czny elememit w kJrejobrarzie Zliem węgier'sMch. WŚlród zad100wa'ny!clh t,eg,o riodJzaju pomnilkó,w klU~tlUlry,kltó['y!ch je:s1t na Wę~l'zec'h ponad 200, uder.z'a uch ro,zma:ii1;,ośćpI1Ze~tI1ZeDlna,all'cihilteikJtonli'c!znai pklstymma, Stanislaw Bagra Georgijewa, Narodnata architektura w Bożenci, Sofija Bł'aszczyk 1979, ss. 153. Jedinyun z najlwaŻJl.iej!SlzY'ohzadań Wls,półiczes.nej ebnog'rai!ii b'ltg1aJl'skiej jeJSlt g1'Omadzerne zabytkÓ/W illlardY'cyjnej klU'lILUiTY matenialnej, spoleCIZJnej ; duc:hOlwej. u.systj;emaJtyr~Qiwa'nde zelbir.alIl.y.ch ŹirÓideł nalUik()lwy'ch sta'nQlwi podJsta:wę mo;no,graiii JmilOowe:go wyIl1i1k1uprac nauik'OIW'O-lbiOJdaIWlc:zy'c,h etno'g.roafów buł.g<llf!Slbc:h.Tego typu pracą joes:t o:maJw,iana tu mOlnoiglTi<l!Ha BagJry GeoII1g.ij,Elwej.Gelem jej była próba al1a,roaMer y.JS t yiki etno,g['ra[~cz'no-alI1c'h~te!kitonlic:zme j, ty pCJIW ej dl a 0'k:r·e:il10In ego r ag10nu bradyrcyjneg'o bu:downidlwla. Butga:rira jest wciąż je~ZCizewajem o dr.l.żym bOlg<1C1tiwie et.nogra.1iC'.znym, Nal'eżą do niego- przoo'eWlSl'L.ylstikiJm zabyt1kJ z d:zied:z:illY tr,ady,cyjlnego budOlwnictwa lu.dolWego. Swz.ególne naJSlilenie s,ta:rego buidownictwa wys:tQpuje na oosza:rze Starej P'łanim.y. W,ieś Bozenai w o:kJręgu gabir,oWlsi!cirnpoluŻJona jest wł'aśnie na Ziboczac'h PIani'ny. W BozeJn,ci zmajdJu:ją się 1i!c-.zm·e, cenne obiekty !Jrady'cyjn€lg·o budCJIwni'cilwa gmSlkLie,g,oz'Qrk r€lS1UO'd Jwńc,a XVIII do pCJIcząJt:kówXX widklU. P,wca Geo'r,g~jewej składa się z c:zJt·er'ec!hozęś,ci. W pioow.srzej autorka pnzedsitawiła POlw;Slba1niei r'QlZ1wójWisi Bozenci, któ["ej azas pOl\~slba1lJiaszacuje się na prxel·am XIV i XV wiekJu. Najwlięik:s:zy rQ',zJ~wit wsi p1"zy!pada na oklres wylZ1\Vollenia spod paJl!OIWania ti'llreclkiego (d:ruga poŁoIwa XIX w.ieku). Na okrels tein przypa,da równi·eż apo'geum r,ozwQju :tlrady'cyjrneg'o buidowniClUwć;lwe wisi. W pier,wszej części zawarta j-est również cha:rwklteryrsltylkJa obiektów o c-hara.k.temze społeclZlnym, kultowym i tM1gOlwo.l'z·emlileŚi1,nuozym. W części d[';wgiejzo'3.t-ały po:d:dane opisowi: zaglloda goQ:Slpoda:r:slka WLfaJZZ domem mieS'zJkJaIIily.Jmi bwdy;llJkaiITlligo,~podariSik.iJmi 011'<112'. f\ulDlkicj,onalne zJWią!ZJkimiędzy nimi. Bord;s:lJaJwo'wymelementem bwdofW!niilc!bW1a, wi'ejls'iciego od końca XVIII do początków XX wieku Jest zaglTlO.dagOS''podal''Slka składając,a S'ię z domu mieSlzJka1neg-o i pomieSlZJOzeń g.o,S'podaJrsiki;ch. CellJt~al-ne miej:s,cc w za:~r:o:d2';i!ezajmuje budynelk mies2'Jka'1ny. Oałe gOlspodall'lstbwo otCJIcz;O!De je:s>tniJslkim, kamliennym mUJr,kiicm z jednym l'lb dw=a wejściami. Do 2'JaburdClW!ańg,oSlpadalI1slkJi>ch należ,! przede wSlzySltki!m: s:zo,pa do pDzec.holwylWailliiJasŁomy, spi!chjm,z, '1'wclza,r.nia, a w nie'krtó'ryeh CYbe,jśaiacih rów.nDeż i piec do pi~clzeI1Jia C:h!loba. GłoWlny:m założeneim pr,zy rOZJplall}()waniu P()!5'zcze:gó,j1ny,cihpO'mieSi'liczeń jes:t :z:orient'O'walnie cLomu mieszJka1nego ku na'słollleazni-o-nej Slw'onic, tyłem zaś w si1;[',onq 'ohŁodinyrcih, półmJOc:ny.Jchwiat'rów. Pir~ed domem, w ni ew.ielliciej odJeg1ośdi, znajduje się s:pkh1e1I1Z,n.ielI1ZadkQ piec do pieCZJeni!a chleba i n.ieoo dalej s.toją,ca szo,pa. O.zęŚć breec!ia poś:więoo.na jeSlt a.rcihilteik1'u'ToZ.e bu:dY'!1iKÓlW miesZika·l,nyoeh. Dla DIlnaw,ianeg'O oI~-esu cha'ra1kiterysty'c.zne były diwa tYlPY buidowniC\!Jwa. RóŹ:nio;.\ między .nimi pol~ała na odmi€lnnYiC'h kOHc-epcj'ac1h rOZiplam)wa1niJa pOlsZCizególny'ch pomie-' 1 �3'17 Recenzje SZJazeń. P.i:er.WlSiZY tyoP Clharalklt'ery,zioiw.ał się tYim, że cenl1iral1Jnemwe):yce mjino,wało pomie5'wzenie z o,grJJiJsIkiern, a porz.ostale pomtiffiZlC\Zell1liamieso2JkaWne rozJlokowane były w k=t~Clie kwadJraw. C'ha'l1aik1t'efystYlOZillącechą dla tego ty\pu j.eslt rów-rneż i!slt'nieniegailerii (c2Jardak). Są to t7JW. ,,'OdI1m"yltedomy" (otw.orern.i kyszti) !W dl1u;gim ty!pie domaSi1lw cenrtmum k1ampo,zY'Cdi sltaInOWli med<uż·e pomielSIlClZemde pIlzech:odnie (prust), wokół !mÓlr~O 'rOlmru'es:-zJCIZanesą pooo;slt'3łe pomieszJazen'ia. Ohar>arkterY!Sl1Yczny joot rÓM"niei bTaik gaI-eriJi i w z;wią7ikJu z tym domy te UaJZywane są "ZlamJkmJięiycrni doma,mi" (zattwor.eni kys2Jti). Bez WI1Jględu jeooaJk na rÓiŻJn~cew OO!Zjp!.ano,warnu pOlInIi€lS:ziCzeń,w OIbu ty\p<liCh wy.s.tępu.ją: PQllITieS7JCIZ€fl1iile z OIgJndrskiem (Ik )łS2Jti), d"ug;ie poo:n:ieSlZiCzenie mieS!ZJkJalne {soDa), S(Pi,ŻJar.nia(Qdaja), pilwiIliiJc.a(TTUlJZe, zimm.ik, cJ.,CLm). Au.t'oll1ka s.'bw.ierdJza również falkJt iJsltniienia kJ1Ek:u buJdy!rJlkÓlw u:LoIIDQWIaJl'ly,cih pod wspó~nym daJcherrn. Wśród n1dh ;rÓ!Wn.i:eżwy.rÓŻinić mo;ima dwa tyiPY - "ocIJkJrylte" i "zaIklryte". Stanowią one jed:naJk odist~ps.i'wo od tYIPOlwej aJI"dhiitekilJury buidynlkÓ'w mieS'Zkailinydh w Bozenci. MI c:zJw.arltej części Ge()lngi~jew,a OIk.reśiila najball,ldiz;iJeljchia.rai!mery'Siyc:zJne cec!hy ouidOl'l'onnilcl!JWla we wSliOll'aJz mriejls1ce zaibyrt;lkÓlWBozencli w b'ilig.anskiiej a!ne'hiJtekiburnze lUJdOlwej. tl\JLcmolgraflie teg'O tY!pu są w BułgalrLi ball"dzo pO[JIuilJarne. Mimo swej :firagmentaJry!oz.IlJośoCize W:ZI~lędu na nacewielllkfi.teren, Zlebranj- prrzez Baglrę Geol1giJjewę materiał ze wsi Bozenci z zakll"elSIUaJIlchiiekfuull"Y LudQwej można braklbaWlać jalko reprezentaJty!Wlny dla oołeg'O oibiSiZoaJrU SItiaJr·ejPłalniJny. fualca botgato iiLulSi1lr,OIW'a'na joot s'1Jkli'c.aanti,plan.alffi'i pomii,eS'ZJczeń i Zidjęciami, z kltóryc'h wię~s'Za .azęŚć puJbl,illrow.ama jest po ra'Z pieI\WIS,zy. Umi'elję'ta1y idh dobór porzlWa[a pnześledzić wzwój tnaidycytJnego biudCllW,n.i'C1lwaw tej s/baToIplan.ińls!k.i·ej wsi w okJresieod kJoń'ca XV1IJI do pooząltlkÓIW XX wieku. Aiuiborlk.a zamieściła rÓiwlrlież bQgatą DiiteraJtul!'ę przedim'ioilu, a ,tlClikite iJnJdekls wY'I'ażeń g1wall"Owyoe'h stosOlwalnych w takśC:ie, 00 wy!daje sdę nzeeŁą nad· wY.raz k1oniec:zną, 00'3Z indek1s rzoozOlWy. W końc.owej części pracy zamieszczone zo·stały streszczenia w języku rosyjskim i niemiedkiilm. Jerzy M. Ci'oa'l'a, Zona etno,graj,icii R<'idii'Upi, Bu'CUiIe¢i Ad:amczetooki 19719,S1S. 1'5i6. :ROk H),719 oJClIIliO/tJować -należy w e'bnogll"aJfiJi rumuńlslkJiej jalko począt€lk nowej serii wydawniczej zatytułowanej "Zona ,etnografidi". To duże i niełaiwe zamierzenie jest ze wszech miar godne podkreślenia. Nie powinno też ujść uwadze etnogiraiów polskich. Zainicjowana seria wydawlllicza ma na celu ukazanie najcenniejszych i najważniejszych wartoślCi kJultury i sztuki ludowej, ich specyfi:c:zmych cec;h, całej złożoności i bogactwa wszystkich stref (zon)etnograficaJnych Rumunii. Seria, którą otwiera pr,a,ca M. Cioalra, Zon.a etnograj,ica RcLdiiufi, jeslt pr.zezmaazolna dl!a s!zerokiego giwna czy'teLniJków, nie tylko etJ!1Jog1r1aiÓIW. Wydawana je;Jt też przez wydaWlI1liJc1lwo "Sipoint i T'UJry,sltytka". ZalP0ltmzelbO!\Wlnie na teg'O r,odJz;a'}upra'ce jeslt obeCinie w Rumulll.i.i ball'\dizo durż·e. p,ookll",e§JJił to iJnicjaJt~r i' JooOll"dylnator serili prof. dr 1. V:lact;l~iu w wy!wlaidJzJ.epraISiOlWycrn udlzieO..ony.m p]SIlI1IU"Fi1a'c.aIl",a"po Uik.aJZanLu się pienws·zeg'O tomu seri:i (Schipe la jresca. etrnograHcii a Romiiniei, nr 37 z dini'a 13 09 1!179). ZiwrocH tam mJiędizyinnylIDi UlWlagę na durże wa.lorry poonawcze i 00'lIlUlment'a'cyjne wyidaJWIll·ictlwa Z1wlaJs1Jcza.w ()becnej .dol:)lie.s,zy!ljk!o ddk,onuOą'cy!cIh się przemian Slpol'€lCZI1Jo-ikul1wII"OIwY'a'h WISIi rulmuńSlk~ej. Dlaltego też z wyd3JIiiern serW, �318 Recenzje bę<Jącej pierwszą tego rodzaju publiJkacją w etnografii rumuńskiej, nie można było dłużej czekać, tym ba'l"dziej, że ma ooa spełniać również ważną rolę w wychowaniu współczesnego s.poł~eństwa rumuńskiego· w duchu umiłowania kultulI'Y wlasneg,<> iklraju, 'llwzu:mliP.InIi:ai IWyIIror;z.~ jego luidowyc:h ibrodycji. .Wyidl:llwnliclwo oIkireślOlrle j<lIkJod'zie1lO "o llla~wylŻJSlZymIrmrr'OldolWymI2ln.aC';wnilU" j'e&t .więc rz jednelj Slbronys:zJk~cem do ,,€ItlnoglraJflic:zmyc'h f1reslkóJW Ir'"J\ffiJUń:slkbcJh", a 'z d.nugiej pracą l!'LaJUkiową ulkaiZiu;jąJcą ,rólŻ;ne .alSlp·aMy ~,galcLnień 'ksLZ~ałltują'cych :sposób życtia i IkJullltu,rę WlspMclWsnej iRu\ffiJU'I1Jii. :Ko[·ejne t,OlIDy IPQlŚwlięc1aJne·elbI1Jogre:fdio:zJnymIst'refolID !R;umuln/H IWyda'wl(łne będą w c<ią:gu lI1JajbliliJSizYlc1dh71i·eSlięc'N lat. Ptriz.ew,idu'j'e ISiię, że /Seria obejm/i'e ;polIl'ad 75 tomÓlw, 'C'hoć Iwohiwlili ooeclIlej ltinud;no 'JISotalLiĆIiioh ldJcZibę, :oowiem prolblem IWY'oorręlbni'ania lSitir,ef jest Iruie21wY!k[e 'Lnudny li Slkornlp1fuk;oM'aJny. N'i·ejednoiklr.oitlnie dopiero w 'brakd.e ~pracy lIlalSltępuje rOikIreŚ'1eniedicIh grCłlllliK:y.Nie po/k.r)'IW.alją się ·OIIleooiWi'em z powiatami (judet). Nieraz w obrębie jednego mamy do czynienia z 2 lub 3 strefami, a niekiedy jedna z nich obejmuje 2 - 3 powliaty. Tu nasuwa się jednak za· SaJdruiooa Wą.tiPl:iIWOŚĆi lPY1talIlie<Olkiry/terfua, 'na jaJk.<iIc:h OIPaJrltosię Iprzy 'uIS1ta:lalfiiuglfanic <OłPI".aJCiOlWylWialIlylCih lSIbref. Nielslte'ty, lIlie lWyjaŚiniiOn'G!lego anli :we IwlSitępie (w e;z;'tere~h językJateh) oouJkalZJUóąJcego 'Się piemv1slZeig<>00anu lSoerli!i,<lll1i we wspomnil:llIlym wywi~d~ie IproJSorwym. A jestiOO lk1wesltiia IPi_Wipll:llnowa. Pyitanie więc, na daJkiej podstawie mówi się o taJk.iej czy ilnnej strefie e.tnL~grnfkznej, p<moS!laje b~ odipowiedz'i. Ntiewliele też ltłrJmalClZy nawwa /SIbrafy, jeri:elli moiŻln.a CQlk{)[iWliekmówić lI1Ja piOJootaJw:ie,pieflWlSlZego ItQIffiJU~ 'zaJPowtiel&ilalnYlCihltJrrLe'ChnaISJtępmyc'h. f'oc:hoozi ollla od mias.ta (IRiildau~i, BeN:;;, Bia:zau) lub oikIręgA.l(IDald), 00 okIr€Śła - jak .się wydJaJle tyl'kJo iUlsyituowa'll'i'e. Wą't/p1JiiWoścli.te IIlI:ISlUIWa1jąiS,ię IPrzyczyita.mu 'pjenW'SJZe<golbo·ffiIU: Zona etnograjica Riidiiuti, traktująceg'O między innymi o stroju (ale tyLko stroju) HuoułÓlw i \1II1lilk·a:ją·cegookreślelllia BIuilro!Willla, ikJtólfe 'waUeźć mOlŻ;na jedy10ie w Illiektórych pozycjach bibliografic:łny,ch (jak np. N. Jorga 1905, N. Łupu 1937, I. NiiStor 1~1'5" 192Ki) li IlllalZlwieMiUJz€fllIID it€lchnilk łudowych !Bulki()winy . .'PIienw.slzy !tom lpoświęcony ~()SJtal ;obszarowi \POl;oż'OIIlemuIW pólnocnej.częśc'i R'Jm'UIIlJiiIna ~ralnlicy IZ ZJSiRlR.,IW ihilSitoryclzmej IklNlliJnie,Mo.lld.aJw~i'we WISlchodn~dh Karpataich. ,MiaSlto, lod lk1tór'e~o '})Os'zI0 ·oikJre,śleni·e stlreiy, .1eIŻąlce 00 ,km Ina IpóbJ1i()Clny~.zadhód od iSuCizawy., !pO IralZ piemw1S:ZYwyrruielIliiQlne !było w dok.umenJtach w 141115 if. OhaJI1alkJterysitylka :g·eogM:fjlozlliO-'hliJsŁorY'0zmaII1O~QlClZynająJca\PI"a,cę (s. ;:.5 - 513) Illie ,ogr.aniua się ,tyl,ko do najIW.aŻinfi'ejSlzylchdalt !hJ~t'orry'czmych li daJnYIC:hg~afi;ozny,dh, ale WlSik<wud·eIna WlSiPÓbClześnied2liala·jąlCe lila !tym oibsza:Dze mulZi€la e'tmlOgranC'ZJIl.·e,;praooWllllie i<l/l'ItylStów!LuidQlwycJh,feISitiJwal1eliItp. KoJ.ejne ,f{):ZldlZi~lyJZ;OIsbałypoświę.oone :na9tępuljącyrn ~idJniend'Om: TrraJdycyjne rLa,jęci.a, RzemilOlSlo rw'iej:s:kiie {ikori.us21nitdt;wo, krawiectwo, rzemiosło d~erwne. celfamika,. pisalllki), Przemysł wiejski, Gospodarka Wliejska, Mieszkanie, Architektura mOlrlumentalIna, Strój ludowy (w tym strój Hu~ CCJłów), :OwycmJe, 'WlSopół'OOesne:ianprea.y €lt·no;g,Mif<iC7L"1o-foJJlclwys.tY':7.lne. Da·1Jsrz.eJsit.rony zajmują: z,akończenie, słowrnk lokalny{:h wy.ra'Lów, streszczenia w języku angielskim, francuskim i nierniecIkim ora·z bibliografia. Podkreślić nale-i:y, że kolejno urk:aJ2lUjąee s,ię :tomy będą 'OIpra'COIWYlwanewedWuig /tego .same.~ ukla.du IllfeśK:i OibejffilUją'C od 120 'do 140 SltIl1OO1 dmulkJuoraz 1100 liiu/Sit.r.a'CIj:i, IW :tym lWięikJsizość barJWnych. abecni·e iW 'PflZyg.otowaniu jes:t .biŻ !po!llad C!.O tomów, ~pnzy ,czym (3 :z.a,pOlwi.edJ2liallle dotyczyć będą: Beiu:;; (TraonsyllWan1a), Buzau (.MulI1tenia) i Dolj (Oltenia). Na UJWaigę IZCJSłiuigUlje m<lfPa, ;na 1kJtó:re\i :lJaIZlOOC:ZOno· wie~e ilIl1'eres'J;jącYlCih etlllografa danych, jak na przykład: wsie o struJktulr·ze i gospodarce tradycyjnej, wsie w k1;óryeh występuje strój ludowy, tradycyjna architek:tura, obiekty przemysłu dQm()lwe~o, ilIWÓlDCIZ'OŚĆ JaJlitYlsty'Cr.Zlnl1ł 'W direwruie, welln.ie, 1~samJk'i, 1k00ż,ulChyi ceraJmiika ludowa, da,lej mUlZea <llraz lirrnIpr~y ~a/fliel2lTIo-iolikl0·rysltyczne. �319 Rec.enzje :Etn~k2lIlY IOIbraJZIRiuIl'I'1'UJlIii, jlalki rw oiąiWU U'laJjbliiŻiSiZydh11aJtIUkazY1Wać nam będz:ie ,sel'ia 1WyK:ira<wnilcza "Zona elbnoglf<didi", ~w,moz.y ille itylJko o lbo1gaclIWie 'i IrÓŻn'orOldinoścd IkJutlJtull"Y ~ stt:ulkii m:.ldawe.j Itego lklraiilu, ale li o 'O@"omIie pracy, jakiej podjęH się abn~r·atflQw1e rumuńlsocy, Illiie pooiaida.ją'Cy - j.aIk w'iemy - ani Ijednej katedry lUm:iwemsyttecik,ied.Tyrrn <teIŻ/to \wU~kisrLY'iel.Sltliich ~ulkJce<si OiS'ią'giIlięd.e zasłiu@u'iąlCe na uwagę li podkireś'hm'ie. Zofia Deleo Todorov (red.), Sofija 1974, ss. 497, il. Dobrudza. Etnografski, jolklorni Szromba-Rysowa ezik.ovi proucvanija. Z lCytk1lU"Eit'noglra.fliJozne baoaJnia B·.lłiga.rii" ukazała slię mOU'lograJftia tPOSlWaęcona Dobrudży. Celem tych badań jest anal~a tradycyjnej kultury ludowej w poszc~egól,nyc;h ,eiŁnogJraf'k2Jn~ctl tregti'Olnarch Bullg'atrili. od I:I POłOiWY XIX wJeiku do poł{)rwy XX rwie!lro. &da,nia są prow,aidz.one JkloonIP1eikJSQWO i olbeljmUlją s'ze:r'eg dy's'cYlPl~pokirewnyc!h. Są Qne pro()/wad~OIne lPf1Zez iMJulZeum i I:nslty/t1U1tiE)tln'Oglrarf.itiBułiga,I1s1kiiaj AJkaJdemii .Na·..Ik. !Badalnia <te mają Ityrrn WlięJkis:zetllniaICzenJied[a nauKi, iŻe przez 1WIie1e Ia.t IBułg1aJria jaJko 'reg,i<Jlll €ltJnOlgifail'Ui=y !była ~tooun;k'Owo mało JpmeOOJdana. Pracę po,ŚWięcOlllą DobrulCliŻ.y otwiera rozdział Margar.iJty Vasilevy o demoografioznyiC'h iPf'O'C"esaeihitego <regiOl!lJU00 /końca XlIV !WIie'ku d'O lat /iO l!la'sa.ago iS,lJu[ec~a. cała iffiOOlO/glralf.ia ,poidrzJie1lona ZiOlStała l!la dwie 'ZalSadlnictze crz.ęości. iPlierJW'sz.a OIInalwia kUJIJtu'rę mait'eriaUną, a dinuiga łą<clWiie IkJulJJlUl1'ę lS\POł€lCiZJIlą !i duch{)lwą, cZY'li - !iaik ~'O 2JWytk!ło'się 'nalZY'wać ootaIt·ni~ iklUa/t'"..Il1'ę .symJbolli'<l2lIlą. W częścti ,piemwBiZej L'jUJboonhr DuIJro<v pi'SiZe o 1I"{)/]{nfiIotIWie 'i hooOJWli aJWlietrrlą.t, Lilij<a Peneva ,QIlUClIWia U(pOOiwęIWIiJnol1'ooliIi lCioOlmorwy lPI'IZeaTIytsłlWi:niall"'sik1i, a Snezaon:l Błagojeva memi'osło wiejskie. Zaprezentowała ona w tym rozdziale takie za'jęcia. jaJk: korwalłSlbwo z m-QIsięiŻJIlIi:c1lwem, :ko~od:zjielislt\wo, lbednaII1Sluw'O,Ikiuśniell1st1Wo, ryma'I'stwo, garncarstwo. PodsumoIWanie tego rooolZiału, to omólWienie organizacji rzemieślniczych w Dobrudży. X,dlejne ldiwa :wzdlZiały 17J00000ały IpO'§w.ięre{)lIlea1I1dł1ite\ci'Ull1Ze 'ludowej. BaJgora .Georgij.eva omawia d:QIlUmiesmk.aJJny li :Zalg1rodę. !l'OlSit1ałytu oanóWli.one ItalIde komunJilkacyjne i fUl!1/loojOloowneaS(pe'kJty zagr<Jldy dOlbnlCitż'ańislkiej. Omaw'iaJąc dom roties:z;kałllly Georgi'jeva iSkJutpia się fPl"Zooe IWlsrLy>sil1lóm l!la ;r~amOiWa'nliIU wnętrza., materi'alle ikonstrukcyjnyrrn i samej konstrulkcji, oraz zewnęt=ych i wewnętr~ych elementach Ulpiękisrz:ającyClh ifOIU'Ilę,bu!dj'lJ1lku (:jafk Il'1p. !QIbramO'wa'!Jie oIkiien). iW dirIUlgim 1I'00000000ade Lililj.a iPeneva .prezenltiu:je lWyIS,t!rój lWewtrlęibrnny domu cllł()Jpslkiliego oma,w1adąc 'PO kolei: d:zJbę,głÓlwną (Ikiuchenną), ,ilzJbymti€ls,2Jkaane li pomies:ZlCZ.enia ;g,o;sIPo1daII"CZe IW budYlIllka'clhmliesaJkalnyc:h. A'"..IItQ<rik:aOlP~Suije ta'kri;eSIPrzęiŁy iCIooliiellll!le'go użyttku, Iktół'e 7Jnajdorwa,ły \Się IW Itytc<hidOlma'dh. Następne dwa rozdziały omarwia'ją tkaninę i odzież. Gina Krsteva o'pisuje tkaniJny lCIekOlI'acyjne, techJnJilkę IiClh ,wYlrobti., S/PDZęIty służące do tego, lfuillllroję i Qłr'l1.amentykę. Natomiast Ga!I1ka Michajlova zajmuje się odzieżą Dobrudżan. Bardzo szeroko opil>uje Ollla 'OiSOibn'Ostró,j JklOibiecy i mętSlki, !talk calOiŚiCLoIwo,jak 6. jego elJememy, 1W~6.ŻlniJa'jąc IPrtZy Ityrrn JciIDka ;jego odmiaJn. iPOIClisumOiWallli'emItego .rOl7rl7Jialu jest omówienie Zlróżmcowania funk.c.jonal'nego odzieży. AutOiI"ka wyróżnia odrLież na czas cią.i;y i iPO'l'oo:u, ·odzieIŻ dlllł lI1iiemorwtląltd d:zliec,i, OOiZież idJa mfoldzieiy, u!bliÓlI'paJ!1i i pana młodego, nrllodej męrżalt/ki li anłoid~ męża, os6ib id'Olrosłych OIMzoo~eż pogrzebową. Obok tego omawia ona funkcjonalne 2lróżnicowanie odtieży obrzędolWej. �320 Kolejny rozdział haipisany przez G~nę Krstevą przedstawia ludowe pożywieme. Auil;oa.ikaII:m:~zenlbud·e·w nilm !pO ik;oaeilP11Zyg-oitowamie 'c'hleba i :c'iaLSt,,olblróibikę pIlodulkltów IZJWierzęcych i m1ecZJnylc:h, kOlD!senwolwa'rllie Iprod!uMów ,ml:nylc1h. Koń·~zy się Iten 11'0'Zldi2Jiał 'OmólW;ietndem 'SlPOISOrbólw j-edlzenlia i 'cał'olC!lzieUlnego iladłolslP~siU. Drulgą ;część tej jpra!cy 'o,tmiel1a:ją Itir'zy rrorzJd:zialyS,bo,jana GaUlceva i lforzJdz.iał Margalri!ty Va'slilevy po!św1ięcone ŚiwiętolIn, 'orby,crz;ajom iob11Zęidom. GalI1ce~ opi'suje oibyaza,je ;i ,oIb.11ZędyIrodlZ,~ilIUeIZIW1iąZi<ł'ne :z des2JCJzem OlralZ'OlbYiClZa.jei ohrzędy z,wią.zalne z iPIl'a1cąIdhłiopa. Na1;:OmJ~a'stVaslneva ,om<l!w~a 8więta Ikalenlda'r,wlwe i Z1w'iązaIIle z nimi Qbrz·ędy. KO'lej'ny rrozdział Ul<liIJlLsamy/pI1Zez DoIlco Told-orova IpoŚlWlięcony jest f'O,lIkJ<OIrOlwi DobrrudlŻy. OmalWia {)II1 !pO ikioJei pieśni IlmlędinLoze, wielkanooue, święto,jań'sikie, weseline i 'Slzereg 11il1Uydh.Osobne tmiiejlslce madą 'w !tym Iro:zidzia,le ballady. Są to ul1;iwory przede IWszYSltlkim ,o Itema<tyce mLt,OloJ?)k'zJnejli ISlPo'łoo?Juej. Ostatnd ósmy rozdział pOlś,więcony jest języtkorwi bułgarskiemu i diaJektom wyst~pU!jąlcYIill Ina 1erooie Dobr-:rdży. NlliP~s'ał .go ,Maksliun IlVliladenov. Autolr ,przedis,tawłia IW Inim fonetyikę, mo,riol'QIgJię li iSymltakJtyt:kęInaJstępuijąJcy,dh dialeikltÓIW: m1zLjSkie,g0, babk,ańlslklieg'o i t,ralkiijsr:kiego. iPod&uIIDO'Wlu,ją'cnależy Is,tlwietr!dl:cić,ż-e IPra'Cla nalPhana ,1Jositała z dużą l11Zeteln-ością. Stano.wi świetne kompendium Wliedzy et.nog)raficznej o tym regionie i jest doskonałym uzupełnieniem Kultury ludowej Słowian K. Moszyńskiego czy Etnografii Bułgarii Ch. VakareJskiego. OmÓlwienie Itej lpraicy IZ lI'a'CJj!ijej 'Olbjętości lIDu'sia10się lo,g)mnioclzyćdo ,zasyglna'liz()Iwania ,pDohlematyt:ki pOFJiSlZanej IPl1zez aultorólW kSliąlzk:i. JeS1Jc'ze IZ IIDI'OU1liikarslkieigo o:ibOlWliąlZJku ,naletŻy ,0dnolt'OIwal:, lŻ'e ,pralca Ita IPolsiada Ibolgarty materoał ullulstra'cyjny składają'cy 'się IZ Iponad 200 dlulsltiraJC'ji,w tym w,ie1u IklQl1orowy,~h, lb~bHo,grafię l:iaz.ą,cą 365 ,pozYJcji ,0lDaz'i'ndelklsy: Ige'OlgJr'ad'i'c'ZJUy Ii lI'Zoczo'wy. Mariusz Gyula Ortutlay (red.) Magyar neprajzi lexikon, t. 1, Budapest Baumann 1977, ss. 752. Ukazał się pierrws'zy tom lek,sy'konu etnogr,afiiWęgier, zawierający hasła oJ Litery A do E .. KrażJdy najdrobniejszy element kultury ludowej doczekął się osobnego hasŁa, IPo'CZą:WiSZy-od Ik°.lill1Julry It echiniClZU1ej"ia 'na ,sYJmibd1icmnej'slkońc.z.yw,s<zy. Talk iwięc mamy w tej pra'cy hasła dotY'czące: okiennic, brogów, budownictwa mieszkalnego, haftu, ceramiki, skrzyń wialilnych, narzędzi zbierackich, łowieckich i ro'lniczych orazwiellu1nnYJcih l1Ja'gadnień, IkI1;ólrych wymieniaJnie w !tym miejs'Clu lIDij'ał-o iby !Się z 'Celem. LLeIDsyikon lZalwieDa t,ai:kże ihals'ła ,poŚiwięc'One IbadaczomlkmlibUlry ,ludowej Węgier, !JWóIDc,omIlrudowym li artYJsrtoon wyil~OII"zylSl1Ju:jący;m 'w ,s<welj l1JwÓlr,czorŚ'Ci motYiwy lud-owe. AibYOibraz tegio dzJiela Ibył lPeł1ne'ijls,zy trrizelba jes7Jcze dodać, ie autorrzy OI11lawłiają IW Inim IWIs'zytsitlk'ieIPr-olblemy, lkItóre IW ten 'CiZYli=y Is!posóib wiążą Isię z e1Jnografią, jak np. czasoprsma etnografdczne ukazujące się w przeszłości i obeClnie w !tym 'kmj'J. iKa~de haJsl0, ,obok <br1eŚicii ,oIbjaŚi11iają'cej, zalwiera podsta'wolwą Ibibli<og)ra:tlię tematu. Załować na'leży, że leksyikon ten obecnie dOlStępny jest tylko w języku węgierSiklim. e; IUlwa'gliIna ibalI'td1Jo{bogaty materiał ilulSltiralcyjny, 'za'Wlierająrcy ok 5{)OO !rYsunków i zdjęć, stanowi on jednak bardzo dobre ikonograficzne źródło porów,nawcze. 1 �Recenzje 321 iPIrzegUądając Itę praJCę tna's.urwa się lPyrtalnde, -czy lIliie stać nas na IwydaJnie !POdobnej pracy w masowym nakładzie? Plrzecież etnografów mamy naprawdę dobrY'clh, rtaIk ri;e lIlie powJ:rmo. być rżardnych 'til'lUldnOŚlCi meryłtoJ."YJCIZI1Y'Cth. Marif!LISz Eirlna iP,ounierencew<l, O 'Tlws:skom folklorie. iJZId.Nooka. Barumann Moskiwla 197(7, ,SIS.120. Każida l!1awa <kisiąrżikad:atylClzą'ca ifoiJJldoru ll"OISyjlslkiego'wZJbuid:za ;l·zasadlIl.iOl!1e zainteresClw.anLe wślfÓd mi:lośll1JJków IliwÓI'ClZOŚlciludowej. [)otylczy 11;,0ItalkiżeomaJwdJainej kisiąŻ!kd pióra Erny iPomieralIlcelwej. lZJI1aIIlejIbaidacZikd !foMclJoiI1U :rosyjsIkiego, .aul1;.oo::kd szeregu 'prac 1. KsiąlŻlka Ita /ZIOlsltalalwydana w IramacQl !Sarlii "Z hiJsltodi JiJlteraltlU:ry śwLa1;awej" i IprezentlU,je handtzo inltereSl\l!ją'cy mal1;·er.iał i!ioJJk[oTYlsIt;r,C=Y. DOItYlchi0Zasowe ,0lSią'gJniędia fQlklorYlSltÓiW Il"OISY'jslkk;hi radziealdc<h 'w d~ed~nie badań Inad IrÓiŻ:nyun!igaóbUlnik:ami lfol]kJl,oo:uma·ły Isię idaa P<ounieraJncewelj rpulIlikit.em wyjścia dla ukaZiania historii rozwoju rosyj,slkiej t.wórczoŚlci ludowej. iPralca ,składa Isdę z rPięciu iOO:zid'ziałÓiw.iPielI'lWlSzy pal'uls'zazagadnlienie lPl'ocesu twól'clLego 'w s,talle rmnoienLająlcYlm !Się [,dlJldotrze, w .kitólrylm widom me są elementy 'lJwÓiwWśCli2JbLarorwej i il!1dylWliidiUallne,j,m6wi o ISlPecyi!i!c'ellJtlwOir6w JlUdOiWYlClh, '0 ich 1Jw61'calclhli IlJolskielaJcQl. W IrOlZJcliziaieItYlm alUltolMa podaje W1spamnJienia iZ dzieciń·s.tlwa Q przedstaIWieniach ludO!Wego teatru kukiiełkowego, głównYlm bohaterem którego był uwielbiany pl'zez. dzieci "Pietruszka". ZamiłowIania jej do folkloru wyniesione z dzieciństwa nie wygasły w cl)asie nauki w szkole, tym bardz.iej podczas studiów na wydz~ale filologii rosyjsikiej Uniwersytetu. Opowiada ona o wyprawach studendkiich. orlg.aJIlIiZiorwany'c:hIPnzez UinLwel"isY't~ MOSlklieIWls.kiIdo Tórżny,ah regLonó;w ~w,iąli~u Rad~JIeclkdeg)o rw cellU ZJbieran1a 'i ,z;ClIp1syrwania Ultw.oo:ÓiWI!lwÓll'cwśc,i 1udowej, rw IkitÓiry,c'h/brała C\ZYlIl!l1Y udział. :Na po<d!sIt.aJW.ieiwtielol6tn1dh lbadań dO'sZJm do wniasiku, ~e :fol]ki10,r nadal 'ży je i ,rClZJwi:jaIsię;, pomiJmo zaJIlI~kiulPewnYlc<h jego [Ol1IIl, a ZJwłaJsZJczanie.kitÓirYlch ,obnzędów bido1wYldh. Do najdekawszych moż'na zaliczyć drugi rozdział książki, poświęcony charakterY'sltY'ce IIJiiekitÓiry1c,hga·tulIJIk6w \t(wóvcZiolści [lUdowej. [)ef1J.]~c!ję tel1mInu .lgaJtu.nelk" przy,jmuje autorka od ZJnanego f{)l]k1orYlslty J."adzielc~iego IWladllimira F,rO\PlPa, !WeKlbUlg lUtórego trzy 'cechy Iwy,ró'ŻInia,ją IUlbwOTy!tego s~ego ,gatlUlIliku, a mianow:iClie: WSlPÓJ.nysYls,tem :poetyldkii, iW1~pó.1netpI1Zel2malClZe!I1ie i j~dl!1aJkiowy dhllil1aklter wY~()II11lU1da uwoIlU2. Alt'OIroka podaje 'kla'synk.a'cję ultworów l1uldawylc1:J.wedwIg IgatulJ.]kóIW. Do :utworów d:ramaty:cZJIly,cih 'lai!1Cza sZJitlUlkęlIUrdawą, t.eafbr (kulklie~koIWY,gry i ;zabaJWY. ikJor.owody ii Oibrzęd 'weselI!1Y. Tego osrt.al1111iegonie m'Orżlna !bez omSJ1;.rzeżeńodJnJieść do jednego ,glatuIllkiu, ponieIWarż skłaJda się on z eloementÓiW 'WlszYlsit:kliiclh tt.r,zech gatUlIllkÓiWpoeZJji, Ipmzy .i ,d:r.amaltu iLuidaweg<o. ,s.z'czeg61ną U1W<ligęiP'omieralIlJc.elWa Ik'OI1lCenltiI1Ulje l!1a byQdimłldh.,<doslt11Zega1ją.ciW n1ch ,ad\bi'CliedalWnyiclh IZida['Zeń h1s1t'Ory'CznylcQl.Byl.iny mówią o milości do Oi}clZyzmy, o !bo~ haters!t'Wlie, 1waJ.eCZJności, o[,ia'l1nośd, lbe2JiIIlIterelSlOiWno'ścii fŻ;a,rl]wośd. iPrzy,pominadącc czytelnikOlWi treść dwóch bylin o Suchmanie i o kuglarzu Wa,w:ile, umiejętl!1ie wykOl1zystuje :i\c~hfll'a~men'ty !dla IUIWYfPUlkJleniaibrady'cyjnyiCih 'idei iiloZioHi lluidO!We.j. 1 E. W. iP~lI!Ilee\wa, S. I. Milne, IN.. S. Po~, Russkoje naTodnoje twoTezestwo w BasZkirii, Ucf'a 1957; iE. w.. iPoinllierancewa, Pte.," ł Bkazkł jaTOIlla.wskoj obla.stł. ,JaTOSlalWt 1Sli8; Sud'by Tus.koj .kazk4, MoskwIa 1965; S. l. MIinc, E. .W.~lmcew:a, RUllskaja fotktoTi8ttka. chrtestomattja, Mosk<wa .19'll1; E. W" PoilIliea:-ancewa, JarUkt, ".sowietSlm·ja Etnogra-"fłja" I 1975, ilt1' 3; Russ'ktje skazoc:mtkt. MO'Sll:wa 1976. w.. (1. 1PrIopip, FotkŁoT t dtej.twttietno.t', MIoSk'W1a 1111'16, s. 3 - 82. 21 ,,1.A1d" - tom 115 �322 Recenzje Aultolf\k<l omawia 'tu rt;:aikJZelt'emaJtylkę ,pieiŚn,i IfO,syljiSlkilclh,!podając dla pr<ZY'kladu kliLka telkiS,tÓ1Wpieśni mił'olS<nY'ch, ż.oŁl1Jielfs!k!i,C'h i C'z,alSltulSzeik.Zna:jroojemy dek3lwe jej ~post'f\zeżenia doQltyC'zące iba;jek. otÓ'z jaJko' d ed1i nvcję bajki 'Podaje Ina,sit~pudą:ce oIkireślenie: "Ba·jka - to ,iPl'zede 'WlszYlStkt1murtJwÓir IPr.o<za'oczny Q Ciharatk!t'er,z,e aW3Inb.rniclZyrrn,,ozatroQldziejiSlkim[tUlb'oibY'cz.a,jowym" opaJrtym n.a fiklclji" (s. 42). ZIW.ra'ca ona talkie U'wagę 'na zagaidnienie 'wS(pó!Jny,ch 'ffiOltY'WÓWIbajek w f.oiliklo.nze św'iatolWym. W ~rzecim 1f'oZJdiziarrelP'OImlieralllicewa IO/ffialwia diro:g:i 'foQ,ZJwojuli IWIS[lółc:zesne l,oo;y poszczególnych gatunków rosyjskiej twórczości ludowej. Czytelnik dowiaduje się o wY'Oibny,dh haja'rz-aclh, ,pieśniall::zach li ,pieśnia'I1kaIOh [wdoQtwylch, talk!i'ch, jalk: :MaiNa Kr.iuikOlwa, M.aJr,i'a ,K1riwopolen,olwa, lrena, F',iedio<sl()lwa.MiochaJił SkaZ/klin i inni. Czwarty rozdział książki poświęcony jest dziejom zbieraciwa w Rosji, sięgają'cym 'W\iek:u XVIJI, ki,edy to 'his:tOlrytk Ifo>syj~kii T.alti's·7JC'zewfi,tworzył pieflwiStZy prog)ram .syJsiternatY'c7Jnego Zibier,aJIlIia,i 7.a[l.rsY'w,ania u,uwoT6w lu.dolWy'ch. A·.1~o'f1kaomaJWla rolę tPisalflzy, !d:z.i'a!a:m:yiSlpołeC'zmycih ·i ulClZonyc,h Ifosyjs,kkh 'W'ielku XIX w zbieranii:u, zapi'sywaniu i popularyzowaniu rosyjS<kiej twórczo'ści ludowej. Obecnie w Związku RadziedK:1mZibiera:ciuwem :zJaj:muje slię wiele pla:cówelk InaulkOlwych, P£'nadto sbdenai wY'd:zi.ałÓiw ifil.o'1-ogilc7Jnylc'hIUniJweT5yJteltów oraz ,osoby !prywatne. Bail'ld'w cenne są u'wa'g,i i raJdy, jakie aUltOlfl!<Ja 'udzJie'!.a Itelj gnulpie ZJbiCiraczy. Osta/Lni r07Jdtzia·ł !ki5Ó.ą.ŻJki 'zaJwiera ,SOpOIfO oce'l1t!1yrc.hu.wag iPoś'wil;~o·nyc'h 1il1.elfa,turze o folklorze, zarówno naukowej, jak i popular,nej. Pomieran-cewa z żalem stwierdz·a, i,e ,wieJe '7Jb'i;olfó'wi p.r.a'c iE,o!likilorYlsityazmYiCIh JWydalnY'ch ,przed Irc'wolu:cją 19!17 of. nie doczekało się reedycji. Oma'Wilalna ipr.arCaZiOIStała ll<lipiJsa'na ,zwięźle li na zJbYt osziczędnie. Ozęó>to czy,telnika ogarnia chęć dowiedzenia się czegoś więcej (1 wspomnianych tu utworach, badaoz'atC'h j 'zbielfa'czae<h fo~kl:()lrlU.f)urżyrrn !ffiarnlkaJmer~tem IkJsiąŻlki jest niemal ZiUlpełnetpomi,nrięC'ie bog,a.teg.o d'ol!kilo'l1ukał.endau;z,olwo-.o,brzędowe.go. Zdaniem au1<1pk,i, jedylnie !byiliJny, bajkri, ,pieśni li '=stJu:s~ki na.j l e/p!iej od7Jwiorciedlają f·()I1;klor rooyj:5ki. Jest Itro ujęcie .ZIbY't jednorstlI"oIlll1'e. Ob.rzędy li Ipieśni Ika1len.dalI1Zolwo-obtrzę'd()IWe, tak samo jak i powstałe utwory ludowe, oddają charakter narodu, jego światopogląd, jego zwy-c,zaje Każ.dy z piędu ,roZJd:ZJiałólwolma:wi.anej ksiąŻJki jesitO\PalurzOtny s:taTannymi przypisami. UmieslZJclzen:ie przY1pisÓiw rna koil'Cu ,ktSliąlŻJkiutru,dni,a czytel'ni.koWli k,orzy:>tanie z ni!ch. Ksią,żlka zositała wY'da.na w baJI'd:z.o rsl~omnej SlZaci e' g·mf,i'cznelj. Jes,t ona niestety s·kąpo i:l!ulstr{Jłwalna, są w ,niej fotograrfie .kil!k'.! pieŚiI1'iar,zy ,i ,pieśnialrek ludowYCihoraz Zidjęcie ,g)flllIPy,k-o-1clho:lJIlilkó;w obwodu ::!,rclhangielsikiiego w trr-adY'cyjnych fIOsY'jlSlkkh SltI'oja-clh lUl;:IolWY'ch. P,rzy tY'ch w1szY'sltik-ilcih Ulwa,gach należy podkreślić d!ll<Ż.ątws·kl; auiolf'ki o to, by za,in>tereso'wać c,zyJt'elniikÓ\w tWÓlflClZJOlśtCJią l'lldOlWą a naweit tpozyJs'kać WŚTód llIi-ch nowyClh z;bier:a'c'Zy i baida'c'Zy f:olklo.ru ,TOlsYijslkde<go. 1 Ludmila Valacobnyja pesni. Składalmi:ki Red. K. P. Kabasnikau, "Navuka N. A. Bartasev.ic, i Technika", Mińsk PiskoT.z-Nalęcka L, M. Salavej V. L JalataiL 1980, ss. 560. J.est to już bodaj piętnasty tom 7Juaillej serii "Biełaru.skaja Narodooja Tworczaśc" (tomy nie numerowane), wydaJW'aIllej prz.ez Instytut SZJtuki, Etnog'rafii i Fołkil'Oir'uAJkademii Nauk BiałorllllSlld'e'j SiRR. Tom glI"utpuje .pieśni .t~w. woloc'l.elbne, śpieW<lJne 'W czasie św,ią.t wtie1k:.u1O'CiIl)'lOOjalkio P Oiwdlfl szawa-nli a dla gOispooar,zy i c.z.łon- �,Ręce~je ,ków i<ch n:)ldizin, ży.C1Zetruadoibr'ego 'Jll'odzalju i .pomy<Ś:Lne1.hod()IWwiinwentarza żyweg.o ora'z szczęścia w ,poży.c.i!u.flodiZJi'nnYIm.Aut{)lf·k.a iWlstępU do ty-ch pieśni, znana folklorystka białoruska Lija Saławiej, slu'sznie pisze, że obrzęd woło'czebny wywodzi .się jes.ZJ<:iZe z cza.sÓiWpogańJsik,kh i że mial om Jciedy'ś c hOJra!lcter m a,gk'zn y,później natomiast pieśni wołoczebne przybrały charakter estetyczny, napawały ludzi radością z powodu nastającej wiosny oraz poetyzowały i afirmowały pracę wieśniaika. A'uito'flka wstęjpu zWlru'c·atrów.nież 'u'Wa'gę na podoibieństwo pieŚoruiwołoC'zEfuny.e'h do kolę.d Śowieokid1. Jej 7Jdan,iem obrzęd wolO'c'zc.bny w tym :ks'ztatC'ie, j<1Jkiiprże~flwał aż do początJk°.l na.szego siu leC'i.a, ustalił się w okresie XlV - XVI w. Z pI1zytoczonych opisów wynika, że jeszcze w połowJe XIX w. wołoczebnikami byli wieśniacy w średnim wielkJu olraz stars·i C'hłolpi. DziewC'zęta .natomiast śpiewały s·woje pieśni woŁocwbne na św. Jerzeg'o (23 kiwietllli·a). Cie!kOJwesą i1nf.o.rma'cje auto.rkJ, ż·e unia bardziej sprzyjała pieśniom woł'oczebnym niż późniejsze prawosławie. Po przymusowym wcieIeniu unitów do Cerkwi prawoslc:wnej pieśni te zaczęly zanikać, bowiem du,c,hQlwni pr<uwosłc~w!1i prześladowali obrzęd Wlolo czeibny jako pogańs,ki (s. 19). Dodajmy, że szczególnie miało to miejsce po powstaniu styczniowym, gdy ha Bialo,ruś za'czt;lto k,iero!wać pOlpów z Rosji. Au-tonka s'CharaiktClfY:1iowalapieŚinii wołoc,zElbne adres'owane go~podalrzowi, gospodyni. dziewczynie (widzi ona w pieśniach jej adresowanych przejaw ry;:erskiego, eurOiPcj;SJkiegoku'U:.! daa damy), chłOipou, baibci, opisała poety'kę tych pieŚini i dała krótką i'ch hisi1;o'riografię. oid Aleksandra Ry:pińs1kiego poczynając (1840). Zazna.czmy, że wzmi,anlkę o obrzędzie WloloClZeibnymISJpot)"kamy Wic;z;eśniej u Ignacego Chodźki, w jego opowiadaniu Domek moje,go dziadka (1,836). Ohlotdź/ko pLsal, że wieśniacy bia!01f'US1cyc'ho;dZJi1ina W.ielllkanorcpo domach zpieśniią pO'ls.ką "Wes'oły nam dziś dzień na!>tal" OpOIr.jego Pisma, ,t. l, W1ilno 1'8'80, s. 13). WIStęp Lij.i Salawiej llUipisalny jest koimlpffientnie i barld7JO int.eresu.ją'co. S2Jkoda jednakże, że pomija kiwestię SltOS'Ull!kU Cihlolpów do panów. Wygląda z niego, że wolo,C'zeibnky obc'hodZliili tyllko domy chłOlP9kie. A przeCież wia,domo, że 'chod:d:łi również do diwo,ru, że azęstokT-OĆwłaśnie od dzielClizioca za'ciZyna1.i"w,olO'C'z Elbne". Widać to także po ,tebka-oh, kotarY-Clha>dtresalami byli wsza'k ,;parnOlwi e", "palme", ,,!panienki", "panicze". Autorka skłonna jest sądzić, iż epitety te są wynikiem hiperbolizacji, że w ten S1po.sÓ'b zw.racano s.ię do :ZJwyikłyc.h,goISlpodal1Zy-chłopów i członków ich rodzin. Zgoda, że te same teksty śpiewano chłopom, ale nucono je rówhież "panom" .(0 czym !powiemy jes7Jcze niżelj). Charakterystyikę melodiii pieśni woło.czebnych dał W. Jałatau. Stwierdził, że nie są ·o,ne za:leżne od pieś.ni cel1kiaw;nyC'h, zaJznac,zył na,tomias..t, że oIbo!k ,pieśnii świeclk,icrh .byly też śpiewane w obrzędzie w,oloC'zebnym ,pieśni o treści rel'i,gijnej. NajbaTdziej popularną z nich była piosenka "Wialik św.iaty nasz dzień nastau", która pOWls'tała jarko przekład znanej pdlSJkiej ,pieśni "Wesoly nam dziś dzJień nast'ał", co na1stąlpilo przypu's!zoz.a:lnie w XViIlI l·.Ib XVIII wieku, w czalsrie unii. Teklsty ,pieśni zJOIstalyzalmiElSIz1c,zolne w ,gflulPa'ch tematy:c:zmy'ch. Z'aczyna je dział, w którym śpiewa się o samyc.lh wolocz,elbIlJ~kaCih,pot'elm naSltępują pieśni o g.o!slpodarzu i jegQ dtwOl",ze.Właśntie tIU SlpoitYikamyteksty, które z c'ałą pewnośeią były u!kładane Ipi'erw'oinie dla pana, :nIP,: i Dobry wieczar, panie haspardaru! zaśpiwajem piesniu wialmożlJ1amu panu, jaJk i dla .pana, talk sama dla pUJnIi. U pansok'irm.dwaT{)C'ZJkiu, ja,k u wialI1oc.zlk-.I, .sadami absardr.iony, ty n.am harard1żomy. �324 Recenzje Pal11Stkaja niwa bu<hie uradliIWa, pansk:ije d~ieUkJi, jak u sadzie kwdetki, da nawuki kiemny, u ra=owie pryjemny (.itd.). Naleiy mieć na wwaJdze to, i.e włamie przeid'e ,'\Wzyl5itJkim u pana wołoceelbnliicy rno.g;1ll ldctLyć na S1ute w~Oidizenie za pow.iJnsloowanie i na zaiPl'OS'Len!ie do poczęstunku, dlatego też chętnie mu'sieli udawać się do dworów pańskich (tak też było na Białorusi Zachodniej w okres.ie międzywoje11lI1ym). Potwierdza to również częsty zwtrQlt w i¢eŚiniacih: Is~i, pra;j,SI1J1iwa'laJcze/bl1licrLkii, ihrajuczy, śpia;wajuczy, 'balhat-aha d/wara .s:zmikajutcrz;y. Tym też należy t<hlma.ozyć, że w ;pieŚinia~h ,wo1ocrz;e'oo1y·ch w op1sJle dO'IDU wystęPUljąpIlZewainie !reaJl:ia ,c,hara,kiterYlSitYJCWnedla dworu SiZJac'heckiego. Oieikalwy je9t dJ:ciał ,zaityiu~QIWa1fiY Kal.endarr;z roboczy wieśniaka. zamieszczone w ·nim pieśalJ. wyUd.<aza,jąśw.ięta ceaik,ie1WU1ei dni pos'ZJazególnyclh święt)"Ch, z k.tĆJ.rymi 7JWiąJZa·ne są dkirelŚ10ne et,CliPYpracy rOl1n:ilCzo-o~odnJiczej. Dla pieśni tych .charaikieryistycz.ne jes't slwoQ;sk,i,ei ~yłe tTalkito;waru.e [post'aci ŚiWiętnyc'h. To samo oibseI'lW.ljemy w d!zial,e Pomocnicy rolrn'Źika i pszczelarza, w k!tÓlrym wy's,tępują t.aJCy pat1;iron.i., jalk ś,w. św. Jerzy, E~jaISiZ,MJiJwla1j, PU,otiI". WiaJdottfio, że ci sami ś1W.ięci często też są spo'tYlkani w leigenda'C'h białoIiUislk,ic.h. Pieśni teodzna'ooają się dwi.ą poetycznolŚc.ią l dobme św.iaidiczą o ŻY1W,e:jwyo!braź,l1Ii ludu bi.ało.ruiS'kieg.o. Dot)'lChczas były one pt7:ewarżnlie pomijane, nalleri.y się więc urz;na.nie wyd.awcom tomu, że je tu zamieszczono w du'tej ilO!ś·ci. Dzi.ały na.SJt~p'ne, to DZli.wne zdarrze,n.ia w obejściu wieltki przybytek go.spo,darzo.wi i gospodyrn'Ź; Słoail.lma pani go.sfPOdyni; Prośba o c1My, pocLzięl«w>.amin, życze11lia. W d~e ·0I~1tinIim sa>otyQ{lliffiYtaJlci.e ,powms'Zi()lwaiIlie dla are·ndarza. Niektóre pieŚiUi zaczymają się od pO'wrowienia katolickiego (a może unickiego) Niachaj budzie pachwaLony. Bogaty rO!Zidxiał IJ1eśni aclireso.wa'nY'dh d/z,iewtazy'llie rna naisltęp'lj~e drzJiały tematyczne: Trzy ozdoby dla panienki; Trzy wianki dla panienki; Bogate dary dla swat6w; ~rzy awry dla maoojców. Tu ::;ij)otylkaimy też t,ekiSty ,pok!rewtne polSlkJi.m pieśniom ludowylIIl, np. słYlnillą Kono'Pielkę, 21nalIlą z Glogeva i FederoW15kie:go. I :zmÓlW nasuwa się pominięty we ws,tępie problem szlachty zaściankowej i jej udziału w tworzeniu i k.u1lltY1Wacj,iniek.tÓir)"Oh pieś:l1li bia,llOlusllciicth. Dalsze dz.iały "dizieWiC2ęce" to: Miły znajduje cLziJe.wczymd.epierścionek; Ban~e1we odpowiada tyLko kr6lewicz; WOWczeob'ndcy p:rZyr1W.szq parnience no:winy. W tylIIl oot;'atlIlum zna.jdujemy wersde bi:ało.rru!sk.ie lIlałymelk" VwQll1roIle wła:śn.i.·e w ŚTodowdislk.u mi·ejsc'Cl'wej szlaclhty zaściankowej w jęzYlk!"J polSlcian O!ffi:Z ,polJSlko-lJ:jiałoru.sJk~m (1!1[J. Panier1uu:zka 7U1JSza, jak sie masz, kochana? - nr 270). Pozostałe działy poświęcone panience, to: Dziewczyn:a wybiera so.b~e miłego; U mŁodej HanvuUci pożqdane sW'aty; U panienki g,roźny ojciec, groźna 1IU1it./m; Bamemka ładrrua i zd:o/"na; Zyczen'ira szyb,kiego wyjścia za mqż; Dziewczynie zada'wane sq ZJai{laidki; O córce i synowej; Upominanie s,ię o dar,y dUJ wołocZle,bn~k6w; Dowoipne roZl'TJ'l;Qwydzie:wc;zyny z chłopcem. iR;()I2Jd:ział,pieśni aidJres,owanytCih C'hlOjplOOjeslt s/t.oSJUIIJik,owonieldwży, lecz bardzo ilnttereSlUlją1cy. Wyst~u.1ą'ce w niidh reallia i niejasne symibdJ..e wska'zlllją na slta·TOżytyny .azas iah ,pO'WSJtaonia.Cielk.aiwy jas,t tu motY1W żmii leri.ącej na kamieniu, kJtóll'a, m~ona zabilCiem przez oM(~pca, prosi ~ o daJr<JWainie życia w zamian za SIWe ,róŻinego rod'z<liju ulS'łulgi. W niekltÓiryclh tekistaldh zamialSit żmi:i w a'l1a;],ogiwnej syt"lao'i W)'ISt~pu;je OiI1Zeł,sOkół lIU!b- Tur,ak, co jest ,późllIiej;szYlffi, siedemnaSJt!OwUecIZiI1Ylffi ThaWaJr.stiwńeruem. Wiśróld aUJdoWlI1)'lCllpomocniikaw ohło/pea wystęopulje rówttlii.6i. koń, �325 Recenzje który pomaga mu w poszukiwamJ.u panienk.L W dziale Malajczyk zdobywa sobie c1ziewczynę WI~pomnlia'fie są wQljls.kia ,talj;,ar'slkiie. Są też w:aTia1nity biało['ulsik;ie Zl1JaJI1e1j polskiej świeckiej pieśni kolędniczej "Jaś Lwowa dobywać chce" (tu "paniczyk" dobYIWa Wail's"'awy). Ciekaiwe, żeSlPO!tyikJamy tu (nr 3,7,1 - 3'7\4) walrian,ty mVltyrwu wysyłatnia do til'2Jooh o:bcylCih ,!{["ajów po k'OnU:a, zŁoto i - dizli'eWlctZy:nę,co ,przYIPomina balladę Mickiewicza Trzech Budrysów. W jednym tekście (llil' 372) mowa jest o ziemi "al'bo'Wsikiej", co jeSlt reminiJs'c'encdą lJiemi "lwO'Wsiki'ej"ze W1SJpomnianej 'kio[ęldy polskiej "Jaś Lwowa dobywać chce". W pieśni nr 381 panicz "Albou-miesta razbiwaje". O~romni'e cli:ełkiCliWe są te pOlWliJnOlWa.o1ma,światllc,zą1ce {) żywej ongiś receIPCii po1:skiej pieśni r)'lceJ:sk0'-wojslkOlW)'lDh na ter'enie Białol'ltl'si, co miało miej'sK:e pcr-awdopodobll1ie w XVU w. :BoiZlolslbałe.działy pieśni to: Woloczelbnicy u babci; Czerwome jajko - drogi podarunek i pl1Zy:ŚjpieJW\kliż,aI1tolblitwe. Pu tek'sl1aldh zamiecS;lx:zono nuty. W komenta,rzach do poS'zc:Legó[illY'Dh teklsltÓM' poidalne są kih metcr'y:azlki. WyiI1Iika z nix:1h, że tom .zaIW'iel'a :LatrÓW'llozajpilsy daWlIle, jlUż pull)1il!mW1atne, jak też nowe. Są również pOIdatne meLryiC':z,ki do zajpiJsÓiw I1JIUl1owy:dh.Ptaza ty:m tom posiada indekls geog,ra[1iJcmy zapisów oraz osdbO'Wy - 7Jbier,a'ClZYpli'eśnd. Bralk jest '1atomiast il!JJdelkrsuinciJp.iltów. Na z<lJkoń'CIZenie należy podkJr'e§1ić dlUtżą warJ:ltość OIffiÓ\W,iOcr1ej tu anlto[ogH (pieśl1ii woloczebny:ch i jej IprzyidaJtlności do baldań kiompa,ra'tY:5Ity:az.nYiC,h. Estonskij fIolkłOlr. Praca zbiorOlWa, ss. 356, w tekście mapki i fot . red. naukowy R. Vi,jdalepp, Ta1Um. 1980, .!nsltyltul1 J ęzy:ka i FOIlIklrOlrUEstońslkJiej Aikatdemii Naulk wyida1ł pracę :zibiorową o fo]JkiloQrI12e e5ltofustkdm, kJtÓirą przytgoltawall!o 1\4 wSipółaultorów. Bra'ca o pC)lwyrŻSiZy:m tytule, CffilJna i PI"zy:SIt~pna tailcrże i z tego POrwOdlU, że na!pilsana w zrozumiały:m dla nas języ:kiu rosY'iSlkim. rZalc!l:ciw,a,jącejak bagal1y jels.t fd1ikl1.or SłO'W1IlYliudów półnorcy! ZalfÓWino FiInowie zresztą, jaJk i :E)s!tOńCiZY:CY 2iCliSły:nęLiw EurolPie ze swej ogcr"OIfficr1ej p:ra'cy nad ~Otmadzeniem i systematyką roda;innego folkloru, tj. pieśni, bajek, podań, anegdot, przysłów i a;a'gaJdelk. ' Plemiona ug1'o-fińsk.ie, ludy niegdyś na wpół koczownicze o rybacko-łowieckim trybie ży.lc:ia, wyodrębnńly Slię w wy:ndJkrJ 1lITIdeszania Siię fars mongroQoirdallnylClh i europejSikix:h. Zaistniało to na Wyźyalie Ur-a'lskiej rOlZ1egle poljmo,wacr-J.ej, a dalszy proces ewr{)lpe]za,c!ji rasy i k1ULtlU[,ydokonał się juiŻ moo Ba~Y;kiem. Finowie nadiba,łI1y1Ccy, jak przy1:imuae archeol~iJa, oSii<\l~ wylbreeźa &lł'ty:kIU wiCześ'ruelj nIirż lwdy lelttońslkde i w OIgÓi1'ei:nJdoelU<fO{Pef)sik'ie i byllii w pewnym seIllsie kOO1lty:nlUaiorami ceramikd dołJkorwo-grzebyBwrwej Ul - U tys. p.n.e. Do rolniczego a 2iarazem osiadłego trybu ż;,nclia Finowie nalC1Jbałtyrocy prze'szld dOlpiero w pier;vv:szy'ch wielkarcih nasrz.ej ery. W dziedzllin'ie hodOlWH i roB.ndic,tJWa~a7ll'la1C1Zasię wYifaźnie u Es.'tońiCtZy:ków słownictwo bałtyjskie, a także germańskie, w słowach takich, jak; żelazo, mieca;, socha, kSiiążę. Ze Słowianami FiJnowie nadbałtyccy zetknęli się ok. V w. n.e. Okres WaJregO-lI"U'sÓ'Wi c<:LaIs&,w pańlsltiwa kij'oW'sl!t<iego za.waczytł slię oddlZiaływaniean Q,T,gamzacyjnym i fiskalnym. Państwo kijCJlWSlkie wciągnęło plemiona fińskie W' zaleOOość sŁużebną i ry:censiką. WIia·ngnięcie zaikonr.l niemiecikiego na poctZąilku XII[ w. do Est'onti l'Otz.iPOIC'Zęro nową erę w jej dizltejaoh i wycJisnęło ,piętno w kul!ltu[1Ze i w układalCih SfPOłec:z.nyoh �326 Rece-nzje aż do WlSiPó,łczesności. Zakon rozwij.a pl,anową , initen:sywną g'oopoda-rkę rolną. W wpra,walCh ZMJnacza się klU,Ltura żyta i jęcZJmienia. WlZlra's,tatalkże liicziba Ludności, m. in. przez dosiedlanie ludności obcej i w XIII w. łącZlnie z wyspami Saaremaa .i Mu~hu kraj liczy 200 tys. ludności - per. stan azisiejszy: l mil 375 tys. mies7Jkańców i po~iertz'c~lfiia lkiralj.u 4\')',1 tys. km2• Ro'ZiWi:jająsię rzemiosł'a i wzrastają grody, naj,większe z nich Tartu i TalUn. Feudalne państwo kawalerów mieczowych wprowadza podział na terytoria, tzw. "ziemie" z gródkami feudalnymi, mają,cY'mi ul~pra'wnić ,pobór daniny. J ęzylkoW1oestoński, karel's,k<i, iżolr1sikii vE\Pski naGeżą do wSlpó'l'nej gtl'U!PYpółnocnej, Finów nadbałtyckieh. Pud względem dawnYJCh ~ienzeń i reLigii, E~t{)wie jak większość Ludći.v ugro-fińsKich - wY'lZinawalianimizm i totemizm, a rolę kapłanów spełniali czarownicy-szamani. WpłY'wem indoeuropejsKim, a właściwie bałtyjskim w sferze wierzeń wy,daje się być kwIt g1'OOllIU'"'Pi'oru'lla i jego gromOIwładcy w J)OIStaiC1 sędziwego sitar-ca, a t'aJkiże cała plejada demonów QPi,ekuńJczY'chdomu i obelj,ścia, pól, wy!dbra'żany.ch, podobnie jak u Bałtów i Słowi<lm, w postaci węża lub łasicy. Es,tońs.ki teI1min ,,:rahv,aluuile" ma szerok'ie pO'jęC'ie i oznalCZa całość twóoc'wś'Ci duchowej, artystY'cZJnej, w tym toakże twórczość słowną, a w niej pieśni, podania, anegdoty, pl7:y;słowia, zagadki, tańce i muzykę. Zooeranie rc;dzi:mego f'o1Jk1omuma w ESltonii długą i bogatą ł1i's,tor,ię_Gromadrz·eniem i systematyką pieśni, począwszy od XVIII w., zajęli się Niemcy i miejscowa, częściowo naturalizowana iIlJtel,igencja niemiecka. Prace na tym polu zapoczątkował K. Schlegiel (1757 - 1842), a następnie J. RozenplaIrt (17'82 -1846), A. Kniipf.er (1777 -1843), K. Hanander (ok. 1790 - 1870), K. Peterson (ok. 1801 -1822), F. Felman (179'8 -1!8'50), F. KJreui'lM'ailId (1'002- 1<8'812) i inni. W 60ft80 lai1;,a,cIh XIX w. 1Jbiorem i systematyką folkloru żywo interesuje się Jakób Churt (1839 - 190:7). Kiedy w 1872 r. zostaje założone Towalrz.ystw,o Literatury Estońskiej, J. Chu,rt zostaje jego pierwszym prezesem. OrganiZiUje on w kraju sieć korespondentów w sprawie folkloru i tą drogą otrzymuje ok. 15' tys. zapisów. Towa'rzystwo wydaje osobne p'll'b1!~kaICJje, wśród k!tÓir)'loh naclzeIne miejlS\ce zajmude z,biór pie~ni J. Ohwrta w dwóch tomach p.t. "Stary kannel" i wiele innych publikacji poszczególnych autorów, ja!kzlbiolI'Y ba/śn.i i o;pisy obY'cz,ajów. Na pnzełomlie XIX - XX w. duże zasługi w gromadzel!1iu folkloru słownego i muzycznego położył OsikalI' KaHas (1868 - 1946). Z jeg,o i;njlc,ja,tyrwypOWlsta.je w Tail'tu w 1909 1'. E1;,uogTad'ioczme Muzeum Naradolwe, kltÓirego też by,ł k'ier'Olwni:kliem do 1'9'18 r. W roiku nalS~ęlPnym ńa uni,wersyltede w Tartbu rOZJpoczę1:ezostały wy\kł,ady z ku'1otJUlry narodowej i folkGonu. P,ierwsayrrTI j.ego wyfkła'dOlWlcąbył Walter Al!1Idenson (l68i5 - l!1'62). W W127 1'. pl7:y Muzeum NarodOlWyrrTI w Tarlel twoJ"lZYsię aJro'hiw.u'ffif,oJlklorys1y'azme. ProlWadZIio'no na:da~ kOJ"e~pondenqję ,z f,oik;lorysl1:a<mi w kJra:ju, a w lataclh 1'9316- 19140 ariClh'iwiU1i'1 wydaje spe.eojalny bl'wletY'n. ,p,o H wojnlie ś~iat. w 1191441'. pnzy Pańs'twowym Uniwersy1;ocie w Ta,ritu re:alktY'wowalllo ka't,edrę folkloru, połą.czOiI1ąw 1946 .1'. 7. katedlI'ą Ji;teratJury narodolWe<j. Od 1952 r. w 1I15'fY'tude Języlka i Literatury Esioń8lkiej Akiademii Nauk za1cżyna dZJiał,ać sekt,or f.ol\~orystyl1ci. WlS(pÓł'C'zesnebada'ma terenowe prowadzone są metodycznie i zespołowo, biorą w nkih uld!zJiałpr,a'cownicy naulk'OlWii studenci. Wydano szereg monografii i opracowań z dziedziny folkloru słowno-muzycznego i obrzt:dolWoślCi(jak wesele), o instru'l11en'taC'h muzyc~ych, o piewcach z WySlpy KichJnu; ukaZał się zbiór bajek w u:kładzie F. Kreutzwałda i J. Kundera, opowiadania o myślistwie, zbiór estońsk:ich pr;z;ysłów, estoński kalenda,!'z ludowy, prace z historii związków fiń'siko-słowiań'skich, naukowe analizy poprzednich zbiorów pieśni, aJntulogie folkloru dla szkół. Z zalin!teres'Q',wań na,nodami poKrewnymi i sąs.iednimi �Recenzje 327 powstały prace o różnorodnej temat)"Ce, jak: wierzenia Liwów, pieśni. ludowe Liwów, pieśni wodskie, zapisy poezji" narodowej Wepsów, !żorów, MOldwinów i Marijców . . TiI'U'dno Ije'::>tpI1z'eid'sIta,wić 'CIho<eL<WJby 'lla~iQlgól,niej9zą ,chau-a!cterYiSlty1kę !tema,tylazną pos~azegól'ny;oh ,d!zia1ów folkloru iW jednyrrn wy1dam·.l ikJsiążikowym, 1t000eż auil;orzy za:sY'gnahZOlwał1i 'W nliej ty.Jlk,o głÓ'w:niejS'ze mcrty;wy i treŚ>Ci. iWliele 'lllWag1ipOŚlWlięooll'o jed'naJk o'oo1zęd'om dorocznym, ik!tÓiryun rtowarzy!SlZą pieśnli, lI'€ICyjtacje i za;kilęda. ,!Qa'syj;iJkalCję lpi'eśni 'S\PTOwaKWi,ć1ffi0000 do ;na:S'1;E:!pu!ią<cY'C'h grup: iPieśnli. 1;a;w. II"UmC7Jne, ,pieśni ,WWkfilllgów, płalooe i ~ame'nity, lPi'eśni Ims!torY'azne, mag iaz.ne, \pieśni wykonywane przy pracy, sieroce i wdowie, pieśni doroczne -i obrzędowe, korowody i tańce. Na:ibaI1dizi€lj :aI1ohakzmyun ~datwj,slkiem ISą ,pieśnli iI'luni:czne iQlPiewadą,ce 'ozyny bohateróiw, za'Wiierają<ce ta/kJże lwątkJi miltJol,Qglioone i ,k,osmooog1'c2lue. :Pieśni lI'unlirczme sU'g,erują lek<sylkal.ne ,podOlbieńls'two lZ .rulD<lIIni,lozyli najslt<llI'lS.z.ym!ty;pem :pi'sma sItal'QgeTlffiań's;kIie~o r(nood)'1okii'ego}, IktÓire lI'ozówJiljało;się w II - IV w. m.e. a pr1Zeżyltki jego Ultl'z)'1ffiały iS,ię do ~ 'W. iPlieśnti te ISą lPowa;ime rw 11aJS'tI1"OIju, wykonY'Wan-e !są na 'SlPosób skandowania, a .głów,nym ŚIXJldkli:em·iWyraiLani.a na,sJta'I()IjÓiW, ;.l'C'ZUć~ myrśli jeslt meiaf,ora. ·Języlk didh jeslt aridhaJilC'ZJny,IIJi]iIslkii 1fiń9ki€lmu, urt,:r:wa~iły się 'W nilffi coohy dawnych diaJlek,tów. Ujpadelk IpieśnJi II"Urnli'C1ZJI1)'1dh 'za,czyna ,s'ię IW XVIiI w. lZ:acrz:ęły OIne tiraICić '~wój 'sens iW zanJi€luialjąCY'Clhrs'ię Iw,alrunJkalch e!k'OUOlffiilc,zmyrc,h i ikul1trtllro1w)'1c:h 'WIskuiek o!"(),2JwO'ju miast, ,pOlhor,u do, iWiOIjslka,a ita'kże lPOd :wtPłY'W8ffi IpieJŚiI1i,l'\U·s:kdoch i lotews<k1~c.h. Niiek<tÓire jednalk ee!dhy. pieśnli TUlnOOzny;ch ult;rwa[liły !Się w piwni'ach obr·zędOlwy,ch luotowarn)'1cih Ó€SZiQZe w X[X i .w XX.'W. Nowe lpieśni 'w)'1TÓiŻnia(ją 'Slię: 'prqpQll1CljonaJ1nie IZb:ldo'Waną ,sta"Oifą, IW ,temalt)'1ce pr1Z€lwartają lI'eail'ne ltireśm IWIZliętez 'ŻylCia, czętSlto o Ispo)r'zeniuh'llmory;stY'c7lIlym il'll'b satYJ'y'czn)'1ffi', od:zmamają 's,ię żYlWO'ś'Cliąijęzy1ka. Do !tej ;gJr'lliPY\pieśni lffiocllJ1arz:aJ.Uiczyć; pieśni ,wrojslk'O'we, żei~aII'Slklie, ,pieśni 'o ld.allelk~CihIkraj,ach i 'obcych mia<sitalclh, jak PeteI1SlbuIlg ,i Ryg.a, o zesłarniu na iS)'1bir ,01I'aJZ Ipieśni rIWry,c~ne. Do nO'W'S!ZY'cht£orm \pieśni i l:albaiw należą 'kol'\OIWOOY,itd. il;ań,ce anł'OIdizi,e\Ży,ikttÓor;ymtoWalI1ZYSZYŚjpliew.. KOI"OłWO"dy lU FIIDÓiWIws'ka'7JU,ją na lW\Pł)'1wy' 5,łOiWdaook<ie.Te<maity1kailcih u,ekka i lI'adOlsna, mÓ'W-iąo lPięikiI1!ieIPrz)'1Tody, i(J miŁOiŚoi, O'sł!ońou. ,DQ;l'Oc,z;n)'1ffi oOibCIhodoan i o'br!zędQlm' rtOiWaJDz)'1szyłyI()Idjpowlednie 'S<trofy pow1oozow.ań ,lulb !zakJ.ęć. ReH'g-i.a <ohI'lZeŚ0~jańSlka, Ijaiką od Śfed<nJiowiecza była relJi,g:ia rClyunSiko-lkatO'liiCIka a później pI'dtesitantylZlffi i w mniejsz)'1ffi s/topniu Iprawolsłalw,ie, nie z.atalI'ła rdalWlny'ch cylkilri<czmyrcrh ,oibdhodÓiw, a 'raczej dawne I()\by,clzaje i 'obr'zędysp1ortły się z ,chrzoocidań'SlkJj,m-i. Cylkil 'abclhOldów <doro0'czn)'1c;hlI'o'ZlpQ!Czynał się ,po 'zbiora,ch płodów :r-el!1'nY'Oh izaibezjpiecrz:eniu b)'1dła na zimę. Otwierał je 'ZJwy'klle d2lień. ś.w. Machala {029WJr,z,eśni,a},ilulb dtz.ieńśw. Mamina (,lO -liis,t.opada). Na ten okres !pI1ZYlpatdało tak.że IWlSlpoilTli'nanie.zmadye,h. Obowtiąz)'1walo lPow~trzyunywalIliie Is.ię od ,nie!ktfuyoh pr,ac 'Związany'oh z hałasem i s<tt.lokotem, zaJka'ZY1wano ~i},ośno śmiać 'S'ię ,i .ro·7JD1a1Wiiać, OIbowiązy,wała ósza 'W obe'j;śdu. W święta li-esienne· ,i IZimOlwechod'ZJili przElbi€lrań,cy w ma'slka1c'h, ero ma j;alkJLś,stary sen'S, zarś p!oWli,IJj'jzowan.ia i IzaJdęcia łą,c,zyły ,~ię z wY\PTasza1niem ,da'tkÓ'w. 26 rriJS'1;'OIParda olbohO'dZlono t:rady,cYdrnie św . .Kata'r,zynę. D:ZJiew~czy Iwi,eczórr miał pod'orbnyc'haraJkit'er jaJk gid'z.ie indzielj IwIDumpie i związany był z w.rÓoŻJbarni'i za'baJWalIl1!idziewcząt. Moty.w 'słornia'nej kuJkly ·oibnoSlzonej pI1ZY t)'1m śWlięcie i wielu mny'Cih miał C'ha!TaJkter ma,gii p1.od'no,śd. 'Najhapdz,iej ZiOacrnienny ohau-aJkt1:ermi.ały o:bohody św. Mamcina, dzi:eń urodzin iMarcinaLwtra. Obrzędy SlPełniane 'w maszJkaro,ny za'Wierały rwieil,e elem'e'ntów magii :płod,Oiooci i urodzaju. Sw. IMaJ'Ciin !Uważany jest1: w Est,onid /Za lPart!To'na bydŁa. Boże Na:r,oulZenie zamy;kalo okres 'WSipominania zmarłych. ŚWiię'to io nie m,iało .okJrerśl'onego dnia i przYIPadało między 2:1 .grrudn.ia a 7 &t)'1cIZiOia.W lPieśrniac1h pr;oszatlny>Cl!l ted U1r'ocrzYlSi-oś'ci;przewti.jają się ImotY'WY runi~ZJne. W Nowy' ROIk ,biegały ,po wsdac'h nOlWoro,czne ,kozły �328 Recenzje i malcy z powi'IllSwwaniami. MasleIlJiJca lCZyl~iZajpuLS.1;y, !tj. ,k'OOliocikaJI'nawa1"J, miała podobny przebieg jalk u ,prawoslalWny!Ch Wieilik<Jtl'\u'sów.Ma.s:lenka U'sltamlJW~>oabyła z,aw:sze na w:tore/k: IpriZYlPadadący na nowiu. Na>k:azywane w .tym cr.aJsie były 7JWyez.ajow.o sanny i ś'lwZJgawikina wysoik:i, dłJUgi len. :Wy',lść na lód w tym dllliu, chociażby pO'Sllać, było nakazem l1naJgUJca;nymli tz.alPewniało 1\.lir{}(:lJz.ajny lIen, jalk mówi pios'enika. Sanna k'Ońmi na daleikie <niekiedy pnzest,r,zenie, na d-<ybry len, Iprzypomina nieco IUlSkie ó. 1P0000000ie 3mlllilgi. Do 1ba1l1d'ZO typowyoh .z.aJbaw mło<d7Jieży okJresu letniego naJeżały hu'Ś-taWlki. Staweiano je ,przed W,iellka.nolCą ci. pnz.edłurtały się do św. Mlchała. Olbolkhrl,śItawe/k: Ull'ządiza>oo!Plac zaib<lJW,i itańców. Młodzi€IŻ zbierała 'só.ę'tam ~wyk1e w sobotę 'i w medzielę. Pieśni śpiewane pnz.y huŚitaiWlkadh 'Są lPI1Zew3Jżnie żaa1'olbliwe lub [j,ry,az.ne. Hu śitawIk'i, jaJko ululbiona forma lI"ozryrwlki młoo~ieży ok.feslU 'Wliclkanocnego ;i Zielonyoh Świą.tetk, ,znaJne były talkiże lU Sło'w.ian IlULSrl:ic'h. Seoo .tYJCIhzalbaw mało je5'Ł znany, <1JU,to,I'Izy Esttońslktier(}ofo~kioru mówią, IŻe byłą :to forma Ifozryw,ki oI'lga·ni'wwana dla pod/danyK:h jes!ZICze,w oIkrelSiefeudailnym . . Ooohody św. Jana (,K'Uipały) madą ,podObny prze'bieg j3Jk rJ innych Rud6'w EoJr,opy. Równdeż 'nie ,wyró,żniają Siię czymś s,ZCtz.eg61nymOIbnz.ędy 'weselne. Zaz.naoz.a s-ię w n1iah 7JWyom;j !SPl'zedaźy i Ikwpna rnładej. TańlCom tocwa.rzys'zyl 7JWY1kJe(lI~niamerut '.sklI'zY1pioc,i 1'O,żka. Tańce panJtomimic:zme naśladujące ruchy ~wi:erząt, niedźwiedzia, kozy, sroki i tańce ekstatyczne WISlkaiZJUją 'na Q'Sobll·j,wą staTlSlZą ~. P<lIZiakO'I'OIWodaJmi.po,'Pu~arne są tańce dworskie i salonowe, przydęte także przez lud, jak: kadryle i k.onitreda'nsy, walce, ~rą grupę z.aJjmują polki polka mazurJm, polka berlinka, pdlka żydowska, a' także tańce typu ,poh;lkdego jalk po(1onez, Ik,ralkOlwlaik (czy;i.;by IPOzootarości z <:lZasów Inflant Polskich XVJ: w?). Osobliwym instrumentem akompaniamell1tem prrzy lI"ocytOWan:1Ustarycl1 pieśni - jest tkanll1e.l prr7.YIPOlffiiJnaj~ydużą cytrę. Wielką różnorodność mają bajki i podania, wśród których najb3lrdziej oryginalne są bajki et.ilOllogiczn.e(tj. o' motywach kosmoJogiC2lIlych), o powstaniu wszechŚlWIiata, b6i51ttw,ludzi i 7JWienz.ąit, ba~ o tamaltacll zwierzęcyclh, gidzie niedrźlWiedź i knIik są oozYlwi'stymQ toteanaani. Li-crwą g>riUlpęz.ajmulją anegtd<Jty ci. pnzy~ł.ow<ia, ktÓire ZlWytldosię 'l1Wać mąJdil'ościami nalrooctu,byw,ają ea;ęsJto imiPl'owUtz.o'Wa'Ilead hoc. Magiczną :flUlllIkcdę:wreszcie pełnią u Fdnów zagaldki. W Esltoni'i na opawłi3Jdanie i odgadYlWanie -zagadek: 7bierano się tIN ~imo!we wielC'rory przed B. Narodzeniem, w określone dni, jalk:. w Cl7JWarlte!k.za'gadlki doobrrz:ebykl zadawać kobdełt<llffi. aby d3lnz.yły soię owce. Zajl1nO!Wanlie się zagadkMl"J w o'kireśIo.nym ~ie dobrze w\pływało na 1IJtl'!ZY1Pł6d >bY1dład ['OOW6jjwegetaIC1ji IfoOslillmej. Późnym ,w;ieczar·em nie' naaeżak> IZajmQwać się zaga.dkaam, '!¢yIi anoż.na było naJPytać ·niecrLYsJt; ego. W foJlldorze Es.tonii OIdfbijasJę cała przeszłość narodu, w której od orYll?linallnY'c/h wątków rodlZlmY1chmorżrla oodzielić JWllJllSłlwyi naleciałoŚ'di oibce. ALicja Etnografski i fobkwrlsticzni ~n.ija, BednarlCzu.1c Sdfi:ja ,10019, ss. 305. Omawiana .praca j.esJt :konglomeraltem <lII'ltYJkrJł6wi Joomuni.kaltów n<ljp~sall1y>eib prz.ez etnografów, etno.log6w ,i anltlf~ów z 14 1Qr(llj6rwd ośa:'o<i'k6w (>Aumria, Bułgaria, CSRS, Dania, Ju:gosłaIWia, !FiX"aaJlClja, NRD, Pol1:Slka,Rumunda, USIA, ·Wę'{;ry. Wiiellka B.rytania, mItR .o.razBetlin Z31cbodni). Publhilka<:ja ta ukazała się, jak �Recenzje 329, zaznaczono w pQdty:tuJe /pracy, IW 8{)-:tą fI"<J!=iJcę UlI"oozin OhIDislto iWa'kare1lskiego głÓ'WJlego I!.iwó,rcyfWlS<pó~oze5'ned6bnogxa/f,Li huł;garslkiej. cało<ść zamieszlc.zone<go maiter6.aw zastała padizie1000 na Jillika odrębnyclh r<lZd.z,iałów. I taIk, piwwszy, ,s.ldaJd.adąiCyIsię z 'trzeclh artykułów auitoiroSJtwaeltnogr·aifÓIW b'lłgarslki<dh, poświęcany ,wstał posJtad j,uiOOlata Coh, iW<alkarrels<ldego. PozOiSltałe rozdziały OIpaiWzcJll.onasitę(pUJjącyrrni tyltuqamJ.: :zagadnienia og6łne, ·kulitlUra maiter&al'na, iklUi1tulradu.chOfWa i [o1kLor, Pmy talk: dużej ilooiŚlci rÓŻllJorooonylClhtmaiter,iał6w ruie SiP0IS6Ib,jest rueceruzOlWać WISZj'1Stk.ie,dialtego t·eż IzaJjmiemy się tyll.ko nielkit6:ryuui. Posltać Oh. W.alkarell9k!ieg.D - niezmiernie I,POpil'1arrmego e1no'gra!fa 'buł;gars.k'iego -z0L9tała ZaiI'y:sO'wana w aa'itY1kułwh A. PiI'.iJrnoWls.k'iegoi S. StojkOfWej. A. PulLffiOlWski przec!:sita'wił syllwetlkę-. eit'fi~raJf'a orraz. nalk!reśltił jeg'O na'jwiękJsze osiąg·nięcia naukowe, ,podikreśllając ogromną WS'ZElClhJsit:ronnośĆ WaJkarelslkiego jak.o badacrza k.ulto"lry, J·ego wie:lokie'I1ll'DJkOlWe .zainteres<J!wania etnagrafi=e poo:woliły prowaJdiz:ić WiielOlpłals·zc'zY1zI1QweIbaida1n.ia <bu~g'ainSkiej kultlUlry luid,orw'ej, będąóCe w niek!tÓiI'Y'C!\1 jej a~pekltalClh badaniami 'WlręCZ piO<Ilie.vSlki'IIl£ina gruncie naulki bull,gatrS1kiej (ISiztlUlka lu·dowa). SiZJczegódnie jeidn<lJk za,i'nteresowania Wak'a:reJlslkiego s!ku:pilysię na (pOznaniu tradycyjnej kultury mat erlialne j rolnictwa, transportu, ludowej ar chitekJtulI'Y. A. Primowsiki podUl:reś1H ogu-omne znaczenie dla etnografii bu~gatrskiel najzn.akQrnitsrzej Ipracy WaJkareilJslkiego Etoografija na Byl,garrija, Uczącei,j .pona'Cl 800 stLron. oDlllieł·o'to, ulltalzu[jące obraz ilra'Cly.cy1jnej 'kIU,litury [lUdowej do rOIku 1.9/4l!,. powSlta-lo jaJko wynik lWielolat'1lJiJclh badań 'terenowY'Cih 'P~euL"OIWadiz.o.nY'ch iIJlfzez: autora w całej niema1że BułlgatrLi. 'IW ·.1lzJnanilUZ<lJSłuJgOhrislto Walk'arelsklieigo dla roZlWOjU etnogradiii wSltała PJ:'1ZY'lmana n1Ąl mlię<i'zy,narOOOIW<lna<groda ·im. Herkiera w 1900 lI'Oiku. iS. Sto:jkowa omówiła !Wkład julbillaJta IW a-ozwój fO'1klo.ry.s.tylk'ibułlgarskiej, Sze.roode zai111teresOlWa'll,ia po'ZwOl1dły Walka·rel!lslk.iemu na ekormipt1e1ksO'Webadania talkie, i tej 'dziedziny. Badał cm foOOcl.<J!T w ~cie atnoo,grai·LC!Znym. NaljwięceJj m\ie;oca pośwrięcił IpieśniJOm histo.:rym;tl1o-eu>ickilm i wes.e!lnym. W pracy Et7UJgrajija rTU1 Bylga,rija ,poświęcił panad 150 <s.tlron r6ż,nYJffi a!SU>elkJtomfoUikloro. Na uwagę z.asługulje lI'ównieżfakt, iż iWlie'1rudz.i&ie)szYJClh etnograd'6w i follkrlo.ryL<;lt6wb"llgaJriSkiJc'h jest w więk:s.zym loubmn.i€'}szYJffi st.qpniu w)'1ClholwaIlkarrni Gb. Walkalfelmego. Część \pracy poświęconą 'Walkare1Jslkiemu mJmylka atrityQroł piÓfI"a K. K.ryStanowej za.wi-e.vają'Cy łJilbli~ę !pra'C, o!b.ejmutiąICą 203 ~YlCIje IW u~ł&iztje clh:rono1ogLcmym od 1~,7 do 1006 rOOru. Następny rozdmał - z.agaooienia ogÓl1'lle - ·s.kłaida się z .scz,eściu arrty.kuł6w. S\Pośród ,nioh na s:ocz,eg61ną 'UlWa'gę zaLSł'U~(je avt)'lkr.1ł Die gegen.wartigen ,Fo.r'l'nert u.nd Troo.iitJionen d,er P0't11dSC1h<e-n Vooksk'\ll7USlt alU:t.oImtIwaJ. Bu.rnzty.Autor porIUszył aktualny .problem 'tlrad)'ICY\ine[j sZJtuIlci lulllOlWelj 'j<alko czynniJkain~rująICeigo WiS(pÓłlCizeSillą twÓI'C'ZOŚĆ aII1tystylOzą. ;Z chwilą <l¢y lWlSzylst:lcie wsp6łozeisne prorc·e!Sy UnliJf~lÓąIOO· dOPiI'owalc!zalją do 'za'nilkJU tlradY'Cyjn~j szJtullci :ludOlWej, jeidY'Jllie na malo zu.rłbanilzowanych o,bszarach ma ona szaIllSe przetrwania. Ta sytuacja dopTorwadza do przewartośc1awania tradycyljnej full'llk<:criSl7M1lki,gdyiŻ jej wy1tWQry tyJ.k.o w niew,ielikim stopllliu są wy:trwalI'zane dJ1.a własnego urży:tku. Znaczna roh większość znajduje odbiOI1CÓWw mieście, wtśxód innycl1 ,kiręg6JW S{POłooZJllycihoraz wśród tUlryrsttólw, 7JWłaszcza rz.ag,raniomY'CU1, :l ktÓłr)'ICh .powodulje zcurnazaonie pre'W1dzJiMregQ O'braw ItradycYtinei, ·polisoktiej sztulki :ludowej. POIj.aJwUa:jąsię talk 'paraJdolkJsa1nesyltuac:je, ie nie'ldt6re dziedzi,ny '5IlJtJu:kipojawiają się na terenaooh, na ikltÓiI'yoh nie były dOltyobcZCllS mane albo uległy zapomnieniu, jak .np. malarstwo na szkle. AulŁo:r :poidlkreśla, jeż; Ińeza:'leżnie od talkliego stanu 'rLeCrLY s7JtUlka ludowa 1pf:ZIestała wypełirui.ać swoje o.ryg·ialailne funlklcje stają<:się jedynie 'Czynnilciem ilJ1!:;p'iro- �330 Recenzje jącYIffi W'spók'zes,nY/c'h arty/Sltów, 'a <tmdY/clje ~ztlu,ki bdO'wej sltały się już ty,liko ~kłaidnilkiem ,krurlitu.ry ogól nCJll1 a,rodC1wej. iP,wlblem współc,z,esnY'ch :mnian w tradY'c* stal się przed:m,icitem anty,krułu L. Schmidta ProbLeme der Wiener GegenwartsvoLkskunde, gdzie zjawisko to zostało omówione na prllYlkładrzie różnorodnych przemi.an w kulturze, w tradycjach na clibsza,r,ze duży'crb miaSlt (,Ber,Hn, ,W,iedeń). KO[ejny rOZJdtZiał kUlltUlra malterialna za,wiera puibli'ka'c,je, kttóre można zals'zeregowaćdo .różny'O'h grup tematy,aznY'Clh, takieh jak b'lido:wniJctwo, narzędzia rolnilClze, urządzenia do produiklc,ji wlin, .pożylW'ienie, odzież. Rzaid/ko ba/dane za· galdnienie pC1ruiszył tiu L. Dam (lWę;gry) IW artylkru,le Wohngruben in U1lJgarn.. AuitClr 2Iauważa, że ziemianki jako pomieszczenia mieszkalne na terenie Węgier występowały, ~cz€lgólnie na terenie Nli:ziny Wę~iers,kiel.i, jes'ZJclZe,w xvn wieku. W okolicalc:h Delbrec:zyna DIP. w 16918 ,Doku na lO~8 domów mies~kal,nY'ch było <m8 ziemianerk. Według Źlródeł :z roku 117120 jelS7JClzeznalClZna HCZJba hd'DOści wie1jlslkliej żyła w ziemiankaloh. AiuItO'r zamie,śd,ł również ,nzUlt i pr,zeklrój' pOpl'!ZeClzny ziemianikli z mie:j,s,c'OlWO'ŚCli POlosipetni. H. K,otte w Brul.'gami,sche PflLiig,e im W,amidlei der Zeit lPod1kJreślił znC\lClzenie badań einogra:fiJczno-l.ilngJwisltY'ClZnY'Clhdila u.zupełnlienia bralków w pisemny,c,h prz.elkalzaoh o traidylcylj;nY'ch f.ornnaC/h nal'zęid!Zi. Kotlte poolkJreśHł rÓłWnież wkład badań WalkareilJskiego w te~j d!ziedlZinie etnoglra!fii. iZ (ro,z.c1ziaibuku[rtmra dUlcihowagodny Ulwagi jeSlt artY'kruł H. A. 'fuelgad!Ze .c'Z8IRJR) K izuczeruij,u n;rl'riodnycl1. kaiLerndal1'rrtych pr,azd1lJ£kow. Para[ele między kul.tU;fami rÓlżnY10h etnolsów s-tanOlWlią jeden z oiekaIWlslz:>"c:hpr:dblemólw w elm{)lgrai£ii, ciągle jes7JClz,e nieZibadany IkomJp1efkso1wo. Brega<d:ze wyk:llzała talkowe pod-oibieńsltlwa anali'lJUOąK: gI'lu!Zińlslkie wiOlSellllne iPocihody ,pl'z€lbierańców z anaJOIgi,c7Jnytrni pochodam[ kuik'ierów i sUl'lwakari w Bu~gaJfili z WytkOtl'lZYisltaniem<danY1C1hz tlnnY'Dh krajów. Aulj;'oTlka wykazała ,j;en trady'cY1jny obylcza:j prtZyolblelciZOIDYwe wSlpók,z.€Isne fOlfI!TIY,które Wifaz z. za,c1hC1wanyimi ']JIierwo~lnymi c'eC'hami i fUlnlklCljami SltIWOIrzyły k,o.n'glol1llera.t ,j;['ady'cai i wsu>MczelsnoślCi. W. SDikołowa - w Wijunliny rus,..,k~j wes,elnij obyczaj pozdra.wlenija molodożeroow podijęła temat zaniedbywany niec,o do tej pmy, mtimo iż wg aut,orki wYlkazu,je Din ruiewą'tp[iwe powiąiZ!arnda z: kal,e11lda,rzC1Wą ohI'llędowoś'ciią elemell1ltów weselny'c'h. SoIkolCJIWa zaana[,iaC1wała materiał !pochodzą'cy z. pr,zełomu xrrx i XX WlIeKu z teren'..! ,cenibralnyic1h g'Ulbe.rni Rosy&slk!ielj SRR. Osb,tnia część receIltZowarnej pulbHka1cdi zalwiera materiał z za,k,resu fd1lkloru. Ciekawy, choć królt~i, je,st T·erferat nIeżyljąlcego już M. Arnaudo'wa (Buł,gaflia) N!arodnata pe.wic,a Bezcema Sofrena. Oieka:wy i pożąidany zarazem dl at eg1o, iJż w Bułgarii bralk jeslt baldań olbejmu'jącYlCh żyiWY'dh no~iJCliel,i follki10'ru, ludowyClh :pieśniarzy i gawędlZiarzy. Bezcena Sorrena - 80-letnia śpiewacZlka ludowa - przekazała cały szereg pieśni e{pklk['Clh o jednyim z główny'c'h bohaterow pieśni lruidawych - iwkróIewiOZ'l Mamk.o. iBodlkreśleni;a za.słuig dlla etnolgradlH i foillkl'OifY'stYlk,i,nie tylko bułgar'~k'ie;j ale i eUlTolpejlskielj, dOIkonał K. Oziis,j;,ow w KprabLeme swatebnych pricZlitwnlj, przy okazji charakterY'z.Oiwania weisel1nylclh zaM'Cldzeń. Zasłu'@i WalkaJfelskiego w tym zakreSiie wildOlezne są w pracy SW(Ltlb.emat-a pesen, w 'ktÓifE~;jdoko'nał ,klalsylfilkalcji pieśni wesel1iny,ch. Ozisltorw sIkupił Sl\V1orjąulwalgę na zawOIdiz·elllia1clhweselony,ch, klh c'haralkte.ry:~tY'ce, funlkcljii i 11'0~pI1z'erslj;'rzeniamiuna 'terenie RQlsy:j'slkiie!jS.RIR oralZ na iClh amalorgia:ch z zalwold>zenia!rńi bu~galI1s1kJilmiz terenu -rodqpsko-kiusltendiłSlkiiego konkiJ.:U1dwjąlcw ,zak1o,ńlclz'enh, iż buł,galf'sikie Za/wodzenia wesel,ne nie są relLktową fOlrmą dawnej abrzęcioWJOI§ai, a jedynie loka.lnyimwarianit9m teh rOfZJwoju. Przy wydanlli tlej puibllilkalCljli pI'lzylję1;.o zalażenie, iż refelraty wsita-ną olPuiblli- �331 Recenzje kowane w jęzYJku aut OlrÓW.T.aIk'a postać wYJdalWnicza utDuidni nietWąrlip'l!iwie ,s.zer,okiie kOI1zY'sta.nie Z :puIW·i(kaJClji, ale też me jeSlt ona przezsnaazQlna dlla szerdkieg'o kJręgu c:zy:tel,n~ków, lecz dla SJpecjaJ'is/tów. JednaJk:ż,e pewnym bra:kdem wydaje się nie z.amiE'lSZJClzeruie przez wyidaWlców ohoc:iaJżiby króltkJidl stresZlc,zeń w jednym wybranym języiku, choć nadeży odId·ać, iiż z mekltólfy'oh kom'lrnkatÓ\w tl'udno byŁ()(by dokonać sy.ntezy za:wa,I1tego w niJclh matemału. ZaJSltirzeżenia :buidJzi równdeż faJkI!;nieujednol<iceruia języ.kmvego pulblllk'oJWanyJCIhte!k'sM~w. 'Za pozy:tywną coohę pulW~kacji należy uznać baJr,dzo 6zerOiką pr{Jlblernaty;kę obejffiUijąlcą cały szereg zagadnień etno~lfiJoznYldh: follkloryiS;tyc~nych o c'haraikterze teor'e'tY'cIZnYlm,h.i;;tOlrYlc~ny:mi terenmvYJm. Tom r€\Pfezentuje ibal!"1dzoilnter-esująey pcyrównawczy waiohlaJI1ZprOl1Ylemów baJdaWlczy'c:h poldej!mQIWaJnych przez eltnografów iW różnY'oh o91'cdkadl eurqpejlsllciOO. Jetrzy Fotkror i obsztelsetwo, ,,1P:ro1ilem:ina byłg.a.I1ski'ja fOrKIor", t. Ul, AcLamczea.vski Sofi,j.a 1977, ss. 302. Stałlo się już złą t1rady<Clją,iiż hu~ar.slkie p'.1\blilka1c6e z zaik.resu etJ10graJiiri i f01k1.Olry15'ty.k;li doc€iuralją do naB ze znacznym >QPÓŹnieniem. Regułę tę ,potwierdza, niesitety, t'I1Zecn 1·om .serii "iP.rdbilemi na byłJgansJoi:ja fułikłor" zatytułowany Folklor i ob.sztestwo. Wyd.any przez looty'tut Ętnografid BuligalI1~iej Alka/d·emii Nauk Sytua,cja t,a.ka jest jedną z p:nzylCrLynsitoounlk'ow'osłabej u nas ZlnafjomolŚ'Ciprdlilernów i zag.llIdnień Inurit'U1jąlcychwS/pó~c!zesn'e ludOlZnaW1S!twow B'lłg,llIrJi. !Recenzowany tom jest kQlm;pila'cdą 314 artykiułÓ'w llIU't,OIrSl1Jwa follkloryiStów bułgarSkich i rO'sYliSkiilClh {2 arrtyikJuły). PtroWern.alty.k.a pulbllilkacjii w ZCliSadZ!ienie :wykrac:z,a .poza gram'Ce .Buł.g.aJri~.WY'ją.telk stanaw:i artyKJUł Ił1dii:ko Kri:zy - Sostoja.nij.e pesern:rUJj kultwy w odmoj wel1l{lie<TlSkoj dierewne. Z terenu &.1ligaifii s'?Jczególnie wyeik5ponow.any jest rejon miast KiuJSltendił. Okr-ęg kiustendiłski z ra.cji swojego położenia, o!bs:zarr przj'lglI'ani,az,ny z Ju<gQlS1awią, był w pm;eszłoŚlci wielo!a,oon.ie iJnfdłUrowany lPI1Zez różnOlra1kieC'zyun<i:kii kullwJ'oibwÓil'cr.e, co w eIT€fkcie 7ł'O'żyło się na bogaty repertuar zjawisk ebnogra:fkznych i folklorystycznych, często typowych tylko dla tego regio\llu. ,zawa'1'ty w tornie materiał moona' zaszeregować do d:WÓlOhkatego'ri1i: tooretycznej i errwiryazmej. Do tej pier;w:s'Ze!j na/leży otwierający tom artykuł P. Dinekowa - Folklory t w istoT:i.c.ze'sJulioo sydbu na bylgarskija narD<!. Au1t'or podljął :próbę udoko'l:mentowania tezy, jaJkoJby folilclor był zwJewi,a;dlem h~sitO'rii naI"oou ·na PI1zyilda:d?Jiebuhgar5lkiego folklloru. Teza ta określa f.nJlkJlOlrjako sWelgo wdza.juniepilsaną h1st.orię na:mdu bu~g<lJl"s<ld<ego. DOIWOidlzą:c teg!o', Dinelkow W'Sika'zude na odbicie w pieśniaoh ,lu1dowych r6żnyclh, często 'tlragii,C!zmych,losów naroidu bu.~garslklielgo po'ozą'wszy od XU! wieku, kliedy to w Bułgarii p:ojalw,ili się Talta'I1ZY,pO,pr'ze'Z pięaiowiekQwą niewolę turedką, ae. do wYiZWIctlenia w '1'00:8 Tldkr.l. Pl'a'wie WlSZySlCybohater,owie buhgarskiej E1pm Judowej są .pOisitaJci'a.mihi,lsit'Ory'C.znymi.Jed.na!k me tyilJko pi·eśń lUldowa jest "Zlw,ieJrciadlern" h¥mo;ryClZJnY'Clh losówetnoSiu bułga.r.s;klieg,o. Ró<wnJeż w inny,ah ,gatuI1lkaJoh fdlikilo.rll, jak ch.ociażby w ,przysłowiac'h, zawalfte są remi'I1Jis<CeDJC'jc hIiJSlt'ory,C'zne.Dinelkuw pOIdkireśhił znaczenie follkJoT'U jako in's:pira!cjJ dla formują'cej się od polowy XlIX wieku nowej l1ieratlU["Y bubgaI15lkielj oTarz roN j.a:ką Slpełnia OIn we W1spółazesTIY'm SlPo'łElczeńos'twieb:l~gal1S1k·im. K,Qln1kluidwjąc w zalkończen1u au1t'or stwierdiza, iż w TOZW{),juSlpoleczeńs'1>wa f.()I~kil;()lr zarz,na'ozył swó1j hrst·oryczny i 's'O'cjologkzny aspekrt:. �332 Recenzje Teoretyczny ~harakter ma również arly~uł Gusjewa - O sowremienrwm jolW;s'pÓłiClZes:nyrdllkllorJ'lZll1luwari..a a'lltor za reaJloc~ę na zanilk <J:fygiiIlalnego fol·klJ..OIfU. P·Oid'Sit'awOlwympodrrni<Jlt·em follkUwyzmu według GUI&jewa są próby xeikonstl"Ui~cji f'O'l1I11 o.rY'gi·nalne~ fo1kiJ.oru czy SWJ~i 1udowej. Twkie od'tiwaJrnaiI1ie pO'WodUije J)O'wstawa'IlIie ra'clZej ,ps·eudoifo1JkI1oru.Wytpa'oza się w ten SlposÓibestetyikę i po .. czu'oie piękna l'lldu, a wprow.aidzanie azęst'Oo'bcych wu::.rÓ!Wnilswzy wszetlcl·e wartości tradY'cyjnej kiuwtury 1udJoiwej. P.r<'fuę oceny walJ:'t'Ośoifollk11oirui jego rdH w siPołoozeńJs'tlWliebubgall.1Sl1cim w XIX wiekcJ p-odjął 1. HoQ·ewiJcz w Folklor1/it i bY4lWTSJkoto ob.szt,estwo w XIX w. SlWoje 'I107Jważania autor ,pOO!SumO'wał w dwóch pul!l\k'tadh: l) foLklor nie mwe preteIl!dować do mialIla jeid)'lnej i uniJwersalnelj Zl1Il"a·zemw s'Wouej w.rm:i-e kulItury dudhoJWej, 2) wielk XIX Sitał się poazą't.kiem procesu d)'lf·ereI1JC\jac,jitlradycyjnej kuH.Ulry Ludowej i kJuil't'lllry "nowej", maJSowej. W poazątlk>Qwym okirelSiie ta nowOJpoiW'Stała kJltu.ra za'wierała w sobie l'Il-aI01JIlYprocen't WWTÓW trady'Cyjnelj ku~'tull"Y, sto\pDJ1OlWo jednaik zaIJlJiJka,ją-cej. Część .purbHkac/ji do'ty'cząca oikręgu kiJuiS't,andil!skiego zawiera kil~a interesuljącYich artykułów po<iejmują-cy'cIh IlJOwe zagadnie!I1ia. W pier.wsrzym rzędzie zaliczyć na.leży do nioh Za nij<Iikoj eZ1itko:w;nJi QSQlbernosti otrazem:i wyto folklor na kiu.stendiilsk,i ok<ryg piÓll"a 1. UIIl1'1en'Slk.ietgx>. Aultor dowodiZi iJStnienia klilllk>'..1 d,ialeik.tóJW c'haraikterj'ls/tyla7JnY'c'h dla tego regionu Bu'1gall'l1i.Są to: l) sYlSZij;,i'rlIs,ki kti.uiSterndiłs.ki goWQr wj'lSltWUiją'cy w Ślr~o!w-ej <lZę.9ol.reg.iOlIl'Uw 3<8 wsia'Oh, 2) pUjalll~ ,poIcirgowor w 25 ws'iach w o:ko[ka'CIh m. PiJjarllieJC,3) .krr,ajeszJlci podgo1wor w lO-cw WlS<iaoh w okolicach m. Kraisrle i 4) kamenisllkd podgQIWor w 8-iu wsiach przy gJranicy z Ju,gosła'Wlią. GenelZę tego ZJr6indcawall1ia UlID1eni31k.iwdidlZi.w reLilktolWym z,aJChowaniu jęz.)'lka przez najSltaTSze .pOlkoI1en.ie.AuJtoT dokornał rÓJWnież anal1irzy fonetylki i mord'oaog!i.i jęz.y.k>apo'bwierdzadącyrdh jego teorię. E. Stain dokonała w Muzikalnijat jolklor w Kiustendilski okryg przeglądu do,robku folJkilwu muzycznego tegO regi<Ja1u. Pio.nierem badań terenowych w tej ClZęooi Bułgaa-ii był Wa'sił S'toin,k:tÓlfY w lataCh 1926 i 1927 prowa'drl.ił tego typu ek:Js/pllQlfacje i ze1:rrał 122 pieśni ludowe. F<>J.kll()Jf m'U'ZJlCl2lI1y tego reQonu PD'S'iada zasadnńczo cechy swpskie, choć widoczne też są wpływy folkloru maJCedońskiego. Najbardlliej dhal'3iklterylSltyc~ne są pieśni. ŻJlJiIWialI'"Slkie i pieśni ;r;wią:zane z pracami poiloJWynni. AJut<mk:a dokonała a-Ó'WIliei ana·liJzy insIlI"..Imentallllej mulZy1kd ludowej podIkIreŚlla'jąc jej najbarrdziej typowe cechy z zakresu metrorytmikJ i struld:ury. Omówienie wSIZYISi't!kilclh al1tykuł6w zamies'lJC'W;nych w recenrzowanYlffi tomie jest niemoiJli'We, w :zJwiąlZlk'Uz azym skulPiJ1liśmy się łyl],1ko na kIiilJku wyida'jąc)'lCh się rep.rezantatylWlI1Y'rni dl-a wspóbeisnydh prOi\:il€lll1ÓWfolikllOTysty'ki bulga'l1Sk!iej. Bogata tematy.aznie treść .po7JWala ozyłt·e1ln:illrowi1.I<llfieI1ltQwać się nie tyfi:ko w temalty-ce prowadzonych badań, ale także w sferrze relacji folklor a społeczeństwo i wzajemnych kol1"'elaojaoh: folkl1or tradycYlJnY a kiuMU'ra maJ5O'Wa. Ln mi11lU'Srecen'ZOlWanago tomu Ul\Pi:sać mOlŻna brak chodiarźlby krffllk,iJch noltalteik w jednym z zachodnIoh jęz)'lków·JlIl1o:b1,iJwiającyrdh S'l.€lfSOZY dQiSltęjpdo puJl)l,~'ka'Ciji.Sltwierd>zić nallei.y na podistalwrie zamiesZlClWnych afltyIkJUłó'w, irż; w bułgan-slk!iej fol'k!locy,sty>ce pall1uje wid:007ll1Yzastój, brak je5lt baidań nowatol'lSkicl1 w skal,i eUIfOlPejsJciej, ldt6re dosItarczyłyby nowych wartości w tej da:iedzinie. klor:izmie. Jerzy Adamczewski �Recenzje 333 Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, PAN, Instytut SzJtulki, Wroclarw 100<9, ss. 1'36, ił. (Na ~esie recEmZrji A. JaJCtkOtW19kliego, (w:) ,,.po1'ska S2JtlUlkaLuoOt'Wa", R. 3G: 19719, nr 3" s. 1187 -188). ,Wyldarw.ni'Ctmo "Ossolilneuan" odIdało swym czyttelmkom ,koll·e·jną .pra.cę poow'lęconą sitluce ludowej, a konkretnie me7Jbie. AJuitor ·.lJ~łU'je rw srwej pracy jak nadwszedhs>trOll1!l1Jiej zaprezentować wSiPÓ'k:'ZJesnąI'zeŹlbę'ludolWą na terenie Kax,pat Polskich. ~azy.na od l'<Xlwatżań dOlty.c.zącyoh perdodyzaJcji i ,próby zded"initowarui:a współezesnet,j meiJby Ludowej tego regionu. P>iIs'zeon: "WiSjpÓfuzasna rzeźba ludowa Karpat Palskireh jest to nz,eźba Wykonana na ter·enie Karpait PQWskich po 1945 roku pnzez au!borÓ!Wpochoozą.cY'oh przeowarżm!ieze wsi i mały<:h mlia'steczelk, nie rnającyre:h systemaiyrezme:go wy/kJSl:zJtabceniaPJ,asttY'C'm1ego.PodJSltaJWOIWą cechą wslPók:zesnej meŹ\by luidowej jes.t jej :fJu:nJklcda kOlIlltY'nuatma traidylCiji r~eź:by ludowej w świadomoŚiC,iS1połoozeństwa" (IS.9~. Wyda.je się jednalk, że de!fin.iJcję tę można rQ2lSlLelI"Lyć na cał-o:ks:ztałt ws\póŁozesnej s1Jtr.llkli1ooow,e:j. Jednocześnie A. Kroh ZJdecYldowanie rozgrani'ClZa ,pojęcia "s~tluka ludowa" i ,,'W'~azesna sztuka lUQorwa" oraz :rrz.eźbiall"Z ludowy i WISlpółazesny I'W'ŹJbia~ lufdowy, tTalkltuJąc tego OIStaIt.ruiegojaJko tlwórlCę ludowego w sensie SQlc'i'O'lagi-a:zmYJffi, a nie w semJsie esitetylcznYJffi clZy ,ku<ltulI'Orwym. Następnie auto!!" omawia stan badań nad dawną (wyikonaną przed 1945 rokliem) rzeź/bą ludową tego ohsrzaJru. I jeslt to WSlzys'tlk.o,co mo,żna o tej pracy powiedizieć najl$S'Zeg,o (jeże1li będziemy ją tlrailctOlWa,}.i }alko pr,acę narJ!korwą lulb popu.1arno-naulirową). DaO.'szeJed partde to po ,In'OISItuba:lldzo doib:rrz.en~isany katalog, a lelkJk'iJmstyil'U gr>aJniczą'cYJffi z belebryl5lty;ką (Jpraca w'stała najpiJsana na ba'Zie dlWóc.h konk.ulI'sów w~półC'zes'llej l1Zeźby ludowej K<lJI1PaltPdlSlkkh :z.or.ganizolW.anyclh pmez Muzeum w NawYlffi SąiCfXU). Jedyny jaśniej'szy mom'ent w tej części :P1"'aICyto próba podzial'U w:s;pÓ'łJc:rLeISI11ej nzWby l'llldawej. Jednak i tej ,iclasyif;iJka,cl)j. br·aJk SPÓÓIIlośc.ii głębiSzego uZ<l'SadJnie.nia merytarYlo2;I1·ego. Tytp piellWfszy, "na lU'doiwo", to l1Zer£by3wUaldiornie WYlkoIlYJWanew SlPOISóbPII'Osty, niedopracowane, nierzadko rozmyślnie pokaleczone nożem. Ich główni odbior,cy to "Cejpe1ia" i m"Jzea. "Na realistY'CZlnie", t,v z kOlei tYlP rzeźb pr'zet2ll1ac<zonY'Ch dla mi,eSl2lkańców wsi i małydh mialst. Rzeźby te mają być w swyreh założeniach zbliżone do wytwioró,w 8'ztuki prod'esjoIlia,lnej. Twórcy młodego pokolenia zaczynają Ujprawa.ać korzeni()lpla's!ty1k:ę, rórbne kompozyclje z dmzewa, korzeni i kory. Ten r,od'z<l{jtwórczości o.kJreśJla A. Krroh "l"IZeźJbą110WQCIZesII1ą". Jako jeden z tY/pów rzeźb wY'rÓJż,niłom tmÓl"C'zość tzw. "inlny.dh", ClZyiliilu:dlZi ma,jącY'ch u't1rwdni'ony kontalkt z ort;'oazeniem z ulWagi na swoje ulPoSled'zerne umY'sł'O'we lulb f;ilzY'C:z:ne. <1s1t·atnia gD'U\pa to rzeźJby ,,1IUidawo-ama'torSlkie" będące świadomą styl1dlzaoją tWÓ!I'C'ZOściludowej. 'DwÓTCYtej gI"UlPYto bamdiw często in1telii'gencj.a madąc.a za sobą niejedno" k.rotlrue ,sitr.lJdiia wylŻls!Ze,a[e me pla'Sltycm1e. \Kolejne r'Clizdtziały k1siąiikJi t,o prezen!ta'cje twórcólW i ioh prac z podziałem na sutbregiomy KaIlPat P.oIlskWch.Osolbny TozdI:zJiałpośwJęcony jest wsi Paszyn koło Nowego Sącza, g1dz.ieckiala ()Ikoło 70 twÓI1CÓWpod paIbronatem miajsCiowago proibos2JCza, ks. EdJw.uida Ni1lkti. J·etdnalkrże au'tor o~ani!cza się w tej części pracy ty1llko do pOldaiI1ia ciekawostek z żY'cia !lwÓ\rICóiw,tu i ÓVIIIdI2iie ok.raszonych anegdotami. Omówienie ich twÓlI"a:z.ościto zaIlediw,ie w1:711niatI1ki, kto i co wyrzeźb.ił o.ralZ w jakiej ilości, bez gł~blst:z.ejanaHrzy mary1tory.C'Zlll,ej,talk wzalkresIe foll.1ffiy,ilkOlnogra:fii, jak i esltety:c:znYJclh nOl1m rZąidzącYlch tą tw6rc!ZoŚICią. Po pmeozy1taniIU tej 'kls:i~ od!ct'm1IWasię pewien nied'OISyI1;.Mamy w niej CiO praW1da całą g,aQeIlię trwÓ.I1CÓIW luoOlWYJClh. ,po!'1Jl1ajemyich życie i twÓirCzO'Ść.Joot to z:robione z ddkumello'tacYdną do/kllaldln'OŚcią.Jedinak bralkiulie tej pracy głębSlzego SIPO'j- �R.ecenzje 334 rzenia na problematykę współczesnej rzeźby ludowej. Brakuje przede wszystkim analiizy jaikościowej i esrteltyc'~neJj.Nalwet zamiesLJczona w III I'ozdzrialle próba tyiPologizacji jest balrdzo płyltka, pO'LJbawiocnagłębszego ucz;a'Sadnienb meffyt,o·ry,cznego.• Praca ta dla naukOlwców mo,że mieć jedynie walmy dokumentacy:jne. Naltomia·st jest to św.ietlna pozy'cja pOIY..llarYlzatoa1s1ka dla najszer"zego kręgu odlbio,r.cÓlwberz odpowiedniego przygo'towaiThia naur.~owego. W'zbogacają ją nOIVkibiograflilczme t!wórców tego regionu o·raz pra,wie 100 foto'glra,j',ii. Mariusz ,PoLskie podania lu\dO'we w ,przekładzie Baumann c!Zeskim !VIiędzy mo,r.a.wsikim wojelwó!dZJ~im mia.sltem Brnem a w,iellkoipo1s~m PWJnaniem ro'zwija się od lat partnerska współpraca, która Dozci'łga się na wiele dziedzin życia. W ramad1 w"pó~pracy kwl:twrallnej ull1zCjJdzonojuż ciekawe wysltawy za1równo zbio'r6w pl as'ty cLJnyC'h,jak i alrcrheolorgicznych, wymienia się regularnie zelspoły teatraJme, SY'lnfoniczme i workaline. Również na polu lliiteraltury za.rysowuj'ł się nowe możliwości wzajemnej w~pó~pra'cy. Wymiana litera,clka rOIZJwi:jasię sZCirolkood k.Ql1ca wojny między CSRS a PIRL, o.glrani:clzając s.ię jednalk do relacji P.raga~Bratysława~Warszawa. W oSltatnim dziesięóoleeL.l wszakże objęła cna także Ostrrawę i Kaltowiice marz BDno i Po!zmań. Pewna centralizacja ograni!c'za!a do'tąd mOiżr]iwoŚC:.i wyd warnia np. UumaCizeń z na'S'zy,qh Iiteraltu.r w innych niż stołecznych orfircynach. PieDW1szy wyłom w ustalonej tradyeji starnO\W1iłowydanie ks:ią,ż1kiL. Wantuły Urodzeni w dymach w Q;stralwlslldim"Profiilu", co było WYTazem zawi'ł1zanerj wS'Pół,pra,cy między OSltirawą i Katolwkarmd. Podo:bne znaczenie m.a najno'wsze doikomanie na polu wiza·jem.nej wym~any literackiej między Brnem i Pcnna,niem, jaikim jest ob"zerny wybólr pollskklh OlpOwiadarl dla młodzielży pt. Sześciopiętrowy d,zień, wydany przez hDneńrskie wydawniotwo "Blok". Ra:zem 4317 "t,ron lieząca pUiJjJiJkacja podziel·ona została na dWle części P,ierwsza, obejmująca trzy oZJw.a,pteerdy.cj,.i jest anto~lo'gia opowiadań pol"kich aU'tolrów w przelkładzie zmanego Huima'l:lZa Htera1tury polskiej a jeldnorcześnie spiritus movens całej ilm,prezy - LUlbomira Na,kh'tldala. Wśróld nazwi,~k wy!branych pisarzy poI'slk·klh zalmie'S'LJc'z·ono talkie, jak: A. Kamie119ka, L. BO\l1sik1i, !VI. CZe'rmińsika, J. 8LJczy,~ieł, J. Na<sferter, J. DOImaga:lliJk,M. Brandy'S, K. 8iesiClka, W. Żółkiewsika, A. lVIilnkows1ki,E. NOlwaclka, E. NiJziu:D::lk,i, W. Wlśniewsik!i, K. BogIaroIwa, S. Załursiki. DOIdano wliemze A. E. Odyńrca, A. Midkiewicza MŁodzieniec i panna oraz wiers'z K. L GałClzyńskiego Rozmowa Urryczna. 'Drzeba podkreślić, że ta,k reprezentatywne.go WybOlI'iU,pols!k:iej nOlweHsrty!k,idrla młodz.ieży do1tąrd w języku czeskim nie mieHśmy. Pragniemy zwrócić uiwagę na część dru1gą pubHka1c'ji, kltó'ra zalwiera antoll'ogię o.polwiadań lU121.owyiD:h z Poznań'sikiego. AdalPltacji d\(~konał znalny badalcz lUido!Wej twórczości i folkloru, Oldrich 8iirovatka. Jest on również dośwliadczonym tłumaC:LJem,c'hoć w wYTpaidlku~biolriku wdel!ikolPo'I'slk,ich podań i ba:jek o Humac'zenie w dosłownym zma'c1zenh mnied ohodzi, ~tarał slię on raczej o ardalptaicję. Wydanie 17 opolwiadań nie spdnia wymaig.ań naulkrO'wylc'h(!gdyż Ulie poldaje się ich w po'Sta,ci a:uteiltyrcznerj z o,cI,polwierdrn.im kOlmenltaJrzem kiryty'c'znym); chod:zliło po prolst:u o to, by, w plrzysitępnej postac.i ukazać pięlk!no lu\dowyc:h wielllkopoil.iSkklhbajek, od/kiryć choóby w częśd dla orbeloljęzylc.zne.goclzYlt.elniJkaswoiJsite zagłębie forl!kllo'rystyczme o dużelj żywroltlno1ści,jakim jest właśnie Wiellkolpd).ISika. �335 Recenzje DOlkolfiując adalpitaJc:j,i,O. Siirova'1Jka pOłOlŻył nad~kna s:br'Onę al'lty,srtY'clZnąut'worów. W tej for,mie włą'C'zył wie1kqpoillslk\ie qpow,iada'I~i,a w zestalw naslzej protzy lud(JIwej tego tYlPU, talk ululbioneg1o pl1zez młoidZlież w w,ieiku sZlkolnym. QpolwiaJdania o T'Wa,rdOlwsrk'im, o hejnale, o zamlkalch, o złortej kO'l1o:nie węża, o zaipaldłym ,miastec'zJk':1, o diabebkic'h skal1bacrh, o diaiblle BQil"uóe, o kira:sn orludkac,h, o królu Popielu, o jeZJiorze Gople - pl1zema:wiają żywlo do wyobraźni nasze,go młodego CJzytelntka, dają'c mu mOI.i.lIi:wośćp(7)na nia a1utenitYiCJ,znY'ch wyibWlolrów t\vÓiriCJzoślc,i ludowej, jej fantaóJty:ki. Co więcej, będ:?Jie oln odkrywał nieslY'clhanie ciekalwe zwiąizki z zasobem czecJho,słolwal(jkiJm,dobrze mu znany:m, uświadamiał sohie pdkrewieitlstwa i różnice, podobienstwa i Sipecylfiikę. ]leż to znajdziie on w opowiadaniach wielkopol.~kich blis:kich i pOlPuila,I1flY'cih i u nas wąltków, choć :olokal'~Zlolwany'ch w innych miejscach oraz ZJwiązanyrch z. innymi nalzJwis,kalmi bO'haterólw. Swoim wyborem ludowych opowiadań wielkopolskich O. SiJrovatka stworzył pew,ien wZÓr pl1zekbdu, w kltólrym dOlmirmje aJkcerJIt a'l'ItYl:'>tylCJz;ny p~zed!sita'Wiianydh tekstów, przy c'zYlm talk opracowany tek st nile zaciera s'ZJclzegółórwoharalktery,sty'clznych dla kul/tury l'j,du w:iel,K,0lPolllsikiego. Dodać należy, że pubHkac:ja Szdda.piętrowy dzień ma znakom~te wY'PO!Sażenie ilustracyjne i graficznc, kttórego autolI'ami są Vla:sHmlH Zabrans,ky i Jan JiOlI'dan. K's;ą;'.!ka ukaz.ała "je: w nalkbdlzJie 18 ty'sięcy egzElmplalr,zy. 1 1 Jii'i Damborskil "Ka'1endal1z Sląski" na roik 191&1.Red. Wy'd. "PwI1l", Os!trawa 19180. KalziJmier:z Ka,s!zper Emilia Świlder. Jest to już XX roczn1k "K!a:leIJJdall1zaŚlą:'lkliego", wydanego sitairaniem ZG PZ,K,O w Czeskim Cieszynie. Ta znana, ceniona i popularna w regionie zamieszkałym przez Polaków publiikacja, jaJk zawsze ,przyo.si wy,bólr in'teres'Ujący;ch marteriałów o zróżmicowanym charaiMerze. Układ pl'z€lwiJdu,je w piel1WISlzejczęści kalendal1iJum (objętościowo jedna :'>zós(ta 190-rs,t,ronii'cOiwegoka'lel1Jdall"iza),w części teksto'wej artylkuły, wiemze, f,ragmenty prozy, z wyp·.l:rIkltowanym dzJiaIem po,śWlięc.ornYlmznaczącY'm wydarzeniom :,>połeclzno'iPoililiy!c~nYlmw calej Czeclho:słolwacj.i i w wiel,k'OprzemY'słowY'lffi regionie oraz szczególinie w P'Oldibeskidziu. Zamieszczono m. in. 1<:'3lendariJum najważniejsz}'lch wYldal'lzeń w hisltOJ.1iiKGm'lU1IiJstY'czJnej Pa,r!bii Czeicihosłowacji w zwiąZJku z pl~zYlpadaj<jlcą na r:olk 19\81 sześć.dtzie:liąltą rocznicą pOIwstania pal1t1i w Czechosłowacji. PodOlbny CJh3lraik\ter ma antylklUł Bohater W,ielkie,go Października i iJn. Nas jak Z<Jiwsze pl'zede W:'>zyisitlkiJm~ntere'sują materIały etuQig)rafi1cZJne i fCl~k:lorY',srt)1czne,przyoc:zynk:i z dziedziny kulltury maitelI'ia:lnej i dIUC'howe:j ludu śląs'k:iego z Ziemi Cieszyńslkiielj. Znaaarlło się ich w omawlianYIm rOlc=i!ku mniej niż w poprzedni,cih, szczególllnlie zabrakło oidklrYlWlCJZYlCih nieralZ tekl;;'tów, jak,imi :1IS'ZJC'Zęśliwiał czyitelni1kólw w popl1zednh:'h edYlcdac:h Daniel Kadłubiec, ża,r'1iJwy zb~era'cz f'Olkloru i jego z:naw,ca. Luźnie z wyrzmaiC'zoną diZJierd'ziną Zlwiązany jest jeden z pimwszych te'kSJtólw, autorstwa K. KaS'zpera i F. Balo,na pt. Olza rZJeka źy.wa, będący w~aśioilw.ie publiJcyS'tYOCJznymrE'iP0il'1ażem, uidQlklUmenltolwany;m :odjęoiami, o tej rzece, kltóTa taik mocne piętino wydsnęła na krajobralZJie ŚląlSikocieszyńslkilm. Jest w nim mo,wa i o legendzie, i o histtOTii Olizy, o jej zna'C'zerJIilUd7Jilsiaj, 'kiedy za'sillla SWlO'imliwodam'i gigaDity;C'z:nypl1zemysł i Ziemię BeskildizJką. "O:1lza ma 919kim długo/śd, 49 dOlPłylWów �336 Recenzje i 9 ZJWiI'IQitek.. , pieśm "Nad OLzą", .którą Ila\Pilsal Jan Kwbi:Stz, :nie zda;ją.c soibie chylba ,SlpralWY,że pi:slze nie01fdic;.ia1Jnyhymn ludu śląskiego". 'Wy:biMly w\plyrw na kir'~erwó.e:ni:ew,iedizy o ~u:[It'.llr.ze lulCilowej O'dI~y'Wa ru'cU1 teatralny, PI1ZY'WOfU,jąCyw pamięci ws/półazesuy:ch hilsltOl'lię ziemi i liudizi. D1ateIo odIlIOtujmy ar:ty;~l oIkolliJ~=oścli<l'WY Ka:ziJm!iell'lZa J,aJWOiI"Siki~ Trzydziestolecie Se,eny Polskiej w OzeSikim Cies'zynJi.e, ,Pol1:S1Jciej s,cenyzalwodmvej zmanej :nie tylko w kiraju, aloe i P~ jego granicami. Oto fragment dotY'czący kulturotwóI"czej i wychoiWawczej r,oI1i SP z olCinośną dOlkiumenit<llclją c)'lfirOlWą: "Zakładając, że oSotatniJo w Scenie Bolls!k:iej w seZlonie wy:S/tawia sJię po 8 pozy,,~ji z IIJiesjpełI1a 200 reprylZami, to na([eżałoby sJię SlpodzJiewać, że do końlca bieżąc'ego sezonu 1'900/191&1 Scena PiOllS!ka wystawi 209 pozY'oji z oikolio 6200 pr1Zed'SltalWi.enialffili. W piellWSlZym dwudzieSltoleciu SP w 4 233 pI1Zecli~tawienia!c'h (.lGO pO~Y'Clj,a!ch)u'02leSltniClZyl0 1088249 widzóiW. I :zmów za'kładaJją'c, że w cią;gr.l roikIU ~eclięitnie pI1Zedistawienrl.a SP ogląda ponad 515,000 w,LdzÓ!w, to nal1eży Pl1ZYllmISZlClZaĆ, że w C[ąlgu 30 lait is'trnd:enJi.a Sceny Piolkiudej jej pr,zedlsitawien:ia oIbejr:zy ,ponad 1,,6 mUiona w&dizÓiw". S!zlark!iem sahmni!slk besikiJdJZIkkrh, iJclh buidOlWY i hi SotOl11ii,sięgającej SlwoliJm:ipoczątkami ostatniego dziesięciolecia ubiegłego wieku, prowadzi nas S. Zahradnik. Dowiadujemy się, że pieI"WlSIZeslclhI10nisika .za~zę1Ji tu budlo'Wać Niemcy, że pier'ws~y Przerwoo.nik po $lq&ku C>Le,szyńsktiffn w języku poJis:ldm ukazał się w 190i1 r. (jego au:toct'em był kis. Amlt'Qlni Ma'cols'zJka), że w OrłOlWej powstało po 1920 r. PoUiSkit' Towarzysltiwo TUlrj'ls~y/021oo-,Sjporl1;IOIWe ,iBe:SlkJiJdŚląlslki" iilUJ. Z dlJiejami poJJsllmś1m wiąże się allity\kr.lł J. OndrUls'za Polsk<ie podr'ęczmiki s~olne na $,lą&ku Cii!es'zyńskim. AirttY:~lł u!kazuje m. in" j.aIk możma. hisltodę podiręcz:ni· ków wyśledlZJić z annałólw szJkół ,po'l<slklklhisibIJJiejących tutaj od w,ieku XVIiI. W uibieglyrrn roiku minęło 30 lat od momentu WiPriOlWaK:llzeniado relacdti Rozgłośni Osltra'WIs:kiej auidY'c;jli w jęzj'lku pol:s:kliJm, Pil1zYlPOll11liJna ten falkit w ar:tyl1ru.le QlmHcznOlśdOlWY.m O. Toibol1a, ,podnos:z.ą'c rolę audY1C\ii w poip'.llatryz.atC\jli śl1jlsikiej pieśni Ludowej i w ogóle ślą:slk11ego flQllklloI1U.SŁuc!h()W~sika fdłklorj'ls!tyc7Jlle pisał :mrany :tibiemc,z - Kaml Biel~a. N.iekitÓlre tyltlUły: Hawciyrr1slki slzJkuiboclJkIi, G01"olslki zolylty, Wesele góraislkie, GOI"oI1Jslk1o zalbija:ClZlka, Gorol1:s:ki śmlierguis'1; i in. "W obec,nym az.asie Redak!ajla Po1Jsilm OzedhOlSbowaicłciego Rad/ja w Ostraw,ie jes1t ważnym ogtrliwem w sy;stemie śmdkÓIW maislOlWeg,o pI1Zekazu śląska Cies1zyńJs1kliego". iOiekawyrrn ,przy>c'zYDlk1iem do hisl1;,or.1i ~slPód ja!błonik{)lwslklicih w olkresie mię-azY'woljeIllnyrrn jeslt ar,ty>kuł A. S7iPyr1c'a poid tyrrn sa.myrrn tyltułem. MoiŻina s~ę z niego dowiedzieć o nazewni!oow,ie gOlSiPÓld,jak rÓiwnJi.eż na;pi!t,kó'w (s'tteló~a, kwiiJtÓiWka, słodka reżna ~Up.) i potraw. Dzi'ś pOl2JoIstały juiŻ tyl1ko w,zy z daw,nych szesnasitu gOls:póid i'S/t,nie!ją'cyIClhw JalbłonlroWiie. a budowie lro'Iei w Bogr.liIniń,sikdem tralkltulje arty:~'ł O. Toiboły i B. Simy pt. Zia,nim pr:zyjecJl,laŁa l'okoonoty,wa, czyiLi opowieści z Bo,glUrm<i.na. W Toku 18~ pierw,szego maja "... pl1zez ż,eI1a=e wr<Jlta UlOWOwyhudOlwalllego dlwo.rca wjechała ze świstem pievws1za L~omoltYlwa" i w I10~ nasltE;lpny.m ,'" powstało pierwsze beIZ(Pośrednie połądzeIllie kolej'OIWe BogumiJna z z.a~alIlilcą. Z Wiedn;~a do BooLi'na p~ez BogumLn i Wlrocolaiw jeżdiŻlOlnow 312gOldIz;i!ny". iW arltYikiule A. SZipy:rlca W,ClITsztlad;szewSik,i w Jaboonkowie w o'k.resie międzywojennym }est pró1ba odtiWlolI1ZeIlliawy;g1ląidu daiWnego w,aJrIS:lJtaltu s'zewskliego i samego memi'OIsła od diwu.diziesity<c'h lalt XViIII w~eklU, kdeidy to pojawili siię w JllibłankJOIwie pieI1W!si szewcy. "Dz;irś mOlŻlna spoltlkać w J,abbo:wmv:ie jeszcze diW6cU1S(Z)elWlCÓW zolkiresu pm:ediw.o:jellnego [... j. Na .pocliSltawlie iJc:h relatel;i można wiernie odltiWOO"ZYĆ wygląd dawnego w.AiI1s!?Jt;aI!l.l SlzewSlkliego ci samo rzem~OIsl{)". Nas.tępulje oa>is sZy/cia butÓiw, waI1unlkÓ'W uzy>s<kaIllJa lliiDeIIli~iluib ~ody na OOiwarcie zalk'ładJU, naulki zawo-dIU, e~atmiJnów, ZI1ZeSr2len'j,a. 1 �Recenzje 337 'W Beskliidz;kiich s-bLva re,rum au:tlOlrW. Oszelida z.alSltaJIlalWiasię nad tY1m, " ..• jalk 'WdeJe jes.ZJC'Zeluk jesit w d~ledaclh regionu - OIbwaxu et'IlJograif1C'Z1Ilego, hits.t'OIl'yl(:oznego, ku;lt"J'rowego, tUlr)'lSltj'lC':lJ11ego". Saan próbuje zestalWlić, rzec by moima, kiSiięgę za>slug dla rodzimej kiullitJwrybesllciwkied wiciu rooa:kÓlW, OOiJsiaj mieS2Jk'ają'CY'CIhza granką, jaJk prof. Pa,we! Lj'IS€Ik w USA, Jemy Rud71kli w Szmajcall'\ii, Jalk K<lIWal 1k ' w USA ilto. 2 tematów ozek:ajl\icy1C1hna opracowanie wSka'zu;je na problem :I"OIizenia s'ię nowyoh treści obyiOlialjowY1ch. "Są to jesZC'ze D1IezJbadane d2ńediziny ży1ci.a mies'zkań.ców pOldigÓTIZabaskJLdJzkiego, ldÓire waIlto pOlddać wnikliwej soojologtCI7Jnej i ps j'lChct1ogiJc,znejanaaWie". W. 0sze1lda przj'lta'OZa cy1f'rę 170 doikuanenitćllw kaftendareowyoh (jak jeoJm'eś1a doe. W. Cho]naaki z PAN), co na tak małj'lffi obs'Zalrze jak Ziemia Cies.zyŹl'Ska stan<JfWli rekoIld mgdz&ie nie odino!tOlWa'ny. "I w nkIh wamo szukać WątJkÓiWdo temalty1ki bes\~kiej, by w »'lesie I1ZeiCzy«nie zabrakło oboik jedl1i. i bulków teg,o wSiZys;f;lkliego,co trworzy isltność i jedyność ooslklidi1Jkiej gÓirailSl7JCz%ny". W. Branna pragtl1ie zaporzJIlać nM ze "sksarobami na'S'Zelj ZliemJi", czy11d.ze znalezis:kami wY'kopall'iJslwwj'lffii z epoIki kamiemia, z czasów osadnictwa prasłoWiańlskliego na Ziemi Cies:zyń'SJkiej. "Mają odbPzymie znaczemie d1la wyjClliIllien.ia pewlI1Y1C'h teorii nau1k,owY'Clhd<l!tyczącYlChpoClhOldI:Lelnlia i IDę,acji luid'Ilości,kltÓira mies'IkaŁa na na's,zYlmterenie", Swój s.zklilc~ozYlIla Old ~odZiilka, a raozeO jago pozOIStaŁO'ślC'i w Podborze, by za(pI'Qwad!7Jićczj'ltelnd'ka na tej wędirÓ'W1Cea'l'Cheolog·i~ej do OIJbralClooc {piękne dkazy c€lI'i8JtIlli.lcWiCWSI1lOŚred!niO'Wi~nej) ~ do Bogumi'Ua-Za'błocia, gd'ZJie odkryto "miejsce oz.asOlW~O po:byltr.1gruu>y łowieckiej z pómeg{) paieolitu". N'iewiele z·aiC'howało się tizIw. żj'lWydh poaniIlIilkÓ'Wpr·zyil'ooy w postaci SJtalryc!h drzew, kitÓire ,pm:.e!tI'Wa·łycał·e wUeki. Jedtno z n:~dh - wią,z paanięta.ją1cy czasy Ka,zimienza Wie/lJldego , rósł clio IlIied.alWna w SkIrlzeozonLu !roło BOgiUanina. NiesIteIty, dJrizeW10to zni=yła W1iIc'hull'aw 1007 roIkiu. To uniJka1torwe ciJrz.ewó i jego hi1sitorię pr.zyporoina ar!ty1kuł W. SzeIlilgi. W oonawianej ooylOji ,,Kalendarza ś1ąsl1ci'ego" J. OnJóI'UJSZkontynuu:je swój cyJm ,,2 dZJiejów fct1lklo:rysty1ki cieszyńJs'kiiej", tj'lffi razem pOŚWiięClOO1y cieszyńskiej prozie Ludowej od założenia "Zar,ania Slą:sk1ieg.o" w 100,7 r. do askara Za!WliSiZy.PI'ZYPOmlina histOll"ię Zibiel"ania wszel'kdoh zalbyttlkÓlw i dokumentów 7Jwil\i7Ja'nyC!hz żydem 1 kulturą ludu cieszyńskiego u schyłku wieku' XIX. Instytucją, która zajęła się o.rgani.zOlwaiIl!iem 2lbiera·oilwa i mohowYlffi pr1Zec'howj'IWaiIliem 7Jb~orów, było PoLskie Towar.zySl1iwo LudozlIlawcze, założone w Cie51zYIllie, iW'Zorern To.wa'I'ZysltJwa LuidoZJnawczego we D\V,ow.ie, w dniiU 9 tnaII'C.a H~()l r. W 1003 r. otwarto w CieSlzY'Ilie wyst.awę luiCllOznawczą, a w paŹidJueI1n1Dkiu 1007 T. ukatzał się w CieSiZYIIlIiepierws.zy zes:zYlt kW<8Jl'talin'~karegionalnego "zaranie ŚląlSikie", ldÓire OIdeg;rało wYlbiit!ną volę w pLiib'Lilk<l'Wan/iu materiałów ludoUlalWlOZyiCh. J. OrJdr!UlS'Zpoidinosi zasługi pieI1Wszego wyrliaswcy "zarania", Drne5lta F·a'M~ka i znakomiltego fOl1'k'1orj'lSlty,kls. OskaIra zaWliszy, kitóry hl1t>eresował się pieśniami hldawj'lffii i sam ~onaw.ał w lu;d.ow.o-ŚlJąskilm dUlohu. Piewcy g6rm1!c,zego trudu - Gu!stawowi MorcinkoiWi - pOlŚiW'ięcony zosit'ał artykuł dlroLiJcznoOOiowy w ZlWIiąrJJk.u zOO' rocznicą urodzin (05 sler>pnia 18911), " .•• by zachiować ,pamlięć ZlDla.kJomi'te<gO pi'sar,za w naszydh sercaK:Ih". Alojzy MańJka w ail'Itj'lkulle Nadrmeja zrodzona z bWlit1L zajmuje się polską poeZiją prodetau1ia'CJkąna ŚląlSiku CieszyńSklilm"JlW.ariając ją za godny uIWa,gi i analizy prod!uiklt pollsklioej I'Zoozy,wl\iSltościli!teraclkioej talk ze względu na warto,ŚiCI ideOlWe, jak rownież walory językowe w niej :LalWlarte. Jest wres::zdie d!ział tw~oścQ ludlowelj "Piawcy gwl()jej ziemi", w którj'lffi czytamy wiersze Ewy Milerskiej i AiI1inyFi1ilpkowej oraz prozę tej ostatniej i KaIrola P.ieglZy. = ..IJud" - 10m • �338 Recenżje "Kallenlda'11Z SląS:ki" i.98'l, talk jaJk i pQ!)r.zOOnit;! eidycje, S:ZYlblkosię rowhioidz.i będąc znakomitym uzupełnieniem każdej -domowej bibl,ioiecz.ki na Sląsiku Cieszyńslkdun. Jifi Da.mboiT'.skY POLEMIKA Dx QIga MulkliawiiCz-GolidlbeI1giO!Wa z U:niiwelI1Sy;tetlUHebra,jlsikiego w Jer,ozolillnie nadesłała do Redakcji list z uwagami nt. artykułu mgr Izabeni Rejduch-Samkowej, ElemOOJty SiZt:uki ludowej i 'TlIiep;ro.fres;iorTl<lJ"nejw małopolskk'h jatdaiJkach ("Lud" H~nli, t. &1, s. 146 - 1'52). Ntżej pulbiHlkujemy ważną meryftoryiC'ZII1ie C'zę~ć listu, j.a:k rÓ'wnJież OIdipowiedź. AuJtOlI'k'i a rity1k,u1u. Tematyka dOlty,ciząca wy!tJwÓirazoślCi airitysty;c:zmej Zj'1dÓ'w pols'kłi'c1h spoftylka się z dużyun za.i.IlIteres:owaJIlliem w śwJeoie, dlat'ego też artyłklUł 1. Rejduch-SaJmlkowej mÓigbby Sitać się wa.żlnYlm pr.zyozynkJiem W12ibQiga.lCają1cyun wied,zę w tym za!klretStie, ~dyby A'll:t'oi1ka powa'kitQIWała prolblem bamdrz;iej dogłębnie i wyikJroCiZyła poza z.a/kres wiadorrnOlśoCio chamlklterrz.e ell'cy;k!LqpeidYlcZIIlym. Niewą/tU)Hwie do w7Jbo'ga,c'enia al1tylk;ułu 'Pl'ZYIC'ZyniłOlbysię wy'klorzylsltanie pflZez Aut'DiI'kę i'stnieją'Cej literaJt7.lll"Y ,pu:b1JiJk.owant;i w Prylsce. Nip. wy'k'OO'zystaJnIj'e pra,::y G. Flrenkllowej na temalt wydn.aInlk1i żj'1dlQlWlslkJiej ("Po1ska S~tU'ka Ludowa", R. XIX, 1,965, s. 135 - 14)6) POiSIZelfzyŁOibydY(W<llg'aIOjeAlUitooiki, kttóxa łąC'zy tmdycyjną wycil'liaIltkę żydOiW'ską jedynie z okJresem "ZielonYM ŚWTiąJt;"- SzaW'u<Jlt'h, nie WtS:pornlinająIC o il!lnYclh jej .rodz.<ljaJCih. IWiaQ,omooci na temat\; zrotniJkÓI\V żydQlW1skkh są wIię<cej niż laJkolnri,crz;ne.NoItabene, dlaczego AutOTika tłumacząc takie terminy, jak bał&aminiki, menory, eitrog, łączy w jediną ~r.wpę "r-ilmmOlnim.y, tasy i jaJdy", sugerując n!iew:taLiemninonemu c-,zyttelnJilk'Ow.i,że .mOlwa tu tyllko o ws/kaww.ka'ch do oidczytywania tory? Szkoda, że Autor1ka nie ro:zS:ZeI"zyŁaplf!OIbIlema/ty;kfic1'oItYlCiZąJcej złdtniJkólW o WliadOlmości na temat m-o'tni'ków '~ralkOlwslkijjc"hprOid'-likuną1cYldhbiŻiultwię dla podkrakoWls'kich WiSi. WyltJwórCiZOŚći,oh jest na peMllno .dobrą D1usJtraICljąpodjęteg·o tematu. Do D'apffiall1'ia ni'nie,;s:zego Hstu ~kłania mnie jednak ,prz.ede WI-"ZysJtlkim dhęć zwrólcenJia uw.a'gi Reda1k'c(jli na pOldisi·aw,owe błędy w ady1kuile, b~dą.c'e dOiWorlem całJkowit'elj nJie'Zil1adomo:ś<ciiPoos.'t~w()lwYClh nakaJz.Óiw i o~rall1ilCJZeńwyn~ka~ją:cYl0h z przepisów Talmudu, które \;Q prrze;pi'Sy' merowa'ły wieloma dizJiediz'inami żyda żyidawskiej społec-zności. Zdanie, że "W c~asie święta Paschy używały kobiety żydowskie ~peCijaJlnęj ser,waty białej (... l do pfizylk.rywanJia ,,'chabk'i" (SI!.IfiU1c>1'i)", jest a:bsulrldem. W ca-łYlffi ośmi,Qldniowyun ()lkJresie Ślwiąlt Pesa,c.h w żadnym tl'adycYdnym domu żyd<oWlSikdmnie zna!~dJzJie się aII1i oklfiws!ZYll1Ilci c'h1et>a, alllli żadlI1eg'O ciaJslta poza ma'Cą. Błąd jeslt rzędu :"T,ałer:z., na kttó:rym podaje się w traidYlcyj:nym dom'l ka't,ollidkim w Pio1s,ce kieŁbasę i s:zylIllkę podic-za's pOiSHkó\w w WrieI1:ki Pią'tek", a więc duży i _s..zkdda, że znala,zł mie,jls,ce w tak p<J1Warżnyunoz.a,sOlPiŚlrn!ie. Dr Olga MuJ.kiewicz-GoWb.er,gowa �Rec.enz;e 339 iWarunJkiem pozytyJWtIl'ej krytyik;i jest llrO'ZumienJie będąc'ego jej pl'Zeidlmiottem OIpracowatIllia. Niiest et y, nie można ,tego powieclizieć o lliście p. Goldber.g, która mój 'k!rÓitlk'i komu:ni'ka:t, będą.cy pi's'emną W€lI'SOą WYIPOiWtiediLina Sesji nalUikawej PQJskieg·o Towarzysłl;wa LudolZrlIalWc.ze!go w K.mlkQwie, pdtralkltOlWala jako rOl2JPI"3lWę nalUkową, c'hcą/c wildzJieć w niej doglębn!ie poul1ak:to.wany temat rÓLŻn)'ICh dzieK:luiln sztuki żydowskiej w Pols'ce. SzJkoda, iż Autorka listu nie orientuje się, że w Polsce i·9trllieje poltrzeba poda:nli.a C1ZY'te1nilk,Olwi pOldSltaJWOlWYJC1h wiaidom:o'~ci z tej dziedtl;iIny. ,A'Jtor\ka pOlWołude soię w swym liście tylko na jedną pOWl()/jel1JIląpazyC'ję dQtye'zącą SI1Jtulk·iżyidoW'S1kiej - wy,cinanikę. P:QIZ;WQ[ęso!jje msu,gerować .Jej zll;poiZDaInie się z mo'iJmi artykułami dnutkQwanymi w "BiIuileltynie HiiJSltoriJiSz;tulkJi" i "Bhilclynie ZydOlWlS'k\iego Ln!s'tytUUituHiJstorY'C7illego w Wa'l"'SlZJaJwUe"oraz referatamii wygłoszonymi na sesjaoeh naukOlWY'Qh SiowaI"ZYIS'Zen,ia Hilstoryków SZlbuik>iw Po znam.iu , Loidi7li, Rzes'Wwie, w TowaJI"ZYlSltwie K.uilit'Jtra[.nym Zyldów w K.rakowtie, a także w MUiZeum żydOlWs!kiun w Pradze (OzecihOlslowaJc!ja). W OId:nieslieniu do i'rJJnyto'hulWag w)'lja:Śiniam, że: 1. Komun~kalt niie d/awał mOlżl1l~W1oŚld zajęc,ia się ohszernym za,gad~l'ienJiem, jakie stanOlwi clizialallność złobn'i1ków żyidoW1s1kic:h. 2. WY'rrubiiana przez tYlcihże r.zem'ielŚ'lnilków bi:żCllteria na uiŻyltelk pod!kJrallmwskich Wisi nie ma ze s,ZJtu'ką żyidOlWislkążadlnYlch Zlw:ią!z.kÓIW. 3. NivezJ'OIZlumiale jest zaikJwefstioTIowa:nie ,pJ."'zez Au<tor.kę liilsw ląazenia w jedną g,rupę "rimrrnolll/imólW i jadólw", s·lw:ro Wtraz z k!oJronam;i i tasami sltanlOlW1ią tzw. Q1Zdoby Tory (jpo:r. M. Halalban, Zabytki his.torycz:ne Zydów w P~sce, W,M;SlZawa 1929, s. 86). 4. Rzeaz)'lW1i'ście, do() wZJmi,anik'i o ahałce w.kradła Slię poanyłka; ohoo'Zli bultaj o str·u<:aę, k!tó<rą Zyid~i SlpO'.L.Y'Walii w wiooz6:r saiball!owy. Koń'CIZąc :iJabÓę" że dr O. Goi1dber·g, mimo ii w moim komunilka'Cie Sy~i~ZOwalam liczne zjawJlsJka SZ1iLl,kiżyidQWlS/ki'etjw fuls'ce doŁyooazas nie Oiprado,wane, nie (1Qslb!'zegła jag,o in~iIrUljątCego Clha:ra'k1tero, C'O było głóWlnym celem puibllika'cji. Mi[JTlzabeHa Rejduch-Sam.kowa •• � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8da56293320050f5a0f19bf8034e438.pdf 7b9ab2045a9fb89064ab38710d3fb46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1817 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne Francja- muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1684 Title A name given to the resource Francuskie muzea etnograficzne, cz.I / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.271-290 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 00'7~-1435 LUD, t. 65, 1981. GRZEGORZ SKALSKI czĘSC I Przewodnik 'Po muzea,ch francuskich 1, 'prez.entująte ważniejs,z.e kolekcje muzealne, a wymienia ich o!koło 700,zawiera również informacje o zbiorach etnQgralHczmych. W indeksie iematy,cznyrn prz.ewodnika wyróżnia się dwie 'zasadnk,ze gxlU'py.tych ,zbiorów: pierwsza, dotycząca irancuskirej tTadycyj'nej kuliury i sZ'tulki audowej, reprezentowana jest w 65 muzeach; druga zaś, ohejmująca l1iemaltykęsztuki afrykańskiej, pr~oluanbijslkiej, Ooea'niii Alaski - z:najduj.e swe odibicie w 16 muz,each, Należy jednalk ,zdać sobie s:pra1wę z tego, Iże podawane tu lkzby nie w pełni oddają obecną 'MOŚĆ zbiorów e.tnogiraficznych, gdyż dotyczą świadomIe wyłbranych, rciekawszyC'h i zma~ejszych kolekcji prezentowanych na ekspozycjaich 2. Nie wdając się w doldadne ustalenia ilości ilro[e!kcji etnografioznych trzeba stwierdzić, że francuskie muzealnictwo etnograficzne znane jest w świecie, a :z<lTR'ZI€lffi u nas,I>OiP.r:ze'Z działalność dwóch oen1ralnych muz€'Ów oparylskleh: Musee de 1'H0'lll1ffi€i Musee national des Arts et 'Traditions Populaires (Atp). Czy }ednalk oprócz tych dwóch wiodących irustytucj'i nie ma niczego int&esująoego IW porosta1łiej marsie mu~eów poZJaparyskich - okT,eślanych ,przez Francuzów mianem prowincjonailnyrch? Jalk wygiądają lte muzea, jakie są 'ich działania i I1lroIdności? Takie :pytania nasuwają się, gdy zapoznamy się z polską lilteraturą dotyczącą .fran'CUSlk:iego muzrealni'Ctwa etnograficzmego nie uwzględniającą w swym zalkresie p'l."oblematy!kimuzeów prowincjonalnych 3. Próbą 1 219, Guide m. des musees cLe FT'OJ7tCe, o.MJilce diu IJiJvr€, FrIIi1boIulJ1g SuiilS/Soe,Hll7rO, 95. LX,. I ~r. J. TulwarnQwina, ~'T~ orgam-i:lJacj,i muzeów we F,rancji ze s'pecjaLnym uwzgrlędmiermern 111IU2eÓW etnograf'ricznych, "Luid" , t. 39: 1'952, ,s. 4712, kItÓTa rpodaj,e: "Na 9'00 mulZeQW na rproolWlirnK:ljIi. rpitaJWl1e600 'POIsliarda zbiory eltnoglI1a1fjlclZJnewa:TIJcusrkie, przeważnie jednak pomiesloarne z, okaloami archeologiczmymi i historyclonymi" . a J. TrUlW'8Jn6iwrn!lł, Zarys or,gani,.za(cji ... , s. 4167 - 400; J. T<Ołpoilislkti, DfZli;siejllzt1 etnografia fTanctuSrIoo, "K'WIaI1taIl1Iliilk rHiJsltoT'ii KiulJWry Maite:l'1allrn.er', R. VIm: 1000, In" 1, s. 15tł - 1617; w.. Jos.towa, Pol.!Skie Zlbtiory eil;nograf.i'C~e w Musee de l'HI(Jmme w ParyŻlU, "Lud"" t. 46: 1961, s. 4i63 - 4/70; I. Ttwmau, Fl1'a..-ncl\J.<Skie i wlookie m'UlZea ettrwgrafrilcrzne, "Klw<lll1ta<1Mk: Hrirsltioirtri lK.ul]JtrUrry Malter'iaI1nej", R. IX : 19M51,nr 2, s. 3116- 321; B. K.cpciz.yńJSkJa-JIaJWIOTlSIka, OrgamJi:rocja i d2lialalnaść ,ncz;wkowa M,usee des ATit'S €It Traditions Popul.-air€s, "KlwaI'ltallinJilk Hiilsiooid KlUrltu.ry Malterialnej"., R. XiI: 1003, nr 1, s. 200 - 203; tejże, Dokumentacja muzealna. Doświadcze1tia i osiqgnięcia paryskJie.go Mu;z,eum Ertnogrrafii Fr<1l7U:WSkiej, "P.I1aIOe Ii. MaiterliJaiły Mutwum Airdheol1rolgiloz.- �272 , GRZEGORZ ~AJLSIK.[ odrr>owiedzina te pytania ma być 'po'Il'iiJszytekst artykułu. Jest on wynikiem oooerwacji poczy;nionychpodczas stypendialnego pobytuautO:ra we Francji w r. 1979. I.ruforma'cjetu za1warte dotyczą sześciu muzeów zawierających łwlekcje etnograficzne z terenu FraIllCji i mają charakter przY1czynlkarski,,a ,całO'Śćnie, ,pretenduje do miana opracowania monogTafioz,ne,go.Zamierzeniem au<toTajest przybliżenie polskiemu czytelnikowi francu\Slkiegomuzealniebwa etnograficzneg'o poprzez przedstawienie róiŻnych typów muzeów i wybranych zagadnień murealnych. Omówione więc zostaną:. M'Ul5eenatiouail des Arts et Traditions Popuilaires w Pary,żu, MUlSeea1lsacien w Stre~bUlf'gu,Musee s'avoisien w Chambery , Musee de Bratagne w Rennes oraz Musee CamaT'guais w Mas du Pont de Rousty. ,Wy.bór tych muzeów dokonany zo.9tał dość przYiPacllkowo,lecz animo to dobrze odz,w:ierdedła o'hecną sytuację muzealnictwa francuskiego. Zaz,nacza się w niej pT,zede wszystkim duży rozdział muzeów paryskich szczególnie Atp - od muzeówprowiJncjonalnych, prrejawiają'cy się we wszystkich niemal dziedzinach. Jes1t Ito wynikiem uprzywilejowanej pozycji MI>, które z racji statusu muzeum narodowego jest w pełni utrzymywane, zarządzane i kontrolowane przez państwo. Do osiąg-uięcia tej wiodącej roh 'W du'Ż€j mi~l'ze przYlczyniła się dzia'łalność dwóch kolej,nych dyr·eMorów, G. H. Riviere'a i J. Cuiseniera, ktÓTZykładli szczególny nacisk na wybitnie ,naukowe podejście do proib'lematyk'i muzealnej, ro:z:szerzają·cją '2illa~nie w rama·ch tPrac Centre d'ethno,logie fran· ~aise 4. Jednak w ostartnrch lata'ch obserwowany jest proces powolnego zacierania się tych różnr.c, pr~eja'Wia'jący si~ zwłasZlcza w wysta1wiennictwie. Atp ze swoją nO'woczesnąekspozycją stałą jest wzorem .dla szeregu muzeów regionalnych, które szeToko korzystają z wypracowanych w ParY1żu ~deii metod ,eikspo'zycyjnY'ch(np. Musee de Bretag,ne w R·ennes czy Musee dauphinois 'Vi GrenO'b1e). negQ i Etnogmaifiraz,nego", Serlia BtnQgraflila:zma, Łóidź, nr 1(7: lam, s. 131 - 1~; L TUirnau, AiYLgielcSk4.e i fmncusk.ie 1J1.iU.Zea histo,T1iri włókrLenni'c,f;wa i 'lLbio'rów, "KlwalI"tailnJijk Hi~toriJi Kultury Ma,terialnej", R. XXII: 1974, nr 2, s. 375 - 383; J. Bednarski, Etnowgia froiYLCt/..ska. Hrist01T!in, stain, osiq.g.mę'Cli:a, "Luld", t. &1: 191717, s. 47'-74, G. Ska'1!slki, Działaloość ruawkowa OŚorodka E.trnJo;logii FWThC1J;,sk'iJe} w Paryżu, "I.iUld", t. 614:19i80, s.235 - 2516, K. iReiJnf'Uis:s, HicStoria porwstarnia mu.zeów etnograficznych w Paryż'lL, "Lud" t. 64 : 1.000, s. 37 - 5~. 4 Centre d'erthnologie fran~aise, Cef (Ośrodek Etnologii Francuskiej) to instytucja bardz.o ściśle z,wiązana z At~, która IDieruje wszys.tkdmi ważniejszymi badan:iami el1morgr.aIfklZJnylm~we FiraflJCti~. Powtsitał w 11". 1~6,6 jajko pr'ac()WIIlIi<a tprIZy Centre N:a.tWonal de 'la Roohffi"C!he SiaierJJbifJiąlU,e(OŚOOldelkN:arOOlQlwy Badiań Nl3IUikOlWY10h), zaJmrująiC etzęść bUJdj'!l'l1lw murzeall\ll€łg1O, co sItiw.amza moż1'i/wość jeSłZ'c;z.eblHJŻ<S.zetgo W\SIPÓłdI2liała:rJiia mięldizyrlm.sJ1;y;t.u!CO<maJ1Jn'eg<o. Wlięcej ill'llfiOlItrnalcji o dlziabaJlnoŚ!Cd Cefru zna1jdrzńe azy1Je1mJi!k IW pracacll J. Bedn~i~, EtnoLogia ... oraz G. Sk;al,slkiiego, Działalność Ośrodka ... OSlbaJbIl'i aoctty.kiuł zaJW'~era aIk!tluaJnYSlClhemalt oIlgarnzacyjny Cefu i A'bp. �Tabela por6wnawcza niekt6rych Rodzaj muzeum ~ danych dotyczących Typ muzeum wybranych Obszar działania etnograficznych zbior6w Data powstania Budynek muzealny muzealnych we Pranej. Pracownicy w dziedzinie etnografii Data powstania obecnej etnogr. ekspozycji stałej wybudawany w r. 1969 na cele muzealne ok. 80' 1970 Muzeum I gmach 1. Musee national des Arts et Traditions Populaires, Paryż narodowe etnograficzne Francja r. 1937 2. Musee de Bretagne. Rennes miejskie historyczne Bretania r. 1964 adoptowany bud. uniwersytetu z pał. XIX w. 2z lata 70-te XX wieku 3. Musee alsacien, Strasburg miejskie etnograficzne Alzacja r. 1904 adoptowane kamieniczki z XVI i XVII wieku l ekspozycja w przebudowie 4. Musee savoisien. Cham bery miejskie wielodziałowe Sabaudia r. 19703 adaptowany dawny pałac arcybiskupi 2 S. Museon arIaten, ArIes prywatne etnograficzne Prowansja r. 1896 adaptowany pałac z w. XVI - 6. Musee Camarguais, Mas du Pont de Rousty podległe Parkowi Narod. ecomusee Camargue r. 1978 in situ zachowane zabudowania owczarni l Obejmuje również Cer, a także dokumentalistów i sekretariat. Osoby te zajmują się całością zagadnień tello muzeum. 3 Data powstania Dualu EtDograficmego. • Zbiorami opiekuje się naczelny konserwator muzeów w Aries, J 2 z wykutałcenia etnograf, zatrudniony w innym muzeum. - 4 I XIX/XX r. 1978 w. �274 GRZEGORZ SKALSKI Ocharakt'erze pOlSz'czególnychmuzeów mówi tabela na 'So273, zestawiająca porównawczo ki]ka dany;oh: typ muzeum, obsz'ar działania, datę pows'tania, rodz,aj budynku muzealnego, i1iOŚ(~ zatrudnionych etnografów, charakter i datę powstania współczesnej ekspozycji etnograficznej. MUSEE NATIONAL DES ARTS ET TRADITIONS POPULAIRES 6, l10ulte M:a!J1Ja,'tm,a Ghallldi, 75'116 iPa'l1is Najwięksże muzeum etnograficzne Francji, poł'ożone na zachodnim o'brzeż:u Paryż,a, na skr,aju wie!i.kiego zielonego obszaru Lasku Bulońskiego. Mieści się ono w 12-kondygnalCyjnym budynku z .betonu, stali i szikła, o wSIPół:ezesnejarchitelkturze zaprojektowanej przez Jeana DubuisiSona (ry;c. 1). W be:zJpo:średniejibliskości zaplecza muz,eurm leży Ogród Ryc. 1. Musee nationa'l des A,r1;,set Traditions Po:pulaires w Paryżu. W.iJdok z route Maha,tma Ghaooio Wg diapolZyiywu a:utomrys. Klaudyna JasiewJi:crl. BO'ta'lliczno-Zoologic21ny(Jardin d'Acalimatisation) przyciągający swoimi atrakcjami du:iJe rzesze dzieci i młodzieży oraz dorosły,ch, ,co niewą,tpliwie korzystnie wpływa na ,frekwencję w mU71eum.Budynek zaprojektowany i wzniesiony w latach sześćdziesiątych naszego stulecia nic nie stra'cił na swej nowoczesnej funk'cjona1lnościo WJiffiogi w zakresie przechowywania, konserwa1cji i udostępniania zbiorów stawiane przez współczesną muzeologię znalazły swoj'e odbi:ci,e w programie użytkowym tego gmachu, jak i w jego ar'chitelk:tur'ze. Charalkteryzuje ją dwuosiowy poziomy i piono1wy - ukł,ad brył podkreślający dwie zasadnicze funkcje muzeum: dydaktyczno-rdkreacyj!ną ara'z naukoWlo-konser'wa'torską. Realiza,cja pierwszej następuj1e 'przede wszystkim pO'przez ekspozY1cje- stałą i czasowe zlolkałizowane w pOZiiomej części budynku, której tylko, �Francuskie muzea etThOgraficzrne 275 jedna z w~ech ,kondJ'lgnacji JUikazujesię nad powierzchnią ziemi. Obok sa] wystawowych 'znajdują się w tej części m. in. magazyny: muzealiów, książek i zaplecza technicznego, dalej sala odczytowa, tzw. "auditorium" oraz pomieszcz.enia związane z przyjmowaniem i obsługą ZJwiedzającYJch 5. DziałwIność naulkowo-konserwatorskaskupia się w !pomieszczeniach pionowej 'bryły wyrastającej dziewięcioma 'piętrami ponad .płaski korpus budYnJku.Pos'ZJczególnepoziomy budyniku łączą 'Ze sobą windy osohowo-towarowe, a ta1k'Żie .awi'e odrębn.e kIa-tiki schodowe (ryc. 2). Dużo ;przestrzeni ;przeznaczono na tzw. "sall1.esde 'consultation et de travail". Są .to pomieszczenia, w których osoby z zewnątrz mają okaz'ję poprzeq; ogólnodostępne ka1'tateki i katalogi zapoznać się z oryginalnymi do!kumentami wraz z możliwością uzyskania reprodukicji. Sale taikie posiada !każda Unite i(Jednosbka) muzeum 6 Na uwagę rćwnie:ż zasługuje stosowanie klimatyzacji przede wszystkim tych pomiest:c~eń, w których gromadzi się muzealia (ekispozycje i magazyny), dokumenty (w różnej postaci) 7 czy ksią~io Musee national des Arts et Traditions Populaires swój ro~głos w świecie zyska,ło niewątpliwie dZJięlkiniesłychanie prężlnej działa'lności na'Ulkow.ej, o Ik1tórej,była już mowa I(rob. "Lud", t. ,64, s. 235); mocną pozycję stanowią tu 'Vwłaszcza działania w zakT'esie dokum.enta,cji 8. Ro'zgłos zyskało muzeum także dzięiki :llo<wo:cześnieskorus,truowan.ej ekspozycji 9 Mimo dość krótkiego, jak na wystawę stałą, istnienia, bo 10 lat, eikspozycja odidziałał:aw widoc:zmyspusób na powstające później wystawy etnograficzne, przede wszY'S'tkilmwe Francji, ale i poza nią, np. w słowackim Martinie. iWydaj.e!Się więc 'celowe, aby poświęcić j.ej nieoo miejsca. Ek~pO'zycjastała .pre~entuj.e tradycyjną kulturę ,ludową Francji wra-z z procesem jej przej'ścia IW kulturę indUiStrialną. Przedstawion.e OIbiekty 0 0 5 tacja SZJc:z.egółowy plam buidY'nJkJu lPUibl'ilk'llje B. KOIpClZyńsika-JawOT!S'ka, Dokumen... , 6. 1412. W ,S/t,llUlkt:U!I1z,e or,gtal!'ldimJcyo:nejMip 8 istnieją cztery podJst~wow,e dlmały 7Jwane Unite (Jednostka): są to: Jednostka Obieidy (Muzealia), J. Obrazy, Jo Dokumenty, J. Dźwięk. O całej sJ\;ruikituI1ZJeAtlP zolb. G. Sika'lslkli, DZ'iav.zlność Ośrodk,a s. 2315 - 2137. 7 DQa przyIkłaidu podam, ż'e malgarzY'n neg,a~YlWó'N i filmó'iW :.majldude się IW dość dużym pomies:wzeniu bez okien. Jest ono wyłożone białymi płytkami ceramkznymi, a wewnąt'l1z ui1mz.ymy,wana jest 'oKiIP'OIw['edIl'ia dla tego ,roidza1j'Umateri,ałó'W it,emperature oj wli:lgoltność pOlWietrtz.a. Dostę,p do maga:zyDJU j€lSt ograni.crrony - ty1Lko dla 'Wyt7JOOIcronY'c'h pralColWn,LkólW,w olk.r,e'ŚikJnyuncZ'3L5lie(alby zalPolbiiec I'<JrzJk'lJm.aityrowariliu). 8 B. ~OIpcrzyńslka-J,alwoll"!slka,Doku:rrue,ntacja ... ; G. SlkallSlki, Działalność Ośrod- ka ." 9 S!zik.OIda,że ddt.ąid e!kJsporz.Y'Clja ta nie z0'9Lała 'PJlil.y'bJ.iŻJonanaszemu mu'ZeaJIl'iotWlUw formJi'e clwćby opiJslu, tak jak z pol\Slkiej C'.zęści wystawy stałej w MuiSee de l'Homme uczyniła W. Jostowa; tejże, Polskie zbiory ... �J URZĄOZ. TECH.l AUDYTORIUM SALE PRZYJĘC POZIOM '2 POZ " 10M FONOTEKA STUDIO NAGRAŃ POZIOM 10 rONOTE~A PRACOWNIE MAGAZYNY POZIOM • BIBLIOTEKA CZYTELN lA POZIOM BIBLIOTEKA MAGAZYNY POZIOM ARCHIWUM INFORMACJA NAUK , 6 10M 5 POZIOM IKONOTEKA POZ PRACOWNIE TECHN. I KONSERWATORSKIE SALA WYSTAW CZASOWYCH ~ AUDYTORIUM I EKSPOZYCJA HALL WEJŚCIOWY GALERIA EKSPOZYCJA MAGAZYNY GALERIA POl10M .• POZ 3 STAIA KULTUROWA STAlA SrUDI6w l:I;'//~ / / / 10M POZIOM MAGAZYNY POZIOM Ryc. 2. Musee natÓ!onal des Art's eIt Trad1t1;ions P.opulaJires w Palryżu. Schemat użytkowy bu<dyu1'~uw pr.zekroju pionowym pOO!Jużnym. Rys. K.!lau:dyna Jasi·ewklz. 2 �277 ,w zależności od tematu pochodzą z oikresu rt::rwającegood epoki żelaza do XX wi'e'ku. Są to generalme J"amy merytorycznej zawartości wystawy. Przy talk sZJeroikowyzna'czonym za'kresie o jasności narracji i jednoznaczności odbroru wystawy często decyduje wybór wiodących tematów, jak i sposób irch rea:1ie.a'cji.Lecz lp1'zede'Wszystkim niezbędne jest określenie, dla jakiej puibli<cznościskierowana jest 'wyS'tawa: dla ifa'chQlwców, czy też odbior'ców niefachowy.ch? 'W Atp zdecydowa'no przy'g'otować dwie różne ,ekspozy,cje, które różnią się między sobą odmiennym punktem wilCiz'e.nia oraz poziomem 'wgłęhienia się w przedstawiane zagadnienia, siwarz·ając jednocześnie moiliwości do dowolJ:negodafWlkowania wiedzy przez. samego odbi'orcę. W ten sposób !powstała ikonc,epcja dwóch wystaw stałych zwanych "Galerie ,culturdle" (Galeria kulturowa) ara'z "Gailerie d'etude" {Galeria studiów). Pierwsza '.l; nich,zorganiwwana na powierz'chni 23·80 m2, przeznaczona jest dla szerokiej publiczności, która ma dzięki niej poznać francuską trady,cyjną ,kulturę ,ludową w możliwie jej najpełnJiejszym wyrazie. Mottem tej Galerii są słowa Claude'a Levi-8'traussa, które zostały przez ek'Spo:zycjęrozwinięte i wzbogaoone. Otóż Levi-Strauss spos,trzegł, re ,cała 'cyw1hzacja ludzka ukazuje się nam w dwóch aspektach: z jednej strony jest częścią wszechświata (univers), z drugiej zaś 'tworzy go, jest nim samym. Myśl ta iIlarzUlCiłaautorQlIl110 wystawy !koncepcję dVł'U'Członowego UKazania kultury /ludowej. W .pierwszym, zatytJułowanym "Univers" (:W15ze.chświat)przejawia się stosunek człowieka do otaczającego go świa'ta natmy, człowieka, który modelując przyrodę tworzy własną !kulturę opartą na 1iechrrke, wi€'r'Zeniach:i zwyczaja·ch. W drugim członie wystawy pod hasłem "Societe" (Społeczeństwo), ,człowiek 'ten występuje w określonej społeczności, jalko jego element wykorzystują'cy swoje wierzenia i wiedzę dla ce[ów praktycznych, ol'galJ1izującystosunki społeczne i ekonomiczne, wypowiadający się przez swoje dzieła artystyczne. Galeria studiów natomiast, to ekspozycja o ,charaikter'ze studyjnym, nastawiona na odbiorcę 'pragnącego pogłębić :swoje wi'adomości z wy'hranej dziedziny kultury ludowej. OczekJuje się tu naukowców i stuidentów, specjaHstówi amatorów, !którzy pobudzeni i zafascynowani prohlema'tyką 'e'tmologi'Cznąukazaną na wystawie Galerii kulturowej z,echcą bli:żej się z nią zClipoznać.Galeria studiów, o nie mni'ejszej ni'ż poprzednia powierZ'chni, znajduje się be:apośr'ednio ;poniżej Ga1erii kulturowej i komun~kacyjni'e po·wlą7.ainajest IŻ nią schodami. 10 W tj'lm mi-ej.s'clll 'Wy1Jlalda prneidlstalWić aubo<rów elksipOlzy:cji. Pod ,k!ierOIWJl!iJatlwem J. CuiseIliier,a 'i pnzy w.slPÓ>ilPoolCynau\k<bwej. G.-H. Riv,iere'a programy naulk!Qwe PI1ZY'g,dtaw.aJi: M. A<nidTail, F. Bea'lllddin, M. Bouieli'l['er, M. BruUlihes-!DeiI·am~lI'Te, J. Demoiuruet, A. DeslValiJlees, D. G[ijjdk, F. Wux, C. Marrrcel-Duiboilis, E. M:anlll'i,a,nge, H. RaJullin, M. RiilC'het, M. Sega!len, P. SOI\l[lie,r, S. Tall1dlioo, H. TTemanl:d. Od srt;:l'ony mUlzOOl1Q1giuclZneje~OiZYlCję I\lsttaiWił A. DesMal1aees WI1aIZ z asYiSltentJką C. CoMll, �278 GRZEGORZ SKALSKI W ten sposób schodzenie 'z Ga1erii 'kulturowej w dół do Galerii studiów może wYW10łaćdodatkowe wrażenie 'zalglęhiania się we własnej ikUJttur,ze, dociekania, studiowania. Odmienny iCharakter omawianej wystawy zaznacza się przede wszystkim w j,ej 'programie naukowym. Ohiekty tu znajdujące się ulożone są w serie i ciągi ty.po~()Igicznew rama'ch 17 programówomawiającychcałość tradycyjnej kultury ludowej. Zastosowany układ analityczno-typologiczny daje odbiorcy moż,liwość pneś'ledzenia wybranych ,zjawisk w ich w:lJględnej'Chronologii, tj. w procesie ,pr'zyozynowo-skutkowym. Chronologia hezw:lJg'lędna oraz pochodzenie geograficzne :nie mają zasadnic:rego znaczenia. :Powyższe uwagi o obu wystawa,ch stałych dają już w zarysie pewien ich obraz. PrzejdŹlilly się więc teraz nieC'odnkladniej po ekspozycji, notując również uwagi dotyczące jej muzeologicznego aspektu. G a Ie r i a Iku,l t u r J) wa EkspozYJCjaT'O'zpoczynasię wielIką planszą, na której 'widnieje wspomniane już motto C. Levi-Straus-sa 11. Bod nią, :na dużym pullpicie, u!illies:zJczonyjest plan ekspozycji z zaznaczoną trasą zwiedzania. Wiedzie ona krętymi zaułkami uibwor2JonymiIprzez gabloty i wielkie witryny, nie powodując u widza, dzięki swej różno'rodności, zbyt znacznego zmęcz€ma. Przyczynia się do tego również :merytory.czny uikład ekspozYcJi OTazjej plastyczna aranżacja. Jak już wyżej nadmieniono, całość Galerii kulturowej podzielono w myśl idei Levi-Straussa na dwie 'Części: "Wszechświat"' oraz "Społeczeń'stwo". Wewną'trz nich 'wyróżniono 'tematy. Dział "Wszechświata" rOZlpoczynatemat "ŚrodowiSko ,l histoJ"ia" (!Milieu et histoir,e). Ma on umiejscowić Francję w 'pT,z'es,trzenii czasi,e, ukazując historię jej !kultury od ,epoki żelaza do czasów współJczesmych. Eksponaty ulkazująoe zasadni'cze kroki w rozwoju cywilizacji luzupełniają mapy poświęcone geolog'ii i geogralfii, a ta'kż€ zrugadnieniom antropologic~nym, prehistorycznym, lingwistycznym oraz ioponimitcznym Francji. W dwóch gablotkach, w sposób symboliczny, przedstawione są narodziny, TO:lJWójiprzemiany fJrancuskiej kultury ludowej. Rozszer,zeniem tego tematu są dwie diaporamy, ij.zestaw przeźrOiC-zy,których wyświe11 "Toult<e civi,II~SIat'i!O<I1 ,hulrnarine, aJusl;;;ihiumjj1,e soiJt-'eille, se pre.oonte sou,s deux aspects rnajoo'I's: d'une part elle eBItdaJDISl'u/l1jiv€ll1sd'aJU:tJrepart elle est 'e1:Je--meme wn univers. Eil~'e eSlt daIlls l'unIiJv,ers', ce q.ui S1~i.e d'abotrd qu'elll,e s',insere darus I.e terIl!ps et J'es'PaJcoe.Ens<uJte qu'el[e s'alrtJilClUll,e a~ec lia ooltu[l'1e.p'hy;s~que. Endi~n que ses mem:bres sont eux-lll1emes d ~s etres bil()1;(]g'iques, dont la s'ooeieite rytihm'e par ses usages la naissance, l.a croLssance et Ie decllin. Mais aussi cette soch~te constitue elle-merne un univer.s, avec ses divisions, ses repartitions, ses hierarchies et ses ldi!s. Et cl['e eng,endre des oeUlVtr,eIS dans lesqu€QlJes eille s'e r'efiete et qu~ ill1flu,em 'sUJrson dev.eil'OIPpe«nenJl;·" �:Frarncuskie muzea 279 ,?,tnog,rafriczrne Hanie widz mOlŻlesam uruchomić 12. Talkie ,diaporarrnymontowane są ponad ga1h1otami(na wysokości ok. 3 m), 'Co umo.miwia oglądanie przeźroczy większej grupie zwiedzających; towarzyszą one prawie wszystkim sektoJ"om wyróŻJnionym 'w ramach :tematów. Zdjęciom towarzyszą ozęsto ta/kże teksty ohjaśniające. Drugi temat, już o charakterze wylbitnie etno1logicmym, pod wspólną nazwą "Technik'i" {Techniques), zawiera 12 sektorów, w !których ukazano, jak 'człowiek rw ,ciągu swej długiej historii 'Przekształcił OIta'czającągo przyrodę, zaspokajając swoje 'Potrzeby związane z wyżywieniem, -własnym bezpieczeństwerrn, pnz.emiesZlczaniem się i transportowaniem wytworów własnej pTacy. Ten fJ"ag:ment ekspozycji symbolizuje topór ciesielski ,(doloire), !którego wyS'Oik:a funkcjonalność, przy równoczesnej trudności w użytkowaniu, najiepiej charaikteryzuje ,epokę pracy ręcznej. Oto tytuły Ipos:lJczególnychsektmów: "Zibieractwo i ł()lwiectwo", "Rybołówstwo", "HodOWlia","Od zboża do 'chleba", "Od winogrona do wina", "Od wełny do ubrania", "Od ikamieniołom!Udo hudynlku", "Habitat i wyżywienie", "Tra1nspa:rt". OgTaniczony rrn'i'ejscem nie mogę doikładniej przeds'tawić ,zawartości kolej:nyJch seik1:orów,'choć niek.tóre z nich !pełniej chara!kteryzuje ich itytuł, np. "Od :lJborża do chleba". PraJgnę jednakże zwrócić uwagę na nowe e1lemerrty ekspozycyjne tu 'zastosowane. Obok diaporam niezmieI1nie cieikawyJIDsposobem ukazania lwybranego problemu jest tzw. unite ecollogique {jednostika ekologiczna). J'est ona rezultatem przyjęcia !ideologii mU:lJe'ologilcznej,wedle której :muzeurrn'etnologrczne nie może się zadowolić rolą magazynu obiektów. Jego oe:lem nadrzędnym jest ożywiać te obiekty, umieszczając joe w takim konte'kśde, aby nie sprawiały wrażenia martwoty i skamieliny. Chodzi więc o to, a'by na w)'LS"ta'wie etnologi,cznej możiliwie wi'ernie odtWOT'zyćrelacje zachodzące między różnyJIDi przedmiotami ojlwywołać u odbior'Ców Wlrażenia a!Utentyczności i pełnego odbioru prz'eikazywanych treści. ,Właśnie temu -celowi służą owe jednostki ,ekologkzne. Są to swoiste teatry muzealne, które uxucharrniane są Iprzez widza za 'Przyciśnięciem guzika. Przygasają wówczas światła i na scenie, którą stanowi wnętrze w,ielikiej witryny ze zrekonS'1Jruowanymdrobia,zgowo np. warsztatem S'tolarza, odgrywa się wspaniały spektakl. Bralk. w nimeo prawda żywych aktorów, lecz ZMtępujeich 'światło, ,które 'wieTlnenarrraeji dobiegającej z głośnika a:raz e;fekt{)lIll akustyJcznym, Ik.rą.ży.po 'Sce!I1'ografii wydobywając z półmroku odpowiednie przedmioty. Odtwarzane z taśmy magnetof.onowej opowiadania są naj'częściej wypO'wiedzJiami osób nieg-ciyśzwiązany;oh w jakiś 'S'pOsób I 12 Diaporama ty.aznym składa w)"Świeltlenillu się z rzutnika typu Kodak-Ca'ITousel w5zysltlk1iJC'hprrz:eź.r1crozy moClZ)'1Iln~e powraiCla do pOlZycjii wyti,śiCiiowei. ~O i ekranu. 5i1Jtulk) mage.lz.ynek Po automal'1JU!truillm sa- �280 GRZEGORZ SKALSiKl z prezentowanymi wnętrzami, a więc np. sto_z Oipowiada o wyrobie łyżek dT-eW1Ilian)'ich, które produkował dawniej w 'ZT€lkonsiruowanym na ekspoz)'icji warrsztacie, podobnie jak kowalI, którego !kuźnia obecnLe znajduje się na wystawie, snuJe opowieść o sztuce prodUlkcji podkowy. Nastrój autent)'iczności mają _potęgować efekty akustyczne, !będące odgłosami życia wiejsIkiego 'i pracy ludzkiej, np. piame !kogutów, piłowanie 'czy rąbanie drzewa, kuci'e żf1aza, czy nawet dojenie !krów. Spektakl trwa około pięciu minut,a taki<ch jednost8k~kolog1cznych w temacie "Techniki" są cztery. Pierwsza - JWramach s'ektora "Rybołówstwo" - przedstawia autentyczny sta.tek ryba'dki znad La Manche, który odpoczywa na piaszc.zystym bTZe<gUmorza podczas odpływu, a marynarze dokonują niezbędnych napraw i prac -porządkowych 'Przy s'ta-1Jku.Drugi spekta1kI obejrrzeć można w s:eiktO'r:re"Od drzewa do warsztatu". Jego treść stanowi wyżej już wspomniana działalność stolaTza z departamentu Maine. Obok, w trzeciej jednostce ekolog'icznejznajdującej się w sektorze "Kowal wiejski", widz ma oikazję za-poznać się z całyminwentarz.em kuź.ni (dep. Hau!tes-A[pes), jak i tokiem prodUlkcji podkowy. WresZ1ciezasadniczym ,trzonem sektora "Haibitai i wyrżywienie" joestkolejna jednostka ekologiczna, !którą tworzy wnętrze i:nby wspó1'nej w domu bretońskim (dep. Finistere). Rozgryw1ają się tu sytuacje dnia powszedniego począWlszyod rannego prrzebudzenia przy pianiu klOgUitów,poprzez przygotowywanie· posił1ków, po wioeczorny oopOlCZyne'k.Wszystko z ikomentar~m dawnych właŚiCidelidomu. Pierwszą część ekspozycji zamy1ka temat .,Zwyczaje i wierzenia" podzielony na cztery sektory: "Od !kołyski do ;grO!bu","Mitologia !ludowa", "Swięta" oraz "Tradycje chrześcijańSkie". ,Wystawa ukazuje 'zwyczaje i wIerzen'ia jaiko wainy element !kultury, który si'lnie odidziaływuje na biologiczny Tytm ,człowieka oraz na Toczmy cykl agTarny. Są one wyrazem ciągłości międzypokoileniowej właściwej -tyliko gatunkowi ludzIkiemu. Towarzyszą lane Iczłowiekowi we wszysiJkiah wainych momentach życia Todzinnego, jak Jillrooziny, małżeństwo 'i śmierć, Iktóre są pretelkst-em do 'Urządzania wielkiJch zgromadzeń rodzinnych. W !Życiu społecznym ważną I'O'lępełnią święta o 'charaikterze sezonowym związane z życłem mIni-czym i pasteTSikim,świę<tacykłu kaJlendarzowego, jak i święta oikoHcznościowe, np. delkoralCjaordeTern Legil iHonorowej. Mitoslogię reprezentują różne istoty nao1;U['a'1ne li nadnaturalne wymyślone przez człowieka, jalk sm~, wi1Jkołak, czaro'WlIli.ca,dalej przedstawiono sylwetki owianych legendą dwóch boha'toerów francuskitch - Napoleona i Poilu oraz wybór przedmiotów zdobiO!llych znakami symbołk-znymi. Miejsce religii -chrześcijańskiej w wierzenia'Ch ludowych i jej '{lTzek'Ształicenia obrazujoe sektor czwarty. Tu ikońlczysię ,~Wsz-echświat"- pie:rwsza -część Gall'erii ikulturowej. J-eśli zWiedzający poczuł się 7JIllęczony,to może od- �281 pooząć w specj,a'lnie zaaranżowanej sake wyposażonej w miękkie siedziska. Tu może zapoznać się z 'pianem da'1szejekspozycji, która nosi nazwę "Społecz·erusiwo". EkspozYlcja "Spolłeczeńst,Wio" rozpada się na 'trzy tematy: "Praktyki mag~czne" I(Pratiques), "Instytucje" t(Institubons) i "Twórc:z;ość artystyczna" {Oeuvres).Zgodnie z początkowym mottem C. Levi-S'traussa, ta część ekspozycji poświęcona jest prZJedstwwieniu 'cywi'hzacji ludzJkiej jako wszechświata, jako wewnętrznie spójnejzbioroWlOści ludzkiej. "Praktytki magkzne" rozpoczynające wystawę bazują rna syst'emie wi'erzeń, według któr)'lch otalczają'cy ludzi wszechświat nie jest wobec nich o!boję1my:lITlo~e przynieść niesz,częśóe lUlb ,powodzenie ludziom i .~ch dobylJkowi. T·emat ten, pod znakiem podkowy, lQIIlla1wlia kolejno "Czary i wró<żby" oraz "Zapobieganie i uzdrawianie". Oba sektory ukaz11ją proiblemy 'tak pod kątem mag1czno-T·erliJgijill)'lID, jaik i naulmwym. Na kolejny temat 'pn. "Instytucje" składa się sześć selktOTÓW:"Gospodarstwo - l'Aubra1c", "Targi, jarm,aTlki, kolporta,ż", "Wspólnoty wiejskie w Cha,til1onnais od 'czasów Rewolucji", "Rodz,ina", "Le Mont - przysiółek wsi Faucigny 'w Haute-Savoie", "Cechy ,czeIJadnk:z;e"(ColITllpagnonnage). Sektory te, o dość .zróimicowanY'ch za'kresa'ch, mają 'pTzed:stawić dwa 'zasaidniJcZJe tYlPY instyl\;ucjichara'kterystY'cznych dla społeczenstwa tradycyjnego. Typ pierwszy cechuje ,to,że pokrYIwa swym zasięgiem pr~estrzeń !Ciągłą,zwaTtą (espa'oe ,cOlntinu).J.est ona reprezentowana: przez wspólnotę wiejską o ciągłości w Talma'ch jej granic terytorialnY'ch, pr:z;ez targi o 'ciągłości w granicach swej !koncesji, 'przez dwa .przytkłady organiza'cji Tolnkzo-'past,ersl1dch w kubrac ci. w Sabaudii I(ISavoie)o .ciągłości gmnica'chich wiosek i stref pa'stwisllmwych. Drugi Ityp instytucji ,charakteryzuje się obejmowaniem przestTzeni nieciągłej i(espalce discon'tinu). T'e z kolei są rozpatrYJwa1nena przykładach: l'odziny, rozrzuconej pomiędzy wsie siecią poikrewieństwa; kolport,ażu, 'któr'ego pojawienie się jest kTótkotrwałe; .cechu Iczeladników, IktóT)'lchsiedziby są rOZlI"zUlcone po ,całej Francji. ,W tej 'części 'e'ksipozy'cjispo1;ylkamy się również z dwiema jednostkami ekologicznymi. Jedna z nich lutworzona w ramaich pierwszego sek1Jorapr:z;edSltawia'codzienne 'żyde pasterzy podc.z'as wypasu stad w górach oraz 'prace zwią'zane z wyroibem sera. Scenerię stalno'wi wnę'tT'ze zrekonstruowanej i~by chałupy pasterski'ej sprzed 1914 r. Podobny problem ukazano w drugiej, a szóstej na Galerii, jednostlce eikoilogicznej będącej fragmentem sekt'OTa TO~pa'trują'Oego pas'teT'S1kąorganizację wsi sabaudzkich zróżnicowaną ze w:~ględu na środowisko naturallne oraz stosunki społec.zne i rodzinn€. Obo:k wielkiej gah10ty prezenltująoej ró2me zajęcia mieszkańców przysiółka Ie Mont podczas zimowy'ch śniegów i letn1ch sianokosówzaaranżowaJnoWlnętrze szałasu alpejskiego, w kJtórym odb)'lWa się .produkcja SeTa. iPoryikiwaniezwieTZąt, odgłosy pracy, !które w �282 GffiJZ!EGOiRZ SK,A)LSK! towarzyszą \komentaTZ!owisprawiają złudzenie :uczestnictwa w rozgrywają1cejsię soenie. Kolejny temat poświęcony jest :twÓT<C~ZO'ści artystycznej w tradycyjnej kulturze ludowej. Składa się nań 7 sektorów O!maw1ającY'chróżne przejawy żyda artystyczmego. Przegląd rozpoczyna sektorr "Zabaw", w którym skupi<)llo się ty]n{o na przedstawieniu 'popularnej niegdyś zabawy w strzelanie z łUlku. Obok:za>gadnień technicznych ulkazano także obrzędy i organizacje związane z tą zabawą. Tematem Inastępnego sektora są "Widowiska", lktór,e towarzyszyły młodym i dorosłym ,ezło:nkomspołeczności lokalnych już od ozasów starożytnych, ::-ozwijają'csię po 'czasy nam wS'półrczesne.Chodzi o cyrk, widowiska jalf(ffiarczneoraz marionetiki. Sektor ten ipoprz'ez swą niezwyikłą ibarwność, sposób narracji i wreszcie przez swą tematyikę ,b[is'ką !Współczesnemu odbiorcy francuskiemu, w7Jbudza duŻJezainteresowallli'e, szczególnie dzieci i młodzieży 13. Może on stanowić dla widzówoel sam w sobie dzięki z'Jrganizowanej 'tu jednostce ekollQ;gkznej,która ożywia maTione~i w ulicznym przedstawieniu sztuki "Prz€pTowadzka Guignola" . Marionetki są 'l'ównież bohaterami w !kolejnym sektorze poświęconym "Lit€raturz'e". Ilustrują one w formie jednostek ekologiczn)11Chdwa główne rodzaje literatury ludowej: bajki i legendy. Pi'erwszy tealtr maTionet8k poświęcony jest 'bajce "Petit Pouoet", a drugi leg'endzi'e o cztere,ch synaich Aymona (Fi[s Aymon). "Taniec" to temat kolejnego sektOTa. Ekspozycja 'ukazuje rMmoTodność jego funkcji i forun, wytkorzystując przy tym Hdm o nowym tańcu z Kraju BaSków. Film tten odtwar'zany w magnetowidzie moźe uruchomić każdy zwiedzający. O wszechobecności muzyki w społeczei1Stwie mówi sek'toT "Muzyka". Duże wrażenie robi ogromna WItryna, w !której uikazano, jak muzyka, w najróżniejszych !formach tOWlaTzyszywszys1Jkim dziedzinom iycia człowieka, od dział.aa'ności'produkcyj'nej, przez wierzenia, zwyczaje, dziaJa.lność iIlS!tytucjonalną, po twórczx>ść artystycZ'ną. W,itryna wY'posażona jest dodatJkowo w stanowiska 'ze słucha wkarni, w których na żądanie mo'żna usłyszeć wyfbT'anyprogram etnomuzyko:lO'giczny 14. Szóstym z ikolei S€lktoT'emjest "Ubiór", rw którym 'PrZJedstawiono zagadnienia 7)rórż:nicowania ubiorów ludowych w zależności od olkaliozności jego uży1Jkowania {ubiór roboczy - strój}, od wieku I~dziooko,dziewczyna, 'kobieta-mężatka) orazzróżnicowaiIlia geografkzme<goI(na rprzykładzie Bretanii). U!k.a'zano 13 KOIn'tY'IliUaJCjąwiK.ioWliJSlkjammlalPClzmyclh są KiultiUlfallnycm inn. G. POl!nipirlou W iPalfyrliU. ROi. minnów, Sliłac;z;y, połyka,czy ogJnia itp., których ścią. Bez ich obecności nie odbędzie s.ię także jak np. doroczne Targi A,rit;ystyczne "Les Fetes oha.dami 14 IJipca .ZiaJbawy lJudoowe. 14 Por. G. Slk;aIJJSk1i, DZliaWlność OśrodJoo. ... , wysltęjPY na :pIla:cu PMOO Den'tI1Ucm się .tacm bow'iem od srzJtuikJmiJst11ZÓlW, pod<azy cieszą się dużą popularnożadna masowa impreza ple:nerow:.l. du Pcmt-Neuf", czy związane z ob-· s. 24'8, plM. 37. �Fra=sk,ie muzea etrwgraficzrne 283 również ewolucję i zróżnicowanie jednego elementu stroju lkob~ecego, a mianowicie czepka. Ostaltnim wreszcie sekltorem w ramach ternatu "Twórczość artyS'tyczna" są "SztUJki wizualne" (Arts visuels). PTezento;wane na ekspo'zycji wspa1niałe bogactwo obIektów użytkowych o forma'chartystY'Cznych oraz dzieł sztuki ludowej ilustruje mnogość 'Zk\!gadnień omawianych w ramach wydz'ielonych 'Zespołów: "Sztuki stosowane", ,,8tY'le", "Człowieik, czas, przestrzeń", "Sztwki pl'as'tycZIle". Zespół "Sztuk stosowanych" eksponuje przedmioty wytkonane 'Z różnych materiałów przy u~J71ciurÓ'Żmy'chtechnik, dają'cych w rrezurta<Ciewrai;enia artystyozne. Zagadnienia niezmienności OTazrOZjpows.zechnianiasię form są tematem drugiego zespobu. RO':l1P'3trywanesą one na przykładzie stylu geometrycznego, Iktórego źródła sięgają w daileką starożytność, lecz który trwa niezmi'ennie do dzisiejszego dnia w S'poleczeństwa1chroI ni'czo-pastersk ich. Interesujące są również te momenty ,ekspozycji, w kt{>rych mówi się o wpływach sztuki oficja'lnej na s,z)tulkęludową. Zespół "Człow~elk,Iczas, pr.zestr.reń" ilustruje proces powstawa'nia świadOlffiości i samookreślenia się 'klasy 'chłopski'ej, sZ!Czególnie~zaśbogatego 'chłopstwa. Przejawem tych procesów 'było 'Coraz częsits'Ze,w okresie pnł. XVIII - ;połoXIX w., pojawianie się !przedmiotów zdolbionyrchdatami i na zwis!kami, scenami z życia wieJskiego, symbolami, :które pełniły ,z czasem fumlkcje herbów. Os'tatniz,espół "Sztuki plast)1lczne i grrafiozne", obok gal'erii sztychów i obrazów, zawiera również przedmioty trójwymiarowe uJkazują,ce,że twórczość ·ludowa w pewnych pUJn'k:ta'chwyrmyka się wszelkim naukowym 'klasyfikacjom. NLczym nie skrępowana wyobraźnia i zapał twór'czy sprzyj.ały oryginalnym 'poszuikiwaniom artystj'lcznym Itwórców ludowych. Jako pr.zykład mogą służyć kTzyże, 'k1-ucyf.iksy,butelki z wmontowaną Pasją czy obrazy-relikwiarze. Nawet \przedmioty użytJlmwe, jak tabakieriki czy łyż:ki, mogą być dzięki swym wartoŚicrom artystycznym foI'\IIlYizdobnictwa na równi traktowane z wytworami sztulk plas<tyczmych. Koń'0owym e1,emerrtem ekspozycji Galerii 'ku1Jturowej jest IPrezenta'cja tematu "Francja na świecie, świat we FTancji", !który !bazując na przykładzie jedn~go zjawisIka kulturowego ja!kim je>t jazz, rna .zwrócić uwagę wildzowi [lIanowe 'prądy kUJlturalne upowszechniająoe s'ię na ,całym ś:wiecie. Na 'zakońcZlenie tego z konieczności 'pobieżnego opisu joe'Szczekilka danych. Wystawa zorganiwwana na powierz'chni liczącej hlisko 2400 m2 .zgrOlffiadzi~a ponad '2400 oJbie'kl\;ów i dokumentów w gablotach, lIla ściankach i diaporamach. Nie wliczono tutaj około 4000 eksponatów miesz,czących się w jednostkach ekoJog'icznych, w których liczba oibie1m;ówwa/ha się od 40 do 1200. Trasa zwiooZiania jest dość 'Zawiła i nie ma chyha odcinka prostego dłuższego niż 10 metrów. Orientacjęzna,czni'e ułatwiają oznakowania ,tematów, sekrtorów, a Inawet i 'posz1czególnych gablot i witryn odpowiednimi symJbolami lk'Zbowymi. Widnieją one na obu wielikich �284 planach ekspozy'cji (o których była wyżej mowa) oraz na dwudziestu małych planateh zlokalizowanych na trasie zwiedzania. Istnieje rÓW1Ilież możliwość do'tancia do dowolnego selkltora wystawy bez konieczności prZJechodzenia prZJez całą wyswwę. DOkonać tego możnawy'korzystując biegnącą dookoła ekspozycji obwodnicę {circulation peripherique). Ga,lerię zwiedzać mO'Żma'indyw1dualnie, bez !Żadnegoprzewodnika. Informacje zawarte na planszach zamieszczony,ch obok gahlot w zupełności wystcm-czają prz,eciętnemu w,idzowi. K:aliklyobiekt zaopatr2lOny jest w swą wizytówkę wraz ,z numerem inwentarzowym. Można również skorzystać z drukowanego 'Przewodnika po Gallerii lku1'turowej 15, który zawiera ogó,lny komentarz do poszczególnych !tema'tów i sektorów. Zaleca się w lIlim zwiedzanie ekspozycji w cmsie kilIku pdbytów, stosownie do zainter'esowań, dysponowanego ,czasu oraz sposobu oglądania. Pod względem 'plastycznym ekspozycja !robi duże w!raŻ€nie na zwiedzających dzięki stosowaniu różny'ch rozwiązań. Całkowi,cie wyeliminowano światło dzienne, w związku z czym uzyskano możliwość dowolnego, c'elowego aperowania świa,Uem sztucznym. Na całej wystawie ZJastosowanojednolity szaro"'stalowy kolor tła dla eksiponatów oraz wykładziny podłogowej. Ko1or ten z jedJnej strony ze względu lIla swą neutra'1ność poltęguje wraż,enia pł-asty1czne, z drugiej zaś -ze względu na jednostajność sprzyja szyljki,emu zmęczeniu widza 16. Natomiast jeśli chodzi o sprzęt ekspozycyjny, Ito 7lrezygnowano niemal całkowicie z gablot wolnostojących na rzecz gaJblot ,i witTyn twonący'ch śdany i przegrody. Ga'1eria studiów Jak jUiŻ uprzednio za7JllJaczono,wystawa ta \przeznaczona jest prz.ede wszystkim dla osób zawodowo zajmujących ;;ięetnografią, jak ,i dla 'tych nieprof'esjonalistów, którzy pragną rozszerzyć i ujpoTządkować swoje zainteresowania problemami lku1tury il.udowej. Przygotowano dla nich 17 programów illauJkowych,z których 4 'Posiada da.lsz.e\podziały. Są to: "Historia", "JęzykoznaWS'tWlO","O.flganiza'cje społeczne", "Habitat", "Technilki zdobywania pożywi,enia": "ZbieradJwo-Lowiectwo-Rybołówstwo", "TranspoTt wiejski", "Techniki produktej.i pożywienia": "Rolniotwo-RodowI1a", "Techniki prze'twórcz-e", "Zycie domowe", "Wierrenia i zwy15 Musee national des Arts et Traditions PopuJaires. Galerie culturelle, Editions MulSees Nalt'ion.aux, PariS Ob.iI'JW.)., SIS. 16, w ser~i "Petits gudides d€ls gI1aI1!ds musees", 25. 16 N:ielktÓTllY wtiJdJwwie rwyrpaWIiada!ją OOIW1e1t opinię, że zwie<i~jąc ekoSlPQ4ZytCję ocmoszą wr.alŻenie pme<:ihołdrz.enOO ,prtZl€lZ SiWoi:sltą fa'brytkę. Półm!rQ!k, punlktolWe ŚlWiiatła, ~a!sem I1UC'hoane, przy!tłiumlione róooe odgłosy, jedl1J()ll'ilbość wysltorQ,ju iP"Ia.stytCzoneglO W1SlzYlSibkJo itJo slkłalda stię na to w["~el1JiJe. de la Relmioll1 des = �Fr.a1l;C1J,skie muzea 285 €mografdczme czaje", "Strój", "Gry siłowe i .zręcznościowe", "Literatura", "Muzyka", "Tanie'C", "WiJdowiS'ka": "Zy1cie jaT'Illar.cme-Cyrk-Marionetki", "Sz·tu!ka ludowa": "Grafika-SZituJki pla'Styc~ne". Sz,eść spośród tych programów przygotowanych z,ostało ·z pominięciem materiału zabytkowego {por. plain Galerii studiów, ryc. 3).Zasadnrczy trzon 'ekspozycji stanowią wie,l'16e witryny (ok. 20 m długie) mieszczą,ce setki muzealiów. Układ obiektów w ramach 'programów ma chaTa!kter analityczno-ty;polOlgiczny i wskazuje na funkcje tych przedmiotów:.. (Prócz tego, programy uwzględniają dokumentację przekazywaną obrazem i dźwiękiem w specja1nie do tego celu urządz.onych kabinach. Znajdują się 'one na obrzeżu sali. Przeds,tawiona tu dO'kumenta'cja audiowizualna U1kazuje postawione problemy w ujęciu historycznym i geograf,j,cznym. Kabiny wyposażone są w automatyczne 1M'ządzeniado przeglądania przeźroczy (visionneuse) 17, magnetowidy 18, magnetofony 19 oraz albumy fo,tograiiczne 20. Wrac.ając jesZJcz.e do aspektu muzeologicznego pTezenta,cji muzeaEów, trzeba podnieść wysoką jej or.ganiza'cję i czytelność. Obiekty, ułożone ściśle wedle tY\POlogicznych !programów naulkowytCh,są widzowi systematycznie wyjaśniane. Na froncie gabloty znajduje się lilSta informacyjna (oommaire) 'Prezentują'ca merytoryczny program wraz z głównymi jego podziałami. W dole gabloty umiesz,czone są etykiety (etiquettes) odwołujące się do tych .podziałów i wprowadzające nowe. Kaidy stopień podziału jest oznakowany odpowiednim symbolem li<Czhdwym.Przy eksponatach widnieją krą7Jki z numerami pozwa1ającymi identyfikować je z pos2'JCZ€lgólnymi podziałami. Poszerzone informacje o o'biekta,ch przynoszą katalogi a'1bumowe umiesz'czone w wyzna'czonych miejsca'ch w środku ka7ldej 'ułicy' (por. ryc. 3) 'zwanych logette. iNatomiast naukowe OIbj,aśnieniaido poszczególnY'ChIprogramów .z:awa<rtesą w tomach serii przewodnrków eino,logiczIllych. Obok 'tekstów podstawowego komentarza /katalog obejmuje fotografie wskazujące na funk1cję przedmiotu, bardzo przejrzyste rysunki 'wybranych o.bielktów, mapki z zaznaczonymi zasięgami różnych zjawisk kulturowych oraz wskazówki hiJblliograificzne. Wartość tych !katalogów zaznacza się również w sferze pozamuzealnej, gdyż mogą one być wykorzystywane jako elementarne ·pod:ręczniikilub miniencyklopedie. Na za11 WyŚWlietJl:ane tu serie 20 d'ba\pazy\tywQw Obral2lUOą temart; za 1!ronogJra.ńiJcrzmycih preloonlt<OIWanj'leih w Ul!daidJz;i,ec:h'I1Ol!looogi<mmym. 18 Sczieściommllltawe fi'lmy dŹiWli~cxwe d!oSkoooil.,e UlZlulPełruialją Ulkawują;t l' pomocą wyJba'any m-ótdel pt'o!b[em. gJ w J)l'OOes'iep<J\W'Sltlawamria i fulIik.c-jonawanli:a. Na@1aJI1'La klQlffie!1ltlal1ZY tOlw,arizy:s!Zą wylświetlaniu dialPolZy1;ywó\w, a na(glI'a.nLa .mulZy1kJi, w program'Le "Muzytka", iWs'kal2lUÓą na jei I1O'ZJldJcrzm,ef<unkcrje w $Ołec~ń- srtJwie. 2l\F~afde 5lZK'ZIeg6łOlWj'lch r·cmSlZerrzaQą program w pOlwiąrz..anńlu z geogJra<fią naukowy .Z'j~ poprnelZ uka.zyw.a.u."'lIie p:roił)1ernÓIW Iku'btUJI'iO'WY'OO. �286 GRZ:E)G()RZ Ryc. 3. Mu.see na¢JiOlncl PIlan des SKALSiK.I Am, et TradlitUJoJ1is P,o(puilaJire's W Pary~u elksiPorLY~Ó,i GalleroiJi sl:OUJdió\W Wg M. J. Brunhes-Delamar>re i H. Hairy, ture, Editions des MUJsees nationaux, Paris, Kaaudyna Jasiewkrz;. P.I"Ogr.arrn Techniques de production: 1971. Guides ethnol{)g~ques GaIb'LoVa l. HriJ9tor.ia l" .3 2. JęZy1kmmIalW.stlwio 3. l'agricul415. Rys. Org<lniJzacje 19,21 4Jl społeczne 4. Habi,tat '5. T,oohn~ki IZJdiOlbyrwania poIŻyrw1enia ,a) ZbieralcitJw() b) Lowli,edtlw,b, c) Ry'bołóJWJsII.lw() 6. Tr ans!pOII'It wi,elj,siki 7. Teoh'IJJtki produkcj.i b) Hoido~ 8. T,echniJkIi pme!t1wórc~e g,. Zycie domOlWe 12. 13. i z;wY'ClLaje GirY si~O'W'e i Z1Ię0zno'Śdowe LiteroItura lVllUlZy.ka T·aIlli,ec ,W,iJdOlWillsOOa a) Zycie 4, 5, '6 7" 8., .gr 6 jammar.wne b) Cynik c) Mani'onettikd 17. ,Sartiulka liUidoJWla a) G.ro;fiiJka Ib) S'ZJtiUlki plalS!t ylC7Jne 8, W, 12 13, }'5, 17 14, .Ji6, liS 10, 111, 11l 131, 111, ilS 20,~,M Hi, !l7 ,?6,.28,'3Q U3 19, 20 311, ,3~ 2il 14. 15. 16. 21 4' IPoży'WioeIllila a) RolIl1icltlw;o 10. Wuenzenia ll. Strój 2 2 2 3 3'2,34, .36 2B,25 35., 3li", 00 27., ~9 212 38,LW 22,23 38, '4(Ą, 42 2i4 38, 40, 142 44 4'6 �Francuskie 'T1W.zeaetoograficzrne 287 kończenie prezentacji Galerii studiów ,ce,lowym chyha !będzie przy\bliżyć dla przykładu jeden z siedemnastu pro@ramów, ukazując Jego nacz~lne idee oraz sposób i'ch realizacji. Dobrą tego dustra·cją jest po'Cł:program "Ro·lnictwo" w ramaeh 'Programu "Techniki p.rodulkcji pożywienia". "Rolnidwo" zajmuje trzy gabJoty oznaczone numerami 4,5, 6. Celem ich j>estzilustrowall1ie ~hronologii różnych prac, jaikie r'olni.~ musi wykonać w ~iągu roku. Dla osiągnięcia podsta-wowego zamiaru, jakim było ukazanie klasyfikacji typologi,cZinejoibiektaw, ,zrezy:gnowano z uwzględnienia problemów zwyczajowo ujmowanych w z,akresie rolnictwa; dotyczy to zagadnień związanych z charakterystyką roślin uprawowych, itch 'Pochodzenia, zasięgów geograd'ic:zmychitp. W związku z tym wzięto pod uwagę tylko rodzaj pracy, jatką należy wykonać: ;przygotowaniezi€lffii, koszeni'e, młócenie '" Podstawa k1lasyfilka'cjijest więc opaTta na ogólnych kryteria'ch morfologitcznych niezależnych od specyfiki narzędzi i urządzeń. Jatko narzędzie (outill) okreśLa się przedmiot połącz'ony z dwu zasadniczych częśd: pracują'cej oraz luchwytu, rą'C:zlki;natomiastUJ:",ządzenie (instrument) to połączenie większej ilO'Ściczęści przeznaczonych do zwiększenia wydajności części pracująlcej. Przeprowadzona klasyIfilkacjadotyczy cech podstawowych naTzędzi i urządzeń, np. forma, strukturaczy lCięri;ar.Oto jak wygląda podział podprogramu "Rolnictwo" w Ga!lerii studiów (wraz z odpowiadającymi mu sY1ffibolami): Część pierwsza: Pmce rolnicze GaJbLota 4 PrzygotOlWJaJnlie gleby (preu><1,ra!t11on du s'o1 et de WiI1 env'ironnemenlt) 11 Narzędiz;ia ręczne, pros!te ~Oull!iJ!s ci bra's, ISiimlp}es) 111 Slpaazylwaaą'c'e (lPeDcluslsLotnpose'e) 21 111.1 Rydel (Heche) 111.2 Rydel dwuzębny (Four,che-beche) 111.3 Wytkiopy'W<lm 'kJOIi1Zen~ (AnralC'he-racines) 111.11 P'I'ZerywalOZ 'OSltU (Echa'ool()II1In€lt'te) 11 L5 Krój :ręazny, pocią~{)lwy (TIa.tlile-pre) l J2 u'deI1ZNL1o:we (perou.Sls'ion llanoe) 11.2.1 K.i:l0lf (iPI~c) 112,2 MQltYlka (HOlU'e) 1 112211 z uchem ,pie,r\Ści'EID101waitymIW bIla'~e (Emrna;I1Idhta,ge si'ITl{Ple)22 112.~ z ,ulclhem lIJIierśDieniow.atym ods:ta:w.1onYIffi(Em:rllaTI'chalg'e li c.oJ1eJt) U2.2'3z IUIC'hremOidsitaJwionym w kJsrzJt.ałaie slzyjoi łaibęd~ia (EmmaI1lclhia,ge li col de Icylglne) 112.3 Dz;i,ilika (Sa:rd,ette) 11'2.4 ,K!ró'j (TiaIiilll€-;pre) 112.5 No;te (Senpe ,etel:argueur) 1~ Nar.zędz<i.a Tęc'zne, złożone (Outils 3. bre's, ComijXllSes) 121 Motyikla o dwóch ostrzalC;h (Houe) 122 OSlklalDd(Tadll}loe~!pre) 123 Noże do 10000inania gałęrz.i (iSerpe et elargueur) 21 K'10Jsyf'ilkac1'a prostYlah namzęld:.vi ręc,zJITYcl1 na: -"IPOC';z.YIWającei UldemeIJJiOlwe wiąże s'ię z odlffiienną te<eihn'i;ką ilC'h uŻyitlk<OlwaJnlia.BeZłPo'Śired:nio :pr,zeid Wlgłęhiet1lie:Tl się w ZJi,emię pier,wsrz;e nanzędlZiia slw{)lbOldnti'ena niej S\POlClZywtają.dlDu(ge na'tiCJlmJiiaSlt enengioznie w nią udeI1lają. 22 Prlzy tłumatCCllendlU za'Slt>O:S'OIwalno komib'inalCljoe narllw z PolS1k'i'elglo A~,aJSu Etnograf'i,oznego, z. III, W'<1JflSrzawa1968, mapy 130 - 133. �288 GRZEGORZ SKAl..SlK.1 mens lSyJmet·Iiiqu€lS) 1'31.1 Radlo (A.ra'iI"e) 131.11 RadŁo kirlzy.wolgrlZąldIZJi,e101we z pŁoz.em d. ~Oalc.em (Anl.,i1re chamlb~e a reillIe) 131.12 RaJdł{) z rę!kJo'jeścią .ryllC{):wą (Ara;ire ilUJan!che-.sep) 23 J31.13 RaJC!Łoklrzyrw~iel{)lwe z rad- LiJcą wk:SlZl1akie włóaztnd. (AJrair.e delllta'l) 24 13J..2 Krój (CQU1;lier) 13.1.3 Radł{) k:01eś.ne (AJra'iJre <wec s<uppont) 132 UIlZ'l!dz.eruia a'sy.metrycZlne (,lnsltl"Uments diJssymet·riques) 132.,1 P1JUig (C'h~lr'l1u,e) ~:>2.H Płulg o OOikładnilcy s1tałej (Ohamrue a v-eIlS<OIiJr f.ixe) !312.12 Płu'g obT{)Wwy (ChaI"l1ue rtoullme~o:r'eiJlJle) 13'4 Brona (HerBe) GaJbil'oita 6 SaJdiz.eniJe i s'iew (Pllanlt<art;ci:onet semaiilll.es) 21 Kołek do sada.>enda (aaJIńou-) 22 ZrraJOZIJ:ilkrY'!lcQWy (Soc a falitr.e J'es raties) 23 Siew lfęClZI1Y(Semoilr,s) 3 Zbiór zJbori..a(Recdl:t<e) 31 Wy.rymani'e (/pair exitiraJatii,on) .3,2 Zęc1ie (\par COl.ljpe) 3U si,el1P€!ffi (a la faUJciiJUe) 321;1 Slienp zq]jloofw<a,ny (F.cl.JUlCtiJlll'e a d'ents) 321.2 Si'eI1p głaidJk!i. (F<lJUlci~e !liiJS!se) 321.3 OC'łuxma pallicó1w (!P;pOlt~e-d~) 321.4 Kompletne oprzyrządowanie (OutLllage compleIt) 3'22 kosą (a la Ifia<ux) 3Z!.lJrosą rz; żeileźiC,em c.i'llgnit:,tyJffi (a 1aJme tuJree) 2i 322.2 kosą z źeIeźcem popychanym (,a lam e pous.se) 322.3 kosą z O'PI"zyr·ządowaniem (faux armee) 3122.4 kosą z drewnU:aną osełką (Faux a etriche) 323 ,p6łJrosikiiem (a la '&ape) 33 OsitrIzenJie oj kl~amlie kos ~~~ atbaiItaJge de la faux) al>e~k.a kamienna i IPochewk:a ~Pi'eLr'e a faux at oofHn) Mło.tek i .k.olwadebk,o OMa.rlteau at en:c.lJumatlte) 332 1 Ko:wade'llkQ płaslk:i'e (a table) ;'.32.'2. ·KJo:wadełJloo z ooulbkJiIem w k!sZtałcle młdtlka (a Ipanne) J{,awade~k() z pięt'ką (a talon) 332.3 Usltawialn!ie spIlJ()lkÓ\w (G.eribalg'e) 4 8Iz.wf1,a do 7!bi'erlanli,a po!k;06u (Ja41 v-eJ1euLSe) K:ruebe1 do wiąlZa.llliJa sno!Pkólw 42 (Ai,~iJlJ1'e allier les gerbes) Młóc·enie i c:zy.sZJc:zern,elZJiJarna 5 (!BaM'~e et neJtitl()yage du ~n) U<delI1z;aniekloisanlli (Ohauibalge) 51 52 Młócenie OBa~It'age) 5<Z1 KiiJjanlk:a (BaM«)iJr) Cep Ik:i.jaw.aty (lLartite) 5'22 5/23 Cep (<FdealU) 52'3.1 o stały;mZlaoz,epi,e :na di7Jierrżallm C'alt'taK:'he.fli~e roT Ie manlClhe) 523.2 o obrlOlt'OlWyJffi·ZIa<az.epie1lIa <liz;ierż,a/ku (ialtta1dhe pivot'arnlte SIUT Ie manlcihe) 523..31 Gap :z jooI1Jego \kalWałlk.a drewna (iF1eau mQll'lJOxy.!.'e) MłÓiCenie :waloom mł6ckawyJffi (Depiqru,~e) Gabao:ta 5 UtIiZą;<Wen:iJa lSIPJ"Zęz;aJ'D'e (I.nSItruments aJtte!les) 1311 Uo:ząldrzen:ia 6ym,et,ryIOZJne (iLrusitlrnl12 2 J K. Maszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 1: 1967, s. 167, ryc. 131. K. MOlStzyńlsik1i, Kuloom ... , s. 164, ryJc. 122. 25 Podział kos na dwa rodzaje: z ±eleźcem ciągniętym i pcypy,chanym z.wiązany jest z pe!W'll'yJffi=rz.egółem kOtlliS!tlroJkicyjnyJffi.OhoolZ;i o usy1u«)IW1;J.nierącilikii fila kosiSlk:u wuglęldem lŻ€l1eź£a: bądź (j{j stT{)'lly żel.woa, bądŹ z jego pme'C1iwnej strony. Wyn'ilkają z tego odmienne ltechniJk:i kJosrlenJi.a i p<>'ZYlcjek05liJama. 23 Por. 24 ~OT. �Francuskie 54 55 6 cI muzea etnograficzne CZY'SZIozelIlJieZiarna prey UŻYlCiJu 62 opallkJi (VaiIlina.ge) 63 pf!Z;eisi·ew<ł1l1!i:e Z1iarna (CriJbl.age) 64 Zbierall'll.ie i ładolWtalJ1liezboża (Ra-. ma:Slsa,~ et 'cl1.aJl~gemel1lt) Gtralbie (Ralt,eau) SzuiLl!a (lPeiJJJe) wtdły (!F'OIUIf.che) WY'chwyrt; do .na.piJIba,niJa tiny zabezIJi·eClzaJją!Cej ładunek S!iana Lub drzewa na wozie Arret de corde) Część druga: PTZyikład:'winorośl 2 3 31 211 312 Pr.zyJglOtOlwa,l1Ji,e gl'elby i pralce wokół rośliny ,(.Txava,H doll .S'OI1 et autOiUirde la p1a:nlte) SzttbeQ)ienJie ~GTeffug·e) OibC'iJIlJal1lie iPędÓ1W(Te>i:J.rle) NÓŻ ogl'odn:iJazy o stałym OŚt.I1ZlU (SeI1P€ a 1ame f·ix·e) z ~rnbi'et€lffi osltrym (a dOlS tlranC'haTIIt) z ,gI'lZJbiet·em nie QslhrY'm (a dOls non tira'D'Chant1: ) 32 33 ol 5 6 7 71 72 8 Nóż ,ogr·odniJozy o() ostreu s'kłaJd<lnY'm (Serpe a lame plJiCłJnlte) Nóż-;s.e;ka!tox (Senpo~,secalt.eux) U:Stalwtian'ie Ity,crz;ek (.Planttartoi'On des eohalas) Obdnanie wici (Sarme1lJtage) O!pryśkillwa!IlJi'e .(iSOIUf;rage) Z'biO<TY.(V'el1ld.a'f1Jg'es) ObcinCłJIlJi·egron (Coupe raislin) T1valllslpom gJron (Tral1lSIP01"tdu ra'iSlin) Straż winIlJic (Gavde de la recolte) Program ,nau'kowy "Rolnictwo" obejmuje również do'kumenta'cję ikonogra:fi.czną znacznie rozszerzają;cą informacje z gablot. Dokumentacja ta dostępna Jest w trzech ka:hinach: 8, 10 i 12. W Ikahinie nr 8 wyświ!etlić można serię 20 diapozytywów o n.astępującejtreści: Nagrolbek ro'l'n~ka (II w.), Orka {XI w.), Bronowanie (XII w.), Uprawa winorośli (XIII w.), Koszenie i ostrzenie kosy (XIII w.), Zniwiarz z sierpem (XIV w.), Siew (XV w.), Sianokosy (ok. 1480 r.), ,Zbiory winotgl'on (r. 1491), O.l1ka {XVI w.), Sierpień (I pot ;XVII w.), Ubiór ogrodnika,Ckoniec XVII w.), Or'k.a ,('pał. XVIII w.), .Praloe leśne (poł.. XVIII w.), Zeńcy z Lucerny I(r. 18eO),Wyltłaczarrie roku z winogron I(XIX w.) Młócenie walcem zbożowym (T. 1863), Młócenie ,cepami .(dk. r. 1800), Zbiory winogr·on (XIX w.), Mechaniza1cja zb.iorów. Ka.bina nr '10 zawiera kilka albumów z fo'tograrriami uzupełniającymi tematy 'prezentowane w gablota·ch, d.otyczące narzędzi i pra'e rolniczYiCh oraz pl'ac związanych z u;prawą winorośli. Kabina nr 12, dzięki magnetowid.owi, pozwala obejrzeć ;film J.-D. Lajouxna ,temat młóoenia żyta 'O€1pamina wolnym powietrzu we wsi Vi·eurais (dep. Aveyron w Masywie Centralnym). Zawiera on .następujące etapy 'pra'cy: ro:zJkladanie snopów, młóckę ,czteroma, sześcioma i ośmioma 'cepami, zbi·eranie 'Ziarna i jego czys:zJczenie'Przez wianie. Tak oto prz·ed:stawia się, w wielkim skrÓCie opisana, współ'czesna ekspozycja stała Musee national des Arts et Traditions Populaires w Paryżu. Autor starał się zohrazować przede wszystkim treść merytorycz.ną tej wystawy, uzupełniając ją uwagami 'na'tury muzeologicznej. Zaden jednak opis nie jest w stanie oddać panującej tam atmosfery, która łączy w so!biepowagę i dystans'Z!e :swobodą i he.zpośredniością· 19 "Lud" - tom 65 �GRZEGORZ SKALSKI FRENCH ETHNOGRAPHIC MUSEUMS. PART I (Summary) Polish ethnographic museology constantly lacks information on foreign museum centers, including also French ones. The author of the present paper wants to make additions to the hitherto existing, not tdo impresive literature on French museology concerning mainly two central museums in Paris - Musee de l'Homme and Musee national des Arts et Traditions Populaires - and make some remarks on regional museums. These remarks result from the author's observations made during his research grant stay in France in 1979 and concern the ethnographic collections of the following museums: Musee national des Arts et Traditions Populaires in Pa'ris, Musee alsacien in Strasbo'urg, Musee de Bretagne in Rernes arnd Muse'e Camaraguais in Mas du Pont de R'Ou.sty. The article is divided into two parts; the present paper includes the first one, which aims at presenting permanent exhibitions of Musee national des Arts et Traditions PopulaiT€s. The permanent exhibitions present traditional French folk culture as well as its transition to industrial culture. Presented sp~cimes, depending on the given subject, date back to the Iron Age and up to the 20th century. The exhibition consists of two parts: Galerie cultureHe and Galerie d'etude, which differ as far as cognitive aims are concerned. The first one - Galerie cultureHe - is assigned to a general audience who wants to learn as much as possible about French folk culture. Galerie d'etude, however, is meant for a special audience, experts who want to enlarge their knowledge on certain aspects of folk culture. Analitical and typological arrangement of objects and concomitant publications enable them to make a thorough study of chosen phenomena in their comparative chronology, i. e. in their causal and consecutive process. A lot of interesting exhibitiona1 ideas were introduced;' among them diapositives, the so-called "unite ecologiques" presenting light and sound performances in in authentic interiors, ethnomusicological shows and projection rooms where one can see slides and movies and listen to music. This paper icludes a superficial review of substantial contents of both exhibitions and some remarks of a museological nature. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee2f8dc2a0b0fe449aefaa7d69f1d7ae.pdf 32dcf53de49b1d0f22eaf1912a5e3939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1820 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1687 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.407-409 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-'1435 V. IN MEMORIAM Lud, t. 65, 1981 EUGENIUSZ FURDYNA (1907 - 1980) Wzruszająco, prostymi słowami pisał mi o jego śmierci Aleksander Kalczyński, więzień Oświęcimia, druh najwierniejszy: "Genek nie żyje! Nasz przyjaciel, kolega i brat w dobrych i złych rokach. Zył moimi, twoimi i naszymi sprawami, bo taki był jego życiowy mus ... W czasie, kiedy nasi chłopcy rozlecieli się po światach, zabrakło przyjaciół, ale był Genek ... " I teraz już go nie ma. Należał do generacji, której lata studenckie zbiegły się z okresem kryzysu ekonomicznego: Jak wielu jego rówieśników i on musiał przerwać swą naukę. Nie szukał jednak lepszego kąta poza ziemią gorczańsko-beskidzką. Urodził się w Mszanie Dolnej, od niej się nigdy nie oderwał i z nią pozostał na wieczność. Widziałem w nim Don Kichota, tego Kawalera Smutnej Figury, który szedł w każdą walkę dla jakiegoś wzniosłego celu. Tamten z La Manczy i ten z Mszany Dolnej przegrali tyle bitew, tyle pojedynków, ale w klęskaeh nie stracili człowieczeństwa. I jeden i drugi urodził się po to, by być wolnym i dobrym człowiekiem. Serce miał wielkie dla każdego i dla każdej dobrej roboty. Nigdy nikomu nie wyrządził krzywdy i darzył wszystkich uśmiechem i pogodą. Nie umiał skarżyć się ni żalić nawet wtedy, gdy uderzały go krzywdy. Posiadał własny, dyskretnie ukrywany świat marzeń. Gdyby jego życie popłynl}ło innym korytem, ku zachodom, byłby może oficerem kawalerii, albo znakomitym aktorem. To pierwsze marzenie wyrosło z legend powstańczych, z polskiej martyrologii, drugie z wrodzonego talentu, którym czarował bywalców amatorskich przedstawień niemal całe życie. Najbardziej odpowiadały mu role komh czne. Znała go cała okolica z dowcpiów, z oryginalnych chwytów teatralnych, z powiedzonek i niezastąpionego humoru. Jego talenty aktorskie podziwiali nawet zawodowi artyści z Warszawy i Krakowa w czasie letnich wypadów w Beskidy. Smiał się jednak rzadko, nawet wtedy, gdy czarował humorem, bo śmiał się razem z ludżmi, a nie z ludzi. Bo wiedział, że na świecie, w roztokach i na zbyrkach, było dużo biedy. Nazywaliśmy go kroniką Mszany Dolnej i ziemi gorczańsko-beskidzkiej. Niestety, kroniką niepisaną. Ponoć Władysław Orkan, który obok jego domu przechodził bardzo często, bo dom stał przy porębiańskiej drodze, miał go namawiać, by spisywał swoje kronikarskie przypadki. Dlaczego tego nie zrealizował, nie wiadomo. Był dobrym i bystrym obserwatorem, opowiadał ze swadą, umiał wyłączyć plotkarskie nowin:karsltlWo z osnowy każdego wydarzenia ł - nie wiadomo jak i kiedy - zdobywał wiadomości i fakty z nimi szybko związane. I nie zdarzyło się, by go wyprzedziły pisma codzienne czy radio. Cechował go entuzjazm niemal nie ograniczony w każdej robocie i w każdej s~uacji. Był niezmordowanym entuzjastą SipOrtów, a piliki. noinej przede wszystkim, choć sam sportów nie uprawiał. Uczestniczył wiernie w imprezach sporto- �408 In memoriam wych nie tylko w Mszanie Dolnej, ale wyjeżdżał z ekipą "swoich" sportowców' nieraz i do odległych miejscowości. Jako działacz i orędownik Klubu Sportoweg() doczekał się uznania, które przyszło w postaci złotej odznaki za zasługi dla miejscowego zrzeszenia. Prawie każda organizacja społeczna znalazła w nim ofiarnego i gotowego zawsze do pracy ochotnika. Trzeba było go widzieć, jak się dumnie i szumnie nosił w okresie, kiedy mszańska straż Pożarna obchodziła jubileusz stuletniej rocznicy istnienia. Trudno by wymienić chociażby jedną imprezę społeczną, w której by nie brał udziału. Znały go wszystkie festyny mszańskie od pół wieku, wszystkie parady i obchody patriotyczne, zbiórki na cele społeczne, każda pożyteczna akcja .. Oddawał tym akcjom całe swoje serce i cały entuzjazm. Tak było również z przynależnością do PTL. Od pierwszych dni istnienia Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej EugeniuSlż Furdyna włączył się w nurt pracy, która przecież szła po linii jego życiowych zainteresowań. Umiał być natchnieniem i motorem. wielu poczynań na tym polu, a jeg() zapał i upór były nam dro~owskazem i zachętą do wytrwania w nie zawsze wdzięcznej działalności wśród ludu u podnóża Gorców i Beskidów. Zycie. jego przypadło na okres wielkich przemian, niezwykle dramatycznych_ Nie tracił jednak wiary w lepsze jutro. 2'inaliśmy jego optymi'zm i nieraz ta jeg() postawa dodawała nam otuchy w chwilach rozterki i załamań. Może najbardziej. typową cechą jego charakteru była niezłomna wiara w sukces - przy równoczesnej postawie, która odrzucała widmo klęski. Tilk było we wrześniu 1939 r. Gdy nad Mszanę nadleciały niemieckie bombowce, Genek przekonywał nas, że to polskie samoloty, i cierpiał ogromnie - patrząc na rany w ścierniskach - że nie tak było, jak myślał. Nad Dunajcem zagrodziły nam drogę do oddziałów wojskowych czarne czołgi. I ..znowuoptymizm Genka widział w nich czołgi angielskie. Tam bomby, a tu serie z karabinów maszynowych rozwiały jego nadzieje. Ta wiara pozostała w nim i z nim, a przez to i z nami do ostatnich chwil jego życia. I chociaż odszedł już od nas, będziemy czuć jego obecność, obecność przedobrego człowieka. o którym można powtórzyć za bohaterem Prusa: "Non omnis: moriar" ... Góralski święty Piet er-Paweł na pewno wpuścił go do nieba, bo Genek i tym razem z pewnością przyszedł tam z jakąś nadzwyczajną nowiną spod Lubonia. Julian SzynaZik Dobrowolski. Dillsboro - USA �ANrrOiNiI GORS,ZCZYK (.18'92- 19a0) Dnia 10 marca 1980 r. zmarł w wieku 88 lat Antoni Górszczyk, emerytowany kierownik szkoły w Pisarzowej (Limanowskie). Był to ostatni już z najstarszeg0pokolenia członków Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, członków niezwykle twórczych. Bogaty jest życiorys tego aktywnego działacza społeczno-oświatowego, posiadającego przy tym liczne k.rzYŻe za wale0znóść z okresu I wojny światowej (w tym Virtuti MiLitari), żołnieI'Za AK, organizatora tajnego nauczania, członka ZBoWiD. My za3 w tym życiorysie podkreślimy to wszystko, co odnosiło się do Jego pracy naukowej w dziedztnie ludoznawstwa. Ro=iłowany w swojej ziemi rodzinnej,' objął badaniami życie ludu tej ziemi, ciekawe fragmenty z jego historIii, jego zwyczaje, obrzędy, podania, stroje, sprzęty, naI'Zędzia pracy, słowem - cały folklo'r i kulturę materialną. W kJilkunastu gruntownie opracowanych prelekcjach, wygłQswnych na zebraniach naszego OddtzJialu, okazał się prawdziwą skarbnicą wiedzy ludoznawczej z terenu Pisarzowej, Męciny i całego regionu limanowskiego. W swych pracach nie ograniczył się tylko do badania dziejów i opisów przeszłości, ale prześledził przemiany, jakie zachodziły na wsi do czasów współczesnych. uromadził zbiory regionalne, korzystając z bogatej tradycji rodzinnej i przeKazów swoich przodków. Cenny zbiór haftów (na strojach ludowych w Pisarzowej) umieszczony został w jednym z muzeów regionalnych. Opracowanie piękme, Kolorowo malowanych skrzyń pisarzowskich zostało wydane w I Zeszycie Materiałów Etnograficznych z powiatu limanowskiego. Inne prace, jak: Pisarzowa, Glodu i epidemie w Limanowskiem, Testamenty chlopskie z XVIII w., zostały wydap.e w II Zeszycie tych materiałów, inne prace czekają na wydanie w III Zeszycie. W uznaniu zasług w dziedzinie ludoznawstwa Antoni Górszczyk nagrodzony został w 1970 r. dyplomem Honorowego Członka PTL. Wieś Pisarzowa może być dumna z tego, że jeden z jej synów przekazał potomności tyle wiedzy o jej życiu i dziejach. Oddział PTL w Mszanie Dolnej z głębokim żalem żegna nieprzeciętnego ba-dacza ludowego i sp.olec'Z.Itika. Wanda Skula � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab5055e8304d47f54a0083d74aa08169.pdf da9166fa9e61714b91b2e67c61a871b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1819 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1686 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.341-406 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 IV. KRONIKA Lud, t. 65~H1I81 MIĘDZYiNABODOWtA KONiFERiENICJiA EmNOGRAFiIIC,ZtNA NA TEMArI' NARODOWOŚCIOWYCH W BEKEScSABA (WĘGRY, 1980) BAD\AŃ WęglieI1skie Torwa11ZYslbwo Etnogxadlitc,zne wlf,gamii1zorwałio po llaJZ drugi MiędizylI'1aa"odorwą Konferenoję E)tlllor~afkzną na t'emalt badań nalI'o,aorwośoioWylCih. T,oIWa11ZyS'tWOu·waża bOlWliem m nader w,ażine 1elPsze pO'znalllJie o,góilJn)'lch i specylf~C'ZJlyICh cech kualtu,ry ludowej t)'lclh nawdorwości, ktÓlre żyją w więlkJszej lub mllJiej!slzej i2x)laJcji od matju malaierz)'lsteg;o i jego języlka. Oboik molWY ojczylstej, właśnie k.lU,tura lud orwa, a sZic'zegó1lnie SIV1;ullmsą tyuni aZj'lrtllJ~kJamJi, któlf·e sprzyjają szclZ'eg6llinie UitrzytmarlllLu naa"oolowo;ścd prrz:elZ długi omes czasu. Wycihodząc z tY1lC:hprzesłanek, WęgieI1sk'ie T'Ow'a11Zylmwo Etnoglraf:klzne porwoła'10 w r. 191715serię wj'lda,wniczą ,pt. "Etroo,gratf'ia grUlp narooo1woŚiCiOlWy1clhna Węg11Zeoh" Dotąd ukazało się 12 ordld!zieilnych toonóIW w jęzj'lku niemieckiJm, ser9:>o-lCihoI'Wla'c:ko-,słoweńiski:m, rUlffiuńJslkI~m,i slowaak~m, a da'lisze 3 toony znaljidują się W dlfrllkJu. Ponadt,o Towa'l"lzystwo powołało s,pecrjaJlrną selklcję dla badań ITaJJ."IodorwoŚ<ci'Owj'lch w ceUu pmedisita"Wianlia i o;marwiania wYlli~kQw odinośn)'lclh badań. Włą'c:zyiŁa się w to taJkJże Międizyna'wdo:wa K!onlf'erencja, na kt6rej liclZni nauikJOIWIcymogą referować s,woije baldania na'rordowośCli oraz 7JWIiąJZ'anez niJm'i ,poobllemy te'OlretylcZlne i pralkltylclZiI1e. II KCJIrlifereIl'C'ja Wj'lwołala więce'j zaiiniter·esQlwani,a IJJLż slię sp()1d:zie'IW.am:>', .gldyIŻ WllZię10w m'ej udzLał 175 ulClZelsmikÓ'W z nalstępurjących klfalj6w: Wę~y 117, AUlsitTia l, Cz'echosłowacja 17, Finlandia 1, Jugosławda 15, Polska 1, Włochy 7, Rumunia 5, ZwiąlZelk Ra.dizioold 4. Ref'eraity wyglOlsliJJi pl"zedisit,alWlic:iffie12 k1fajÓ'W. W ¢enaTn~m pOrSrioo'zeniu i.narUrglUll'a1cY'Jnymw:~iął m. in. 'lldiział miJni'ster spraIW zaglra'!1icznj'lch P. F,r'i/gy·es. p,oolm·e,śrllił Oill w SIWym wyls:tąpiemu, że Repulbllr1ma Węgim1s1ka dba o to, aby w.szyS\tikie tutejsze nal1OidO'W1OŚci nie tylko utrzymały SlWój język i własne tradycde, ale taJktŻe do:tmzj'lffiały ~r{)lku w dallSiZym kUllitulfalnym 'rorzJwoju iJch macierzylstY'oh narodów, i stąd sitały się w:iąi;ą\cym o'gnl~em w s!tolSu-llka'clh mięrd:zynalfodowy1c:h. BrerzY'denit KOIIDiIt'etiu Ong,aniJzacY'jnego (,Ivan Baa'aJs'sa) padkrelśi1ił, że "przez ~o:rrganl~ZO'wan'ie k,o;nIfereruc,jli weszar1iimy na właŚJc1iwą drrolgę, g;dyż przy wzajemnej żj'lc7J1'~ej pooJtrarwie można me tylllko olffiÓ'Wić i wymienićtłorś'WIialdiozenia zwiąJZarne z - :.:Ilzlllsadnd,onymi lulb nlie - tlfUldinro,śrci'amietrno~aif,irc~nych baJdiań naJd narodowościami, ale także ukazać istotne osiągnięcia tych badań". W crzasie sesji 'iJnoorgull'acy,jnej wysluclhaillo z dUlżym marnlteI'€lSOiWamem dwóc~ referatów: Józef BU'l"S7Jta, Die Stellrufl1g O. Kolber'g's (1814 - 1890) zu den Nat.ionaUtlVtsgr'lLppen aLs richtig.es ModelI der Iinterpr'eltiaJtoon derr int·eret,nischen Verhii!ltn'isse; B. H. KaJrmis.zewa, Etrrvicze,skij,e proc'essy S!J',edy nacjonaLnych i etmO!gnz:Nczeskich gr:wpp Uzbe/oi:stana. N.ast~ie u'crzootrndJcy ,podijęari pralce w 1mzeClh semclj.alch. SeIk;cja I "DWlUijęzy,C1Zność i stosunki interetnkze", obok różnych podstawowych zagadnień związanych ze ZJIDianami w jęzj'1kaJCIh, zajęiŁa S'ię W!PłyIWem dW'l- i wiffiodęzYC7ID()1Ślc'ina r,o~ó,j 'lm1iltUlrLudowylCih. Wymd!kŁa tiU także lmvesltia badania g;raniJc etniCl7Jl1ych i języ1ko- �KronUca 342 wY'ch, jaJk i pro!b[emy w:zaj'emnycl1 w\pł)'lwÓW narodorwoiŚICi za['ó:wno w pIlzesz~ości, }aik i rw aZ<liSlalch~Sipó~CIZ'esnY'dh.Sek~J'a II ".Badania eltnogtraficzne a za'cihowalIliie i rOLZJWójku[ItUlry na'l"OdOlW.Qiś!Ci" zaórnOlWala się głó:~nie wyl~o'rzYISlt'<łJn~em wyn.i!ków bad.ań etln{xgra1Jkznylclhwe wSlPó~ClZesnelj~1JtlUlrlZep(J~'zc:ziegÓl1Jny;ch narodowości. UiC'zes,tlIlJ~cysltwiel'dizJiU jed'noanyślme, że nalslZa naulka ma w tym zalmesie pOlWaJimezadania do Sjpe~n.i!ellliai że wlC'iągll'ięc.ie do badań przedlstawi1cieli języlkórw madell1zystY'c.h mo,że dOlpro1wwd:zićdo dal1s1zY'chpOlwa,ŻJnY'clhrem[t.altów. W sel~cji III prellegencli u!ka:zali wyniki "Badań etnolg)rali"iICIZJnYlch POlszc'zegóilny,ch na,l'odorwo,śd". ZapOiznano tu nie tylko z etnOlgrafią węgiel'Sik~dh Niemcó:w, SłOlwa'kó'W, Sław,ial!1 połud,niowY'dh i R°.lffiUnÓW, ale t,aJkże z wyn'tka,rni podolbinYlch badań g)I1UlpWęg,rQw żyjącyc:h na Słowa1cji, w Jugolslalwi:i i RUlrnunili. Mówiol!1'o ta!kże o etnogra:Jj~c,zmY'oh za,ga,dnienia'oh Luży'c:za:n żyją'cych w Ni emiedk,i ej Re;puiblice Demolma:tylc'zmej, Greków, AJJbańlClzylkÓiwi Sło'Weńców we WłOiSIZetc:h. ZglO'silo s,ię taik wielu preD.egenttów, że malo było azasu na wYlclzel1patnie,ty1c1hpw\)1emów. Referaty z Konif'erencji zOIstaną orpuhllilkow,ane po węgieJ"Slku, a kh wybór taikże po niemiecku. Powstał pomysł zorganizo,wania następnej konferencji w jakimś innym IDraju, a g)dy to się nie uda, miej'scem In konif'erenoji w r. 19185 będzie znow:.! BekesciSarba. Konferencję uZJulpełni1ała stała wy,stalwa w Mu,z'eum Regrio.na:1nym u'k'a'Ziująca obraz etnografticzny komitatu :zJamieszkalego pnzez wiele grup narodo'wościowych: Węg)rów, NiemcÓiw, RUlmunÓiw, Słowaków, Serbów. Jednego wieczaira U1clzest'I'i,cy olgI~dali pro,gram fOll,kIIOlJ'Ylsity,c'Z;ny u/k,awująlcy Slpecyfi<c'z.ne cechy węgliel's'kietgo folklor:.!. W c.zarsie caŁodziennej wy'clieC'2Jk,iuazestnrcy kOlniferencji zw,iedZlilti WiSie zamies,:zJlmłe pnzez Niemców, Słowalkólw, SeI1bów i R'llmumólw, gidzie z~pmlJnano się z ich tlraidy,cją kultl'Ulrową i wS/pólC1z.esnymżY'Cliem. Reall,~ai(:ija całego plJ"otglramukonferencji dała 'U'czestn~om mOi/mość leIJPs1zegopoznania się wzatjemnego i zalCieśnienia przyjażni. II Międzynarodowa Ko,nferencja Etnograficzna Badań Narodowościowych spełniła - jak to st1wiendzi!lii uc:zes,tI1Jrcy - swode zad a'llIia, bo Ulkazała nie ty~\)Qowiele nowy'ch wyn~kólw, metod badalWlczy'ch i zajęła stanow,iisko w s'prawie proibllemów pods-iawowY'c1h, ale także - co jest może waŻJniejslZle doprowadziła do zadeśnienia kionta,kltów między e1m~g1rad'ami zajmują,cymi się tymi z,algaid'nielJ1jiami. Tłum. Józef WSPOLCZESNE Ivan Burszta KONTAKTY I ZMIANY KULTUROWE ETlN,IICZINYiC:H NA BaLas sa POGRAiNICrZAICH We W,ro;e1aWliu odbyło się dnia 25 IDWlietI1JiaWilD To spotlka,nie semiJnalryjne, poświęcone przedylsku1t'OIwa:ni':.!z.a,gadnlień badialw1cz)"ch w dtziedz.inie W'SIpÓlcZeiSl!1ycih kontaktów i zmian kulturowych na pogralniczach etnicznych, zorganizowane przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego w porozumieniu z Zarządem Głównym Polskiego To'Wail1zylstiwa Ludo'znaIWlC'zeg'O. Jego celem było do,konanie wymiany iJnf.OIrma.cji, doświadczeń i prolPo'zY'cji Zlwiąza'llY'C1hze s'tanem, mOlżlilwo,ściami i zakJresem badań aktualny;ch zjaW!~sk społeozno-lkul1tUlro'WY1ch, uja'Wlllliająlcych się na pOlglra,rricza'cohetnicznyldh, sz'c:zeg6itrlJie P Oilski i k,rajólw są's'iedn'ioclh. Ucr.wsrtnicy ~emina:r'~u.m otTzymaJi w,cześniej pr,zYlgolbOlwaneprzez organi",ato'ra uw algi do dy- �Kronika 343 s1nsji z diołą~onym!i pyltaniialIl1li.Nioe WlSZyocy z z<liPI"OISOO'nY'Ch mogli prlZyibyć i oSltatooznie u{.'lzes'tn·tazyły w całodniowyun Sipotlkan~u 23 {lIsdby, w tym 8 z WI1"OlCŁaiWlia, 13 z inny.oh ośr<Jldków e1n{)@"af1ireznyl(:ih w P>o1lSceOO'aIZ2 gości z zaglraoni'Cy. Za!ffiieSo2lCZony niżej te'kSit uwag do dysk'UlS!i'i(A) i W\PI'owaocerna (B) maiZ kJróitJka ctharrakterystyka dyskusji (e) oddają podstawową treść seminarium . .A. Rrob'lemaJty'ka pruentiJkan!ia się kuilwI i bwonwn.ia nOlwych lor·eśd na tch .&tyłku nalleiy do pOlastawawY'Clh w etnoglra£iIi.. Dottymy to z'WlaJs~C'zaOIoszarólW (Istn:ed' k1ontakJtQlwYlClh) na po,gu-.arJliiczaoheilnóJCl7mY'CIh, kJtÓIe we Wl~e.snej EUlroPie są ;pmede WlszYlstikirn, choć nie ty!l.ko, SJbra£ami kJoIlltaJk'towymi nar.odów. Odnosrzące się do .tej problemaJtylki badania mają za pl1zedmio't własny na~ó.d badaDZa bądź, c{) l1Za-ciSlZe, lece. baIldziej właściwe, oba narOIdy sąls.ian.lU'jąc~.Do zupeŁnych wyjąltkQW na!le-~ą badania na stYlku dwóoh ntlirodÓ'w OibcYlCih w stOlS':.nllkiudo baJdają'cego ~'l. badają'cY'ch. iW dOtr,oIJjkJu etnowrmh polls,kiej mamy do oidono,towan;iaznac=e os'ią'gnrięcli,aw badania:c;h nad ku'l'tulrą ludową nie!kltó:ryocthnas'zy1Cih sąsiadów, z;właLs'ZJCiza UikJraińców i Bialoru's.ilnów, w ,tym na s'tylkru z J)ol!skiJm elementem etJlliJc:zmymi pO'~slką kUll't'llrrą ludową. K'omynuQwane w latach międJzywojennY'(;!h, badania te ~ostały zaJlliechane niemal ZlUlpeŁn:iepo II wo.jlnie świa,t'owej, o czym ~wiald'azy dOlwloidnie uderiZający :wadek hCJZJbyo,dlPowied:n-kih p:.llb'H:ka'clj~.Nie podejmowano prawlie wca'le badai1 nad a:kJtualnymi zjawitsk.a1ffi1izalPoiy'C'zeń i wYIffi!iany treśiCi. kiu'litu.·owy.c:h na pogranicza,oh, a takiŻe przez dalisze kon'taikty ludności po.Lslk~ej i krajów sąsiedinich, wyjąW1SlZyoOzYlWiiścuebadarn.ia nad zaJsięgami wY'.sitępiowania dawlI11·eIjlSlZycih elemenltów ku:ltur lu.dOlWyeih,kJtÓlre Sltanowią jedna1k i:rmy problem. Wspóroześntie, tj. po 1946 T. zach()ldizą'Ce zjawiJsika zaa>oi.Y'czeń i powtsltawa:nia nOlWY'ch 'breśc.i k,u\~tUiroOwY'ch na pog'rani'Ciza<dh mogą mieć o,grarui'ozon·e zna'OZeIllie dla mruian lub zani'ku dawnych breści k,ul'1Jury l':.lodnwe'j, wi~kiSlZe naJtoiln:iaJs't.dila =ian w sferze k,ulJ./tJuryWlSlPółozesnej, ZJWłaJSoZJClZa dla wSipółJcrLesnego s'ty'lru ży!c.i<ao·razd1a kis'zltałitowa:n:ia slię w.zajemnych po:staJw sąs:iadUlją,cy!ch zbj,nI'owości nar,odOlWY'oh. ZaoohodJzą'ce obecnie zm.ialIly z.na1jdują w ll'iewieJ.:k.iun zailcreS'ie i raJC'ZeljpOVJUeDZcł1awne odJbkie w rela,cjach d7JiennilkaTlskich i prubliiocy.s<ty1C1Znych, a jeszoze mndej w pu,~ilkaoc,j'ach nalUlka-wyclh. RTalk jeslt w Sl2lCZleigółnościbadań i oIPra:cowań etn'Oglra!f'icz.nY'Clh,choć podijęto pewne ha:dania na pogranic'zalc:h: poI!sko-białoI'UlsfkiJm, polsko-!słowadkirn i pOl1Siko-ICTLes.:k:1m. So,cd'oloogO\wleprlZe[>rQlwadi7Jiliw os'taitn:ioh latach WZJpOlZJnaJwoze baod,ania napogranilczu P:obski i NRD. W poróWlnaniu z sy1Jua'c1jąpl1Zedw.ojenną ,pol'skie po~raniiCiZe etnie,me uległo Old 1,944T. bal1dizo islt'o'1;ony.m ZmLo<lInOlm. PI'Zeb.i~gają'ce dawnliej w słabej kOT·e1.acji z granką pań·st<wową pOlgranii'cze po'lsko..,niemieldkiie, na ogół rOZlpros'zone, z lii'oznYlmi enklawami pollslkiilmi WlZg1.niemieClk~mi, s<tało s'ię po I'Iokr.l 19~ w msadz'ie zgodne z gran,jcą .pail'st'WO'wą P,olrs:k,ii NRD. Szeroolkie da1wlniej kom.akity liudnoś,ci polskiej z niemiec,ką na terenie za'rÓ'W1nomi <list Ja:k i wisi zostały z.redlUkowane na w.iele lat do sporadycznych kontaktów granicznych i orgalnizo'Wanej turystyki grupowej. Daleko idą,ce1j Zlmia'nie uaegło też p:ogI'anILoze poilSlkJo-lUlkJr.aińlsikie, do la<t II wojny sz;czegol:nie s(lerokie i powilkłane. W Po!fsce .pozos-tala nie-wi·e-lk,a ozęść ludl1loś'ci ukraJińslk'iej, w tY'm w sąsieid7Jl,twie z graJDii'eą państwową z WRR (UlkJraiń'ska SRRl. zaś pewna ClZęŚĆpo1,S'kiej liU'dno,ści zOlstJała na Uikirailn'ie, lecz głównie w miaSltach i dal oj w głębi jej teryitonirulffi. Minlie,j zmieniło się pog;ran!ilCrzepOllsrk'O-Jbiałof'lllslkie dzięki pQlz'ostaniu znacr.mej azęŚoCiiml·eSlzikańców po obu siTonaoo grarrtilCY pol1Jsiko-.radzieckiej, a więc Biał{)F.l'51nÓiWw Wlojewooztwa:c'h białoOis.to,ClkJilm i slU:wallsk<im oraz Po1alkÓiWw zalchodn.ie'j azęś'c:i BliJałOTlUiSikioe;j SRR. Dość wzlległe darwn!iej pOiglra- �344 Kronika nkze podJsJoo-dJiltelWlSikńe uległo po stlron'ie poLslkiej ogr.ani'CZanWu do nimVlie1kiego oid-' ci.nka w wQj. su.wailskim, prrz:y Uita"rLymy\wamu się rotz/PwsfLonej i Zlred<ulk1QlW3Inej lti.ozebnie polisk,ielj mrner,;srwści narOldoviej na Li'twle. N,ajmnie)SfLym zmiaJIl,om u!J.egło ~an.i'CJZe po!liSloo-czesikie i poilosko-słowalCiklie, ~'ZIie ze wrzJgil.ędu na :waaz.ne powinowa'Clt'W'O ku;}itiuTowe, toŻiSamość wyzmandJa, IJl'Lslkość języka i zaszłości historyClZlIl.e mocno slię ulWydaltnJił proces pnz.enJiJkania kulltrJlwwego i po!WlS1tanrias1lref pnzejOOiowyah, ~łasooza na SQ>LSI7JU i na Orawie. Na mniejs:zą slka~ę w)'lstępuje to ZljaJW1iJSiko na poglra~Lczu polisko-lbiałolI'UBlkim, u~egl0 IlJaitomialst zata,I'ciJu na pogrankzu poi'Siko-uk['ai~Lm Wlsku.teik pWelSriedlleń pTzeanJile;siza:nej dC"tąd prrLeIZ kLItka wlek6w luidnO'ŚiCf1. Malteriały etnog'rad'iczm.e z XIX i poC'Z. XX w. wSlkamuóą za,róWlllo na iJSltnielniie zasad:niozYJCih {)(jJrębności krJ[WirOlWYlChmiędJzy żyjącą bl;j,skio siebie lJudnv5C1ią ahłqpSlką (i miastec.ZkolWą) na poga-a,Il'kIZalch, jalk i na is1tnien'ie Hcznyclh elem£mltów wspólln)'lClh lub podoibin)'lch, będąiCyC'h sku:tUciem wymiany kultl\llI'owej sięga,ją,cej nieraz w d3!WIne wiek'i, ja/k i od!:>j'lWająice1j się a1k!tua,1Jnie.SlPIIZyjały temu właŚICiwe dla społecrzno'śd chł0lP'Sikkih dolbr<Olsą;sieid~kliena ogół SltQISUl!1lki, a narw,et 7Ja'żyłość pI'orwadtząca do lk2IDYClh w niektórych oiko['iJcaclh małri:eńs.tw mies.zany,cih 6rzad'ldch ramej tyl1!ko na ,pOlgraniJcZIUpo'Lslko-ll1li.em'iec'k.im ze w~lęoo na msadnicze rÓlŻJnk·e językolWe a ta:k.że wY/ZIl<llIliowe, od XIX w. rÓ'Wnież podtiJtY{Ęl1e). Z3braJkło jednak badań nad przenikaniem się kultur na tych pograniczae.h, nle prowadzono też prawie badań nad WrLajem:nj'lmi postawami woibe'c sąlSiadócw i ich w<łll'lbOOCii \<lUlJ1;ull'orwy,cih. iProlbilemalt)'lka konJ1;a'kltÓIWi dy,frJrzJji,kIUtlJtull"OIWej na pogra,nIiiCIZach u~egła i>kOllTIipliik'owaIl,iu w XX w. WrsikJultek wjatWlIllIenia się i zaQ,st,nzenia k'cmfti'k'tlowych 'i antagonisltyctZJny'ch pOISlt,aw o aharaikitelI'7Je poiliiJty,07JIlY'm,Ln:spiflCJIwa.n)'lchgłówme przez 1clasy panulją'ce, I1ZąJdy i i.ideologie nocjonarrJiJSltycZlIle. KJom&l'iklty te mogły się uja'Winiać na pograrn'CmClh w ,Slpoo6.b sZlazelgóOJnlieOObry, leClZ by1W.ały też łagodzone przez istnienie dawnych i be11poś.rediniiCIh więlZli.sąsied!2ficiJcIhi I)OIdmnY'Ch. Obecnie, ~y zaniJkłQ darwne, polliJty=e J)()I(:Uo±e t)'lc'h kQIJJf'J..'iikJtó-w\ kOl!1ta:kity mięm)'lllUdi:zjkie i wY'ffiiarrta kullj;,uil'OIWaw sotrelfalch pograndJcwych mOlgą się rozWl1.1j.aĆ' na pła:sz'ClZy~..nJieprzyjalZlIlego są/SiedzhJwa, ktt6re Slprrzyja wymianie treści kiulw['{)wych i pOIWlSltalwarniJu1:IreIŚcdnOJWy,clh, wSlpó!n)'lclh ohu sąlSiadują.cym strOlIlo<ffi. Kionta'kity te i sto:!>"JnJklima.ją obok 3!SlPeJkttl\lsorcjocJ1l()lgilcznegobail'dzo Lst oiny aspe'kit eitlllOlogkTlll1Y i dnatego paWiiJnny się mać preeidtmioltem w'ielolSl1:lrOlIlnycthi sy:s/t,ematYICIZIIl)'lCih zailinltelI'elSorwań baId,aw,c(lylclh ze s-t.rony etnoglrafÓow. Mają one ocJZyw:iśc'ie SlWepodłorie hiJSltOTY'Ozne.Niie:kItó.re zagadinienia nailierLałOlby badań inlterdyscYIP1iJnalr.n:ie. 'W osta.tnic.h lalt'ach I'OlZwUnęły się s.zerolko bzw. baid3!nia polonijne - nad polskLmi i pO!lJs!kiego pOlchoclzeia ZbiOiI"QlWościami żyją'cynni ,poza ~ranJicami P,oIlJsk!i, wśrÓlCl .iJnny1Oh nal1'odócw, nad ielh Ww3niem, ZJIDiennością i wza.jemnY'm oddzliaływ,aniem na te narody. Niie miej warź.lne w)'ldają sdę badania w stlrerfa'clh kOiIltaktowyc;h narodu pollis!kiego z sąiS,iadalffii, nad wzaJemnymi polSltarwam! i wymianą waJ:rości kull1;u[,QlWy{CIh. Bad3!Il'ia t'3I'klie wj'lmaJgałY'by opra'Cowania OIgólnegQ dhothy programu, a pmefdtern OO'7JPoonal11:iaich dotYIChlCiZaJS:O!Weigo st'aI11:JU i możlirwo&d. W zwJią'7J~U z tym niezbędne wydl3lje !Się Cl.ahrani,e odjporwriecfuich i!n!fQlJ.'\ffia'cjii opi:nI1i, !podJdanJie ÓJcIhpod' dysku'sję i OIPl'aI001WaIIlielWIIlJioskó-w.lPy1tan'ia można 'if\o.l1mulO'WlaćInaJSitępująco: 1. Jad<: należałoby ()lcffi1ić dO~y1CIhiclzaJS()IWY sltan Ibad.ań nad ik'OIlItakltami li wymianą ,imliliti\lil'owąIna IPogralI1Ii:ClZa1dh lPollisikliego iOlllSlzal1·.leltr1ic~ego, w 's'kerf3lch I~ontakltorwY'c'h Bolaków rl sąsiadaand? W z:alkirelSie ja/ki'Clh Idtz1eidJ7JiJn ,i ina Ik'tÓlI'YlCh'POIg'I'alI1iiczaeh ujawniły lSię jaik!ieś Q1Sią'gnięciia ibadarw,cze Opol!slkie ri 1Są.s:iad6.w) li jaklie k{)inklI'e1:Inie? 2. iKltÓlI'e z dotY'c:hC2alSQWYICIh lba:dań li (puIb1iikacji didtj'lCZąc)'lCh k<JlIlltrukttówli IWY- �Kromka 345· miany rku!ltwrowej lIla pOOJsiJcJicllIpoigrariiazalClh etnIi07JI1yrdh są warte IPI"LY\POnmienlia i nawiązania do nich? Czy i jakie badania i publikacje należałoby poddać weryHkaoji <bądź rewizji ~ dl1aczego? 3. KJtÓire IZ pocldhnyoo !badań l lPUfb1riIkaiClj~, tpoI'M>'ta-łyrch!Za g,ra<nircą .i oldinoozącyd1 'się do ,jrrmyrch rniJż 1POi~g.kiie pogranliClZ. etmioznycih, mOlgą m1eć wartość fus,pilrruijącą !Lub ,por6;wnaJWlozą <na badań lIla 1Ila!S1ZychipOigianirc'Uł'Cih? 4. J,alkie It e m a t y i rna klt61I"ym (pOlgI1aJniJcrzJu zaiSliulgtl'ją OIbe'crnie ,n,a !POdjęcie [rJ;b. 'oonltynuowanie li z jatkdJcih IPITZYlCiZyn? :KlIio li ja:lcinni śrold'k.ami m<>!gllby !te badarnira 'prowadizić? WjaJkJim 'zakJrres'ie n'ie7Jbęd:na byłaby IW1S\PÓjproca et<nograif6:w, Ifvl1k1orystów, s·ocj·olJQgÓiwd lhiJsltorylkÓlW?Ozy m'Oililwa /byłaby w ~Oi11lkJre'tny.chiP'mypad:kaclh Wls,pó.pr;aca !badaczy IZ idlwu sąsiaJdiudą'cyclh kra1jÓ\w lu1b tatloże iSlPOIZanich? Jakde instyltu{lje mogł)'lby /PfQg.ramO"',vać ~ prowad!rić te lbad,aniia? Jak IW S'ZJCIZegól:nO\Ś.ci prZJedJSI1;aw'.iaJją lSięs z a n s e li 1P01tII"'IZ eh y 1taJlm.cl1ibakiań w oomesienliu do probl6l'IlCllty.lcirodzilly i JPO'kJreswień'9bwa, żylci.a lSąiSied'7Jk:iego i t()lWaII"ZylSlldego, 'ga'lU:p r()'WlieśnicrLyrchIi ikloleżeń:s.k:kth; folJl~OI1U,sty{iJu iiYiClia? 5. O ja:kirch \bad,a~a;dh, ~tualJroe IProwadrony.ch !1.rJDw.końc:z.olIlych nJieda1WlIlO, mający(jh oiklr'eŚ'1iony iZJwi.ą~ek z !P'rolbilemaltylką po15lk:iego IPOgxalrlic,zaetni:crz.nego i IWyrmiia'ny kJuQtUI'Olwelj,wiadomo iP.a<n!UABani?Czy :l jakLe badania z Itego ~aJkrelsu plLaJnuje PanJiPa,ni ,:Lulbrz.nana t>aJD!U/U>amd:nisltj'ltucja naukowa? W jaJkiJClh baJdalI1liaclh mógbby IParnJiPal1liulCIZi€iSltmlLclZYć !liulbzarmierz.a ,UICIZ€lStnilczyć? 6. Jak >ogólnie o ce oD i a PanAPam:i .aIkltrJa:Jlne po/tlrlZeiby li 5Z'anse badań emoj1iraHc7Jnyclhna JPOJJskidh p()(giI'aJI'li:cza:ch?J a!ltie głównie \PI1ZelSiZkO'dyristn!ieją IW idlzd.edizinie Ityrc.h badań ti co rna,leiałoby uczyn'ić daa 1c1h pr<Zel7JWyciężenia (lt:ruooośoi języlkOlWe, arciJmiinilSt:raJC)'lj:ne, hmk ś:roIdIkÓ\w, bralk :w..port;neb()lWania 1WIZJg1. w.mówień, uprzedzenia 'badaozy, furune)? 7. Jalkie IWiidzi IAanlJ>ani moiŻ'liwooCli li :p<>'l.mz€lbylIlarwtiązania IWISp. ó ł:p:r a c y, zwłaSlZ·c.za IW zaJkresie dOIboru lZaJgadnlień :i lllletOdoliogii lbadań, IZ {.jkJreś1<mymi iilliSty1;ru(:jami IW EurO/pie, prowadzącymi OCÓWTIJieri: :baidania lIla JpogtraJruiClZaJCihetnic:z.nY'ch? ~. Jalk Iwid,zi .PanJU>arni morżrliwości i :pottrzelby lWykornzysltalJ1ia Idawnieij zeib,ranych rmalt'ociałów :i pulbliJkacaieltlnoglI"alfilclZnylClh IClila opracolWanJia ikon1kTeItu1ylcihIZagadniiień wymia'ny 'k1uilltlu.T.oweljna obrzeri:3Jch \POlJsk'iego oIbSlZaJroe!trUClZll1e1g0w /przeszłośoi, a IlIWłasZlc~a IW O:SItatlI1iillll ISltu[eciu? Ozy i 'jakioh llllowwo'Ści IW ityrrn ~ędzie mogą dO!stariClZYćdane gromadwne dla Polli5lkieg;o Altlaoo Et.nO:gII"aifliC2l1eig'o, a ltralk!że dla att.l,aJSQwetno.gII".affu~YlClh krajów lSąsierdlń'cih 9. Czy i jakrie 1W.j,tllii(Pa1n/1Panli k'.o.r IZyoś ci z !badań noo Wl5pótłc:zesnymi JPiTlZe()(bII"ażeniaJmi IkulJltrurowymi rna naSlZych !PO'graillkzaClh ertmi'CZlny·cJh?Co wyniJka w tyrrn W1Zg'lędJziez ,ipO'dO.bIIl)'ldh, oibcY'Cihbadań na lirnny<:lh~aruicz,ach? 10. llnne ulwagi, 'SjpOlSlta:lZelŻenda, JprO\POtz.y,c:je . .B. Sem'iinaoom il1Jaiszed·oItY'c.zy wtięc lZlj'a'Wli:siko !bal~O riiSt'o'tnym =aJc~eniu dla nas'zej kUIL'tUTYnaTlordolWej, a lZaJralzem jednego z :pordlS!talwowyoh ipl1Ob[emólW lpo'znalwczyoh lIlie Ityl~ko :polslk!ielj e/tlnlogz-ali'ii, [edZ ltaJklże iolkLoII"YLc;'1;ylti, ihiSltOTdi i ISOC jo0l1oglid. poLsIQ·erj{a OIdip.0!W1iednLo także iJl1Jnydh lk.ra j6!W). Jem 1t'O;prolbletrn: my ~ lllaJsi lSąJ~ied:zJi, my 'i 11runIi,Inasze-&WQjSlkie 'i ()Ibee, a Italk!że: ildh i lIlalSZe wspÓi1·ne, my i IOni jaJko ozęść s.JdJaJdowa iWięk:!Slzego 'S)'1Stemu lS(połoozI1O-'k'ltlitiurow~; nasza k!U,lw.ra lSąlS.iadów, .na:s.za :kJui1trutraiOIl>cekrul1ltrlOCy,lIl'aSlza lkJułwiI"a jaJko rruiepawttamzall'lllie I1a1"Odowa li. [!UlÓrOlWa d nas.za ikruaJtrura daJko iinltegDail:na część lkJuM<uJryoo:rqpejs.Jdej, IW 'tym sł'owiańs'kti,ej. Tema't tego sernilJnaJriiUm rnawią'Lulje rw lPeWlI1ej .mierze Italkiże do :trematylki rkonfeTencji dtoltYlClZą'cejfWlkłaJdiubadaiazy /P01Js,!ci.'Cih IW ~nanrie 1kru[ItrJTliuidowych Ś1WIialta (Wll'ocłaJW, Xl Ilgrng), .na ,kJtÓTeljm. m. pr!ZyjpO\mIIl,ieU:iiśmy sobie, rLż (pOl:SIkJi'W!kłaid w IPO1 J �346 Kronika =al1Ji·e ku1ltiUlr [udiJ!Wy·cJh nalszy10h sąsdaidÓIW, ~wł<iJs:licza iUkiraiińcÓiw Ii BiałoJfulSmów, ma IPCJIW,aŻine,WlalClzemJe i IZasłJurgu:je lIla :slPec:jalną IUIWa,gę ze lW':lJględuna wieilość i .ro:muali!tOlść wyikonalIlYloh badań, :zeibr,anYlch ImateriałólW i IPUb1ilka,c'j:i.UmożHw:iają one dol~onYlWan:ie IPorównań między ikualtrulrami na.roldólW .słowi,ańJs'ki'ph, a IW tY1ffi ZijllJWiLsik 'zal~SItnLałYlCih 'na IPOlgralni'ClZalclh, IW islt:retfach Ikol1ltalkltowYlCh. :Wy1kaen,je on również cl:lie0no:ść IZ IPc!dlję,ty:mi w ,o,srj;.altllllic,h 1atalc:h !przez histo,ry,kÓ'w idYls~Ulsjam:i i rpubl~acd!ami na !temalt ISltlOI:>unJkólw między Poms,ką i PoQalmmi a iClh Isą<siada1ni ;i IpoMnstaniem W Zlwiązku IZ 1tY1ffioikreśl'ony,cJh, wza,jemnYlch IPolSltaw i ocen OIT,alZISteTieotYIPÓIW·eł1m'klZinylch.Hisltory,cy podedmu.ją !tu :zagadIJIiema, kitólre z;najdO'Wlały IWYifa,z IW wYlPowiedzialch ,rpuibl'rkJowanY'ch ,lulb IpflZynajmh,iej zanoltowanydl, a 'Wliążący:c,h ISlię z !polStta'walmi i diiałania'mi 'O lc'ha,Taktelr'ze Ipol:i!tyClZn)'lm, ~SI:zJta,j1towa,nYich'w ITamalc,h oikreślJ.ony'c1h IPr'Olgr,amów. IDOltyclZY!to !takr.ie IPO!stalw li poglądów IPTzejalwiany'c'h w ,rulchiu lfoiboitrniclZym i Tu,dhu Iludowym, :kItó:re ':zjnalazły odzwierciedlenie w dokumentach histolTycznych, w publicystyce, w prasie. Ale prawie nilc nie orpulb1Jikowano na ~emart;, óak :falk(!;y,c=ile na najniżslzy'c'h, IpodisitaIWoWy'clh pO'ziOimac'hI1zec,z)'lwiJslt'ośCli społec:zmej, 'w wa,runkach Ibe7Jpośrednio prrz:eżywanycJh .SltYClzno.ścii !S~'Oi;>U,Dików międzyiJuidz.kkh, IklSlZtabtOlwały !Się Mnzajemne postawy i oceny, 'C,O:i jak lad Isrie/bie Iwzaoem iPI1zeljmowarro, a clzego IPl1ze'jrmolwać nie 'ClhC/iano, 'co UJwalżano Iz.a IwalJ.1tośc,k~we lU sąls,iadÓiw, za Ig.odne Is:z.acunku, 'C'O:za neu:tll1alne, oibo·· jętrne, aco ;za lnie/dobre, złe, 'zalsluglują,ce ,na 'odepchnięcie, wyśmianie rruJb 'Zmianę. iNa IPo!~rani'crzaclh rludzie naiJeżą'cy do rÓiż'nych narodów są realni, ,żY'wi, 'ZJróż:ni.cO\wami. Nie 'są It-o Ischematy ['.lnk'cjonlUją1ce ja,kio.ś wŚwlia.domości, nie sItereoiylPY .zlo2;onez ,n/iew:ielu, ,c.za:sem lllie.slP,ój'.nylcQ1,cedh, a jeśl:i talkie stereotypy :funlklcjo,nują, 'toO 'obok !ni'ch :masoIwo IWYlSltęPU'ją lu!d'ZJie konkrertni, Irealln:i, pełni, rznarjomi. Wraz z nimi funkcjonuje ich wielopostaciowy dorobek kulturowy, który takŻe .m'oże 'być rroO~paitlryw,alny rz .'bQilska, w lS(polsó!bIKonkretny. T'T'wan;e p'I1ze'z seitki 'lat oib{)lk si'elbie odrębnych eitn:ilclzn:ie zJ1J:io,r,owolścli1P0,zOista'wi,ało tirwałe ślady w zarsobie kultuITIowym ,olbyd:wu s'bron :i w Ich świadomośc'i. :WYlwolY'walo Is,talrlC'iai kcmfliJkity, ,aile 'ClZalsem bardziej jes'zClze ~bwar,zało szanse 'Wizajemnego ro,vwmienia ISlię i fWls,półżyclia jedinols.teik., Irodzin d c.ałyclh ISIPOlłeClZnoś,c:i. Cały IkormplekJs slpra'w waTlto i ttlI1zeba !mieć na uwadze ,PI1zy!sltę;pując do anaHzowania nalszYlch, alk(tualnycih !poilrzeb imoiŻ\li<wości w :za'kir.els:ie wlSpóklzes'nych koOl1ItakJ!tÓiw li l:muian Ikullltulf'olwyicJhrna lPolgran.i'c:za!ClhetnklZnych. Mają lon8 dziś, IW Ina.szym pI1z)'lpadikiu, ,ahamk:t·er bamdzoodm:ienny niż 'pEed wybuchem lIT wojny światowej, Ikltó:ra IW ,s,kult:kaclh sWyic'h talk pOlwarżriie zmieniła warulll'k'l naszego narrordo'Wego byitowan:ia. C. ,Dy:s'kUlsoj,a,w :której 'wYlpO\wiedviała 'się Iwięlmwść u:czestników Iseminalrium, objęła iZnalc.zną lezęść :za,gadDJień 'Iu:jętyc:h w załączu'nY'm zespole py:tań, Nie noltowano jej do'kładnie, więc orgÓ!llnie ityl]ko mO'ŻIna ją Itu /icihaT.alkterYJZ'ować. NiekitóI1zy uClzel';1;nilcy'seminalDi".l!m ,mielii nad~słać ohslZ!e.r:n:iej.s-zeUlWag:i, oidnoszą'ce -się ZJwłalSlzcza do pytań 1 i 2 OIr.aZ4i 6, dO\tyIClzą<cylchzna'czenia da'Nnie.jlslZych badań oraz konkJreltnych Ipo:t'rz~b ,i ,szalns nowy'cih badań eltnOgira.fieznych .na po.l'skicrh pOlgraniklzaoc·h. Wypowiedzi te jednak nie napłynęły. Zab['akło niestety na seminarium przedstaw,iaieli kaltediretnolgralfii IZ iKJrakowa i W.aII1SlZ<)'wy, :UÓ're od dość da:wna ;prowadzą bada,nia na 'Pol~raniiClZa'ch, piel.'w,sza 'Z Inklh ma pogranilclzu pO'l!f,ko-lslorwaCikJilffi,zaś dru,ga lPo[,slko-ibiaŁo,I1U'Sk!im.W bHc:k:ilffi lSą's.iediZliJw,iez !tym dl11u,gim .po,g'raniczem !odbywają się od lat międzyuczelniane obozy szkoleniowe dla studentów I Toku etnogy.ajji:i. O ile można wnosić z publi'kalc,ji ,ma,z iln£orma'cji uzysblnyc1h rpolza omawiany1m isemina!r:ilum, w baldania,c,h ISipil5k,o-oiraWlskilch'maz pod'laslkic'h nie wY~~Slponowa.no ISlpec'jalni.e proIblemu iWlSIPółczesnydh IPI1Zej;awólw li .skl'.llt,kó,w :interelt;ni1mmych �Kronika 347 kontaktów kulturowych. Na pogranictzu polsko-czeskim kontakty te są uwzględnia· ne w badaniach fo1Jklor:fsltycznych (zwłaszcza na Z30lziu), o których mówił doc. D. Kadłubiec. P'ojaWli.ać się rza0zynają ,syrrnlp!;oany1ZJai11lteresowania WlSlpółiozesnym lp()gram:kzem poLsiko-niemiealtim IW Ikaiedraodh etn()~aif,ii PoOOna:n:iali Wif\OiC~a:wia,1l11P.JP11ZElZ /podjęcie 'temalbu maobżeńlSit'WmieSlZany'Clh iIla \P~amJioczu rpd1Jslki,i NRD. iW rlyts.ku;s'ji IPOświęcomo ISlporo u'wag'i dawn,iejSlZym !badaniom 'wSltre!ie ,kJon'ta!k!t{)fW€lj 'pO'Jislko-n/iemieokJiej, ,poolkJr'eśl,a'ją'c z ~edinej ISit'rony zona'oz,eni'e ; zakJres ,st'wier!dwnych odrębności ,kul1lu'row:fch (dr H. WesolO1W1s1k.a IZKa'ted.ry tID1mQg1I",aiili Un:iJw. 'Wxoc1.,d.O'c. A. SZylfer z Ośrodka IBadań Nac.lk1owYlch WOlslZ1tynie, dr E. Gil :z; Miuzeulm '/W,si OpOl1JSlkiejw Opołu), a z dl1U~iej IsiT,ony IWIza:jemne 'wpłylwy li Iza'cieranie się lfMmic, prowadzące nieldtóTylCih Ibada'czy do 'Wą'ttpllitwoś'Ci,czy 'wYlI"aźna ,granica między 'zesopołe.n Ikurl'UUlPOIwym JlliemieC'kH\ffii Ipol!s:kiIm j,eSit w ogóle 'W 'tej strefie u!C!hwY't\na, wyjąwszy -sferę ,świardom'O,ścri (Idr Z. K~orlnildki, KE Uni'w. Wlfoc1.). IW IZJWiązJkiu z naszym zachodnim pograniczem zwrócono uwagę na potrzebę badania związków i podobieństw kuItumwych z Serbami Łużyckimi (d'r K. Zielnica, Uniw. Wrocł.). 'Mówiono ,o IPoibnzebie ,o'żywienia badań na lPogr,&nicz'U ipoills!ko-:UlklI"aińSlklilm, Ik~ó,re niema:l 'całkJiem zamalrły !po lWo,jn'ie, :s'1Iwierdizając .za,ralze,m lPoitlrz'ebę 'o:pr.a,corwani,a i'ch pr~graomu, 'podQlb.nie jalk w odlnles'ienh ido ipograJnlilclZa IpOIISlko-białoTruISlki~,o (<lDC . .M. 'Biema'cika, :Zakład Btmogm;fii IH\KiM !PAN). P,oru5zano 'też Izagadlni.enia ogó3.ne, jaJk 'zwią:z;kÓ4WIku!lJ1JUIfY ze awiaid-om,aśoią etniczną i potrzeby badań w tym zakresie (dr K. Zielnica). Zwra,ca:no uwagę na zagadnien.ie .symboli mająICY'ch szczegól'ne znalczenie rw mam:itfeI5towam:iu odręibno:ścii kuLturowej i ,einilClZlnejOIfaz !!la iC'h IZmienno'ść 'w 'Clzalsiei Ipl"izesitrzeni (dr ,Z. Kłodni!c'ki). 'W 7Jwią'zkiu IZ/tylm IWlsik,azY'walOo na IPot'rizebę anall,izowa'nia elemen~ów ikJwltrurowych maiją1cY'ch Ibalrdzo d.a w1ll.Yzwią:zek z lo.diręonośdiami e1tnicrLIlym'i oralz tych elemeIJltów, któryoh 'c:halraikiter 'SlwoiŚlCli,e ,etln~c:zriy 'zaznaczył ,się 'nied.awno, w ,czasie u.chwytnym w bada.niach ter,enOlWych (doc. E. Piehaszek, dr Z. Kl'Odnicki). Zwracano ta'kże U1W,algęna s·zczegółowe prolblemy 1JróżJTIicoWoallJia ik-.llit'U,rowo-et-ni:C'znego, jak l1ip. ,na 'w'lę języka ,u'Żywa'neg,o IW :ko.śc:i~le 'w <w,arunka'c1h po~ankzmycih (doc. B. KopClZyń.ska-.Jawomsika,,J{E Un'uw. Łóc1zJki). Pod.nieSliono ważne '7Jna'clzenie kls:zJtał'towania 'się InOlwego sty9.u ż:fcia ,pod wrrHywem 'sialy'chkolllta'k,tó1w p()gr.anilm~mych, a talkiż,e 'W enk:l,a'wa,ch eJtnicznydh Ivdo1c. A. Szyfer, dr W. Misiak z Zakładu Socjologii (UniJw. Wrod.). Jest to dziś sz.czególnie us'tolt:ny, ,choć 'trudny Iteanat ibadaJwczy. WZJw.iązlku z Inim .pozostaJje Itw.orzen'ie (się nowy,ch Wiwrów Ikui1t:urowylClh :pod IWlpływem oddlZialj'lwa.nia lSąsiladów., jak np. w NRD pod w;płytwem lPoQ.a'kÓlw.iWs,k.azano IW IZlwią'Z'kuz ~ym !!la !po'dstaJw{)lwe =aczenrie śl1odolwi'sik ,1'od:zunmyClhw .k!siZJtałit<l!W,a:niłu lsrię lIlow:fch Wtz,OTÓrw lŻy,cia, a więc i w przejmowaniu wzorów z innych etnicznie kultur. Należałoby więc włączyć odpowiednie !badania 'W ramy szeroko o/becnie Irozwiojalny.clh !badań :nad rodlZ~ną, w ltymkampQeksowego ,pro,g,ram'll dla 'kr:a:jów ISoQlcj.3.11iis'tYCIZll1y.ch (doc. M. -Bierna'cka). Dwaj 'za:g'raonuc,zni.U'czesltni'cy rsemin.arium pI1zed.s'tawli'1i nadto ,SZelI"~ze:un±iOiI'Imacje na .temat ibaldaJnia aikltualnychZJja:wilslk .kJUllibu.I1CllwYlch i Sjpo'łeICZJnYIC!h .na Ipargr.aniazac:h ~i'c)1Jny'c'h. Doc. D. Kadhu'biec (:Wyisza lS,zk.oł,a pooa.golgiczna, ,M. Os.'ttrarwa) móWił o baJdani,aDh iol'kIIOlfy,styclZ:nyoh ,na ZadllZi:u, ,aikJcenitu,ją1cproiblem '!runkcij.o,nlUoją'cy.c:1h ta:m 'W15/pó'łnyahli odrębnYiCh !WI~o:rÓIW krlili'llTOWy,oł1,ita'k'że ,s,pr.a'Węzmienności 'i aiUtentyzmu m~etriiałórw crolikJ1'o.rylsiylQZJny,ch 'OIfaz IPOOll1zeibę.~o\ffiiPlekJso'\Vy,chbadań i1nterdyscyplinarnych. Na,wiązał do tego tematu doc. A. Dyga'cz (KE Uniw. W,rocł.) anali'zują'c 'm. in. powinOJwadlwa !po'1ls'kidh'i aze,s'k.iloh pieśni illUdolw)"ch. P,rof. R. GlUlberit (Uniłwel1sy~e't ~ T,renito) ,przedSita'wił rwłoskie IbaJda;nia Ina 'Po,g'rani,oZJUIwłarsko-niemriecJk:im,i ju'g'O'slO1Wiań;SikJim, IPr{)~adz.one pl"!Z!ez,socjologów IZ un~weI1sy;tet1U,w Then'to 1 �348 oraz przez łnstituto di Sociologia Intemazionale w Gorycji (ISIG). Dodać warta. że w Go~yc.ji, !leżącej dołkładnie na graniJcy :włooko-jugosłoWli.ańlSkied, odby:wają się lfesltIwalle f'ollllooIrYlStycrzme, IW !\ctórylclh olOOk Ziespołó:w włolskich uCiZestlIliK:rz:ą zespoły z kr,ajÓ/W !S~SliedJmdh,a przy ok!llZijlitych ;j"estti,wa1Ji mają miejsce ikon!ferenclje poświęcone ltIratd)'iCij'OIIll i Ifoilikll,Oll"QIWIi. IW 'końcOlWYcIhlW'niolsIDa'chstwierdzono, rle ożywienie !ba/dań 'nad tIiZeczywisooŚiCią tkUl1trlJ:OWąna'slZY'c!hWJs!p6łic'Zielsnyclh lPog:ran.icz jesit IIlleJWą'tlpJ:iJwle ,rea.JlIle, a IW :po.. sZiozegó:i..'1y'dhoŚirodlkach można i tlrzeba IpOIŚiwtięoićmu lWiięc'ej nliż dottąd utwa®i, pomiunoZinan)'ich itlrU,dinQlścli. WaJrito na:wi~Y"Wać do tdawnie\js'ZiylCh'badań, WarllI1ajeslt jedJnaJk IZiwlasl7JcZianowa lPl"olblerrnaltyJm.IWIsk<llZaDoO na 1r00000i'jarriesię !poidolbnych. ba/dań 'W EUlfOlPie,i na icih ,ranę 1W,ZtbI~ilŻeniu między narodaJmJi. Edward AUSTRIACKI ZESPOŁ DO BADAŃ POMNJKOW iPtiertl1'aszek PRZYDROZNYCH Od kilku lat działa w ramach austriackiego Towarzystwa Ludoznawczego zespół zajmujący się badaniem pomników przydrożnych (Verein flir Volkskunde Arbeitsgemeinschaft flir Bildstokcund Flurdenkmalforschung) z siedzibą w wiedeńskim Muzeum Etnograficznym (Museum flir Volkskunde). Poza wiedeń· ską centralą zespół tworzy oddziały zajmujące się badaniami na swoim terenie. Z centralnym zespołem, liczącym w Austrii 164 członków (stan z r. 1979), współpracuje dużo osób i instytucji z innych krajów. Najliczniejszą grupą zagraniczną są członkowie z RFN (146 - w tym kilka instytucji jak muzea, uniwersytety, towarzystwa ludoznawcze itp. oraz odpowiednik organizacji austriackiej pod nazwą Arbeitsgemeinschaft Denkmalforschung e.V.). Inne kraje, jak Czechosłowacja, Węgry, NRD, Jugosławia, Rumunia, ZSRR (Estonia), Włochy, Francja, Belgia, Luksemburg, Anglia, Dania, Szwecja, Polska, repn~zentowane są przez grupy złożone z kilku osób. Członkowie tego luźno zorganizowanego zespołu, których należałoby raczej nazwać współpracownikami, zajmują się badaniem wszelkiego rodzaju pomników wolno stoją1cych w terenie (F~u11denlkmaIer, Kleinden:kan~iler), jak figu'ry, kapliczki, krzyże, zabytkowe pomniki cmentarne, stare drogowskazy i znaki przy traktach komUlnikacyjny'ch, szlak'ach ha:ndlowych i pątniczych, kami'enie milowe i graniczne, różne pomniki związane z lokalnymi wydarzeniami historycznymi, klęskami żywiołowymi czy upamiętniające nieszczęśliwe wypadki i tym podobne zabytki. Szczególnie dużo uwagi poświęcano w pierwszych latach działalności starym kamiennym krzyżom pokutnym. Podstawowym zadaniem członków zespołu jest wyszukiwanie zabytków w te-renie, ich rejestracja i inwentaryzacja, dalej dokumentacja fotograficzna, pomiarowa i rysunkowa, wreszcie historyczna. Przedmiotem badań są też zagadnienia funkcji owych zabytków jako obiektów kulturowo-obyczajowych, wierzeniowych, gospodarczych, jako dokumentów prawa zwyczajowego czy też pomników artystycznych. Sporo uwagi poświęca się metodom badawczym i praktyce badawczej w terenie, wreszcie kwestiom konserwacji tego rodzaju zabytków. Zebrane materiały, jak też opracowania analityczne czy prace syntetyczne, publikują członkowie na łamach licznych, zwłaszcza w Austrii i Niemczech. �Kromka 349 .czasopism regionalnych czy też w formie wydawnictw specjalnych jako druki zwarte, zazwyczaj znakomicie ilustrowane. W ten ~posób zwraca się przede wszystkim miejscowemu społeczeństwu uwagę na wartość tego rodzaju zabytków związanych historycznie z regionem, będących szczególnymi akcentami krajobrazu przestrzennego i kulturowego. Dzięki zabiegom członków zespołu zapomniane już nieraz obiekty wkraczają jakby na nowo w życie współczesnych ludzi, szukających w naszym dziś tak bardzo zuniformowanym świecie elementów kulturowej swojskości. Praca w zespole pozwala wielu członkom oderwać się od codziennych obowiązków zawodowych i: rozwijać indywidualne zainteresowania pozazawodowe typu relaksowego. A większość zrzeszonych w zespole ludzi, to właśnie osoby zajmujące się zabytkowymi obiektami jako amatorzy mający w zespole oparcie w sporej grupie fachowców - jak historycy sztuki, historycy kultury, etnografowie, architekci, konserwatorzy i liczni inni specjaliści, do lekarzy i teologów włącznie. Zespół opracowuje jednolity system inwentaryzacyjny, wydaje biuletyny informacyjne i instrukcje i, co szczególnie ważne pełne, aktualne ze:Stawy bibliograficzne przygotowywane przewa.żil1ie przez prof. K. Azzolę z RFN, inicjatora zorganizowanych badań i najaktywniejszego członka całego zespołu. Corocznie organizowane są w Austrii lub w krajach współpracujących konferencje z objazdami terenowymi w regionach szczególnie z badawczego punktu widzenia interesujących. Od r. 1977 urządza centrala wiedeńska co dwa lata międzynarodowe sesje naukowe z referatami i dyskusjami, na które zaprasza wszystkich członków krajowych i zagranicznych. Daje to okazję dó wymiany doświadczeń i zorientowania się w dorobku badawczym poszczególnych krajów, do wymiany publikacji - i jak zawsze w tego rodzaju spotkaniach - do bezpośrednich kontaktów naukowych. O ile chodzi o nasz udział w tych imprezach, to podkreślić należy wzrastającą aktywność nielicznej grupy polskiej. I tak, na pierwszej międzynarodowej sesji (maj 1977) w Zwettl, na terenie Dolnej Austrii, Polska była reprezentowana przez doc. J. Kębłowskiego i dr St. Błaszczyka, który wygłosU referat z przeź.roczami pt. Rzeźbione slupy przydrożne w poludniowej Wielkopolsce. W drugiej sesji w Zell a.d. Pram (Górna Austria) uczestniczyli z Polski poza podpisanym i wygłosili referaty: doc. J. Kębłowski (Eschatologiczne wyobrażenia na śląskim sarkofagu gotyckim), dr A. Kunczyńska-Iracka (Rzeźbione slupy i krzyże w poludniowej Polsce), mgr A. Scheer (śląskie pomniki przydrożne - krzyże kamienne), a J. Milka przedstawił film dokumentujący zabiegi związane z ochroną krzyży pokutnych w Polsce. Przewiduje się zorganizowanie następnej sesji międzynarodowej w r. 1981 i sugeruje urządzenie na życzenie ogółu członków jednej z kolejnych sesji w Polsce. Oceniając dotychczasowy dorobek zespołu podkreślić trzeba, że jest on na tyle oczywisty, że znalazł uznanie w szerokich kręgach społeczeństwa austriackiego, czego wyrazem są m. in. dotacje austriackich ziem związkowych na rzecz zespołu i znaczne ułatwienia organizacyjne przy urządzaniu sesji !?iędzynarodowych. Widomym rezultatem prac zespołu są, poza dorobkiem inwentaryzacyjnym i publikacjami, praktyczne osiągnięcia w zakresie ochrony zabytkowych pomników i zorganizowania stałej nad nimi opieki. Dzięki swemu otwartemu charakterowi oraz dobrze zorganizowanej i prowadzonej pracy zespół jest w pewnym sensie organizacją wzorową z ambicją oddziaływania w skali międzynarodowej w zakresie wytyczonego programu działania. Ułatwia zaś to zadanie fakt, że centrala zespołu mieści się w Austrii, kraju neutralnym. Stanislaw Blaszczyk �350 Kurnika SYMPOZJUM POSWIĘCONE FOLKLOROWI I ETNOGRAFII I OKRĘGU BITOLI B.ITOLA, 30 - 31 MAJA 1980 R. MIASTA Macedońska Akademia Nauk wespół z Towarzystwem Naukowym miasta Bitoli w dniach 30 - 31 maja 1980 r. zorganizowała ~ympozjum poświęcone folklorowi i etnografii miasta Bitoli i jego okręgu. Do tego starego grodu Macedonii leżącego u podnóża wiecznie pokrytej śniegiem góry Pelister i oddalonego od granicy jugosło,wJJańsik\o-grecki€'j o 14 kiwometrów zjechali slię foVk1{)ryśc~i etnografowie z całej Jugosławii, a także zagraniczni - z Turcji i Polski. Miasto Bitola przez cały okres 5-wiekowej niewoli tureckiej było ważnym ośrodkiem kulturowym i handlowym na Bałkanach. Tędy przechodzi słynna arteria komunikacyjna Via Egnatia łącząca Macedonię z Konstantynopolem. Bitolę przecinają ważne drogi łączące Macedonię z Grecją, Albanią, Serbią i Bułgarią. Do 1912 r. przez Bitolę i Saloniki przewijali się kupcy z różnych krajów świata. W oberżach, karczmach i hotelach można było usłyszeć języki różnych narodów. Te wielowiekowe kontakty odegrały dużą rolę w ukształtowaniu kultury ludowej tego regionu. Bitola leży w sercu żyznej równiny zwanej Pelagonią, otoczonej ze wszystkich stron łańcuchem pięikmy'ch gór, w których znajdują się liczne wioski, a kh miesZlkańcy zachowal.i bar'wne tradycje, obyczaje, z,wyczaje oraz oryg~nalne obrzędy sięgatjące zamierzchłych czasów prasłoiWiańskkh. Do II wojny światowej niewiele zrobiono, by przedstawić ten bogaty dorobek kultury ludowej miasta Bitoli i jego okręgu. W zbiorach braci Miladinowów, Kuzmana Szapkarewa i Marka Cepenkowa znalazło się zaledwie kilka utWOTÓ'Wludowych z tego regionu Macedonii. U późniejszych zbielrucllY także nie jest reprezentowany bogaty dorobek kultury duchowej tego regionu. W dziale rękopisów Serbskiej Akademii Nauk znajduje się niewydany dotąd zbiór utworów ludowych z okręgu Bitoli Rumuna Łazarza Dumy, który podczas wojen bałkańskich znajdował się na służbie dyplomatycznej w Bitol,i. W 1931 r. Serb Vojislav Radovanović wydał pracę Mariovci u pesmi, priCi i śali poświęconą folklorow,i górali macedońskich regionu Mariowa. Po- II wojnie światowej ukazały się dwa zbiorki pieśni ludowych z BLtoli i jego okręgu Filtpa Kaw,a,j'elwa (Bitola, babam Bztola, Bitola 1969); Smilewo slawno wogan gori, Bitola 1972). Sporo utworów ludowych zebrali z teg;) regionu pracownicy Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, który to materiał jeszcze nie jest opracowany. Znany slawista rosyjski XIX w., Piotr Bezsonow, nazwał Bitolę "miastem śpiewaków ludowych", co potwierdziło i omawiane sympozjum. Sympozjum rozpoczęło swoje obrady 30 maja w dwóch sekcjach folklorystycznej i etnograficznej. Przemówienie inauguracyjne wygłosił prezes Macedońskiej Akademii Nauk, Michajło Apostolski, a potem na posiedzeniu plenarnym Georgi Dimowski-Colew wystąpił z referatem pt. "Bitola na przestrzeni wieków". Przedstawił on burzliwe dzieje tego miasta, a Władimir Toczkowski podał podstawowe informacje geograficzne miasta i okręgu Bitoli oraz omówił rozmieszczenie ludności żyjącej na tym obszarze Jugosławii. Następnie w .dwóch sekcjach wygłoszono 54 referaty. Vojislav Ilić omówił motyw "zbrodni i kary" w poezji ludowej Bitoli. Znany folklorysta jugosłowiański, Tvrtko Cubelić, zajął się regionalnym folklorem podkreślając fundamentalne komponenty kultury ojczyźnianej i. narodowej, Kjamil Tajgar i Irfan Invez z Turcji mówili o tureckkh pieśniach ludowych wykonywanych w TUlrcji przez repatriantów wywodzących się z miasta Bitoli i jego okręgu. Podawali oni podobieństwa i różnice istniejące w folklorze tych repatriantów i rdzennej ludności tureckiej. �Kronika 351 Sporo referatów pośiwięconych było utw.orom związanym z powstaniem I1inq·eń&kim (2 VIII 1903 r.). Nedżat Birdoa z Turcji zajął się komparatystyką twórczości ludowej. Piszący te słowa przedstawił pieśni hajduckie z regionu Bitoli. Opierając się na źródłach tureckich oraz na wypowiedzi kronikarza polskiego, Marcina Bielskiego, usiłował udowodnić, iż jedne z najstarszych pieśni hajduckich narodów bałkańskich pochodziły właśnie z tych terenów, gdyż tu, w BitoH i okolicach, pojawili się pierwsi hajducy. Nawiązał też do wspóln~Tch motywów znanych nie tylko na ziemiach macedońskich i u sąsiednich narodów bałkańskich - Serbów, Bułgarów, Greków, ale także występujących i w dumach ukraińskich. Dragica Bożinowa omówiła folklor dziecięcy z regionu Bitoli. Jovan Janjić przedstawił anegdoty w partyzanckich utworach ludowych, a Dragoljub Velicković zajął się motywem życia i śmierci w przysłowiach z Bitoli i okolic. Bożidar Nastewomówił niektóre paralele w folklorze macedońskim i aromańskim (ludność pochodzenia romańskiego zamieszkująca w Jugosławii, Bułgarii, Grecji i Albanii). Nie zabrakło referatów poświęconych 'tańcom oraz śpiewakom ludo" wym z miasta Bitoli. W drugiej sekcji sporo referatów było poświęconych obrzędom i pieśniom weselnym, obrzędowym pieśniom kalendarzowym, zabobonom i wierzeniom ludo·wym, a także kulturze materialnej - budownictwu wiejskiemu, tkactwu, urządzeniu wnętrza domu miasta Bitoli na przełomie XIX i XX w. Janina Pszczółkowska-Simiczijew mówiła o szkolnictwie w mieście i okręgu Bitoli w II połowie XIX i początku XX w. na podstawie materiałów polskich, a Błaże Ristowski przedstawił zainteresowania folklorystyczne Filipa Nikołowskiego początku XX w. Profesor Uniwersytetu Ankary, znany slawista Ismail Kaynak, przedstawił obyczaje weselne ludności tureckiej wywonzącej się z okręgu Bitoli. W m. Bitola, jak wiadomo, ukończył szkołę oficerską reformator i twórca nowej Turcji, Kemal AtatUrk. W Jugosławii utarła się tradycja prezentacji folkloru poszczególnych regionów. Poza corocznymi zjazdami Zrzeszenia Folklorystów Jugosławii, które odbywają się na przemian w jednej z federalnych republik lub autonomicznych regionów Wojwodiny i Kosoiwa, często Akademie Nauk wraz z Towarzystwami Naukowymi poszczególnych miast organizują międzynarodowe sympozja, na które zapraszani są folkloryści i etnografowie z kraju i z zagranicy. Celem takiego sympozjum jest przedstawienie kultury ludowej danego regionu. Takie imprezy ujawniają, jak mocno zakorzenione są tu prastare tradycje ludowe, jak wciąż żywa jest pieśń ludowa, jak bogate i barwne są niektóre obrzędy ludowe, któ["e u innych Słowian dawno już zanikły. Na sympozjum w Bitoli, po każdym posiedzeniu - przedpołudniowym i popołudniowym - toczyła się ożywiona dyskusja. Poruszane były sprawy teoretyczno-metodologiczne i podkreślano potrzebę badań w szerszej skali porównawczej. Sympozjum wyk·azało, że w Jugosła'wii foLklorysrtyka i etnografia skupiają szerokie grono badaczy. Twórczość ludowa przyciąga wielu utalentowanych młodych folklorystów i etnografów. Na zakończenie obrad pr,ezes Macedońskiej Akademii Nauk, Michaiło Apostolski, wysoko ocenił przebieg tej imprezy naukowej kierując m. in. ciepłe słowa pod adresem Polski. Warto tu podkreślić pełne zaangażowanie sekretarza Tow. Naukowego m. Bitoli, mgra Trajko Ognenowskiego. Stał on na warcie przez cały czas trwania sympozjum. Witał gości, dyżurował do godz. 22-ej. Dzięki niemu Tow. Naukowe m. Bitoli ma na swoim koncie duży dorobek. Wydaje regularnie serię "Prilozi" �352 Kro'llJka i skupia liczne grono profesorów Uniwersytetu Bitoli, nauczycieli szkół średnich, inżynierów, agronomów, lekarzy i pisarzy. Członkami tego towarzystwa są także uczeni z kilku krajów europejskich. Materiały sympozjum zostaną ogłoszone drukiem przez Macedońską Akademię Nauk. Kole Simiczijew STAN WIEDZY O ZAKAUKAZIU. KONIFiEIImNlC'JA NAUKOWA W LODZI1!,IM - 35 U$rr<mAJDA 1980 R. W Uniwersytecie Lódzkim działa od czerwca 1977 r. Interdyscyplinarny Zespół Po1s'~o-Zakaukaskich Badań Naukowych, założany i kierowany przez prof. L. Straszewicza, mający W programie prowadzenie i popieranie badań nad środowiskiem przyrodniczym i społecznym Zakaukazia, badanie stosunków polsko-zakaukaskich oraz popularyzowanie tematyki zakaukaskiej. W dniach 24 - 25 XI 1980 zorganizowana została przez ten Zespół pierwsza konferencja z udziałem .zaproszonych osób, zajmujących się w jakiejś mierze problemat:rką naukową dotyczącą Zakaukazia. Z polskiej strony uczestniczyło w niej kilku historyków i geografów, 4 etnografów, 2 orientalistów, 2 przyrodników, a niektórych referatów słuchali także studenci etnografii. Przybyło także 2 przedstawicieli wyższych uczelni w Baku i l historyk z uniwersytetu w Ma.chaczkala, stolicy Dage5łtanu; zabrakło zapowiedzianych 2 przedstawicieli Gruzji. Zadaniem tej konferencji było przedstawienie informacji o aktualnym stanie Wiiedzy i polskicll badań na Zakauikaziu, omówienie możliwości, potrzeb badawczych i publikacji oraz zacieśnienie współpracy między nielicznymi u nas, rozprosz.onymi pracow,ndikami nauki zajmującymi się w PoLsce badaniami nad geografią, historią, etnografią, literaturą i językami, a także przyrodą krajów zakaukaskich. Stwierdzono m. in., że po okresie dużego zainteresowania ludami i historią Kaukazu w XIX w. i wcześniej, zapoczątkowanym przez niezwykle obszerne i wybitne na ówczas dzieło T. Krusińskiego jeszcze w l-ej połowie XVIII w., w wieku XX zainteresowanie to przejawia się słabo mimo dużej i wieloaspektowej atrakcyjności tego obszaru na styku Europy i Azji. W trakcie obrad przedstawiono następujące referaty (w kolejności ich wygłaszania): doc. A. Slączka (UJ), "Rozwój serii osadowych i wulkanicznych obszaru zakaukaskiego"; dr A. Kownacki (PAN, Kraków), "Badania fauny w wysokogórskich potokach Zakaukazia"; dr J. K. Janczak (UL), "Stan i potrzeby polSlkich badań nad historią A'zeI1bajdżanu"; prof. KasZJkajew (Machaczkała), "Historyczne związki Polski z Dagestanem"; dr A. Pisowicz (UJ), "Znajomość języka i literatury ormiańskiej w Polsce w XIX i XX w."; mgr J. Kotlicka (UL), "Stan wiedzy geograficznej o Zakaukaziu w świetle polskiej literatury przedmiotu"; prof. M. Sadychow (Baku), "Rola rosyjskiej kultury w powstawaniu i rozwoju pols'ko-azerbejdżańsklich po:wiązań literackiich"; prof. B. Ba["aIIlowski (UL), "Stan i potrzeby polskich badań nad historią ~uzji"; doc. J. Braun (UW), "StalIl i potr!2leby polskilch badań nad ję:)'Ikiem i literaturą gruzińską"; dr A. Woźniak (UW), "Kultura ludowa Gruz']i w pracach pols~ilch do poozątku XX w."; prof. Atakiszijew (Baku), "Rozwój oświaty w Azerbejdżanie"; doc. S. Liszewski (UL), "Atrakcyjność turystyczna Gruzji w świetle polskich metod badawczych"; mgr C. Kulesza, "Polskie badania nad Dagestanem i północnym Kaukazem w XIX wieku". �353 Kromka Warto podkreślić, że wygłoszony został wprawdzie tylko jeden referat przez etnografa, lecz każdy z referatów, dotyczących historii, języka luL literatury, dotykał spraw wiążących się z tematyką etnograficzną, a nięktóre z dawniejszych badań i źródeł mają wartość dla różnych dyscyplin naukowych, w tym etnografii. W dyskusji końcowej podkreślono celowość wydawania serii polskich prac poświęconych Zakaukaziu względnie całemu Kaukazowi, a także wlaściwego wykorzystania· dorobku dawnych polskich badaczy i podróżników po Kaukazie. Wspomniano o potrzebie i możliwości przygotowania Słownika wiedzy o przyroodzie,ludach i kulturach Kaukazu. Omawiana konferencja przyczyni się niewątpliwie do skonsolidowania i być może też poszerzenia polskich prac nad historią i kulturami ludów Kaukazu, w tym również w zakresie etnografii. Do tej pory powojenne publikacje polskie z zakresu etnografii Kaukazu ograniczają się do niewielu recenzji i sprawozdań oraz paru niewielkich artykułów. Napisano też 8 prace magisterskie dotyczące tematyki kaukaskiej, po jednej w katedrach etnografii Warszawy, Poznania i Wrocławia. Pierwszą dużą pracą będzie rozprawa dr A. Woźniaka z Katedry Etnografii UW, poświęcona kulturze ludowej Gruzji w XIX w. Poważną trudność dla naszych zainteresowań badawczych kulturami Kaukazu stanowi nieznajomość języków tego obszaru. Tylko 1 etnograf czyta nieco po gruzińsku, poza tym 1 historyk opanował biernie ten język, inny zaś historyk korzysta z prac w jęz. azerbejdżańskim. Obfita literatura naukowa w jęz. rosyjskim nie dla wszystkich zagadnień jest dość pełna, może jednak stanowić wystarczającą podstawę do opracowania różnych szczegółowych zagadnień, a także dla spopularyzowania wiedzy o ludach i kulturach Kaukazu w Polsce. Edward 15-LECIE SEKCJI FOLKLORYSTYCZNEJ PZKO W CZESKIM Pietraszek CIESZYNIE Od 1965 r. rozwija działalność Sekcja Folklorystyczna przy Zarządzie Głównym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie. Znana jest ona zarówno na terenie swej działalności, jak również w Polsce. Jej pracownicy mogą wykazać się rzetelnym dorobkiem riaukowj"m, zbierackim, dokumentacyjnym i popularyzatorskim. Wymieńmy choćby trzy znane nazwiska: Daniel Kadłubiec, Józef Ondrusz i Karol Piegza. Oni też jakby uc'ieleśnia1i dążenia i aspiracje Sekcji. Pierwszy, D. Kadłubiec, poświęca się szeroko zakrojonej pracy badawczej w dziedZlinie ku1tury ma,teI1ialnej, folkloru, języka, gwalry; J. Ondrusz jest literatem, opracował regionalny folklor, jest zbieraczem i historykiem ludoznawstwa na Śląsku Cieszyńskim; trzeci z wymienionych, K. P;iegza, reprezentuje najbardziej powszechny typ ludowego zbieracza, entuzjasty twórczości folklorystycznej, którą wzbogaca własną twórczością. Sekcja Folklorystyczna pracuje w wielu dziedzinach. Organizuje zbieractwo, szkoli entuzjastów, urządza Dni Folkloru, zaprasza na posiedzenia, współpracuje z instytucjami i placówkami podobnego typu w Czechosłowacji i w Polsce. Zajmuje się ogłaszaniem różnego rodzaju utworów - bajek, fraszek, podań, pieśni, folkloru dziecięcego, opisów starych zwyczajów, tańców, strojów, klechd, "godek", przysłów, prognostyk itd. Zdumiewa szerokość spojrzenia i zainteresowań zważywszy, że gros wszel:l3 "Lud" - tom 65 �354 .Kromka kich prac odbywa się w ramach pracy społecznej, szlachetnego społecznikowstwa,. tak charakterystycznego w przeszłości i również dzisiaj dla śląskich folklorystów. Nie zawsze dostrzegana jest pomoc udzielana różnym zespołom folklorystycznym, teatralnym, pieśni i tańca. Bez pogłębionej fachowej pomocy członków Sekcji Folklorystycznej trudno by było sobie wyobrazić cały ruch amatorski na Śląsku Cieszyńs!kim, kT'Ze!Wiącypięikne tradycje ludoiWe. .lifi DamboTsky ETNOGRAFICZNA DOKUMENTACJA I ARCHIWUM NAUKOWE - ORGANIZACJA I UDOSTĘPNIANIE W MUZEUM Narastająca z każdym rokiem ilość materiałów muzealnych zawierających informacje etnograficzne już dosyć dawno zrodziła problemy metodologiczne w dokumentacji archiwalnej. Poszczególne muzea same, lub co najwyżej przy ograniczonej współpracy z zaprzyjaźnionymi placówkami starały się, w mniej lub bardziej rozwiniętej formie,. rozwiązać ten problem. W wyniku tych jednostkowych poczynań powstał nowy dylemat, a mianowicie okazało się, że gromadzenie źródeł bęz jednolitego sposobu iICh porządkowania oraz udostępnienia dalflych, utrudnia lub nawet uniemożliwia ich wykorzystanie. Świadomość, że ,partykularne choć często cenne inicjatywy nie mogą przynieść oczekiwanego rezultatu, tj. jednolite) koncepcji archiwizowania i systemu informacji muzealnej, stworzyła potrzebę konfrontacji doświad'czeń. Szansę podjęcia wspólnej pracy dała konferencja naukowa pt. "Etnograficzna dokumentacja i archiwum naukowe w muzeum - organizacja i udostępnianie", Konferencja odbyła się w Toruniu w dniach ]4 - 15 III 1980 r. pod patronatem trzech instytucji: Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, Muzeum Etnograficznego w Toruniu oraz Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu i zgromadziła pracowników muzealnych, jak również naukowców, którym sprawy dokumentacji są szczególnie bliskie; przybyli również przedstawiciele władz miejskich 'i resortowych. Mgr Aleksander Błachowski w imieniu organizatorów konferencji powitał gości i sprecyzował cele konferencji w następujący sposób: 1. Poznanie stanu dokumentacji etnograficznej w muzeach polskich i zagranicznych. 2. Ustalenie potrzeb etnograficznych archiwów w muzeach w zakresie koncepcji organizacji ,metodyki i systematyki. 3. Zebranie wniosków, które mogą służyć do opracowania wzorcowego archi'wum etnograficznego w muzeach. Tak sformułowanym celom konferencji odpowiadały wyraźnie rysujące sięgrupy tematyczne wygłoszonych referatów, jak i zasadnicze nurty dyskusji. W referacie inauguracyjnym "Stan obecny etnograficznych archiwów naukowych w muzeach polskich" mgr A. Błachowski w oparciu v przeprowadzoną w listopadzie 1979 r. ankietę nt. dokumentacji etnograficznej i archiwów muzealnych zapoznał zebranych ze stanem faktycznym. Wyniki ankiety oraz doświadczenia wynikające z wieloletniej praktyki muzealnej pozwoliły mgr. Błachowskiemu na sformułowanie indeksu problemów do rozwiązania z zakresu dokumentacji i archiwistyki. Sądzę, że warto tu przytoczyć wgpomniany indeks, �Krotuika 355 w sposób syntetyczny przedst'a,wiający problemy prorusza.ne w większości wygłoszonych referatów. Indeks obejmuje następujące zagadnienia: I. Grupa naukowo-metodologiczna: sprecyzowanie. minimalnej normy merytorycznej determinującej wartość źródłową poszczególnych rodzajów materiałów i dokumentacji dla celów naukowych; uściślenie l ujednolicenie terminologii archiwistycznej i etnograficznej; zdefiniowanie rodzaju materiałów i dokumentacji, które powinny być zaliczone do etnograficznego archiwum w muzeum; zdefiniowanie pojęcia jednostki dla wszystkich rodzajów archiwaliów; opracowanie uniwersalnego tezaurusa haseł etnograficznych. II. Problem modelu archiwum: ustalenie minimum organizacyjnego; opracowanie instrukcji dotyczącej zasad organi!za:cji i obszaTu meryltoryczmego (i!nstrukcja powinna funkcjonować jako przepis w zakresie gromadzenia archiwaliów); opracowanie wzorów dokumentów i znormalizowanie druków; opracowanie wzorów urządzeń i wyposażenia technic'ZJnego dla archiwów; opracowanie instrukcji dOltyczące'i zasad prod'iJlaktytki ~o11'Serwat{)rBkie<j. III. Problemy integracji międzyresortowej: stworzenie formalnej płaszczyzny współpracy i koordynacji dla różnych resortów w zakresie archiwistyki; określenie statusu archiwum etnograficznego w muz·eum; opracowanie przepisów prawnych dotyczących prac i obowiązków pracowników muzealnych. Charakter wprowadzający w teoretyczne zagadnienia dokumentacji etnograficznej i systemu informacji w Polsce miał referat doc. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej "Organizacja i opracowanie etnograficznych materiałów archiwalnych ze szczególnym uwzględnieniem ',muzeów", w którym autorka ponadto zapoznała zebranych z różnymi systemami dokumentacyjnymi funkcjonującymi w zagranicznych archiwach naukowych. Zagadnienie zagranicznych systemów dokumentacyjnych omawiały również referaty: dra Petera Sulera z Walaskiego Muzeum v Prirode w Rożnowie (na podstawie osiągnięć wspomnianego muzeum) oraz mgra Grzegorza Skalskiego z Muzeum Etnograficznego w Poznaniu "Systemy dokumentacyjne w Musee' National des Arts et Traditions Populaires w Paryżu". Przedstawienie problemów dokumentacji w szerszym aspekcie oraz porównanie własnych poczynań z doświadczeniami placówek zagranicznych pomogło w uświadomieniu potrzeby rozwiązania najbardziej palących problemów. Grupa referatów wygłoszonych w czasie sesji popołudniowej zapoznała zebranych ze stanem dokumentacji etnograficznej w muzeach polskich, a zaprezentowane problemy były wyrazem codziennych kłopotów muzealników polskich. W tej grupie tematycznej 'referaty wygłosili: mgr Magdalena Maria Parnowska, "Archiwum naukowe w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie - problemy klasyfikacji, organizacji i udostępniania"; mgr Hanna Muzalewska, "Archiwum naukowe Muzeum Etnograficznego w To'runiu"; mgr Wanda Daszykowska, "Organizacja i zasób archiwum Działu Etnograficznego Muzeum Okręgowego w Rzeszow,i'e"; mgr Andrzej Ra1taj, "Dokumentacja naukowa muzealiów etnograficznych na przykładzie Muzeum Etnograficznego w Krakowie"; mgr Grzegorz Skalski, "Problemy etnograficznej dokumentacji muzealnej. Problemy i propozycje" ogólne podsumowanie najistotniejszych spraw. W nawiązaniu do faktu, iż podstawowym zadaniem muzeum jest zbieranie, przechowywanie, konserwacja, dokumentacja i upowszechnianie materialnej rzeczywistości, jeszcze raz podkreślono konieczność stworzenia w muzealnictwie polskim zespołu zjawisk określanych ogólnie jako inf0rmacja naukowa. W nowopowstałej strukturze należałoby uwzględnić powiązania pomiędzy jej poszczególnymi jednostkami, tak aby umożliwić przepływ informacji niezależnie od centrów zarzą- • �Kronika 356 dzania systemem, oraz wyznaczyć jednostkę nadrzędną, która zajęłaby się opracowaniem i wdrożeniem systemu. Drugi dzień obrad poświęcony był roznym typom etnograficznej dokumentacji naukowej z jakimi ma kontakt pracownik muzealnictwa. Prof. M. Priifferowa w referacie "Uwagi dotyczące identyfikacji źródeł etnograficznych oraz wartości różnych form ich dokumentacji" zwróciła uwagę na konieczność dokumentacyjnego zabezpieczenia autentyczności obiektów już w momencie ich pozyskania. Na temat kanty kaitalogQwej - podslt1a!Wowegoelementu naukowej dokumentacji mówił mgr Jan Swięch z Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Mgr Roman Tubaja referował zagadnienia etnograficznej dokumentacji muzealnej obiektów nieruchomych w terenie. Mgr Andrzej Górski (Wolsztyn) zapoznał zebranych z inwentaryzacją zabytków przeznaczonych do muzeów na wolnym powietrzu. Na zakończenie tej części konferencji mgr Krystyna Tubaja mówiła o dokumentacji zbio'rów z zakresu folkloru muzycznego w świetle wymagań muzealnictwa etnograficznego. Wygłoszona w tej części konferencji grupa referatów uwypukliła pilną potrzebę podjęcia działań zmierzających do ujednolicenia terminologii nie tylko stricte etnograficznej, lecz również archiwistycznej. Ze względu na dużą rozpiętość zagadnień będących przedmiotem zainteresowań etnografii i zróżnicowanych metod ich rejestrowania konieczne jest, aby w rozwiązywaniu powstałych problemów wzięli udział etnografowie a różnych zainteresowaniach, wspierani przez specjalistów z dziedzin pokrewnych. Omawiana konferencja miała duże znaczenie dla dalszego rozwoju naukowej dokumentacji etnograficznej i być może była punktem zwrotnym w sferze działań meto·dologiclJno-organizacyjnych w tej dziedzinie. NajWliększym jednak osiągnięciem i wartością konferencji było sformułowanie wniosków, które w przypadku podjęcia kroków dla ich realizacji zmierzałyby: po pierwsze - do nawiązania porozumienia między resortami w sprawie dalszej organizacji prac nad budową systemu informacji w naukach społecznych, po drugie - do wykorzystania czasopism etnograficzno-muzeałnych dla publikacji doświadczeń wynikających z prowadzenia prac dokumentacyjno archiwalnych oraz po trzecie - do stworzenia warunków dla działania komisji, która współpracując z przedstawicielami innych dyscyplin zajęłaby się opracowaniem zagadnień uściślenia koncepcji i dokumentacji muzealnej zarówno od strony organizacyjnej, jak i prawnej. Na zakończenie pragnę podkreślić miłą atmosferę w jakiej przebiegała konferencja. Organizatorzy zapowiedzieli również opublikowanie wygłoszonych na konferencji aTttyikułów w "RocZin~ku Muzeum Etnograficznego" w Toruniu. Iwona Wiktor 50 LAT MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W LODZI W styczniu 1981 r. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Lodzi obchodziło swój złoty jubileusz. Historię tego Muzeum należy podzielić na 4 okresy, w których nosiło ono różne nazwy: 1) lata 1931 - 1939 - Miejskie Muzeum Etnograficzne, 2) lata 1940 - 1944 - Miejskie Muzeum Prehistoryczne, 3) lata 1945 - 1955 - dwa odrębne muzea, mieszczące się w jednym gmachu - Miejskie Muzeum Etnograficzne i Miejskie Muzeum Prehistoryczne, 4) od 1956 r. - do chwili obecnej Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Lodzi. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Lodzi powstało z dniem 1 stycznia 1931 r. �Kronika 1. Stroje TUIll~"ÓW li Jamy IbUddyjsikie,go Elkspo:IlOIW,anew Mi1ejlSkliJmMU2l6U!ID 'C1ll31 r.). iaetP'r,<><:Irt.Lkcj'a rz: c.7'asopiJSIIlIll "Łódź w imlus1IDacjli" 1931, nr ~ 357 iE1mo'gIlatJJc:znym s" 4. w wyniku podjętej w latach 1929- 1930 reorganizacji muzealnictwa łódzkiego i podzielenia zbiorów dawnego Muzeum Miejskiego pomiędzy trzy samodzielne muzea. Pierwszym kierownikiem Miejskiego Muzeum Etnograficznego został mgr Jan Manugiewicz etnolog, absolwent Uniwenytetu Warszawskiego. Początkowo Muzeum mieściło się w prawej oficynie donm przy ul. Piotrkowskiej 91. a w drugiej połowie 1934 r. otrzymało nową. bardziej reprezentacyjną siedzibę we frontowym budynku pałacu Heinzlów przy ul. Piotrkowskiej 104, której uroczyste otwarcie nastąpiło 24 listopada 1935 r. W początkach swego istnienia Miejskie Muzeum Etnograficzne zajmowało powierzchnię wynoszącą ok. 290 m2• a jego zbiory na przełomie lat 1930/1931 zawierały 343 eksponaty (269 etnograficznych i 74 archeologiczne); natomiast w przededniu drugiej wojny światowej dysponowało już powierzchnią wynoszącą ok. 1000 m2 (w większości przeznaczoną na wystawę) i zbiorami liczącymi ok. 14000 zabytków. Znaczną ich część stanowiła archeologia, następnie etnografia Polski (w tym przewaga zabytków z terenów Polski środkowej i Kielecczyzny) oraz etnografia krajów pozaeuropejskich (Ameryka Południowa, Ameryka Środkowa, Afryka Zachodnia i niewielki zbiór zabytków z róż'ny,ch terenów Azji oraz Po1rnezji). Ponadto Muzeum posiadało małą �358 2. F'raglment :wystawy Kronika Miejskie~o Muzeum ~t1ll,Qg'raf~c::1Jneg,Q (1931 r.). p~sma "Łódź :w i]liustr,acji" 1931, ,nr 22, s. ,5. Reprodukcja fi: CflaSQ- kolekcję numizmatyczną, a także archeologii śródziemnomorskiej. W 1932 r. wydano pierwszy zeszyt czasopisma "Wiadomości Ludoznawcze", początkowo firmowanego przez Muzeum, a od drugiego numeru - przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Ludoznawczymi i Archeologicznymi w Łodzi. Wydawnictwo ukazywało się do 1934 r. W początkach okresu okupacji hitlerowskiej, kierownictwo Miejskiego Muzeum Etnograficznego przejął niemiecki archeolog - dr Walter Frenzel. W 1940 r. wydzielono zbiory archeologiczne i utworzono z nich Miejskie Muzeum Prehisto· ryczne (Stiidtisches Museum fur Vorgeschichte) w ramach nadrzędnej jednostki tzw. "Hauptverwaltung der Stiidtischen Museen". Po śmierci W. Frenzla w początkach 1941 r. kierownikiem tego Muzeum został dr Walter Grunberg - również archeolog, a przy końcu okresu okupacji funkcję tę pełnił konserwator muzealny Alois Vogel. Zabytki etnografii pozaeuropejskiej sprzedano w 1942 r. Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu (Grassi-Museum) w Lipsku za sumę 7500 RM, które zatrzymało część zabytków w sWoich zbiorach, a pozostałe odsprzedało w łatach 1942 - 1943 Muzeum Etnologicznemu w Hamburgu, Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu (Rautenstrauch-Joest-Museum) w Kolonii oraz Instytutowi Etnologii Uniwersytetu w Getyndze. Zabytki etnografii polskiej, białoruskiej i ukraińskiej zostały w okresie okupacji hitlerowskiej CZęSClOWOzniszczone i rozproszone, a pozostałe - bezładnie zmagazynowane, co przyczyniło się do ich dewastacji. W tym okresie główna siedziba Muzeum mieściła się w budynku dawnego Magistratu przy Placu Wolności 14. Pomieszczenia muzealne były rozrzucone po róż- �Kronika 359 3. Piiemvme bad'ania 'archeolO'~iozne podjęte prz€rl: Mi~Jsltie MU!zeumIEtrrogi"aticme 'W 1931 r. rwykqp z odstonięty.mi .~obami. ciałopail.nymi k'ultury' łiU.żY!Clkiej z ~oki .brą,zu. Rep.rodUlkcja z 'crLaso,pisma,,:W~adomOŚCli Ludo2lna~e" t931, rz:.l, s. 10. w Sie1'pOiWie(Lęca:ycllrie)- nych piętrach i w tym samym budynku funkcjonowały równocześnie urzędy administracji niemieckiej. W późniejszym okresie okupacji wystawę przeniesiono do lokalu przy ul. Piotrkowskiej 17, pozostawiając w gmachu przy Placu Wolności magazyny i pracownie. Po drugiej wojnie światowej, na podstawie zbiorów dawnego Miejskiego Muzeum Etnograficznego, powstały dwa odrębne muzea: Miejskie Muzeum Prehistoryczne i Miejskie Muzeum Etnograficzne, stanowiące początkowo własność Gminy m. Łodzi, a na przełomie lat 1949/1950 upaństwowione i przemianowane na Muzeum Archeologiczne w Łodzi oraz Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Od chwili powstania oba muzea mieściły się we wspólnym gmachu przy Placu Wolności 14. Miejskie Muzeum Prehistoryczne powstało oficjalnie 14 maja 1945 r., a już 27 maja tego roku udostępniło publiczności pierwszą w Polsce Ludowej wystawę archeologiczną, prezentującą rozwój społeczeństw na ziemiach polskich od -okresu wspólnoty pierwotnej do początków państwowości. Dyrektorem nowopowstałej placówki został prof. dr hab. Konrad JaŻdŻewski. Ilość zabytków ocalałych po okresie okupacji wynosiła ok. 10 150 pozyc:ji katalogowych. Ponadto Muzeum posiadało 68 zabytków archeologii klasycznej, przekazanych później Muzeum Narodowemu w Warszawie oraz 142 numizmaty. Przeważająca część zbiorów archeologicznych, zarówno przedwojennych, jak i pochodzących z badań prowadzonych podczas okupacji, przetrwała okres wojny. Okupanci wywieźli tylko najcenniejsze zabytki, posiadające przede wszystkim wartość materialną. Częściowo od- �Kronika 360 4. Fragme-nt pierwszej po wojlrl~ewystawy stałej airchJi~ M!LejskiiegoMuzeum Eltmograf~=ego. :MAJlZe.um iAJrcheologdozne;god Etn~,afdozne~o IWwdzi. Fot. zyskano również księgozbiór. W 1951 r. Muzeum rozpoczęło druk serii wydawnictw popularno-naukowych p.n. Biblioteka Muzeum Archeologicznego w Łodzi, wydawaną do dziś jako "Bib1iot'eka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi". W IMa-ch 19'51 - 1954 ukazały się c~tery pozycje tej serii. Roz.poczęto także' na wielką skalę badania archeologiczne w Polsce środkowej, w okolicach Kalisza, na Kujawach i na terenie Jury Krakow:sko- Wieluńskiej. MU;2)eumpodejmo-wało wspólne badania z ówczesną Katedrą Prehistorii (później Archeologii) Uniwersytetu Łódzkiego i Kierownictwem Badań Nad Początkami Państwa Polskiego, bowiem dyrektor Muzeum - prof. dr K. Jażdżewski pełruł jed,nocześnie funkcję kierownika Katedry i kierownika prac wykopaliskowych w Gdańsku i w Łęczycy. Miejskie Muzeum Etnograficzne rozpoczęło oficjalną działalność 20 kwietnia 1945 r., z chwilą przejęcia kierownictwa tej placówki przez dr Janinę Krajewską - przed wojną kierującą Muzeum w Gdyni. Otwarcie pierwszej wystawy etnograficznej odbyło się 17 listopada 1945 r. Ze zbiorów ocalało około 1500 zabytków, w tym ok. 162 z etnografii pozaeuropejskiej. Program badawczy tego Muzeum przewidywał badania i gromadzenie zbiorów z Polski środkowej, jak również objęcie nimi innych regionów Polski. W pierwszym powojennym dziesięcioleciu, poza uzupeŁnian:iem :lldewastowanych kolekcji, prowadzono początkowo badania w OpO'czyńskiem, Kieleckiem i Rzeszowski€m, a od 1950 r. rOllpoczęto systematyczniejszą działalność na terenie Polski środkowej. W 1952 r. Muzeum opublikowało dwa własne wydawnictwa: Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego (praca zbiorowa pod redakcją J. Krajewskiej) i Naczynie w kulturach ludowych katalog wystawy objazdowej, opraco-cowany przez J. Krajewską. �Kremika 361 Działalność oświatowa muzeów Archeologicznego i Etnograficznego początkowo koncentrowała się na obsłudze zwiedzających na terenie gmachu i zapewnianiu frekwencji na wystawach. Szczególnego podkreślenia wymaga inicjatywa organizowania wystaw objazdowych, eksponowanych w ciągu kilku lat w wielu miejscowościach Polski. Pierwsze rozpoczęło tę działalność Muzeum Etnograficzne wystawą "Naczynie w kulturach ludowych", która ''I,' miesiącach: lipiec-październik 5. :RIlaJkat pierlW5<Zej JWYStialWy objaz.dowej. MJuizeum \EltIIl~ego ,w ·mierza Wec1a). Fot. T . Klll.'l'pińSki {.archiwum MJuzeum A:rcheoa.ogi~ iW ł:JO,dizl (projekt 1K<3tlll. ł 'EtIliOgra1llcznego \Łodrzi). 1951 r. była prezentowana aż w 22 miejscowościach w centrum kraju, a w latach 1952- 1953 krążyła po województwach północnych i południowych. W 1954 r. przejęto z Muzeum Etnograficznego w Krakowie wystawę objazdową pt. "Historia wsi" i eksponowano ją w ciągu tego roku na terenie Kurpiowszczyzny, a od 1955 r. Muzeum Etnograficzne w Łodzi zaczęło prezentować drugą własną wystawę tego typu pt. "Len w kulturze ludowej". Muzeum Archeologiczne miało również swoją wystawę objazdową - "Od motyki do traktora", która rozpoczęła podróż po Polsce w 1954 r. i w lataich 1954 - 1955 odwiedziła 64 miejscowości. 1 stycznia 1956 r. oba muzea zostały połączone w jedną instytucję - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi - pod dyrekcją prof. dra K. Jażdżewskiego. Kierownictwo naukowe zespołu działów etnograficznych powierzono prof. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, która sprawowała je do 1962 r. Następnie funkcję tę pełnili kolejno: dr Maria Misińska (1962), dr Jan Piotr Dekowski (od 1963 r.), mgr Witold Nowosz (od 1968 r.), mgr Elżbieta Władykowa (od 1977 r. do chwili obecnej). Zespołem działów archeologicznych kierowali: dr Waldemar Chmielewski (od 1956 r.), dr Lidia Gabałówna (od 1963 r.), mgr Aldona Chmielowska (od 1967 r.), dr Henryk Wiklak (od 1970 r.), dr Aldona Chmielowska (od �362 KroThika 1974 r. do chwili obecnej). Od 1 marca 1979 r. funkcję dyrektora logicznego i Etnograficznego pełni dr Andrzej Mikołajczyk. O rozwoju Muzeum w ciągu 25 lat najlepiej świadczą liczby: rok 1956 1980 I. pracowników 64 SI zbiory księgozbiór arch. 20727 num. 10718 eln. 10992 poz. kat. arch. 86566 hum. 46 567 etno 20430 Muzeum Archeo- pow. użytkowa (w tym pow. wystaw) S 275 2364,49 m2 (700,15 m2) _._--- 26766 -------- ok. 5800 m2 ok. (l 000 m2) W chwili łączenia się Muzeum Archeologiczne mialo 6 działów naukowych (łącznie z powstałym w 1948 r. Działem Numizmatycznym), a Muzeum Etnograficzne - 3. Obecnie gromadzi zbiory i opiekuje się nimi 14 działów naukowych, tworzących dwa zespoły: Archeologiczny i Etnograficzny oraz samodzielny Dział Numizmatyczny. W 1967 r. otwarto w Zespole Etnograficznym nowy Dział Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich na podstawie części dawnych zbiorów przedwojennych, rewindykowanych w tym roku z Muzeum Etnologicznego w Lipsim i zachowanych po wojnie nielicznych zabytków, w 1971 r. - Dział Kultur Miejskich, zajmujący się badaniem kulitur mieszczańskiej i robotniczej, a od 1979 r. działalność Zespołu poszerzono a nową tematykę - widowiska lalkowe. Poza podejmowaniem nowych tematów badawczych, wynikających z powstania nowych działów, Muzeum w swej działalności naukowej dątyło do najpełniejszego opracowania, zarówno osadnictwa pradziejowego, jak i obrazu oraz przemian kultury ludowej w Polsce środkowej. Ponadto, opierając się na statucie, uprawniającym do prowadzenia badań na terenie całego kraju, kontynuowano badania acheologiczne na Kujawach (koncentrując się szczególnie na epoce neolitu) oraz w woj. kaliskim - przede wszystkim na stanowiskach 7. okresu rzymskiego; natomiast penetracją etnograficzną objęto Podlasie, Opolszczyznę, Karpaty (Zywieckie i Podhale), Kaszuby i Lubelskie. Jednym z zasobniejszych działów Muzeum jest Dział Numizmatyczny, posiadający w swoich zbiorach numiz.maty różnych krajów z różnych okresów historycznych, wśród których na szczególną uwagę zasługują: systematycznie gromadzony zbiór monet antycznych i wczesnośredniowiecznych, znaczna kolekcja skarbów monet i innych środków p]!a<bniczychoraz kolek.cja banJk;not6w. P·oza gromadzeniem i opracowywaniem zabytków, Dział prowadzi badania dziejów obiegu pieniężnego na ziemiach Polski. Konserwacją zbiorów zajmuje się Dział Konserwacji i Badań nad Technologią Zaby;tków, który obecnie skł·ada się z sześciu pracowni konserwatorskich. W ramach tego Działu Muzeum rozpoczęło (jako jedyne dotąd muzeum w Polsce) badania nad oznaczaniem wieku zabytków metodą fizyko-chemiczną C-14. Pierwszą aparaturę do tego rodzaju badań zainstalowano w 1966 r., a w 1974 r. Muzeum otrzymało aparaturę nową, znacznie ulepszoną. pozwalającą na rozpoczęcie poważniejszych prac na skalę ogólnopolską. W 1956 r. Muzeum rozpoczęło druk naukowego wydawnictwa "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (seria archeologicz- �Kronika 363 6. Wnętrze pTla,cOIWIIlil1adliocherruiozmej DZJiabu Kionserw,acji kÓIW - i Badań ,nad Technol'ogią Zabytfil',al~ment szl~ocIkdJej ,a,paI'a,bury <1:0 badań ,clhrono1ogiii ll:a,bybk6w metodą C-'l4. Fot. T. KOO1Piń~k:i1(,a,rcIhiiJwlUm MwzelUm Arche,oLogiclzm,eg,o i >ElbIlJog"'af:L<lzne~o w Łodzi).. na)", od 1957 r. ukazującego się w dwóch seriach: archeologicznej i etnograficznej. Do końca 1980 r. wydano 26 tomów serii archeologicznej i 20 tomów etnograficznej, a w czerwcu 1980 r. złożono do druku pierwszy tom tqeciej serii: numizmatycznej i konserwatorskiej. W dalszym ciągu Muzeum wydaje pozycje "Biblioteki Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", w której ukazało się dotąd 17 numerów oraz liczne inne wydawnictwa przewodniki, foldery i plakaty. Działalność oświatową, prowadzoną od 1966 r. przez samodzielny Dział Naukowo-Oświatowy, w dużym skrócie określają wymienione niżej liczby. W latach 1957- 1980 zorganizmvano: 4 eikspo'zycje stałe o temaityce a'l.1che:o'1ogicznej,numizmatycznej i etnografiCizmej, 225 wystaw cza'sowych, 288 ekspozycji wystaw oświatowych, 6 wystaw objazdowych, eksponowanych w muzeach krajowych, 2216 odczytów oraz pokazano pubHczJnośd muzealnej 3621 filmów popula<r>no-naukowych. Do osiągnięć wystawienniczych roku 1980 należy zaliczyć pierwszą w dziejach Muzeum, własną wystawę zagraniczną pt. "Obieg pieniężny w Polsce w XVII - pocz. XIX w.", eksponowaną w Muzeum Numizmatycznym Narodowego Banku Kuby w Hawanie oraz otwarcie pierwszej w Polsce wystawy muzealnej prezentującej widowiska lalkowe na przykładzie eksponatów etnograficznych, lalek teatralnych i lalek filmowych (wystawa pt. "Od turonia do Colargola"). Zasługującą na podkreślenie specyfiką pracy oświatowej jest działalność dydaktyczna, prowadzona przy współpracy z Kuratorium Oświaty i Wychowania, polegająca �364 Kranika 7. Sikaxb :moll1et po[sikJich i obcy'ch uikxy,ty 'W polioiWie XVII ,WIieku ,w :mie,jSClOiWlOŚlCd Grodziec, WQj. lK,onliln <'ze 'lJ1lwolrÓiW DtiaŁu iNiU,miJzmatYC>2Jl1ego).FQIt. T. iK,a'l"piń,s,ki (arohiIWum Miuzeum ,AJr,(lheologLcllJnego ii EtnlO\grafiJ=e~o iW Łodzi). 8. Koncert łódJzkiej kapeilJi podlw6xk'owej ,,,BallUciaxrz;e" W. IPloIhoreclk:i {Ia,rdlliwrum MiuzeJllm rAJr,che0'lQgicl'mego iW gmachiU iMJuzeum (19'75 :r.). i iE~grad'iIc"JIlJego iW ŁOOiZi). !Fot. �KTCmi1va 9. F.agment ,Pd 'bUlrO!Ilia do C01argQla", ,1980 :M1I2.eUiIIlAl1't<lhe<ll1og!i.cZlIlegIO d Etino~e~ wystawy 365 T. Fot. T. lK;a'l1pińsld w iłJQdzi),. (archiiw;um nie tylko na obsłudze wycieczek szkolnych, lecz przede wszystkim na wygłaszaniu specjalnych lekcji i pogadanek w gmachu Muzeum. Do zajęć tych wykorzystywano zestawy zabytków i przeźrGczy, filmy oraz fragmenty wystaw stałych, bądź też 'eks.po'zycje czasowe. W latach 1956 - 1980 wygłoszono 4047 lekcji i pogadanek dla 131 303 osób. 'I1rzeba rÓlWnież podkreślić, iż Muzeum Ar-cheolo,~cz.ne i Etnograficzne, jako pierwsze w Polsce rozpoczęłe) w 1958 r. organizowanie młodzieżowych obozów etnograficznych, a od 1962 r. również archeologicznych - dla uczniów szkół średnich. Akcję tę kontynuuje siG i naW€t rozszerza, obejmując nią od 1978 r. także młodzież zrzeszoną w Związku Har'cerstwa Polskiego. W latach 1959 - 1962 wybudowano nowych gmach Muzeum, który połączony z budynkiem dawnym - rozszerzył znac'wie jego powierzchnię użytkową. W akcie erekcyjnym, złożonym w fundamentach, napisano m. in. Oby gmach ten przetrwał wieki i przez wieki służył kulturze polskiej". Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi służyło kulturze - a należy dodać, że i w niemałej mierze nauce polskiej - dopiero pół wieku, jednakże jego dorobek liczy się już poważnie w skali kraju zarówno w zbiorach, efektach popularyzacji, jak i pokaźnej liczbie prac naukowych opublikowanych we własnych oraz w obcych wydawnictwach. H'" Teresa Łaszczewskll �366 Kromka SPRA,WOZDANIE Z LV NADZWYCZAJNEGO WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW PTL WE WROCŁAWIU (14 KWIETNIA 1980) UZUPEŁNIAJĄCEGO LIVWZD W ZAKOPANEM (23 WRZEŚNIA 1979) LV Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Delegatów odbyło się 14 kwietnia r. w Domu Kultury Związku. Zawodowego Pracowników Slużby Zdrowia we Wrocławiu (ul.' Kazimierza Wielkiego 45). Było ono jednocześnie zebraniem sprawozdawczo-wyborczym, wobec czego zgodnie z ustaleniami powziętymi na posiedzeniu Zarządu Główpego PTL w dniu 8 grudnia 1979 r. w Poznaniu wzięli w nim udział delegaci, którzy uczestniczyli w LIV WZD w Zakopanem. Warunek ten motywowany był faktem nie przeprowadzenia wyhorów na WZD w Zakopanem z uwa,gi na ZIaS'Złepebtl\lr:b~cj'e w dział1a'lności ustępującego Zamądu Głównego, wobec którego w wyniku kontroli agend, dokonanej przez inspektora finansowego PAN i Główną KOimis-ję Rewirzyjną PTL, Komils'ja ta (wybrana na WZD w 1976 r.), nie znalazła podstaw do wysunięcia wniosku o udzielenie wymaganego statutowo (,§ 37, p.d) absolutorium. Zasadniczą istotą tych per~urbacji, zauważonych przez GKR, były niedociągnięcia głównego księgowego w prowadzeniu księgowości PTL we Wrocławiu, wymagające podstawowego uporządkowania archiwaliów buchalteryjnych i usunięcia zauważonych uchybień zgodnie z wymogami obowiązujących przepisów finansowych (prowadzenie ewidencji), a także nie zastosowanie się przez Zarząd Główny do wymogów § 38 Statutu co do powoływania biegłego księgowego. Po zagajeniu WZD przez wiceprezesa prof. dr Dorotę Simonides, na przewodniczącą zebrania powołano mgr Marię Suboczową z Oddziału w Katowicach, która odczytała proponowany porządek dzienny, zaakceptowany następnie przez. delegatów: 1) o'dczytanie protokółu z 54 WZD w Zakopanem; 2) Sprawozdanie z działalności ZG PTL za ubiegłe półrocze (14 X 1979 13 IV 1980); 3) Sprawozdaniefinansowe Towarzystwa; 4) Sprawozdanie Komisji dis "Dzieł wszyststkich" O. Kolberga; 5) Sprawozdanie Komisji dis "Atlasu Polskich Strojów Ludowych"; 6) Sprawozdanie Komisji dIs Odznaczeń w PTL; 7) Odczytanie zaleceń pokontrolnych PAN i zarządzeń ZG PTL w tym względzie; 8) Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej PTL; 9) Sprawa udzielenia absolutorium, ustępującemu Zarządowi Głównemu; 10) Wybór komisji: matki, skrutacyjne~, wnioskowej, statutowej; 11) Dyskusja nad spralWCAZdanliamii zgłaszanie wniosków; 12) Odczytanie propozycji komisji (jak w p. 10); 13) Wyjaśnienie w sprawie przeprowadzenia wyboru nowych władz PTL; 14) Przeprowadzenie wyborów; 15) Zamknięcie obrad. Główna Komisja Rewizyjna, wskazując na zalecenia pokontrolne PAN i niewystarczające zarządzenia Zarządu Głównego jakie w tym względzie wydano, przy pozostawieniu nieznacznych niedociągnięć natury buchalteryjnej, zdecydowała się postawić wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu PTL. Zobowiązano przy tym ustępujący Zarząd do usunięcia zauważonych niedokładności. Po dyskusji nad poszczególnymi punktami porządku dziennego sformułowano zapodania delegatÓIW do Komils·ji Wnioskowej: Ustalono podwyższenie składki członkowskiej PTL od 1 stycznia 1981 r. do 50,- zł (normalna) i 15,- zł (ul,gQWla)rocrz.nie, (:'0 sa.]a przyjęła przy dwóch głosach wstrzymujących się. Na nowo powołano Komisję dis "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" w osobach: doc. dr hab. B. Bazielich, dr S. Chmielowski, dr E. Fryś-Pietraszkowa, 1980 �Kronika 367" dr K. Hermanowicz-Nowak, dr J. Kamocki, dr A. Tyszkowa, a na ·konsultanta za-· proponowano prof. dr A. Kutr'zebę-Pojnarową. Wniosek ten przyjęto jednogłośnie .. Stwierdzono brak statutowej działalności Oddziału PTL w Kielcach, wobec czego postanowiono Oddział ten zlikwidować przy jednym głosie wstrzymującym si~. Ustalono stan maljąt~owy Biblioteki PTL w ilości 12.000 dzieł zwartych i 26.000 woluminów, oszacowa1nych na ogólną sumę 1.565.449,90,zł. Zasygnalizowano, że z powodu trudności drukarskich w roku 1980 mogą być opóżnione 3 pozycji bibliograficzne. Omówiono istniejące dotychczas wystawy czasowe. W sprawach finansowych: po dniu 14 kwietnia 1980 r. planowano uzyskanif sumy przychodów w wysokości 3.179.700,- zł, z czego wykonano 2.249.023,- zł. Powołano Komisję dis projektu zmian i poprawek do Statutu PTL w osobach: dr K. Marcza!kowa C!przeIWodJnkząca), dr E. Jawo:r,ski, dr J. Kamacki, mgr J. Łapott i dr A. Posem-Zieliński. Wniosek o powołanie Komisji dis ochrony zabytków w programie działań PTL uznano jako zalecenie zważywszy, że istnieje taka komisja przy PTTK. Również jako zalecenie potraktowano opracowanie naukowego i oświatowego planu pracy w najbliższej 5-latce z włączeniem wszystkich Oddziałów możliwie do jed-· nego zakresu tematycznego badań. Wniosek Oddrz.iału =edńskiego, by w 1982 r. pod patronatem PTL, przy współpracy Muzeum w Kaliszu, włączyć się do obchodów związanych z setną rocznicą wyprawy S. Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu, uznano za wniosek warunkowy z życzeniem, by wnioskodawcy w ciągu 2 miesięcy przedłożyli plan organizacyjny. Po sprawozdaniu Komisji Wnioskowej przedyskutowano sprawozdanie Komisji Matki. W tajnym głosowaniu, według obliczon;rch przez Komisję Skrutacyjną zaakceptowanych głosów ważnych, ustalono skład nowo obranego Zarządu Głównego PTL w kadencji na lata 1980- 1982 (w porządku alfabetycznym): 1) dr W. Baranowski, 2) doc. dr B. Bazielich, 3) prof. dr J. Burszta, 4) dr S.Chmielowski, 5) dr E. Fryś-Pietraszkowa, 6) mgr E. Jaworski, 7) dr W. Jeż-Jarecki, 8) dr J. Kamocki, 9) mgr A. Kuczyński, 10) prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, 11)' mgr 1. Le' chowa, 12) dr K. Marczakowa, 13) dr K. Pietkiewicz, 14) doc. dr E. Pietraszek, 15) prof. dr D. Simonides, 16) mgr G. Skalski, 17) mgr M. Suboczowa, 18) prof. dr F. Wokroj. Na zastępców członków Zarządu Głównego PTL powołano: 19) mgr K. Antonowicz, 20) doc. dr B. Kopczyńska-Jaworska, 21) dr K. Makuiski. Do Głównej Komisji Rewizyjnej PTL: 1) dr J. Bohdanowicz, 2) mgr Z. Jeż-Jarecka, 3) mgr J. Jastrzębski. Na zastępców: 4) mgr S. Lew, !l) mgr J. Tur. Do Sądu Koleżeńskiego PTL: 1) dr S. Błaszczyk, 2) prof. dr M. Priifferowa, 3) dr A. Posern-Zielińs'kJi. Na pierwszym posiedzeniu plenarnym we Wrocławiu dnia 5 maja 1980 r. Zarząd ukonstytuował się. W tajnym głosowaniu powołano na przewodniczącego prof. dra F. Wokroja, na I zastępcę przewodn. doc. dra E. Pietraszka, II zastępcę przewodno prof. dr D. Simonides i III zastępcę mgr M. Suboczową. Sekretarzem generalnym została doc. dr B. Bazielich, zastępcą mgr A. Kuczyński. Skarbnikiem został dr S. Chmielowski, jego zastępcą dr J. Kamocki. Po dokonaniu wyboru głos zabrał nowo kreowany przewodniczący, prof. dr F. Wokroj. Podziękowawszy obecnym za okazane mu zaufanie zastrzegł, że jego funkcję winien objąć raczej tzw. klasyczny etnograf i wyraził żal, że profesorowie etnografii polskiej stronią od pełnienia funkcji w PTL ze szkodą dla rozwoju tej placówki. Nadmienił następnie, że działalność PTL w chwili obecnej znajduje się �368 Kro:nika jakby w stanie rozprzężenia, zwłasa't:za księgowoSć. Stan ten wymaga systematycznej odnowy. Na koniec zapoznano się ze składem innych agend Towarzystwa, jak GKR przewodniczący dr J. Bohdanowicz, Sąd Koleżeński - przewodn. prof. dr M. Priifferowa. Zapoznano się również ze składem władz terenowych Oddziałów, zwłaszcza z przewodniczącymi tych jednostek, a to: w Gdańsku - dr L. Malicki, w Koszalinie - mgr A. Mosiewicz, w Krakowie - dr A. Kowalska-Lewicka, w Limanowej - mgr J. WieI ak, w Lublinie - dr K. Marczakowa, w Łańcucie - F. Fronczak, w Łodzi - mgr Z. Neuman, w Mszanie Dolnej - J. Ceklarz, w Opolu dr J. Nijakowska, w Poznaniu - dr A. Posern-Zieliński, w Przemy sIu - mgr T. Burzyński,w Rzeszowie - mgr S. Lew, w Sanoku - mgr M. Marciniak, w Szczecinie - mgr J. Łapott, w Warszawie - dr K. Makuiski, we Wrocławiu - dr H. Romańska, w Zakopanem - dr W. Jostowa, później dr W. Paryski, w Zielonej Górze - dr B. Kołodziejska. O godz. 18-tej obrady WZD zakończono. Opracowali: Prof. dr Franciszek UWAGI DO SPRAWOZDANIA Wokroj, dr Stanislaw Chmie~owski Z LIV WZD Zgodnie z życzeniem Głównej Komisji Rewizyjnej PTL zachodzi ;'konieczność sprostowania informacji Zarządu Głównego .(ubiegłej kadencji), zamieszczonej w sprawozdaniu z działalności opublikowanym w tomie 64 "Ludu" na s. 344 - 350 (doc. dra hab. E. Pia1:ras2'Jka), ~wią:zanej z czynnościami kontrolnymi wykonanymi przez GKR przed WZD PTL w Zakopanem w 1979 r. 1. W wystąpieniu na 55 WZD w Zakopanem mylnie przypisano GKR wniosek o przedłużenie kadencji Zarządu Głównego o jeden rok (do jesieni 1980) z okazji nie udzielenia absolutorium ustępującemu Zarządowi. Wniosek taki zgłosiła jedna z delegatek ze względów oszczędnościowych. Przyjęcie (po głosowaniu) podobnego wniosku GKR uznała za sprzeczne z obowiązującym Statutem PTL, co też ponownie stwierdziła na plenum Zarządu Głównego w grudniu 1979 r. w Poznaniu. 2. Podobnie w rozesłanych do Oddziałów PTL w listopadzie 1979 r. "wyjaśnieniach" ZG w sprawie uwag wysuniętych w rewizji dokonanej przez GKR odnośnie niedociągnięć w działalności ZG PTL (tekst nie został opublikowany w "Ludzie"), gdzie miał być wyolbrzymiony udział członków Zarządu w pracach kontrolny.ch GKR z wykazaniem braku należnej współpracy z GKRze strony Zarządu Głównego. GKR nie uwaŻa tego wyjaśnienia za ,prawdziwe. Brak ten, zdaniem GKR, przyczynił się do uniemożliwienia terminowego wykonania przez GKR protokółu pokontrolnego oraz wniosku potrzehnego do udzielenia przez WZD absolutorium ustępującemu Zarządowi. 3. Główna Komisja Rewizyjna w osobach: prof. dr F. Wokroj (w zastępstwie obłożnie chorego przewodniczącego GKR dra L. Malickiego z Gdańska), dr S. Chmielowski i (po dokooptowaniu członek GKR) mgr E. Jaworski, z braku podstawowych danych, głównie księgowości PTL, dopiero po przybyciu do Zakopanego bezpośrednio przed WZD mogła przystąpić do częściowego tylko sporządzenia wymaganego protokółu, za wiedzą i zgodą nieobecnego przewodniczącego GKR �~69 (dra L. Malickiego). Fakt ten, brak podstawowych danych do statutowego wymogu postawienia wniosku o udzielenie abso~utorium ustępującemu Zarządowi Głównemu, był wystarczająco umotywowany zdaniem GKR. Głównie zauważono nie· dociągnięcia w gospodarowaniu niektórymi agendami Towarzystwa za okres ostatmej 3-letnJiej kadencji, co SlZWJegółowo referował dr S. Chmiel<YW&ki odnośnie księgowości biura ZG. ' 4. Do pozytywów zdaniem GKR należy zaliczyć fragmenty omawianej informacji ZG, gdzie uznano słuszność części zarzutów wysuniętych przez GKR (s. 350). Uznanie to wyrażono we wspomnianym tekście "wyjaśnień" rozesłanych do Oddziałów i członków ZG, które zdaniem GKR nie były potrzebne, ani słuszne, a może nawet szkodliwe z uwagi na bezpodstawne posądzenia postronnych. Prof. Za Główną Komisję Rewizyjną; dr Franciszek Wokroj, dr Stanislaw Chmielowski LVI. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATOW PTL I SESJA NAUKOWA W KRAKOWIE W DNIACH 22 - 24 WRZEŚNIA 1980 R. 56 WZD PTL i towarzysząca mu sesja naukowa zorganizowane zostały przez krakowski Oddział PTL, przy współudziale krakowskiego Oddziału PAN. Obrady toczyły się w auli PAN przy ulicy Sławkowskiej 17. Pierwszy dzień obrad wypełniła sesja naukowa poświęcona jubileuszowi 50-leda pracy naukowej i 70 ro.cznicy urodzin prof. dra Romana Reinfussa. Otwarcia obrad dokonała dr Anna Kowalska-Lewicka, która w imieniu organizatorów Zjazdu i ZG PTL powitała dostojnego Jubilata oraz przybyłych gości. Część oficjalną sesji rozpoczął przemówieniem okolicznościowym dyrektor Departamentu Muzeów i Ochrony Zabytków dr Franciszek Midura. Gratulacje i podziękowania za dotychczasową działalność na polu nauki złożyli na ręce prof. Reinfussa także prof . .Y. Burszta, prof. M. Mięsowicz (przew. krakowskiego Oddziału PAN), doc. dr hab. E. Pietraszek. Następnie życzenia składali uczniowie i współpracownicy Profesora, przedstawiciele ośrodków naukowych, Odd'liałów PTL. Tradycyjnym "Sto lat", w wykonaniu kapeli ludowej członkowie Stowarzyszenia Twórców Ludowych dali dowód swego uznania dla działalności prof. Reinfussa. Podziękowania oraz życzenia dalszej owocnej pracy wpłynęły również na ręce mgr Z. Cieśli-Reiniussowej - żony Profesora, Jego długoletniej współpracownicy. Po złożeniu życzeń i gratulacji wygłoszono referaty związane z działalnością prof. Reinfussa. Mgr Alfred Gauda, były uczeń Profesora, w obszernym omówieniu zatytułowanym "Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinde", scharaikt€lryrLOwał ID-letnią. działa,lność prof. Reinfus'sa jako kierownikil Katedry. W referacie "Pracownia Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN" dr Ewa Fryś-Pietraszkowa mówiła o Profesorze jako o założycielu i długoletnim kierowniku Pracowni. W ostatnim wygłoszonym tego dnia referacie mgr Janina Glanowska omówiła ochronę twórczości ludowej, wielokrotnie podkreślając związki próf. Reinfussa z tym problemem. Z powodu wyczerpania czasu przewidzianego na pierwszy dzień sesji wygłoszenie dalszych dwóch referatów przewidzianych programem przeniesiono na dzień następny. Tego samego dnia po przerwie obiadowej. w Wieliczce odbyło się spotkanie towarzyskie oraz nieoficjalna część obchodów Jubileuszu prof. Reinfussa. Byli �370 uczniowie Profesora z lubelskiej Katedry Etnografii przygotowali retrospektywny program satyryczny zadedykowany Jubilatowi. Spotkaniu towarzyszyły występy kapeli ludowej. Przed spotkaniem towarzyskim uczestnicy Zjazdu mogli zwiedzać Kopalnię Soli i Muzeum Żup Krakowskich. W drugim dniu sesji naukowej wygłoszono następujące referaty: "Wkład prof. dra Romana Reinfussa w rozwój myśli skansenowskiej w Polsce" - dr .Jerzy Czajkowski, "Badania karpackie" - dr Anna Kowalska-Lewicka, "W sprawie inspirowania twórców ludowych" - dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, "Teoria a praktyka w zakresie ochrony budownictwa ludowego" - dr Jerzy Czajkowski. Po wysłuchaniu przez zebranych powyższych referatów wywiązała się ożywiona dyskusja, która z powodu ograniczeń czasowych skoncentrowała się wokół tematyki skansenowskiej. Za problemy wymagające jak najpilniejszego rozwiązania uznaw) niewystarczające dofinansowanie placówek skansenowskich oraz sprawy zatrudnienia w skansenach. Dyskutowano nad kwestią ?:miany ,programu studiów etnograficznych pod kątem lepszego przygotowania absolwentów do pracy (m. in. w skansenie) i nad kłopotami związanymi z ochroną zabytków w terenie a wynikającymi z braku wyspecjalizowanych brygad technicznych mogących być na stałe zatrudnionymi w piacówika'ch s'kansenowskich. W godzinach popołudniowych odbyły się obrady 56 Walnego Zgromadzenia. Delegatów PTL. W imieniu ZG PTL delegatów powitał wiceprezes PTL, doc. dr hab. E. Pietraszek, przekazując mgr M. Suboczowej przewodnictwo obrad z następującym porządkiem dziennym: 1. Powołanie Komisji Wnioskowej. 2. Odczytanie protokółu z 55 WZD i z zebrania konstytuującego Zarząd PTL w kadencji 1980/1982. 3.Informacje Komisji Statutowej. 4. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego. 5. Sprawozdanie GKR. 6. Sprawozdania i plany pracy Oddziałów PTL. 7. Sprawozdania dotyczące organizacji Walnych Zjazdów Delegatów PTL w Opolu i Szczecinie. 8. Dyskusja nad sprawozdaniami. 9. Wystąpienie Komisji Wnioskowej. 10. Zamknięcie obrad. Mgr M. SubocZJowa poi:nformowała zgromadzonych, iż ZG PTL przyznał dyplomy dla członków honorowych: dra K.Pietkiewicza i mgra T. Więckowskiego, lecz z powodu braku podpisu prezesa dyplomy zostaną wręczone w terminie późniejszym po dopełnieniu strony formalnej. Ad 1. W skład Komisji Wnioskowej powołano mgr M. Jastrzębską (przewodnicząca), mgr K. Kaczko i mgr E. Arszyńską (członkowie). Ad 2. Protokół z 55 WZD PTL został odczytany przez doc. dra hab. E. Pietraszka, który również poinformował zebranych o składzie obecnego Zarządu PTL. Formalnie poprawki do protokółu dotyczące ilości członków i zastępców GKR oraz Sądu Koleżeńskiego wniósł skarbnik PTL, dr St. Chmielowski. Poza tą uwagą protókóły zostały przyjęte przez zgromadzonych jednogłośnie. Ad 3. Dr K. Marczakowa przypomniała zgromadzonym, iź wobec konieczności przepracowania Statutu PTL, na 54 WZD powołano Komisję Statutową w składzie: drr' K. Marczaikowa - przewodnicząca, doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, dr E. Jaworski, mgr 1. Wronkowska, mgr J. ł.,apott - członkowie. 3 czerwca 1980 w Katedrze Etnografii UL ,odbyło się zebranie członków Komisji, w trakcie którego opracowano projekt zmian Statutu. Projekt ten został przekazany do ZG PTL, a następnie, po powieleniu, do wszystkich Oddziałów PTL. Jednak z uwagi na to, iź tylko 4 Oddziały zgłosiły wnioski i propozycje do Komisji, co stanowi niedostateczny materiał do podjęcia dyskusji, Komisja Statutowa była zmuszona odwołać przewidziane na dzień 21.09 br. zebranie. W takiej sytuacji przewodnicząca zaapelowała do zgromadzonych, aby bezwzględnie na najbliźszym zebraniu kaźdy Oddział przeprowadZJił dyskusję nad projektem Statutu i swoją opinię prze- �kazał ZG PTL we Wrocławiu do końca listopada br; Po zebraniu wypowiedzi, p~epra'Cowa:ni'U Statutu w opaJrciu o zgromadzone materiały i określeniu strony pI'awnej, KQlffiiiSjaprzedstawi proje:k.t Statutu na 57 WZD w OpOllu. Ad 4 i 6. Sprawozdanie z działalności ZG PTL, ODIE, Biblioteki PTL, Re~ dakcji ŁSĘ, Komitetu Redakcyjnego "Ludu", Redakcji DWOK, informację o sta·· nie "Literatury Ludowej", sprawozdanie z działalności Sekcji Korespondentów Terenowych oraz syntetycznie ujęte sprawozdania i plany pracy Oddziałów przedstawiła doc. dr B. Bazielich - sekretarz generalny PTL. Należy zaznaczyć, że ostatnie sprawozdanie nie obejmowało wszystkich Oddziałów, gdyż niektóre nie nadesłały swych sprawozdań do ZG PTL. Prof. Znamierowska-Pri.ifferowa zgłosiła wniosek do ZG, aby przypomniał delegatom o trybie składania sprawozdań i planów pracy Oddziałów. Przypomniano, że ostateczny termin nadsyłania sprawozdań i planów pracy uplywa w sierpniu przed kolejnym WZD. Ustalono .również, że zaległe sprawozdania za okres 1979- 1980 należy nadesłać do ZG do końca września br. Ad. 5. Sprawozdanie z prac GKR odczytał dr Wł. JeŻ-Jarecki. Ad 7. Delegat szczecińskiego Oddziału PTL, mgr T. Kubiak, zabrał głos w sprawie organizacji 58 WZD oraz towarzyszącej Zjazdowi sesji naukowej poświęconej 100 rocznicy wyprawy S. Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Mgr Kubiak przedstawił ramowy program obchodów tej rocznicy: 1) Otwarcie Muzeum im. Stefana Szolc-Rogozińskiego w Kaliszu; 2) Seminarium afrykanistyczne połączone z WZD PTL; 3) Ekspedycja do Afryki szla,kiem Rogozińskiego; 4) Popularyzacja ddkonań po1skiej afry1k\a.mstyik.iw minionym stuleciu poczyn,ając od wyprawy Rogozińskiego. Mgr T. Kubiak poinformował zgromadzonych o przeprowadzonych rozmowach związanych z realizacją przedstawionego programu. Do momentu przedstawienia przez Oddział szczeciński ramowego programu, ZG PTL uznał zgłoszony na 54 WZD PTL wniosek o powierzenie Szczecinowi organizacji 58 WZD oraz obchodów 100 rocznicy wyprawy do Kamerunu, za warunkowy. W związku z powyższym Oddział szczeciński uznał przedstawiony program za wystarczający do zniesienia klauzuli o warunkowości tego wniosku oraz postulował przekazanie uchwały do realizacji przez ZG PTL oraz Oddział szczeciński, zgodnie z duchem wcześniej, przekazanych na ręce ZG pism. Oddział szczeciński zaproponował powołanie komitetu organizacyjnego obchodów pod patronatem PTL. Ze swej strony Oddział szczeciński podejmuje się nadzoru i pomocy w zorganizowaniu 2 i 3 punktu obchodów. ' Przyjęcie wniosku zakwestionował skarbnik PTL, dr St. Chmielowski, wysuwając zastrzeżenia co do formalnych i finansowych możliwości realizacji tego wniosku przez PTL. Prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa wysunęł~ wniosek o zamknięcie dyskusji na WZD i przekazanie sprawy do roz~.:trzygnięcia ZG. Wniosek przeszedł przy jednym głosie przeciw i jedenastu wstrzymujących się. Wiceprezes PTL doc. dr hab. E. Pietraszek zapewnił delegatów szczEcińskich o poparciu dla inicjatywy Oddziału szczecińskiego w miarę możliwości prawnych i finansowych Towarzystwa. Dr J. Hajduk-Nijakowska w kilku słowach zapoznała zgromadzonych z programem 57 WZD w Opolu. Sesja naukowa towarzysząca Zjazdowi poświęcona będzie monografii folklorystycznej Śląska i zostanie związana tematycznie z pracami prowadzonymi pod kierUJIlkiem prof. D. Sim·onides. Sesji towarzyszyć będzie zwiedzanie Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Ad. 8. Przewodnicząca obrad, mgr M. Suboczowa, odczytała nazwiska zmarłych w minionym roku członków PTL: mgra Stanisława Lewandowskiego z Prze- �312 Kr.omka mY'ś1a, AIIltol1liego Górszczy!ka i Eugeniusza Furdyny z Mszany Dolnej, Czesława Kurka z Opola. Pamięć zmarłych uczczono minutą milczenia. DelegaJt Oddziału Zielona Góra, dr W. Sauter, pI'zekazał wyrazy uznania organizatorom Zjazdu za ogólnie bardzo dobrą stronę organizacyjną, wyraził jednocześnie uwagi krytyczne pod adresem sprawności przebiegu WZD. Wyraził też swe niezadowolenie z powodu nieobecności na WZD prezesa, prof. dra F. Wokroja. Mgr M. Suboczowa wyjaśniła, iż nieobecność prezesa spowodowana jest jego pobytem za granicą. Ad 9. W związku z obecną sytuacją w kraju zabrała głos prof. M. Znamierowska-Priifferowa postulując, aby PTL przyczyniło się do rzeczywist"ej o.dnowy na polu kultury. Prof. Pr.ufferowa przedstawiła poniżny tekst: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wita z aprobatą i najwyższym uznaniem przemiany zachodzące w kraju, które pozwalają mieć nadzieję, iż kraj nasz wyjdzie z kryzysu moralnego i gospodarczego lat ostatnich. PTL solidaryzuje się z wszystkimi postulatami wysuniętymi przez Międzyzakładowe Komitety Strajkowe i przyjętymi przez Komisję Rządową oraz wyraża podziw dla postawy polskiego robotnika. PTL w szczególności zgodnie z założeniami swej pracy, z naciskiem podkreśla potrzebę ukierunkowania działalności organów terenowych tak, aby sprawy rozwoju i zachowania najcenniejszych tradycji i kultury wsi były we właściwy sposób badane i doceniane, opierając się na głosach nauki i krytyki społecznej". Odczytany tekst, przy jednym głosie wstrzymującym się, został przyjęty przez zgromadzonych w formie wniosku z zaleceniem dla ZG o przekazanie go do Międzyzakładowych Komitetów Strajkowych, Niezależnego i Samorządnego Związku Pracowników Kultury, oraz do Redakcji "Kultury", "Polityki" itd. Wnioski Oddziałów; 1. Mgr M. Jastrzębska zgłosiła wniosek dotyczący rent i emerytur dla twórców ludowych postulując, by PTL udzieliło swego poparcia i pomocy w dążeniu do skorygowania i ujednolicenia wysokości rent i emerytur dla twórców ludowych, przyznawanych przez Min. Kult. i Szt. i ZUS. Obliczanie wysokości emerytury powinno wynikać z rzetelnej i naukowej oceny dorobku twórczego, a nie powinno być uzależnione od wysokości wpłat składek do ZUS. Wniosek został przyjęty przy jednym głosie wstrzymującym się. 2. Wniosek Oddziału Opole, aby sporządzić listę prelegentów, członków PTL i tematów odczytów, które mogą wygłaszać na zaproszenie Oddziałów. Wniosek został przyjęty przy 2 głosach przeciw i 12 wstrzymujących się. 3. Wniosek Od.d;z;iału Rzeszów" aby włąezyć wszyst>kie Oddziały do sieci Korespondentów Terenowych i wyznaczyć pełnomocników do tych spraw oraz opracować wspólny program działania i zorganizować raz w roku spotkanie korespondentów lub pełnomocników. Wniosek został przekazany jako zalecenie dla Prezydium ZG PTL. 4. Wniosek Oddziału Łańcut, aby PTL nawiązało kontakt ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych, Stowarzyszeniem Pamiętnikarstwa Polskiego, ZSL, LSW, Wydawnictwem Lubelskim. Propozycja Oddziału została przyjęta jako sugestia dla Oddziałów. 5. Wniosek Oddziału Rzeszów, aby zorganizować spotkanie zainteresowanych kontYll1lUacją "Atl,alSu PoLs.kich Stro·jólW LUtdowy,ch". WniOGek odrzucono, poni.ewa7. juri: i&tnieje Komisda zajmu'ją.ca się pr~JCami nad "Atla'sem". 6. Wniosek Oddziału Łańcut o wydanie drukiem utworów pisarzy ludowych �Kronika 313 oraz ich biografii. Wniosek odrzucono sugerując zwrócenie się do "Literatury Ludowej". 7. Wniosek Oddziału Łańcut, aby w przyszłości zmierzać do wznowienia nie, których edycji PTL, zeszytów APSL, wyczerpanych tomów "Ludu". 8. Przez aklamację został przyjęty wniosek "Cepelii", który wpłynął do ZG. "Cepelia" wnosi, aby Towarzystwo podjęło starania .w Min. Kult. i Szt. o prawo nadawania przez PTL uprawnień etnografa-rzeczoznawcy. I 9. Zgłoszono postulat, aby zmobilizować Oddziały do kolportażu wydawnictw· PIL, 10. Wniosek Oddziału Szczecin o przedstawienie do odnośnych instytucji wniosku, aby rok 1982 ogłosić "Rokiem Afrykanistyki Polskiej" w związku z 100 rocznicą wyprawy Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Wniosek został przyjęty jako postulat roboczy i zalecenie ,dla ZG PTL przy 2 głosach przeciw i 12 wstrzymujących się. 11. J'ednogłośnile pl7JeiS'ledł WlD.io&akOddziaŁu Przemyśl, aby podjąć starania o wprowadzenie do programu studiów humanistycznych WSP rocznego wykładu o kulturze ludowej w Polsce, zakończonego egzaminem i praktyką terenową. 12. Wniosek dra S. Buratyńskiego (przyjęty jako postulat pod adresem ZG PTL do przekazania odpowiednim instancjom): W związku z programem "Wisła", budową wielkich zapór wOdnych, budową kopalni odkrywkowych czy innych wielkich i małych robót ziemnych wnioskuję: 1) by etnografowie, wespół z archeologami, badali tereny czynnych i byłych piecowisk garncarskich. Należy badać przede wszystkim resztki wziemnych pieców garncarskich, jamy odpadkowe, a także warstwy kulturowe na terenie tych piecowisk. Należy zbierać ułamki' ceramiki i ew. rekonstruować części lub całe naczynia, jak też narzędzia pracy lub ich części wykonane z różnych surowców, a także wszelkie inne wyroby czy ich części; 2) by i etnografowie, wespół z archeologami, badali jamy odpadkowe lub śmietniska na terenach podworskich i w pobliżu sąsiadujących z nimi parków, a także w pobliżu zabudowań parafialnych, młynów, olejarni, foluszów, kuźni i w ogóle tam, gdzie występują ślady dawnej czy historycznej działalności naszych przodków; 3) wnioskuję ponawianie próśb, by władze wojewódzkie przydzielały potrzebne kwoty na kupno zabytkowych budowli i wszelkich starych wyrobów. Ad 10. W imieniu delegatów prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa podziękowała organizatorom ZjaZdU i przewodniczącej obradom WZD, mgr M. Suboczowej. Trzeci i ostatni dzień Zjazdu PTL wypełniła wycieczka, której trasa wiodła przez Myślenice, Tokarnię, Dobczyce, Dziekanowice. Organizatorzy zadbali, aby wycieczka był.a intere9Ująca mróWlIlo pod W'l1ględem etnograd'k,z;nym, jak i krajoznawczYlJTl.W Myślenicac.h 1JWiedzolllo"Dom Grecki" (dawny zajazd z XlVII w.), w którym obecnie znajduje się Muzeum Wnętrz Mieszczańskich; Muzeum posiada też zbiory etnograficzne z pogranicza krakowsko-góralskiego. W Tokarni uczestnicy wycieczki bardzo serdecznie zostali przyjęci przez miejscowego proboszcza, który od wielu lat interesuje się problemami kultury ludowej oraz współpracuje z Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Dzięki jego inicjatywie zgromadzono na plebanii eksponaty zebrane przez misjonarzy polskich w Afryce, Ameryce Pd., Azji i Oceanii. Godny zwiedzenia był również drewniany kościół z pocz. XIX w. otoczony' kaplicami poświęconymi polskim walkom w II wojnie światowej, jak również miejscom męczeństwa. W Niedzielę Palmową święci się tu palmy parometrowej wysokości, a w procesji bierze udział drewniana figura Pana Jezusa na osiołku, ludowa replika średniowiecznej rzeźby ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, wykonana, jak i wspomniane tu kaplice, przez Józefa Wronę, miejscowego kościelnego. Duża kolekcja jego rzeźb, znajdująca się stale na plebanii, �374 Kronika została· czasowo przeniesiona na wystawę w Muzeum Etnograficznym w ,Krakowie. W Tokarni i w sąsiedniej Skomielnej Czarnej istnieje duży ośrodek ludowego zdobnictwa, wiele kobiet wykonuje tradycyjne. ozdoby wnętrza mieszkalnego ze słomy, bibułki (pająki, kwiaty). Kolejnym etapem wycieczki były Dobczyce, miasto, które prawa miejskie uzyskało w 1362 r. od Kazimierza Wielkiego. W przeszłości Dobczyce słynęły z płóciennictwa i sukiennictwa, później' z garbarstwa, krawiectwa, garncarstwa. Z XIV-wiecznego zamku królewskiego pozostały ruiny, częściowo odbudowane przez grupę "Miłośników Dobczyc" i obecnie wykorzystywane przez PTTK-owskie Muzeum, posiadające ciekawe zbiory. Koło zamku - początek skansenu: karczma "Na zbóju", w niej zbiory związane z miejscowym rzemiosłem i wystrojem izby mieszczańskiej oraz śpichlerz, w którym urządzono kuźnię. Na zakończenie wycieczki zwiedzono wieś Dziekanowice, gdzie na miejscowym cmentarzu zachowały się ludowe, nagrobne rzeźby kamienne z przełomu XIX i XX w., wykonane w lokalnych warsztatach kamieniarskich. Iwona Protokółowały: Wiktor i Maria Niewiadomska KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 1979 ROKU S ym p o zj u m z cyklu "Kultura ludowa - tradycja i współczesność" (Kielce, 25 VI). Organiza'torzy: Rada dis KultuTY StoiWarzyszenia PAX w Warsq;awie, Wojewódzki Oddział Stowarzys.zenia PAX w Kielcach. Referaty: J. Marlewska, Kultura ludowa w 35leciu PRL; A. Kuczyńska-Skrzypek, Chłopska kultura tradycyjna - model i rzeczywistość; M. Pokr/opek, Świadomość zróżnicowania kulturowego na terenach pogranicz etnograficznych -:- jej funkcjej B. Erbet;, Dawna i wspólczesna sztuka ludowa na Kielecczyźnie. Imprezy towarzyszące: VII wystawa Ludowej Sztuki Sakralnej Kielecczyzny. Ogólnopolsikie sympozjum poświę~one dziec,ku wiejskiemu ,Kiraików, 29 - 30 VI). Or.ganizatoJreY: Poihs'.k\i.eTowarzystwo Ludoznawcze Oddział w KrakOIWie, Muzeum Etn'Olg.raficz.ne w Kra,kowie. Refer<llty: W. Wincławslki, Dziecko wsi, polskiej. Problematyka badawcza i jej rozwój; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Dziecko w kulturze wsi. tradycja i awans; D. Markowska, Rodzicielstwo w środowisku wiejskim; G. Makiełło-Jarża, Niektóre czynniki rozwoju psychicznego i fizycznego dziecka wiejskiego; J. Sekułowa, Wczoraj i dziś opieki zdrowotnej nad wiejską populacją wieku rozwojowego; D. Tylkowa, Choroba dziecka, ludowe sposoby terapeutyczne; M. Dembińska, Ze studiów nad pożywieniem dziecka wiejskiego w średniowieczu i czasach nowożytnych; K. Dłużniewska, Warunki życia i żywienia dzieci wiejskich. Obserwacje z lekarskich badań terenowych; G. Ungeheuer-Buican, Warunki alimentacyjne we wspólczesnej rodzinie chłopskiej w powiązaniu z systemem zewnętrznego wspomagania; Z. Cieśla-Reinfuss, Na pastwiskuj J. Bujak, Wychowawcze i kształcące funkcje zabawek ludowych; K. Kwaśniewicz, Dziecko w polskich zwyczajach ludowych; D. Simonides, Spontaniczna twórczość ustna dzieci miejskich; B. Bazielich, Dawny ubiór dziecięcy XVIII-początków XX wieku; A. Jacher-Tyszko, Dziecko wiejskie w ikonografii XIX i po" czątków XX wieku; Z. Siatkowski, Obraz literacki dziecka wiejskiego. Imprezy towarzyszące: wystawa "Dziecko wiejskie". �Krcmika 375 O g ó l n o p o l s k a k o nf e r e n c j a s k a n s c n o w s k a (Lublin Ciechanowiec, 1 - 3 X). Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Zarząd .Muzeów i Ochrony Zabytków, PP Pracownie Konserwacji Zabytków, Zjednoczone Zespoły Gospodarcze, Muzeum Wsi Lubelskiej, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu. Referaty: R. Reilnfuss, Problemy architektury ludowej w mu.zeach skansenowskich na przykładzie Muzeum Wsi Lubelskiej; M. Czajnrlk, Problemy konserwatorskie w Muzeum Wsi Lubelskiej; R. Królikowski, Założenia organizacyjno-programowe i ich realizacja w Muzeum Wsi Lubelskiej; F. Midura, Ochrona budownictwa ludowego w 35-leciu PRL; J. Czajkowski, 'Historia rozwoju ludowego budownictwa mie~ szkalnego w świetle badań prowadzonych w okresie 35-lecia PRL; T. Polak, Udział PP Pracownie Konserwacji Zabytków w ochronie i konserwacji zabytków architektury drewnianej; J. Rutkowski, Współpraca wyspecjalizowanego przemysłu ze służbą muzealno-konserwatorską w zakresie ochrony zabytkowego budownictwa drewnianego; M. Czajnik, Rozwój metod konserwatorskich w okresie 35-lecia PRL w zakresie konserwacji zabytkowego drewna; K. Uszyński, Rozwój koncepcji budowy parku etnograficznego w. Ciechanowcu na tle historii skansenów północno-wschodniej Polski. Jubileuszowa konferencja Międzynarodowej Komisji do Badania Kultu;ry Ludowej w Ka'rpa~ach i na Bałkan a c h (1959 - 1919) (Kraków Mogilany, 8 - 12 X). Organizatorzy: Komisja do Badania Kultury Ludowej w KaTPatach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Katedra Etnografii UL. Sprawozdania: V. Frolec, 20 let Mezindrodni komise pro studium lidov,e kultury v Karpatech a na Balkdne; A. Primowski, SPrawozdanie z działalnpści Bułgarskiej Sekcji MKKKB; J. Botik, Vysledky a program cmnosti Ceskoslovenskej sekcie MKKKB; L. Foldes, Sprawozdanie z działalności Węgierskiej Sekcji MKKKB; N. N. Gracjanskaja, Naprawlenija Karpatowiedczeskich issledowanij wieduszczichsja w SSSR; M. Gładysz, Działal-ność Polskiej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach; 1. VUidutiu, Sprawozdanie z działalności Rumuńskiej Sekcji MKKKB. Komunikaty: F. Midura, Ochrona zabytków kultury ludowej w Karpatach Polskich; J. Makuiski, A. Rataj, Opracowania i materiały z zakresu kultury ludowej Karpat w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie; A. Szyfer, Małe miasta a kształt k.ulturowy wsi góralskich; T. Dobrowolska, Wpływ osadnictwa przysiółkowego na kształtowanie się więzi społeczno-kulturowych mieszkańców wsi. Referaty: B. Kopczyńska-Jaworska, Pasterstwo wysokogórskie w Karpatach (problematyka syntezy); V. Frolec, Lidove stavitelstvi v Karpatech a prilehem balkanskem uzemi (problematyka syntezy); V. Gasparikava, B. N. Putilov, K problematike projektu syntetizujuceho diela o zbojnickom jolklóre v Karpatoch a na Balkline; A. Szurmiak-Bogucka, Melodie - nuty w muzyce góralskiej na Podtatrzu; T. Komorow&ka, Stan bada.ń nad polskim folklorem zbójnickim. Spostrzeżenia i propozycje; A. Szałaśna, Badania nad folklorem w Bieszczadach; I. Vliidutiu, L'architecture pastorale dans les carpates; N. Dunare, L'elevage bi-pendilaire dans les pays Carpato-Balcaniques;' L. Foldes, Die Uberwinterung im Rahmen der transhumanten Viehleirtschaft im Karpaten-Gebiet; J. Stika, 'Kosar a kosarovani; W. Marinow, Wyrchy njakoj obiczai, magii i narodni pesni u wisokopłaninski; A. Primowski, Wisokopłaninskoto owczarstwo v Bułgarija; H. Raulin, Une mutation economique, sociale et culturelle a.ffecte en profondeur les communautes rurales !les Alpas en pariculier, de la montagne plus generalement; W. Jostowa, Gospodarka pastersko-rolna na polsktej Orawie; E. Zawiejska, Hodowla i pasterstwo na Żywiecczyźnie w XVII - XVIII wieku w świetle trzech podstawowych publikowanych źródeł; J. Czajkowski, Budownictwo ludowe Karpat Polskich. Stan badań i potrzeby badawcze; J. Bohdanowicz, Budownictwo �376 ludowe KromkO Karpat Polskich M. Gladyszowa, w świetle wyników Polskiego Atlasu Etnograficznego;· W. Jostowa, B. Georgijewa, Osobjenosti na nai'odnata staropłaninska kyszcza w Bułgarija; J. Vareka, Ztisah karpatskych domovych prvkoll na uzemi zapadni Mdravy a Cech; E. Bodi, Budownictwo ludowe w górach Zemplen; A. Kun'ĆżyńslkJa-lracka, Mała a·rchitektura sakralna w Karpatach. Wyniki badań i postulaty; J. Olejnik, Povery, predstat:y a magicke tikony v stivise s vystavbou domu a v priebehu byvania v oblasti Vysokych Tatier; U. Lehr-Lenda, Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę. Imprezy towarzyszące: Uczestnicy zwiedzili Muzeum.w Rabce i skansen w Nowym Sączu. LIV Wal n e Z g r o m a d z e n.1 e D e l e g a t ó w P o l s k i e g o T o w ar z y s t waL u d o z n a w c z e g o i s e s j a n a u k o w a (Zakopane, 19 - 21 X). Organizatorzy: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Gminny Ośrodek Kultury w Jabłonce, Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Nowym Targu. Referaty: W. Paryski, Muzeum Tatrzańskie: przeszłość teraźniejszość przyszłość; R. Reinfuss, Problem wzajemnych kontaktów ludności wzdłuż i w poprzek Karpat; J. Czajkowski, Regionalizacja mieszkalnego budownictwa ludowego na północnych stokach Karpat; L. Kunz, O gęślich a bassetech z Podhali; Z. Biały, Etos gospodarczy górali spiskich; W. Jostowa, Rolnictwo orawskie na tle stosunków demograficznych i gospodarczych; A. Kowalska-Lewicka, Ziemniak w ekonomice i kulturze Podhala. Komunikaty: A. Bartosz, Kultura Cyganów Podhala i Spisza; J. Olejnik, Z dejin etnograjickych vyskumov v oblasti Vysokych TaUer; H. Jost, Badania nad zagadnieniem techniki chłopskiej na Podhalu, Spiszu i Orawie; S. Wałach, Nazewnictwo lasów i polan górskich na Polslciej Orawie. Sesja została przygotowana dla uczczenia 90~lecia działalności Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem i 25-lecia Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej. Uczestnicy zwiedzili Podkólne, Chochołów, Orawski Park Etnograficzny, gdzie wysłuchali referatu W. Jostowej, Dzieje organizacji Muzeum Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej,. obejrzeli występy zespołów pieśni i tańca oraz wzięli udział w zebraniu towarzyskim. S e s j a n a u k o w a pt. "Mit - obyczaj - świadomość" (Bialystok, 23 - 25 XI). Organizator: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego Filia w Białymstoku. Referaty: E. Feliksiak, Dom a granica świata oswojonego; Z. Benedyktowicż, Kategoria s w ó j - o b c y w morfologii sacrum; L. Mróz, Ludzie i nieludzie. Granice identYfikacji własnej grupy; L. Stomma, Wstęp do magii ludowej; J. Wasilewski, Podróże po strukturze. W poszukiwaniit doskonałości; W. Pawluczuk, Przyroda i krajobraż w śiviadomości lUdowej; R. Torhicki, Antropologia ludowa; J. Leończuk, Hagiografia ludowd; C. R()botycki, Łańcuch szczęścia w pół wieku później; Komunikaty: K. Kubiak, Magia kolorów - symbolika koloru czerwonego; Z. Fijak, Grób bohatera. Założenia badawcze; T. Cwalina, L. Grycuk, Człowiek wobec swego kresu; B. Borowska, E. Rogalewska, Uwagi nad topografią mityczną. Badania nad Rekonesans Budownictwa tradycyjnym ludowe budownictwem wybranych regionów Karpat; Podhala; badawczy. S e s j a n au (Wrocław, 1-2 skiego, Polskie Z. Brynikowski, k o w a pt. "Australia i Oceania. Kultury tradycyjne wczoraj i dziś" XII). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu WrocławTowarzystwo Ludoznawcze Oddział we Wrocławiu. Referaty: Wybrane problemy rozwoju społecznego ludów Australii i Oceanii w świetle materializmu historycznego; F. Rosiński, A. Szwedzińska, Prahistoryczne szczątki ludzkie w Australii; F. Rosiński, Struktura antropologiczna rodzimej ludności Australii; A. Paluch, Zagadnienia inercji tubylczych kultur australijskic.h; M. i B. Strzałkowie, Współczesna sytuacja społeczno-ekonomiczna tubylczej �377 ludności Hiroa - Australii jako w świetle polinezyjski A. Posern-Zieliński, Te rangi. A. Kozyra, F. Rosiński, papuaskich Nowej Gwinei; N. A. Buna Novoj Gwinee w XIX - XX w.; danych badacz statystycznych; polinezyjskiej kultury;' Z badań nad organizacjq społeczną plemion tinov, Kultura Papuasów Berega Makłaja M. i B. Strzałkowie, Yaliwanizm nowy przejaw kultu cargo na terenie Nowej Gwinei; D. D. Tumarkin, Niekotoryje osobiennosti etnokulturnoj situacji w Papua Novoj Gwinee; U. Lehr-Lenda,Wierzenia tuby~ców· z Nowej Gwinei; A. Kozyra, Mode~ konfliktu wojennego u kopieniaczych ~udów Nowej Gwinei; A. Surzyńska-Błaszak, Zbiory z Nowej Gwinei w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu; A. Ketter-Pawłowska, B. Kopydłowska, Po~acy na Indonezji i w Australii; W. Drapella,. Z dZiejów tematyki oceanistycznej w piśmiennictwie i czasopiśmiennictwie po~skim XIX w. Przeg~ąd i wnioski; J. Komorowski, OceanIa w re~acjach uczestników rejsu dookoła świata na "Darze Pomorza" (w 45-tą rocznicę rejsu w r. 1934 - 1935); Z. Kafarski, Re~acje po~skich żeg~arzy-sainotników dotyczące rodzimej nawigacji w rejonie Południowego Pacyfiku; W. Drapella, Materiały do dziejów osprzętu żag~owego obszaru Oceanii; W. Kujawiński, Wyspa Rapa przed rokiem 1791; M. Wroftska, Kultura megalityczna wyspy Nias. Imprezy towarzyszące: projekcja filmów i przeźroczy. K o n f e r e n cj a n a u k o w a pt. "Trzeci świat w polskich badaniach etnograficznych" zwołana w związku z jubileuszem 50-lecia pracy naukowej prof. dr Marii Frankowskiej (Poznań, 7 - 8 XII). Organiżatorzy: KNE PAN, Zakład Etnografii IHKM PAN, Katedra Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Referaty: T. Lepkowski, Indiańie a naród meksykański: rewo~ucyjny inl1ygenizm Cardenasa t. Lombardo To~edano; K. Makulski, Ko~ekcje meksykańskie w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie; R. Tomicki, Uwagi o meksykańskich koncepcjach kosmogonicznych; E. Siarkiewicz, Dwa nurty poezji azteckiej XV i XVI w.; M. Frankowska,. Meksykańska sztuka ~udowa i jej współczesne przeobrażenia; A.' Posern-Zieliński, Indiańska społeczność andyjska i gl6wne nurty jej modernizacji; Z. Jasiewicz, Kierunki przemian rodziny w Azji Srodkowej na prz'lIkładzie Uzbekistanu i Afganistanu; S. Szynkiewicz, Płatności małżeńskie u ludów Azji Srodkowej; K. Wolski, Z badań nad pasterstwem Be~udżów; J. Lapott, Tradycjona~izm ku~turowy u Dogonów w Ma~i. Maria ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWANE Niewicidomska W 1979 ROKU Mu zea War s z a w a, Muzeum Historyczne m. st. Warszawy "Szwecja Wjczo.raj i dzi8" Scenariusz: B. Comadson, H. Medelins, M.• Landqvist, M. Bratt, E. SorliJng, oprawa plastyczna: E. Sorili.ng. Elks\pO'Zycja: 24.04 - 22.05. Informato-r. Współorganizatorzy: Muzeum Nordyckie w Sztokholmie, Instytut Szwedzki. War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne �378 "SiZ'Wk'aludicxwa Gór Rudawskich" Scenariusz: J. Jost, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komisarze: J. Jost, P. Szacki, ok.· 1300 eksponatów. Ekspozycja·: 19.01- 12.02. Katalog. Współorganizatorzy: Muzeum Sztuki Ludowej w· Dreźnie, MKiS. "Kultura tubylców Australii" Scenariusz: B.. Kohutnicka, oprawa plastyczna: L. Kosek, 110 eksponatów. .p~ycja: 24.01- 1.05. Katalog. WspółoTlgaidLzaltor:MKiS; "Naczynia z krajów Eks- egzotycznych" Scenariusz: M. Nowik, oprawa plastyczna: J. Knop, 80 eksponatów. cja: 14.02- 28.02 w KMPiK w Zduńskiej Woli. Współorganizator: w Zduńskiej Woli. EkspozyKMPiK "Sztuka ludowa Palestyny" Scenariusz: J. Shammout, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komisarze: J. Shammout, B. Kaznowska, ok. 350 eksponatów. Ekspozycja: 2.03 - 1.05. Ka. talog. Współorganizatorzy: Organizacja Wyzwolenia Palestyny, MKiS, Polski Komitet Solidarności z Narodami Azji i Afryki. "Sztuka naiwna w Polsce" Scena·riulSz i opI'lawa plastyczna: J. Tomkkla, Ekspozycja: 5.03 - 2.05 w Muzeum Okręgowym organizator: Muzeum Okręgowe w Pile. "Trony i insygnia wodzowskie J. NiedźwiJedki, 89 eksponatów. im. S. Staszica w Pile. Współ- czarnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Sztrantowicz, ok. 70 eksponatów. cja: 10.03- 31.05 w Muzeum Powiśla w Sztumie. Współorganizator: Powiśla w Sztumie. ;ĘkspozyMuzetJm "Dar dla muzeum" wystawa zabytków ofiarowanych w ramach akcji zorganizowanej przez PME w Warszawie oraz Redakcję "Zi'elonego S·z.tandaru". Scenariu'Sz i oprawa plastyczna: W. Włodarz, 150 eksponatów. Ekspozycja: 16.03- 15.06. Katalog. Wsp6ł· organizator: MKiS. "Polskie ludowe instrumenty muzyczne" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Lewińsk:.l, 90 eksponatów. Ekspozycja: 26.03 - 13.05 w Mqzeum Ziemi Sochaczewskiej w Sochaczewie. Współorganizator: Muzeum Ziemi Sochaczewskiej w Sochaczewie. "Tkactwo mazurskie" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk, 20 eksponatów. Ekspozycja: 19.04- 30.04 w KMPiK w Zduńskiej Woli. Folder. Współorganizator: KMPiK w Zduńskiej Woli. "Kultura pierwotnych mieszkańców Australii" Scenariusz: M. Nowik, J. Niedźwiecki, oprawa plastyczna:, M. Kałużna, 116 eksponatów. Ekspozycja: 7.05 - 31.07 w. Muzeum Okręgowym im. S. Staszica w Pile. Katalog. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Pile . . "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera" Scenariusz: L. Zimmerer, F. Midura, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komisarz: J. Migdał,·'700 eksponatów. Ekspozycja: 10.05- 22.05. Współorganizator: MKiS. �KroiJ1,i1ca 379 ,,st1"oje Itnidian MeksY\ku" Scenariusz: T. Walendziak, oprawa plastyczna: J. Knop, 10 eksponatów. Ekspozycja: 17.05 - 1.06 w KMPiK w ZduńskIej Woli. Współorganizat'or: KMPiK w Zduńskiej Woli. "Sztuka użytkowa Dalekiego 'Wschodu" Scenariusz: E. Pachciarek, oprawa plastyczna: B. M. Maślikowie, A., Kapica, 107 eksponatów. Ekspozycja: 17.05 - 31.07 w Muzeum Okręgowym w Białej Podlaskiej. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Białej Podlaskiej. Scenariusz i oprawa, plastyczna: E. Pachciarek, 106 eksponatów. Ekspozycja: 24.08 - 31,10 w Mtm:eum Powiśla w Sztumie. W'spół<liI"ganizator: Mu:z-eum W Sztumie. Scenariusz: E. Pachciarek, oprawa plastyczna: A. Zawada, 106 eksponatów. Ekspozycja: 8.11.79 - 10.01.80 w Muzeum w Elblągu. Współorganizator: Muzeum w Elblągu. "Pokaz polskiej grafiki o tematyce Scenariusz: J. K. Choros"X\1cha. ~spozycja: ski Komitet Współpracy z UNICEF. "Bartnictwo UNICEF" 10.06 - 28.06. Współorganizator: Pol- i pasiecznictwo" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Włodarz, G. Filipowicż, 60 eksponatów. Ekspozycja: 13.06 - 25.07 w Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Folder. Współorganizator: Muzeum w Opolu-Bierkowicach. "Rloomiosło Indian Meksyku" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Walendziak, 144 eksponaty, 28 fotogramów. Ekspozycja: 15.06 - 1.09 w Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu. Współorganizator: Muzeum w OpoI\!; Ekspozycja: 10.10 - 31.11 w Muzeum Ziemi Prudnickiej w Prudniku, Współorganizator: Muzeum w Prudniku. "Narzędzia rybackie Scenariusz i oprawa plastyczna: 28.06.79 - 15.03.80 r. Katalog. "Malarstwo i sposoby łowienia ryb" G. Filipowicz; 93 eksponaty. Ekspozycja: na szkle Eweliny Pęksowej" Scenariusz: F. Midura, E. Pęksowa, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz, komiszarz: H. Olędzka, 296 obrazów, 23 eksponaty. Ekspozycja: 12.07 - 11.11. Katalog. Współorganizator: MKiS. "Kult1.lra Filipin" oprawa plastyczJ:la: B. Kohutnicka, 60 eksponatów. Ekspozycja: Scenariusz KMPiK w' Zduń19.09 - 15.10 w KMPiK w Zduńskiej Woli. Współorganizator: skiej Woli. "Indiani,e Kiczua - górale Peru" Scenariusz: T. Walendziak, oprawa plastyc~a: eksponatów. Ekspozycja: 2.10 - 8.11. Katalog. "Współczesna grafika T. Walendziak, M. Nowik, 150 wenezuelska" Scenariusz: A. Kutrzątkowska, oprawa plastyczna:, M. Kosek, Ekspozycja: 18.12.79 - 6.01.80. Katalog. Współorganizator: MKiS. 68 eksponatów. �Kromka 380 "Instrument muzyczny i strój ludowy na Podhalu Scenariusz i oprawa zycja: 11 - 20.12. "Malarstwo plastyczna: T. Lewińska, i Mazowszu" M. Pol, 60 eksponatów. na drewnie i szkle Vasile Frunzete" Ekspo- (Rumunia) Scenariusz: K. Bałabanow-Zahorska, oprawa plastyczna: M. Kosek, 52 eksponaty. Ekspozycja: 18.12.79- 6.01.80. Współorganizat.or: MKiS. WOJ. BI&U>iKOPODILAlSK.r:E Muzea B i a ł a P o d l a s k a, M u z e u m O krę "Rzeźba i malarstwo 80 eksponatów. Ekspozycja: gow e w sztuce ludowej Podlasia" 23.01 - 8.05. Informator. "Rzeźba ludowa Ośrodka Łukowskiego" ok. 100 eksponatów. nalne w Łukowie. Ekspozycja: "Sztuka Zob. Państwowe 4.04 - 8.05. Współorganizator: użytkowa Dalekiego Wschodu" Muzeum Etnograficzne "Malarstwo Muzeum Regio- w Warszawie Bazylego Albiczuka" 31 eksponatów. Ekspozycja: 2.6.05- 10.07 w Salonie Wystawienniczym w Białej Podlaskiej. Katalog. "Kultura ludowa zachodniego Podlasia i pogranicza przy MDK Podlasko-Mazowieckiego" ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 1.10 - 31.12 w Oddziale Muzeum Okręgowego w Łosicach. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Siedlcach, Oddział Muzeum Okręgowego w Łosicach. "Sztuka ludowa południowego Podlasia i Lubelszczyzny" ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 10.10- 25.10 w Salonie łoruskich Artystów Plastyków w Brześciu. WQJEWÓDZTWO wystawienniczym Bia- BI:ELSKl'E Muzea B i e l s k o B i a ł a, MutzelUmOkręgowe "Malarstwo naiwne woj. bielskiego" Scenariusz: B. Turno, B. Gostyńska-Bielicka, 66 eksponatów. Ekspozycja: 6. 02 - la. 03 w Międzyzakładowym Domu Kultury "Włókniarzy" w Bielsku Białej. "Koronka koniakowsku" Scenariusz. i oprawa plastyczna: B. Gostyńska-Bielicka, ok. la eksponatów. Ekspozycja: 10 - 31. 03 w Zakładowym Domu Kultury "Andropol" w Andrychowie. "Haft na stroju ludowym" Zob. Muzeum Etnograficzne ..Ogólnopolska pokonkursowa w Toruniu tkanina beskidzka jej współczesne adaptacje" �Kromka Scenariusz: B. Turno, B. Gostyńska-Bielicka, 23 - 30.03 w Muz.eum w Ołoonuń'cu. KJaJtalog. 381 ok. 300 eksponatów. Ekspozycja: "DZJieclkow sz.tuce i ludowa zabawka" Scenariusz Ekspozycja i oprawa plasty'cZJna: B. GOIS,tyńska-Bielicka, ok. 50 eksponatów. 31.05 - 27.06 w ZeslpO'le S1Jkół ZalWooowych "Induikta" Bie'l'slro Biała. "Współczesna twórczość ludowa w województwie bielskim" Scenariusz: B. Turno, oprawa plastyczna: B. Turno, R. Wawrzeczko, ok. 250 eksponatów. Ekspozycja: 4 -' 10. 09 w Domu Kultury w Makowie Podhalańskim. Katalog. C i e s z y n, Muzeum "Złotnictwo na Śląsku Cieszyńskim. Zdobnictwo stroju cieszyńskiego" Scenariusz: M. Oczkowski, konsultacja:W. Iwanek, ok. 500 eksponatów. pozycja: 1. 07. 79 - 31. 03. 80. Eks- W i s ł a, Muzeum Beskidzkie "Wystawa ceramiki Scenariusz: konsultacja: Marii Konarzewskiej i gobelinów Jadwigi Konarzewskiej" \ J. Krop, M. Konarzewska, oprawa plastyczna' J. Krop, 50 eksponatów. Ekspozycja: 30. 06 ~ WqJ,EWODZ,TWO L. Konarzewski, 21. 08. BY:DGIOIS<Km;: Mu zea C h o j n i c e, Muzeum Regionalne "Dorobek twórczości ludowej Kaszub Południowych" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, l - 31.1 w WKS "Mostostal" w Chojnica'ch. "Współczesna 20 rzeźba ludowa Huberta eksponatów. Ekspozycja: Świerczka" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, 30 eksponatów. Ekspozycja: w Chojnickim Domu Kultury. Współorganizator: Stowarzyszenie PAX. 1. 03 "Wystawa współczesnego haftu kaszubskiego Marii Kopeć" Scenariusz: W. Tyborska, oprawa plastyczna: K. Lemańczyk, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 22. 03 - 5. 05. "Współczesna rzeźba kaszubska" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, - 30. 06 w Klubie PAX. Współorganizator: 30 eksponatów. Stowarzyszenie Ekspozycja: PAX. 15.04 Ekspozycja: 1. 05 "Dziecko w rzeźbie i płaskorzeźbie" Scenariusz i oprawa w Klubie NOT. "Pokonkursowa plastyczna: wystawa M. Bruska, twórczości ludowej regionu Kaszub" Scenariusz: W. Tyborska, oprawa Ekspozycja: 25. 05 - 17. 08. "Praca - 20 eksponatów. plastyczna: K. Lemańczyk, 50 eksponatów. motyw pracy w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, 15 eksponatów. w Klubie NOT. Współorganizator: Zarząd Miejski TPPR. Ekspozycja: 26. 10 �Kromka "Motywy sakralne w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Bruska, 25 eksponatów. Ekspozycja: - 13. 12 w Klubie PAX. Współorganizator: Stowarzyszenie PAX. WOJiĘWOD,zmwo 13. 11 ELBLĄSK[iĘ Muzea E l b l ą g, Muzeum Okręgowe "Sztuka użytkowa Scenariusz: Ekspozycja: Dalekiego Wschodu" Z. Pachciarek, oprawa 10. 11. 79 - 14. Ol. 80. plastyczna' K w i d z y ń, Muzeum Zamkowe w Malborku "Rytualne kontynuacja A. Zawada, 106 eksponatów. Oddział w Kwidzynie i obrzędowe maski Nusantary" wystawy zorganizowanej w 1978 r. "Sztuka ludowa regionów nadwiślańskich" Scenariusz: H. Sampławska, oprawa plastyczna: 200 eksponatów. Ekspozycja: 10. 06 - 23. 07. "Malarstwo Scenariusz: Ekspozycja: St. Czerny, B. Malinowska, ludowe Ludwiki Domachowskiej" H. Sampławska, 15. 12 - 30.03. oprawa plastyczna: St. Czerny, 24 eksponaty. Mu zea G d a ń s k, Muzeum Narodowe. Dział Etnografii w Oliwie "Współczesna rzeźba ludowa Kaszub i Kociewia" kontynuacja wystawy zorganizowanej w 1978 r. WOJEWODZ,'l1WO G,ORZOWiStKi[E Muzea M i ę d z y r z e c z, Muzeum "Wyroby wikliniarskie Scenariusz: J. Patorska, oprawa eksponatów. Ekspozycja: 22. 09 "Staropolski plastyczna: 30. 09. regionu" R. Patorski, Z.. Bączkowski, 87 piernik świąteczny" Seenariusz: J. Patorska, oprawa plastyczna: R. 97 eksponatów. Ekspozycja: 14. 12. 79 - 3. 02. SD. WOJIEWOD'Z;I1WO Patorski, Z. Bączkowski, KiAiLl!SiKIlE Muzea K a l i s z, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Pamiątki i starocie rodzinne" Scenariusz: J. P. Dekowski, oprawa plastyczna: H. Guzielak, konsultacja: J. P. Dekowski, A. Jezierska, ok. 350 eksponatów. Ekspozycja: 27. 05 - 12. 06. �38J. K1'onHc4 Katalog. Współorganizatorzy: Koło Miłośników Folkloru Miasta Kalisza, Zarząd Towarzystwa Miłośników Kalisza, .Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Kaliszu, Międzyzakładowy Dom Kultury, Redakcja "Ziemi Kaliskiej". Kro t o s z y n, MuzeUln Regionalne "Krotoszyńska Scenariusz: Ekspozycja: H.' Ławniczak, l - 15. 06. oprawa rzeźba ludowa" plastyczna: WOJEWODZTWO Ł. Długcewicz, 80 eksponatów. K,Afl10W[QK,]E Muzea B ę d z i n, Muzeum Zagłębia "Białostockie dywany" Scenariusz: H. Jakubowska, T. Łasocha-Borowiec, oprawa kiewicz, konsultacja: Muzeum Okręgowe w Białymstoku, pozycja: 9.11.79- 26.03.80. Składanka. Współorganizator:, w Białymstoku. plastyczna: Cz. Hacz36 eksponatów. EksMuzeum Okręgowe B y t o m, Muzeum Górnośląskie "Ludowa !l:ul>tura wałaska w półno(my'ch Morawach - tradycje i współczesność" 127 eksponatów. Ekspozycja: 19. 04 4. 05. Współorganizatorzy: w Prirode Roznov. Urząd Wojewódzki w Katowicach. "Kultura ludowa na Śląsku" Oprawa plastyczna: W. Prandzioch, w Klubie w Chorzowie. "Tradycyjne Muzeum 52 fotogramy. złotnictwo Eskpozycja: 15. 05 - 30. 06 cieszyńskie" Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, 128 eksponatów. Ekspozycj,a: 28. 05 26.06 '",: Muzeum Okręgowym w Białymstoku, 26.06 - 15.07 w Klubie Towarzystwa Miłośników Zabrza. Katalog. "Powstanie śląskie ,w plastyce nieprofesjonal~ej" Scenariusz: K. Kaczko, oprawa plastyczna: W. Prandzioch, 63 obrazy, 11 grafik, 14 rzeźb i płaskorzeźb. Ekspozycja: 5. 07 - 5. 09, 20. 09 - 26. 10 w Muzeum w Leśnicy, 11. 10 30. 10 w Muzeum Śląska Opolskiego. Katalog. Współorganizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach i Opolu, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, Wojewódzki Dom Kultury VI. Opolu, Wojewódzki Ośrodek Kultury w Katowicach. "Sztuka ludów Azji Środkowej' w XIX i XX w." Scenariusz: B. Sorokina, oprawa plastyczna: J. Owen, 118 eksponatów. Ekspozycja: 27. 11. 79 - 13. Ol. 80. Składanka. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury ZSRR, MKiS i Państwowe Muzeum Sztuki Narodów Wschodu w Moskwie. R a c i bór z, Muzeum "Stroje 30 eksponatów. Ekspozycja:' ludowe po konserwacji" lO. 02 - 20. 04. �384 Kl'ofli)ca "Nepal Zob. Muzeum Etnograficzne sztuka i kultura" w Krakowie. "Zabawki ludowe regionu beskidzkiego" 125 eksponatów. Ekspozycja: 6. 06 8. 07. Współorganizator: im. Wł. arkana w Rabce. "Białostockie 36 eksponatów. Ekspozycja: gowe w Białymstoku. Ekspozycja: "Zbieramy dywany dwuosnowowe" 14. 07 - "Ludowe malarstwo 51 eksponatów. 28. 10. Współorganizator: Muzeum Okrę- na szkle regionu beskidzkiego" 1. 08 - 31. 12. zabytki kultury 68 eksponatów. Ekspozycja: im. Wł. arkana w Rabce. Muzeum 8. 12 - ludowej regionu" 18. 12. Współorganizator: Muzeum "Szopki krakowskie" 10 eksponatów. Ekspozycja: ryczne w Krakowie. Tarnowskie Góry, "Malarstwo 21. 12 - 31. 12. Współorganizator: Muzeum Histo· Muzeum i grafika nieprofesjonalna woj. katowickiego" Scenariusz i oprawa płastyczna: K. Kaczko, 105 eksponatów. Ekspozycja: do 11. 02. Współorganizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Stowarzyszenie Miłośników ~iemi Tarnowskiej w Tam. Górach. "Rzeźba ludowa regionu w 35-leciu PRL" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Nogaj, 8. 09 - 21. 09. w Siedzibie Stowarzyszenia "Twórcy amatorzy ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: Miłośników Ziemi Tarnowskiej. regionu tarnogórskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Modrzyński, 25 eksponatów. Ekspozycja: 29.05 - 31.05 w siedzibie Stowarzyszenia Mibośników Ziemi Tarnowskiej. skiej. Z a b r z e, Muzeum "Sztuka Scenariusz: Ekspozycja: J. Kamocki, oprawa 10. 11. 79 - 2. 03. 80. Nepalu" plastyczna: T. Rosczyk, 300 eksponatów. wO;JF),WOnz,TWO KlQSZAlLIŃSiKlE Muzea K o s z a l i n, Muzeum Okręgowe "Motyw pracy w twórczości ludowej" Scenariusz: Informator. K. Ruszel, 63 rzeźby, 19 obraz9w. Ekspozycja: 14. 02 Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. "Stroje ludowe Polski południowo-wschodniej" Zob. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. 30. 03. �Kronika. 385 Muzea Kra k ó w, Muzeum Archeologiczne "Ludowość w malarstwie Zob. MiUlzeumBudownictwa Kra ikonowym" Ludowego w Sanoku. k ó w, Muzeum Etnograficzne "Zegary ludowe" Scenariusz: Z. Szewczyk, oprawa plastyczna: A. Mściwujewska-Wajda, 170 eksponatów. Ekspozycja: 28. 12. 78 - 27. 03. 79. Katalog. "Twórczość Józefa Janosa ok. z Dębna" Scenariusz: M. Beiersdorf, oprawa plastyczna' A. Mściwujewska, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja:, 28. 04 - 11. 06. Katalog. L. Wajda, "Dziecko wiejskie" Scenariusz: H. Bittner-Szewczykowa, oprawa plastyczna: -Wajda, ok. 300 eksponatów. Ekspozycja: 29. 06 - 25. 09. "Polskie budownictwo ludow.e w malarstwie ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 18. 09 Kultury Dzielnicy Kraków-Podgórze. "Rzemiosło artystyczne A. Mściwujewska- nieprofesjonalnym" 2. 10. Współorganizator: Wydział okręgu wielkotyrnowskiego" Scenariusz: S. Popowa, ok. 120 'eksponatów. Ekspozycja: 8. 10 - 15. 10. Folder. Współorganizatorzy: Urząd Miasta Krakowa, Komitet Organizacyjny Dni Wielkiego Tyrnowa w Krakowie. "Tkanina dekoracyjna Srodkowego Wschodu" Scenariusz: K. Wolski, oprawa plastyczna: Ą. Mściwujewska-W-ajda, eksponatów. Ekspozycja: 12. 11. 79 - 6. Ol. 80. WIOIJEWOOZTWO ok.' 300 ~IJlE Mu zea S a n o k, Muzeum Budownictwa Ludowego "Ludowość w malarstwie ikonowym" Scenariusz: J. Malinowska, oprawa plastyczna: M. i W. Sawicz, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4. 12, 79 - 17. 02. 80 VI Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Folder. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne w Krakowie. WO.JEWOOZ'l'WO LUBELSKLE Muzea L u b l i n, Muzeum Okręgowe "Rzeźba ośrodka łukowskiego" Scenariusz: E. Kępa, 70 eksponatów; Ekspozycja: 10. 04 - 1. 07 w Muzeum Regionalnym w Kraśniku. Współorganizator: Muzeum Regionalne w f{raśniku. �Kronika 386 "Malarstwo lud6we na szkle - Zdzisława Walczaka z Zakopanego" Scenariusa:: D. Po,wdłańska-MazUJr, oprawa plastyczna: K. W,itkO'wska, 70 eksponatów. Ekspozycja: 11. 05 1. 07. Współorganizator: Z. G. Stówarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie. "Współczesny haft i ceramika kaszubska" Scenariusz: E. Kępa, oprawa plastyczna: K. Witkowska, konsultacja: K. Szałaśna, 120 eksponatów. Ekspozycja: 20. 09 - 1. 12. Współorganizatorzy: Wojewódzki Ośrodek Kultury w Gdańsku, Z.G. Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie. "Malarstwo Nikifora" Scenariusz: L. Powiłańska-Mazur, oprawa plast~'czn,a: K. Witkowska, 95 eksponatów. Ekspozycja: 20.09 - 1.12. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. "Sztuka ludowa lubelszczyzny" Scenariusz: D. Powiłańska-Mazur, ok. 150 eksponatów. w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu. Ekspozycja: 11.09 - 11.10 "Ojczyzna" Scenariusz: S. Dados, D. Powiłańska-Mazur;'oprawa plastyczna: K. Kozłowska, 200 eksponatów. Ekspozycja: 11.11 '- 1.12 w Lubelskim Domu Kultury. _Współorganizatorzy: Muzeum' Etnograficzne w Toruniu, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Muzea L o m ż a, Muzeum Okręgowe "Kurpiowska sztuka ludowa" Scenariusz: W. Pawlak, oprawa plastyczna: pozycja: otwarcie 12.02. Katalog. "Dawne sprzęty wiejskiego B. Naleśniak, gospodarstwa Scenariusz: W. Pawlak, oprawa'plastyczna: Ekspozycja': otwarcie: 12.02. Katalog. świat d2;iecka" oprawa plastyczna: Eks- domowego" B. Naleśniak, "Barwny Scenar.iusz: W. Pawlak, Ekspozycja: ' 15.06 - 20.07. 75 eksponatów. B. Naleśniak, 90 eksponatów. 150 eksponatów. "Wyroby ludowe wojewoo:z.twa łomżyńskiego" Scenariusz: Ekspozycja: W. Pawlak, op~awa 21.12.79 - 18.01.80. plastyczna: B. Naleśniak, 80 eksponatów. Muzea L ó d ź, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne "Tradycyjne Scenariusz: Z. Pokuta: Eksipozycja: - 15.07 w ZPB im. S. Kunickiego. kowalstwo ludowe" 1.0'1- 5.03 w Zalkładach "Ema-Elta", 26.04.- �387 "Sztuika hucul~a - wystaJWa objazdowa" Scenariusz: B. Wróblewska, oprawa plastyczna: H. Czurko. Ekspozycja: 1.02· - 25.03 w Muzeum Regionalnym w Kluc~borku, 8.05 - 31.08 w Mu~um Etnograficznym we Wrocławiu, 11.10- 18.11 w Muzeum Regionalnym w Radomsku. Katalog. "Chleb w kulturze ludowej" Ekspozycja: 19.04- 21.04 w Przedszkolu "Sztuka ZPB im. Marchlewskiego. ludowa na Podhalu" ScenaaJriUlsz: B. Wróblewska, oprawa plastyczna: H. Czurko. Ek'spozycja: 12.05- 30.06 w Muzeum w Opocz;nie, 20.08 - 30.08 w Muzeum w Tomaszowie Maz. "Len w kulturze Scenariusz: J. Lech, B. Mienicka, zycja: 10.07.79- 10.01.80. Katalog. ludowej" oprawa plastyczna: J. Wieczorek. Ekspo- "Łęczycka rzeźba ludowa" Scenariusz: 1. Bernasińska. EkJSpozy,cja: 17.07··5.09 5.09 - 31.12 w Zakładach "Ema Elester". WDJ:ElWODZ,TWO w ZPB im. Kunickiego, NOWQSĄDECKlE Muzea N o w y T a r g, Muzeum Podhalańskie "Ceramika Jana Rzeczkowskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: pracownik wym Targu, 30 eksponatów. Ekspozycja: Współorganizator: Miejski Ośrodek Kultury Miejskiego Ośrodka Kultury w Nowrzesień październik. Katalog. w Nowym Targu. N o w Y S ą c z, Muzeum Okręgowe "Nabytki Muzeum Okręgowego ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: w Nowym Sączu w 35-leciu PRL" lipiec. "Sztuka ludowa lubelszczyzny" Zob. Muzeum Okręgowe w Lublinie. "LudOiWe kowalstwo arty.sty·o.zmeKarpat Polskich" Scenariusz: A. Kroh, Ekspozycja: grudzień. Współorganizator: "Desa" kowie, "Cepelia" - Spółdzielcze Zrzeszenie "Milenium" w Krakowie. w Kra- R a b k a, Muzeum im. WI. Orkana "Rekwizyty kolędnicze z Rabki i okolic" Scenariusz: Z. Rak, Dpra,W<łplastyczna: W. Kopytek, kOnlsrultacja: M. Lechow: SIka-Bujak, Dk. 40 eks'POIIlart;Ó\w. Ekspozycja: 15.01- 15.03. "Malarstwo na szkle dzieci z Raby Wyżnej" Scenarius'z: Z. Rak, oprawa pla&tycz.na: W. Kopytek, konsultacja. ska-Bujak, ok. 120 eksponatów. Ekspozycja: 24.03 - 23.05. "Współczesna zabawka ludowa Karpat M. LecnOiW- Polskich" Scenariusz: P. Piotrowski, oprawa plastyczna: W Kopytek, konsultacja: chowska-Bujak, ok. 110 eksponatów. Ekspozycja: 2.06 - 30.11. 25° M. Le- �388: Kronika "Wystawa Scenariusz: ska-Bujak, ceramiki ze zbiorów muzeum" Z. Rak, oprawa plastyczna: J. Niżnik, konsultacja: ok. 90 eksponatów. Ekspozycja: 10.12.79 - 10.02.80. M. Lechow- Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie "Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948 - 1978" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E. Rodzik, ok. 250 eksponatów. Ekspozycja: 5.02 - 30.03 w Towarzystwie Sztuk Pięknych "Stara Kordegarda" w Warszawie. Katalog. "Jolanita Pęk:a1solWaScenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, 2 ~ 31.05. Scenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, oprawa "Władysław mal~l'stwo plastyczna: Walczak - na s1Z.kle" E. Rodzik, ok. 60 eksponatów. obrazy na szkle" oprawa plastyczna: E. Rodzik, ok. 45 eksponatów. 31.05 - 1'3.06, 2 - 30.09 w Klubie MP,iK w Zakopanem. "Wystawa pasów bacow~kich" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: Ekspozycja: 2 - 30.09 w Klubie Stowarzyszenia kopanem. Folder. "Sztuka E. Rodzik, ok. 60 eksponatów. Kulturalnego "Turnia" w Za- ludowa Podtatrza" Scenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E. Rodzik, 2 - 30.09 w Galerii - Ratusz w Nowym Targu Scenariusz: Ekspozycja: H. Średniawa, l - 30.11. "Bronisław Z u b r z y c a Gór n a, Orawski Bednarz oprawa - ok. 260 eksponatów. rzeźba" plastyczna: E. Rodzik, ok. 35 eksponatów. Park Etnograficzny "Współczesna sztuka ludowa Orawy" ScenarwiSz: J. Pilc,howa, oprawa plastyczna: J. Kosieczko, stowa, 300 eksponatów. Ekspozycja: 5.05 - 1.09. konsultacja: W. Jo- "Dziecko orawskie" Scenariusz: W. Werner, W. Jostowa, oprawa plastyczna: J. Kosieczko, autor ok. 80 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie 20.10.79. "Dworek Moniaków w kręgu odkrywców i przy jaciół" Scenariulsz i oprawa plastY'C21na: J. Pi!lchowa, konsulta'cja: eksponatów. Ekspozycja: otwarcie 20.10.79. Mu z,e a K l u c z b o r k, Muzeum im. J. Dzierżona "Sztuka Zob. Muzeum Archeologiczne huculska" i Etnograficzne fotogramów: w Lodzi. W. Josto,wa, M. 200 �389 ·Kronika wCi;J.EWOnZTWO OS'I1ROŁĘOK'lE Mu zea O s t r o łęk a, Muzeum Okręgowe "Haft i k,oronka kU'I1Piowska" Scenariusz: M. Olszewska, 50 eksponatów. wOJ.EWOnz,Two Ekspozycja: L06 - L09. ~IiLlSlKJ:iE Muzea P i ł a, Muzeum Okręgowe "Kultura pierwotnych mieszkańców Zob. Państwowe Muzeum Etnograficzne Zob. Państwowe Muzeum Etnograficzne Australii" w Warszawie. "Sztuka naiwna w Polsce" w Warszawie. T r z c i a n k a, Muzeum im. Wiktora Stachowiaka Scenariusz i oprawa 7.03 - 22.04. "Zdobnictwo ludowe" plastyczna: R. Lewandowski, "Cieślice, strugi, piły - 7l eksponatów. Ekspozycja: o obróbce drewna dawniej i dziś" Scenariusz. E. Godździk, oprawa plastyczna: E. Goździk, M. Kosowicz, Z. Zajkowski, 200 eksponatów. Ekspozycja: 9.06 - 22.08. wPJiEWO,n~TWIO IPIO\T,RlKiOW~!~1E Mu zea P i o t r k ó w T r y b., Muzeum Okręgowe "Wybrane zagadnienia sztuki ludowej regionu piotrkowskiego" Scenariusz: J. Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: J. Kucharska-Pawłowska, Z. Tatkowska, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 20.06- 3L07. "Wybrane zagadnienia sztuki województwa Scenariusz: Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: ok. 400 eksponatów. Ekspozycja: L09 - 5.10. piotrkowskiego" E. Wołowska, Cz. Rutkowski,. R a d o m s k o, Muzeum Regionalne "Sztuka Jawy" Oprawa plastyczna: Z. Helfener, Ekspozycja: 12.03- 15.04. Katalog. w Krakowie. "Grafika konsultacja: J. Kamocki, 135 eksponatów~ Współorganizator: Mu:o:eum Etnograficzne ludowa ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" Oprawa plastyczna: Z. Helfener, konsultacja: J. Kamocki, 32 eksponaty. Ekspozycja: 15.06- 25.07. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Sztuka huculska" Zob. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. �Kronika 390 Muzea Ł ę c z y c a, Muzeum "Pokonkursowa wystawa Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, natów. Ekspozycja: 7.05 - 3.06. łęczyckiej oprawa sztuki ludowej" plastyczna: A. Klein, ok. 30 ekspo- "Dzieje oręża w rzeżbie ludowej" Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, ponatów. Ekspozycja: 3 - 12.09. "Łęczyckie oprawa plastyczna: A. Klein, ok. 80 eks- szopki ludowe" Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, oprawa natów. Ekspozycja: 3.12.79- 3.07.80. Folder. plastyczna: A. Klein, ok. SO ekspo- P ł o c k, Muzeum Mazowieckie Scenariusz i oprawa cja: 27.01 - 28.02. "Laureaci "Kowalstwo piękne i użyteczne" plastyczna: W. Dowlaszewicz, nagrody "Barw" 103 eksponaty. Ekspozy- im. Oskara Kolberga" Scenariusz: T. Baraniuk, oprawa plastyczna: Z. Samosik-Zaremba, S. Makuliński, 340 eksponatów. Ekspozycja: 15 - 27.06 w Domu Techniki w Płocku, 5- 19.07 w Starej Kordegardzie w Warszawie. "Najważniejsze Scenariusz: Ekspozycja: nabytki Muzeum Mazowieckiego W. Dowlaszewicz, oprawa 19.07- 25.09. Katalog. WOJEWODZT,WO w Płocku plastyczna: w latach T. Zaremba, 1945- 1979" 32 eksponaty. ~~IE Muzea P o z n a ń, Muzeum Etnograficzne "Formy i zdobnictwo polskiej ceramiki ludowej" Scenariusz: R. Lewandowski, 120 eksponatów. Ekspozycja: 22.02. - 14.04. w Muzeum Regionalnym w Międzychodzie. Folder. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Międzychodzie. "Zdobnictwo ludowe" Scenariusz: R. Lewandowski, 45 eksponatów. Ekspozycja: 7.03 - 30.04 w Muzeum im. W. Stachowiaka w Trzciance. Folder. Współorganizator: Muzeum im. W Stachowiaka w Trzciance. "Strój i rzemiosło Indii" Scenariusz: A. Surzyńska-Błaszak, 50 eksponatów. Ekspozycja: 20.03- 20.06 w Muzeum Ziemi Wschowskiej, WschGwa; 23.06- 15.08 w Muzeum Ziemi Rawickiej, Rawicz; 20.08 - 1.10 w Muzeum Regionalnym w Miłosławiu, Miłosław. Folder. Współorganizatorzy: Muzea, w których eksponowano wystawy. �391 Kromka "Meksykańska ceramika prekolumbijska" Scenariusz: A. Surzyńska-Błaszak, 196 eksponatów. Ekspozycja: 20.09 - 25.11 w Muzeum Regionalnym w Międzychodzie. Folder. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Międzychodzie. S z r e n i a w a, Muzeum Narodowe "Wystawa malarstwa, rzeźby, Rolnictwa grafiki Plastyków i tkaniny Amatorów artystycznej Stowarzyszenia we Wrocławtiu" Scenariusz: Sto Olszewski, oprawa plastyczna: pozycja: 1 - 30.08. Katalog, Współor,ganiza,tor: torów we Wrocławiu. L. Umerle, 134 eksponaty. EksStowarzyszenie Plastyków Ama- "Rol.nik i ,}ego praca" Scenariusz: Ekspozycja: kowie. M. Beiersdorf, oprawa plastyczna: L. Umerle, 238 eksponatów. 3 - 30.09. Katalog. Współorganizator' Muzeum Etnograficzne w Kr<l- PRiZIElMYSKJiE WO,JEWOOzrrWO Mu zea P r z e m y ś l, Muzeum Okręgowe "Obrzędowość doroczna i rodzinna Scenariusz i oprawa 19.06 - 15.07. Kata-Iog. Instytucje w pracach twórców ,pr2iemysk,im" plastyczna: T. Burzyński, ludowych w województwie 139 eksponatów. Ekspozycja: niemu zealn e P r z em y ś l, Wojewódzki "Wystawa twórczości Dom Kultury amatorów Scenariusz i OPTawa plastyczna: cja: listopad. plastyków w !województwie przemyskim" E. Piekarska, WO.1EWOOZTWO ok. 100 eksponatów. Ekspozy- RAiDOMSKIE Muzea R a d o m, Muzeum Wsi Radomskiej "Ludowe zwyczaje i pisanki wielkanocne Ziemi Radomskiej" Scenariusz: S. Rosiński, oprawa plastyczna: Z. Karbarz, 200 eksponatów. pozycja: kwiecień - w Domu Sztuki w Radomiu. Folder. "Ogólnopolskie biennale kowalstwa Eks- ludowego" Scenariusz: S. RosińskJi, oprawa plastyc7Jna: Z. Karbarz, 400 eksponatów. Ekspozycja: grudzień 79 - styczeń 80 r. w Muzeum Okręgowym w Radomiu. Katalog. �Kronika 392 WOJEWOnZTWO RiZmZOWISKIE Mu ze'a K o l b u s z o w a, Muzeum Kultury Ludowej "Polska grafika ludowa" Scenarusz : Zespół pracawJliików Muzeum Etnograficznego w Krakowie Konsultacja: R. Reinfuss, 32 eksponaty. Ekspozycja: grudzień 78 - luty 79. Katalog. "Nowe nabytki Scenariusz: eksponatów. wie. Muzeum Kultury Scenariu,sz J. Kamacki, w Kolbuszowej"' "Sztuka Nepalu" 135 eksponatów. Ekspozycja: "Sztuka Scenariusz: Ludowej S. Lew, J. Tur, oprawa plastyczna: B. Sierżęga, A. Trzyna, 50l) Ekspozycja: marzec-kwiecień w Muzeum Okrę~owym w Rzeszo- J. Kamocki, 135 eksponatów. "Park Etnograficzny Scenariusz: S. Lew, oprawa 16.10 - 15.12. 20.03 - 3.05. Jawy" Ekspozycja: 10.05 - 2.07. w Kolbuszowej" plastyczna: M. Siteń, 28 eksponatów. Ekspozycja: R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe "Motyw pracy w twórczości ludowej" Zob.: Muzeum Okręgowe w Koszalinie. "Opieka państwa nad sztuką ludową w XXXV-leciu PRL" Scenariusz: K. Ruszel, oprawa plastyczna: A. Trzyna, B. Sierżęga. Ekspozycja: 12 - 30.07 w BWA w Rzeszowie. Współorganizator: BWA w Rzeszowie. "Stroje ludowe południowo-wschodniej Polski" Scenariusz: A. Targońska, 155 eksponatów. Ekspozycja: 8. 10 - 5.11 w Muzeum Okręgowym w Słupsku, 9.11.79 - 15.01.80 w Muzeum Okręgowym w Koszalinie. Folder. W's\półor.gam'za!torzy: Ml.1'Zea,w Ictó,ryc:h eksponowano wystawy. "Współczesna sztuka ludowa i nieprofesjonalna" 8cenariu.sz: K. RU$zel, oprawa - 7.01.80. Folder. pla8tyczna: WOJ'EwOnZtrWO A. Turzyna. Ekspozycja: 3.12.79- SlIElRA<DZKJE Mu zea W i e l u ń, Muzeum Ziemi Wieluńskiej "Strój ludowy z okolic Częstochowy i Wielunia" Scenariusz: R. Rok, B. Wiluś, ok. 110 eksponatów. Ekspozycja: 24.03 - 24.05 w Muzeum Okręgowym w Częstochowie. Współorganizator: Muzeum Okręgowe' w Częstochowie. "Współczesna Scenariusz: Ekspozycja: sztuka ludowa wieluńszczyzny" B. Wiluś, oprawa 4.05 - 25.06. plastyczna: L. Domański, ok. 300 eksponatów. �Kronika WOJEWODZT:WO SIK!IIĘRN1IEWiI'OK~E Mu zea R a waM a z o w i e c k a, Muzeum "Mieczysław Scenariusz: Ekspozycja: B. Mienicka, maj-grudzień. Ziemi Rawskiej Zegliński oprawa "Tkanina - 15-leoie twórczości" plastyczna: M. Cymbała, 165 eksponatów. w s"tr-oju i wnętrrzu raw9kim" Scenariusz i oprawa plastyczna: Ekspozycja: maj-listopad. zespół pracowników Muzeum, 40 eksponatów. Z y r a r d ó w, Muzeum Okręgowe "Rozwój przestrzenny miasta i kultura materialna Zyrardowa walnych i muzealnych" w zbiorach archi- Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Potyńska, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 16.03- 20.05. Współorganizator: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Skierniewicach. "Ceramika ok. 80 eksponatów. "Wystawa Ekspozycja: poobozowa - Scenariusz i oprawa 1.09- 12.11. opolska" 25.05 - 4.07. III obóz etnograficzny plastyczna: B. Rzeczycka, "T,ra!dycyjna kultura - lipiec 1979" ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: wO!jewÓ'dztW1askiernielWickiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Rzeczycka, ok. 80 eksponatów. Ekspozycja: 16.10.- 7.11 w Urzędzie Wojewódzkim w Skierniewkach. Infurmail;{)r. Muzea B Yt ó w, Muzeum Zachodnio-Kaszubskie "Osadnicy Zob. wystawy - wystawa nabytków" c·z.<łs'Ow.e ZJOI1gamizolWa<I1e w 1978 r. ("Lud" "Zajęcia pozarolnicze Scenariusz i oprawa plastyczna: Ekspozycja: 25.06.79 - 3.01.80. S ł u p s k, Muzeum Pomorza 1980, t. 64, s. 381). Kaszubów" K. Szyman-Piórkowska, ok. 200 eksponatów. Środkowego "Dolnośląska rzeźba ludowa" Zob. Wrocław, Muzeum Etoograficzne. "Sztuka ludowa Kociewia i Kaszub" Scenariusz: H. Ostrowska-Wójcik, oprawa plastyczna: 142 eksponaty. Ekspozycja: 8 - 20.09. Współorganizator: tury w Gdańsku. "Stroje ludowe południowo-wschodniej Zob. Rzeszów, Muzeum Okręgowe. H. Wójcikowa, H. Soja, Wojewódzki Dom KulPolski" �394 Kromka ·WlQJEWOD2mWO ·iStu.wtAUllKIE Muzea s u wał k i, Muzeum Okręgowe "Przyroda Scenariusz: T. Romanowski, w sztuce ludowej" ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: 20.03 - 24.04. Muzea S t a r g a r d S z c z e c i ń s k i, Muzeum "Rękodzieło artystyczne - srebro, tkanina, Oprawa plastyczna: R. Manna, 163 eksponaty. organizator: CPLiA - Sroze0in. s z c z e c i n, drewno, ceramika" Ekspozycja: 31.05 - 5.07. Współ- Muzeum Narodowe "Skrzynie Scenariusz: Ekspozycja: i kufry posażne na Pomorzu A. Sredzińska, oprawa 7.03 - 17.09. Składanka. plastyczna: Zachodnim" D. Boehlke, ok. 50 eksponatów. "Kulitury Ii11dian Amdó!w Peruw,iański<ch" Scenariusz: J. Łapott, oprawa plastyczna: D. Boehlke, -Zieliński, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie konsultacja: A. Posern17.01,7'9. Składanka. TODUŃSmE WPJEWOD~IWO Muzea B r o d n i c a, Muzeum Regionalne \ "Dziecko w sztuce ludowej Scenariusz i oprawa plastyczna: Ekspozycja: 27.03 - 1.06. T o ruń, twórczość ludowa dla dziecka" zespół pracowników Muzeum, 160 eksponatów. J. Kozłowski, 798 eksponat6w. Muzeum Etnograficzne "Garncarstwo Scenariusz: Ekspozycja: J. Łukasiewicz, oprawa 19.01 - 21.05. Informator. Scenariusz: Ekspozycja: H. Mikułowska, oprawa 19 - 26.01 w Elana Klub - "Tkanina ,Dawne budownictwo 120 fotogramów. Ekspozycja: i Ochrony Zabytków. L. Tyczyńska, plastyczna: i haft białoruski" plastyczna: Toruń. T. Nemere. 15 eksponatów. Norwegii. Ochrona zabytków" 26.01 - 18.02. Współorganizator: "Mikołaj Kopernik Scenariusz: - Toruń. ludowe" Zarząd Muzeów w rzeżbie ludowej" 12 eksponatów. Ekspozycja: 19 - 28. 02 w Elana Klub �395 Kronika "Haft ludowy" Scenariusz: B. Turno, oprawa plastyczna: B. Gostyńska-Bielecka, S. Then, 192 eksponaty. Ekspozycja: 10.03~ 10.05 w Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej. Współorganizator: Muzeum w Bielsku-Białej. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: L. Tyczyńska, 192 eksponaty. Ekspozycja: 9 - 30.06 w Starej Kordegardzie w Warszawie. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: Z. Popielarz, 192 eksponaty. Ekspozycja: 22.08 - 20.10 w Galerii Sztuki Ludowej w Nowym Ta'rgu. Katalog. "Dziecko w sztuce ludowej" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: A. Konkol, 203 eksponaty. Ekspozycja: 27.03 - 25.05 w Muzeum Regionalnym w Brodnicy. Współorganizator: Muzeum w Brodnicy. Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Bajraszewska, T. Nemere, 174 eksponaty. Ekspozycja: 2 - 15.04 w Zakładowym Domu Kultury "Zamech" w Elblągu. Współorganizator: Zakładowy Dom Kultury "Zamech" w Elblągu. Scenariusz: A. Błachowski, 48 eksponatów. Ekspozycja: 14.05- 4.06 w Domu Kultury w Chełmnie. Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Nemere, 100 eksponatów. Ekspozycja: 27.0,5- 20.06 w Wojewódzkim Ośrodku Kultury w Gdańsku. Współorganizator: Polski Związek Esperantystów, oddz. Gdańsk. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Królik, 202 eksponaty. Ekspozycja: 1-15.06 w Bibliotece Wojewódzkiej w Ciechanowie. Współorganizator: Muzeum w Opinogórze. Scenariusz i oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum w Gorlicach, 137 eksponatów. Ekspozycja: 4.07 - 30.09 w Muzeum Regionalnym PTTK w Gorlicach. Współorganizator: Muzeum w Gorlicach. . "Strój ludowy" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Bajraszewśka, T. Nemere, 58 eksponatów. Ekspozycja: 2 - 15.04 w Zakładowym Domu Kultury "Zamech" w Elblągu. Współorganizator: Zakładowy Dom Kultury "Zamech" w Elblągu. "Wielcy Polacy w rzeźbie ludowej" 63 eksponaty. Ekspozycja: 10.04- 5.06 w Muzeum w Oleśnicy. Współorganizator: Muzeum w Oleśnicy. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: T. Nemere, Z. Popielarz, J. Oleksu. Ekspozycja: 15 - 24.06 w Teatrze w Płocku z okazji XIII Ogólnopolskiego Festiwalu Folkloru i Sztuki Ludowej w Płocku. "Kultura ludowa na Pałukach" Scenariusz i oprawa .jllastyczna: I. Wronkowska, 108 eksponatów. Ekspozycja: 15.04- 15.09 w Muzeum w Biskupinie. Współor'ganizator: Muzeum w Biskupinie. "Zabytkowy sprzęt wiejskich Scenariusz: S. Giziński, oprawa zycja: 25.05- 4.11. plastyczna: placówek OSP" Z. Popielarz, 73 eksponaty. Ekspo- "TrndYlCyjlnerzemiosło Wliejskie Ziemi Chełmińskiej" Scenariusz i 'oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum w Toruniu i Muzeum w Brodnicy, 162 eksponaty. Ekspozycja: 5.06 - 31.12 w Muzeum Regionalnym w Brodnicy. Współorganizator: Muzeum w Brodnicy. �~396 Kronika "Z dziejów rzemiosła" Scenariusz: Ekspozycja: I. Wronkowska, 15.10- 8.11. oprawa plastyczna: ,,20 lat Muzeum Etnograficznego Z. Popielarz, w Toruniu" Scenariusz i oprawa plastyczna: zespół pracowników w Toruniu. Ekspozycja: 15.11- 31.12. Plakat. "Malarstwo Scenariusz i oprawa 106 eksponatów. Muzeum Etnograficznego na szkle Eweliny Pęksowej" plastyczna: A. Pęksowa, 115 obrazów. Ekspozycja: 6 - 31.12. Muzea Wal b r z y c h, Muzeum Okręgowe ,Twórczość Józefa Lurki" Scena,riusz: J. Punka, A. Matusrzldew·icz, k·onsu1tacja: L. Zimmerer, naty. Ekspozycja: 15.12.79- 20.01.80. Katalog. WOJiĘwOnz'l'\WO 152 ekspo- iWŁiOICLAJW5IKiIIE Muzea W l o c l a wek, Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej i Wlocławskiej "IV bienna1le f'aj<linsuwłocła,wskiego" Scenariusz: J. Dąbrowska, A. Kocidkowicz, oprawa plastyczna: A. Bisago, ok. 700 eksponatów. Ekspozycja: 20.07 - 30.09. Katałog. Współor.ganizatoQ'zy: MKiS,. Wydział Kultury i Sztu:ki DBB, Włocławskie Zakłoady CeramilkJi Stołowej. WOIJĘWOOZTWO iWJ:liOOlJAW\SIK1'E Muzea W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne "Tkaniny ludowe: dziarugi, dywany, Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa Ekspozycja: 2.02 - 24.04. Przewodnik. Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa tworowska, 91 eksponatów. Ekspozycja: w Bierkowicach. "Sztuka Zob. Muzeum Archeologiczne radiuszki, kilimy, liżniki" I. Halko, 91 eksponatów_ plastyczna: M. Próchnicka, M. Ros2.05 - 15.09 w Muzeum Wsi Opolskiej huculska" i Etnograficzne "Węgierskie werety, plastyczna: w Łodzi. rękodzieło· ludowe" Scenariusz: zespół pracowników Muzeum w Sopron (Węgry), oprawa plastyczna: Fr. Oborski,. ok. 220 eksponatów. Ekspozycja: 3 - 22.04. Przewodnik. Wsp6łorganizator: Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu. �397 Kr011Jika "Sztuka ludowa Dolnego Sląska" Scenariusz: E. Jęczalik, M. Rostworowska, oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, konsultacja: E. Jęczalik, ok. 136 eksponatów. Ekspozycja: 25.05 - 31.07 w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Współorganizator: Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. "Ludowe hafty narodów Związku Radzieckiego" Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa plastyczna: E. Baczyńska, natów. Ekspozycja: 15 - 30.06. Współorganizator: TPPR. "Sprzęty, narzędzia i naczynia w kuchni i spiżarni Scenariusz: Ekspozycja: M. Golubkow, oprawa plastyczna: 12.10.79- 21.03.80. Przewodnik. Scenariusz: K. Różycka, 51 eksponatów. "Akwarele ok. 120 ekspo- wsi dolnośląskiej" E. Baczyńska, 226 eksponatów. Nikifora" Ekspozycja:2.11 - 6.12. "Szopki ludowe na Dolnym Śląsku" Scenariusz: M. Golubkow, 39 eksponatów. Ekspozycja: 10.12.79- 28.02.80 w Mu"zeum w Oleśnicy. Współorganizator: Muzeum w Oleśnicy. Muzea T o m a s z ó w L u b., Muzeum Regionalne "Sztuczne Scenariusz i oprawa ponatów. Ekspozycja: kwiaty im. J. Petera ludowe regionu tomaszowskiego" plastyczna: 3 - 28.02. Z. Świtka, konsultacja: M. Lorentz, 213 eks- ,~Haft i prace szydełkowe. Marii Wiśniewskiej" Scenariusz: Z. Świtka, oprawa plastyczna: M. Wiśniewska, rentz, 150 eksponatów. Ekspozycja: 6 - 22.05. konsultacja: M. Lo- "Mall:ansbwo ludowe regi'onu tomaszowsIkiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: natów. Ekspozycja: 2 - 3L10. "Ocałic od za.pomnienia - Z. Świtka, konsultacja: M. Lorentz, wystalwa nabyt:ków etno.gra·f.icznych 1979" Scenariusz i oprawa plasltY'Czna: Z. Św1tka, 'IoonsultaJCja: M. Lorentz, naty. Ekspozycja: 10 - 31.12. WQJ.EWOOzrrWO ZDElI.JONOGORSiKJIJE Muzea N o waS ó l, Muzeum Regionalne "Formy .piernilkar·skie XVII - XIX w." Scenaa-iusz: K. Bakalarz, 30 ekspo- 70 ek:sponaJtó.w. Ekspozycja: 1.02 - 27.11. 43 ekspo- �KronUca 398 Z i e lon a Gór a, Muzeum Ziemi Lubuskiej "Rękodzieło Scenariusz: B. 480 eksponatów. nym w OchU. ludowe i artystyczne województwa zielonogórskiego" Kołodziejska, oprawa plastyczna: A. Gapińska-Myszkiewicz, Ekspozycja: 20.05 - 30.06 w Zielonogórskim Parku Etnograficz- "Tkanina ludowa województwa zielonogórskiego" ScenarJ:usz: S. Bydałek, 140 ekiSponatów. :Ękspozycja: 10.07. - 10,12 w Zielonogórskim Parku Etnograficznym w OchlL WYSTAWY ZAGRANICZNE ZORGANIZOWANE W 1979 R. Wiedeń "Naiwne malarstwo i grafika" Scenariusz i oprawa plastyczna: H. Olędzka, 40 eksponatów. Ekspozycja: 22.05- 29.07 w Museum fUr Volkerlqmde w Wiedniu. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Towarzystwo Przyjaźni Austriacko-Polskiej. Bratysława "Zdobnictwo metalowe na polskim podtatrzu" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E. Rodzik, 180 eksponatów. Ekspozycja: 16.02 - 6.03 Vf Ośrodku Kultury Polskiej w Bratysławie. Organizator: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. "Tradycyjne zdobnictwo cieszyńskie" Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńs\l:a, 128 eksponilt6w. Ekspozycja: 10 - 31.12 w Ośrodku Informacji i Kultury Polskiej. Katalog. Organizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Lewice "Sztuka ludowa rzeszowszczyzny" Scenariusz: A. KaiI"clZIl1arzewska, K. Ruszel, A. Torgańska. Ekspozycja: 28.04- 15.06 w Domu Kultury "Drużba". Folder. Organizatorzy: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Tekovske Muzeum w Lewicach. Martin "Ochrona zabytków architektury ludowej w Polsce" Scenariusz: H. Olszański, oprawa plastyczna: H. Olszański, A. Szczepkowski, konsultacja: J. Czajkowski, 22 plansze. Ekspozycja: 26.04 - 26.05 w Słowackim Muzeum Narodowym. ·Organizatorzy: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, MKiS. �399 Kromka N it ra "Nieprofesjonalne malarstwo na Sląsku" Scenariusz: B. Bazielich, 39 eksponatów. Ek<>pozycja: 4.07 - 31.08 w Muzeum w Nitrze. Organizatorzy; Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Bratysławie. Pies tany "Nieprofesjonalne malarstwo na Sląsku" Scenariusz: B. Bazielich, 39 eksponatów. Ekspozycja: 20.02 - 15.03 w Galerii im. Ivana Kraski. OrganDzatorzy: Muzeum GÓrnoślą·sikie. w Bytomiu, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Bratysławie. Pr e s-cor "Nieprofesjonalne malarstwo na Sląsku" Scenariusz: B. Bazielich, 39 eksponatów. Ekspozycja: 3·30.05 w Galerii Miejskiej. Organizatorzy: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Bratysławie . . FlRAlNICJA Di j on "Dziecko w polrskiej s~uce ludowej" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: R. Tubaja, Z. Ingiot, 476 eksponatów. Ekspozycja: 12.12.79 - 15.01.80 w Stowarzyszeniu Kulturalnym Polsko· -Francuskim "Wa'l'Szarwa". FieLder. OrgarnJi'Zatorzy: Muzeum Etm.ograficme w Toruniu, Stowarzyszenie Kulturalne Polsko-Francuskie .,W,arszawa". "Mikołaj Kopernik w wyobraźni polskich twórc6w ludowych" Scenariusz:· A. Błachowski, oprawa plastyczna: R. Tubaja, Z.Inglot, 78 ekspo. ·natów. EkspozyCja: 12.12.79 - 15.01.80· vJ Stowarzyszeniu - Polsko-Francuskim. "Warszawa". Folder. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu·, - Stowarzyszenie Kulturalne Polsko-Francuskie "Warszawa". NJIEiMIIECXA iREPUBiLliKiA DEM:OKJRWrYC2lNlA Glauohau "Praca i życie rolnika VI dawnej Polsce" Scenarwsz i opr'awa pla1sityczna: A. Bł.alCholWski,78 eksponatólW. Ekspozycja. 4 - 22.12 w Muzeum w Glauchau. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum w Glauchau. Schneeberg "Praca i życie rolnika w dawnej Polsce" Scenariusz: A. Błachowski, 78 eksponatów. Ekspozycja: zeum w Schneeberg. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Schneeberg. 19.09 - 18.U w Muw Toruniu, Muzeum �400 Kro1llika REP.UBLIiKA FE!OERALIN:A NI!E}MlEC Brema "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów'Ludwiga Zimmerera" Scenariusz: F. Midura, L. Zimmerer, komisarz: J. Migdal, oprawa plastyczna: W. Fleckhaus, 1240 eksponatów. Ekspozycja: 21.10 - 1.12 w Muzeum Historii i Sztuki. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Historii i Sztuki w Bremie. Hamburg "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera" Scenar.iusz: F. Midura, L. Zmune'l'er, komisarz: J. Migdał, oprawa plastyczna: W. neck-haus, 1240 ek:~il;Ó1W. Eksprnz:y.cja: otwarcie 20.1tZ.79 w Muzeum Historii Hamburga. Organtzatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Historii Hamburga. Kilonia "Polska sztuka nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera" Scenariusz: F. Midura, L. Zimmerer, komisal'z: J. Migdał, oprawa plastycz.na: W. Fleckhaus; 1240 eksponatów. Ekspozycja: 16.06 - 30.09 w Muzeum Miejskim. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum MiejskJie w Kd~OO1ii. WIELKlA BRYT.AoN.IA Londyn "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej" Scenariusz: F. M~dura, oprawa plastyczna i komisarz: H. Olędz~a, 52 ekspona~y. Ekspozycja: 12.12.79 - 15.01.80 w Instytucie Kultury Polskiej w Londynie. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Instytut Kultury Polskiej w Londynie. Archangielsk "Polskie stroje ludowe" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk, E. Piskorz, 663 eksponaty. Ekspozycja: 25.05 - 8.07 w Muzeum Sztuk Plastycznych w Archangielsku. Organizatorzy: Państwowe Muzeum' Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Lublinie. Ryga "Polskie stroje ludowe" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk, J. Koszutska, 663 eksponaty. Ekspozycja: 28.03 - 2.05 w Muzeum Historii Łotwy w Rydze. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Lublinie. �401 Kro7IJika Tallin "Polskie stroje ludowe" Scenariusz: G. Tkaczyk, J. Koszutska, oprawa plastyczna: zespół pracowników Muzeum Historii Estonii, 663 eksponaty. Ekspozycja: 16.01 - 11.03 w Muzeum Historii Estonii w Tallinie. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Lublinie. Iwona Wiktor MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU ETNOGRAFII W 1979 R. :PRACE MAGiDST!ElRlSIK]E Uniwersytet Jagielloński - Kraków GOTKIEWICZ Marek, Ciągłość i zmiana w obrzędzie weselnym repatriantów z Po jana Mikuli, prof. qr J. Klimaszewska. GORNY Elżbieta, Współczesne formy spędzania wolnego czasu w rejonie górskim, prof. dr J. Klimaszewska. MIELICKA Halina, Obrzędy związane z Wielkim Postem. Próba analizy strukturalnej, prof. dr J. Klimaszewska. PYCLIK-OCHĘDUSZKO Teresa, Ośrodek kamieniarski w Ciężkowicach, prof. dr R. Reinfuss. PYLA Grażyna, Zwyczaje doroczne we wsi Konina (gmina Niedźwiedź) w procesie zmian od 1900 - 1977 r., prof. dr J. Klimaszewska. REINFUSS Krystyna, Paryskie muzea etnograficzne, prof. dr J. Klimaszewska. RUDNICKI Zbigniew, Zmieniająca się rola więzi rodzinnych i plemiennych w warunkach współczesnego miasta zachodnio-afrykańskiego, prof. dr J. Klimaszewska. SINEAD IN SHUINEAR, Wędrowcy irlandzcy. Problem odrębności kulturowej i etnicznej, prof. dr J. Klimaszewska. WĘGLARZ Stanisław, Symbolika "złego spojrzenia", prof. dr J. Klimaszewska. WOJNAROWSKA Magdalena, Zabytkowa architektura Krakowa w szopce krakowskiej, prof. dr R. Reinfuss. WOLF Dobrosława, Współczesna tkanina przetykana na Podlasiu, prof. dr R. Reinfuss. WORYTKIEWICZ Piotr, Bednars'1;,woRozto:cza w latach 1918 - 1978, prof. dr. J. Klimaszewska. ZACHURZOK Elżbieta, Zwyczaje doroczne na Ziemi Będz'ińskiej ze szczególnym uwzględnieniem rekwizytów obrzędowych, prof. dr J. Klimaszewska. Uniwersytet Łódzki - Łódź BERNASINSKI Lech, Formy współdziałania gospodarczego dr W. Baranowski. CHLEBOWSKA Gabriela, Wpływ parafii na życie społeczności gólnym uwzględnieniem rodziny, dr W. Baranowski. :26 "Lud" - tom 65 wsi współczesnej, wiejskiej ze szcze- �402 Kroni1«l DZIERZGWA Małgorzata, Postawa estetyczna twórcy ludowego, dr W. Baranowski. GRZEGORCZYK Iwona, Stosunek do ziemi i zawodu rolnika mieszkańców wsi Urzecze, dr W. Baranowski. JACUK Bożena, Gry i zabawy dzieci w środowisku robotniczym łódzkim w okresie międzywojennym, doc. dr hab. B. Jaworska. JURECKA Małgorzata, Rola wytwórczości domowej w produkcji stroju ludowego, dr W. Baranowski. KWIATKOWSKI Jan, Formy rozrywki i spędzania wolnego czasu przez młodzież robotniczą Łodzi do 1939 roku, doc. dr hab. B. Jaworska. MICHAŁOWSKI Michał, Lecznictwo ludowe wsi Złaków Kościelny, dr W. Baranowski. MUCHA Ryszard, Pieśń w obrzędzie weselnym we wsi Mąkolice, dr W. Baranowski. NIEWIADOMSKA Maria, Ludowa wizja Kosmosu, dl' W. Baranowski. PA WLAK Ewa, Zwyczaje i obyczaje w pracy w łódzkim środowisku robotniczym w okresie międzywojennym na przykładzie zakładów K. Scheiblera i L. Grohmana, doc. dr hab. B. Jaworska. PIĄTKOWSKA Krystyna, Postać diabła w kulturze ludowej, doc. dr hab. E. Jaworska. PIĄTKOWSKI Krzysztof, Społeczne aspekty niewerbalnego komunikowania się w tradycyjnych polskich obrzędach weselnych i recepcyjnych, doc. dr hab. E. Jaworska. PISERA Krzysztof, Życie religijne wsi Złaków Kościelny, dr W. Baranowski. SITNICKA Jolanta, Wyposażenie wnętrza mieszkania w domach robotniczych na Księżym Młynie w okrese międzywojennym i w latach siedemdziesiątych, doc. dr hab. E. Jaworska. STĘPIEŃ Teresa, Opieka, higiena, zdrowie dziecka w rodzinie robotniczej w Łodzi w okresie międzywojennym, doc. dr hab. B. Jaworska. WACŁA WEK Anna, Zróżnicowanie społeczne wsi okolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kucharska. WIKTOR Iwona, Gospodarcza pozycja kobiety w państwie Inków, doc. dr hab. J. Kucharska. U n i w e r s y t e t i m. A d a m a M i c k i te W icza - P oznań BAUMANN Mariusz, Zadruga w Jugosławii, prof. dr J. Burszta. BOJAN-PIEPeUN Halina, Islam w Iranie i Afganistanie. Z badań nad funkcją etyczno-moralną islamu, prof. dr Z. Jasiewicz. BUCHOWSKI Michał, Tradycyjna religijność ludowa w Polsce - próba model'J i charakterystyki modelowf,j, prof. dr M. Frankowska. BURSZTA Wojc.iech, Claude Lev,i-Straussa koncepcja badań etnologicznych, prof. dr J. Kmita. FLINIK-HURYN Maria, Ośrodki miejskie Majów i ich funkcje, prof. dr M. Frankawska. GABRIEL Marek, Analiza archiwum ludowego Franciszka Kotuli, prof. dr J. Burszta. GŁAZ Andrzej, Srodki oszałamiające. Ich rola i funkcja w kulturze Indian Ameryki Północnej (na przykładzie korzenia ji mson), prof. dr M. Frankowska. KUNIC KI Jerzy, Łużyce jako wyspa kulturowa, prof. dr J. Burszta. NOWAK Krzysztof, Cechy rzemieślnicze na terenie Uzbekistanu w XIX i XX wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. �403 Kronika OWSIANA Ewa, Miasto środkowoazjatyckie. Strukt~ra i funkcja miasta w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. PRZEWOŻNY Wiiold, Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w ogólnopo:lsikim systemie opieki nad sztuką ludową, prof. dr J. Burszta. PSTRĄG-BIELENSKI Maciej, Pamiętniki Skorupków na tle rzeczywistości wsi wielkopolskiej, prof. dr J. Burszta. RATAJCZAK-STRZAŁEK Maria, Hinduizm i sikhizm a miejsce kobiety w życiu społecznym i kulturze Pendżabu, prof. dr Z. Jasiewicz. ST ACHOWlAK Małgorzata, Plemię w Azji Środkowej. Struktura i funkcje plemienia w XIX i na początku XX wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. STRZAŁEK Bogdan, Kult i jego funkcje w hinduiźmie i sikhiźmie na terenie Pendżabu, prof. dr Z. Jasiewicz. ŚCISŁA Marzena, Rodzina u ludów rolniczych i pasterskich Azji Środkowej. Typ gospodarowania a struktura i funkcja rodziny, prof. dr Z. Jasiewicz. ŚCISŁY Krzysztof, Bhilowie - kontynuacja i zmiana kulturowa w warunkach intensyv;nych kontaktów interetnicznych, prof. dr Z. Jasiewicz. ŻAKOWSKI Przemysław, Krajobraz kulturalny i adaptacja osadników na Żuławach Gdańskich, prof. dr J. Burszta. Uniwersytet Warszawski -Warszawa AUGUSTYNOWICZ Gabriela, Budownictwo ludowe Woli Zarczyckiej. Forma i organizacja, doc. dr hab. M. Pokropek. DYBOWSKA Maria, Drogi przez wieś i kontakty międzyludzkie. Tradycje i zmiany, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. JARECKA Dorota, Pozycja kmiecia w tradycyjnej kulturze wsi na podstawie badaó świadomości historycznej mieszkańców wsi Trześniów i Haczów w woj. krośnieiJskim, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. KAMINSKA-RZECZYCKA Barbara, Zabawkarstwo ludowe - tradycja i współczesność - na przykładzie warsztatów zabawkarskich w Leżajsku oraz wió~ skach: Brzóza Stadnicka i Żołynia w woj. rzeszowskim, prof. dr A. Kutrzeba-PojJlarowa. MALAWSKA .Jadwiga, Wiedza potoczna o Ziemi na przykładzie wsi Janowice woj. lubebbe, prof. dr Z. Sokolewicz. MALAWSKI Wiesław, Kategoria inności w strukturze społecznej wsi. Na przykładzie wsi Deniski, woj. białostockie, prof. dr Z. Sokolewicz. NOWAKOWSKA Klystyna Agnieszka, Kradzież obrzędowa, prof. dr Z. Sokolewicz. STANISł..A WSKI Krzysztof, Chlopski konwenan~ dnia powszedniego, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. STRf\CZEK Tomasz, Mitologiczne wyobrażenia przestrzeni wsi i ich odbicie w przestrzeni fizycznej (na przykładzie wsi: Stara Huta i Hucisko), prof. dr Z. Sokolewicz. TOŁŁOCZKO .Jerzy, Procesy asymilacyjne a ruch oporu Indian yv Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, prof. dr W. Dynowski. WITCZAK MałgorzaLl, Kont:1kty towarzyskie na wsi krośnieńskiej w opiniach mieszkaiH:ów Trześniowa i Haezowa, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. WOŁOWSKA Małgorzata, Obrzędowość rodzinna, doroczna i życie codzienne a struktura społeczna wsi, doc. dr hab. M. Pokropek. WOŁOWSKI J2cek, Rzeźbiarz ludowy Włodzimierz Naumiuk a jego aspiracje twórcze, 'doc. dr hab. M. Pokropek. �404 Kromka ZMYSLOWSKA Alina, Pszczoła i pszczelarstwo w tradycyjnym światopoglądzie ludności wiejskiej, prof. dr Z. Sokolewicz. ZOWCZAK Hanna Magdalena, Tradycyjne autorytety i ich symbolika w kulturze wsi współczesnej. Symbole związane z historią, religijnością i demonologią wsi Mników i Czerwińsk, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. ZULPA Adam, Architektura ludowa i i możliwości jej adaptacji na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego, doc. dr hab. M. Pokropek. Uniwersytet Wrocławski Bolesława Bieruta - Wrocław JASINSKA Irena, Tradycyjne budownictwo ludowe we wsi Chochołów na Podhalu, doc. dr hab. A. Dygacz. KOPCZyNSKI Kl'zy:sztrof, Indianie północnoolffierykańscy w relacjach polslkich podróżników w latach 1783- 1914, doc. dr hab. E. Pietraszek. KRASSOWSKA-KULA Jolanta, Profesor J. Burszta jako pracownik nauki, pedagog, działacz społeczny, doc. dr hab. A. Dygacz. KUCAB Małgorzata, Drewniane budownictwo ludowe we wsi Dębno w woj. kieleckim, doc. dr hab. A. Dygacz. LACHOWSKA Grażyna, Zycie kulturalne mieszkańców hotelu pracowniczego, doc. dr hab. E. Pietraszek. LASOCHA Te'I'etsa, GalI111JCarstwo ludowe w KTasnobrodzie i lroolonii DąbrOlWa Tarnawacka w woj. zamojskim, doc. dr hab. A. Dygacz. MAZUR Małgorzata, Kartografia w etnografii polskiej, doc. dr hab. E. Pietraszek. MIS Maria, Tradycyjne wesele we wsi Krzywa, doc. dr hab. A. Dygacz. NASZ Hanna, Konsekwencje społeczno-kulturowe migracji ludności tyrolskiej na Dolny Sląsk (szkic historyczno-etnograficzny na przykładzie wsi Mysłakowice), doc. dr hab. A. Dygacz. NOWAKOWSKA Maria, Tradycyjne zwyczaje ludowe związane z wychowaniem dziecka na Podlasiu we wsi Nowoberezowo, doc. dr hab. A. Dygacz . .NOWAKOWSKI Cezary, Ludowe techni:ki i sposoby leczenia stosowane przez ludność Z1emi Częstochowskiej na przykładzie wsi Ostrowy nad Okszą, doc. dr hab. A. Dygacz. PERCZYŃSKA Barbara, Tradycyjne wyposażenie domu chłopskiego w Górach Swiętokrzyskich na przykładzie wsi: Dębno, Wola Szczygiełkowa, Porąbki, Bieliny, doc. dr hab. A. Dygacz. ROMAN lAK-JARZĄBEK Danuta, Kobieta pracująca w dużym zakładzie przemysłowym a jej rodzina, doc. dr hab. E. Piet raszek. STAŃCZYK Zbigniew, Przemiany wzorów kulturowych u chłopów emigrantów w Stanach Zjednoczonych (wybrane zagadnienia), doc. dr hab. E. Pietraszek. SZABLA Aleksandra, Sztuka hafciarska na przykładzie świątecznego stroju ludowego we współczesnej wsi Chochołów na Podhalu, doc. dr hab. A. Dygacz. TROJAN Mieczysław, Ciesielskie i stolarskie zdobienie domów w budownictwie wiejskim wschodniej Polski. Podstawowe reguły plastyczne, doc. dr hab. A. Dygacz. WIJAS Elżbieta, Kożuch jako element stroju górali pohalańskich, doc. dr hab. E. Pietraszek. WOJCIECHOWICZ Elżbieta, Alojzy Niedbała - rzeźbiarz ludowy. Próba mono\ grafii, doc. dr hab. A. Dygacz. ZAWADZKA Małgorzata, Obrazy na szkle w zbiorach niektórych muzeów śląskich, doc. dr hab. E. Pietraszek. �405 Kronika Instytut Historii Kultury Materialnej PAN - Warszawa TOMICKI Ryszard, Kosmogonia dualistyczna w Europie i Azji w XIX - XX wieku. Studium etno religioznawcze, prof. dr M. Frankowska. Praca poświęcona jes-t mitom o stworlLernu świat'a o chara,kterze duaHstycznym, występującym do początków XX wieku wśród społeczności wiejskich w Europie wschodniej i południowo-wschodniej (głównie u Słowian wschodnich i południowych). Poddane one zostały analizie strukturalno-porównawczej. Zespołami porównawczymi były mity kosmogoniczne ludów ugro-fińskich z północno-wschodniej Europy oraz Samojedów. Wykorzystano także dane z mitologii innych ludów syberyjskich. Badania pozwoliły ustalić szereg istotnych analogii typologicznych pomiędzy wymienionymi zespołami mitów. Na ichpdstawie możliwe było wysunięcie hipotezy, że ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian stanowiła rezultat przekształceń archaicznego schematu mitologicznego pod wpływem wierzeń i wyobrażeń niesionych przez chrześcijaństwo. Uniwersytet CHEREK Janina, J. Kasjan. Motywy Mikołaja wierzeniowe Kopernika w polskiej bajce - Toruń magicznej, doc. dr hab. W pracy rozpatruje się kilkadziesiąt typów polskich bajek magicznych z zamiarem wydobycia z nich elementów Wierreniowych oraz ustlalleni.a w jalkim stosunku do rzeczywistości wierzeniowej pozostają o<izw~'erciedlone w baśniach motywy. Przyjęta w pracy metoda ma charakter analityczno-porównawczy. Motywy wierzeniowe omówione zostały w czterech rozdziałach dctyczących: zap.atry;wail tradycyjnej społeczności wiejskiej na ciała niebieskie i siły przyrody, ludowych wyobrażeń o duszy i życiu pozagrobowym, wierzeń związanych ze zwierzętami, istot demonicznych stworzonych przez wyobraźnię ludową. W pracy stwierdza się silne powiązanie bajki magicznej z rzeczywistością wierzeniową mimo transformacji motywów powodowanych nieznajomością wierzenia, albo podyktowanych poetyką gatunku. U n i w e r s y t e t i m. A d a m a M i c k i e w i c z a - P ozn ań WOLOS Kazimiera, Obrzędowość weselna na tle 7mian modelu małżeństwa i rodziny. Na przykładzie wsi woj. koszalińskiego i słupskiego, prof. dr J. Burszta. Celem pracy jest odpowiedź na pytanie jak za:howuje się obrzędowość w warunkach zmiany podłoża społeczno-ekonomicznego. Tematem jest Ukazanie procesu przeobrażeń obrzędowości weselnej na tle zmian ~trukturalno-funkcjonalnych rodziny i w warunkach ogólnych przemian wsi. PRAlCE HABLLIITACYJNJ;; I n s t y t u t R o z woj u W s i i Ro l n i c t w a PAN WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK po 35 latach. Maria, Przemiany społeczności War szaw a wiejskiej. Zaborów- Praca zawiera porównawcze badania dwóch stadiów rozwojowych tej samej· wsi. Zastosowana metoda pozwala na ukazanie wewnętrznej dynamiki rozwojowej poprzez ukazam.ie zależności pomiędzy strukturą i funkcjami społecZlIlOści oraz �406 \ Kronika jej powiązań ponadlokalnych (w tym emigracyjnych do USA). Zastosowanie syn· tetycznych wskaźników poziomu ekonomiczno-produkcyjnego i poziomu życia ro· dziny ukazało procesy wzajemnych relacji, zależności i determinant. Autorka bada też problem integracji i dezintegracji społeczności wiejskiej. U n i w e r s y it e t im. A. M i IC k i e w i 'c z a - Po z n a ń LINETTE Bogusław, Obrzędowe pieśni weselne w Rzeszowskiem. Typologia wąt· ków muzycznych jako kryterium wyznaczenia regionu etnograficznego. Praca ma charakter etnon1uzykologiczny z nachyleniem etnograficznym. Jej tematem są obrzędowe pieśni weselne regionu rzeszowskiego analizowane metodami etnomuzykologicznymi. Jej celem jest wykazanie związku tych pieśni z funkcjami obrzędowymi oraz przed~tawienie uwarunkowań etniczno-społecznych. Przeprowadzona typologizacja wątków muzycznych stanowi podstawę do określenia specyficznych cech muzycznych regionu rzeszowskiego. Materiał dokumentacyjny obejmuje 110 zapisów nutowych pieśni obrzędowych. Maria Niewiadomska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae903cd2c261d056622fc2217f087566.pdf 6f0436e64ed8f4cc6aa874904b307cfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1815 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource kultura materialna tkactwo wojłkoki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1682 Title A name given to the resource Wojłoki - kobierce pilśniowe / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.247-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 LUD, t. 65, 19B1 KRZYSZ'J'OF WOLSKI lWiOJł.JOKiI- KJOBIERJCE PILŚNIOWE 1 W polskiej Bteraturze d'aichowej !wyją1Jkowomało uwagipoświęoono kobiercom bitym, czyli wojłdkQIll2. Talk się złoQ;yło,Ż€ 'zainteresowanie budziły .głównie kobierce wiązane, czyUi d)T\.vany,k()lbierce tkane, c.zyli kilimy, 'także pochodne od -nich gohehny, a lpO'śróditych Idroższych i bardziej luksusowych wyrobów prymitywny lub nawet o~do:bny 'woJłok jakoś uszedł uwagi. Być może dlatego, iJe na naszych teT.erra'chprawie nie występuJe on ja!ko kobierzec, jalk 'to ma miejsce na ~ółwys.pie ibałkańskim, JW Azji Mniejszej, Kurdystanie, Iranie, Mganistanie, Pakistanie i zachodnkh Indiach olI"azw Azji Środkowej poprrez DżuIligarię, Turkiesta.n wschodni, Mongolię i ~północne Chiny aż do MarudQ:urii.Co najwyż-ej, znrulaz'łon się jako derka--pod'kłaidikapod siodla końskie, jako cza¢ak, wreszcie ·zaś prawie zaginął 'w świadomości, ustępując miejsca pokrewnemu a de!likatniejsz€llIlu fiikowi, czy też wreszcie '11ajdehka.tniejszym pilśniom używanym do wyrobu -czapek i IkapeluS'zy. WojłOlk,iPrawldoipodobnieU!żywlanyjaiko kobierz,ec, znalazł się w materiałach wylw~ali:sikowY'ch'z ziem polskich, a więc na nich' występował, lecz zdaje się dosyć wcześnie zaczął ustępować miejosca innym typom kobier-ców. Nie Jest wytkluczone, Ż€ wojłok 'z ,pols:ldch w1kO'Pa!liskto po prostu "koc" (filcowy), czyH deI1ka na konia, używana również jako podkładka do ;S1pania,talk jak Ito widywał na nalSzych ziemiruch w XVU wieku Ulr)'lk Werrdum 3. l Zebranie materiałów do tego k'rótkiego szkicu wymagało wieloletnich poszukiwań w muzeach europejskich, i pozaeuropejskich (tureckich) oraz badań terenowych, które przeprowadziłem w Bułgarii, Turcji, Iranie, Afganistanie, Pakistanie i Indiach na przestrzeni lat 1960- 197B. 2 Słowa wojŁok nie podaje Linde, lecz znaczznie jego wyjaśniają encyklopedie: "Wojłok, pilśń pośledniejszego gatunku używana na derki na konie, namioty, jurty, do osłony przedmiotów przed utratą ciepła itp." - WieLka Hustrowana EncykLopedia Powszechna, wyd. Gutenberg, t. lB, Kraków 1931, s. lB5. 3 X. Liske, Cudzoziemcy w PoLsce, Lwów lB76, s. 9B: "Najznakomitsi panowie mają wprawdzie w podróży trochę materaców i płócien ze sobą, średnia szlachta zaś nie ma w podróży innego posłania, 'jak że swoj wojłok czyli kołdrę spod siodła kładzie pod siebie na trochę słomy, używając siodła za poduszkę, a kożucha za przykrycie". Dziennik Ulryka Werduma 1670 - 1672. �248 KRZYSZTOF WOLSKI "z wytwarzaniem pilśni z 'pełny względnie sierscl zwierzęcej pisał MoszyńiSiki obeznani musieli byc niegdyś wszyscy Słowianie. Tego dowodzi wspólność na<zwy dla omawianego wyrobu. Dziś (to jest w latach dwudziestych XX w. - pr.zYJP.aut.) na znacznych obszarach dawna ta technika zatraciła się dosz'Czętnie" 4. Na południu SłowiańsZlCzyzny, 'w 'BuŁgarii śr'odkowej i za'chodni'ej, występują słowiańskie określenia: plyst, pl. plysti (wiKopriwszticy). plyst i plystma w oikolica'eh Widynia, 'Zaś plas i plastina w okolicy Ełchowa. Jedynie w Dobrudży Bułgarzy używają gagau:sikiej nazwy kecze, .podobnie It,ej tureckiej 5 nazwy używa się w Strandży na Ipograniczu Bu1g,alTiii Turcji europeJskiej. Pilśń jest wspólną nazwą dla 'Wszystkich Sławi,an, a filc póżniejszym zapożyczeniean z języka niemieckiego 6. Na~wa wojłok 7 zaś jest t'eż zapożyczen'i'em za pośrednictwem wschodnio-s10wiariskim, które przy1było z języków turedki:ch i pozostało u nas na oznaczenie dużych Ipłatówz grubszej pi 1śni, używanych na derki, czapraiki, kobierczyki i na osłony namiotowe. Niekiedy uważa się, ~ nazwa ta OIkr€Ś'lawyroby /pilśniowe ,gorszego gatunku, nie hiorą'c pod 'uwagę, ;że ,grubsze lwb większe pła,ty ,p~lśni: niekoniecznie muszą być wybwOlTemsporządzonym z gorszego surowca 8. Wra'Cając do słów iMOIszyńskiegotrzeha stwierdzić, że wyrób wojłoków należy doprz'eszłości nie ,tYJ.lkow JPOlskiejkuHuTlze Judowe'j, aue 'też i w Bułgarii zanikł :zoUipelnie w połowie XX wielku, choć świadomość wytwarzania i umiejętności techniczne są Jeszcze żywe w /pamięci :luJdu9. Jedynie w Małej Azji, Kurdystanie, Irani'e i na szer()lki'Chobszaraoh Azji Srocllko'wejmożna 'W wie'llUmiejooa1chspotkać się jeszcre z wyrobem wojłoków i stwierdzić wiele rt:ysiądeci hczą'Cy ciąg tradycji oW tej dzied'zinie. l K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, Warszawa 1967, t. l, s. 350. Współczesna nazwa turecka dla fHcu brzmi kecze (też tatr), zas dla zdobionego kobierca filcowego (wojłoku) - kecze hali. s W. Hensel, Słowiańszczyzna wczesnośr~dniow;eczna, wyd. 3, Warszawa 1965. s. 250. 7 Też stara słowiańska nazwa na wojłok - ,pisl6. ,utrzymała się w języku rumuńskim (pisl6si - sfilcowany, lecz fetru - filc). J. Reychman, Słownik rumuńsko-polski, Warszawa 1970, s. 220, 450. 8 Dla wojłoków, czyli kobierców pilśniowych, utarła się zła opinia, powszechne mniemanie, że wojłok jest czymś lichym. Z taką opinią można się spot,kać nawet w niezłych opracowaniach o kobiernictwie. Zwykle jest to oparte na złej sławie najlichszych wojłoków ze środkowej Persji i indyjskich. Por. .J. G. Lettenmair, Das grosse Orient-Teppich-Buch. Eine Orient Teppichkunde von A bis Z, wyd. 3, Miinchen 1969, s. 172 - 173. ' 9 W tym miejscu wypadnie mi serdecznie podziękować p. dr R. Seferskiemu z Sofii, któremu zawdzięczam szereg cennych uwag dotyczących produkcji wojłoków na obszarze Bułgarii. W Dobmdży wyrabiano wojłoki do końca XIX w., we wschodniej Bułgarii w okolicy Ełchowa do 1943 r., zaś najdłużej. bo do roku 1950, w okolicy Widynia w półn.-zach. Bułgarii. 4 5 �Wojłoki 1. Namad z Afganistanu, - 249 kobierce pilś7LWwe l'3'3XH3 cm. Murzeum Etnograficzne 4J118166. F~t. J. Kiuibierua. w Krakowie, nr JiIDJW. jaki p05wiadczają źródła ooińskie już IWrOiku '2300 'pr2i€d n.e. 10. W 1Jbiorach Ermita~u znajdują się najiStarsze wojłokowe kOibierc,ez V ~ iIV w. p.n.e. pochodząlCe z ro71kopanego w r. 1949 ;i{urhanu w iPazaryllm w Ałtaju wschodnim. J-eden z \kohierców wojłokoWych ma 30 m2, a pozostale trzy \Są nieco mniejsze. Są one ibiałe i pdkryte ,baJrwnymi aplikacjami 11, a więc takie, jakie do dziś dnia wyrabia się na ,tamte'j~ym iterenie. Woj'łoki, czyli kOIbierce ,bi,te, na;}€lżyza1iczyć do najprymiJtywniejszych koibierców. Ich powstani·e jes1t Iprawdopodobnie pradawne i nastąpiło z chwilą, gdy posiada'Czowi futra' ibaraniego, hIlbzeskulbanego runa, to futro l'ub runo pod wpły'Wem zużycia, zadeptania, załania gOTąCąwodą czy też tłUiSzczempo prosItu 2Jbi~osię, czyili sfilcowało. Wnet się okazało, że z większejilooci wełny owczej mO'ż:nadoskolla1le sporządzić, pO'leWlając gorącą wodą i ubijając, dowolnej wielkości i grubośd 'k1obierczy'knadający się do wylŚdełania ziemi w jaskini, złemiance, sza1asi'e lub namiocie. Na tym wojłoku można było siedzieć i spać, wojłokiem przykrywać się, a większymi płachtami. również w razie potrzeby okrywać namiot. 0I1mzałosię również, .że wojłolk można łatwo zdoibićUlżywając do nakładania na sieibie :(podczaszihijania) wełny owczej w naltuTalI}ych /kolorach (od białego po 'Ciemno-brązowy - IpTawie czarny i odcienie siwe). I talk niegdyiŚ powls,tał wojłokowy, ~dobJiony kobieT.zec, j;alki i obecnie często lO H, E. Wulff, The traditionaL crafts of Persia, Cambri,dge kowane wojłokowe płachty (maty), zbroje i tarcze. 11 .J. S!zJalpflJW, Ermitaż, .MOISikJWa H)rI6, s. 1153 - 1514. 1966, s. 222. Wzmian- �250 KiRZYSZ110F WOLSKI spoltykamy w Anatoilii }UJbna bazara'ch środkO'wego i ws,chodniego Iranu czy Af.ganistanu - wytwór o niezmiernie wysokiej uży'teczno'ści. Zdobienie ,udoskonalono przez nakładanie na podstawowy kobierzec woj'ło1k:owy małych, również wo'jłolkowych e1emenJtów dekor!a'cyjnych, które przytwierdzano do Sipodu przez ulbijanie łub też naszywanie, albo obszywano brz,egi s.21laikiemł,ań'cuszkowym, 00 jUlżspowodowało wytworzenie się wojł,olkowych kOlbier'ców aplikowanych, niekiedy bardzo pięknych i >O 'wysokim poz.iomieart)'lstycznym, zruan)'lch z wykOlPalisk z kurhanów, jak i materiaJów wSlP'ółczesn)'lchz Jterenów stepowych Ikirgislki'chi tUlrkmeńsikkh w Azji. Najbardziej ,charak:terystyczną r:ueczą przy wyrobie woJłoków jest nie:urnierrua'prostota i szyfblkość produkcji 12, stąd też wojłok jest 'podl5tawowym wytworem u wielu ludów pasterskich na stelPach az}altycbch. Np. na 'pustyni Kacr-a-Kum u Turkmenów, przy domowej IProduk'cji JWOjłoków (wyraibian)'lch 'prawie wyłąeznie pl"z'ezkohi1ety);potrzebne są ,tyliko: wełna owcza, wiązana mata trzdnowa ~ wo1da13. Im mniej potrzeba narzędzi do prodUJkcji, tym 'lepiej, bowiem u wędrownych pasterzy ikaŻJdynawet łatwo przenośny warsztat staje się poważnyrrn utrudnieniem podczas prz.eprowadz,ek i zmian !koczowisk. Tr,z:cinowa zaś ma'ta, służą'ca przy wyrobie wojłoków, również jest uŻyWmm do ogrodzeń lub pełni !funkcję przewiewnej ściany w szałasach. Istnieje kilka sposobów wyrobu wojłolków, lecz przeważnie stosuje 12 Wojłoki wyrabia się przeważnie w ciągu jednego dnia zaczynając pracę W107Je:świ'e,ranIO, a ,na iWieclzó,r Ik,oń'CiZą'Ci wylkańm;ając IWYIPralDy już IWytwór. 13 W' KOIlJ~g, Turkmenische Filzteppie>he, ['w:] MitteiLun,gen aus dem Museum filr Volkerkunde z:u Leipzig, [lir 10, 19~, iS. 13. o �Wojloki - kobierce 251 iPilśniowe :się pewnego rodzaju formę, nie pozwalającą na odkształoeni,e się kobierca w trakcie produkcji. Wyskubaną '100 ZJgręplo'waną wełnę' rozkłada się płasko (wanstwą do 20·cm grubości) na 'płóciennej p'łachcie 14 lub iP'łaskiej macice, a nieraz tylko na dużym, ,płaskim i nieco wgłębionym !kamieniu, jak to ma' miejsce w Indiach IW :Ra'Ciżasitanie,lub !pOiprostu na szutrze, jak to robią w 'Południowej Anatolii, a nalstępnie pOIlewa ,gorą,cą wodą (niekiedy z dodatkiem mydHn 15) i przylklapuje prętami lulb 'przydtąptuje stopami 16. Później uib~tą we'łnę zwija się wraz z płaohtą czy też matą, stale poJewając gorącą wodą i ubija. ,W Górach :Sulejmańskiah w Paki6tańskim Beludiżytstani,eszereg ,koibiet Iklęcząc na ziemiZJwjia pła'chtę, ubijając rulon przed~amionami. Rozwiązawszy płachtę, na ,lekJkojuż &filcowaną wełnę nakŁadają kłapcie wełlny o innej barwie, alby uło'źYt~ wzór 17. ~Bowtórniezwijają płachtę, tym razem mocniej i twardziej, a rulon obwiązują. Po'lew,ają bardzo gorącą wodą (z mydrinami lub bez) i ulbijają (nieki€dy płaskimi kamieniami). Na stepach turkmeńskich taki twardy zawiązany rulon bywa niekiedy wleczony za końmi po stepie, aby wełna obijając się jak najlbardziej i najsiTniej się sfi1cowa ła. Na innych terenach, jak np. środlkowo-<eurOlpejslki,ch,ubijani'e wojłoków przebiega w foluszach. Ub~ty silni'e i spoisty 'już wojłok pierze się przez zanU'I'za'nie IW Iz1mnej,bieżącej wodzie i suszy na słońcu. WojJioki, kecze, u ludności osiadłej i półkoczowniczych Y6ri.i!k'ów w pow. MUlt, okręgu iM.ersin w Tm'cji, są zwylkle jeanóbarwne 'W naturalnym kolorze wełny owczej. Na kecze używa się krótkiej wełny odpadowej 18. IWyraibi,asię Je następują'oo: na szutrze kobielty rozJkładają warstwę uprawnej poprzednio wełny, następnie polewają ją jak naj gorętszą czystą IWO'cią, 'przy/1deiPująTęlwma [ulb prętami :i 'wreszcie na podłożonym wałku drewnianym rolują, ubijają1c pr:zedramieniem. Niekiedy w tej pracy Ikobietom ipomagają rnęlŻ'czyźni.Przeważni.e brzegi wykonanego wojłoku powstają nierówne, choć n1ekiedy przycina się j€ do rÓ'wnośc.inoży1 Niekiedy u Turkmenów na starym, dobrze juź. zbitym filcu. Mydliny swą śliskością ułatwiają skręcanie. się włosków wełny i powodują szybsze ,i idOlk,l:aidruiej'szeISIP1aitalIlJ1e <się. 16 Dejpba;nie no.glami pTlZy fołi()iwialn~usu!kna ,satmoldzji'ało\weigo znane j,es't IZ terenów słOlwiańJsk,1c:h u SŁowian :połu.dtn~olwYlcih·iW ob"zarze nadalC1ria'tyidkim, na Wli·~l(k,orusi a 'talklźe na BOllesli!U.K. MOISlzyń'~i, Kultura ludowa Slowiam, t. 1, War.szalw<l 1<9167, s. 3/5,1. 'I1T1zeba dodać, że Iró'Wniei deptanlie ,glt'OI:'lOlwa.li ppzy wyrobie 'Wiojłokólw Cyganie we wSlc'hooidnilej BuŁ.g'alri'i (ind'. dra IR. ISefers/l{\h:~go). Również ISlto,slujes1ię dejptanie w warsztatowym wyrobie wojło'ków w Ana'toHi, gdy prace wykonują mężcrzyźni. 17 N'iek!iedy w 'Clros/ie prorduikcji ,k,oIbiepców wójl:okJawY1C:lhna .srteuJia1chAzj'iŚ,rodklawej Wizór byiwa nalkładany j'eS'ZJcIZJe WTClześDlej, bei21polś,rednio po 'slpryslkialniu IPOIzłoż,onej ,wełny Iglorą1cąwodą ,i Ie/kikJ~mppzylkJlepa:n~u irózgallni. 18 M'aiter,i:ały z Ibaldań t'eipenOlwych we Iws:i Bwruln, pow. Mu't, ,okI'. Mepsin w połuldniolwelj Anatołlii, 12 X 19r718T. 14 15 �252 KR1ZYSZTOiF WOLSKI 3.. Narrnad 'Z AdJga'n~slt:a'nru, 20,3X 1311, cm. MiulZJeum Ebnog·rad'i<cJ2:me 'W Kralk'o'wie, rur lrul'!. 4411115. FloIt. J. KJuibi'ena. camL Dawniej wyrabiano w gospodarstwach domowych ['ówni,ei woj~oki większ)"ch formaltów, obecnie (r. 1978), skUitkiem podmżenia wełny, wyrabia się kecze niewie1ki~h rozmiarów (ok. J ,0X 1,5 m). Niekiedy kecze bywają deikorowane,!1jp. trzy koła w innej na tur a'lnej barwie wełny, lecz pne'wainie są jednoibarwne. Wojłolki wyrabiane na !Własny 'użytek przez [\uiclno'śćosiadłą lUlb ikoczownilków bywają p['zeważnie ga1tuclmwo }ąpsze, gdyż wżyty na nie surowiec ISltanowiwełna, sierść wieillb~ądzia(niera'z telż i kozia) oraz sierść bydlęca, ,lecz przede WlSlzys1tkim ikrÓitlkamiękka wełna ze strz~y sztuik młodych lUlb'też ze sil;T.z~y'}esiennej. W środkowym i za'chodnim Afga'nisi1Janiew języku farsi i jego lolkaJnej odmianie dari kobierzec wojiłOikowynazywa się na.mad, zaś w języku pasztu nosi nazwę lamcaj, la.meej lUlb limcaj 19. W Iranie rzemieślnik wymbiają'cy wojłoki i filce nazyw1a się w języku brsi gazur, qaljljar a1bo namad-mal, zaś ikalP,elulSznikproduikJujący starego i odwiecznego typu fikoweozapki-lkalpellUisze zwane kolah, nazywa się kolah-mąl20. Wojłoki wyrabia się na znaczni,e sz'erszyun obszarze nilż kabier'ce wiązane a na19 .W pa,slmru mó'Wii'o'llylm krasta (mail;. Belrudżyls'toani'e kras ta oznacza 20 ,prz,ez ;ZieISjpÓ'łiPlemlion Kalklalr lUżY'wa:ją na Iwo,jlooik n<JJZlwy 'z badań t'erenOlWyldh w ,r: l'9\T4w Zkmdra koło Ziaralt 'w półn.-Wls'c1h. lpalkLSltańslk'~m). Na i:nny1ch oaib!SlzauJa:coh'jęZylk:a lPa6zJbu (tere.ny póln.-\w~clh.) też H. E. W'-llff, grube sukno The traditionaL samodziałowe. crafts ... , op. cit., s. 222. �Woj laki - 4. Na.mad z Alfgan'itStanu, 2I48Xil<417 kooi.erce piJ1.Śiniowe 253 cm. Mn.trreum Etnoga1a!fńlctLne w K'raikowlie, ,nr ,1n.w. F.oIt. J. KiUtbi.ena. są711Q. wet kilimy, bowiem np. w tailóej ,prowincji ·Logar na pd.-zach. od Kabulu ,wyrób kiJ. imów należy do rzad!kO'ści,zaś lamca'j wyroibia się wszę~ dzie 21, a ,kobierców wiązan)'lch iIlierobi się zupełnie. Najll€iPsze wojłoki, wyra:hiane na własny UiŻyltelk: w Hazaradrżacie w środJkow)'lffiAf-ganistanie, 'Są wykonane wyłącznie z wełny owczej, krótkiej, miękkiej, delikatnej, pochod\zącejod sz:tuk młody,ch. Do wyrobu ,rrajile:pszychwojłoków zużytikowuj-e się wełnę owiec den:kOTunych. Podobnie w Turikielstani'e wschodnim wyrabiano naj-pięikniejs'ze miękkie, białe wojłoki, które rówriież barwiono na 'c:oerwono lIub błę1kitno, z bardzo ·delikatnej wełny cienkorullych owj,ec miejscowych 22. Podstawową ibarwą była nal1:'Ural:nabie[ Iwełny owczej, z której sporządzony był wojłok. Bieł stanolW'iłatło, na kttóre naikładano w Kuczy IWTwrkiestanie wschodnim ornamenty w ko'lora,ch żółtym, niebieskIm, czerwonym, Iczarnym :i popie.lJartym 23. . W większych ośrodka'Ch, przy bardzi'ej masowej produkcji 'na ~byt, używa się do grępl'Owania wełny smylka gręplarskiego. Przy wyrobie domowym gręplowano ręcznie rozskubując weinę, aiby uzy~ać: moili21 iMć1I'ter,iJały rz ba/dań IW MI~'il'1srt;;aiIlli!e 'W Ir. 191711. B. GrąbczelWSlki, Podróże gen. Grqbczewskiego, t. 1, Kaszgaria, kraj i Lupod.róż do Azji Srookorw.e~, WamS1Z:alwaibJd., s. ·1'5tl: "Wo.j~oIkli. 'balkie 'Za~ępują dywany i są bard~o posw'kńJwćilIle w krajach Azji Środkowej z powodu ta.niości ,i IpiętkJn~o 'wy,oobu". Z3 A. von Le Goą, Vo·nLaVld 1.IIYldLev-ten rim. OSiUIUT'kisfun, ILiIPs/k 1~. s. 17-7. 2lI dzie, �254 iKRJZYSZTOF WOLSKi wie najibardzłej 'puszyl5te kłapde, rozkładane następnłe' bardzo równomiernie na powierzchni lPła'chty lub trZicinowej maty, służącej za podstawę ,przyszłego wojłolka. SlPilśnienie przebłega tym ilepłej, im del~ka,tniejsza, ale rte'ż im krótsza jest wełna. Z tego powodu wełnę dłuższą tnie się, aby króts.ze 'Włosy lepiej się skręciły i zahaczały nawzajem 24. Przy procesie spi:lśnłenia 'liłe dodaje się żadny;ch spoiw, aby przypadkiem nie spowodo1wać:z;bytniego stwaiTdnienia kobierczyka. Pilruuje się też czysto~ ści wełny. Rozło'żoną wełnę polelwa się jak najgoręt:szą wodą i sta,le ubija, powtarzając tę 'Czynność włelokroltnłe . .Następnie to samo robi się, zwinąwszy matę lub płachtę ze spilśnioną wełną w rułon, aby taczając go móc uhijać wszędzie rówllolillłernie i uzyskać Iwszędzłe jednakową grubość. Wczasłetego procesu materiał znacznie się zbiega, :na długości i szerokości. Po pierwszym rpods1lawowyrmspiJ!Śnieniu wełny rulon ro,zwijano i ro:zJkładanona płasiko. Wtedy roZ'poczynało się nakładanie ozdób a nawet wciskanie drobnłejszy;ch elementów, które później miały utworzyć np. szereg małych Ikół'e'k.Linłeciągłe, proste lub iali'ste, u'klada się na wojł,oku przy pomocy bardzo luźno sprzędzonej nici wełnianej, zabarwionej w odpowiednim kOilorz'e.Nie'bedy te ozdoby, które też trafiają się po obu strona'chwojłolka, układa się od miejsca zaczęcia wyrobu, Wpierw o:z;dobyna spód, poltem właściwa pi'liŚń,a następnie olzdoby wierzchu. Wszystkie ,te ozdoby (pTzytk,lepywanona molkro, a potem znowu wojłok zwijano między d'włema płachtami, lub maitamii ubijano, Slta,le polewając WTząltkiem. U Firozkohi, mieszkający;ch w górach na wschód od Heratu w ipłn.-za,chodnim ADganistanie, wO'j'ŁolkToQIlujesię w ma;1lach wiklinowych. Przy ponownym rozwinięciu i zwinięciu poszczególne prętyurwierały inne miejsca powodując mocniejsze spi1śnienie ma,teriału 25. W'cZieśniej rzwijane pręty maty stanowią twarde wnętrz'e rulonu 26. Czynności te, 'choć nieskiOiIIlplikowane,były jednak pracochłonne i 'ca~kieo.nni'e l'elkikie,gdyż rolowanie wojłoka powtarzano kilkJakrotnie, aby otrzymać jak najdoikładniejslc sp:ilśni>eniewełny, a tym samym uzyskać SpOlistOlŚĆ. Da'jąc tyllkJo do:brą wełnę owczą, zaś przy ~ilśnieniu używając jedynie 'czystego wrzątku bez jakiejkoJ1wiek 00mies2'Jki, ortTzymu}e się 'WojłOk mięlklki i i'ekki. Te miękJki'e wojłoki są przeznaezane ,nie ,tyłko do !przykrywania posadzek, podłóg, czy ,też szerokkh ław-p'1atform tacht, służący'ch do siedzenia w czajkhanie, iecz także do przy;krywania się W [porze zimowej. Podobne jest przeznaczeZ4 Rówmeż i w Bułgarii cięto dłuższe klaiPcie runa owczego, gdy chciano wyI~onać ll]aljl'eipSIZ£Ij ,jaoooiŚci wlodł1o!kii{Iinif. dra R. Sei£eI'Slkieg.o). !& G. MrandeI1siloolt, Fi'ro~kohri een afghaanlJs r,eisjlO"U:r;n,aal, iRoltlterldiaJm 1001, is. 11415. t8 W lVIior!igoiLLi, 'a rtlalkże 'W !po~Uldmii.O,W1O""'WISldoodIlliJej BiuJlgall"i1i(S.tTaOOży), do ś!lod'~a rul1'onu diali'e się \WaŁek 'dil"'eIWIl'i<llny(dmf. dim R. Self.eI1sJdego). Podolbme robią Yoriilk w 'wy,robLe domowym (mat. rz baJdań 'W p0'łuidniliQlwelj AnaItdliili). �WojŁoki - k·obierce pilśniowe 255 5. Wolj~oIk '1JullikImeńlslkJiI,'WIg L. Bwesnevy. nie wojłoków u BeJludlŻów koczują'cy'ch na terenie SellS'tanu .aIfgańslkie,go i lperskiego OI'laZw Bełudżys·tanłe palkistańskim, np. w okręgu iKharan i Czagaj 27. Beludżowie z plentienia Mamasseni zamieszkujący nad dolnym Hiilmendem i kO'ClZującyna ()(bszalI'z'epustyni Regi:Stan 'W czasie panują·cych wziImie h'oca,ganów z północnego zachodu okrywają swe bydło 11 MiaJt€'rOOly r. 1001. :lo mok/h badań ltereTI.OlW'j'ldh w d3€l1uldżyl>ltaJrrle 'PIaklislllaMkjm w �256 KRZYSZTOF WOLSKI i osły wie,LkimicUl/Prnkami lWojłolkowymi dla ochrony przed 'Przejmującym 'Chłodem 28. W iHazaTladrżaclew Mg,anistante wyralbia ~ię też grubsze wojloki (używane wyłącznie do 'Przylcry-cia :ziemi, posadzki czy teri:'Podłogi), już nie z 'tak delilkatnego i dobrego 'Surowca, l'ecz z wełny garbarskiej, z wełny s2ltwk padł)11ch,koziej i b)11dlęcej!Sierści :(18. niektedy i !bawełny). Do t)11ch wojłoków używa się te(Ź wełny odpadowej pochodzącej ze strzyriy sztwk stary'ch, a Itak!że wełny od <różny'chgatunJków owiec. Wyrabia się z tego wojłoki grube i bardziej s'ZJtyWine, mające uierazzanieczyszczenia pochodzące ze złego przesol'towania surowca przed przystąpieniem do pl'acy. źJdŹ'bla,nasiona traw i ziół, któr€ się na pastwiskach powbijały w runo owiec, spo:1Jkaćmożna później w taikim meS'tarannie wykonanym wojłoku. I te wojłoki bywają tci ~d()lbion€,choć 'częściej 'Widuje się je j,alko jednoib1WWne,Iprzeważni'e w odcieniu szaxo-popieialtym -lub szaro-!brązowyro. W mniejszych /kobierczykach wojłoikowych s>pódprzeważnie bywa jednoharwny,zaś jednobarwny wierZJch miewapobrz'e,ża barwy i'nnej, lecz też w odcieniach nat~aln)1lch ,wełny 29. Niekiedy trafiają się również i mni·eJs;ze IDdbierczyki wojłokowe, harwnie dekorowane, lecz te są przewaZnie wykonane 'z lepszego gatunku wełny, 'często jasne a;libobiałe. W sztulka1ch deikorowanych, taikim jednoibarwnym jest spód wojłoka. Część wierZJchnia Ibywa dekorowana wyłąoznie ;na środlku, a brzegi po2lostają be.z omó:b, JW takim samytm :kOl1o:r:ze jak i Sipód, łub z małytm innoibarwnym marginesem. Te wyroby z AfganiStanu 1Wy'~azujążywe podobieństwo do lpodobnych wyrobów turkrrneńSkich z tel'enów ZSRR, gdz1e równie'ż 'p()(hrzerta(we wspókaesnych kobier'cach wojłokowy,ch) po2l0stają nie~do:bione, choć śTOdelk bywa hoga'Ciej i staranniej :d~Qrowany30. . Na iteT'enie wschodniego Turfkiestanu, g,dzie lWyrOibyfilcowe słyną -ze SIwejmiękkQści, spotyka się ja/ko materiał do wyrolbu ,woj'łoków, obok podstawowej miękkiej wełny owczej :re sztuk młodych i jesiennej strzyży, też dodatki' w postaci sierści wiellibłądziej i \koziej 31. Te ostatnie są dodawane pr:zy wyroibie grubszych i nieZJdobionych wojłolków. RÓWinież of Bah.l,chistan. Travels on the Borders of Persia, 119'1\6,s. n. WiQj~ o Iwynn. 1'616XI13l2 om rLalkU\Pił·em w troIku 'HY711w K.aibuLu dJo~biQlrĆY.W Muzeum Eit~lfi=nego' w tKirallrowie. Ma 1QIl1.!SpÓid ldiemno-<brąlZ;OIWY, MeIlZch miŚ popi€ilatlio-=u-y rz. cdem:no hrą.wwyrrni pabmeoomiL Jeslt w~kian:any z liche i gaWinlkoWoo wełny {)lWaziej rl. lI'll1asittatI'atIlinie rz1bity, sktu!tIk>iem reego jag,o grolbość jestt. ndeljedtnaJko!wa. WlQljłolk WiS/t;ał :wyiktonany w. HazaTadrt3!Cłie w środlk'awym AJj'lganitstam,ie (:nr ·~n'w. 41100,1). at ~oc. L.l3etresIIlevla, The DecorotiveandAppl.ied A'Tt of Tu..rkmema, I,enin.grad 1006, U. 46, 490, 50,511, 5,2 i SB. 81 A. von Le Coq, op. dt., s .. 178. 28 and G. P. Tate, Afgha,nist,an, 29 T<ego ,typu The Frontiers Lo:nidlQll1 HlOO, La1houe �257 i w pobliskiej Mongolii, podobnie słynnej z wyrobu wojłoków, dodaje się do podstawowego materiału, jakim jest wełna owcza, sierści :koziej i końSkiej 3'2. Kobierce wojłokowe wyrabia się w ró.żnych rozmiarach wza,letż'I1Jości od potrzelb przezna'C,zenia. Np. w Bułgarii wojŁoki miały 3,5 - 4,0 m długości,a ISZierokiebyły do 3 m. W Turcji wielkość wojłoków był'a różna, od małych 1,OX1,5 m, do 2,OX4,O m, lub '!lawet więksZie, zaś wspomniane kotbiel'lce wojłokowe ~ Kuczy ze JWs.chodniegoTurkriestanu mia'ły również wyrrniar 2,OX4,O m. A1garlskie większe kolbieroe wojłokowe mieszczą się w rozmiarach 2 - 3 m długości, a 1,3 - 1,5 fi szerok'O'ści. Produkuje lSię jednalk SpOTOkobiel'czylków wojłokawy,ch w mniejszych rozmiarach 1,7 - 1,5 fi długości li. 1,2 - 1,3 m szerokości, a niebedy nawet i mniejsze. Bar'clzo rzadko w)'lrabia się wojłoki większe, chyba z \przeznaczeniem na płachIty namiatowe, lub wykładziny ,.posadzki" w :namio'Cieozy domu. W wię:ksz)'lch ośrodkach wyrobu woj'łolków w ITlanie lub Kas:zmi!rze dodaje się do wełny ri sierś>Cirównietż surowce wtórne w postaci wa1ty ze zgręplowan)'lch szmat wełnianych i hawełniany,ch, a :nawet palkuł. OczYIwiścietą drogą powstają wojłoki gorszego gatunku, a nawet ibardzo liche, jak np. [kaszmirskie 33, trafiają'ce na rynek światowy .pod nazwą wojłoków indyjskich, Iktóre w użyciu :szyhlko się rozluźniają, rozpadają się na ka'wlabkJi.Nie pomag,azastosowanie w czasi'e produkcji spoiwa oleistego z makuchów, gdyż nic nie mo'że zastąpić dobrZie spilśniającej się wełny. Kobierce wojłokowe jeszcze wSlpókZieśnie można spotkać w prawie każdym wiejskim domu Anatolii. Bywają one tam, w załelŻnościod olkolic, dwojalkiego rodzaju: wyroby domowe, przewalżnie w forma'taich mnriejszych i więlksze wyrobu warnZltatowego.Wyroby warsztatowe ,Il'p.w okohcy Beysehir odznaczają się więkg,zą spoistością, zaś wojłdki wyrobu domowego są mniej spoiste, lecz miększe. Z warsZltatowego wyrobu wojłoków w TUT'Cjisłyną anatolijsk,ie miasta AfyoYl,Tire i Beysehir. W Afyon rzemieślnicy trudnią'cy się fi1cowntctJWemzamieszkują oałą ulicę 34. Produkcja jelst j.eszcZiesta'l'e 'żywa. TureCikie wojłoki,czylh .ke'cze, przy!były z ludami ttureckimi Z Azji ŚTodJkowej, jednalkipTzypuszclLać należy, że i p0pTwdnie ludy zamieszkujące Azję Mn~ejszą ,znały ten typ kobierca oraz :ten siary typ te:chniki. 32 'w. HeiSlSli'g, Re'constructimg Mongolian Mate r,ż al Culturle Sources, (r,ef.), s. 4 - 5" u EktSlIJo:IitJoWlalne z Ill/dLi :l1Ii,elWlieUllde ~o'bI1etr1ClZylki wQljłoilwwe, tunk,OIwo, w)'II1oibiły !sIWą tanideltn,o,Ś'aią IW ś\wiecd'e kOl1:lielrlooon WloÓŁdklQlWY\ffi. a4 H. Gii,rc;ay, ~e(;e ve ke~ed~mk, 1[Iw:l Tii:rk kaJra W6'7, s. 211- 3~. 17 "Lud" - ,to.m 15 jalk 'nalj~orISlZą from Utem,ttury bar1dIZlO ld;che markę Et7IJografya >Der gisi, t.9, ga- ws'ZI~kdlffi 1966, An- �258 KRZYSZTOF WOLSKI Kecze wyrobu domowego w południowej Anatolii nie mają pretensji 00 wymyŚilnego zdobnidwa,~aś ik!ecz.ewyrobu warsztatowego, n;p. z Beysehir, są zawsze zdcfuione. Na 'vIe białym (gdyż z białej wełny sporządza się wojłoki) 'występuje ciemno-brązowy (w natumlnym kolorze brązowej wełny) wzór geometryczny, często z bordiurą otaczającą pak Ornamenty stosowane w mobnictwie są dosyć 'prym1i,tywne, a nakładanie, bez specjalnego przypilkowania, następuje na UipTzednio wytkonany filc podstawowy; w skwtkach or.namentty łaitwo odpadają podczas prania wojłoków i lS'zorowania ich dr'ewnianą łopatką. Pięknie zdobione stare wojłokowe modlitewniki, wyroby z XVIII - XIX w. z Bursy można zobaczyć w muzeum w Konya. Mają one !bogate i względn1ie drobne ornam'enty dell{«)<racyjne,zaznaczają1ce bordiury, nall'oża, mihrab i zwisającą z ni,ego ,lampę. Ciemno-brązowy, lekki wzór na białym tle wojłolka robi niekiedy wrażenie haftu lub nas.zytej jakby koronki, tak jest delika;tny. Brzegi iPQP~zec:zme posiadają wykończenia z naszytych fręd:zil'i, co przypomina 'kobieT'cewiązane. Wydaje się, rż,enaJle,ż,ałOlby:jes:zJoze\poświęcić Ikilika słów afgańskim wojło/kom ozdobnym, k:tóre - jak j'U1żwyżej Iwspomniano - osiągają nieraz dużą dekoracyjność i ball'wność. ZdobIOne wojłoki przYlpominają swą dekora'cją raczej lkob~eTz.ecwiązany, niż kmm lub prosty pasiak. Najbal'dziej ozdobne różnią się tym od Ziwykłych Ikobierców afga~kkh,. 're dOlSzyte{'lub rzadziej dolbite) Jfrędz!le-kłapcie obiegają wojłok ze wm.ystkich stron, 'C:zJegonigdy nie spotyka się przy kobiercach wiązany'ch, bowiem do brzegów dłuu.szych nie doszY'wa się fręd:~H.. Wojłok 'cieńszy, miększy i ilepsZlegotym samym gatunlku miewa ".nabity" wzór tego 11'0dzaju,że ma zawsze pole środk'owe i(pokTyte bal'dziej lub mniej subtelnym oiTnament·em) otoczone bordiurą, IW obrębile \której można wyróżnić poszczególne Ipasy. Można więc mówić o potrójnej bordilurZle. Bard~o ,chętnie 'W zdobnilClliwiewojłoków afgańSk1i!chużywa się przy bordiura,ch mnacrnentó'Wzę1>atYlch,niewie!lkłch roz~t i kostek oraz ślimacznic. W polu umiesz'cza się merla/liony, a naroża zapełma drobniejszymi elemeITJtami.Zdar~ają się vi tle !pola ornamenlty pmypominające fale wody. Oczywiście ,zawsze trlzeba pamiętać, iŻ:ie ozdolby na wojłolkJa1ch są gTlubsz.ei ja'k,by !:z.lbarbaryzowane w stosunIku do wZlorów na kohiercach wiązanych a nawet tkiHma,ch.Niekiedy, co s'Potylka się w wojł<okJa'chgrubszych,polle wypełnia ornament rombów: można .by nazwać go też minakhane 35. 85 "Minamhane" - .iJ<wh wielliolk,roitlnie dl1O<bny ornamenit tIU tJlP drobnego IPOrw1t~ClI!l~OI, mogą SItanowić wS/POIl11nri:eć,że IW ,Zlb~oh Wlie =ailiaJzł WlZór się aiJlg:aookfi ~lby ornamentu w kobiercach i Be<lud- persklich fkitóxy IWYlpeŁn~a IPOlle Imobiel"ca wiązalnelg>o. Ten lk1wWarty,~bsrtlki lIllb f~ ge~rnatryld1Jne. Wanto P,aI1Jsltlw.QIWIeIg1o Mu\Zeulffi i prYlIllli!t'yTWny EtlnOl~rad'liIClZ:nelgoIW IWalrSlZa- k'obLerl2leIC wojł;P!k1mvy, "w 'I'OImlby" ll'1obi wnarż.enLe ,im~IlIarklhJalne". WlZó,r ten na lZos't,ał wylk1cmany ,którym w ten �Wojłoki - 259 kobierce pilśniowe 7. WojŁoik: Jtulrlkmeńsllci, wg L. Bere5lI1evy. Rzadziej w po'lu widuje się ornamenty ułożone pasowo, podłużnie. Czasami trafia się biały !pas, lpołożonyz najibielszej wełny, wzdłuż \kobiercrzyka po środ1Qu pola 36, w wyrobach z półno'cneg'o Afganistanu (przy jasn)"ch pobrz'eża'ch kobierczyka), lub też na jasnym, prawie białym ,polu, pas o ornamencie stylizowanego drzewa życia, jak ,t<l ma miejsce na wojłoika.ch;turikmeńSk.ich37. Często Zidohnktwo wojroka żywoprzypomina afgańSki kdbieI"'Zecwtiązany z chara~terystycznymi elementami zdobniczymi w postaci <lśmio.boczneg<lguL. Gul bywa układa:nycentralnie, jakby meoohon, :jednak częściej 'P0wtaTza się wielo'k!rotnie, zupełnie tak, jak go mo~na zoba'ozyć na typowych ,afgańskich Ik<libierc,a'ch z Ipółnocnego Mganistanu. Pole wypełnione Yk.znymi igul, uł<lżonymi w Ild1ku rzędach, .otacza bordiUTl1ł.Wojłoki .g1'lube,Hchs:rego wyrobu, mają przeważnie zawsze obrzeżenia w postaci i'edna:barwnego marginesu, w tona.cji szarej lub .ciemnej. Dopiero środ€lk ,jest dekorowa:ny. ,Wojłoki osiągają nie tyl1ko dużą 1ieikora'cyjność, le'cz ;tak~e ball"w:nO'Ść, dzięki ToonoodcieniOiWejwełnie zabarwionej he,nną (iprzeważnie na pomarańczowo). Spotyka się kolory ,żółty, IC iemno-mą7Jowy, iila-c:reTwony, bia'ły, a r,zac1zie'j !zielony i niekiedy ciemno-niebieski. Zupełnie inne wwry, związane bezpośrednio ~pOlSÓ!b, i.e !PO nal!()lŻeni'U grolbej, brąrrowej nlbci, ;prtZYJPilkJawa.no ,ją, .a naiSit@l1lie po;nOfWll1lie SlpillŚin.ionJ<>.. aG ,pOL cym OIl1namenlty 100 'k,oib'i'ercIU z IPÓ'łnOlc.neg.o M,g'a.n,is1tanu, 'WQJjłJOlkowym owym. a Zlrua'.ildiU!jąlcYlm s'ię Slk!i·ego im. Chalrulbiiń'Slkieglo rw Zraikolpanem. 87 L. Beresneva, op. cit., il. 50. w 1275X1'50 iC'IIl, pochodzązibio,raICih M'UIZ-eum TaJI;,I'IZIań- �260 KRZYSZTOIF WOLSKI z tradycją zdobnictwa Azji Środkowej, 'posia'd!ają kirgffik1e, mon:go1L9kie i turkiestańąjk'O"":,chińsllde wojłoki. Uderza w nlCh nlie ty,liko bogactwo ko'lO'l'ystyczne,Jleczteż boga,cbwo OLrIlJMnentów 38. Stosunik!owo łatwo :jest 'a'phikować wojłoki, tym sposobem zdobione osiągają np. u Turkmenów i KiLrgizów dużą dekora'cyjnoiŚć. Brzegi Z!dOlbi się "falibankami" z płótna, lub z !kłapci barwionego runa wełnianego, dos'zywa do niej chwasty z nitek wełnianych lub końskiego lWaOs~a. Brz'egi idJla umo'cnienia oibszywa się barwnymi nićmi wełnianymi lub perkalową, a naekiedy nawelt jedwafbną lamówką. Drofbne kawałki barwnego Wlojło/ku,naszywa się na uprząż końską łub wi'elbłądzią, dodatkowo !przyozdabiając (np. 'Wyszywaniami, 'chwastami lub białymi ,czy błękitnymi pa'Ciorkami). Wojłolk daje bowiem bardzo równomieme Ho. Ozdobyz nahaftowanego, barwnegołańcus'zk,a pokrywają większe cpła'ty, nić zaś uma'crra,a,Uitrwala spoistość wojboku. Zda'wałOlbysię, ż,e przy stosowaniu innych t'e1chnilkkobierniczych prym~tywny wojłok powinien ustąpić. Tak jednak nie jeslt z najhaTdziej zasadrri1czychpowodów, h()iW'iemwojłdki można nie tyliko wyrabiać z gorszych gatunków 'Wełny i z odpadków wełnianych, Iktóre ni~ nadają się do innego 'celu, Ilecz mo,żna wojłoki produk0wać bardzo szybko, rozpoczynają1c ip!I'a'Cę Lrano a kończąc wieczorem tego samego dnia, bez skomplikowanyoh, żmudnydh, ,a przede wszystkim <czasochłonnych zabiegów, jak przędzenie itJkani'e. Po wtóre, wojłdki,nawe1t najprymitywniejsze, znajdująza'WtS'ze miejsce w gospodarstwie 'koczowników, ludności półosiadłej i olSiadłej. Wojłoki służą ,za Ipodściółkę pod dywan czy kilim, najlepiej izoiJ.ująod ohłodu ziemi. Wo'jłoki najbardzi,ej nadają się na wszelkie czapraki, dl'1'Orriączw1erzęta od otarcia.Woj1ł0bem u Turkmenów afgańskich podszywa .się twardekiihmy wełniane, zanim się je użyj'e jako przykry;ciezwierzęci'a. iRównież wojłoki są najmniej 'przewiewne, l'e'kJkie ~tylko liche gatunlkowo bywają 'cię~kie}, w ,tranSlporc1ewyg'odne, bo łaltJwe do ZJ'Yijran1ia. Tezaleiy wojłoku pozwoliły mu się utrzymać obok \kobierców innego typu w gospo!dar1Sltwiena terenachchłodniej'Szych stepów i półlpU5tyń. Na nietrwałość woj'łoków, specja,lnie grubszych, niezdobionychi licmz'ego wyrobu, Wlpływa w Afganistanie głównie bralk poszanowania li ,oenienia t'ego 'typu 'Wytr'obu.Rzeczytaik itanich jak wojłoki, po prosrbu się nie Iceni i o nie nie dba. Posiadając drog'ie !kobierce 'W'iązane, a specjallnie WSlparriałemodlite'wniki, na wojłok już nie zwra'ca się uwagi. Po kobiercach wiązanych i knimach wojłok znaj'duje się na oSItainim miej'scu, tot·eż najłatwiej nisZJcz'eje.Jednak mocno zbite Wlojłoki bywają nawet względnie trwlałe i mogą służyć niekiedy'k1lkadziesiąit lat. Mogą tak długo służyć dopolkąd do .nich nie dostaną \Się naj więiks'ze 38 A. VOIIl Le Coq, op. Crit., tab!. 48. �Wojłoki - 8. Kobierzec wojŁoIk{)lwy, 400X200 kobieTce pilśniowe cm. 261 Kucrzla, TUlr:k,iest.an W~dhod.ni, :wg A. \'lon Le Coq. s~odniIDi, to jest mole, których z wojłoku wprost nie ąp0'Sób wy waibić. Zerują świetni'e w głębokim i miękk'jm materiale -niszcząc go kOlIIljp1etnie. Jedynie częste poruszanie, deptanie, trzepanie 39 może skutecznie przeciwdziałać inwazj~ tych niebezpiecznych sikodn~ów. Na szczęście koczownicyczęsto się prz.enoozą wraz ze swym dobytkiem. Gorzej jest u ludności osiadłej. Najfata1lniej pr.zed.Sltawiająsię wszelkie składy i magazyny z wojłokami, jak np. w lKabuillu,gdzie sprzedawcy dosłownie nie mogą sobie dać rady fIN walce z molami, zagnie:żJd:żonymiw miękkich wojłokach. Niekiedy w 'walce z mo~ami zanurza się wojłoiki w wodzie, a następnie suszy .na !płaskiej ·powier~chni. Frzy praniu wojłoków, np. w ':Durcji środkowej, w' okolicach BeY$ehir, wydeptuje się brud {glinę, lP'roch) stopami, a powierzchnię pr'zeciera, pod płytką warstwą wody, 'Plaskimi łopatkami drewnianymi lub deseczkami. Robią to kobiety w szerokich i płaski·ch !korytach o wybetonowanym dnie. Talkie pralnie położone są w ,pobliżu potoików, aby można 'by~o na'PUiŚcićna nie bi'eżącą wodę. (Przy praniu niekiedy .powierzchnię wojł,oków zlewa się mydlinami. Wyprany wojłok suszy się na słońcu i wietrze tuż obok koryt pralni, a ,także rozkłada się wojłoki na glaza chlub nawet na !kamiennych munka.ch, nie zważając na to, ż,e wojłokowy kobierzec traci wtedy formę. To odJksz;tałcenie za'nik·apóźniej w czasie użycia, gdy wojł()lk leży na posadzce w izM i 19 T.l1z€lpan:ie wo.jłdkÓ<w, a Slpecja.lnie zwiJŻJonych, Zlan-ieClZY,SlZcwny;cl1 ~ną, nie je9t I'zeIC'zą b~pieazną, bowiem Dięż,k:i w taJk1rn wypadku wojłok łart:wro ll'IIoż-e się "Irozleźć" >pI'zy n4.eu:mie:jętnym -lub zbyft Igwaltaownym u:clhwyceniJu. �262 KRZYSZTOF WOUSKl 9. Zawi'e<siZJka w;o,jlO1kolWa rz. półn. Af>g.anistanu, 89 X 18 cm. Muz·eum w Krakow-i'e, rur i1nIw. 506H!. FiOt. J. Kubi-ena. EtniOgraifi!Czne bie, a chodzący 'Ugniatają go s,topami i materiał 'wraca ponownie do ,normalnego spłasz'ozenia. DUlżałatwość kształtowan~a wojłoku spowodowała, że tego 'typu tetehniką wyrabia się różnego rodzaju futerały na skrzynki ora.z okryda, jak kaptury z pelerynami, czaTlki, pa~terskie duże :peleryny-narzuty 4Q, nie mówią'c już o delikatniejszych wyroha,ch zcieI1lkiej i miękkłiej 'Pilśni. Również z wojłoku na sporych ohszacr-achstarego świata wyrabia się różnego rodzaju obuwie (pantofle, buty, walonki, filca.ki), a talkże pończochy. J.edna'kpomimo dużej uźyt€łCzności tych okryć, nie ceni się ich zbyt wysoko, uważając ?Ja wyroby proste, wylkonane z odpadowej wełny, należącej do lokalnego ryniku i podobnie jak wojłolkowe 'kobieree, prz€40 Taka na.nzuit.a w ,polulC!Jni'olwym A1fganista.nJe 'l1J<JJZy'wasię kucaj lub kocuj. Rnzewa.żJnie rui.e m>j,ewa ona rę'ka1wa.w, cihoć ;zdia.rza s'ię, ż,e U'szyją ją na W1Zór białej, sukiennej su!kma,ny vLmolwej '7JW. baraka, wtedy pos,iJada dlug,i-e rękawy, zaZiWY'Oza.j,zwpelnie ,nie używane, gdYQ; Ikoc;aj, nosi s'lę zarZJU'cou'Tyna ram~ona. Kocaj jeslt tY'Pową nal1zutą paJs,tersiką, nOlslZQlną/pl1Zelz 'pas'te:nzy \ owi'e<c, ,kólz i wielbłądów ~odazas wY>PaJSów jeS!i,enn'o-z,iJmO'wY'oh, (Narz.lwy POwyż'SiZJesą !podane W języik'll iPaSlZ'bu). �Wojłoki - ko-bierce ;pilśniowe 263 wazme nice eksportowane daQej. Duża objętość wojłolkowych kobier'ców, dałeki kłapothwy translPoT't, pr:zy crnałym 'popycice na nie na rynku -europejS/kim i niski-ej .cenie, były powodem, rie tYi~O ba['rd:w rzadiko te wyroby ze Środkowego ,Wschodu !pojawiały się w handlu w Emopie, a .przy porównaniu z innymi wyotworami ka:biernilotwa po pros'tu nie ,znajdowały -chętnych nabywców. Również jednobarwne i ~dohione wo'jłoki ana1JOIlijskie nie trafiały na rynelk europejski, a pozos'tawały jedynice jako lokalny towar tUTecki. Współtcześn'ie w Europie, a 'przede wszys1Jkim w Polsce, kohieTzec wojłokowy na,leży do wyjątkowo spotykanyoch rzadkości, występując jedynie jako niehczne importy spTOIwadzane ze Środkowego Ws-chodu41. 41 W uzupebnieniJu powy~s'Zych uwag warto jeszcze wspomnieć o technke wyrobu wojłoku "na zimno". W Rad~as:tanlie w Indiach, w miejscowości Bagru (30 km na zach. od Dżajpur) wyrabia się namdci z wełny odpadkowej i wtórnej. W warsztacie p. Bhawar Lal Roupczand Khat:tiik zakupioną wełnę prano, gręplowano na pindan (harfie gręplaTSikiej), a następnie lepsze części prze:zmalczano na przędzenie, zaś go'rszą część rozkładano na kami'ennej posadzce, Uiklepy!wano prętami, 'polewając przy tym zimnymi (!) mydlinami. Na,stępnie podwijano płachtę bawełniJaną, razem zwiJjano i l1olowano na zimno, ubijając twa'rdo zw:inięty rulon dŁońmi i przedramionami. Bo 4 godzrnach rolowania i polewania rzJimnymi mydlinami rozwinięto wojłok, przepłukano w ciepłej wodzie i ro,złożono do wysusz.enia na płaskiej powiernchrui. Namda były jednobarwne, szare. Wojłokowe kaptury - gugi - formowano na bawełnianej podkładce i ubijano. Słabiej sfiJkowane gugi służyły na okrycia zimowe, zaś gęst'o zbite na kaptury od deszczu. (Mateniały z badań .autora z 21 XII 1976). KRZYSZTOF WOLSKI FELT CARPETS (Summary) The author has discussed ancient and modern production of felt carpets basing his discussion on his field research carried out in 1960 - 1978 in Bulgaria, Turkey, Iran, Afghanistan, Pakistan and India. There is an enormously long tradition in producing these carpets in the steppe areas of Central Asia, which goes' back to 3000 B.C. and also a quite an ancient expansion of this technology in India. Felt, an extremely simple material is closely connected with the life and production of nomads, since its production requires neither elaborate tools nor complicated work. Therefore even nowadays it has not been superseded by manufacturing producti-on and, although felt carpets are quite rarem Turkey they are �264 KRZYSZTOF WOLSKI very popular and common m other countries as, for example, in Indian Radjastan. There are only a very few differences in felt carpet production; they concern mainly the usage of different props while shaping the sheets of felt. Inferior felt carpets are made of wool mixed with goat, cattle or horse hair or even with cotton. The best felt carpets produced, for instance, in Turkistan are made of the best, very soft sheep's wool. It does not take too long, usually one day, to make a felt carpet; mainly women make them. The oldest felt products, i. e. tent cloth and felt carpets will probably be around the longest since felt clothing as, for example, shephers' coverlets, hats or sacks are not used any more. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5eb1df4ebd632c45d7ce01349b0646a.pdf 9e740c4fdde67925c1deb974fe42ce4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1689 Title A name given to the resource Polska etnografia (etnologia) po II wojnie / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.3-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef ; Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. ,ROZPRAWY Lud, t. 66, l.!132 JOZEJF BURiSZT,A, POLSKA ,BRJONISŁA WA ETNOGRAFIA KOBCZYŃ6IKiA-J1A\WOiRSKA PO II WOJNIE * (ETNOLOGIA) Polska etnografia (etnologia) pr:z;eszła po II lwojnie śwd.aibolwej kUka oIkr€lSuswego 1'0ZiWojlU.Bez na'W!iąiZa11.ia dQ tych dkresów nie rnorlna zro7JUimiećw~ółoz€'snego stanu na'szej lIlauki. Wyró:źmia się u nas nas:tEaplUjące oilcresy przełomowe: lata 1948 - Hł50, 1954 - .119,516 oll'az lata po 1,97:0 roku. PieI'rw'sze lata to Okres odbudowy ZJIri:szC'wnY'Ch ipiI"ZeZwojnę placówek o:raz ocgalIli'zaoja :nauki na bazi€ dorobku przedwojennego nd.wy'cn OŚ:rodkaw pracy. Rearkty:wowano ikatedryetnagraTii i etnologii w Krakolwie, Warszawiei Poznaniu. Zor.ga'llizowano nowe kat'e1dry w nowo pows'talych uniwersylteJt;aoh w wbhnie, TOI"urii!u,Łod~i i ;WrocłaJwiu. P.rzys,tą'Piono również do odbUidowy starY'Ch i oI"gani'zacji :n!owych muzeÓiw oraz działów etnograficznych iW lIll:u7)each cre:gi<maJny.ch. Rozwinęło. ~ą działalność * Czy_telnikJOIwi należy się wyjaśnienie c-o do genezy tego arrty.l{;U~u. W'iOlSiną 1001 r. cliw.aj pI"CYies1OO"ow,ie z Daparta:rnentu An1JropoJ ogii Społec2JIlej Urriwertsyteltu w SZito:kho-1mi-e,UH Hammenz i Toma's Gerho,l:rn, zwróci.lli sIę do wy:m'iem.iony'ch wyżej autorów o nadesłanie artykułu doty,czącego polskiej etnografii (etnologii, antropologi społecznej vel kulturowej). A'rtykuł ma wejść do specjalnego numeru ,,ElthnOls" - C;Z;ClCS,OIpilsma redag'QlW1aneg-oprZlez w/w pl'OfeSiOTaw i wych1odizą'c-eg,ow jęll.y'ku angiels.kim. P'od nac'zelny'ID tytułem "The Sh1al!)Lnigof Nart.,j,onaJ kruthmpOllogies" zamierzali oni dać przegląd charakterystyki tej nauki (nauk) w ograniczonej lliczbie krajów, w tym wł'aśnie P,olskli. Pmzysłanemu LJa.ITlÓ'wien·uuOlWaJrzymyła szczególowa instrukcja co do pI10filu opracowania oraz objętości (maksimum 25 -sUr-on).NClJsrzeotPralc.ow:a:nie,ie,;t Ziorien!bOlwane wg t)'lC'h Wiskalzówe:k. Uważąmy za potrzebne udostępnienie czytelnikom jego wersji pols~iej. Pomijamy tu wyselekcjo'nlOlwaną bibli1oiglralflę. ZeW7Jględiu na ogra:nilcizoną objętość i pr·oJil oprCllc'owClJnlia,treść jego nie oddaje wszystkich niuansów polskiej etnologii. Redakcja otwiera więc łamy "Ludu" dWadals-zych Opl1aJoowań na omaWiainy tu temat. 1 JO �4 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Polski'e Towarzystwo LuidOlZoolWC:ze (PTL) z jego Je:dynym wówiC'zaSogólnopolskim czasopismem "Lud". OdbudOlWa lIlie :była łatwa. Z1biory muzeall!ne jako dO'Woo.poł!skości w przeważającej mierze ZJastały całlroiwide z.ni!szc'lone przez OkUlpanta, wielu eituogTafów zginęło IW czasie działań ,wojennych, inn!i. w obozach hitlerOlWskiJCh,mektórzy pozosta:li na emiogracji, 'bądź zmalr'li w dkresie oiklUipacj'i.Z preedwojennychkJier1owników kat,ed,r tylko trzech wróciło na swe daJwn,e s,tanrowilSka, lpOws1;a'łeipięć kaltedr Qbję!l:iJ:udzi,e młodzi lecz kształceni na przedwojennych uni'weTlSyteitach, stąd też zarówno ich działalność nawwwa jak dydailctycZiIla ,przez kilka pi1e'l"lWszycihlat po wojnj'e nalWliązywała do lciel'lu'llikówme'todologicznych, zain.'tere?owań badalWczych i probilemait)l1ki chalra!k.t;erY'stycznej dila oścr:'OIdkówmacierzystych. Podoibnie jak prz.oo wojną, uniw,e;rsy:te1;ykształ:towały IDaJgiJstrów wzakres:ie eltnografii z e'tJI1JO\log.ią, pr;zy czym ,program stuk:h&v, obok p!fzedmiotu W!ioidąc,ego,przeiW,tdyiwał pr.zeIdm1ot "lpolboczny", którym mogła być bądź arciheolo1gia, bąldź antmpalo:gia fizyczna. W zalkres1e m~toidologii !okres powojenny ,oharakt&yzowała - jak przed wojną - znaczna rÓŻllord,d'ność stan~ilik metddo[ogicznych. KOllltynuoiWano trzy domd/nujące nUlrly: kry,ty,cznego eIWo1ucjonizmu, s'Woiste~ go historyzmu ora'z zW()llnana<rastającego oocjOllogi'mn'U.Na ogół hrak bylo rw POIlsce ortoddklSyjnych wy7JrLaiw'có!w i teoret)1lków jednego stanolWiska teoJ'eityclZJlo-mel.toldologiclznego.MOiŻna powiedrzieć, że domi'lllUjące były teooe'llcjeeikle!k.lyczne wykorzysltująe'e róime nurty; od historyzmu ,podejmującego prablematylkę 'etnOlgenety~zną, zm'ieT'zaijącelgorpoprzez badanrie .zas~ęgów 'k'U!ltur-owycl1i badania porównawcze do uchwycenia specyfiki ikultur narodowych czy regionalnych, poprzez psychologiz;m, do socjologizrrnru i'llJteresując.ego się prawte wyłącznie 'współzaaeżno&cią zjawilsiki ilCihspolecznJ1ffi luwa:Nl:llikQWaIl'ilem. Ce'chą dominującą powojennych poczynań nauikowych było (położenie od początku ogr{)(Illnego 'naciJskIUna r.ozwój badań terenowych. Wynikało to z potrzeiby udoikume'lllowaniazalUiikającej kul1JUry ,tradycyjnej zarówno w IWy':n:iik.u .zn:llszczeńwojennych, jak i za'choidzącyiohIpr:zeoblra'żeń spoleczno-eikQil1omicznych krajiU. BadalIiia tereno'we (pJ'oiwad:wJIlebyły jednak w roz'PTolszeniu, p:rzy C'zym ,ohdk katedr i muze&w zaczęły je również prowadzić i1rme, nowo pcxWistał,eiinisty1Jucje,jak 'irustyrt;utyregionalIlIe (MaZ'UX'Sdd, Śląski, Zachodni) czy specijalistyczne, jak Instytut Baidań Literackich proiwad.zący m. in. badania literatury ludowej, czy Państwowy Inst)l1tut Badania Sztuki LuJdo'Welj:pir:owadzący haida'l1'iapilasty/ki i mUZJ1ki luJdO'\lI,ej.Brak było lpoC'zynań ikoordynujący'Oh, poza dy.SkU\Sljamio'l1ganizowalIlymi przez Poiskie Towarrzy!S1:lwoLucioznalWcZJe,które, pomimo Ż€ ZT'Zeszało wó:wczas prawie 'WS'zyts.tikichzaWOdOIWO C'zyrrnych etnografów, �Pobka etnog.ra.jia ,po II woj11Ji.e 5 miało ogranliJczoI1lemożliiwości ;wyłwieralIliajakiegokolwi'eok nacisku w celU zrreaii'z,oIwania!p!ootJW'oIwalnyoo zami'e'rzeń. Pomimo trudności wyoowniczych pierfWiSZelata po wojnie pnzyniosły szereg iPUhlilkaoji. Oboik niehcz,nyeh wznowi'eń pmc prZleidwo'j€nnych, były to częściQW'Ooudem oca~ale praoe, kltóry'Ch wydaniu p<rneoS11lk1oidziła wOjlna, nieiiJczne stosun!kowo prace iPlI'zygotowane w trudnych wa{funlkach. oJrupacji z myśilą o powojennej o:dbudiowilekraju czy :p'oGlpies'Znie pub.likOlWanewyniki iPie:rrws'zychrpowojenn~ch badań plI'O'wadzonyohpoza celami ~YlSto po'znawczymi dla pa1inz€!boclhuidow:u:jącyc<h się mtrzle&w,bądz z myśilą o rpo!tr7Jeibacih powstającej w nowym }{Smakie rzeczYlWis!tości.Te ostaJtni'e zostały niejednO!kr,atnie polddallle w okresie następ!nym olS'trej krytyce. W miarę s'talbihzacjiżycia gorspoda:reze:gooraz kiI'zlelpnięciast['lukitur arganiJzacyjnych na3tępuje,w .nalUoepolskiej proces IPrzebu.do,wy metod'O'logicznejwi~ąoej się z nowymi potrzebami życia nauikolWelglO w tPJ."Zeobrażonych całJlwwicie warulllkach ustrojowych. Proc€1S Z[ll[an MI ,wilelu drz.iedzinach nauki, w tym rówll1ieiŻIW etnografii, .oIdlby:wałsię w znacznym stopniu pod 'WlpłYlwernoogór'nych,:m:nstyltucj'Otnahlwwanych naci''''Mw. W śroo'Owil'lllmetno:g{fafi'Cznymzaezynają się ipojawiać a{f!tylkułypl'ecyz.!Ująoestanowisko metoidOllogic'zne pOISw:oególnych badac,zy o;ra'Z ich stooun€lk do teorii ma1;'eTiali:zmu hilS1;oryc:znlegoi dialelktyczneg'O, jak rótWnież a!I'ltYlkułypisane pl"ze:zetnografów lub iplI'ZelCłstaiWicieh dyscyplin pokrewnych usiłiujące oikT'eślić generalny stosunek założeń dyscypliny do wslkazań maiTlksizmu. Pojawiają się również omó:wi'eniai tłumaczenia pTaC uczonych radzieckich. Zbieżność zain1ieroesowańtradycyjnej etnogrrafii izalec-eń iIlami marksistoJWskiej dOtStr'ZIBgahówcześni et:nografmvie w badaniu "bazy", stąd też obseT1Wowaćmożna WZT'OstzaiJIliter,esowańbadaniami tzw _ kultury materia1lnej i :zJwiązanymi!Znią stloounlkamiprddUlkcji. Brak wiodącego ośroidka koordynacyjneg,o ,pr'Zyczynil się niewątpliwie do tego, że śxodowi!sko etnograf1c zne nie docze!kalo się wyraźnego określenia swej :pozycji na brzemiennym w skutki I KOnJgT'esieNauki Połskiej, który miał ffi1ej'SC'ew 1;95.1 r. i który zaitnicj'OIwałutworzenie Polskiej Akademii Nauk. • Braik wyiraźni'e sprecyŻ>dwanelgopoglądu na miejsce etnografii w 'zespole naUik humanistyc~nych ora~z dominująca w latach pięćdziesiątych tendencja do unifikacji i c€II1tralWacjipoczynań iIla'Ulko.wychspowodowały, że w :zreiormo'wanym, nowym, jednolitym na iWS'zyl3tkichuniwersykitach pmgrami'e studiów obowią71Wjącym00. T. ak. 19150/19.511 połączOtno i �, JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografię z arohoologią Polski i powsZiechną oca'Z z archool'Ogią ŚTódziemnomo~siką w jedno studium Historii Kultury Materialnej. Studium to przewidywa'ło dużą ilość przedmiotów "kursowych" (obowiązkowych) o ściśle określonej zawartości oraz tzw. "przedmioty ideologiczne" zaznajamiające studenta z założeniami idreQwo-,p'Olitycznymiustroju socjalistycznego oraz z zasadami materializmu historycznego i dialektycznego. Studium to początkowo trwało trzy, a następnie cztery lata, przy czym na ostatnich latach przHwidywało specjailizację w zakresie jednego :ztrzech wiodącyćh przedmiotów (etnografii, archeologii powszechnej lub .ŚTód'ziemnomo!l'skiej).W tym miejscu zaznaczyć na.l'eży, że za przykład€lITlZSRR i innych krajów demokracji ludowej upowszechniono pogląd, że :na okr'eŚ'lenie naszej dyscypliny wystarczy posługiwać się jednym terminem "etnografia", przy czym nauka ta, :posługująca .się jedną metodologią :ma:rkŚistowską, obejmować miałaby swym zaikresem zarówno etnografię krajową i europejską (Vol.kskunde), jak pozaeurOlpejską (Volkerkunde), zarówno 'badania monograficzne, jak porównawcze oraz ;re:f.leksjętemetyczną. Równo1legJledo reformy studiów, które zresztąuruchamiJolJlo tylko na trz·ech uniwersy1tetach, ,przystąpiono w 195:3 T. w Polskiej Aikademii Nauk do zoogani7!owaiIriaInstytutu Historii Kultury Materialnej (IHKM) również z działami: aJ"Chealogii Polski, an:heologii ŚTódziemnomoT'Stkiej, kultury materialnej ~esu feudalnego i etnografii. Podobnie jak w innych kraijach soc.ja'listycznych, !również w Po.J.!Soe Akademia Na'uk i jej instytuty miały w załozeniu pełnić rolę głównegoośT1odka badawczego i koocdynacyjne,go, wytyczającego kie,ruIlIki nOlwych poszukiwań i czu,. wająoergo nad ich metodologią. Zało,żenia te w warunkach polskich a zwłaszcza na grunciee:t'llog:rafii, nie doczelkały się pełJnej realiza'cji. Okres wyraźmych dążeń centTalhstyc'znych oraz presji metodologicznej w dzj'edziJnieeitnolgraiii ,wytye'zają daty dwóch lwnferencji: pierwszej zw'Ołanej przez P.olskie Towarzy.stw,o Ludoznawcz,e w 19~1 r. w zwią'zku z przygotowywanym Kongresem Nauki Poilstkiej,.i drugiej zorganizowanej w 119516 r. przez IHKM PAN. Pierwsza kOlJlierencja dokonała s:t€ITeatYPowe'go rozrachunku z dorobkiem przedwojermej etnografii "z punktu widzelJlia postępowej myśli społecznej,'" OTaz etnografii p'a~ennej "w diaJ.e1ktyczny.m'procesie walki starych tendencji z .nowymi p-rezentowanymi iprzez dąż,enie do powiązania nauki 'Z życiem i oparcia jej o materiahzm hist'oryczny i dialektyczny" . Postanow;ienia tej konferencji (19,51) .postulowały podejuuOiwanieprac z zakresu etnografii historyc:lJIl€j, :tradycyjnej kultury "ludu pracująceg'D", reahwwanie tematów :pomijanych w dotychczasowym d-oTobkuet- �Polska etnografia 7 ;po II wojnie nOlgrafii polskiej, jak np. U'wY1pUlklającychZTó~nic()walIli,eklasOlw~ wsi, ZTy'Wająoez wyidea:hzowalllym olbrazlem kultury WISi itp., iWyldobycie z kultury ludOlwej talkich waiTiQśai,iktóre mOlgłyibybyć wprowadzone ~o kultury narodowej, czyli oT!gan:i'zowaniebadań przytda1Jnych dla prak.tyki społeezne j . DTuga konferencja (W5'6), której Iprogram naukowy :określił ,referat K. DOIbrowolskiego, !pomimo za'Sadnicz'e'go podtxzYmaJnia :wiooących idei poprzeidJniej, pQPif'zez poszerzenie 'i pogłębieni'e prespekitywy m'etodologicznej, otworzyła lll'OIWy okres TOZWOjU etnograf.i'i polEiki1e1j. Pomimo wieilu zalStrzeżeń, dOlrobku lat 119i5:l- 19516 ni,e mQl~na .nie docenić. Jakko1wi,ek były to lata trudne dla badań t·erenowyoo wobec nasilenia się od. 1948 r. itendencji prtzymusowej' kole1kitywi'zacji gOlspodamtw młnych, pol1tyki Iwyidawlllii.czejpreferującej określone 'Pu:blikacje, lataz:nalCznego ogra'n~czenia pracy dyidaiktycznej (etnografów :kiszrtakiły tylko ,trzy ośrodki akademickie w kraju i niektórzy pracownicy Z!ostali odsunięci od pracy dydaktycznej), to jednak studia ebnOlgrafi.ezne.ukończyło ok. 100 €!tnografów, p.owięiktszyły zmaC'zn1 eswe ~biiQTy,prężme pracujące muzea eltnograiiCtZne,dokumenta'cję 'z :za;k;resu fl()1ikloiI'umuzycznego i siZJtukilUldbiwejgromadz±ł Państwowy Instytut Sztuki, IHKM PAN rozwinął, zarpQlc:zątkoiwane 'przez PTL, badania nad P,OI1sikim M~asem Etnografic~nym ,i:td. OhOk alIiy:kułów "krytycznych" czy 'W1PT'owad'zającyohw pra1kJty'kę zasady 'W'u1gaTlnegomaTklsi'ZIDU(-lub wcielających w naiwny spOlSób ~sady maTiksizrnu) na łamach WyldaJwni:otwetThCJlgrafi:cZIl}'lch(glównie wydawanych przez Polski'e TowaTzystWiQLudoznalwc:ze) opub'li:kDłWaIThO S1Zereg cielkalWyehstudiów i przyczyn1ków o ni:eprz.emijająoej waTltości dotkumenta'cyjnej. Uka'zalo się S2JeT·eg-odlkrywC'zychprac zzaikresu hilStorii kultury mateT'ialinej. Podkreśhć lna:leży, iż szer'eg studiów o oharalkWrz,e pT'Zeglądowym z d:ziecłzimyhistJorii i teOT'iikultury, zwłaszcza w dOT01:)ku nauki anglosaskiej (1ll!p.prace oma1wiając€ 'kTytyeznie neoeiwOllucjonizm czy etnopsycholQgi'ZJm),opuhJi:kOlwailisocjologowie 'poZlbawi'eni w omawianym okresie możliwości S'zrelT'szej działa1ności badaw1c'zej. ani też pT!zys:t~pih do przygotowania tłurmaez,eń z 8!nglosa[gkiej literatury światowej, które zaczęto publilkować po 1956 r. Przełom lat C'ztero2Jiestych j pięćdziesiątyoh korzystnie 'zapisał się równi'eż w dzieldziJnie rozwoju S2'ieTooko poję'tej fOl1IkJ.ory.sty1ci. NielZibyt fortunne dla rozwoju sztuki 'założenia socr'eali~u przewidywaly szerokie 'nawiąza:nie do nurtów "ku1tuxy narodowej" identyfikowanych w znacznym stopniu z wartościami rodzimego folkloru, stąd też w okresie tym popieralllo !powstawanie zespołów folklorytstyc'Zinyoh, w tym także l �8 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSK,A-JA WORSKA zaJWIOdowych,r.eprez;enta'Cyjlnych. Praca tych IZe'S\POłów wymagała pO'SZiUkrwań i gr-omardizenia naigrań muzy1ki ludowej, qpil';óW archaic'Znych obrzędów czy dokwnenJtacji tradYC)ńj!negostroju. W 1-949 r. Z)OO'galni'zdwail1D C€'nt~aJę Prz'emyiSłu Ludowego i ATttySltycznego (CEPELIA). Imstylt'Ucja ta, ;poprzez pddtrzyirl1anie i J'iea.k,tywo!wanie wielu zan~kających dziedz~n wy<tiwór:czościludowej oraz olrgarniwwanie zbytu, odgrywa ido dziś lWieTkąrolę wzachowa'Iliiu umiejętności rękodziiedIlii.czychna wsi, a ponadto 'zatrudnia ,przy :pracach 'oTlgaJIlizacy";nych i badawczych (od 1>9,67 r. posiada bowiem właiSny Zakład Bada\wczy) ISpOrąrzeszę e.tlnogirafów. Zasadinicz,e ZllIliany, jalkie zaszły IWży.ciu spo1eC'zno.-,politycznym Maju po roku 19i56, okI"eślO1IliO ,1aJpidamie jako ksz;tałitoIWani'e"po1slk.iej drogi do oocjali'mlu". OId:biłY'siętOneszerdko w ŻYciuna:ukowym. Dla zai'I1lt€Tesowań badaw:c·zych etnografii S'ZCZ-egó1mie istotne było odejście od klOnoe:pojiipOWlS'zechlDej kolekiyiwizacji gospodarstiw ro:Jmych, wzrost zainter~oiwa[lia auteIlltyc:zmJńffiifo.rnnami aktywności wi€jsikiej, pmoesarmi integracyjnytrni ,na tzJw. Zi,emialCh OdzySkanych (Poilsika !pÓłnocno-wschodnia i zachodnia), gdzi!e spotkała się ludność au\tocht'Olnic:zma z ludnością naJPłyiWlową!pmybyłą z irunych stron PolSki, czy obserwacja narastających IWwYIIl,jjkiu podnoszenia się stopy żyC!ilo!Wej zmian w kulturze il:radYlcY'jne'j \WIsi. Całą ooukę poilislką, zwłaLSZ1C'za human:ilsty'kę, cecholwało odejście od ciasnego dogmaJty:mnu ora:z chęć twórczegozeSipdlenia zasad maiberia'lizmu historycznego i dia1leiktyczn€'goz 'pTZ€myśl1eniamicwłowych, pracujących jeszc-ze lub zmarlych hurman:istbw polskich okresu m'iędzy:wojennego. Zrnamienny i ważki dlla środowmka etnograficznego był !'iN tych lataah ogI'OOl1IIlY rozkwit socjologii polsldej. W tym czasie cówroeż etn!O"" gr.afia zbliżała się bardzo zalkresem swych zainte'resowań do anglos~iej antropolorgii ~oł;ec:znej. W zbli:lJeln;i'll eitnfOigrafiipdlsbej ,dlonauki ś;wia!towej w jej ang'losaSlkim wydani!u pewną !rOlę odegrały slpecyficzne kOlIlitaiktypersonalne pdLsiki'ego środowiska .naukowego .z LondyńlSką Szkołą EJkonarniczmą i jej repr'ezentantem, Bolakiem z pochomerria, wychawa1n\kiem wlwe:rsytetu krakowskiego, Bronisławem Malinowskim, twórcą kierunku funkcjonalnego, oraz z jego .nalS'tępcą,R. Firth'em. W środowisku socjoilogicZinym dominowali iW !Omawiarnych latach wycholWalI1kawri.:e uniw€lTlSybet'UpozmańSkiego, uC7JnL<JwieFloriana Znaniec'kiego, jednego z czoł,owych prOlpagJaltorówwykorzy.sta'nia w ,pracy badawczej ddk.umenJtÓ'WO'Sobistych. Młodsza generacja socjologów popularyzowała poglądy Ta[cotta Pa:rscmsa tOTa:zlicznych pa-alktykóiw i teoretyków armery:kańsikiej so.cjoLogii, etnosocjologii i etnopsychologii. iKOlIlltakty,personalne środowiSka etnografic:zmego z nauką światawą �Polska etThograj.fapo II wojnie 9 mia,ły ll1i'estelty SlPolraidyc:zny ohaTalk.ter. Do rzaid~oślci naieża'ły prrzyja~dy za'cho<ci(nioellWolPejsk'ioh Ulczonych. Również rSlporadyczni1e zapraszano etnografów po1sikirch zagcr-anicę ito głÓ'Wll1riJe do krajów słowiańsikich. Stosunkowo rui!eiJriJczne i za:1Jwyczaj k,rótJkJotmvałe były stariJe zagTaniczne pracownilków naukotwych. Wyjeżdżano naj1dzęściJej dio iFra1ncji, mniej do RFN i krajów aI11(gloSlasik.lch, wyjątlk.owo do krajów skanrdynawskich czy śródziemnom<mslk'ich. Wlres:zJcie na'leży s1JwieTdzić, ile młodsi p!racownicy nauki my studenci miieli znikome możliwości wyjalzd6w zaigran~cznych. Poznaniu nauki światowej w znacznie ,większym stoIpniu sprzyjało ożywienie [plo 195\6 T. wymiany wyidawnictw i prenumeiI"alty czasopism (ogmrniJc:zJonen.ieS1JetypOInowl'll'iie wkońou lat 60-tych). Po znllresireIliiuiI"óżmoralkilchograniic~eń zaczęto też pubMik.o'wać liczne przekłady IpT'zyswaja'jące, choć pT'zecię1mie z QPóźniernieffi dochodzącym do dziesięciu lat, kilasJ71C:zme :pozycje z lit,eratury śiwiatolW'€ij. W 19,57 T. wzno,wi'ono The Sexual Life of Savages B. Mailincxwskiego,w 1968 r. wydano pod wspólnym tyt:u:ł'em Szkice z teorii kultury sZ€iI"eg jego artykułów z lat 1£),26- 1,9.45, zaś w 1967 Argonauts of the Western Pacific (dopieTO ,Ord1e~0 T. zadzął ukazywać 'Się pel'llYZJbiór dzieł B. Ma[ilnowsikiego). W 19B5 r. wydano t<łumaczenie R. Firtha Human Types. An Introduction to Social Anthropology, mrS w 1'969 er. T. ParsonlSa Social Structure and Personality i w 197\2 tegoż Essayin Sociological Theory. W ralku 1966 ukalzało się też t'lumat'ZJenie R. Benedict Patterns of Culture oraz wybór z prac E. Fu:omma. Rok 1960 IzapoczątJkOlwał pTiZ1eikłardyprac C. Levi-Straussa (Smutek tropików iClzyesej z wy1dawlnlctwa vbiOiI"olW€goRasa i nauka). PireiI"WlSlzą jego pralcą śeiśle nau;kową, która ulkaza,ła się w tłuma'iCl~erniu,był Le totemisme aujourd'hui (1969), zaś tłumac'zenie Anthropologie structurale o:publilkowano dopie~o w 1970 r. D O'm i Inu j ą c e t e n d e 'n c j e b a d a w c z e i i c h z akr € 6. Cechą r02'JWO'jurpollskiej etnogra.fii aid po'łowy lat pięćdziesiątych i w latalcn s~eśćdiziesiąrtych b)"lo 'SZ!czlególne ipołączenó:e ni:elkltórych poiCllstalW'owych aspektów mart'eriai1i:zJmuhisitor)'lc'znergo i metody dia~erktYClznej z tendiencj,ami naiUlki śWialto:wrej, L'JwraszC'zafunlkcjonalliz'illu. Zgodnie z zało·żeniami teorri maerksistolwlstkiej, w ana1i:zie 'etnografiC'znej dużą wagę przywią,z)'lwalTho do Toli ZI111iiennychC'zynników społelciZno-goSlpoidaTlczych ksztalJtujących kUlrturę olk:reśl'OInyoh zhiorowo\'ŚiC'i.Jednrocześniie w baidaniarch dominowały mollliog:rafie ,wybranych śr'odowlilsk, których kultura traktowana była jako .system wza,jemnych ws:półlzależnych zjaiwisk. W schremaoie anallizy szerdko s1JO'aowalnodycrekityrwy klasycznego fUll1ikcjonaEzmu. Dodal1JkiOwąro[ę w sto:sulnikolwoSlzerokim upolWs:zec1miell1iu omalWia- �10 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKiA-JAWORSKA nej metody bai<lalWczej odegrały z jednej s1Jr{)llly przedwojenne trl3dycje po'1sikie'j:s~oły monografii gospodaT:Czo-h'iSitDir~mejmałych społeczności loikalnych (szkoła F. Bujarka) ,oraz txadycj'e szk!oły durlkheimowooej u:powszerchiniQll1.€ w pracach kultum[og.ic~ny:ch S. CzaTlno:wiSkiego, wT'<:'Szcie przede wszystkim, publikowane od 19,5:3 r. prace t:eor'etycz:rreK. Dobrow0 1S1kiego, okre1ślające podohne znloż,e:niabadawcze mianem "metody integralnej". W pracach tyoh Dobrowolski pre1cylzowałrównież chard.kte~ rysty~c:zmecechyora1z regulmmości kształtowania się i plfiOoesuzmian chłopslkiej kultury tradycyjnej. Na wspomnianej już komerencji metodologicznej w 1966 r. K. Dobrowo1slk:iprzedstawił szerOlkozaikrojony ,progmm badań etnografii, którego zadaniem pOIWi<n:na być z j-ed'I1:ejstronyr:eko'I1:s.hmkcja historyczna, a z drug,iej p.OiZIlanieaktualnej rzeczywistości, słowem badanie całokształJtu k!ultury chłopskiej w jej his'borycznym TOI~oju. Szczególną uwagę zwracał na to, że tego rodzaju bada·nia ;powinny obejmO'wać nie tyłko ei1ementy r:eliktowe, na kitóre dę.'wni'ej'2'Jwracanosz'e':aegó~nąuwagę, lecz talkże .głęb:okie przeahra'Żenia jakim ulega kultura wspóŁczesnej wsi pod wpłYIWemill;owego układu sltosunkóws\polec'2'Jnych i go'Spocia;rczych. POll1.adto,etnografowie n1e powi'nni ograni'c'zać ba/dań do kultury ludności wi'ejskile'j, lecz podjąć także ohse'I'Iwac'jękultury kłasy robotniczej w jej różnych środowiskowych odmianach. Dobrowolski po~;;tulował talkże zajęcie się dziejami kultury ludu pracującego w .poprzednich fo:rrrnacjach ora:z dalszy, obok vnnych dyscyplin, udział etnografó·w w badaniu społeoz'l1O'ści etni:cznych. Pomimo ogJ:'0!ffi:nego roz;woju badań w następnych lartach, tak s'ZJeroiki program ll1ie został w peł.ni zrealiZQIwa'ny,ZJwłaS'zczajeśli chodzi obadainie }{ułtury lI'oboimic:zJej. Na wie'lką skailę ro:awinięto natomiast n.ajróżnoI'odniejs:2leg.orodzaju badatni,a te;renowe dotyczące tradycyjnej kultury wybranych regionów, wsilU'b zjawisk. Bada,nia te prowadziły zaró'wno ośrodki 'll'lliweT'sytecikie,jak ;pracowlIlie etnogra:tiiCl:aneIHKM P AN, jak w["€'sz;óe muzea regionalne i central1ne. W ~niiki ·opracO'w~wane w formie artykułÓIW,prac dYlplorrnO'WY'ch (magisterski.ch), doktorskich czy hahiJli~acyj.nych, puhliJ~OIW<:lIne były w coraz liczniej wychodzących periodylkach i w~da'w!I1iictwachseryj'!1Ych, ta:bch jak "Etnografia Polska", "Bihliowka Etnografii Pal:skiej" (wydaWInidwa IHKM PAN), czy w rocznikach .prac mUZJealnY'ch.Jest crzeezą roamienną, ż,e na ok.. 300 prac dyplolITlowychprzygotowywanych w lata:ch 1956 - 1970, w~ększość (241) . ba'w:w.ała na ma,teriałach w,s,pólcześnie zehra!nych przez autorów, a z.aledwlie kiTka pOT'U'szaŁo p'I'toolemy ogólnometodO'lo.gicz;ne,zaś głównym :prrzedm:ioiemz'ailDteresowań był problem regiomlhzmu kulturowego. Znamienne, że były to zazwyczaj bad1łJniadługO!trwałe, :pJ'owadz'one metO!dycznie, bogato dokumentowane i uwzględniające różm'OfoidJny ma1 �Polska etnograjjfa ,po II wojnie 11 teriał źródłowy (arlChi:wa1i~,mate!l'iały statysty'C':zme,ohserwa:cj:e, IW)'iwiady itp.). COlrarzczęściej centralnym prohlemem ibaida1wlc'zym stawały się nLe tylko skutki proceisu, ale i Saim mechaniZlill zmiany ku1tur'Owej. W badall1iach tychetnJOigrafowie Ispotykali się często z coT!azaktywniej pracującymi socjologami wsi, przy czym graniJce międizy tymi dwoma dyscY'phnami niej.erclinoklrotnieza'cierały się. Baidania s'Olcjologire~necechowała większa tendencja dJOujęć maikrostruktUrraiLnyrch,wylkorzystywall1ia masowych darnych anali:z.OIwanyahprzy pomocy prarwideł statystycznych, etnografowie zaś przedkładali mikroanalizy oparte o badania 1;?Jw."metodą antropolD!giczną". Ponadto we iwnioskowaniJu częściej odwoływali się do tłumaczreń genetycznrO-'przyczynowych, a nie· jak to czynili socjologorwie - pralwie wyłąeznie strukturalno-funkcj,onalnych. Oba typy badań uzupeŁniały się haI1monijnie po'Zwailają!cna ,wzajemną weryfikację wniosków z tym jednak zastrzeżeniem, że IW badaniaeh etnograficznych do końoa nie został rozwiązany pr ob1em pełnego prlz'eidBtawłenia Sllwmphkowarnej rzeczywistoś,ci kulturolwej "s;połeczeń,stwa złożonego" (complex society). Uwaga badarwlcm zatrzylmylwa'ła się za:Ziwylczajna badaniu przyczyn tI1wania lub zanikania elementów archaicznych, ze szkodą dla śledzenia dróg powstawania i upowsz'e1chniania się innowacji kulturo'wych. NajC'zęściej stosorwarnąmetodą pokazania procesu pa:-zemianbyła ciągle metoda re:kornsbru~cji modelu "kUl1trury tradycyjnej" z oikresu nasycenia jej ar:chailzmami i nasrtępnie śrledzenie Zm!iHIll jakie w stosunku do niego zaszły w obsmwowanej społec:zllloŚICi. Szczególne miejslce wśród badań przeolbra~eń wlsi zajęły badania nad integracją kulturową mieszkańców ziem oci'zyskalllychorrarz stiwiimdzolllle tam regularności. Towarzys:ząoe badaniom etnog:rafic:onym dąŻleniredo budolwania ogólnej teorii zmiany kulturowej ora/z otwarcie się nowych moŻiliiwOlści poprzez zacieśnienie współpracy naukowej krajów sOlcjallistyeznych sipOrwodalwało podjęcie analogicznych badarl w spOrlec:z.nościa:cho ipodohnym ustroju lecz odmienrnej przeszłości (badarniia prlzemialll kuHuTlowYlch w Mong!Qliii Bułgarii). We współpracy międzyrnaroidorwej wa:-rgani:z.owano też badania porównawcze nad kulturą ziem górlsk'ich w Ka'rpa,tach. Jeśli chodzi o badania porÓrwlllaeze,to w dalszym ciągu, choć w mniej3'zym zespole badawC'zym, prlOlWadzonobadania nad Po!lskim A!tlas'em Etnograficzmym olI'az dokumentacyjne badania 'nad slztluką ludową i wytwórczością artysrtycz:ną. Znaezącym poeiąglllięciem orrganiza'cyjnym było utwo!l'zenie w IHKM PAN w 1962 r. Zakładu Etnografii Powszechnej z dW01;napmoOlWniami: warszawską zajmują,cą się kulturą Mongolii li poznańską podejmującą prace ame['ylkalllistyc::zme.J ednoczeŚinie z:1ikwidOlwanoosoibny Dział Etnogrrafi'i w IHKM, co os'łabiło pozycję tej naulk<i.w strukturlZie Aika1 �12 JOZEF BURSZTA, BRONISł,AWA KOPCZYŃSK!A-JAWORSKA demiJi. NastątpiŁo też 2)nac~e roz1uźni:eni€ więzi placówek IHKM i uniw'eI"SyIteckich. Już na począ1J~u ,()Iffiawianego olkTesu (w roiku 1956/W'5rT) przeprowad:wno kioi1eljną!['IOOlrgamtiJzację studiów etnog;rafic'2)nych. Tym razem zmierzała l()II1a do (pełnego wyodrębniiffi1ia i usamodziteJ.ni,enia dyscypliny. Uetalono sz.cZJergół<Jłwy program na'Uc:zaIf1li.'a, który obQlwiązywał w identycznym ks'Ztałici'e na trzech, a następnile c:ztetrech uniiwer'Sytert;ach, na których prowadWIl'D studia €bnograr£iczne. Program !ten miał k":mtałlCić,,'UJIliwersainego" ,eronograia mogąoego zajmować się zacrówno ,etno;gtrafią PolJ Siki, jak Europy ozy krajów pozaeulropejskich, mia'ł przygOltOlwywać zarÓiWinodo iPfl'acy badatWICzejw i1nsty;tucjach nalUkQIWych,jak do pracy w mu'Zeacth, placówkach ochmny zahy:tków, czy instytuc jach !popierania wyttIwÓTCzościllUldiowej.Stąd 'Zalw'ilerał,obok wykładów i Ćiwic:zeńo charaktlerze €ncykJ.opedycmym, 'Zajęcia z teorii kUiltUry i histociietil1Olgrafii, s€IDinaTlium meto'dolO'giczne ora'z diużą ilość prakJty\k. badalWt'Zych, zajęć i pTaikity'kmu~ooilmych, ponadto wylkłaidy na temat sz:tuki ludowej, e'1eme'llJtów :fiollikOOrystylki, QlchrOiIlyzalbyltkówczy poliity\k.iIkultu!I'a[nejkraju. Tak ws:ae<cihl9tronmie ustalony program ,kształrenia mie mógł być z wielu obi.ekltywtnych !przyczyn z roWiIlym pawrozerui:em reahz:OIwany we ws'zYSltkich om'Qld!kalch.W połdWite lat 7.0-ch pirzyjęła się praktyka realirowalIlia cZęlŚci,programu wedllU!gwłalSIlych usta[eń danego ośrodka uniwe!fisytiec'kli'ego.Dało to możliwość n:iiektórym ośrodlk.om (Wa:rszawa, Poznań, Łódź) poldż'enia więk:s'zego nalCiBlmna zRlznajamianie studentów ?Je wspókwsnymi kierunkami ;w hiuma;rlli:tyce i a:trop()logi~ ŚiWiatowej oraz na samą teorię k'l.l'1tury. Nada'I kształci się "uniwersa[nego" abooilwenta etilografii. W tych ramach jednak isitnieje d[a zidolmych studentów moi1ilWIOlŚć ~!jali:zac<ji IW obranym kieI'IUnku - teorii czy pralktyki. SpraiWa z a t r u ciilli € IIIi a a b s o l wen t ó w etmograIT1ii ciągle była kłOlpQthJWaz raoji m. in. periQldycznY'ch wahań poł1tyik:i naukowej i kulturr'a~I1Jej.Brzy dektla['()Iwanym przez cały c'zas istnieruia PRL pozytytwinym stosurnikIudo ochrony dJzj'edzictwa k:u.HmJTlaWnego, mvłaszcza kuJtUiry ludJolWiejornz cenłtrallnie stemwanej gospodaiI'lki pla'now:ej, występowały stałemnilany w ilości przyljmQIWanych na kierunek etnograficzny studentów (od 5 do 20 osób rocznie na jed€iIl U'niwel'sytelt), uruchamianie i zalW'ieszanie siui<liów etiIlO!graficmych na pOlS'zczelgólnychuni.Jwersyteltach (od sZ€ślCiu w okrr-esie największego ro~woju, do trzech w ciągu długich oIkIresólwczasu). Stąid t€lŻ w jednym roku w skali kraju końozyło et1:nograf:ię 5 osób, w inJnyimponad 7,Q(iSób. ZasadniJooo prr-ę:lm:ierozwijające się muz.ealnic,tlW/oetn!O!gu-aficznezgłaszało zapOltrzebwaniie na różne iJlości abso1wentów, przy czym w końcu 1.9:5;7 r. nastą!piła zmiana w sytuacji muzeów, gdyż ich większość, w ZlWiiązku z rozszelr'Zeniem UpM',WiIlieńterenowych ogn1w adminisxiracji, prze- �PoLska etnograji'a po II wojnie . 13 szła spod opireki MinJi.sterstwa Ku1tUJrY i Sm.uki. !pod :za,rząd ogniw l"'egionalny,ch tej alC1Jmi:nil'>tra cji. SpowoldiQwałoto z jeldnej strony :Mac:zJIlyrozwój muzea1niotiwa, gdyż poszcoogólJne regiony zaczęły d~żyć do S1lWOrZ€nia własnych muzeów regionalnych. Z drugiej jednak strony akcja gr<JmardZienia i OipTaCiOlWywaniaolffielktów ginąeej lmilJtu!l'Y ludowej nie sprzy jałapoglę'bianiu indy:wi:diua1nych zam tetl'eoowań nau:kOlwycll. Stąd też praca w mU'ZiealC'h straciła na a'traikcyjności. ~eJplmwaidzana alIlahza zatI1U1dJnieniawyika:zała, iż na oJwło 700 ahso1wentów etnografii z lat 19,45- 1'9175,zaledwie polowa pracuje w swoim zClJW'OIdzie, w większości w mU'ZJeachora'z w iJrrStyrtJuc'jachkulturalno""OO:Wialtowycih. WłJaŚlnie po 1'9,5\6r. zaczyna r()7lW~'jaćsię bUjnie społec2)ny ruch foJk1orysty.c:zmy. LicZJba imprez fdJ.lkllorysty.c'Z'I1ychw postaci fe:,"1;!i.IWaili, "D.ni foillk1oru", "Jarmall"ków foillclorystyc2'lnych" i róiJoogo roidlzau ikOlIlJku:rsów wyrtiwólJ.'c:z,oŚ!C,i 'LudOlwej didbiega IW la,taoh 70-'ch 400 .irrnJpr1ezrocmiJe! Prace organizacyjne wyrrnagały doradztwa fachOlwelgO i absiO'r1bOlWały 7IDaczne ilości etnogiI'afów. JedrnQlO.Z.eŚ:nie jednak na'leży stwieirdzić, że faikJtyczne ulCzesilmicmJwoetnograifów w kształl1;Qlwaniu poEtyki kulitu:ralnej k!fa!ju było skromne i ZiI1a!C'ZJThi'e częściej decydenoi korzysta:li zdocad7Jbwa socjologów, zwł:aszcza prę2mie ro7JW'ijaJjąaej się od połowy lat sZ€Ś&llziesiątych soc.jorlog,iikuilitulI"Y. StOSUinkOWOnie7Jnac'ZJny był rówrue1ż udzi'ał etnogralfÓiW w pubiliiJkacjach POIPWa:rrn:o-ma,UJkowych.Zmsa!drnik:zylPl'Zclom zarÓWlIlO w prnkJtyce s;połeczej jak i w zaiJnit'eiI"esdwalniach metoidologi'C'mlych miały przynieść dopiero lata si,ooemdlliesiąte. 1 LaJta 7()...,te w poilSkiJej etnografii wy!ka:zały z oałą O'S1:lrościąistotny problem prlled jakim stanęła ta dyscyplina wde:dzy - właooe samoorkreślenie się w oblrilCzu dolmnujących się pT'WillialIl SjpOłeczno-ikul1:Juralnych POllSki OTaz s:tOSUlnek etnogra!fii lill-ajowej do nauki europ.ejsikiej i świartowej. Wpra1wid:zie o sytuacji kryzysIowej w 'e't.nolgraiii dyslkutowano już od końca lat 50~tych, kiiedy to pI1zyś:pies:z:one przeobra0ooie się krajobrazu kiu'1tUlrowego !p()!1s1dejwsi "uśmi&lC'ito" wyod!rę!blIliający definicyjnie tę dys:cyphnę przedmiot badań - tradycyjną kulturę chłOlpską ('ozęiStoidemtyfiko'waną z kiulturę ludową); I~ZJez długi czas sybuaoja była jedm.alkże .pa{I'·addksalna: w teol"'eitycZJnyoh r:oZJwa1żalI1iachpisamo i mówWno o potr:zJeibii,eokreślenia na nowo ipcr"ZJedmiOltu baidań e'tnolgrafJ.i, wska.,.. zywano ma niemo'żność kOlntynuowania dotychczasowego pro!fill:u baidań iW. - W Ipraktyo€ badawczej ;niewiele się jednakzrnienialo, mimo iIż rozs:zerw.no badCłJnia o zjClIWislimkultury robotmiczej oraz wS'półc'ZJes.nej kultury arrt}'1styc:7Jnejo ludiOlw.o-.chłopsk~ejp.rIOlwenilE:mcji(np. folkloryzm). J,oonOcrLeŚI1iewyrr-aźnie OdeZllWClJDO brak kontarrciJu z pOMewtIlym:i dy- �14 JOZEF BURSZ~A, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA scyplinami .nllnmnilSltyki .zaifówno !kraljowej, jak j .ohcej. Na!stępujące po sobie ,,,prrełiOmy" toore,tyczme hurmallli:stylki eumpejsikiej i ś.wia1towej strotkrturnilfrstyclMy, he:rnnellleutyezmy, s€ffililOtyo:zmyodbijały się początkowo słaibym echem w krajOWejetnografiJi, ciągle sikupionej na 10ka1Jnej prol1>rrema,tyce, brak było ikiryitycznych. analiz dokonań współczesnej antn)(PQllogh kui1turowej i społecznej. Z c'zasem nastąpiła reOTientacja. Zanim jednak pa-zejdziemy dio scha.raiktelIyZlOtwa:nlianowych tendencji teore.tyczno-metoldiQ,lOl~c7lnych, na:leży {zarysować ogólLnte tło i UlwaruiIl·· 'lroiwania krajowe. W latach 70-4ych nastąpiło - mimo s:zJerelgu trudJności - wzmożenie poŚT€idtrri.chi be'z:poś.Tedinich kOlllltaktów z OII"ga'l1'i.'zacją i osiągnięciami '7JaTÓWTI(:> €lUifIOIPej:Sk!iej jak i śWlialtowej etnografii, €'tnolOlgii, antbropologii społ,ec7llI1€:jtikuJ:tUlrO'wej, a to Wieloma @ogami. W kQlI1taktacn 1ndytwiduaJinych ,i itnJSty:tucjOiIl'aillnychdociera1ją do .kJraju ZairÓIWiIlOważniejsze pozyej1e liiltemtruTy śiwiaiWwej i >informacje o nliej w takich periOldykach, jak np. "Current Anthropology", "Annual Review of Antmopo1ogy" Ii in. IIIlSipiro.jąciOdzia'ła :udział - aC71ko1Jwi.€Ik osób nielicznych - rw międzynarodlQiWY'ch i śwlial1Jowych k.QlI1lgreśach i sylmpoojac!h etill{)lgJraficznych i anltropiOil()lg'iczmych,z kongregelm łnter'll'aitionai UniOlll olf Athrwpoiloglcal and Ethnol'ogical Sciences na czele. O takich symipozJach ikongiresach iinfoJrmują kraJowe peTlio:dyik:i"Lud" i "Etnografia Połslka", tak jak o polslkiioh baidall'l:iaoh :i:nfOlI"IllUjeizagrr-alIlicę,wydaJWany od 191715 r. po angie1skiu roczl1lilk "Ethin()l!OIgia Pd1ona". Lic;zniejszy, choć zalpewne mniej in~iII'ujący rltO'WaitOirsiko, był i jest udzvał pol!skitch e1Jnograi'ów IW eUT'opejskich akcjach rbadawczych i wydawniczych ("Ethnologia Europaea", ,,!Demots", "Eltiłmoll.lOlgi'a Slav,iea", e'UTiOlpejskiat'las e1molgrafic:z.ny, mięctzY1narodlowe badania kultury l!udmvej Ka:rpat, etnOlg'rafia Słdwffin, prOlblemy I01'k!loryziffiIUilbd.). Na uwa'gę zasługują natomiast - w poprzednich oikr,esach ralClZej nile wyt5tępujące - !poza€!UlI"!opej:skJie e'1<S1peidycjeba:dalwcze praoownikÓiW niektórych ka1Jedr e1Jnngrafii i s:bUldenltówtZJw!łaszcza z Poznamńa) ma;z nliekJtórych muzeologów do tak'ich krajów jak: Azja Śr~owa (U~beikiiMatll), ŚT:o!dik.dwyWsC'hód (Afgal11iStan, Irak, Pakistan), Indie, Małaz:ja, Afryka rówtnlilkoiwa O'l"a:zAmecr-yka Poluidniowa {<Beru i Wenezuela). W ostatnich laltrach występują .dość lieZille1ndyiwiJdualne, dłJuższe luJb krótsze, Wytjazdy zaJgrallli'CZThestudentów i aibSlo1lwJeiI1tólw ,etno!grat~i. - Wszystkie tle faikty wywarły ni'ewątplrWlie swój beqJpOOredmii pOŚTOOI11i WlpłY1wlIla naszą lIla!Ukę. Całość zaś SlptraJWeinografiC'ZJnyc'h usiłuje korelo'wać pawl9tia'ły w 191715 lir. KJorrnitelt NalUk Etnol1ogic7lllY'ChPAN skupiający 30 przreid!stalWlilCicli ·tej nalUk,ii niektóryoh pokJr€Winydh. Na tak uikształfuwanym gtmlJncie narodziły się piraby orclmienm.ego OkJreśl€lllia zaJimJter€'SiOlwańi pola po:zmawczegl() etnograru. SpOira grupa. �Polska etnografia po II wojnie 15 zwłasze:za młodych adeptów tej nalUlki, s'kJUipiłaSlwoją Uiwagę na dwóch generalnych k}westiach: 1) przergilądzie dotyC'hc'zal'3lo~egodorobku te!oretycmego etnografiIi. krajowej oraz 2) wyJka'zaniu możliwości nOrwleg~jakościowo podej'ścia do zjaW'ilSkkUilttNy. Jeśli chodzi o ikIWe5tię1), to do dzisiaj nie osiąg!I1ięto zaidmva1a,jącychrezultatów - brok jeSit systemowego pr~ergłądrui kryityczmej anau.izy .dotychc:zal'i<~ych założeń tooll":eitycznych ·etnografiili..Wyka1zano jed)'lnie nieadekwatność dmnrinującego w praktyce, tlradycyjlnelglo sposobu alna'lizy kultury, kitóry nie móg1ł dorprowadzić do całośc'iolwego spojrzenia na 'zjalwiska kułturrolwe. w ich wzajemnym po~li.ązaniu d€'term:iJnacyjnytm (i{,wtura w tym ujęciu sprorwadza się do zJbiorruifóimych elementów 'n~'e powri.ą1zanyohze wbą, tll"aik:t.owa'Ilych w seusi'e ;wy.tworów już poMrtałych i "wbiektyw.i'WiWHnyc'h"). Zanegorwano również .zasadność podziału 'ca:ŁokształtlUkurlt'UJTyna jej sfery: roolteri'a1Jną,slPoł'eezmą,i duchową. Na kOlIriec wreszcie podikJreŚillOno ni€lprz)'ldartmolść dotychezasorwy,ch założeń ,oanośnue kultury do badań nad kultmą symiboil:ilcziną. Jeśli chodm o kwestię 2) - pozytyrwny prQlgram badań nad ikJu1'turą - tutaj zrobiono nieco więoej. Na początku lat 'i)O-tych "od!kr)'l1o" dla krajowej et,nografii C. 'Levi-Straussa i cały nmt strukturalistycznej re_ fleksji nad. kulturą. Mlorlzli adhere.ncistruktuTalizmu w po.}slkiej etnQgrafii zajmują się nie tyle fi[ozoficznymi impihkacjami struJMura:1iJZJmu (teza o wrodzoności Sltru!ktur, naltura strukturalliJstytc::;mi1ede:liillliowa1nego "śwata kuiltury"), ile możhwościami tej orientacji badawczej jaklo dogodnej i płOidJnej,po'ZJnawC'zoanali'zy poszczegó1nych dziedzin :ku~tury symrbolioonej. W OIparruiuo pro!pO!Il<OWaII1e na g:runc1e tej teorii schematy metooo'l ogti.crmemłodzi adepci opracowah przy kłaidOWIenilejalk:o analizy dotyczące zjalWtiskmalgii, sym:boElki obrzędowej i mi!tol1ogiiludowej. W o~tartnich ,lai1:achUiwl~da'Ozn:iają się tendencje wią'zania k[asyczneg'o stirnkJtuTalli'zmuw e1Jnologii (start)'l9tycznego, jalk nazwałby go J. Piaget) z dokonaniami francUSkiej szktoły historycznej, t'Z1W."La nouveli1!e histoire" (p. Aries, M. Bloch, B. Braude1, J. Le Gaff, Guy Bois i ·n.). To połąoZ€lni'ema w przeikonaniu 'Wyz;n~ców tłumaczyć "st:ru:kitUJrydłiug\iiegotrwania" ,w perspektywie histmYClZJnQ~s!Jruikltu<railinelj i dO\Prnwad:zić w efeikcie do porwstania antrOipolo'gii historyczmej, krt:óra za!wierać będzie w sobie ddtychtlzasolWy strulkt'UlralLzrrn i efektywnie połączy w sobie dwie perspektywy badarwcze - synchroniczną i diachronicz:ną. Na razi!e powstaje to jednak w sfe~e .deMamtylw:nej i nie podjęto jeszcze empiryc'Zn)'iCh!badań na tym gruncie. W ściSłym Zlwiązku ze strulk1JUralistyc:zmym odłamem tzw. "l1J()Iwej etnologii" IW Polsce są wyzna~cy 'ZalO'ż,eńt€O'T€ltyc'ZJnych w)'lpracowanych w ramach rad:ziec~iej s2'Jko~ysemiotycznej z TaTtu. lcł1zJdalniem, potraktowi3.rruiekultury j'ako zbioru t e k s t ów je.'>t szczegóftni:e liŻyt �16 JÓZEF BURSZTA, BRO ISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA teczne w badanriach przekazów kultury symbolicznej - miJtó'W, baśni, bajek, pTZYJPOiWi,eśCli. Analiza serrui.dtyczna zawa.era w sobie aspekt syntaiktyazmy, semantyc:m1Y oraz pra:grrnat)'ICzny. Z wYll1ilkówprz€ipTOIwadlZ'onych amali'z na piertWs:ZYlChdwóC'hpozioma'ch wnioSikruje się o a~pekcie pragiIWłity,c:zmymzjawiska, który odnosi się do stosunku naidalWców i 00bio~cÓ'Wznaków do ,tekstu (Inp. oikTteskmegoobrzędu). Nie!któ!rzy ZlWolelI1lIllilcy s<emi~ltycZlnejteoirii. zjaiWilSlkkJulltu!rdW)'IChpostulwją odrębność alIla,lrilzypra'grrnaltycznej i Sikwpi'ają się na tz:w. spolecznej sytuacji !komurniwwaiI1ia, tj. wychodzą pooa sam teikst (poza powiązarnia w€lwnątir'zteikst'owe znaków) i badają zac'hoiWania społeczne jednoobek w ~oc.esie S€'miotY'c~ego pT'zeka1zJ'lwalIlJia kOiffiuniJkaitówZIllaikowych. Równteż j€idnak. i too nurt badań etnogTa!ficzn)'ICh pooosta,je, jaJk dotąd, na wstępnym etarpi.le;precyziQIwania me1Jod i zalkreślwl1'iapłaszczyzny badaJWczej. Mając jednalk na u.iWa,clzeSlpoxe osiągnięcia semliotyików literatury 'IN Polsce, mO'żma spQidzielWaćsię ,w p'IiZJ'IS:z!łości eIf€\ktywnJ'ICh analiz iJlllllych d1.ied~n kultury dokonywany oh już prnez samych €ltnogirad:ó'IN. PojaiW'ia1jąsię już pi'eŁI'wSIZ€ tego typu prace. TI"Z1ocrian odłamem Iwreszcie młodej generacji pollS/kochetlllogTafów j€St odłam ZlWoll€1I11nilkÓIW fenomenOllogiozmego cha'ra!ktte:ryrowarnIiaśw:iaft.ak.ulturr-y. Braee te są na ra~e na etalPie pTzysiWajarnia polskiej etnogracfii trra- . dycj,i myśilowej E. Husserla, R. I:ngaroiena, R. otto" M. E1iade. Ambicją zaś jest zalSltOOOJWarn;ie metOIdy f€lIllQlIl1ernolog'icznej (niezbyt zresztą jasno preZlentQW'anej) do antiropolO1gIiJC':zmych badań nad "istotą sYrrnibOllu, ~eligiri i kultury". Na ef,e;k1y,'Podobnie jak. w rPTzJ'lpadkiusemioty1ki, tI"Zeba jednak jeszcze poczekać. DosłoiWIniew osta,tmich 2 - 3 latach pojawiła się najmłodsza generacja etnQgrafó1w poJis'k:ich,których amb:i:cją jest chal1'aiktery:zx)lwanieteoretyczno-rnetodologi'0Z1I1yc'hpodstaw etnografii jarko nalUikti.bez ściśle zakreślonych glrank i pT'Oiblema.tyki haidaiwczej. Talk cha<ra.kterYZ'O'lNanaetnogra;f,ja m'iała!by zbliżać się do ideału kulturologii - a więc badać kultwrę we wszy$tkJich jej przejawach i iW)TIDi:airach. Miałaby pr'zy tym wypracować model alnaJ:izy, który by~by w stanie uchwycić .ty!poW()antropolQ1giClZlne cechy kultury i wyikazać rchspecyfiilkę. Zamiel1'ZI€llIi,em tej gru;py etnografów j'est także (jUlŻ reaJizowaina) analiza p.O\S~zególnyC'h temiri antI"(~poJOig;fu świat~ej - głównie amerykańSkiej. Gdyby chciJeć pOid:sJUIIllolwać w kiJ.iku punktach ,pod!sitalwOiWe zamie!rzenia programowe wymi'OOiOlllychkilllm girup młodych po'lskicn etmogl1'afÓ'w, olka'Z'lijesię, że W\SIpómeim lWiSzy;S1lkim jest: 1) .dą'Żeni,e do :krytycznego przeZlwyoięż,ernlia dotylchicza'solwego stadi:umetlnOlgra£icZIllych badań nad kulturą; 2) skupienie się na symbolicznej sferze kultury, która 'Została wylI'aŹirliew prreszlo.ścli zalIli,edbana lub nie osiągnięto w niej waczących efektÓIW ba:da:wlc'zych.Stąd nacisk na takie dziedziny kultury, jak magia, �Polska etnografia 17 .po II wojnie religia, k05mologia, ('również IW wyrrnii'a!I"'Ze 'parówlIlawczyrrn), symbcillka (tutaj meco o:pracowań szamanizmu w MlQIJl:go'lii); 3) precyzja metod badaiWICzychw opalliCiu o ~espól spójnych 'za~O'ŻJeń metodologicznych (s1Jro!k'turahzan);4) wyznaczenie nowego pola badalW'Czego'dla etnografii, rezyiglIla1cjaz dotychczasowego pr:wdmli!otowego coo'raIMeryZOiWalIlia zasięgu rprawomocmości badań e1nograHcznych ora'z 5) SZN!S'zeko~zystanie z dOlro'1)kunallillti światowej i 1lwÓTiC ze jego pr:ue!klS'ztalłcalnie lIla potrzeby rodzimej ,etnograrfii. Nie od rzeczy będzie jedina!k wspomnieć, że iWiękl9zośćtych ambitnych zamierzeń pozJoistaje ciągIIe 'jeszcze tylko zamierzJerniami i dopiero najbliższe laJta 'Pokażą, co właścilwie "za1ofenuje" po1s1dej etnografii mŁode grono jej adeptów. obrzędów JOZEF BURSZTA, POLISH ETNOGRAPHY BRONISŁAWA (ETNOLOGY) KOPczYNSKA-JAWORSKA AFTER THE SECOND WORLD WAR (Summary) This is a Polish version of an article whlich was written for the Swedish magazine "Ethnos" published by Prof. Prof, U. Hannerz and T. Gerholm. The article will be published in a special issue of the "Ethnos" magazine devoted to characterization of ethnography (ethnology, social or cultural anthropology) in several countries throughout the world under the title "The Shaping 01' Nationa,l Anthropologies", Fm cO'mpaJrat'ive pUI'pOlses a fo.rma1l and suhstantial ffi()del a.ppOlinJted by the publishers was followed. Re-'organiza1'ion of ethno.graphic resear'ch in PO'lamd aUer 19'45: depa,rtment.s uf ethnogira,phy, thei,r staff, C,olll,ullluaUOInof va,r.ious met.holC!·olO1gi;ccl'1 aJp,pr,()I:.l;che'S, flcldwOłrk, allJd l'esealrch units. The per:iod of 1948 - 10950: a new resealrich trend uniiiic!at'i·on am cemltraHzarticm of s'Cientifi.c and didaiCti<: coctiviteis. The period nf -1951 - 1956: O1r'gu'n'ization of the Ins.t'iitute of the History (lf Ma.terial Culture, crudal mcthCldo,I'ogk:al c'OInierences and nm\' metho.d'Ololglical trends, new wo.r'ks on hiSltmy of maltcrial culture and theOlry ot culture, recoI'ds of musk folklore and fOl1kart, Essential Cha!Digc:swhich Clccuned after 1956: withdr,a,wal fmm a relSltrie:ted dtogma!ti3m, ju:ndion o,f M~rxism principles with the pl'e-rwail' aJC1h'iev·ements of Polish schohurs, d1:rect and indirect contacts with the worLd 9cienloe, tr.ansl'atioms of f[)rcign wlorkis, a proj.ect of !wide ethnogJ'aphic resea.l"Ch and '~t's (inc.omplete) reaJi.zatiOln, s'erial publi.cati1aD's, cloose rela.t'iOll1!Swith 901cioa'ogy a!nd a tendency to elabo'I'ate a theo,ry (lf cul:tural c:h<llll'ge,f'ieildworrk outsdide Pol:a;n'd (M.ongobia, Bulgaria), re-OIrga,nizalt'io,n of ethnogra'ph~,c cUI'1'Lculum, ethrJ!0'gralphic mu's,eology <lind f101:~J.ou·islt.ic movement. The period after 1970: increaJs.ed cuJtt:a,C:ts with worLd :sci'ence, co·-operation 2 "Lud" - tom 66 �18 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA wi,th foreign departments, sc.ientific expediŁionsoutside Eu,rope. On such basis originated attempts to define interests and cognitive scope of ethnography. Quite a !)iig group of yQUJJg eit.hnQgra:phers have· focused ,their arttention on two general px1oblems: l) c.rirt,ical aI11Ia1ys.iJs od' h:ithe'l1t.o existJing theol'eti'ca1 aJchieve:nents of PQdish ethTho~aphy, 2) possibilities of new a'pp.roaiches towa.rds cultuooi pheno- mena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b45f0b720dafc6964778e399b5882972.pdf 0c2a30e3abb5373d3ea29edd39c167b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1821 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1688 Title A name given to the resource Spisy terści / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.411-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPlIS TREScr I. STUDIIA, iROZPRA WY Bohdan C z a r' n o c k i, Kryzy'sy - kuźnie kJUltur. EwolucJonizm MaJrv1na Hardsa , Kl1z)'ls,ztofif> i ą t ik o w s Iki, NiewerbalJne 'komunikowanie &ię w obrzędzie weselnym w polskiej ikulturze ludO!Wej XIX w. Podstawy analizy pmgmatycznej Tadeusz M a r g u l, Motywy wiary w wilkołaka. Urszula L e h '1", Urok w aspekcie d7Jiałań magiczno-religijnych Mariusz B a u m a n n, Zadruga w JugosławiJ. Próba typologii Leszek Dz i ę g i e l, Upr-awa rośliJn w lfo~niCltwie chłopsk,im dzisiejs,zego Kurd)'lstaJllu iraokieg,o Danuta P e n k a l a, Społeczno- kJUlturo!we uwarunkowania sytua'cji zdrowotinej ludności wiejskiej we Wlspólczesnym Afganistanie . m. 3 33 55 91 105 121 145 ARTYKUŁY, OiMOWmNitA, MATER:DAf.Y Jerzy A d a m c z e w s ik i, Etnografia w Bułga'l"H Jerzy A d a m c z e w s k i, Christo WaikareJ.ski a etnografia bułgarska Michał B u c h o w s k i źródłowe podstawy rek'onstrukcji kultury symbolicznej daWUlych Słowian Fr'aJllciszek K o t u l a, Współży,me z folklorem . Marian P i s ar z a k, Pokarmy wielkanocne w Polsce Krzysztof W O' l s ki, Wojłoiki - kobierce pilśniowe Alicja B e d n a r c z u k, Obrzezanie chłopców cygańslcich w Pri5tinie okręg K,osovo w Jugosławii Gll'zegorz S k a l s k i, Francuskie muzea etnograficzne, cz. I !lU. MCII!lNZJE, P,RZEGLĄDY WYDlA. WlNrLOIIW 171 197 205 217 231 247 265 271 l[ CZASOPlLSM Alexander Alland, Jr., To be Human. An Iintrodudion to Anthropology, 1980 (Wojciech Burs2Jta, Michal Buchowski) . Science of Religion: Studies in Methodology. Ed. by Lauru Homo, 1979 (Michal Buchowski) Gestures. Their Origin and Distribution. D. Morris, P. Collett, P. Marsh, M. O.'S'houghnessy, 1979 (Elżbieta Goździak) Toivo Vuorela, Eithnology in Finland before 1920. The His1;oifYof Learning and Science in Finland 1828 - 19,18, 1977 (Andrzej Lipski) . Tradicija w istorii kultury, red. W. A. Karpuszin, 1978 (Andrzej Lipski). CoHn M. Turnbull, likowie, ludzie gór, 1980 {Ryszard Kantor) . Roman Wachowicz, Bolskie korzenie. Opowieść {) żydu pols'kich eInigmIlltów w Brazylii, 1980 (Ryszard Kantor) . 291 294 302 304 306 308 309 �412 L'archited;ure rur-ale fmncai:se. Corpus des genres, des types et des variantes, red. J. Cuisenier, 19.7'8.(Jacek Bednarski) 1. Szila.gyi, ArchiJtektur der ungarischen Kalvarien, 1979 (Stanislaw BLaszczyk) Bagra GeorgiJewa, Narordinata architektura w Bozenoi, 1979 (Jerzy Adamczewski) 31& M. Cioara Zona etJnograif:id Raoauti, 1979 (Zofia Szromba-Rysowa) . Del~ TodoroiV (red.), DohrudZa. EtnQg•.a!fSki, fo1Jklorni i ezikovi proucvanija, 1974 (Ma71iusz Baumann) Gy!ula Ortu1ay (red.), Magyar neprajzi lexikon, 1. l, 1977 (Mariusz Baumann) E'rna Pomierancewa, O russkom folklorie, 1977 (Ludmila Piskorz-NaŁęcka). VaIacobnyja ,pesnL Składalndki: N. A. Bartasevic, L. M. Salavej, V. L Jalatau, red. K. P. Kabasnikau, 1980 (Franciszek Sielickij . Estonskrij folkłor, red. R. Viijdalepp, 1980 (Alicja Bednarczuk) . Etnogre.fski i fołklor~sticzni izsledwanija, 1979 (Jerzy Adamczewski) FołJdor i Qbs~testwo, 1977 (Jerzy Adamczewski) Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Kar,pat Polskich, 1979 (Mariusz IV. (Jii'i Damborski) Simiczijew) 322. 325 323 331 341 342 348 350 Stan wiedzy o Zakaukazitu. Konferencja 15-lecie Sekcji Fo1klorystyc2IDej PZKO w Łodzi, 1980 (Edward w Czeskim Cieszynie Pietraszek) (Jii'i 352 Dam- 353. borsky) Etnograficzna dokumentacja i archiwum naukowe w muzeum - org<imzacja i udostępni~mie. Konferencja w TOI"UIniu,1980 (Iwona Wiktor) . 50 lat Muzeum Archeologic:=ego ł Etnograficwego w 'Łudzi, 1981' (Teresa Łaszczewska) 354356 . Sprawozdanie z 55 Nad~yczajnego 'Walnego Z'gromadzenia Deleg'atów PTL, Wrocław 1980 (Franoiszek W'01troj, Stanislaw Chmielowsk.i) . Uwagi do Siprawoooania z 5~ :WZD (Franciszek Wokroj, Stanislaw Chmielowski) (Iwona 319 32G 321 IKJRONIKrA MiędzYl!larodo,wa konferencja e~nografic~na na temat badań narodowościowych w Beke'SclSaba, 1980 (Ivan BaŁassa) . Współc·zesne kontakty i =iany ikullturorwe.ąla pograniczach etnicwych. Konferencja we Wrocłarwtu, 1980 (Edward Pietraszek) . Austr,iacki Zespół do Badań Pomników PrzydroŻinych (Stanislaw BŁaszczyk) Sympozjum poś,więcone follk1orowi i etJnograf.ii miasta i okręgu Bitoli, 1980 56 Walne 317 333 334 335 338 Baumann) Polskie podania ludowerw przekładzie czeskim "Kalendarz Sląski" <na rOik 1981 (Jii'i Damborsky) Polemika (Kole 3'11 31f> 366 368 ZgI'omadzenie Wiktor, Maria DelegaJtów PTL I sesja naukowa, Kraków. 198Q Niewiadomsk.a) 369 Konferencje, zja7ldy J inne spotkanda u.względniające problematykę etnograficzną w 1979 r. (Maria Niewiadoms,ka) Etlnograficzne wyrstawy czasowe oorgani:w.wane w 1979 r. (Iwona Wiktor) . Magisteria, dolktoraty i habHiJtarcje z zakresu ertżlOgrafii w 1979 r. (Maria Niewladomska) 401 v. Eurgen1usz Furdyna (Julian Antoni GÓrsz.czyk (Wanda 374 377 Szynalik Skula) łiN ~AN Dobrowolski, USA) 407 409 �CONTENTS 1. STUDIIEiS, ~RS Bohdan Czarnooki, Recessions - Hotbeds of Oulture. Marvin Hams's Evolutionism . Krzysztof Piątkowski, Nonverbal Oommun:i:cation in' the 19th CentUlry Polish FoIk Wedding Ceremony. Essentials of Pragmatic Analy'sis Tadeusz Margul, The Motives of Werewolf Bellef Urszula Lehr, A Spell as a Magical and Religious Activity Mar·iusz Baumann, "Zadruga" in Jwgoslavia. An Attempt at Typology Leszek Dzięgiel, Peas'ants' Agriculture in Modern Iraqi Kurdistan Danuta Penkala, S()lCio-Cu~,tuTalFacrors of the Health SitJllałio.n in Rural Afghanistan :Lt. ARTUOLIES, DISCU~SIONS" REVIEWiS 33 55 91 105 121 145 MATERIALIS Jerzy Adamczewski, Etnogra.phy i!11Bulgaria . Jerzy Adamczewski, Christo Wa1kal'elsJd oarud Bulgarian Ethnography Michał Bu.chows·ki, Sources for the Reconstruction of Ancient Slaves' Symbalie Cultture F1ra'ndszek Kotula, Coexistence with Folklore Marian Pisarzak, Easter Dishes in Poland Krzysztof Wolski, Felt Carpets Micja BedruarczUlk, Circumcision of Gypsy Boys in PriStirua, Kas.ovo County in Jugoslavia Grzegorz SlvaLski, French Ethnogr,a1phic Museums. Part l Ill. 3 171 197 205 217 231 247 265 271 OF PUBLUCATIOINlS ',AND PERIODICAuS Alexander Alland, Jr., To be Human. An Introduction ta Anthropol'ogy, 1980 (Wojciech BUirszta, Michał Buchowski) Science of ReLigion: Studies in Methodology. Ed. by Lauri Honko, 1979 (Michał Bucho·wsk,i) Gestures. Their Origin and Distribution. D. Morris, P. Collett, P. Marsh, M. O'Shaughnessy, 1979 (Elżbieta Goździak) . Toivo Vuorela, Ethnology in Fim;l'all1Jd before 1920. The History o-f Learning and Science in Finland 1828- 1918, 1977 {Andrzej Lipski) . Tradicija w istorii kultury, red. W. A. Ka;rpuszin, 1978 (Andrzej Lips'ki) . Colin M. Tu.wbull, Ikowie, ludzie gór, 1980 (Rysz'ard Kantor) Roman Wachowi'cz, Polskie l{'orzenie. Opowieść a żyoiu polskich emigrantów w Brazylii, 1980 (Ryszard Kani1:-or) L'·architecture rurale fra.nc;aise. Corpus des genTl~s, des types et des variantes, red. J. Cuise-ruier, 1978 (Jacek Bednarski) . L Szilagyi, Arch~tektu.r <i,erulIlgarischen Kalvar,ien, 1979 (Stanisław Błaszczyk) 291 294 302 304 306 308 309 311 315 �414 Bagra Georgijewa, Niarodnata architektura w Bozenoi, 1979 (Jerzy Adamczewski) M. Cioadi, Zone etnolgrafidi Rada.uti, 1979 (Zofia SZI1omba-Rysowa) . Delco Todorov (red.), Dobrudza. Etnograd'ski, folklorni i ezikovi proucvanija, 1974 (Mariusz :ęaumann) Gyula Ortutay (red.), Magyar neprajzi lexikon, t. 1, 1977 (Mariusz Baumann) Erna Pomierancewa, O russkom folklorie, 197'7 (Ludmiła Piskorz-Nałęcka). Valacobnyja pesni. Składalniki: N. A. Bartasevic, L M. Sałavej, V. 1. Jalatau, red K. P. Kaibasnikau, 1980 (Franciszek: Sielicki) Estonskij folklor, red. R. Vijdalepp, 1980 (AUcja Be dna'rczuk) Etnografski i folklor:Lsticzni izsledwanija, 1979 (Jerzy Adamczewski) Folkłor i obsztestwo, 1977 (Jerzy Adamczewski) Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karp,Jt Polskich, 1979 (Mariusz Baumann) Polsk,ie podalnia ludowe w przekładzie czeskim (Jiri Damborsky) "Kalendarz ŚląSiki" na rok 1981 (Jifi Damborsky) Polemika . 316 317 319 320 321 322 325 328 331 333 334 335 338 IV. CRON1ICLES International Ethnographic Conference on the Research on National Attachement in Bekescsaba, 1980 (Ivan Balass,a) . Contemporary Relations and Cultural Changes on Ethnic Borderlands. Conference in Wrocław, 1980 (Edward Pietraszek) Austrian Research Unit on Roadside Monuments (Sta'nisław Blaszczyk) Symposium on Folklore and Ethnography of Bitoli City and Ceunty, 1980 (Kole Simiczijew) State of Knowledge on "Zakaukazie". Conference in Łódz, 1980 (Edward Pietraszek) 15th Aniversary O'f Folkloristic Department of Polish Cultural and Educatlional Center in Czech Teschen (Jih Damborsky) . Ethnographic Documentation and Scientific Archives im Museums - Organization and Facilities. Conference in Torull, 1980 (IwOl,a Wiktor) . 50 Years of Archeological and Ethnographic. Museum in Łódź, 1981 (Teresa Łaszczewska) Report of 55th Ge:1eral Meetingof Delegates of Polish Ethr:ographers'Society, Wrocław 1980 (Fra'llciszek Wokroj, Stanisław Chmielowski) Remarks on the Report of 54th General Meeting of Delegates of Polish Ethrwgraphers'Society (Franciszek Wokruj, Stanisław Chmielowski) . 56th Ge"eral Meeting of Delega:tes of Polish Ethnographers' SOCJcty and Symposium in Kraków, 1980 (Iwona Wiktor, N[,\ria Niewiadomska) . Conferences, Congresses and other Meetings on Ethnographic Problems ill 1979 (Maria Niewiadomska) Ethrwgraphic Temporary Exhibition organized in 1fJ7~)(Iwona Wiktolr) Mas,tcr"'s Thesis, Doctor's Dissertations and Exams qual.ifying for A"sist~\l1t-ProJessOIJ"!shipin the Domain 'Of Ethnography in 1979 (Maria Niewiadomska) 341 342 348 350 352 353 354 356 365 368 369 374 377 401 V. IN MEMDRIAM EUgOl~"USZ Furdyna (.Julian Szynalik-Dobrowolski, Antoni Górszczyk (Wanda Skula) USA) 407 409 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eb1eb6cf538f462d86b22b3cbf860fe.pdf ad09e416e5f4369549f6247b1d5d12ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2598 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2415 Title A name given to the resource Wschodnie i zachodnie pogranicze polski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fedyszak-Radziejowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wschodnie i zachodnie pogranicze polski Spotkanie narodów po otwarciu granic Barbara Fedyszak-Radziejowska WPROWADZENIE Rozważania nad dwoma odmiennie kształtującymi się rodza­ jami sąsiedztwa na wschodzie i zachodzie kraju sprowokowane zostały osobistymi doświadczeniemi badawczymi Autorki, N I E P O P R Z E D Z I Ł O ich postawienie hipotezy przewidującej lub sugerującej taki właśnie charakter przebiegu procesów społecz­ nych. Dwa sąsiedztwa na dwu różnych pograniczach to problem dostrzeżony w trakcie badań terenowych realizowanych z myślą 0 innych celach badawczych. Pogranicze wschodnie stało się przedmiotem mojego zainte­ resowania ze względu na opinie dominujące w publicystyce prasowej o szczególnym nasileniu postaw ksenofobicznych 1 uprzedzeń wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej zamieszkałej wc wschodnich województwach. Stąd wziął się pomysł badań sondażowych w gminie C, położonej przy drodze łączącej Sanok z Przemyślem, w województwie przemyskim. Pogranicze zachodnie pojawiło się jako przedmiot mojego zainteresowania w związku z badaniami obejmującymi szeroki zakres zagadnień przygranicznej współpracy polsko-niemieckiej na terenie województw zielonogórskiego i gorzowskiego Pracami licznego, interdyscyplinarnego Zespołu kierował prof, dr hab. M . Kłodziński. M o i m zadaniem było określenie społecznych uwarunkowań współpracy polsko-niemieckiej, a dokładniej diagnoza wzajemnych stosunków polsko-nicmieckich w opiniach młodzieży i dorosłych mieszkańców czterech wiejskich gmin zachodniego pogranicza. Pierwsze badania, ze względu na sytuację finansową in­ stytutu, ograniczone zostały do kilkudniowego pobytu w tere­ nie, poświęconego obserwacjom, rozmowom i wywiadom przeprowadzonym z mieszkańcami gminy C. Badania drugie objęły 207 respondentów (136 uczniów i 71 rodziców, wy­ chowawców i radnych), mieszkańców trzech wsi oraz miastecz­ ka - siedziby gminy miejsko - wiejskiej, wszystkie położone w strefie nadgranicznej. Podobnie, jak w sondażu zrealizowa­ nym w gminie wschodniej, także na zachodzie kraju po­ sługiwałam się kwestionariuszem złożonym głównie z pytań otwartych. Porównanie rezultatów badań, a także bogactwo zgromadzo­ nego materiału pozwala, jak sądzę, dotknąć interesującej róż­ nicy kształtowania się postaw wobec sąsiadów w dwu odmien­ nych rejonach kraju i na dwu zupełnie różnych pograniczach. Pierwsze pogranicze, którego symbolem jest gmina C. położona w woj, przemyskim, określiłabym jako POGRANICZE NIEPE­ WNEJ T O Ż S A M O Ś C I NARODOWEJ, w którym granica rozdziela państwa, lecz nie zawsze i niekoniecznie narody. Zaś .Pogranicze drugie, zachodnie, przebiegające przez wojewódz­ two zielonogórskie i gorzowskie, to POGRANICZE SPOT­ KANIA D W U N A R O D Ó W , w którym granica rozdziela Zarówno dwa państwa jak i dwa narody. 1 2 1- Pogranicze wschodnie, sąsiedztwo polsko-ukraińskie ja­ ko przykład POGRANICZA NIEPEWNEJ TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ Gmina C. leży na Pogórzu Przemyskim, ograniczonym od Północy i zachodu Sanem. W czasach I I Rzeczpospolitej Pogórze Przemyskie zamieszkiwała w większości ludność ukraińska. Miasteczko C , obok Polaków i Ukraińców, zamiesz­ kiwała ludność żydowska, a wśród mieszkańców okolicznych wsi było mniej więcej tylu Ukraińców, ilu Polaków. Spośród przedwojennej ludności gminy, po 1947 roku pozostało około 20% mieszkańców. Większość przesiedlono do USRR, tylko część w rejon białostockiego. Stosunkowo najliczniejszą grupę „tutejszych" mieszkańców gminy (mieszkających na tych terenach także przed I I wojną światową) stanowi właśnie ludność C, ponieważ w miasteczku miała swoją siedzibę jednostka wojskowa, pod osłoną której przetrwali Polacy z okolicznych wsi. Ten rejon, a szczególnie najbliższa okolica C, był w latach 1945-1947 trzykrotnie „ p a l o n y " . Nie chciała­ bym szczegółowo omawiać problemu działalności O U N i Ukra­ ińskiej Powstańczej Armii na Pogórzu Przemyskiem, a także przymusowych i „ d o b r o w o l n y c h " przesiedleń mieszkańców (do USRR) tych okolic w inne rejony. 1 Dla dalszych rozważań ważne jest przede wszystkim stwier­ dzenie, że w okoliczach C. toczyły się stosunkowo zaciekłe walki, spalono 5 wsi, a stacjonowanie jednostki wojskowej sprawiło, że ludność polska (ok.20% całej przedwojennej populacji) przetrwała i pozostała na tych terenach do dzisiaj. Głównym zatrudnieniem mieszkańców gminy jest dzisiaj rolnictwo, dodatkowe możliwości zarobkowania są niewielkie, a perspektywy rozwoju wiążą się z powstaniem Wschodnio- Karpackiego Parku Narodowego oraz Euroregionu Karpac­ kiego. Władze liczą na rozwój turystyki, jako szansę dodat­ kowych zarobków dla mieszkańców gminy. Przedstawmy bliżej mieszkańców badanej wsi; większość respondentów to, jak powiadają, „urodzeni z dziada pradziada tutejsi", czyli Polacy. Wszyscy na pytanie o to kim są, odpowiadali: Polakami i katolikami. Narodowość „dziadów p r a d z i a d ó w " także okreś­ lano jako polską, jedynie czterech respondentów wyraziło pewne wątpliwości co do narodowości swoich przodków, wspominając o Ukraińcu lub o Łemku, jako jednym z dziadków lub pradziadków. Zdecydowana większość respondentów utrzy­ muje, iż w najbliższej rodzinie nie ma małżeństw mieszanych. Być Polakiem oznacza dla większości respondentów być urodzonym i wychowanym z dziada pradziada na Polaka. To „ c o ś " , co otrzymało się od rodziców. To „ c o ś " , co się czuje, co wynika z. miejsca urodzenia i zamieszkania. Zdecydowana większość respondentów lubi swoją wieś i nie zamierza opuszczać rodzinnych stron. Wspomnienia o przeszłości formułowane są bardzo podob­ nie. Niezależnie od wieku, prawie wszyscy respondenci sięgają pamięcią do okresu I I wojny światowej, dla najmłodszych oznacza to nawiązywanie do doświadczeń pokolenia dziadków. Wszyscy pamiętają i wspominają przede wszystkim lata 1945-1947, dotyczy to także najmłodszych respondentów. Większość mówi o zagrożeniu i cierpieniach spowodowanych przez „ b a n d e r o w c ó w " , „ b a n d y " i UPA. Tylko dwukrotnie pojawia się w tym kontekście określenie Ukraińcy. Troje mieszkańców wsi wspomina cierpienia i zagrożenia w sposób ogólny, nie wskazując winnych. Jeden z młodych respondentów 171 �powiada: „to jest wciąż żywe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, wzajemna nienawiść, ale to Polacy mają więcej win na sumieniu i od nich powinno wyjść pojednanie". Personifikacja i odpowiedzialność za cierpienia pojawia się w 5 wypowiedziach, większość opowiadających mówi o cier­ pieniach „nas wszystkich". Zauważmy, że źródłem cierpienia są w tych opowieściach „ b a n d e r o w c y " , „ b a n d y " , także UPA, którzy przyszli na te tereny z zewnątrz, a nie sąsiedzi - Ukraińcy, których wspomina się dobrze. Interesujące wydają się odpowiedzi respondentów na pytanie o kontakty z mieszkańcami sąsiedniego państwa po otwarciu granic. Zdecydowana większość twierdzi, że nie była nigdy na Ukrainie, nie chce tam jechać , wielu respondentów utrzymuje, że nikogo tam nie zna, lub, że zna, ale to tylko znajomi, a nie rodzina. Równocześnie większość respondentów twierdzi, że „ludzie we wsi mają częste kontakty z U k r a i ń c a m i " . W trakcie rozmowy z jednym z respondentów padło stwierdzenie: „więk­ szość ma kogoś na Ukrainie, ale nikt się do tego nie przyzna". Informację o tym k i m są nasi respondenci warto uzupełnić 0 ich samoocenę jako Polaków. Ośmiu respondentów uważa, że jest coś z czego Polacy mogą być dumni, czterech, że niczego takiego nie ma, natomiast prawie wszyscy mówią o wadach Polaków: pijaństwie, złodziejstwie, nieumiejętności rządzenia 1 braku dbałości o polskość. Jeden z respondentów podkreśla, że w telewizji ukraińskiej można oglądać wiele patriotycznych programów i słuchać ludowych i narodowych pieśni, to mu się bardzo podoba, żałuje, że naszej telewizja tego nie pokazuje (tzn. polskich patriotycznych programów). Inny porównując nasze narody konstatuje: „Polacy za granicą są dla siebie wrogami, toczą walki, Ukraińcy są bardziej solidarni, wspólnota ukraińska jest bardziej solidarna". Wśród cech, z których Polacy mogą być dumni wymieniane są przede wszystkim wartości odświętne, takie jak bohaterstwo, patriotyzm, umiło­ wanie wolności, zwycięstwo nad „ k o m u n ą " etc. Natomiast podstawowe wady Polaków wymieniane przez prawie wszyst­ kich respondentów dotyczą codziennego, zwykłego zachowania rodaków. Dodatkową informacją potwierdzającą tezę o raczej niskiej samoocenie respondentów w roli Polaków są ich odpowiedzi na pytanie o warunki, które powinien spełnić cudzoziemiec, by można go było uznać za Polaka. Pozornie możliwość taka wydaje się w opinii respondentów nieosiągalna dla nie-Polaków. Pytani o to, dlaczego cudzoziemiec nie może być Polakiem, respondenci odpowiadali: „Pani, cudzoziemiec nie zechce być Polakiem, bo jaką Polak ma w a r t o ś ć ? " „cudzozie­ miec zawsze będzie miał nas za d z i a d ó w " , „coś takiego się nie zdarza", „niech ma swoją n a r o d o w o ś ć " , „on tylko będzie udawał Polaka", „Polska była i jest dziadem". Wydaje się, że wątpliwości, co do możliwości zostania przez cudzoziemca Polakiem zbudowane są przede wszystkim na niskiej samooce­ nie własnej narodowości i braku wiary w to, że taka zmiana może być dla kogokolwiek korzystna. Wzajemne N A S T A W I E N I E do siebie Polaków i Ukraińców ocenia jako złe większość respondentów, także młodzi ujaw­ niają wrogość wobec sąsiadów. Wyraźny lęk, niepewność i obawy przed powrotem Ukraińców na te ziemie demonstruje dokładnie tylu respondentów, ilu o wzajemnym nastawieniu Polaków i przybyszy ze wschodu mówi pozytywnie, deklarując wzajemne przebaczenie, sympatię, normalność kontaktów, etc. „ludzie, jak ludzie". Jednakże na pytanie o wzajemne S T O S U N K I Polaków i Ukraińców po otwarciu granic, większość powiada, że są one dobre, normalne, bez zgrzytów i nieporozumień. Skutki otwar­ cia granic pomiędzy naszymi państawami ocenione zostały zdecydowanie negatywnie tylko przez jedną osobę. M i m o iż przeszłość wzajemnych stosunków polsko-ukraiń­ skich większość respondentów ocenia zdecydowanie źle lub wstrzemięźliwie negatywnie (dobrze - tylko 1 osoba), to prawie laka sama ich liczba wita powstanie nowego państwa, niepod­ 172 ległej Ukrainy pozytywnie, argumentując to prawem wszyst­ kich do posiadania własnego państwa. Równocześnie państwo to uważane jest za zagrożenie dla Polski. W kolejnym pytaniu obawy przed Ukraińcami i ich państwem ujawniają prawie wszyscy respondenci. Pozostali, na pytanie: „Czy Polacy mają powody obawiać się U k r a i ń c ó w ? " odpowiadają: „trudno po­ w i e d z i e ć " . Nikt więc nie jest całkowicie wolny od obaw. Lęki i obawy formułowane są w taki sposób: „Ukraińcy mają apetyt na przemyskie i krośnieńskie, trzeba być ostrożnym, czasami Ukraińcy cicho o tym m ó w i ą " , lub: „do X wracają młodzi Ukraińcy i to jest problem, tego Polacy się boją, bo Ukraina jest wielka i silna". Jeden z mieszkańców wsi wyrażając opinię, że to lepiej, że wokół nas powstały nowe państwa, w tym także państwo ukraińskie, dodaje równocześnie: „ale żeby nie chcieli iść na P o l s k ę " . Wydaje się, że postawy respondentów wobec Ukraińców mają charakter ambiwalentny. Z jednej strony poczucie za­ grożenia, lęku, niechętne ujawnianie własnych z nimi kontak­ tów, z drugiej strony pozytywny stosunek do przyjeżdżających ze wschodu przybyszów. Ten pozytywny stosunek deklarują częściej starsi, niż młodsi respondenci. Sama wieś, w świetle deklaracji respondentów, nie jest zbyt często odwiedzana przez gości zza wschodniej granicy, a liczba handlujących w siedzibie gminy oceniana jest jako „ m a ł a " , a nawet „zbyt m a ł a " . Na pytanie o to. czy przybysze ze wschodu zatrzymują się we wsi, prawie wszyscy respondenci odpowiadają „ n i e " . Jednakże w odpowiedziach na inne pytania informują, żc wielu mieszkań­ ców wsi odwiedzanych jest przez znajomych zza wschodniej granicy, że wielu dokonuje tanich zakupów, że zdarza się zatrudnianie przybyszy ze wschodu, przyjmowanie na nocleg, udzielanie im gościny etc. Tak więc zdarzają sie sporadyczne kontakty o ekonomicznym charakterze, jednakże są ukrywane i deklarowane jako kontakty „ i n n y c h " mieszkańców wsi, nigdy jako „ w ł a s n e " . Różnorodność narodowa i religijna w jednym państwie nie kojarzy się respondentom najlepiej, „to jest rozdzielenie społe­ czeństwa, z tego powstają konflikty, lepiej, żeby w państwie był jeden n a r ó d " , ale, powiada syn cytowanego powyżej respon­ denta, „nie ma dobrej receptury, to nie jest możliwe wyganiać innych, tego przecież nie będziemy r o b i ć " . Dobre strony różnorodności dostrzega tylko 1 osoba. Pozostali dostrzegają bądź złe, bądź ani dobre ani złe konsekwencje tej sytuacji. Prawie wszyscy respondenci nie chcą, by mniejszościom przyznano prawo tworzenia własnych okręgów autonomicz­ nych, by na terenie zamieszkiwanym przez mniejszości ich język stał się językiem urzędowym. Niezbyt chętnie przyznano by mniejszościom prawo zakładania własnych organizacji i prawo do nabywania w Polsce ziemi i nieruchomości. Z dużym prawdopodobieństwem należy przyjąć, że pragnienie ograni­ czeń w tej kwestii formułowano z myślą o Ukraińcach i mniej­ szości ukraińskiej w Polsce. Żywe były wszakże, omówione poprzednio, obawy przed Ukrainą i Ukraińcami. Interesującą różnicę poglądów między pokoleniami ujawnia pytanie o naro­ dowość ludzi sprawujących władzę w Polsce; przedstawiciel młodszego powiada: „mniejszości powinny mieć równe prawa z Polakami, ale nie zgadzam się, żeby obcy nami rządzili", przedstawiciel starszego pokolenia sprzeciwia się: „jeśli Ukrai­ niec dobrze rządzi, niech rządzi Polską, byle dobrze." Omawiane badania miały charakter sondażowy i stanowiły jedynie początek poszukiwań odpowiedzi na pytania o źródła takich, a nie innych postaw respondentów wobec „innych • Jednakże wystarczająco jasno uświadomiły mi jałowość od­ woływania się w takich badaniach do kategorii tolerancji, jako zmiennej wyjaśniającej cokolwiek w tak trudnej i skompilowa­ nej kwestii, jak postawy badanej społeczności wobec wschod­ niego sąsiada. Całkowicie otwartym pozostaje bowiem pytanie o przyczynę tak dużej ambiwalencji postaw, o źródło tak wielu wewnętrznych sprzeczności. Bowiem przejawy nietolerancji wobec Ukraińców demon- �strowane przez część respondentów stają się czymś zupełnie innym, gdy wiedzę o naszych respondentach wzbogacimy 0 S K R Z Ę T N I E U K R Y W A N Ą prawdę o ich związkach rodzin­ nych z Ukraińcami. Wiedzę tę zdobyłam dzięki wielu roz­ mowom toczonym „poza kwestionariuszem", szczególnie z młodszymi mieszkańcami gminy. „Moja babcia jest Ukrainką, ale N I G D Y się Pani do tego nie przyzna, mój dziadek walczył po polskiej stronie, jego brat po ukraińskiej, ja jestem Polakiem", opowiadał młody absolwent średniej szkoły. Kiedy zapytałam go o wyznanie, kierowana zasadą tolerancji zabraniającej sugerowania mu, jako Polakowi, katolicyzmu, popatrzył na mnie z niepokojem i odpowiedział: „Nie wierzy Pani, że jestem Polakiem? Oczywiście, że jestem katolikiem". I tak, znienacka, deklarowany lęk przed „ o b c y m " zamienia się w ukrywany lęk przed „ s w o i m " , kimkolwiek by on nie był. Obawy powoduje najwyraźniej lęk przed kwestionowaniem 1 podważaniem własnej tożsamości narodowej zarówno przez swoich, jak i przez obcych, którymi w równym stopniu są i Polacy i Ukraińcy. U K R Y W A N E są nie tylko powiązanie rodzinne, ale także gotowość do goszczenia, zatrudnienia, udzielenia pomocy przybyszom ze wschodu. Pozytywne postawy wobec Ukraiń­ ców, wspomnienia dobrego sąsiedztwa w przeszłości nie ozna­ czają gotowości do opowieści o bliskich, mieszkających po drugiej stronie granicy, o ich wizytach i spotkaniach z nimi. Takie fakty ukrywa się nie tylko wtedy, gdy dotyczą NAS S A M Y C H , także wtedy, gdy związki z Ukraińcami posiadają najbliżsi sąsiedzi i krewni, mieszkańcy wsi. Dramatyczne lata walk, konfliktów, zagrożenia ze strony „ s w o i c h " i „ o b c y c h " zarazem, oraz konieczność dokonywania wyborów, czy pozostać w Polsce, wyjechać do ZSRR, za­ chować tożsamość po przesiedleniu na tzw. Ziemie Odzyskane sprawiły, że decyzje o tym, k i m się jest, jak wychowa się własne dzieci, jakie postawy wobec wartości narodowych i religijnych należy im przekazać, podejmowane były w gronie rodzinnym, lub, co bardzo prawdopodobne indywidualnie. Identyfikacja z narodem, religią, wspólnotą realizowana była, jak się zdaje autonomicznie, a proces socjalizacji opierał się na mechaniz­ mach wewnątrzsterownego sposobu stymulowania indywidual­ nych wyborów. Symbolem stosunku do trudnego procesu określania własnej tożsamości narodowej jest powszechna niechęć do tzw. „perek i ń c z y k ó w " , a więc ludzi zmieniających narodowość „w zależności od o k o l i c z n o ś c i " : „takich, co to się przechylają raz w jedną, raz w drugą s t r o n ę " ; „po co takie perekińczyki robić, jak Niemiec, to Niemiec, jak Ruski to Ruski, czy to tak można się przebierać, ludzi którzy wszystko przyjmują nie lubi się tutaj bardzo". POGRANICZE NIEPEWNEJ T O Ż S A M O Ś C I N A R O D O ­ WEJ po powstaniu nowych państw i otwarciu granic wyzwala wśród mieszkańców potrzebę samookreślenia i potwierdzenia własnej tożsamości narodowej. W tym procesie, jak się okazuje, poczucie zagrożenie rodzi się w zetknięciu z obydwoma narodami, zarówno ze strony wspólnoty, z którą respondent identyfikuje się obecnie, jak i wspólnoty, z którą łączą go więzi pokrewieństwa. Ten dramatyczny obraz poczucia zagrożenia manifestowanego U K R Y W A N I E M związków krwi a nawet powinowactwa z Ukraińcami sprawia, że pogranicze NIEPEW­ NEJ T O Ż S A M O Ś C I N A R O D O W E J może stać się terenem konfrontacji narodów zmierzających do ekspansji asymilacyjnej. Widoczne jest poczucie lęku i zagrożenia, a problemy, które wydawały się być przeszłością, nagle powracają. Pojawia się potrzeba ponownego potwierdzenia tożsamości narodowej. . Tak więc Pogranicze Wschodnie, po otwarciu granic i nasileniu Wzajemnych kontaktów powoduje wzrost poczucia lęku, i to nie z powodu napływu obcych, lecz ponieważ ci „ o b c y " stawiają Pytania o to, k i m j a właściciwe jestem, czy moja tożsamość narodowa została j u ż jednoznacznie określona. To nie stereo­ 4 typy i uprzedzenia nie wrogość, lecz samookreślenie własnej tożsamości narodowej staje się problemem kluczowym dla zrozumienia istoty wzajemnych relacji pomiędzy dwoma naro­ dami, polskim i ukraińskim. L . Wójcik, w interesującym artykule Kto nas tak podzielił („Życie Warszawy" 10.VI.1994) omawia stosunki pomiędzy Białorusinami, Ukraińcami i Polakami w okolicach Bielska Podlaskiego. Wiceburmistrz miasta odpowiadając na tezy Ukra­ ińców, iż Ukraińcy stanowią 60% tutejszej społeczności mówi: „To są tylko hasła. Polacy nie są tu mniejszością. Tutaj żyje kilka rozmaitych wyznań i narodowości... Tutaj nigdy nie wiadomo do końca kto k i m naprawdę jest". Zaś młodzi narodowi aktywiści (Białorusini) powiadają: „Ludzie muszą sobie zbudować własną tożsamość, żeby nie dać się ostatecznie spolonizować... A najważniejsze, przeciwstawić Polakom włas­ ną kulturę". Nauczycielka: „I kto nas tak podzielił na Ukraiń­ ców i Białorusinów". Nie ukrywa, że ma na myśli Polaków. 2. POGRANICZE SPOTKANIA DWU NARODÓW. Cztery gminy wiejskie pogranicza zachodniego Najważniejszym czynnikiem określającym specyfikę tego pogranicza jest jego jednorodny narodowościowo charakter. Na obszarze czterech badanych gmin wiejskich mieszka tylko jeden bezdzietny kawaler „tutejszy", a więc identyfikujący się z naro­ dowością niemiecką. Pogranicze polsko-niemieckie woje­ wództw gorzowskiego i zielonogórskiego N I E JEST POGRA­ NICZEM ZAMIESZKIWANYM WSPÓLNIE PRZEZ P O L A K Ó W I N I E M C Ó W , nie jest społecznością o mieszanym składzie narodowościowym, tak typową dla wielu rejonów przygranicznych. Społeczność tu mieszkająca nie miała okazji przyswoić sobie przez lata wspólnego obcowania wzorów zachowań wobec „ i n n y c h " , czyli N i e m c ó w , bowiem po naszej stronie granicy mieszkają Polacy przesiedleni z dawnych kresów, centralnych i wschodnich rejonów Polski. Są tu naturalnie także przymusowo przesiedlani po wojnie Ukraińcy. Polsko-niemiecka granica dzieli dzisiaj dwa narody, które muszą wytworzyć niejako od nowa wzory zachowań i nauczyć się norm umożliwiających „dobre s ą s i e d z t w o " . Otwarte grani­ ce i wzajemne kontakty po 1990 roku stały się początkiem nowego okresu, w którym sposób współżycia dwu narodów, sposób realizowania dobrego sąsiedztwa zostanie dopiero okre­ ślony. Czy będzie to, jak pisze A . Czarkowski, zderzenie kultur prowadzące do unifikacji, symbiotyzacji, czy opozycyjności norm i wartości , pokaże czas. 5 Jak wyglądają w świetle moich badań wzajemne stosunki Polaków i Niemców, jakie wyobrażenia o nas samych i naszych sąsiadach dominują w wypowiedziach badanej młodzieży, jej rodziców i nauczycieli? Na pytanie: „Jak oceniasz wzajemne stosunki Polaków i Niemców dzisiaj, w 1994 roku?" 45% badanych odpowiedzia­ ło; są dobre, lub bardzo dobre, są poprawne, nienajgorsze, nie mam do nich zastrzeżeń, stają się coraz lepsze. Ponad 20% unikało wyraźnej oceny, używając sformułowań: takie sobie, różne, niezbyt właściwe, lub opisując je językiem pozbawionym jakichkolwiek sądów wartościujących. Prawie 20%> badanych określało polsko-niemieckie stosunki mianem złych, pogar­ szających się, łub co najwyżej pozornie dobrych, udawanych. Bardzo nieliczni zwracali uwagę na asymetrię wzajemnych relacji podkreślając pozytywne zachowania Polaków i negatyw­ ne, wrogie postawy Niemców (tylko 2,4%). Pozostali, 11,1% uchylili się od wypowiedzi i nie odpowiedzieli na to pytanie. Tak więc co piąty badany postrzegał nasze wzajemne stosunki w czarnych barwach, a prawie co drugi widział jc optymistycznie, używając określeń pozytywnych. Większość badanych uzupełniła wypowiedź o bardziej szcze­ gółową charakterystykę postaw Polaków wobec N i e m c ó w oraz Niemców wobec Polaków. Wypowiedzi poświęconych za­ chowaniom Niemców było więcej. Jacy są więc, zdaniem 173 �naszych respondentów, Niemcy wobec Polaków i Polacy wobec Niemców? Odpowiedzi wykazują pewną symetrię ocen; Niemcy są wobec Polaków przychylni, przyjacielscy (30% wypowiedzi), ale i wrodzy, niechętni, nie tylko nie lubią Polaków, ale zdarzają się wypadki pobicia polskich turystów (23,1% wypowiedzi). Także Polacy są przychylni i przyjacielsce wobec Niemców (33% wypowiedzi), ale i nastawieni negatywnie, niechętni, nieprzychylni, sztuczni (25,9%). Opinie o Polakach w kontak­ tach z Niemcami akcentują przede wszystkim naszą interesow­ ność, pogoń za każdą marką (17,3%), brak honoru, godności i służalczość (13,7%) oraz nieufność spowodowaną pamięcią 0 ostatniej wojnie (10,1%). Opis zachowań Niemców podkreśla interesowność (chcą jedynie tanio kupować - 13,7%), arogancję, zadufanie i postawę wyższości (13,7%) oraz inne, negatywne postawy, np. są nieufni, nieszczerzy, niemili etc.(19,4%). Jednakże jedna trzecia badanych dostrzega pozytywne strony we wzajemnych relacjach u przedstawicieli jednego i drugiego narodu, pozostali rozdzielają krytyczne opinie o zachowaniach obu stron „po r ó w n o " , różnicując cechy zgodnie z własnymi obserwacjami i wedle najbardziej typowych, znanych z literatu­ ry stereotypów. Jaki obraz N i e m c ó w i jakie wyobrażenia o nas samych, Polakach, możemy odtworzyć z wypowiedzi mieszkańców badanych gmin? Jaką rolę w tych wyobrażeniach pełnią stereotypy i uprzedzenia? Polacy (zgodnie z ogólną oceną sformułowaną na podstawie pełnej wypowiedzi respondenta), są przede wszystkim różni, 1 tacy i tacy, dobrzy i źli, czyli normalni, jak inni, zdaniem 42,5% odpowiadających. Wśród 25,1% badanych Polacy cieszą się dobrą opinią, dla 23,7% Polacy to ludzie pełni wad i ułomności. Pozostali (8,7%) uchylają się od odpowiedzi. Podobnie rozkładają się wypowiedzi na temat Niemców; 28% respondentów pisze o Niemcach w superlatywach, 25,1% podkreśla ich negatywne cechy. Pozostali, bądź nie podejmują się oceniania Niemców (21,7%), bądź też odpowiadają, różni, jak wszyscy, jak Polacy, normalni etc. (25,1%). Tak więc w obu przypadkach od sformułowania wyraźnej oceny Polaków i Niemców, o charakterze pozytywnego lub negatywnego stereotypu uchyla się prawie połowa badanych. 0 tych respondentach z dużym prawdopodobieństwem możemy powiedzieć, że starają się uwolnić opinie zarówno o sobie samych, jak i o Niemcach od jakichkolwiek, pozytywnych czy negatywnych uproszczeń. Pozostali nie wydają się być bardzo stronniczy, wady i zalety dostrzegają u obu narodów, uprzejmie widząc zalety w nieco większym stopniu u Niemców (28%), niż u Polaków (25,1%). A jak wygląda pozytywny stereotyp Polaka w świetle zebranych wypowiedzi? Polak jest więc towarzyski, gościnny, miły, serdeczny i otwarty na innych (36% wypowiedzi pozytyw­ nych), jest także pracowity, zaradny, solidny, dobrze zor­ ganizowany, przedsiębiorczy, ambitny, uczciwy i odpowiedzia­ lny (34,4% wypowiedzi). Prawie co trzecia wypowiedź pod­ kreśla tradycyjne przymioty Polaków, patriotyzm, wiarę, fanta­ zję i zdolność do improwizacji. (29,6%) Nowe elementy tego stereotypu, to przymioty dotychczas rzadko pojawiające się w autostereotypie Polaków: pracowitość, zaradność, przedsię­ biorczość. Trudno orzec, czy jest to projekcja marzeń, czy wynik obserwacji zachowań Polaków w nowej sytuacji gos­ podarczej kraju. Być może tworzy się nowy obraz typowego Polaka, nie tylko gościnnego patrioty, jak to było dotychczas, lecz także zaradnego, pracowitego i odpowiedzialnego przed­ siębiorcy. Negatywne wypowiedzi o Polakach, a jest ich więcej niż pozytywnych, utrzymują, że Polacy są ludźmi bez honoru 1 godności, sprzedajnymi i gotowymi dla pieniędzy zrobić wszystko (31,3%), że Polacy to ludzie biedni, zakompleksieni, zabiedzeni, z dużym poczuciem krzywdy (21,2%), leniwi, 174 zsowietyzowani i wymagający „twardej r ę k i " (15,1%) oraz wulgarni i chamscy (13,4%), a także nietolerancyjni (8,3%) i , co więcej, Polacy to okradający N i e m c ó w złodzieje (10,6%). Obraz negatywnych cech Polaków różni się znacznie od autostereotypu ujawnionego w ogólnopolskich badaniach B. Wilskiej-Duszyńskiej. Czyżby więc nowy stereotyp Polaków bez godności i honoru, sprzedajnych złodziei i wulgarnych chamów stanowił twórcze uproszczenie i uogólnienie najnow­ szych doświadczeń i obserwacji zachowań Polaków, dokonane przez mieszkańców wiejskich gmin zachodniego pogranicza? Czy wyraźnie nowe elementy obrazu Polaka, zarówno te negatywne, jak i pozytywne są odwzorowaniem nowej wiedzy i doświadczeń? Byłby to sygnał ważnych i interesujących zmian w sferze świadomości, wywołanych wieloma nowymi zjawis­ kami w skali ogólnopolskiej, np. mechanizmami rynkowymi, a w skali badanego regionu, otwarciem granic i nowymi, wynikającymi z tego możliwościami. 6 A jak wygląda negatywny i pozytywny stereotyp Niemca w świetle prezentownych badań? T y m razem wyraźną przewagę mają wypowiedzi pozytywne nad negatywnymi, odwrotnie niż w charakterystykach Polaków. Potwierdzałoby to wyniki badań B.Wilskiej-Duszyńskiej, zgodnie z którymi, stereotyp Niemca jest zdecydowanie bardziej pozytywny niż autostereotyp Pola­ ka. Także badania A. Rosnera z 1992 roku wykazują skłonność badanej młodzieży do konstruowania wyraźnie pozytywnego obrazu N i e m c ó w . W moich badaniach Niemcy okazali się pracowici, uczciwi, dumni z własnego narodu i zdycyplinowani (25,5% wypowiedzi pozytywnych), pewni siebie (ale nie aroganccy), „na luzie", mądrzy, inteligentni, potrafiący żyć, dbać o środowisko i samych siebie ( 2 1 % wypowiedzi), przychy­ lni Polakom (17,8%) oraz po prostu bogaci (14%). Są także, mimo wielu zalet zróżnicowani, część jest „w p o r z ą d k u " , część bije obcych (21,6%). Są w tym stereotypie wyraźne wskazówki sygnalizujące zdolność respondentów do uzupełniania tradycyj­ nych uproszczeń o nowe obserwacje zachowań Niemców; umiejętność życia „na luzie", nieagresywną pewność siebie, postawy ekologiczne etc. M o ż n a przypuszczać, że podkreślanie tych cech to wynik porównywania zachowań przedstawicieli obu narodów i dostrzegania zalet, które być może chciałoby się posiadać. 7 Negatywne wyobrażenia o Niemcach zawierają następujące cechy: wrogość wobec Polaków, pragnienie dominacji, butę (44,7% wyłącznie negatywnych opinii), wyrachowanie i zainte­ resowanie tanimi zakupami w Polsce (23,4%), arogancję, egoizm, zamknięcie w sobie kamuflowane udawaną przyjaźnią (19,1%) oraz lenistwo, słabe wykształcenie i głupotę (12,7%). Zarówno buta, arogancja jak i wrogość wobec Polaków to tradycyjne elementy niemieckiego stereotypu. Nowością są opinie o głupocie i lenistwie N i e m c ó w , dotychczas raczej w opiniach Polaków nie spotykane, oraz „wyrachowanie" kojarzone z traktowaniem Polski jako miejsca korzystnych i tanich zakupów. Ponieważ ta opinia zgodna jest z danymi statystycznymi opisującymi częstotliwość niemieckich zaku­ pów w rejonach zachodniego pogranicza, ten element stereo­ typu także zdaje się być dowodem rozbudowywania obrazu typowego Niemca o nowe, zaobserwowane przez mieszkańców badanych gmin zachowania. Jak więc się zdaje, otwarte granice i żywiołowe kontakty Polaków z Niemcami, zarówno te o handlowym i gospodarczym charakterze, jak i te nawiązywane w ramach współpracy szkół i organizacji społecznych powodują zarówno wzbogacenie wiedzy o sąsiadach, jak i lepsze poznanie samych siebie. W rezultacie, dotychczasowe stereotypy są rozbudowywane i uzupełniane o nowe, znaczące elementy. Nowością jest także stosunkowo duża grupa respondentów, mniej więcej połowa, którzy próbują w ocenianiu obu narodów uwolnić się od presji wszelkich stereotypów, pisząc: jesteśmy tacy sami, czyli i tacy i tacy, po prostu różni, jak ludzie. Ten proces reinterpretowania starych stereotypów i uwalniania si? �od ich presji w ocenianiu ludzi jest, jak się zdaje wyraźną konsekwencją otwarcia granic, nasilenia kontaktów miedzy naszymi społeczeństwami i wynikającej z nich konieczności uczenia się nowych wzorów zachowań. Co sądzą mieszkańcy przygranicznych gmin o konsekwen­ cjach otwarcia granic między Polską i Niemcami. Jak oceniają ewentualne korzyści lub straty ponoszone przez swoje społecz­ ności? Czy chcą ponownego zamknięcia granic? Kwestiona­ riusz ankiety zawierał kilka pytań zmierzających do uzyskania możliwie pełnego wyjaśnienia tych kwestii. Pytania miały charakter zarówno otwarty, jak i zamknięty, tak by możliwa była w miarę pełna, wewnętrzna weryfikacja ujawnionych opinii. Na pytanie, czy wolałbyś, by granica pomiędzy Polską a Niemcami została ponownie zamknięta, a wzajemne wyjazdy i odwiedziny znacznie bardziej utrudnione, tylko 3,9% respon­ dentów odpowiada T A K , a niewiele więcej, bo 4,8% RACZEJ T A K . Jednoznaczna odpowiedź N I E była udziałem 49,3% badanych, a RACZEJ N I E - 25,1%. Nie odpowiedziało na to pytanie 16,9% respondentów. Tak więc akceptacja otwartych granic i wzmożonych kontak­ tów między Polską a Niemcami jest w badanym środowisku stosunkowo wysoka. Warto przytoczyć uzasadnienia, które spontanicznie (po pytaniu „Dlaczego ?"), wpisało w ankietę aż 86,5% respondentów. Postulujący zamknięcie granicy używali następujących argumentów: trzeba chronić nasz rynek, będzie spokojniej po zamknięciu granic, czy też, dosyć oryginalnie uzasadniając brak własnego zdanie w tej kwestii - „i tak nie znam języków i nie chcę p o d r ó ż o w a ć " - 11,7% wypowiedzi. Natomiast zwolennicy otwartych granic argumentowali w spo­ sób następujący: - otwarte granice, to rozwój turystyki, kultury, rozwój gos­ podarczy, to handel, a więc i zysk dla obu stron - 24,6% - granice powinny być otwarte, bo pozwalają na nawiązanie kontaktów między ludźmi, tworzą się więzi sympatii i przyjaźni, Polacy mają rodziny i wielu znajomych poza granicami kraju 20,7% - otwarte granice są potrzebne i Polakom i Niemcom - 20,1% - granice powinny być otwarte, bo jest to korzystne dla społeczeństwa, naród nie może się zamykać, jesteśmy częścią Europy, - przenikanie kultur jest potrzebne - 19% - zamknięcie granic to błąd - 3,9% Wydaje się, że podawane przez respondentów odpowiedzi nie wymagają komentarza, obok zrozumienia korzyści ekonomicz­ nych wyraźnie dostrzeżony został także kulturowy wymiar problemu, otwarcie na „ i n n y c h " to pozytywny typ zachowania, sądzi tak 19% badanych. Czy akceptacja otwartych granic wynika z dostrzeżenia korzyści odnoszonych przez Polaków, czy też zauważane są obustronne zyski? Zdecydowana większość badanych (65%) dostrzega obu­ stronne korzyści, 18% nie potrafi ocenić kto zyskał a kto stracił, korzyści tylko jednej strony uznaje (w sumie) 14 %, częściej przypisując je Niemcom (8%). Ostatni problem, który pojawił się w badaniach A.Rosnera , a który bezpośrednio związany jest z omawianym zagad­ nieniem, to odwiedziny byłych właścicieli i ich potomków w domach i gospodarstwach posiadanych dzisiaj przez nowych, polskich mieszkańców. Zadałam dorosłym respondentom pyta­ nie: Czy uważa Pan(i) to zjawisko za problem?, a młodzieży: Co o tym sądzisz? Nie odpowiedziało na to pytanie tylko 6,7% badanych, co, w porównaniu z innymi wynikami sugeruje istnienie w bada­ nych społecznościach skrystalizowanych poglądów na tę kwes­ tię. Rozkład odpowiedzi jest następujący: - to nie jest żaden problem, to zupełnie normalna rzecz - 66,7% ~ to dobry pomysł, doskonale ich rozumiem - 13,5% f to jest pewien problem, (domy są zniszczone, wstyd, nowi 7 mieszkańcy źle się czują) ale Niemcy mają do tego prawo 3,1% - to jest problem, gdy Niemcy próbują się wtrącać - 7,6% - to jest problem, bo Niemcy są zawistni, chcą wrócić etc. - 9 % Tak więc kwestia spotkania N i e m c ó w i Polaków, dawnych i nowych właścicieli d o m ó w i gospodarstw nie wpływa na zmniejszenie stopnia akceptacji otwarcia granic, 80,2% respon­ dentów nie dostrzega w tym trudnym spotkaniu żadnego problemu. Tylko 16,6% badanych ma niechętny, a nawet wrogi stosunek do niemieckich odwiedzin. Nie należy bagatelizować takich postaw, jednak podkreślanie naturalności zjawiska przez zdecydowaną większość odpowiadających wyjaśnia, jak sądzę wątpliwości co do postaw Polaków wobec niemieckich sen­ tymentów. Porównanie poglądów młodzieży i dorosłych mieszkańców gmin sygnalizuje istnienie niewielkiego, słabo manifestującego się w wynikach badań, zróżnicowania postaw ze względu na wiek. Młode pokolenia częściej zorientowane jest na kontakty interpersonalne, przyjaźnie, więź z rówieśnikami, niezależnie od ich narodowości. Odpowiadając na pytanie o przyszłość naszych wzajemnych stosunków dorośli przywiązują większą wagę do konieczności wyrównania poziomów życia w obu krajach, niż do przyjaznych relacji między narodami. Także odpowiadając na pytanie 0 powody, dla których należy otwierać granicę, dorośli częściej podkreślają pozytywne konsekwencje wzajemnego przenikania kultur, niż młodzież, która zwraca uwagę przede wszystkim na więź łączącą ludzi. Młodzież bardzo często w swoich wypowie­ dziach akcentuje znaczenie przyjaźni i wzajemnej przychylno­ ści obu naszych społeczeństw. Na uwagę zasługuje także kolejna różnica między młodzieżą 1 dorosłymi respondentami. Uczniowie bardziej pozytywnie oceniają obydwa narody, zdecydowanie mniej wad przypisując zarówno Polakom", jak i Niemcom. Podkreślanie znaczenia postaw afiliacyjnych, a więc nastawienie na przychylność i przyjazne relacje między ludźmi widoczne są także w młodzie­ żowych charakterystykach Polaków. Dorośli w mniejszym, niż młodzi respondenci stopniu sądzą, że jesteśmy pozytywnie nastawienie wobec innych, a także, że Niemcy są przychylnie nastawieni do Polaków. Częściej także podejrzewają Niemców 0 pragnienie odzyskania dawnych ziem i majątków. Badania nad społecznymi uwarunkowaniami polsko-niemieckiego sąsiedztwa, zrealizowane w czterech gminach zachod­ niego pogranicza pozwalają na sformułowanie następujących wniosków: 1. Większość mieszkańców badanych gmin akceptuje otwarte granice, wzmożony ruch turystyczny oraz N i e m c ó w odwiedza­ jących swoje rodzinne strony. Prawie połowa badanych zdecy­ dowanie pozytywnie ocenia kształt dzisiejszych stosunków między Polakami i Niemcami, negatywną opinię formułuje co piąty respondent. Prawie połowa odpowiadających uchyla się od konstruowania jednoznacznych ocen naszych narodów, pozostali „sprawiedliwie" rozdzielają pomiędzy Polaków 1 Niemców wady i zalety. Obecne w postawach badanych społeczności stereotypy narodowościowe zbieżne są z wynika­ mi ogólnopolskich badań. Należy jednak zauważyć wyraźne modyfikacje ich treści pod wpływem najnowszych doświadczeń i bieżących wydarzeń. Zauważmy także ok. 20% badanych, którzy sceptycznie, a nawet wrogo traktują proces wzajemnego zbliżenia naszych narodów. 2. W stosunkach polsko-niemieckich nadal znaczną, chociaż nie dominującą rolę odgrywają stereotypy. Widoczny jest jednak wolny, ale wyraźny proces odchodzenia (przynajmniej znanej z badań, polskiej strony) od wrogości i niechęci wobec Niemców budowanej na wspomnieniach z I I wojny światowej. Ważną rolę w tym procesie odgrywa młodzież, bardziej przyjaz­ na, ufna i pozytywnie postrzegająca zarówno własne społeczeń­ stwo, jak i Niemców. Wyniki te są zgodne z rezultatami innych badań socjologicznych. 775 �3. Proces budowania wzorów i norm zachowań wobec zachod­ niego sąsiada znajduje się dopiero u swoich początków. Wyraź­ nie dostrzegalne są zmiany w postawach wobec Niemców, twórcze reagowanie na nowe wydarzenia. Ujawnione stereo­ typy zdają się ulegać zmianom pod wpływem nowych doświad­ czeń. Należy także zauważyć liczną grupę respndentów, którzy świadomie unikają stereotypów i próbują swoje postawy wobec innych budować w oparciu o własne, indywidualne oceny. 4. Proces budowania dobrego sąsiedztwa wydaje się być bardzo „ w r a ż l i w y " na wszelkie wydarzenia obejmujące delikatną materię polsko-niemieckich stosunków. Wszystkie przypadki agresji czy wrogości, naganne zachowania przedstawicieli obu narodów mogą, tak jak i pozytywne przykłady przyjaźni i sympatii, zmieniać jego przebieg, przyśpieszając lub opóź­ niając „dobre s ą s i e d z t w o " . DWA POGRANICZA, DWA SĄSIEDZTWA, PRÓBA PODSUMOWANIA Trudno nie dostrzec na terenach zachodniego i wschodniego pogranicza pewnych podobieństw. Mieszkańcy ziem przy wschodniej i zachodniej granicy osobiście przeżyli przesied­ lenia w mniejszym, lub większym stopniu przymusowe. W ich pamięci o przeszłości obecne są wspomnienia przesiedleń własnej rodziny, rodzin sąsiadów lub nieznanych osobiście ludzi, którzy zamieszkiwali dawniej ich własne domy. To doświadczenie ma wyraźny wpływ na postawy respondentów. Sentymentalna turystyka ojczyźniana Niemców nie budzi sprze­ ciwu, tak jak akceptowane są (chociaż ukrywane) odwiedziny rodzinnych miejscowości przez Ukraińców. Mieszkańcy wiejskich gmin na obu pograniczach B A R D Z O P O Z Y T Y W N I E PRZYJĘLI O T W A R C I E G R A N I C I WZAJE­ MNE K O N T A K T Y MIESZKAŃCÓW SĄSIADUJĄCYCH P A Ń S T W . A n i zachodnie, ani wschodnie pogranicze N I E Z N A D E K L A R A C J I S U G E R U J Ą C Y C H POSTAWY AGRESYW­ NE, nie zna także aktów wrogości wobec przyjezdnych. Ważniejsze wydają się jednak różnice, bowiem trudno nie dostrzec odmienności procesów toczących się na zachodnim i wschodnim pograniczu. Pogranicze zachodnie wydaje się symbolem procesu zbliża­ nia się narodów. Otwarte granice wywołują proces twórczego reinterpretowania treści stereotypów, a nawet odchodzenia w ocenach obu narodów od uproszczeń. Widoczna jest dynami­ ka zmian K U D O B R E M U S Ą S I E D Z T W U . W tym procesie bardzo ważną rolę odgrywają, organizowane przez dyrektorów szkół podstawowych, kontakty pomiędzy młodymi mieszkań­ cami wiejskich gmin pogranicza. Natomiast pogranicze wschodnie ponownie wchodzi w pro­ ces określania własnej tożsamości narodowej. Otwartym grani­ com towarzyszy lęk o charakter wzajemnych kontaktów, obawy o szczerość intencji przedstawicieli obu narodów potęgowane są niepokojem związanym z kwestionowaniem tożsamości naro­ dowej przez wszystkie strony sporu o tożsamość Wywołuje to postawę ukrywania wzajemnych kontaktów. Nie są podej­ mowane żadne próby zbliżania przedstawicieli najmłodszego pokolenia w ramach wymiany młodzieżowej, organizowanej przez szkoły lub organizacje młodzieżowe. Koloryt wzajem­ nych kontaktów wyznacza wymiana handlowa, pośrednictwo, targi uliczne. Jednakże pogranicze wschodnie, pomimo lęków, P A M I Ę T A 0 D O B R Y C H RELACJACH P O M I Ę D Z Y UKdlAIŃCAMI 1 P O L A K A M I . W odróżnieniu od pogranicza zachodniego postawy pozytywne, akceptujące, pojawiają się częściej w wy­ powiedziach ludzi starszych niż młodszych. To starsi, mimo skomplikowanych wspomnień, potrafią odwołać się do wzorów i norm zachowań wspólnego życia na tych terenach w czasach I I RP. Młodzi takich wzorów nie pamiętają, a ich kontakty z przybyszami ze wschodu odbywają się w atmosferze kon­ kurencji i walki o „ z y s k " w wymianie handlowej. Młodzi na pograniczu zachodnim uczestniczą w imprezach i festynach zbliżających dwa narody, a organizowanych głównie przez szkoły. Pogranicze wschodnie takich działań nie zna, szkoły po obu stronach wschodniej granicy nie podejmują żadnej aktyw­ ności na rzecz zbliżenia młodzieży obu narodów. Mieszkańcy pogranicza wschodniego zdają się ponownie wchodzić na trudną drogę określania własnej tożsamości naro­ dowej . Pogranicze, na którym spotkały się po otwarciu zachodniej granicy D W A N A R O D Y , wydaje się być, mimo wielu trudno­ ści, zaczynem autentycznego zbliżenia. W a ż n ą rolę odgrywa świadomie podjęta przez ludzi i instytucje praca na rzecz przyszłego, dobreeo sąsiedztwa. Wschodnie POGRANICZE NIEPEWNEJ T O Ż S A M O Ś C I to miejsce, w którym toczy się proces o trudnym do przewidzenia zakończeniu. Nie widać tu żadnych, świadomie podejmowa­ nych (np. przez szkoły) prób ujęcia tego procesu w ramy sprzyjające dobrym stosunkom w przyszłości. Otwartym pozo­ staje pytanie, na ile dobre sąsiedztwo zależy od tolerancji wobec „tutejszych" (o nieokreślonej tożsamości narodowej), a na ile, od zakończenia procesu świadomego budowania własnej toż­ samości narodowej przez mieszkańców naszego wschodniego pogranicza. PRZYPISY 4 F.Znaniecki, Współczesne narody, PWN, Warszawa 1990, s. 185-192 Badania trzech gmin wschodniego pogranicza w pobliży granicy z Litwa, Ukraina i Białorusią prowadziły w 1992 roku; dr I. Bukraba-Rylska, „Rocznik Lubuski". Polacy - Niemcy: Ideo dobrego sąsiedztwa, pod dr B.Fedyszak-Radziejowska oraz mgr D.Budyta. Zarówno badana wieś. jak red. K.Bartkiewicza, nr 18, Zielona Góra, 1993. Rocznik w całości i nazwa gminy znane są Redakcji „Kontekstów", przyjęto formułę okreś­ poświęcony jest konferencji naukowej zorganizowanej przez Lubuskie lania badanej wsi i gminy symbolem „C". Towarzystwo Naukowe i Instytut Historii WSP w Zielonej Górze. Por. szczególnie; A.Czarkowski, Pogranicze polsko-niemieckie jako region Badania na terenie województwa zielonogórskiego i gorzowskiego peryferyjny a procesy zderzenia kultur. (cztery gminy wiejskie) w 1994 roku prowadził interdyscyplinarny zespół " В Wilska-Duszyńska. „My" i „ONI" - młodzież, wobec etnicznie ekonomistów, demografów, socjologów, ekspertów ds. rolnictwa, handlu obcych, [w:] Tolerancja i uprzedzenia młodzieży. Raport z. badan. IFiS PAN i marketingu. Wyniki zawiera książka pod red. M. Kłodzińskiego i A. Warszawa 1993 Jak wynika z badań B. Wilskiej-Duszyńskiej niechęć do Rosnera Przeobrażenia spoleczno-ekonomiczne obszarów wiejskich po­ Niemców i Ukraińców jest wśród polskiej młodzieży stosunkowo wysoka, granicza zachodniego, wyd. IRWiR PAN i Centrum Naukowo-Wdrożeniolecz w ostatnich latach nieco spadła. we SGGW, Warszawa 1996 A.Rosner, Obraz. Polaków i Niemców w oczach dzieci ze szkolna terenie Informacje o historii badanej gminy oraz historii stosunków polskogminy i miasta Myślibórz, „Wieś i Rolnictwo", nr 2, 1993 -ukraińskich na tym terenie pochodzą zarówno z książki St. Krycińskiego, Pogórze Przemyskie. Słownik krajoznawcz.o-historyczny. Oficyna Wydaw­ " Dorośli respondenci bardziej krytycznie niż młodzież oceniają P°' " nicza „Rewasz", Warszawa 1992 , jak i z rozmów przeprowadzonych ków. Z mieszkańcami badanej wsi. 1 1 2 3 1 a 176 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c61b1a0c82769c50a2fd1f0c0a3071dc.pdf af35de92e21f500914dafd1a6d7c1dfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2599 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2416 Title A name given to the resource Każda nacja swoju wieru ma / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.177-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelking, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Boh ad/i ii, wier mnoha" Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie Każda nacja swoju wieru ma Anna Engeiking Znajomość języka tubylców umożliwia etnografowi zadawanie zrozumiałych i uzyskiwanie stosownych odpowiedzi. pytań Bronisław Malinowski' Od kwietnia 1993 do listopada 1994 roku prowadziliśmy - grupa studentów z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej U W pod moim kierunkiem - badania terenowe na Gro­ dzieńszczyźnie. Niektóre wnioski z tych badań, jak również fragmenty zebranych materiałów, przedstawiamy w niniejszej publikacji. Głównym tematem naszych zainteresowań była samoświado­ mość społeczności lokalnych pogranicza kulturowego, w tym przede wszystkim sposoby kategoryzacji świata społecznego. 2 ж A więc, dociekaliśmy, jak członkowie społeczności lokalnych odpowiadają na pytanie „kim j e s t e ś m y ? " i „kim są tamci?" - sąsiedzi, inni, obcy. Próbowaliśmy z tych odpowiedzi od­ czytywać zawarty w nich system pojęciowy. Badaliśmy także obrzędowość i wierzenia związane z pogrzebem i życiem pozagrobowym i rejestrowaliśmy folklor - wyszliśmy bowiem z założenia, że materiał ten może nam dostarczyć faktów, pomocnych do opisu „obrazu w ł a s n e g o " i „obrazu grupy sąsiedniej" na pograniczu kulturowym. Do penetracji terenowej wybraliśmy obszar, położony nieco na południe od granicy litewsko - białoruskiej, na którym wsie katolickie (od północy) sąsiadują z wsiami prawosławnymi (od południa). Linię podziału między strefą katolicką a prawosław­ ną wyznacza tu, w przybliżeniu, szosa Grodno - Lida. Przez • — 177 �tereny te przebiega dawna granica bałtycko - słowiańska (wyznaczana na podstawie danych językowych), która od linii Niemna (w średniowieczu) stopniowo cofała się coraz dalej na północ. Działaliśmy więc w obwodzie (województwie) gro­ dzieńskim, w rejonie (powiecie) lidzkim i woronowskim, w parafiach katolickich Wawiórka, Krupowo, Białohruda, Skrzybowce i Pielasa oraz w parafii prawosławnej Lebieda. Badane przez nas wsie należą do kołchozów w Wawiórce, Tarnowie i Bolciszkach i do sowchozu w Małym Możejkowie. 3 Na zróżnicowanie wyznaniowe nakładają się w okolicach Lidy dwa kolejne typy zróżnicowań: społeczne i językowe. Pomimo prawie 50 lat kolektywizacji (kołchozy istnieją tutaj od 1948 roku) przetrwał nie tylko w świadomości mieszkańców, lecz także w praktyce społecznej, tak charakterystyczny dla tych obszarów podział na chłopów i drobną szlachtę. Na badanym przez nas terenie istnieją wioski mutyckie, wśród których, odwołując się do podziału stosowanego przez naszych rozmów­ ców, można wyróżnić katolickie, prawosławne i mieszane, oraz okolice szlacheckie, wszystkie, rzecz jasna, katolickie. Najbardziej złożona jest charakterystyka językowa rejonu lidzkiego i woronowskiego. Językiem wspólnym dla całej ludności wiejskiej jest tu gwara białoruska, zwana przez jej użytkowników językiem prostym lub miestnym ('miejscowym'). Określenie to znaczy tyle, co 'mowa ludzi prostych, niewy­ kształconych; gwara' i jest przeciwstawiane językom czystym: rosyjskiemu, polskiemu i białoruskiemu literackiemu, którymi posługują się ludzie uczone, inteligentne i szlachietne. Białoru­ ski literacki obecny jest w szkole oraz w radiu i telewizji (równolegle z rosyjskim); czynnie posługują się nim tylko dzieci szkolne oraz część młodzieży i nauczycieli. Rosyjski i silnie zruszczony staro-cerkiewno-słowiański to język cerkwi i modlitwy prawosławnej. Bardziej wykształceni użytkownicy „ p r o s t e g o " posługują się, jako językiem oficjalnym, służącym do kontaktów ponadlokalnych, rosyjskim (młodsi, wykształceni po wojnie) i/lub polskim (starsi - uczniowie przedwojennej szkoły polskiej). Ó w polski to oczywiście jego wariant regional­ ny, tzw. polszczyzna północnokresowa (wileńska). Jest ona także językiem kościoła i modlitwy katolickiej. Czwarty język, występujący w tym rejonie, to litewski. Część mieszkańców parafii pielaskiej mówi gwarą litewską (ze względu na to są nazywani Litwiakami, Litowcami, Litwinami lub barciakami). Litewski literacki jest tam obecny w szkole i w kościele. Dwujęzyczność, trójjęzyczność, a nawet czterojęzyczność, czę­ sto jeszcze dodatkowo skomplikowana podziałem na odmiany literackie i gwarowe, jest więc w okolicach, które badaliśmy, zjawiskiem powszechnym i zwyczajnym. 178 M y sami posługiwaliśmy się w rozmowach polskim i biało­ ruskim (w wersji „prostej"), a w sporadycznych wypadkach rosyjskim i litewskim. Nasze badania objęły trzydzieści miejscowości; w znacznej części były to badania stacjonarne (wyjeżdżaliśmy pięć razy na 10-12 dni). Do wybranych wiosek wracaliśmy kilkakrotnie. Najlepiej poznaliśmy następujące mikrorejony: Pielasa (siedzi­ ba parafii katolickiej, litewskojęzycznej), Surkonty (okolica szlachecka, polskojęzyczna) i sąsiednie wioski (Pieluńce, Po­ włoka); Wawiórka (siedziba parafii katolickiej, polskojęzycz­ nej) i Krasnowce; Papiernia, Serafiny (wioski chłopskie parafii wawiórskiej) i Rouby (okolica szlachecka) oraz wioski prawo­ sławne, należące do parafii Lebieda i sowchozu Małe Możejkowo: Radziwoniszki, Biltowce, Feliksowo, Szpilki. Przeprowadziliśmy około 180 rozmów. Staraliśmy się spoty­ kać z przedstawicielami wszystkich pokoleń (w tym także z dziećmi); ponieważ jednak podlidzkie wsie są wsiami ludzi starych, znaczną większość (80%) naszych rozmówców stano­ wiły osoby powyżej 60 lat. Częściej niż z mężczyznami (36%) rozmawialiśmy z kobietami (64%); charakterystyczną grupą wśród nich były samotnie mieszkające wdowy. Badania miały charakter nie ilościowy, lecz jakościowy. Zaczęliśmy od przeprowadzania klasycznych wywiadów etno­ graficznych, posługując się opracowanymi w Katedrze Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej kwestionariuszami: „Stosunki etniczne", „Wiadomości o w s i " , „Zwyczaje doroczne" i „Po­ grzeb". Z czasem, kiedy nieco lepiej poznaliśmy specyfikę terenu i , przede wszystkim, system pojęć, jakim posługują się jego mieszkańcy, opracowaliśmy własny kwestionariusz, który zatytułowaliśmy „Samoświadomość społeczności tutejszych' • Kwestionariusz ten był dla nas jednak tylko scenariuszem rozmowy; staraliśmy się raczej naszych r o z m ó w c ó w słuchać niz „ p r z e p y t y w a ć " , widzieć w nich raczej partnerów dialogu niz „informatorów". �Kiedy podczas kolejnych wyjazdów wracaliśmy do po­ znanych wcześniej wiosek i osób, nasza rola w rozmowach przesuwała się stopniowo z pozycji obcego czy gościa na pozycję dobrego znajomego, czy wręcz uczestnika życia rodzin­ nego naszych gospodarzy, a obserwacja uczestnicząca prze­ kształcała się w doświadczanie . Mieliśmy okazję brać udział w wiciu wydarzeniach rodzinnych i obrzędowych. Były wśród nich między innymi: świętowanie prawosławnej Wielkanocy u zaprzyjaźnionej rodziny, wielkanocne kolędowanie (wspólnie z hłykalnikami, obchodzącymi wieś z pieśniami i oracją w zamian za wódkę, jajka i pieniądze), prawosławne Zaduszki 4 L£ 6ЕЫСЛ : - "«.»J я,.», O W I M M M - I H W M uui (Radaunica - dziady wiosenne, podczas których ludzie modlą się, lamentują, jedzą i piją za zmarłych na mogiłkach), lis­ topadowe zaduszki katolickie (przy tej okazji zostaliśmy wpro­ wadzeni w sekrety warsztatu babki, modlącej się za dusze), wesele (po ślubie w kościele kawalera katolika z panną prawosławną) i nocne czuwanie przy zmarłym z udziałem śpiewaków pogrzebowych. Bywaliśmy też pacjentami, leczony­ mi przy pomocy zamów i odbiorcami różnego rodzaju przepi­ sów magii leczniczej i miłosnej. Stosowaną przez nas metodę badawczą adekwatnie charak­ teryzują słowa, przytoczone przez A n n ę Wykę": Badacz [•••] próbuje wypracować autentyczne związki z ludźmi, których nazywamy podmiotami badań, otwierając się na możliwość, że obie strony [interakcji] zmienią się poprzez ów proces. Badają­ cy staje się partnerem bądź uczniem podmiotu badań [...] i opisuje wydarzenia, posługując się raczej językiem podmiotów badania niż językiem wniesionym z zewnątrz studiowanego kontekstu. Mówiąc o naszych doświadczeniach w grodzieńskich wios­ kach, położyłabym nacisk na sformułowanie „uczeń podmiotu badań". „Posługiwanie się językiem podmiotów badania" stało się dla nas istotną kwestią metodologiczną ze względu na to, że przedmiotem naszego zainteresowania były zjawiska świado­ mościowe: system pojęć i wartości, funkcjonujących w społecz­ ności, zamieszkującej wioski pogranicza. Badanie świadomości było trudne przede wszystkim z dwóch powodów. Po pierwsze, materiałem badawczym jest tutaj szeroko rozumiany język: pojęcia, konotacje i stereotypy myślowe, nierzadko pozornie tożsame z naszymi wzorcami potocznymi, a przez to niełatwe do wyodrębnienia i analizy. Musieliśmy się więc tego języka uczyć, przede wszystkim właśnie jako systemu pojęciowego. Po drugie, badanie świadomości wymaga stałej uwagi, aby nie narzucać rozmówcom własnych kategorii i własnego języka. 5 179 �Zależało nam na tym, aby rzeczywistość, z którą się zetknęliś­ my, jak najlepiej zrozumieć, dlatego staraliśmy się ciągle weryfikować własny porządek pojęć. I uważać, by rozmowy z podmiotami badań nie służyły potwierdzaniu naszych włas­ nych poglądów, stereotypów i przesądów. Czy badane przez nas pogranicze, które można, jak się wydaje, określić na podstawie kryteriów obiektywnych jako wyznaniowe i językowe, jest również pograniczem narodowoś­ ciowym lub narodowym? Etnicznym? Przy uważniejszym spojrzeniu nawet „ o b i e k t y w n o ś ć " po­ działów wyznaniowych i językowych przestaje tu być oczywis­ ta. Granica między katolikami a prawosławnymi nie przebiega Rozmowy o nacjach i wiarach Rozmowa w Lebiodzie (KDołLebl) Co to znaczy nacja? Nacja to znaczy, gdzie człowiek urodził się, gdzie on żyje, gdzie on mieszka, jak to miejsce nazywa się, taka jego nacja. Niemiec to Germania, Polak to Polszczą, a Białoruś to faktycznie można powiedzieć, że swojego miejsca nie ma. Bo tu to Ruskie byli, to Polacy, to Niemcy. Białoruś, Białoruś... To spolszczona Biełaruś, część z Rossiji popadło pod Polszę, to Polska wychowała w swoim duchu, no i człowiek nie chcąc stał dwuznacznym i Polakiem i Białorusem, tylko że ja nie mogę tego wszystkiego wypowiedzieć, bo ja niepiśmienny jestem, mało piśmienny jestem, da myślę, to wszystko zrobiła kościół i cerkwa. Cerkwa chciała, żeby to więcej mieć tych ludzi. Kto pierwszy stał: czy prawosławne wyznanie, czy katolickie? Chyba prawosławne. Prawo - sławie. A Polacy odkłonili się i na drugie poszli, rozeszli się w dwie organizacji. Ale to moje zdanie, ja nie mogę twierdzić, że to koniecznie tak, ale mnie zdaje się, że to tak. da myślę, że prawosławie było pierwsze. Ja pamiętam jeszcze w szkole, jeszcze mnie mój baćka mówił, że najpierwto byli na świecie sami Żydzi, mojżeszową wiarę mieli, ale przyszedł Pan Jezus i tych ludzi stamtąd zabrał i ich przechrzcił i stali oni w Boga wierzyć. Jakie są różnice między nacjami? Mnie zdaje się, że nie ma. Tylko, że na polskim języku i na rosyjskim, tylko językiem, a tak to w tego samego Boga wierzą, tylko że na drugim języku. A wiary, to ja myślę, tej samej. Drugiej to 180 bowiem ani między poszczególnymi wsiami ani nawet rodzina­ mi. Prawie każda wieś jest w jakimś stopniu „ m i e s z a n a " (w wioskach tzw. katolickich mieszkają rodziny prawosławne i vice versa), a małżeństwa mieszane, katolicko - prawosławne, to praktyka, która nie pojawiła się, jak mogłoby wynikać z powszechnej tu mitycznej interpretacji przeszłości, dopiero po ostatniej wojnie, kiedy to świat się pomieszał, ale która - co wykazuje historia wielu poszczególnych rodzin - funkcjonowa­ ła na tych terenach od dziadów, przeddziadów. Dla wielu osób „granicą w y z n a n i o w ą " staje się moment ślubu, po którym albo zmieniają tradycję religijną, w której byli wychowani, albo - i tak jest w większości wypadków - kultywują obie: własną, już Żydzi, Afrykanie, musułmanie, oni to już wierzą w swoich bogów. A tak to dwie wiary takie same są. Dwie ? To znaczy? To znaczy: polska i białoruska, ruska. Biełaruska ona więcej przychylna do Rosji, tam więcej słów rosyjskich, c z ę ś ć polskich, część białoruskich, a część rosyjskich. Czym się różni Białorusin od Rosjanina? A to prawie takie że same, tej samej wiary i język podobny. Białoruś między Rosjanem i Polakiem zawsze pośrednikiem jest. I do tego i do tego zwraca się, i przez tego oni się rozumieją. Zawsze trochę bliżej jest Białoruś Polaka. Czy można zmienić nację ? A na co to robić? To nic nie da. Co to znaczy: liczyć się kimś? Ja myślę, że pani to sama rozumie. Polak ten, kto w Polsce rodził się, kto ma narodowość polską, ten Polak, a Białoruś to ten, kto urodził się w Rosji, tylko na tych wschodnich kresach, i dlatego on jest Białorusin. W Polsce to się nazywa wschodnie kresy, a w Rosji Biełaruś. A tacy, co się tutaj rodzili, na Białorusi, a mówią, że są Polakami? Do kościoła chodzi i liczy się Polak. Czy to zależy od wiary? Tylko od wiary to zależy. Kto chodził do kościoła, liczył siebie Polakiem, a kto do cerkwi - prawosławnym, Biełarusem, bo jak w Rosji to Rosjanin, a tutaj to Biełaruś. Czy są takie wypadki, że ktoś ma wpisaną jedną narodowość a mówi, że jest innej? Takich głupich to ja nie znam. Ale s ą tacy ludzie. To jak była �wyniesioną z domu i nową współmałżonka. Pogranicze wy­ znaniowe jest więc w znacznym stopniu również fenomenem subiektywnym, mentalnym. Jest obecne w ludziach, nie da się nanieść na mapę. Podobnie ma się rzecz z pograniczem j ę z y k o w y m . Wspo­ mniałam już o powszechnej pod Lidą trój-, a nawet czterojęzyczności. M o ż n a scharakteryzować to zjawisko na wy­ branym, typowym przykładzie. Rodzina prawosławna. Język domowy - prosty, język modlitwy - jak w cerkwi. Dziadek mówi też po polsku (przedwojenna szkoła) i po rosyjsku (nauczył się po wojnie). Czyta po polsku, rosyjsku i białorusku. Pisze po polsku i rosyjsku. Zna polskie modlitwy i katechizm (zamierzał się żenić z katolicką panną). Babcia czyta cyrylicę i łacinkę (słabo), nie pisze (podpisuje się łacinką, po polsku). Córki i zięciowie mówią po rosyjsku (powojenna szkoła), rozumieją i trochę mówią po polsku (kontakty z rodziną w Polsce). Jedna z córek zamawia po staro-cerkiewno-słowiańsku i po polsku. Wnuki czynnie znają rosyjski, polski rozumieją słabo. Z wyjątkiem męża jednej z wnuczek, katolika. Prawnuki czynnie znają rosyjski i białoruski (przedszkole i szkoła), część z nich również polski jako język modlitwy (druga babcia prowadzi do kościoła). Przy okazjach świątecznych i towarzys­ kich cała rodzina śpiewa. Repertuar jest białoruski, rosyjski i polski, a także ukraiński. A kiedy przeniesiemy się z parafii lcbiodz.kiej czy wawiórskiej kilkanaście kilometrów na północ, do Pielasy i otaczających ją wiosek, możemy do tej mozaiki językowej dodać jeszcze litewski. Nie podjęlibyśmy się narysowania mapy... Tu dotykamy jednej z zasadniczych kwestii - rozumienia pojęcia pogranicze. Nasze doświadczenia terenowe każą je rozumieć jako 'strefę współwystępowania elementów, należą­ cych do różnych kompleksów kulturowych' czy też 'obszar przejściowy od jednej inności do drugiej, łączący, integrujący, przetwarzający elementy ich obu'. Jeżeli więc posługujemy się pojęciem pogranicze, to w żadnym razie nie kojarząc go z granicą ani w rozumieniu 'linia' (bo pogranicze to raczej pas, strefa, obszar), ani w sensie 'coś, co oddziela' (skąd blisko już. do przeciwstawienia i , być może, wrogości). Czy zatem pogranicze etniczne? Tego terminu zdecydowaliś7 wojna i idąjedni, to pagony zrywa, jak drugie, to znów nakłada, o to nawet po telewizoru pokazują, w kino. To śmiech. Czy jest jakaś różnica między Polakami, którzy mieszkają tutaj, a Polakami w Polsce ? Widzimo jest. Dlatego, że Polak urodził się w Polsce i on wie, źe on tam żyje, że on Polak. A tu on sam nie wie, czy on Polak, czy on Białoruś, czy on katolik, czy on prawosławny, czy Rosjanin. Tu nie ma rządu dobrego, ja myślę, że to dlatego. A tam Polska jest, ona i będzie, i on siebie czuje, że on Polak, a tu on sam nie wie. Czasami porozmawiasz po polsku, czasami po białorusku. Nie ma drużby żadnej, zrozumienia. A czy Białorusini czują się tu, na Białorusi, tak jak u siebie, czy traktują Białoruś jak swoje państwo? Białorusy siebie nie czują ni w jakim porządku, dlatego, że on, no, ile on tym Białorusem? Lat 10, jak tu zaczęli mówić po białorusku, jak te wszystkie szyldy powypisywali. Wcześniej tego wszystkiego nie było, tylko po rosyjsku. Białorusy, a i w szkole po rosyjsku, i w cerkwi batiuszka po rosyjsku, to jak on tobie może być Białorusem? Ja myślę, że będzie wielki Bóg, jeżeli to wszystko zamocuje się i będzie razem. Przy Polsce to jeszcze pozwolili krużki te białoruskie organizować, a za ruskim to za fraki i do więzienia. Nic nie było. Tych wszystkich białoruskich kierowców, czy jak ich nazwać, do tiurmy wsadzili, w Kartuz-Berezie, to nawet jeden tu od nas siedział, nazywał się Sołwiło Walencin. On szedł za proletariat, za komunizm. Wot, takije rzeczy. Jaki jest związek nacji z wiarą? Jest i katolicy, [coj licząsiebie Białorusinami, a jest i prawosław­ ny, który sczyta siebie Polakiem. Jak na przykład ślub brać: jedno Polskie, katolickie, a drugie prawosławne. No, i trzeba żenić się, Po wyjściu z kościoła my się w ogóle nie używać; wydaje się wieloznaczny, a przez to nieprecyzyjny, dlatego łatwo tu o nadużycia." A więc narodowo­ ściowe, czy może narodowe? Po dwóch latach badań odpowiedź na to pytanie brzmi: ani takie, ani takie. Nie narodowościowe, bo nacyjne i nie narodo­ we, bo przednarodowe. Tutaj dwie niezbędne uwagi. Taka kategoria, jak narodo­ wość, wydaje się w dużo mniejszym stopniu - o ile w ogóle - obiektywna niż wyznanie czy język. I , żeby móc jej używać jako terminu, trzeba znać odpowiedź na dwa pytania: czyja to rodzice nie pozwalają, to ksiądz albo batiuszka ślubu nie dają. Jeszcze batiuszka to mog ślub dać, a ksiądz nie. Kościół to więcej taki twardy był, więcej umocniony między sobą. Ja nie wierzę, że tutaj będzie ta Biełaruś. Dlatego, że tu połowa ludzi to katoliki. I Polacy, kościół więcej silny jak cerkwa. O, tu w Grodnie ile ich jest, i modlą się, i młodzież tak ładnie po polsku mówi... A Biełarusy to więcej po rusku, albo baptysty swoje wiary zaczynają wprowadzać. Co to za wiara: baptyści? Jak tu powiedzieć. To taka pośrednia wiara między katolicką a prawosławną: krzyża oni nie przyznają, wierzą w Boga, ale krzyża na siebie nie kładą. Obrazów nie przyznają. Ja tu się spotykam z nimi często, bo mój rodni brat u tych baptysów, to my często kłócim się. Ja mu mówię: Ty głupi człowiek jesteś, a co to prawosławni nie umieją w Boga wierzyć, kto to tobie nie daje wierzyć? Ten sam Bóg. Sprawiedliwość każdego człowieka w du­ szy jego. I czy ty będziesz Polak czy Rosjanin, ważne, jak ty będziesz ludziom robić, dobrze czy źle. Jaki człowiek urodził się, takim powinien żyć. Tak będzie sprawiedliwie. A jak będzie rzucać się we wszystkie strony- tołku nie będzie. Ja trzymam się swojego drzewa, urodziłem się taki, i taki będę. Rozmowa w Szpilkach (KDSzp3) Czy tutaj kiedyś byli tylko Polacy? Nie. Tut wsiowremia ludzi i takije i takije. Nu, wot, katolik woźmie prawosławnuju za mąż, wot, takaja mieszanaja, wot, zmieszane ludzie. A często były tutaj takie mieszane małżeństwa ? 181 �jest kategoria (tzn. kto się nią posługuje) i co ma oznaczać. Kiedy to pytanie sobie postawiliśmy i kiedy zaczęły się pojawiać pierwsze odpowiedzi, okazało się, że pytanie o naro­ dowość czy naród jest z pewnego punktu widzenia bezprzed­ miotowe. Jest mianowicie bezprzedmiotowe dla naszych roz­ mówców. Nie występuje w języku podmiotów badania. Bo oni określają sami siebie w innych kategoriach niż tak oczywiste dla naszego myślenia potocznego ( i , często, naukowego) kategorie narodowe. W okolicach Lidy mamy bowiem do czynienia nie tyle z narodowościami, ile z nacjami. Nasze rozmowy na tematy „ n a r o d o w e " wyglądały mniej więcej tak: - Pan powiedział, że jest patriotą swojego narodu, czyli... - ...czyli swojej wiary. - Naród Polacy, a nacja? - Nacja tak samo polska. - Czyli nacja i naród to takie same słowa? - Nacja i naród to samo. Nacja to jest nacja: nacja polska, nacja prawosławna, nacja muselmanów - to nacja. - A nacja i wiara? Czy to się czymś różni, czy to to samo? - Każda nacja musi wierzyć w swoje. (DZPap3) Jednym ze słów - kluczy do opisu samoświadomości miesz­ kańców wiosek pogranicza okazało się więc słowo nacja, rozumiane przez większość naszych rozmówców jako 'wiara'. Potwierdzili oni tym samym spostrzeżenie, poczynione przed 60 laty na Polesiu przez Józefa Obrębskiego: Niezależnie od [...] politycznego utożsamiania się ludu, zamieszkującego dane terytorium państwowe, z władzą, sprawującą nad nim rządy, poddani dzielą się na nacje, to znaczy grupy religijne, różniące się między sobą kulturą, w pierwszym zaś rzędzie wiarą i mową. Taki podział - na „nacje, to znaczy grupy religijne" - jest tradycyjnym porządkiem świata, który badaliśmy . Jest tego świata porządkiem mitycznym - to przez jego pryzmat miesz­ kańcy wiosek i okolic postrzegają i klasyfikują rzeczywistość społeczną. Co więcej, wydaje się, że wydarzenia polityczne, w tym prześladowania religijne ostatniego 50-lecia, nie zniwe­ czyły tego porządku, przynajmniej w świadomości najstarszego pokolenia muzyków i szlachty pod Lidą. Od czasów pierestrojki funkcjonuje na Grodzieńszczyźnie przysłowie Harbaczou adk- rył wieru, ale zakrył żyćcio". Wraz z „otwarciem w i a r y " ujawnił się także tradycyjny porządek: Prawosławnych Polaków nie ma. Przechrztów nie ma. Wszys­ tkie Białorusy prawosławne, Polaki katoliki. (DZKrup 1) Katolik to wierzy w polska wiara i w księdza. Katolik. A jak Żyd, tak w żydowska wiara. Prawosławne w batiuszki wierzą i w swajo. (PPRoubl) Tam i Tatary żywut. [...] Ani i modliatsia pa swojemu, u nich swaja ta..., как ona nazywajetsia. [...] Uże как razreszyli, to uże każda nacja swoju wieru ma. (JSPiel5) Nie da się opisywać samoświadomości społeczności tutej­ szych bez użycia słowa nacja. Czy oprócz niego wprowadzać też narodowość, to oczywiście kwestia decyzji co do wyboru terminologii. Gdybyśmy zdecydowali się posługiwać pojęciami narodowość i naród, należałyby one w tym wypadku wyłącznie do języka badacza (nasi rozmówcy pierwszego z nich w więk­ szości nie znają; drugie natomiast prawie wyłącznie w etymolo­ gicznym znaczeniu 'ludzie'). M y zdecydowaliśmy się jednak korzystać jedynie z przejętego od r o z m ó w c ó w słowa nacja. Jest ono synonimem, ale nie absolutnym, narodowości, i dlatego, żeby tę odrębność zawartości treściowej podkreślić i zarazem zapobiec nieporozumieniom, określaliśmy badany teren nie jako „pogranicze n a r o d o w o ś c i o w e " , ale jako „świat różnych nacji". Ponieważ prowadziliśmy badania w nowo powstałym państ­ wie białoruskim, zachodzące w nim procesy narodotwórcze były stałym przedmiotem naszej uwagi. A ponieważ zarazem były to badania, prowadzone w społecznościach lokalnych, wiejskich, czy też - jak można by je nazwać za Józefem Obrębskim, robiąc w tym miejscu wyjątek i przywołując termin, którego nie używaliśmy - grupach etnicznych , było dla nas oczywiste, że mamy do czynienia ze społecznościami, które narodem (narodami) dopiero się stają (lub mogą, ale nie muszą się stać). W początkowym etapie badań musieliśmy być czujni, aby nie projektować odruchowo na naszych rozmówców oczy­ wistych dla nas kategorii narodowych. Musieliśmy uważać, żeby nie tworzyć na przykład z tamtejszych katolików, którzy o sobie mówią Polaki, „narodu postulowanego" - 'zbioru ludzi, których jakiś naród świadomy z tej czy innej racji uważa za przynależnych do siebie, bez względu na ich własną świado- Nu, wsio wremia tak. Wsio wremia tak. No, ja pa polsku nie umieju czysta hawaryć. Tym się różnią, że jedni do kościoła, a drudzy do cerkwi? Wot tolka eta i było. Wot eta tolka. Maleńkich wiazuć prawosławnyje w cerkwu, Polskije u kaścioł, nu, spory nikakoj niet, a za muż dziewuszki szli wsierawno. Jeśli palubit chłopca, idzie na mąż, nu i nie hladzić, szto on Ruski, a taja nie hladzić, szto Polski. Wsierawno iduć. Wot u nas zmieszany naród. A czy pani zgodziłaby się, żeby córka wyszła za Polaka? Woj! U mienia try niewiesty i wsie try Polki. Prostawcie siebia. Как budźta naroczna. I, ot, ich... eta... ikony ani pryniaśli, kada za mąż szli. Wo wremia swadźby. Oni wieńczali się w cerkwi? Ani tolko w sielsowiecie razpisalisia. Sztob sporu nie była. No, a żywuć, jak choczuć. Nu, niewiestki chodziać u kaścioł malicca. No i puść. U nas adzin Boh, adzin Isus Chrystos, a coż ja budu prociw, szto majesynuli wziali. Nu, za czem tu razdzielać, jeśli Boh adzin. A dzieci byty chrzczone w cerkwi czy w kościele? W cerkwi. U adnaho syna w cerkwi, a u druhoho w kościele. No, tak chaj sabie, kakaja mnie raznica. Wsierawno. Boh adzin. I Pan Jezus adzin. Ja как ta nie razliczaju, mnie, nie znaju, panimaju ja dobra czy drenna, no, ja nie razliczaju. Jeśli by był u Polskich adzin Boh, a u nas druhi, nu, to moża ja padumałaby: można nasz liepszy? Nu, a kaliż jon adzin, i Pan Jezus adzin, i Panna Maryja adna, no, tot jakżeż tut razdzielać? To dzieci będą Białorusy czy Polskie? Nu, adna niewiestka chreściła dzieci u kaściele, tak i ana wodzić u kaścioł, tuda malicca. No i puść, chaj molaćsa, gdieżby malilisie. Chaj pryznajuć szto ta. Wsio taki nada bajacca. Czewo ta. Nu, a eta, gdzie batiuszka chreścił, i tuda i tuda wodzić. Kali im gdzie zadumajecca. A po nacji? Biełarusy. A taja, szto chreściła u księdza, budut Palaki. Nu kanieszno, jakże? Raz ksiądz, on w kniżkie takiej... wot, dumaju, szto tak. A radzice budut pisacca: ojciec Biełaruś, matka Polka. Ja dumaju, tak budzie. Nacja to jest to samo co wiara? Nu, nacja i wiara, nu, kanieszno musi toje sama. Czy może być katolik Białoruś? Ja nie znaju, etaha u nas nie razliczajut. Szto on żywiot na Biełarusi, a chodzit u kaścioł. Nikto nie zapreszczajet, nikto. Nie. Pażausta. Jest i kaścioły, jest i cerkwy, kuda choczesz, tuda idzi, malisia. Etoho nikto nie zapreszczajet. A jak ktoś ma w paszporcie Polak, to on jest katolik? Czy może pójść do cerkwi? Może pójść. Ni u kaściele, ja dumaju, ni u cerkwi, nikto nie spraszywaje, kakoj ty nacji i paczemu ty pryszoł u kaścioł. Etawo nikto nie spraszywaje. Czyli może być Białorusin katolikiem? Uhm. Niewiestki pażedajut, kanieszna może. Eta ad czeławieka zawisie, jeśli on zachocze, to i. Wtedy należy zmienić wiarę? I może i zmienić, a może, ot, u nas uże żeniacca tak, szto tak i piszutsia, nu, panienka Polka, a chłopiec Biełaruś, tak i piszutsa, nu, a wsierawno żeniacca. A uże dzieci tam, как oni buduc, v 10 182 12 �13 mość narodową lub jej b r a k . ' Nie byliśmy przecież działacza­ mi narodowymi, mieliśmy być badaczami - i jako badacze znaleźliśmy u naszych rozmówców potwierdzenie ostatniego członu przytoczonej definicji: brak świadomości narodowej. Można natomiast wskazać na badanym terenie na oddziały­ wanie trzech ideologii „narodów ś w i a d o m y c h " , dla których narodami postulowanymi są nawet w pewnym zakresie ci sami ludzie . W tym, i chyba tylko w tym sensie można by tu mówić 0 pograniczu narodowym. Drogi oddziaływania tych ideologii są następujące: białoruskiej - szkoła (dotyczy to tylko najmłod­ szego pokolenia ) i w dużo węższym zakresie telewizja, radio 1 prasa (ludzie oglądają przede wszystkim telewizję moskiews­ ką, radia słuchają w dużym stopniu polskiego, prasy czytają coraz mniej, bo drożeje i białoruskich gazet nie lubią); polskiej - kościół i organizacje polskie (na wsi liczy się tylko kościół, ukonkretniony w osobie księdza i pomagających mu osób - najczęściej zakonnic z Polski); litewskiej (w Pielasie) - koś­ ciół (ksiądz jest Litwinem, język liturgii i kazań - litewski), szkoła (działają tu nauczyciele z Litwy), środki masowego przekazu i kontakty rodzinne (dużo młodych ze wsi mieszka w Wilnie). W czasie wyjazdów do „naszych wiosek" towarzyszyli nam 14 15 białoruscy koledzy: etnografowie, folkloryści i językoznawcy z Mińska. Ich współpraca, pomoc, konsultacje, i co równie ważne, wielka życzliwość, miały dla nas ogromne znaczenie. Nasza wdzięczność należy się przede wszystkim profesorowi Wiaczesławowi Wereniczowi oraz Uładzimirowi Wasilewiczo­ wi, Iharowi Karaszczance i Waleremu Kalinouskiemu. Dużo wsparcia, mądrych wskazówek i zachęty zawdzięczamy także profesor Elżbiecie Smułkowej, która pomimo obowiązków ambasadora RP w Mińsku zawsze znajdowała czas na rozmowy z nami. Przede wszystkim jednak dziękujemy naszym R o z m ó w c o m , którzy przyjmowali nas jak swoich, karmili, poili, nocowali, cierpliwie odpowiadali na nasze, często naiwne, niezręczne czy nietaktowne pytania i , niezrażeni, wprowadzali w swój świat. Dużo się od nich nauczyliśmy. Najwięcej chyba o tym, że różnice nie muszą oznaczać podziałów i nie wykluczają wspólnoty. Bo, jak mawia pani Nina ze Szpilek, nadta clazka razebracca w etych wiarach, w etych ludziach... Ija dumaju, kab liepiej eto wsie naczalstwo wyższeje, wsie uczone adczapilisia ad tych Indziej. Jaki jon radzilsia, chaj taki budzie, aby drużno żyli, aby lubili druh druha. Jakaja tut raznica, my dzieci adnoj planiety. My dzieci adnoj planiety. Polak na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Katarzyna Kolasa Polacy tu od początku świata, jak Pan Jezus narodził się. Tutaj byli Adam i Ewa, oni Polacy. Pan Bóg Polak. Stanisława z Krupowa (TLKrupI) W wioskach Grodzieńszczyzny mieszkają ludzie, należący do różnych nacji. Jedną z nich jest „nacja polska". Po­ szukiwanie odpowiedzi na pytanie, kim są „ P o l a c y " w wios­ kach i okolicach, które badaliśmy: jak sami siebie określają, co jak zachoczuć. U mienie adzin syn na Rasiei żywię, nu i tam takoje miesta, szto tam ni kaścioła ni cerkwy ni ma. Nu, tam babka chryścić. Babka. Pachreściłate dzietki, nu ich dwoje u ich, nu, как ani tam ich pazapisywali, Polaki czy Biełarusy, ja jeszczo nie znaju. Skąd się wzięło tyle wiar? Nu, wy znajecie szto, dziewoczka maja, skazać by eta, to treba istoriu czytać, kab znać, adkul pajawilisia etyje nacje. Nu, eta trudna skazać, eta daże batiuszka u szkole eta prepadawał. Da patopu już był naród na etoj ziemie, na etoj planecie. Nu, i uże datul ludzie stali, tak jak i ciepier, uże wsiakije bezbożniki, jeśli dzie nabiwajuć, abirajuć, agrabajuć. Nu, i tady uże tak zrabili: zachacieli ludzi da Boha zrabić leśnicu, baszniu takuju. Nu i rabili, rabili, uże zara dabierucca da nieba. Boh widzie takoje, pamieszał im jazyki. Skolka tam ich było, adzin adnaho stali ni panimać. I ni kończyli baszniu. I ni dalezli da Boha. Eta batiuszka tak hawarył u szkolie. Czestne s ł o w a / J a to pomniu. Może ad etaha, nu, a jeśli pa naucznamu, to to uże może nie tak, ja dumaju. Eta treba, kab uczony i z ksiandzem ci z batiuszkam sporyli. No, a my takije, eta nie panimajem. Jeśli po naucznamu, to pewna nie tak. A może? Ja nie znaju. No, pa cerkiewnamu to tak. Boh pamieszał jazyki. Stali pa raznomu hawaryć. Nu, adzin skażet: Padaj kirpicz, a on p a d a ś ć kusok paliena. I nie zrabili baszni. Ni daliezli, kuda chacieli. Nie stali panimać. O, tak, как i my ciepier. Ad nas nikt za granicoj, już nikt nie panimaje, Amerykancou. Nu, my, Biełarusy, Palakou my, a i, nu, małyje dzieci toże nie panimajuć. Nu, w takom wozraście jak ja, to my polski jazyk wsie panimajem, my tolka hawaryć nie umiejem charaszo. Wot. A panimać, panimajem. Amierykanski my nie panimajem, niemiecki my nie panimajem... o sobie mówią, jak są postrzegani przez sąsiadów innych nacji, stawiało mnie wobec konieczności stałej weryfikacji własnych pojęć. Musiałam podjąć próbę zrozumienia badanej rzeczywis­ tości bez narzucania jej swoich kategorii myślowych i swojego języka. Chodziło przede wszystkim o to, żeby odnaleźć charak­ terystyczny dla niej system pojęciowy, zdobyć wgląd w samo­ świadomość społeczności „tutejszych". Już podczas pierwszych rozmów zauważyłam, że określenia Polak i polski nie są używane przez moich rozmówców w znaczeniach, jakie słowa te mają w języku ogólnopolskim. A Niemcy jakiej są wiary? Musi katoliki jany. Nu, ja to nie wiedaju, sztoż ja, jany tut byli etyje Niemcy, mnie było... U jakomż hadu jany tut byli? Ja jeszcze małalietnia była, adkuda ja znaju, jakoj ony nacji. Ja dumaju, Polaki. A może toże zmieszanyje wsiaki? Albo u Polszczy wsie Palaki - nie. Tożeż jest wsiakije u was tam, u Polszczy. J e ś ć u was i Biełarusy, jeść u was i Ruskije, jeść. mąż: Tam jeść i Litowcy... Tak szto, wiera litowskaja nie kataliczeskaja, nie katoliki? mąż: Katoliki. Nu, tak kakaja raznica? Paliak - katolik i Litowiec - katolik. mąż: Piszutsa jany Litowcy. A, nu, tak, nu, tak i my piszemsia Biełarusy. U pasparci. A my prawosławnyje. Wot. O, heta nadta ciażka razebracca w etych wiarach, w etych ludziach, i ja dumaju, kab liepiej eto wsie naczalstwo wyższeje, wsie uczone adczapilisia ad tych ludziej. Jaki jon radziłsia, chaj taki budzie, aby drużno żyli, aby lubili druh druha. Jakaju tut raznica, my dzieci adnoj płaniety. My dzieci adnoj płaniety. mąż: Nie zawisie ad nas. Nie zawisie ad nas. Ni Palaka, ni Ruskaha. Zawisie ad charoszaha czeławieka. Jeśli jeho dusza charosza, tak u jom Boh. A jeśli jon zbójca jaki, u jeho Boha ni ma. Chaj, on ci Paliak, ci jaki, wsierawnoż bandziucha, płachoj czeławiek. Wot, takaja rabota. Ja dumaju, czeho jany czepiacca? Biełaruski jazyk, ruski jazyk, na jakim kto haworyć - chaj haworyć. Jak kto radziłsia, wsie wiery adnoho Boha. 183 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7d6e08f11ef70450725e9ee4a43043a.pdf 28fd5dec133d5e24452934c38e8aea0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2412 Title A name given to the resource Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur Seweryn A. Wisłocki W Muzeum Śląskim w Katowicach miała miejsce wyjątkowo ważna i znacząca wystawa. Od czerwca do końca września 1996 roku prezentowano dzieła Jacka Malczewskiego ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów. Zaistniało więc w Katowicach udostępnienie polskiej publiczności znaczącej części dorobku artystycznego jednego z najwybitniejszych polskich malarzy, wyłączonego od ponad półwiecza z naszej świadomości kul­ turowej. Lwowska kolekcja dzieł Malczewskiego jest zbiorem boga­ tym, obejmującym wszystkie okresy jego twórczości. Tworzy ją 68 obrazów oraz 18 rysunków i akwarel. Uprzednio znajdowały się one w Ukraińskim Muzeum Narodowym we Lwowie, Muzeum Lubomirskich, w zbiorach Leona Pinińskiego, Kon­ stantego Brunickiego, Bolesława Orzechowskiego, a pojedyn­ cze prace w kolekcjach innych znawców. Warto przypomnieć, iż podstawą zbiorów Ukraińskiego Muzeum Narodowego we Lwowie była kolekcja obrazów Malczewskiego zakupionych i sprezentowanych narodowi ukraińskiemu przez Romana Aleksandra Marię hrabiego Szeptyckiego, arcybiskupa lwows­ kiego, kościoła grecko-katolickiego. Ten gest wykonany przez wytrawnego polityka, zawierał w sobie całą świadomość jego doraźnych znaczeń spektakularnych jak i znaczeń na przy­ szłość. Miał on, w intencji Szeptyckiego, określić, czy wręcz przypisać Jacka Malczewskiego i jego dorobek artystyczny do kultury ukraińskiej. Nie należy także zapominać, że jest w nim również odbicie postawy donatora, jako wyrafinowanego znaw­ cy sztuki. W świadomości polskiej twórczość Malczewskiego jest perłą w dorobku naszej współczesnej sztuki. Potwierdza to choćby ostatnie zdanie noty biograficznej artysty w czterotomowej Encyklopedii Powszechnej P W N 1994: „Twórczość M . jest zaliczana do najwybitniejszych zjawisk nowoczesnej sztuki polskiej."' Prawda leży gdzieś w okolicach środka. Sam artysta miał bez wątpienia pełne poczucie przynależności do narodu polskiego, co zresztą znajduje dobitne odzwierciedlenie w cyklach obra­ zów o tematyce związanej z polską martyrologią po powstaniu styczniowym (Niedziela w kopalni 1882, Na etapie 1883, Wigilia zesłańców 1892), nawiązujących bezpośrednio do twór­ czości Juliusza Słowackiego i Artura Grottga a. Z drugiej strony jego naturalne związki z Podolem, rodzinne, a raczej rodowe są oczywiste i bezdyskusyjne. Ziemie ukraińskie odegrały rolę nie do przecenienia w roz­ woju wczesnej sztuki Słowian Wschodnich. To właśnie tutaj od końca X wieku, w Rusi Kijowskiej rozwinęła się architektura monumentalna w bezpośrednim powiązaniu ze sztuką Bizanc­ jum (np. Cerkiew Dziesięcinna X w „ oraz cerkwie w Kijowie i Czernihowie), a także malarstwo monumentalne i miniaturo­ we. Od X I V wieku sztuka Rusi Czerwonej (w odróżnieniu od Rusi Czarnej sąsiadującej bezpośrednio z ziemiami litewskimi, Białorusi oraz obszarem wpływów księstwa suzdalsko-moskiewskiego, czyli późniejszej Rosji), kształtowała się wpływem sztuki zachodniej. Podole, ziemie halickie i wołyńskie znalazły się w polskim obszarze artystycznym. Przemiany stylowe 135 �И. 3. Jacek Malczewski, „Rycerz i muza", 1903, olej, płótno 49 x75 cm II. 4. Jacek Malczewski, „Przed modelem", ok. 1960, olej, płótno 74,5x97.5 cm znaczone są przez gotyk, renesans i manieryzm {vide: architek­ tura, rzeźba i malarstwo zaistniałe we Lwowie), barok (np. klasztor w Poczajowie), rokoko (reprezentatywny przykład to ratusz w Buczaczu) oraz klasycyzm i eklektyzm. Wpływy kultury i sztuki polskiej sięgały także na pozostałe ziemie ukraińskie, będące poza polskim terytorium państwowym. Sztuka ukraińska rozwijała się jednak w oryginalnym, sobie właściwym wymiarze duchowym i formalnym, kontynuując własne tradycje ruskie, nawiązując jedynie do elementów stylów zachodnich, czego znamiennym przykładem jest „barok ukraiński" - oryginalny, dekoracyjny styl odzwierciedlony np. przy rozbudowie Ławry Peczerskiej, w Bramie Zaborowskiej w Kijowie, w ikonostasach itd. W X V I I I wieku na terenie Rusi Czerwonej rozwinął się pokrewny sarmackiemu - portret i grafika. W pierwszej połowic X V I I wieku wpisali się na trwałe do skarbnicy literatury polskiej dwaj lwowscy mieszczanie: Szymonowicz i Szymon Zimorowicz. Ich poezje, a szczególnie sielanki są wybornym przykładem stopu kultur polskiej i rus­ kiej. Na początku X I X stulecia zaistniała tzw. ukraińska szkoła poetów. Nazwa ta określała poetów romantycznych południo­ wo-wschodnich kresów dawnej Polski podejmujących w twór­ czości tematykę związaną z folklorem i dziejami Ukrainy. Należeli do niej m.in. Antoni Malczewski, Seweryn Goszczyń­ ski i Józef Bogdan Zaleski, tworząc, jak ich ówcześnie nazywa­ no, „trójcę mniejszych w i e s z c z ó w " (w odróżnieniu od M i c ­ kiewicza, Słowackiego i Krasińskiego). Bez wątpienia naj­ wybitniejszym poetą był wśród nich Antoni Malczewski (głoś­ na, kunsztownie napisana powieść poetycka Maria). w wyprawie archeologicznej do Azji Mniejszej, zorganizowanej przez Karola hrabiego Lanckorońskiego. Artysta od 1897 roku był członkiem i współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich „ S z t u k a " , w latach 1896-1900 oraz 1912-1921 profesorem ASP w Krakowie, a od 1912 roku piastował godność rektora Akademii. Znaczące sukcesy artystyczne osiągnął szybko. Na Pierwszej Wielkiej Wystawie Sztuki w Krakowie w roku 1887 otrzymał nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za obraz Na etapie. W 1891 roku na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Berlinie otrzymał Złoty Medal I I klasy za obraz Introdukcja, w rok później również. Złoty Medal I I klasy na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Monachium za obraz Śmierć na etapie, a w osiem lat później Srebrny Medal za Melancholię w Paryżu. W 1903 roku odbyła się pierwsza indywidualna „Wystawa Stu Dzieł Jacka Malczewskiego" zorganizowana przez Towa­ rzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, a następnie prezentowana w Krakowie i Warszawie. Jacek Malczewski po śmierci pochowany został w krypcie kościoła O.O. Paulinów na Skałce w Krakowie, w miejscu wiecznego spoczynku wybitnych i zasłużonych Polaków. Artysta uznawany jest za jednego z głównych przedstawicieli Młodej Polski w jej symbolicznym nurcie sztuki. Nie należy jednak jego dorobku sytuować wyłącznie w estetyce i filozofii modernistycznej. Malczewski początkowo malował wiejskie sceny rodzajowe inspirowane w znacznej mierze folklorem i pejzażem podolskim, później stworzył cykl obrazów związa­ nych tematycznie z walką o niepodległość Ojczyzny. Były prace realistyczne, tworzące pełen ekspresji dokument artj* tyczny martyrologii narodowej po upadku powstania stycz­ niowego. Około 1890 roku zwrócił się w stronę symbolizmu tworząc własny, odrębny styl. Symbolizm i ekspresja przekazu zasadzały się na baśniowości, wizyjności mitycznej łączonej z realizmem detali i poszczególnych m o t y w ó w oraz na opero­ waniu żywą gamą kolorystyczną o dysonansowych zestawie­ niach. Sytuując twórczość Jacka Malczewskiego na takim, z konie­ czności nader szkicowo zarysowanym tle, można rozumieć i odczytywać motywy malarskie wywodzące się z tradycji kulturowej Podola, ich specyficzne znaczenia symboliczne i metaforyczne wpisane w większość dzieł malarskich tego artysty. Studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych u Włady­ sława Łuszczkiewicza, Feliksa Szynalewskiego i Jana Matejki. To właśnie on pierwszy dostrzegł wielki talent Malczewskiego, który ostatecznie przeniósł się do jego pracowni. W 1876 roku artysta wyjechał do Paryża, gdzie przez rok kształcił się w Ecole des Beaux-Arts u Ernesta Lehmanna. Po powrocie studiował ponownie u Matejki. Zgodnie z duchem czasu Malczewski odbył wiele podróży artystycznych do Włoch. W 1884 r. uczestniczył jako rysownik 136 10 mll|L W dziesięć lat później kształtuje się ostatecznie i /a.l stałe miejsce w twórczości Malczewskiego portret. Arty również w tym przypadku wypracował własną formułę eks presyjno-filozoficzną. W skrócie można ją określić jako И* ' wanie (najczęściej) półpostaci na tle krajobrazu, z zastoso*^ niem kontrastu nie tylko kolorów, lecz przede wszys^ nastroju w wizerunkach przyrody i człowieka. Człowiek i N ra. Pogodny pejzaż tworzy kontrast dla powagi człowieka, J - sla 1 atL1 �melancholijnych rozważań. Tak są traktowane liczne autoport­ rety malarza, na których przedstawia się w różnych strojach i z różnym rekwizytorium znaczących symbolicznie atrybutów. Lubił przedstawiać się w otoczeniu muz, aniołów, faunów, rusałek i harpii. Byty fantastyczne na jego płótnach współist­ nieją z bytami realnymi na równych prawach, tworząc amal­ gamat znaczeń nadrealnych, asocjacji kreujących „krajobraz duchowy" artysty (w przypadku autoportretu), bądź port­ retowanego modelu. W takim samym sztafażu symbolicznym malarz starał się przekazywać idee, duchowe posłania właściwe dla czasu, dla epoki, a jednocześnie ponad czasowe, uniwersalistyczne. Świat ducha i świat materii kreowane są jako jeetność w osobistej, antropologicznej perspektywie, w wizjach malars­ kich czerpiących jednocześnie z tradycji polskiej, ukraińskiej i europejskiego dziedzictwa historyczno-kulturowego. Szcze­ gólną rolę odgrywa w nich kobieta personifikująca wielość znaczeń od metafor potocznych, wręcz banalnych do skom­ plikowanej symboliki metafizycznej. Można domniemywać, że było to zgodne z duchem sztuki modernistycznej, z jej fascyna­ cją, filozofią i sztuką indyjską, szczególnie tantrą, choć w malar­ stwie Malczewskiego nie ma bezpośrednich, formalnych nawią­ zań do sztuki indyjskiej. M o ż n a jedynie mówić w tym przypad­ ku o pewnym powinowactwie w obrębie ideii kreujących sztukę na gruncie europejskim w tamtym czasie. Dla porównania, szczególnie w odniesieniu do sztafażu symbolicznego wywodzącego się z kultury i mitologii greckiej, odwołam się do Stanisława Wyspiańskiego. Mam na myśli projekt kurtyny do teatru im. J. Słowackiego, który Wyspiański zgłosił na konkurs, a który nie znalazł uznania. Otóż koncepcja artyslyczno-filozoficzna tego dzieła (zachował się projekt na kartonie) opierała się na misterium eleuzyńskim, na jego istocie, czyli micie o śmierci i odrodzeniu w rocznym cyklu procesów przyrody. Wyspiański jednak w tym przypadku, jak i w innych dziełach, szczególnie literackich, nie czerpał bezpośrednio U. 5. Jacek Malczewski, „Trzej aniołowie z Tobiaszem", 1906, olej. tektura 32.2 x 24,4 cm 11. 6. Jacek Malczewski. „Rycerz". 1904. olej, płótno 182 x 122 cm z mitologii i filozofii starożytnej. Po odpadnięciu przy eg­ zaminach w państwowej Akademii Sztuki w Paryżu, zapisał się do „ a k a d e m i i " prywatnej, gdzie Paul Serusier wykładał filozo­ fię propagując Platona i mistrzów szkoły aleksandryjskiej: Filona oraz Hermesa Trismogistosa, a szczególnie od roku 1889 nową wersję hermetyki głoszoną przez Edourda Schure, autora dzieła Wielcy wtajemniczeni. Książka ta stała się wręcz Biblią epoki symbolizmu. Tadeusz Sinko w swoim czasie wyraził przekonanie, iż. światopogląd Wyspiańskiego opierał się na trzech źródłach: doktrynie hermetycznej Schurego, kulturze greckiej i filozofii Fryderyka Nilzschego. Tak więc wspomniany projekt kurtyny zawierał posłania symboliczne nawiązujące do greckiego mitu, ale w duchu interpretacji mającej źródło w Wielkich wtajem­ niczonych. W tym samym czasie Jacek Malczewski, zafascynowany również, kulturą grecką, jej przekazem symbolicznym, a także hermeneutyka głoszona przez Edouarda Schure, wprowadza do swoich obrazów postacie alegoryczne w rozbudowanych kon­ tekstach symbolicznych. Rebusy symboliczne sytuował w kra­ jobrazie, w architekturze, bądź w ich wybranych elementach, z terenu zachodniej Ukrainy. Budował przy ich użyciu klimat obrazu, klimat nostalgii, melancholii, a raczej melancholijnej autorefleksji tak specyficznej i jedynej w swoim rodzaju, iż. kojarzy się bezpośrednio ze smutkiem stepowym i ukraińską dumką. Eksponowane w Muzeum Śląskim obrazy pochodziły ze wszystkich okresów twórczości artysty i prezentowały prawie wszystkie istotne dla niej motywy i oraz wątki tematycznosymboliczne. Ich wybór dokonany przez Igora Chomycza, kustosza Lwowskiej Galerii Obrazów posiadał bardzo ważną cechę: był dopełnieniem dzieł Malczewskiego, które są w kraju, w polskich zbiorach muzealnych i prywatnych. Nie można mieć pełnego przekonania o wielkości tegoż artysty, bez zapoznania się ze znakomitą kolekcją Lwowskiej Galerii Obrazów. Katowickiej wystawie towarzyszył katalog wydany na euro­ pejskim poziomie edytorskim i merytoryczin m. co je-st w znacz­ nej części autorską zasługą Igora Chomycza a także Muzeum Śląskiego. Jacek Malczewski Malarstwo, ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów, Muzeum Śląskie, Katowice, czerwiec - wrzesień 1996 r„ komisarze wystawy: Roman Fedyna, Izabela Kanta, Zofia Krzykowska, aranżacja przestrzenna: A . Cioska, M . Madej, M . Paluchiewicz. 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05136536cfa20b307b52d2b2b51102a2.pdf 3f63b51c80fd9b8597e375727e0295fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5661 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5263 Title A name given to the resource Strój biłgorajsko-tarnogrodzki/ Atlas Polskich strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.8; s.62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaznowska, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L A - S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH B A R B A R A K A Z N O W S K A - J A R E C K A S B I Ł G O R A J S K O T R - T Ó J A POLSKIE TOWARZYSTWO R N O G R O LUDOZNAWCZE D Z K I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H V I Ł G L U D O W Y C H MAŁOPOLSKA B A R B A R A B S T R O J Ó W O R A J ZESZYT 8 K A Z N O W S K A - J A R E C K A S K S T R Ó O - T A J R N O G R O D Z K I Zak i a c' K o ! & rozna wstwa 1 9 5 8 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA ZESZYTU: ADAMA SEWERYN, - ADAMSKA JÓZEF JÓZEF BARWNA ZBIGNIEWA UKŁAD GRAFICZNY KLIMCZYKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE M. K A S P R Z A K A GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO PLANSZA IM. GAJEK ZAKŁADY W POZNANIU POZNAŃ GRAFICZNE — KLISZE WIELOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE „PRASA" WE WROCŁAWIU Nallad 6200 egz. Ark. wyd. 6, ark. druk. 8,5. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61*86/8. Oddano do składania 2. XI. 1957. Podpisano do druku 5. IV. 1958. Druk ukończono w kwietniu 1958. Zam. 496/9 Cena zł 29,—. R-9 �WSTĘP O b s z a r i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a . Na wschodzie Nizina Sandomier­ ska przechodzi na prawy brzeg Sanu i sięga po wzgórza Roztocza. Przecinają ją tutaj dwie rzeki Bukowa i znacznie od niej większa Tanew; obie mają swe źródła w Roztoczu i le­ niwym nurtem toczą swe wody przez k r a i n ę nizinną ku zachodowi, gdzie wpadają do Sanu. Teren prawobrzeżnego dorzecza Tanwi jest gęsto pocięty jej dopływami, z których największym jest Łada. Nad jej brzegiem leży powiatowe miasto Biłgoraj. Z tej strony Tanwi tylko sporadycznie las ustępuje miejsca kulturze rolnej. Błota, wydmy piaszczyste, a dalej na wschodzie i wzgórza Roztocza pokrywa s/eroki pas leśny Puszczy Solskiej. Jest ona naturalnym przedłużeniem Puszczy Sandomierskiej i ciągnie się łukiem od Sanu na wschód (mapa). Południowa strona Tanwi jest znacznie uboższa w wody, posiada charakter lekko wzniesionej wyżyny, miejscami o bogatej lessowej glebie. Przeważa tu wszędzie kultura starego osadnictwa rolniczego o nielicznych ale ludnych wsiach. Od południa niecka Tanwi jest zamknięta krainą pofalowaną o wzniesieniach dochodzących do 260 m. n. p. m. Gleby t u są znowu ubogie, przeważnie piaszczyste, a w krajobrazie dominuje zieleń dużego kompleksu lasów Sieniawskich. Tu właśnie, na śródleśnych terenach dorzecza Tanwi w południowej części powiatu biłgorajskiego występował przed laty strój biłgorajsko-tarnogrodzki. (Tabl.) Podstawą utrzymania ludności tego regionu jest rolnictwo, w okolicach jednak gdzie ziemia jest lichsza, nie daje ono pełnego utrzymania liczniejszym rodzinom. Dodatkowego zajęcia szuka tam człowiek w pracach leśnych i w potajemnie uprawianym łowiectwie, a w okolicy Biłgoraja w chałupniczym wytwórstwie włosianki i przemyśle sitarskim. Obok zwykle uprawianych płodów jak żyto, pszenica, tatarka, owies, ziemniaki i len spotyka się na lepszych glebach głównie w okolicy Tarnogrodu liczne plantacje tytoniu i buraka cukrowego. Dużą rolę w gospodarstwie odgrywa hodowla bydła, owiec i nie­ rogacizny. W dawnych czasach przed I wojną światową i dawniej hodowano znacznie więcej owiec, i to przeważnie o czarnym runie. Dostarczały one wełny na sukno a skór na kożuchy. Targi i jarmarki w czasach zaborów odbywały się w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Józe­ fowie. Tu nabywano różne materiały i gotowe części odzieży za spieniężone produkty rolne. Obecnie targi odbywają się w Biłgoraju, Tarnogrodzie i Leżajsku, który jest miejscem odpustowym, oraz w Krzeszowie i Ulanowie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Historia terenów objętych dorzeczem Tanwi jest związana z dziejami Ziemi Czerwieńskiej. Nazwą tą określano obszary leżące między Sanem a Bu­ giem. Historia zastała Polskę w ich posiadaniu. Ziemia Czerwieńska często zmieniała właś­ cicieli. Walczyli o nią i odbierali ją sobie nawzajem Piastowie i książęta kijowscy, Rurykowicze. Dopiero Kazimierz Wielki utrwalił t u panowanie Polski w oparciu o oręż i prze­ widującą politykę. Od 1366 r. Ziemia Czerwieńska nieprzerwanie dzieliła losy Polski, aż do jej rozbiorów. Nie b y ł y to losy łaskawe. Od zarania dziejów przewalały się przez tę k r a i n ę leżącą u wrót Rzeczypospolitej wielkie burze wojenne ścierając z powierzchni 3 �Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. ziemi wsie i miasta, dorobek mozolnej pracy człowieka. Historię tych ziem tworzyły kolejne napady Tatarów. Wołochów i bunty hajdamacko-kozackie. Po okresach klęsk i zniszczeń następowały lata pokoju. Na opustoszałe obszary wkraczały nowe fale osad­ nictwa. Przychodził człowiek żądny ziemi i wolnizn, obojętny na stale grożące niebez­ pieczeństwa. W osadnictwie obszarów między Sanem a Bugiem, a więc i ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej, brały udział od wieków i stapiały się z sobą elementy polskie, ruskie, wołoskie a nawet i niemieckie. Z wiekami uległy one zapomnieniu na widowni pozostały dwa zasadnicze, polski i ruski. W czasach przedkazimierzowskich w Ziemi Czerwieńskiej przeważały wpływy ruskie mające oparcie we władzy książęcej i cerkwi. W zasiedleniu tych ziem ze strony Polski najżywszy udział brała ludność mazurska, zwłaszcza w okresie od 1388—1462 r. gdy Ziemia Bełzka była lennem książąt mazowieckich. Osadnictwo polskie przyjęło zorgani­ zowaną formę za Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły, którzy całą administrację Rusi Czerwonej oparli na przedstawicielach możnych rodów małopolskich. W ślad za ich dworami napływała tu z Małopolski uboga ludność wieśniacza, a do zakładanych miast kupcy i rzemieśl­ nicy. Ludność polska w poważnym procencie brała udział w kolonizacji na prawie niemieckim, której początki miały t u miejsce w drugiej połowie X I I I w. Od połowy X I V w. udział ludności polskiej stopniowo wzrastał, a w X V w. kolonizacja ta już tylko z nazwy była niemiecka, bo element polski zdecydowanie w niej dominował. Obok kolonizacji na prawie niemieckim rozwijała się w X V i X V I w. kolonizacja na prawie wołoskim. Gromady Wołochów o kulturze pastersko-leśnej nie tylko posuwały się łańcuchem Karpat na zachód, ale kierowały się również k u północy. Założono wówczas na Rusi Czerwonej aż po źródła Prypeci około 500 wsi wołoskich. Z czasem ludność ta zasymilowała się z ludnością r u s k ą . O osadnictwie Rusi Czerwonej w dorzeczu Tanwi źródła dostarczają bardzo skromnych informacji. Na podstawie fizjografii terenu można wnioskować, że dla osadnictwa okolice Tarnogrodu przedstawiały odrębne zagadnienie. Od północy i wschodu Ziemia Tarnogrodzka odgrodzona była od reszty Rusi Czerwonej wzgórzami Roztocza i olbrzymim 1 4 �pasem leśnym. Podobnie i od południa utrudniony był dostęp przez lasy Sieniawskie. W tych warunkach osadnictwo wkraczało na te tereny od południowego wschodu na l i n i i Cieszanów-Lubaczów i od południa z biegiem doliny Sanu. T y m i drogami napływał od najdawniejszych czasów element ruski i wołoski. Wołosi poza ruchem kolonizacyjnym w X V i X V I w. musieli od dawna okresowo nawiedzać lesiste tereny ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej w związku z zimowym leśnym wypasem owiec, co poświadczają źródła dla sąsiedniej Puszczy Sandomierskiej . Wpływy kultury wołoskiej poświadczone są tutaj nie tylko przez nazwy niektórych miejscowości i często spotykane nazwisko Wołoszyn, ale również przez inne relikty kulturowe jak np. wchodzące w skład stroju chodaki. Ludność polska napływała w dorzecze Tanwi przede wszystkim z doliny Sanu, która od czasów przedhistorycznych była ważną drogą osadniczą, a później handlową. Postępowało tędy od zachodu osadnictwo z przeludnionych ziem sandomierskich. Dolina Sanu już w początkach X V I w. była gęsto zamieszkana. Po prawej stronie Sanu Ulanów, Krzeszów* Sieniawa w początkach X V I I w. uzyskały prawa miejskie; stąd osadnictwo polskie szło k u wschodowi w górę doliny Tanwi. 2 Najwcześniej zostały zasiedlone żyzne ziemie w okolicy Tarnogrodu. Sam Tarnogród został założony w 1567 r. przez Stanisława Tarnowskiego na mocy przywileju Zygmunta Augusta. Zapewne już o wiele wcześniej była t u osada, a"w okolicy liczne wsie. K i l k a lat później przywilej miejski otrzymał Biłgoraj leżący już po drugiej stronie Tanwi, obecnie siedziba powiatu. Do końca X V I w osadnictwo miało charakter rolniczy. W X V I I i X V I I I w. wkracza na tereny lesiste dorzecza Tanwi osadnictwo przemysłowe, związane z eksploatacją lasów. Powstają w tych czasach liczne wsie o nazwach: Majdan, Maziarna. Maziarze, Smólsko i Huta. Założyciele tych wsi trudnili się na miejscu przemysłową przeróbką drzewa. Niezależnie od tego zaczęto masowo wycinać lasy a drzewo spławiać Tanwią i Bukową do Sanu, skąd ulanowscy retmani spławiali je dalej na północ do To­ runia i Gdańska. Po zaniechaniu eksploatacji lasów w zw ązku z jej nieopłacalnością, wsie przemysłowe przyjmowały stopniowo charakter rolniczy i brały pod u p r a w ę po­ przednio wykarczowane poręby. Wielki kompleks leśny na Zasaniu, jakim była i jest jeszcze dzisiaj Puszcza Solska w połączeniu z lasami sieniawskimi, musiał od najdawniejszych czasów przyciągać ele­ ment zbiegowski z rożnych stron szukający t u schronienia. Były też wypadki osadnictwa przymusowego. Taką wsią jest Aleksandrów założony około połowy X I X w w lasach Puszczy Solskiej, o czym zachowała się pamięć w tradycji jej mieszkańców . W czasach zaborów ziemia biłgorajsko-tarnogrodzka należała do Rosji. Granica na t y m odcinku przebiegała zgodnie z obecną granicą województw rzeszowskiego i lubelskiego. 3 T y p o w e c e c h y s t r o j u b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i e g o . Strój ludo­ w y Lubelszczyzny jeszcze w końcowym okresie swego występowania (koniec X I X w.) był słabo zróżnicowany i posiadał wiele cech wspólnych. Najważniejsze z nich to dominacja na całym terenie od Lubartowa po Jarosław b r ą z o w e j s u k m a n y , różnią<ej się tylko nieznacznie krojem i szamtrunkiem. Ze stroju kobiecego najpowszechnie szą częścią odzie­ ży była skromna, lniana spódnica, pozbawić na u ludności polskiej berwnych < zdób, ale sta­ rannie stębnowana i marszczona w pasie. Ogólnie w stroju lubelskim najwięcej podobieństw wykazywały wierzchnie części odzieży męskiej i kobiecej, takie jak sukmana, czapka sukienna, słomiany kapelusz, płótnianka, lniana spódnica i n a r a m i e n n a p ł a c h t a . Na t y m tle strój biłgorajsko-tarnogrodzki wyróżnia się znacznie większym konserwa­ tyzmem tak w stosowaniu materiałów, jak i w utrzymywaniu dawnych archaicznych form. Podczas gdy w sąsiednich regionach, pod koniec X I X w. powszechnie wprowadzono do stroju materiał fabryczny, tutaj w dalszym ciągu dominował lniany, konopny i wełniany samodział. Jego produkcja całkowicie spoczywała w ręku miejscowych wiejskich wytwórców. Na charakterystyczny rys stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego składają s i ę : archaiczny typ kroju p o n c h o , stosowany w sukmanie i płótniance, występowanie do ostatnich czasów 5 �p ł a c h t y n a r a m i e n n e j , chodaków, czepca kobiecego, (któremu okrągły kształt nada­ wała drewniana a później tekturowa obrączka zwana chamełką) a przede wszystkim nadkrywki czyli płatu płótna, który w stroju kobiecym był zarzucany na głowę. W zdobnic­ twie stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego cechą charakterystyczną było stosowanie prymityw­ nego haftu o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Sukmana przed 70 laty była powszechnym odkryciem męskim, a występowała również w kobiecym stroju weselnym W latach późniejszych jej miejsce w obrzędowym kobiecym stroju zajął szafi­ rowy żupan z czerwonymi wyłogami. Mimo wspomnianej poprzednio izolacji obszaru, strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada w y r a ź n e powiązania nie tylko z innymi regionami wschodniej Polski, ale również ze strojami występującymi w Polsce południowej. Takich ciekawych analogii dostarcza bił- Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. gorajsko-tarnogrodzka nadkrywka*, która pod różnymi nazwami występowała w całej południowej Polsce i chamelka . W samym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim jak również w technice wykonania niektórych materiałów związanych ze strojem są dostrzegalne wpływy kultury wołoskiej. 5 6 �Męski strój biłgorajsko-tarnogrodzki to: koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z koł­ nierzem w y k ł a d a n y m noszona ,,na wypust", spodnie z konopnego płótna ściągane w pasie powrózkiem, na które w zimie Ubierano drugie spcdnie wełniane t. zw. chołosznie, sukmana brązowa ozdobiona niebieskim szamerunkiem o kroju zbliżonym do podłużnego p o n c h o , chodaki podobne do góralskich kierpców bez ozdób, i nawłoki skręcor.e z konopnego włókna, a czasem skórzane, otaczające łydki, dalej czapka gamerka z tego materiału co i sukmana w kształcie rogatywki, posiadająca po robach pompony z niebieskiej włóczki, lub kapelusz słomiany. Obok sukmany noszono latem płótnianki czyli wierzchnie odzienie wykonane z płótna o kroju identycznym jak u sukmany. Zimą noszono kożuch ze skór baranich biało wyprawnych. W stroju kobiecym charakterystycznymi częściami były: lniana koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z w y k ł a d a n y m kołnierzem, zdobiona haftem, spódnica lniana zwana fartuchem, bogato w pasie marszczona, i na całej dłuj. cści ukła­ dana w zakładki, lniana haftowana zapaska, chodaki analcg'czne do męskich, czepiec zwany chamełką, składający się z drewnianej obrączki, rozpostartego na niej siatkowego czepka i zatyczki, „nadkrywka" czyli płat płótna (dł. 2,5 m) ozdobiona haftem, sukmana, płótnianka i kożuch analogiczny do męskich, chustka płócienna na głowę i płachta za­ rzucana na ramiona. Oprócz zasadniczych wspólnych elementów strój biłgorajsko-tarno­ grodzki posiadał pewne nieznaczne różnice, w półn )cno-wschodniej części regionu, na pół­ noc od Tanwi w parafiach Majdan Księżpolski. Aleksandrów, Puszcza Solska i Sól, był znacznie skromniejszy i pozbawiony haftu. Różnice te być może rozwinęły się pod wpły­ wem kontaktów z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu, która nosiła już inny strój. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Od zachodu region biłgorajskotarnogrodzki przylega do doliny Sanu, o starym osadnictwie i wyraźnych już różnicach w ubiorze. Mieszkańcy tych okolic mają przekonanie o własnej wyższości kulturalnej w stosunku do ludzi „zza lasu", jak nazywają swych sąsiadów wschodnich, z okolic Lipin, Potoku, Harasiuk. Mieszkaniec Kamionki koło Krzeszowa zapytany, czy noszono tutaj chodaki, odpowiada z pewnym oburzeniem, że nigdy tutaj chodaków nie noszono, chyba że ktoś z lasu przyszedł . To przekonanie o odrębności kulturalnej nie znajduje jednak pełnego uzasadnienia w tutejszym ubiorze, który posiada obok różnic wiele cech wspólnych ze strojem biłgorajsko-tarnogrodzkim. Przed około 60 laty kobieta zamiast sukmany nosiła tu przyjaciółką na wacie, zwaną również odzieniem, uszytą z czarnego kupnego sukna, w pasie suto marszczoną. Koszula podobnie jak w stroju biłgorajsko tarnogrodzkim o k r o j u p r z y r a m k o w y m , z kołnierzem wykładanym, pozbawiona była. całkowicie haftu. Spód­ nice noszono lniane zwane fartuchami a na nich płócienne zapaski. Na głowę ubierała kobieta czepek rozpostarty na obrączce, bez zatyczki i k u p n ą chustkę. Na nogi wkładała trzewiki z cholewkami, a na ramiona zarzucała płachtę. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju męskim. Mężczyźni nosili koszule płócienne o kroju przyramkowym i zgrzebne portki, buty z cholewami; sukmana miała krój inny, była cięta w ramionach, bez żad­ nych wyszyć i fałd i bez wywijanych mankietów. Czapka gamerka nie miała pomponów. Obok sukmany noszono w przejściowych porach roku płótnianki. Podobny strój był noszony po drugiej, zachodniej stronie Sanu w Kopkach. Kobiety nie nosiły tam już czepków na obrączce, zamiast płacht w powszechnym użyciu były kupne chustki. Płótnianka miała podszewkę sukienną, co było powszechnie stosowane w stroju Lasowiaków. Dalej na zachodzie we wsiach Kamień i Jeżowe ubiór zdradzał w y r a ź n e powiązania ze strojem lasowiackim. Jeżeli zaś chodzi o zdobnictwo, dominował w nim powszechnie haft w y p u k ł y zwany „angielskim" o motywach roślinnych. Strój lasowiacki w y w a r ł poważny wpływ na odzież wsi leżących po drugiej, wschodniej stronie Sanu, a należących do powiatu Nisko. Są to parafie Jarocin, Domostowa i Kurzyna, które w czasie zaborów objęte były granicą austriacką. Być może, iż stąd wypływają ich wyraźne powiązania w zakresie stroju z regionem lasowiackim. Z drugiej strony są t u wyraźne analogie do stroju biłgorajskotarnogrodzkiego. W Jarocinie przed 60 laty w skład ubioru kobiecego wchodziły nastę6 �pujące części: koszula lniana o kroju przyramkowym, choć nieco odmiennym, haftowana na przyramkach, przodem na listewce wzdłuż rozcięcia i na mankietach haftem wypukłym 0 motywach roślinnych, spódnica i zapaska płócienne o zbliżonym kroju do noszonych w regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim, czepek siatkowy rozpięty na obrączce drewnianej, nakrywany chustką lnianą zdobioną haftem na dwóch przeciwległych rogach, co nie było stosowane w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. W dnie chłodniejsze zarzucano płachtę płócienną, a kobiety zamożniejsze wkładały kaftany rypsowe, obszywane z przodu i na rękawach aksamitem. Na nogi ubierała kobieta chodaki, lub trzewiki. Zimowym wierzchnim okryciem był zamiast sukmany płaszcz na wacie t. zw. odzienie z czarnego kupnego sukna, mocno w pasie marszczony, dołem szeroki, przepasany pasem z tego samego materiału. Strój męski składał się z koszuli pozbawionej haftu, z portek parcianych, z brązowej sukmany z bocznymi fałdami, ciętej w ramionach i ozdobionej szamerunkami, — kawa­ lerska czerwonymi, a gospodarska siwymi, — z czapki magierki o kroju tarnogrodzkiej gamerki z pięcioma pomponami w kolorze obszyć sukmany oraz chodaki. Od północy i północnego wschodu region biłgorajsko-tarnogrodzki jest otoczony 30 k m pasem leśnym. Kontakty z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu biłgo­ rajskiego, miały miejsce na targach w Biłgoraju. Strój w okolicach Janowa, Modliborzyc 1 Kraśnika miał już inny charakter, zbliżony do stroju środkowo-lubelskiego . Pod koniec X I X w. w zakresie materiału i kroju zwłaszcza w ubiorze młodszej generacji przeważały tu wpływy miejskie; w miejsce lnianych i wełnianych samodziałów tak powszechnie stosowanych w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim, używano perkali, barchanów i sukien fabrycznych. Sukmany szyto jeszcze z sukna samodziałowego, ale jego produkcja przybrała już formę zorganizowanego rzemiosła zgrupowanego w miasteczkach. W stroju męskim występowała: koszula z cienkiego białego perkalu, wypuszczona na spodnie kupne t. zw. sukiennioki z białego, czarnego lub siwego sukna, kamizelka z kupnego materiału ozdo­ biona na przodzie guziczkami w dwa rzędy, kapelusz słomiany latem a zimą czapka barankowa fabryczna lub sukienna gamerka z 4—5 pomponami o kroju gamerki tarno­ grodzkiej. Wierzchnim odzieniem letnim i zimowym były sukmany brunatno-czarne, ciemno-niebieskie lub siwo-niebieskie, w pasie nieco wcięte, bez fałd. Sukmana brązowa miała obszycia żółte lub czerwone, siwo-niebieska granatowe, a ciemno-niebieska zielone. W tych samych kolorach były obszycia mankietów. Kożuchy noszono ze skór baranich biało lub żółto wyprawnych o kroju podobnym do sukmany i podobnie zdobione. Pod s u k m a n ę lub kożuch ubierano spencer, t. j . rodzaj marynarki na wacie, najczęściej z wzo­ rzystego barchanu lub z bai, z tyłu luźny, a w stanie ściśnięty paskiem. Spencer był przyozdobiony z przodu pasem z czarnego aksamitu, (szer. 6 cali), pikowanym w deseń, zapinany na białe, czarne lub czerwone guziczki. Zimą i latem noszono zamiast chodaków buty z cholewami. Uzupełnieniem stroju męskiego, podobnie jak w ubiorze biłgorajskotarnogrodzkim, był pas rzemieniok, ozdobnie wytłaczany, kupowany w Turobinie. W stroju kobiecym dominował jeszcze wyraźniej materiał kupny. Dotyczyło to zwłaszcza ubioru dziewczęcego. Starsze kobiety nosiły białe lniane spódnice i takież zapaski. Koszula była lniana z cienkiego płótna; na ramiona zarzucano płachtę złożoną podłużnie, obszytą ząb­ kami zwanymi siarką. Jesienią i zimą a niekiedy i w lecie ubierano spódnice barchanowe i watowane kaftany, najczęściej w czerwonym kolorze i zapaski perkalowe. Na głowie noszono czepek nakryty chustką perkalową albo wełnianą. Kożuch był biały z czarnym kołnierzem. Głowę i ramiona okrywano chustą wełnianą złożoną na krzyż. Na nogi ubierano ciżmy. Obok kożucha kobiecego i dziewczęcego wierzchnim odzieniem była przyjaciółka czyli długi płaszcz z granatowego sukna z płócienną podszewką. Posiadała ona krój obcisły dołem mocno sfałdowany. Daleko większe wpływy miejskich materiałów zaznaczały się pod koniec X I X w. w ubiorze z okolic Zwierzyńca i Krasnobrodu, leżących na północny wschód od regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Podobnie było również na wschodzie pod Józefowem, chociaż tutaj przeważał jeszcze materiał sporządzany na wsi. W Majdanie Niepryskim koło Józefowa 7 ; 8 �przed około 60 laty strój męski składał się z następujących części: portek i koszuli lnianej, butów z cholewami, a na codzień chodaków, wykonanych jak tarnogrodzkie, z su­ kiennej sukmany brązowej wyrabianej w Szczebrzeszynie o kroju ciętym w ramionach bez bocznych fałd, o kołnierzu stojącym, obszytym podobnie jak pazuchy i zapięcia siwym wełnianym sznurkiem, z czapki sukiennej - rogatywki z 4 pomponami. Letnią porą obok sukmany noszono także płótniankę z czynowatego płótna o stojącym kołnierzu, a na głowę ubierano słomiany kapelusz. W zimie sukmanę zastępował kożuch ze skór baranich biało w y prawnych, kupowany w Józefowie. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju kobiecym. Spódnicę na trzy półki t. zw. fartuch, koszulę i zapaskę szyto z płótna domowej roboty. Ubiór ten nie był zdobiony, jednak w przeciwieństwie do stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego — panna młoda brała ślub w koszuli haftowanej techniką krzyżykową. Na głowę kobieta ubierała sitko czyli obrączkę z rozpiętą na niej chusteczką; na sitko zakładała Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow, Biłgoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. kupną chustkę wiązaną pod brodą. Na ramiona zarzucała czynowaty płachtę, a na nogi wkładała dawniej chodaki, a później ciżmy. W zimie kobiecy strój uzupełniała sukmanka z siwego kupnego materiału o kroju prostym bez bocznych fałd, obszyta po kołnierzu i wzdłuż zapięcia granatowym sznurkiem. Mankiety miała pokryte cienkim suknem gra­ natowym. Prócz sukmanki kobiety nosiły jubki czyli długie do samej ziemi płaszcze, do pasa podbite baranim futrem, a dołem bogato fałdowane. Jubki szyto z siwego kupnego sukna używanego na sukmanki. Fartuch płócienny zastępowano w zimie spódnicą zwaną burką z materiału lniano-wełnianego w czarno-białe paseczki . Od południa region biłgorajsko-tarnogrodzki sąsiadował z lasami sieniawskimi. Lasy sieniawskie objęte zaborem austriackim zdawna były zasiedlone elementem ruskim. Pas osadnictwa o przewadze ludności ruskiej przebiegał terenami nadgranicznymi, rozszerzając 3 9 �się w okolicach Lubaczowa i Cieszanowa, gdzie przechodził na drugą stronę dawnej granicy zaboru. Po stronie austriackiej pozostawały tylko nieliczne wsie o przewadze ludności polskiej. Na południowym krańcu regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego można ich wymienić cztery: Kuryłówka nad Sanem, Brzyska Wola, Adamówka i Majdan Sieniąwski. Ludność tych wsi mimo odcięcia granicą zaboru, pielęgnowała swój dawny strój. Liczni informa­ torzy z tych wiosek podkreślali swą łączność kulturową w zakresie stroju z ludnością z okolic Tarnogrodu i wyliczali te cechy stroju ruskiego, które były im obce. Opierając się na tych informacjach można scharakteryzować strój ludności ruskiej zamieszkującej lasy sieniawskie i tereny połcżone dalej na wschód w okolicy Cieszanowa. Strój męski składał s i ę : z płóciennych spodni o szerokich nogawkach, które wypuszczano na buty Ryc. 4, Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot. B. Czarnecki. 1956. z cholewami, z koszuli o kroju, przyramkowym bogato zdobionej zamiast ściegu łańcusz­ kowego haftem k r z y ż y k o w y m / z płótnianki z bocznymi fałdami i słomianego kapelusza 0 szerokich skrzydłach. Strój zimowy uzupełniała brunatna sukmana bogato zdobiona czerwonymi i niebieskimi sznurkami i chwaścikami. Do sukmany zamiast gamerki ubie­ rano czapkę barankową o formie cylindrycznej z niebieskim denkiem. Do stroju kobiecego należała spódnica lniana, odpowiednik tarnogrodzkiego fartucha, dołem zdobiona szlakiem haftowanym lub tkanym na warsztacie, koszula przyramkowa zdobiona haftem krzyży­ kowym, zapaska lniana pokryta niekiedy całkowicie haftem krzyżykowym, a dołem za­ kończona frędzlami, i chamełka z drutu z wygięciami na kształt rogów, na której rozpinano zielony czepek siatkowy . Głowę owijano białą chustką, której rogi ozdobnie wyszyte 1 zakończone frędzlami sięgały pasa, płótnianka z fałdami po boku często na pazuchach haftowana, sukmana brązowa i kożuch ze skór biało wyprawnych, nie różniące się wiele krojem od tarnogrodzkich, ale posiadające więcej wyszyć uzupełniały strój. Kożuchy były noszone tak przez mężczyzn jak i kobiety. 9 LO �Rozdział I OBECNY STAN STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nie jest zjawiskiem żywym, na przełomie X I X i X X w. pod naporem zalewającej wieś miejskiej tandety zaczął on stopniowo zanikać. Jak zwykle najpierw ulegały miejskiej modzie wsie podmiejskie a w t y m wypadku leżące w okolicy Biłgoraja i Tarnogrodu. Najłatwiej zarzucała tradycyjny strój młodzież, flisacy spławiający drzewo, robotnicy rolni i sitarze . Najdłużej opierały się w p ł y w o m miejskiej mody trzy parafie najdalej odsunięte od miejskich ośrodków: Potok Górny, Lipiny i Huta Krzeszowska. Jeszcze w początkach X X w. noszono tu przeważnie dawny tradycyjny strój. Dalszy, gwałtowny zanik stroju nastąpił w okresie I wojny światowej. Wypadki towarzyszące wojnie: przymusowe wysiedlenie ludności, zniszczenia wojenne i wypływający stąd upadek gospodarki wiejskiej, a z nią i hodowli, poderwały ekonomiczne podstawy stroju ludowego. Ponadto wojna spowodowała osłabienie wewnętrznej więzi społecznej łączącej poszczególne jednostki określonej grupy etnicznej, a głównie przecież strojem manifestowano swą przynależność do niej. I z tej więc strony celowość pielęgnowania tradycyjnego ubioru została zachwiana, co miało w p ł y w na przyspieszenie jego zaniku. Z dawnej ważnej społecznie funkcji zeszedł on do stroju obrzędowego w k t ó r y m uświet­ niano różne uroczystości kościelne i państwowe, i ta jego funkcja przetrwała jeszcze i w czasach obecnych. Chłopskie banderie ubierane są w takich okazjach w sukmany, gawerki, pasy skórzane i kality lub w parcianki i słomiane kapelusze. Na codzień trady­ cyjny strój biłgorajsko-tarnogrodzki poza małymi wyjątkami nie jest już w użyciu. Dotyczy to zwłaszcza stroju kobiecego. Gdy w latach 1948—1956 przeprowadzano muzealne badania etnograficzne w okolicach Biłgoraja i Tarnogrodu, nie stwierdzono wówczas aby która­ kolwiek część tradycyjnej odświętnej odzieży była w użyciu, a fakt noszenia jeszcze przed k i l k u laty przez p e w n ą kobietę z L i p i n czepka i zatyczki był czymś tak nadzwyczajnym, że relacjonowano go we wszystkich wsiach okolicznych. Dzisiaj nawet najstarsze kobiety chodzą w ubiorze wykonanym całkowicie z materiałów fabrycznych. Większym konser­ watyzmem odznacza się strój męski; starcy donaszają obecnie resztki dawnego ubioru. Lniane portki, koszula ,,na wypust" przepasana paskiem i słomiany kapelusz są t u jeszcze o tyle zjawiskiem zwykłym, że nie zwracają uwagi. Miarą umiłowania tradycyjnego stroju jest fakt przechowywania go przez starców, którzy przeznaczają na odzież pośmiertną zachowane sukmany i gamerki, oraz kobiece białe fartuchy i koszule. 10 11 1 Rozdział II HISTORYCZNY R O Z W Ó J STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Źródła etnograficzne dotyczące ludowego stroju lubelskiego i wschodnich rubieży naszego kraju są s k ą p e . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki był uważany za odmianę stroju ruskiego i t y m bardziej nie poświęcano m u wiele uwagi. Podobnie określa przynależność etniczną nosicieli tego stroju ludność miejscowa z najbliższych wsi pod Biłgorajem nazy­ wając ich „chałajami" lub „ c h a c h ł a m i " . Tymczasem sami nosiciele tego stroju uważali się zawsze za Polaków, a w ubiorze i tak już wyraźnie odmiennym od ruskiego, różnice te starali się spotęgować. To ścieranie się dwóch w p ł y w ó w w zakresie stroju występowało jaskrawo na terenach nadgranicznych dawnego zaboru austriackiego i rosyjskiego. Na kształtowanie się kultury ludowej regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego w y w a r ł y w p ł y w elementy polskie, pochodzące głównie z Mazowsza i Małopolski, oraz ruskie i wołoskie. K u l t u r y rolnicze polska i ruska oddziaływały na siebie od początku zasiedlenia 12 13 1.1 �tych ziem, co przypuszczalnie miało miejsce około połowy X I V w., do czasów ostatnich. Był to okres długi, wzajemne zaś przenikanie się było tak wszechstronne, że trudno dziś rozstrzygnąć, co zapisać po stronie w p ł y w ó w polskich a co ruskich. Inna była natomiast pozycja pasterskiej kultury wołoskiej. Wołosi przynosili ze sobą wartości kulturowe zgoła odmienne, i gdy tylko jakiś element ich kultury został przyjęty przez ogół miejscowej Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. i ludności, najczęściej trwał przez wieki w niezmienionej formie. P r z y k ł a d e m mogą być chodaki posiadające do ostatnich czasów formę, krój a nawet szczegóły szycia identyczne w porównaniu z kierpcami noszonymi przez górali, których kultura jest jak wiadomo w przewadze wołoska. Drugim elementem stroju o w y r a ź n y c h wpływach wołoskich był pas skórzany I w t y m wypadku cała technika wykonania łącznie ze zdobieniem przy­ pomina pasy góralskie, a zwłaszcza pasy górali śląskich. Analogii z innymi regionami Polski trudno się t u doszukiwać. Cała Polska centralna zwłaszcza Mazowsze, słynęła od dawna z plecionych wełnianych pasów, a krakowski trzos, choć skórzany, jest krojem i sposobem zdobienia zdecydowanie różny. Skóra i sukno to dwa tworzywa niezwykle ważne w kulturze wędrownych pasterzy, jakimi byli Wołosi. W regionie biłgorajskotarnogrodzkim sukno jeszcze przed 60 laty miało daleko większe zastosowanie w stroju aniżeli w regionach sąsiednich. Obok stikiennych czapek i sukman noszono tutaj powszechnie i2 �spodnie z folowanego sukna t. zw. chołosznie, zwykle w białym kolorze. Jeżeli zaś chodzi 0 technikę folowania sukna, nawiązuje ona do kultury góralskiej. Sukno było folowane w specjalnych urządzeniach znajdujących się przy wodnych młynach, w których zasto­ sowano koryto i stępory poruszane siłą wodną, podczas gdy cała środkowa i północnowschodnia Polska posługiwała się w t y m wypadku foluszem ręcznym o zupełnie innej konstrukcji . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki do końca zachował w przewadze swych elementów swą dawną niezwykle prostą formę, nieznacznie tylko skażoną wpływami miejskimi. Do­ minowały w nim zawsze dwa podstawowe materiały, sukno i płótno, oba wyrabiane domowym wiejskim sposobem. W latach 1870—1890 sporządzano z płótna samodziałowego następujące części kobiecego stroju: koszulę, spódnicę zwaną fartuchem, zapaskę, zatyczkę, chustkę, nadkrywkę, płachtę i parciankę. Z sukna w kobiecym stroju była sporządzana tylko sukmana spełniająca niegdyś ważną rolę obrzędową. Z wełny tkano materiał na zimowe spódnice t. zw. biirki. W stroju męskim płócienne b y ł y : koszula, portki i parcianka. Z sukna szyto: spodnie chołosznie, s u k m a n ę i czapkę gamerkę. Tak kobiety jak i męż­ czyźni chodzili zimową porą w kożuchach z biało wyprawnych skór baranich. Zimą 1 latem noszono chodaki. Uzupełnieniem stroju męskiego był pas skórzany i torba kalitaStrój o takim składzie był noszony na całym obszarze omawianego regionu. Różnice tery­ torialne występowały w pewnych elementach drugorzędnych, a przede wszystkim w zdob­ nictwie. W okolicy Biłgoraja aż po Tanew na południu, w parafiach Puszcza Solska, Sól i Majdan Księżpolski płócienne części stroju były całkowicie pozbawione haftu. Natomiast w sąsiedniej parafii Huta Krzeszowska i na południe od Tanwi był on nieodłącznym ele­ mentem ubioru ludowego. Okres przeobrażeń w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim rozpoczął się w ostatnich latach X I X w. W tym właśnie czasie fabryczne tkaniny zaczęły pojawiać się na r y n k u i coraz skuteczniej wypierać z użycia materiały samodziałowe. Nie było przy­ padkiem że najwcześniej i na największą s k a l ę proces len zachodził we wsiach podbiłgorajskich . Niewątpliwie dużą rolę odegrali tu biłgorajscy sitarze, którzy dzięki swym kontaktom ze światem i licznym związkom rodzinnym z ludnością okolicznych wiosek stali się nosicielami nowej mody. W stroju mieszczek biłgorajskich i tarnogrodzkich oddawna już występował płaszcz jasno-błękitnej barwy z fabrycznego sukna, zwany w Biłgo­ raju katanką™, a w Tarnogrodzie żupanem. Po 1880 r. żupan szyty przez miejskich krawców narodowości żydowskiej stopniowo zaczął wchodzić do ubioru wiejskiego i zastępował s u k m a n ę w ubiorze ślubnym panny młodej. Żupan był częścią kobiecego ubioru obrzę­ dowego i odświętnego. Wraz z n i m zaczęły wchodzić w modę zapożyczone z miasta sznu­ rowane trzewiki zwane ciżmami. Również czepcowe nakrycie głowy mężatki t. zw. chamełka przeszła pewne istotne przeobrażenia. Zamiast dawnego czepka siatkowego coraz częściej rozpinano na drewnianej obrączce kapturek sporządzony z wzorzystego atłasu lub w e ł ­ nianą kwiecistą chusteczkę. W tej formie czepiec przyjął nazwę oberka lub sitka. Ta nowa moda pojawiła się najpierw w okolicy Biłgoraja i prawdopodobnie została tu przyniesiona wraz z nazwą z okolic Z w i e r z y ń c a . Około połowy X I X w. przybyli do Tarnogrodu rzemieślnicy Żydzi trudniący się ręcznym drukowaniem płócien . Zrazu kobiety wiejskie oddawały do drukowania płótno przeznaczone na spódnice „do chodu" czyli do codziennego użytku. Później drukowano także płótno cienkie, a nawet i kupne, z którego szyto spódnice odświętne o kroju zbliżonym do far­ tucha, k t ó r y w dalszym ciągu nie tracił swego znaczenia. Drukowane spódnice, tak co­ dzienne jak i odświętne nazywano malowankami. Strój męski wykazał daleko większą odporność na wpływy miejskie, tylko chodaki ustąpiły w stroju odświętnym miejsca butom z cholewami z czerwonej skóry. Od dawna należały one do stroju biłgorajskich sitarzy a pod koniec X I X w. zaczęły wchodzić do stroju ludowego. Kupowano je początkowo w mieście na jarmarkach, a później wyrabiano również na wsi. Dalsze przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nastąpiły z początku X X w. 14 15 17 1S 13 �W t y m czasie zarzucano stopniowo białe kożuchy noszone dotychczas przez mężczyzn i kobiety jako wierzchnie okrycie zimowe a w modę weszły kożuchy ze skór wyprawio­ nych na brązowo o zupełnie innym kroju. Łączyło się to z nową techniką wyprawy skór wprowadzoną z końcem X I X w., w której zastosowano środki chemiczne i naturalny barwnik uzyskany z kory dębu. W związku z t y m odrodził się i rozwinął ośrodek garbarsko-kuśnierski, jakim były Lipiny, które do dnia dzisiejszego nie zarzuciły tego prze­ m y s ł u . Brązowe kożuchy przyjmowały się szybko i w niedługim czasie całkowicie wyparły dawne kożuchy białe. Te przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nie zmieniły jego zasadniczego charakteru; pozostał on do końca tak w materiale jak w kroju i formie ogólnej strojem niezwykle archaicznym. Dopiero lata międzywojenne starły go całkowicie z widowni. Obecnie strój ten przechował się wyłącznie w zabytkach muzealnych . 10 20 R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki występował na śródleśnych obszarach dorzecza Tanwi (mapa). Od zachodu n a t u r a l n ą rubież stanowiła dolina Sanu ze starym osadnictwem i prze­ biegającą tędy w okresie zaborów granicą austriacko-rosyjską. Granica ubioru biłgorajsko-tar­ nogrodzkiego biegła tutaj wzdłuż doliny Sanu. Idąc od południa obejmowała ona następujące wsie: Brzyską Wolę, Szyszków i Naklik z parafii Potok Górny, Lipiny i Hucisko, Sieraków, Dąbrowicę, Momoty. Cztery ostatnie wsie należą do parafii Huta Krzeszowska. Od północy i wschodu pas lasów Puszczy Solskiej i Różanieckiej był trudną do przebycia naturalną zaporą dla oddziaływań kulturowych i on właśnie wyznaczał granicę ubioru. Ludność wsi leżących na północ i północny-wschód od tych lasów podlegała wpływom Lubelszczyzny środkowej i znacznie wcześniej zarzuciła tradycyjny ubiór. Granica stroju biegła środkiem Puszczy Różaniecko-Solskiej. Obejmowała ona wsie: Momoty i Ciosmy dalej biegła k u południowi omijając Biłgoraj i najbliższe wsie a obejmując Sól, Dereźnię, Smólsko. Na­ stępnie przebiegała na północ od Aleksandrowa i kierowała się stąd k u południowi obej­ mując od wschodu wsie Łukowa i Różaniec. Na południu regionu granica etniczna polskoruska pokrywała się na dużym odcinku z granicą zaborów. Znaczenie tej rubieży potęgowały lasy sieniawskie. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nosili tutaj mieszkańcy następujących wsi: Majdan Sieniawski, A d a m ó w k a i Luchów, podczas gdy dalej na południu noszono już strój ,,ruski". Naturalne środowisko fizjograficzne, etniczna granica narodowości i sztuczne granice zaborów stworzyły warunki, w których strój biłgorajsko-tarnogrodzki rozwinął się> zachowując wiele cech dawnych, a wspólnych z innymi regionami Polski. Granice stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego obejmowały następujące parafie: Majdan Sieniawski, Różaniec. Łukowa, Chmielek, Aleksandrów,' Tarnogród (bez miasta), Luchów, Bukowina, Księżpol, Majdan Księżpolski, Potok, Lipiny, Sól i Huta Krzeszowska. Niewątpliwie strój biłgorajskotarnogrodzki jest jedną z odmian strojów lubelskich z k t ó r y m i posiada wiele cech wspólnych. W większości poszczególne elementy mają zasięg daleko większy aniżeli obejmują wyzna­ czone granice tego ubioru. Nie są to granice ostro zarysowane, strój bowiem zanika i przekształca się stopniowo dając coraz to nowy obraz. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada jednak pewne cechy specjalne, które umożliwiły wytyczenie jego granic. Jedną z nich była czapka gamerka z pomponami posiadająca zasięg północno-wschodni Od po­ łudnia jej zasięg oddzielał opisywany strój od stroju ruskiego a od zachodu biegł wzdłuż doliny Sanu. Wsie leżące nad samą rzeką nosiły czapki bez pomponów o nieco innym kroju. Taki sam zasięg posiadała chamełka czyli drewniana lub tekturowa obrączka będąca częścią składową kobiecego czepka. Kobiety ruskie nosiły pod czepek inną usztywniającą obrączkę z drutu z wygięciami na kształt rogów. 14 �Zgoła odmienny zasięg bo południowo-wschodni posiadała brązowa sukmana noszona przez kobiety i mężczyzn. Najstarsze kobiety we wsiach objętych zasięgiem stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego brały ślub w sukmanach. Na zachód, północ i wschód od tego regionu pamięć o kobiecej sukmanie dawno już zaginęła, lub nie była to sukmana brązowa. Bardzo ważną z tego punktu widzenia cechą stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego b y ł haft o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Jego występowanie tworzyło zasięg zamknięty obejmujący bez mała cały teren objęty t y m strojem. Na południu i za­ chodzie pokrywał się z zasięgiem czapki gamerki i chamełki. Od północy granica zasięgu tego haftu biegła wzdłuż Tanwi obejmując z jej drugiej strony tylko wsie parafii Huta Krzeszowska. Na t y m samym terenie występował żupan z szafirowego sukna z czerwo­ nymi wyłogami. Rozdział IV OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Pod koniec X I X w. letni męski ubiór codzienny składał się z koszuli z grubego płótna i z takiegoż materiału spodni, nazywanych wściekłymi portkami lub portkami na hacznikuLatem chodzono boso, chyba że w związku z pracą zachodziła obawa skaleczenia nogi, np. przy pracach leśnych. Wówczas ubierano przyniszczone chodaki ze skóry wołowej. Głowę okrywano słomkowym kapeluszem o szerokiej kani. Koszulę noszono „na wypust" i przepasywano paskiem, a niekiedy i zwykłym powrózkiem. W dnie chłodniejsze wkła­ dano dodatkowo starą przyniszczoną parciankę. Roboczy ubiór jesienny i zimowy stanowiła koszula, spodnie wełniane nazywa­ ne chołoszniami a ubierane zwykle na płócienne portki, i chodaki wkładane na nogi owinięte lniany­ m i onucami. Za odzienie wierzchnie służyła stara sukmana i kożuch. Pewnym uzupełnieniem roboczego stroju zimowego były jednopalcowe wełniane rękawice, specjalnie chętnie używane przy pracach leśnych. Głowę okrywano zwykle przyniszczoną baranicą lub sukien­ ną czapką zwaną gamerką. Chłopcy do lat 7 chodzili w długich sięgają­ cych do ziemi koszulach przepasa­ nych powrózkiem. Gdy chłopiec potrafił już wykonywać najprostsze prace, jak pasienie gęsi i bydła, otrzymywał portki na haczniku, a kapelusz w tych latach najczę­ ściej potrafił sobie już sam uszyć z trawy nazywanej psiarką (ryc. 48). W zimie chłopcy w wieku przedkawalerskim powszechnie Ryc. 6. Chłop w ubiorze odświętnym. Hara­ siuki, pow.Biłgoraj. Fot.B. Czarnecki,1956. 15 �przebywali w domu, a to z braku odpowiedniej odzieży. Strój odświętny w lecie składał się z koszuli z cienkiego płótna zapiętej pod szyją na spinkę lub „zaciągniętej" czer­ woną wstążką. Koszula pozbawiona była wszelkich ozdób poza starannym stebnowaniem lnianą szarą nicią na kołnierzu i mankietach. Spodnie były płócienne z grubszego mate­ riału na haczniku, zachodziła na nie wypuszczona koszula sięgająca niemal do kolan. Przepasywano ją od święta szerokim skórzanym pasem (ryc. 17). Na nogi owinięte czystymi onucami wkłada­ no chodaki (ryc. 30). W dnie ciepłe i pogodne jako wierz­ chnie okrycie ubierano parciankę a na głowę słoRyc. 7. Koszula A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d— płat przedni, e—płat tylni, f— rękaw, g—mankiet, h—kołnierz, i—przyramki, j—wtok (podpasze) Potok, pow. Biłgoraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr. inw. 1577 skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. miany kapelusz. W dnie chłodniejsze służyła sukmana i sukienna czapka gamerka. Włosy powszechnie noszono długie, przystrzyżone z tyłu głowy do pół ucha, a przodem podcięte w grzywkę. Zimową porą na płócienne portki ubierano wełniane chołosznie zwyczajnie białe, a jako wierzchni ubiór służył barani biały kożuch. Strój weselny pana młodego n i ­ czym się nie różnił od powyższego opisu; na gamerce przypinano tylko z prawego boku wianek z ruty lub barwinku. Dopiero w pierwszym dziesięcioleciu X X w. chodaki zastą­ piono butami z cholewami, a lniane portki czarnymi spodniami z kupnego materiału. Podobny strój nosili drużbowie. Starosta weselny miał sukmanę przepasaną przez ramię owsianym po­ wrósłem; marszałek kierujący tańcem i zabawą trzymał w ręku rózgę, oznakę swej władzy. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu, haft krzy­ żykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1428. Fot. B. Czarnecki. 1956 16 Ryc. 9. Mankiet koszuli starszego typu, haft czer­ wono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1462. Fot. B. Czarnecki. 1956 �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula Koszula codzienna „do chodu" była szyta z grubego nie bielonego płótna zwanego zgrzebnym. Na koszulę odświętną używano około 5 łokci cienkiego, wybielonego płótna. Koszule codzienne i odświętne, różniące się gatunkiem płótna, posiadały jednakowy k r ó j p r z y r a m k o w y . Kołnierzyk zwany oszewką, był w y k ł a d a n y ; przodem k u dołowi biegło rozcięcie głębokie na-, półtorej piędzi, ściągane pod szyją czerwoną w t ą ż k ą , wiązaną w kokardkę lub zapinane spinką o szkla­ nym granatowym oczku. Zamożniejsi gospodarze często posiadali spinki bur­ sztynowe (ryc. 55). Koszula powstawała przez złączenie dwóch prostokątnych płatów płótna, zwanych plecami z pa­ zuchą. Płaty te były łączone za pośre­ dnictwem przyramków i po bokach zszyte. Wszywając rękaw dodawano pod pachę kwadratowy k l i n nazywany wtokiem. Plecy, przyramki i pazuchę marszczono wokół otworu na szyję, i obszy wano oszewką czyli szerszym paskiem płótna, który po zapięciu koszuli tworzył pod szyją wyłożony kołnierzyk. Rękawy były również marszczone i obszyte oszeweczkami, zapinanymi na guziczki. K o ­ szula długa do kolan pozbawiona była wszelkich ozdób, jedynie przodem na oszewce występował staranny szew zwa­ ny stebnówką, wykonany szarą nicią lnianą. W okresie międzywojennym we wsiach podbiłgorajskich zaczęto zdobić Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyży­ męskie koszule po oszewkach haftem kowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki krzyżykowym lub stebnówką w y k o n a n ą Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1962 Fot. B. Czarnecki 1856czarną nicią. Zwyczaj ten nie został jed­ nak powszechnie przyjęty. s Spodnie Spodnie noszone w lecie na codzień i od święta, szyto ze zgrzebnego płótna tkanego z lnianych i konopnych pakuł. To najgorszej klasy włókno posiadało dużo zanieczyszczeń w postaci paździorów, które powodowały, że utkany materiał dokuczliwie uwierał, stąd powszechnie spodnie ze zgrzebnego płótna nazywano wściekłymi portkami. Dopiero po kilkakrotnym praniu i maglowaniu traciły one swoją sztywność. Portki zszywano z dwóch trójkątnych płatów płótna. Z każdego z nich po zszyciu powstawała noga wica, które łączono a z przodu w pasie dodawano k l i n dla w y r ó w n a n i a obwodu. Górny brzeg płótna zakładano i przewlekano przezeń skręcony powrózek konopny zwany hacznikiem. Z prawej strony spodnie posiadały niegłęboki rozpór. Powrózek u jednego końca posiadał pętelkę, przez którą przewlekano drugi koniec z zawiązanymi n a ń supełkami. Przy ich pomocy regulowano szerokość obwodu pasa. Jeszcze w okresie międzywojennym wściekłe portki o niezmienionym kroju były powszechnie noszone przez starych mężczyzn, obecnie są już rzadkością i noszą je t y l k o starcy. 2 Strój Biłgorajski 17 �Ryc. 11. S p o d n i e l—wściekłe portki, II—spodnie chołosznie, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—krój nogawek, e—kiin, f—pas. I—Lipiny, pow. Biłgoraj II—Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1—1664, II—1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 W zimie na lniane portki ubierano spodnie sukienne o odmiennym kroju, nazywane chołoszniami. Sukno na chołosznie, zwykle białe, wyrabiane było na wsi przez miejscowych knopów i oddawane następnie do rolowania. Materiał przed folowaniem nazywano sicią, a po folowaniu „suknem wybijanym". Pod koniec X I X w. zaczęto szyć chołosznie z ma­ teriału półwełnianego o skośnym drelichowym splocie. Na lnianą l u b konopną osnowę przychodził biały lub białoczarny wątek wełniany. W tym ostatnim wypadku powstawał materiał w poprzeczne białr czarne prążki (szer. 4—5 mm). Równocześnie pojawiło się na jarmarkach sukno wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników, zwłaszcza w Ja­ nowie, a przez krótki okres i w Tarnogrodzie. Wyrabiali oni sukno w trzech kolorach: czarne, białe i siwe. Szyto z niego również i chołosznie, było ono jednak znacznie cieńsze i słabsze od wyrabianego domowym sposobem. Chołosznie posiadały krój prosty, szyto je z jednego płatu sukna, klir a i kawałka sukna o formie wydłużonego prostokąta. U jednego końca płatu w środku szerokości materiału wycinano k l i n w formie równoramiennego trójkąta, po czym od jego wierzchołka rozcinano sukno prawie całkowicie na dwie równe części. W pasie dla wydłużenia spodni doszywano prostokątny kawałek su<na, który z jednej strony obrębiano. W obrąb wciągano powrózek zwany hacznikiem. Gdy weszły w modę chołosznie z niefolowanego lnianc-wełnianego materiału, górą wydłużano je płótnem. Po prawej stronie chołosznie posiadały rozcięcie zwane rozporem. Szew na spodniach przebiegał z tyłu wzdłuż nogaw,ek i w poprzek siedzenia, gdzie wszyty b y ł trójkątny k l i n . Chołosznie były luźne, a nogawki dopiero od kolan k u dołowi zwężały się. Parcianka Wierzchnim ubiorem letnim wkładanym na codzień i od święta była parcianka, rodzaj płóciennego płaszcza (ryc. 3,12). Płótno na parciankę tkano z nici konopnych, z których naciągano osnowę, i lnianych u ż y w a n y c h na wątek. W tkaniu stosowano splot skośny, a materiał nazywano czynowacią. Na podszewki do parcianek u ż y w a n o grubego konopnego materiału, zwanego „płótnem parciamm" albo wprost parcia. Parciankę szyto według bardzo prostego kroju zbliżonego do p o n c h o p o d ł u ż n e g o . Płat czynowatego płótna (250X 75 cm) składano we dwoje w poprzek długości. Pośrodku l i n i i złożenia wycinano otwór na szyję a następnie część przednią rozcinano wzdłuż. W pasie obwód parcianki zwężano przez odpowiednie wycięcie, wydatnie podkreślając 18 �talię. Dołem natomiast klosz tego okrycia poszerzano przez wszycie po obu bokach dużych klinów, sięgających swymi wierzchołkami prawie do pasa. Następnie wszywano rękawy wyraźnie zwężające się k u dołowi. Szew łączący r ę k a w z płatem głównym wypadał znacznie poniżej ramienia. Szew boczny biegł spodem od końca rękawa pod pachę, łączył kraje płatu głównego i począwszy od bioder biegł k u dołowi już dwiema rozchodzącymi się liniami, którymi obejmował wszyty tutaj klin. Dzięki temu tworzył się fałd boczny lekko odchylony k u t y ł o w i . Kołnierz u parcianki był wąski i stojący. P a r c i a n k ę podszywano podszewką z prostego konopnego płótna. Zapinano ją na cztery mosiężne haftki. Górna haftka była przyszyta tuż pod szyją, a następne w odstępach około 12 cm. Parcianka była odzieniem długim, sięgającym do pół łydek. Zwykle nie zdobiono jej niczym i nie prze­ pasywano' . Przyniszczone parcianki noszono na codzień, chociaż niechętnie, bo jej poły przeszkadzały w pracy. 21 22 Sukmana Reprezentacyjnym wie­ rzchnim odzieniem kawa­ lerskim i gospodarskim, była sukmana (ryc. 5,12). Noszono ją przez cały rok, zwłaszcza w okresach przej­ ściowych i w zimie. Pod­ czas dużych mrozów suk­ m a n ę ubierano na kożuch. Sukmana była strojem ob­ rzędowym, weselnym i pochówkowym. Materiał na sukmanę sporządzano do­ mowym sposobem z wełny czarnorunnych owiec, któ­ re specjalnie chętnie ho­ dowano. Zrudziała od słoń­ ca wełna nie dawała sukna czarnego, lecz o odcieniu brązowym. Sukno było grube i tak gęste, że prze­ moknięta sukmana posta­ wiona na ziemi sama utrzy­ mywała się w pionowej po­ zycji. Pod koniec X I X w. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e I—Parcianka, II—Sukmana, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d — część przednia i tylna (p o nc h o), e—kliny poły parcianki, f—rękaw, g—kołnierz, h—man­ kiet, i,j — kliny przyszyta do czę­ ści tylnej sukmany. Parcianka, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr. inw. 2233. Sukmana, Harasiuki, pow Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. 19 �Ryc. 13. S u k m a n a A—z przodu, B —z tyłu, C—części kro.iu: d—płat tylni, e—płat przedni, f—klin, część poły, g—rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h—kołnierz, Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku M. K. i Sz. L. Warszawa nr. inw. 1608 Skala 1:30, Rys. St. Z. Mirosławska przywożono na jarmarki do Biłgoraja i Tarnogrodu sukna wyrabiane w Jano­ wie. Sukno janowskie było znacznie cieńsze i rzadsze a przez to o wiele słab­ sze, z tego też powodu nie cieszyło się ono uznaniem, — toteż jarmarczne sukno było przeważnie kupowane przez uboższych gospodarzy i wyrobników. Wychodziło go na s u k m a n ę 7 łokci. Sukmana posiadała krój zbliżony do parcianki, a więc krój p o n c h a p o d ­ ł u ż n e g o . We wsiach położonych na północ od Tanwi kołnierz sukmany był stojący podobnie jak u parcianki, nato­ miast na południu sukmana miała koł­ nierz wykładany. R ę k a w y u sukmany w całym regionie t y ł y wykańczane mankietami, które nazywano klapciami (ryc 13). Kłapeć (szer. ok. 10 cm) był obszyty niebieskim cienkim suknem fabrycznego wyrobu. Sukmana jak i parcianka posiadała fałdy boczne, które poszerzały biodra poniżej pasa. Celem uniknięcia zbytniego poszerzenia sylwetki fałdy te były w pasie przygięte ku tyłowi i przyszyte, (ryc. 12II, 13). Do­ łem po obu bokach posiadała sukmana po jednym płytkim rozcięciu. Zapinano ją na mosiężne (10,12 a czasem 16) haftki i konie. Krój sukmany był dostatni; ozdoby w postaci szamerunku wykony­ wano niebieskim wełnianym sznurkiem; obszywano n i m kołnierz, oba kraje prze­ dniego rozcięcia, fałdy na biodrach i mankiety u rękawów (ryc. 14,15). Sza­ merunki miały wykończenia w postaci chwaścików zwanych kwiatkami. W po­ łudniowo-wschodniej części regionu obok niebieskich, były spotykane szamerunki czerwone. Sukmana czarna z odcieniem brązowym, o kroju zbliżonym do poncha podłużnego panowała niepodzielnie do końca X I X w. Dopiero z początku X X w. jarmarczni hand arze zaczęli przywozić do Biłgoraja i Tarnogrodu gotowe suk­ many szyte z sukna janowskiego. Pozor­ nie nie różniły się one od sukman szy- Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza suk­ many. Potok. pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr. inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956 20 �Ryc. 15. Szuba A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju wierzchu, D—części kroju pod­ szewki, e —płat przedni, f-plecy, g, £ i—części składające się na marszczenie tyłu, j—r-^kaw, k—kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e h —części podszewki. Łazoiy, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 1 1 tych przez wiejskich krawców, jednakże krój miały wyraźnie odmienny. Podkreślał to zwłaszcza wyraźnie szew na ramionach i odmienny sposób wszycia rękawów. Obok czar­ nych sukman sprzedawano na jarmar­ kach głównie w Biłgoraju sukmany siwe z granatowym szamerunkiem, no­ szone powszechnie w północnej części powiatu biłgorajskiego. W pierwszych latach X X w. siwa sukmana występo­ wała sporadycznie we wsiach podbiłgorajskich, między innymi w Majdanie Księżpolskim. Sukmanę ubierano bezpośrednio na koszulę, tylko podczas ostrych mrozów wkładano pod nią kożuch. Sukmana się­ gała do pół łydek, zapinano ją tylko na jedną lub dwie haftki w pasie; pod szyją koszula była zwykle odsłonięta. Suk­ mana uszyta z mocnego sukna domowej roboty służyła jako wierzchnie odświętne odzienie przez kilka lat, a następnie stawała się „sukmaną do chodu" czyli na co dzień. Ryc. 16. Szwn^runsk przodu na sukmanie Po:ok, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie, nr. inw. 2295. Fot. B. Czarne- 21 �Kożuch Cenioną i szanowaną częścią odzieży zimowej, jednakże posiadającą mniejsze znaczenie od sukmany, był kożuch. Kożuch był odzieniem starszych gospodarzy. Był on szyty z biało wyprawnych skór, a sięgał poniżej kolan. Jego dostatni krój, bogactwo aplikacji i wyszyć były pewnego rodzaju świadectwem zamożności właściciela. Kawalerzy rzadko chodzili w kożuchach, natomiast wchodził on o niezmienionym kroju do ubioru kobiecego (ryc. 36). Kożuch biłgorajsko-tarnogrodzki posiadał krój składający się z trzech zasadniczych płatów skóry zszytych z pomniejszych elementów, z pleców, dwu przodów zszywanych na ramionach i bokach oraz z rękawów. Górna część kożucha t. zw. stanik, składała się z następujących części: kołnierza, pleców, dwu pazuch i rękawów. Stanik był pasowany i sięgał do bioder. Tutaj była doszyta znacznie obfitsza część dolna, z tyłu suto marszczona Dolna część kożucha składała się z 5 części, z tyłki, dwu fałd i dwu skrzydeł; w dolnym kraju fałd były podobnie jak przy sukmanie dwa płytkie rozcięciaKołnierz był obfity i odwrócony czarną wełną do wierzchu. Podobne zakończenie miały rękawy. Kożuch zapinano na pętelki i cztery guziki skórzane. Była to kosztowna część odzieży, kuśnierz oprócz kilkudniowego utrzymania otrzymywał około 2 rubli. Uszycie kożucha wymaga'0 nielada kunsztu. Przy wyrobie kożuchów obok trudnego kroju należało znać również takie techniki zdobnicze jak: szew kolorową nicią, haft i aplikację, w której stosowano białą irchę i czerwone sukno. W hafcie o niezbyt rozbudowanym ornamencie stosowano technikę atłaskową, posługując się jedwabnymi nićmi w dwu kolorach — czer­ wonym i zielonym. Ozdoby na kożuchach występowały na pazuchach po obu stronach zapięcia i na fałdach bocznych poniżej pasa (ryc. 36, 38 i 39). Dominującym motywem haftu zdobionego kożucha byty t. zw. łapki; skrzynki występowały na kożuchach suto zdobionych . Kożuch noszono rzadko bo tylko w dnie suche i mroźne, jako strój wierzchni. Bogatsi gospodarze posiadali po dwa kożuchy, jeden od święta, a drugi przyniszczony „do chodu". Biało wyprawny kożuch mimo dużych walorów dekoracyjnych był nieprak­ tyczny, przy starannym nawet obchodzeniu się żółkł, szybko się brudził i wycierał. To właśnie było powodem, że gdy zaczęto wyprawiać skórę na brązowo, białe kożuchy zostały N 23 Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow. Biłgoraj. Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 6161. Fot. B. Czarnecki, 1956. 22 �szybko zarzucone. Obecnie szyte w Lipinach krótkie kożuszki z brązowo wyprawnych skór w niczym nie nawiązują do dawnych tradycyjnych kożuchów. Pasy Wypuszczoną na spodnie koszulę przepasywano na codzień zwykłym skórzanym paskiem lub powrózkiem. Od święta przepasywano się szerokim pasem ze skóry wo­ łowej, wyprawionej na kolor brązowy (ryc. 18). Powszechnie nazywano ją „czerwoną skórą". Szerokość pasa była zależna od stanu mężczyzny; kawalerowie nosili pasy węższe zapinane na dwie lub trzy sprzączki, gospodarze pasy szersze z czterema sprzączkami. Sporządzając taki pas, brano jeden prostokątny płat skóry (100X25 cm) i składano wzdłuż. Część złożenia, która miała przylegać do figury, była szeroka okoto 3 cm. Jej kraj w y ­ cinano w r ó w n e półkoliste ząbki i nabijano kabzlami, a następnie przyginano do wierzchu i całość poddawano prasowaniu. Powstałą w ten sposób wzdłuż całego pasa dekoracyjną Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. zakładkę przeszywano ozdobnym szwem, wykonanym cienkim skórzanym rzemykiem. Z kolei jeden koniec pasa zaopatrywano w sprzączki, a drugi w paseczki, na które go zapinano. W części przylegającej do sprzączek ozdobna górna zakładka przechodziła w zna­ cznie szerszą półkolislą klapę, pod którą znajdowała się w e w n ą t r z kalitka na talary. Cała powierzchnia była zdobiona geometrycznym wytłaczanym ornamentem. Pasy noszono zawsze na koszuli. Kupowano je na jarmarkach w Tarnogrodzie i Biłgoraju. Uczesanie i nakrycie głowy Na omawianym terenie mężczyźni zdawna golą się, nie pozostawiając żadnego zarostu na twarzy. Golenie zarostu było zwykle dokonywane brzytwą i odbywało się w niedziele i święta przed pójściem do kościoła. Jeszcze około 1880 r. większość starych mężczyzn nosiła długie włosy, sięgające z tyłu końca ucha, a przodem przycięte do pół czoła w grzywkę Obecnie taka fryzura jest już rzadkością. Najważniejszym nakryciem głowy była czapka zwana gamerką, lub czapką „na cztery powiaty" (ryc. 19). Sporządzano ją z sukna używanego na sukmany i przystrajano takim samym niebieskim wełnianym sznurkiem. Krój gamerki był prosty. Szyto ją z jednego prostokątnego płatu sukna, którego jeden z boków dłuższych posiadał 4 trójkątne wystające wycięcia. Następnie końce sukiennego prostokąta i boki trójkąt­ nych wycięć zszywano razem, tworząc w ten sposób wierzch czapki o kwadratowej formie. Z kolei podwijano do wierzchu kraje tej workowatej foi my zwężając jej szeroki ctck do połowy. 23 �Czapkę zdobiono niebieskim sznurkiem, który potrójnym szlakiem opasywał górny kraj otoku, a odpowiednio pocięty i rozkręcony tworzył po czterech rogach kuliste pompony. Dały one początek nazwie „czapka na cztery powiaty" lub „na cztery światy". Gamerką nakładano do sukmany, a sporadycznie do kożucha. Drużba i pan młody przystrajał ją wiankiem z ruty lub barwinku przypinanym do otoku po prawej stronie czapki. Duże znaczenie posiadał w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim również kapelusz słomiany, zwłaszcza jako letnie okrycie głowy noszone powszechnie na codzień, a od święta tylko do parcianki (ryc. 3 i 50). Zależnie od użytego materiału kapelusze słomiane można podzielić na 2 typy: pierwszy — to kapelusz szyty bezpośrednio z trawy psiarki, która odznacza się długą i cienką treścią, drugi — z zębatego paska plecionki wykonanej z żytniej słomy. 24 Ryc. 19. Męskie okrycie głowy t. zw. gamerka A—widok ogólny, B-krój. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w., Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 2294, skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Kapelusze z trawy szyte i noszone przez chłopców pasących bydło i konie, posiadały wą­ skie kanie czyli ronda i półkoliste denka. Przy szyciu kapelusza posługiwano się dutką czyli rureczką z gęsiego pióra, przy pomocy której regulowano grubość i jednocześnie podtrzymywano ciągłość zszywanej trawiastej wici, oraz igłą i domowego wyrobu lnianą nicią. Szycie kapelusza rozpoczynano od środka denka, stopniowo przesuwając dutką do przodu i uzupełniając równocześnie jej zawartość pojedynczymi źdźbłami trawy. Wycho­ dzącą z niej wić formowano w spiralkę, której każde ostatnie koło zszywano z poprzed­ nim. Kapelusz kształtowano w rękach według ogólnie przyjętej formy i ozdabiano czar­ ną tasiemką, którą opasywano denko. Kapelusze słomiane noszone przez kawalerów i gospodarzy były sporządzane w nieco odmienny sposób, najpierw trzeba było przygotować odpowiednią ilość plecionki z żytniej słomy w postaci zębatego paska zwanego strząpką i z kclei uszyć dopiero sam kapelusz. Kapelusze ze strząpki posiadały nieco odmienną formę niż kapelusze z psiarki. Ich kanie były znacznie szersze zwłaszcza w dawniejszych odmianach, a w nowszych denka miały kształt wyraźnie cylindryczny. Przy szyciu ka­ pelusza ze słomy postępowano podobnie jak przy poprzednio opisanej technice. Podobień­ stwo to dotyczyło zwłaszcza sposobu zszywania plecionki i formowania kapelusza. Na kapelusz wychodziło 24 kółek strząpki, a kółko mierzyło się owijając pleciony pasek przez stopę i kolano. Kapelusze opasywano wokół denka czarną wstążką. Innnym na­ kryciem głowy, noszonym zimą; do kożucha, ale nie przyjętym powszechnie, była bara­ nica. Czapki te były wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników z materiału imitującego barankowe futro. Baranica była nowszym elementem w stroju biłgorajskotarnogrodzkim i jak zapewniali informatorzy za ich dzieciństwa (około 1880 r.) nie noszono ich tutaj wogóle. Obuwie Jedynym obuwiem noszonym dawniej także przez mężczyzn na codzień i od święta były chodaki (ryc. 30). W lecie ubierano je zwykle tylko w dnie świąteczne, a w dnie robocze chodzono powszechnie boso. Przed włożeniem chodaków owijano nogi w lniane onuce sporządzane zazwyczaj ze starych koszul. Zimową porą zakładano dwie a nawet trzy warstwy onuc, a w czasie ostrych mrozów wierzchnią w a r s t w ę maczano w wodzie, która po zamarznięciu tworzyła dobrze izolującą od zimna powłokę. Materiał na chodaki w postaci prostokątnych kawałków skóry wołowej kupowano na jarmarkach, dobierając do nogi odpowiednią ich wielkość. Każdy z nich wystarczał do uszycia jednego chodaka . 25 24 �Przystępując do szycia chodaka, moczono najpierw skórę a następnie rozkładano licem do spodu na ławie lub desce, która spełniała rolę prowizorycznego warsztatu szewskiego. Następnie odcinano wąski rzemyk wzdłuż lewego dłuższego brzegu i wzdłuż trzech czwar­ tych krótszego przedniego kraju skóry. Taki sam rzemyk, ale znacznie krótszy odcinano wzdłuż prawego dłuższego brzegu, który miał być stroną zewnętrzną. Prawy róg przygi­ nano na przodzie w lewą stronę, tworząc zeń coś w rodzaju przyszwy,i zeszywano dłuższym paskiem, przeciągniętym przez nakłucia wykonane wzdłuż całej lewej strony chodaka. Pasek z prawej strony spełniał mniej ważną rolę, bo tylko ściągał w okolicy małego palca trójfałdowe zmarszczenie i przechodził szwem na piętę. Tutaj ściągano drugi krótszy bok płatu, tworząc na nim kilka fałd i oba końce rzemyków łączono. W końcu wycinano po dwie okrągłe dziurki z boków i dwie na pięcie chodaka, przeznaczone do przeciągania nawloką czyli powrózka z konopnego włókna, k t ó r y m przymocowywano chodak do nogi. Zaraz po uszyciu jeszcze mokre chodaki ubierano, aby wysychając przybrały właściwą wygodną dla nóg formę. Chodaki były tanim i wygodnym obuwiem; aż do ostatnich czasów noszono je sporadycznie w okolicach mniej ulegających w p ł y w o m miejskiej mody . Pod koniec X I X w. zaczęto nosić buty z cholewami z czerwonej skóry. Zrazu było to obuwie bogatszych gospodarzy kupowane na jarmarku. We wsiach podbiłgorajskich najpierw za­ częli je nosić sitarze. Stopniowo jednak stawały się powszechną częścią stroju odświętnego. But składał się z podeszwy, obcasa i trzech płatów skóry wierzchniej. Dwa z nich two­ rzyły cholewę, a trzeci przyszwę. Szew w cholewie sięgającej kolana przebiegał po obu jej bokach, od górnego kraju obcasa. Cholewa była łączona z przyszwą na przegięciu nogi za pośrednictwem siwu, który był odwrócony do spodu i często kaleczył nogę. 28 Dodatki do stroju męskiego Uzupełnieniem zimowego codziennego ubioru były jednopalcowe rękawice wyrabiane z resztek wełny. Znano ich dwa rodzaje. Jeden prawdopodobnie starszy, to rękawice dziergane przy pomocy kulki i drugi, pleciony na specjalnej formie drewnianej (ryc. 49). Tak w jednym jak i w drugim wypadku wykorzystywano resztki wełny, jakie pozo­ stawały przy wyrobie sukna na chołosznie i sukmany. Rękawice zdobiono wplatając białą wełnę i tworząc w ten sposób na czarnym tle białe poprzeczne pasy . 27 Dość powszechnym uzupełnieniem stroju odświęt­ nego, a niekiedy i roboczego była torba kalita, w y ­ konana z tego samego gatunku skóry co pas i buty (ryc. 20). Kalita posiadała kształt podkowy odwróconej zaokrągloną stroną ku dołowi. Z wierzchu całą torbę pokrywała klapa, nadając jej kształt lekko wypukły. Górą do obu rogów doszyte były uszy z mosiężnymi koluazkami, do których doczepiano na stałe pasek służący do przewieszania torby przez ramię. Pasek ten był niekiedy jaśniejszego koloru, ozdobiony wy­ tłaczanym geometrycznym ornamentem. Kalitą noszo­ no z tyłu u lewego boku, a pasek spoczywał na prawym ramieniu. Zabierano ją z sobą w wypadku dalszej podróży np. z okazji odpustu, odległej gościny weselnej, jarmarku itp. Idąc w drogę wkładano w kalita pożywienie w postaci chleba i słoniny, a nierzadko i flaszkę gorzałki. W niej też chowano nóż, skórzany woreczek na tytoń, fajkę, krzesiwko i tabakierkę robioną zwykle z wolego rogu. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. 25 �Rozdział VI OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO Podobnie jak w stroju męskim cały codzienny i odświętny ubiór kobiecy był sporzą­ dzony z płótna własnej roboty. W ubiorze codziennym było zasadą donaszanie przyniszczonych części stroju świątecznego. Części ubioru szyte specjalnie na codzienny użytek wykonywano z gorszych gatunków płótna, a ich krój, choć w zasadzie nie odbiegał od kroju stroju świątecznego, posiadał niekiedy znaczne uproszczenia. W dnie robocze wkła­ dała kobieta na głowę czepek zwany chamełką i nakrywała chustką wykonaną zwykle ze starej koszuli, nie zawsze nawet obrębioną. Koszula była z grubego lnianego płótna bez żadnych oziób. Spódnice noszono z tego samego materiału, dość obficie marszczone w pasie a dołem sięgające do pół łydek. Pod koniec X I X w. spódnice robocze coraz częściej szyto z drukowanego płótna. W przejściowych porach roku na koszulę ubierano krótką parciankę czyli rodzaj płóciennego kaftana. Latem kobiety chodziły boso. W zimie wkładały przyniszczony kożuch lub sukmanę, a głowę i szyję spowijały starą płachtą. Nogi okręcały onucami i nakładały chodaki. W stroju odświętnym koszula wierzchnia była uszyta z cienkiego płótna, ozdobnie haftowana. Spódnicę długą prawie do kostek szyto z czterech szerokości cienkiego płótna. W letnie pogodne dnie na głowę ubraną w chamelkę zarzucała kobieta nadkrywkę czyli długi płat płótna ozdobiony haf, tem, a spływający przodem swo­ bodnie do kolan (ryc. 22). W dni deszczowe w miejsce nadkrywki ubierano płachtę. W zimie za; miast fartucha służyła spódnica zwana burką, uszyta z grubego | lniano-wełnianego materiału, podobnie jak i fartuch występo­ wała ona w całym regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim. Tra­ dycyjnym wierzchnim o k r y ­ ciem kobiety była sukmana, pcd którą ubierano w czasie dużych mrozów kożuch. Pod koniec X I X w. obck sukmany i biało wyprawnego kożucha zaczęły wchodzić w modę żupan i z czerwonymi wyłogami i szu­ ba podbita baranim futrem. Szyto je z kupnego sukna w ko< lorze szafirowym. W t y m sa­ mym mniej więcej czasie we­ szły w użycie trzewiki z czarj nej skóry o niskiej cholewce, I a następnie ciżmy z sznurowa­ ną wysoką cholewką. Strój obI rzędowy nie wiele odbiegał od I i 26 Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potck, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. �Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą zw. „nadkrywką". Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. zwykłego stroju świątecznego. Panna młoda szła w lecie do ślubu w płóciennym stroju pozbawionym całkowicie haftów. Na głowie miała upięty wianek z barwinku lub ruty, w odróżnieniu od druhen nie przystrojony kwiatami, a pod nim podwstążnik czyli te­ kturową obrączkę, z której spływały na plecy wraz z rozpuszczonymi włosami kolorowe wstążki. W zimie strój panny młodej uzupełniała sukmana, a w późniejszym okresie żupan przepasany barwnym pasem. Wdowa albo zawitka miała do ślubu głowę kilkakrotnie spowitą płatem płótna długości 6 łokci. Jeden jego koniec spadał na plecy, a drugi z przo­ du. Po bokach przyczepiano do tego zawicia po dwie kolorowe wstążki z każdej strony. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową i włosami splecionymi w warkocze. W specjalnie 2S 27 �ważne uroczystości kościelne dziewczyna włosów nie zaplatała lecz wkładała na głowę podwstążnik (ryc. 29). W obrzędzie weselnym podwstąznik uzupełniano wiankiem z kwiatów. Kobiecym strojem pośmiertnym był fartuch, biała ślubna koszula i chamełka. W okresie Wielkiego Postu, Adwentu i żałoby dobierano koszulę i inne części stroju z czarnym haftem, a zamiast korali nakładano białe paciorki. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO Koszula Codzienna kobieca koszula podobnie jak i męska była szyta ze zgrzebnego płótna i posiadała identyczny k r ó j p r z y r a m k o w y , marszczony. Zamiast wykładanego kołnierza miała wąską listewkę, zwykle z cieńszego kupnego płótna. R ę k a w y koszuli ro­ boczej były znacznie węższe i krótsze, dołem nie obszyte oszeweczką, lecz zwyczajnie obrębione. Rozcięcie pazuchy było znacznie głębsze i sięgało prawie pasa, pod szyją ścią­ gano je troczkiem. Dołem wzdłużano koszulę codzienną nadolkiem się­ gającym do kolan, sporządzonym z gorszego gatunku płótna. W dnie świąteczne na czystą codzienną ko­ szulę nakładano drugą, świąteczną, która nie posiadała nadołka, a u szyi w miejsce listewki występował w y ­ kładany kołnierzyk zwany oszewką (ryc. 23). Jej r ę k a w y posiadały nor­ malną długość i były zakończone mankietami zwanymi oszeweczki. Sporadycznie oszeweczki posiadały u nowszych koszul z fabrycznego Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Bił­ goraj. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warsza­ wie nr. inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. płótna formę okalającej dłoń falbanki, którą nazywano hyrką. Rozcięcie pazuchy ścią­ gano pod szyją czerwoną wstążką. Na całym terenie objętym zasięgiem stroju biłgorajskotarnogrodzkiego z wyjątkiem wsi podbiłgorajskich, kobieca koszula była zdobiona haftem wykonanym czerwoną lub czarną bawełnianą nicią zwaną zapałem. Haft na koszulach wy­ stępował na przedniej części oszewki, na oszeweczkach u rękawów i na przyramkach, gdzie posiadał formę najbardziej rozwiniętą (ryc. 9,55). Haftowana koszula wchodziła również w skład stroju dziewczęcego. Tylko w obrzędzie weselnym panna młoda w y s t ę p o ­ wała w koszuli całkowicie pozbawionej haftu. W okresie zachodzących w stroju biłgorajskotarnogrodzkim przemian i jego zanikania, który miał miejsce na przełomie X I X i X X w., zaczęto szyć koszule odświętne z fabrycznego płótna, zachowując krój tradycyjny. Zja­ wisko to wywarło również pewien w p ł y w na haft, którego technika i zespół motywów musiały być dostosowane do nowego materiału. Po przyjściu z kościoła kobieta zdejmo­ wała wierzchnią haftowaną koszulę i chowała ją do skrzyni, gdzie pozostawała do następnego święta. Spódnica Codzienna robocza spódnica była szyta ze zgrzebnego płótna. Krój jej był bardzo prosty. Dwa płaty płótna warsztatowej szerokości zszywano razem, marszczono w pasie 28 �Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw, chamelce. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. i obszywano listewką płótna, a do­ łem obrębiano. Pod koniec X I X w. zgrzebne płótno na spódnice ,,do chodu" coraz częściej oddawano do drukowania, co niewątpliwie miało swoje znaczenie preklyezne. Z uwagi jednak na związany z tym koszt malowanie spódnic codzien­ nych nigdy nie było zjawiskiem powszechnym. Odświętną spódnicę n a z y w a n ą fartuchem szyto z cienkiego, dobrze wybielonego płótna, które obok k r o j u i sta­ rannego uszycia było jedyną ozdobą tego tak bardzo ceiionego odzienia Fartuch był spód­ nicą noszoną tak przez kobiety zamężne jak i dorosłe dziewczęta. Jego krój odznaczał się dużą prostotą. Zszywano go z czterech płatów płótna,czyli pólek (dł. 85 cm. szer. 75^cm) Ich kraje dłuższe zszywano razem, część górną układano w drobne około 3 mm zmarszczki i zbierano je na trzech sza­ rych nitkach równolegle przebiegających w odstępach 1 cm. Zmarszczony w ten sposób kraj górny wykańczano paskiem płótna, przeszywanym podwójnym stebnowaniem. Na środku przodu był na linii szwu rozporek umożliwiający wkła­ danie i zdejmowanie spódnicy. Końce obszewki były zaopatrzone w troczki, którymi się w pasie obwiązywano. Mar­ szczenia ładnie podkreślały wcięcie pasa i były głównym elementem zdobniczym fartucha. Z nich wyprowadzano 3 cm Ryc. 25. Zapaska. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki 1956. 29 �szerokości fałdy, w które układano cały obwód spódnicy od góry do dołu z wyjątkiem przodu nakrywanego zapaską (ryc. 29). Fałdy układano na mokro i poddawano prasowaniu. Kraj dolny fartucha sięgał prawie do kostek. Po powrocie z kościoła fartuch zdejmowano i układano w fałdy, tak aby był gotowy do następnego użycia. Mniej zamożne kobiety posiadały po jednym fartuchu, w którym brały ślub. Odpowiednio szanowany wystarczał na całe życie i służył jeszcze jako odzienie pośmiertne. r E 11 u i n i ii 1111 < 1i1n i i ii 111 ii • i i i l i 1 11,1111111-| 11MIII i | i l | i i i b C b n | l i 1 . I i . i i . i , , | i,,, Ryc. 26. Z a p a s k a A—z przodu, B—krój, płat główny, C—pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591.Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Ryc. 27. S p ó d n i c e I—lniano wełniana t. zw. burka, I I — spódnica lniana t. zw. fartuch. A - z przodu, B—płaty tkaniny (połowa), C—pa­ sek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku. Muz. Kult. i Sztuki w Warszawie nr inw. 1 — 1581, 11-5359. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. b Pod koniec X I X w. w związku z rozpowszechnieniem się w całej południowej Lubelszczyźnie techniki ręcznego drukowania płócien pojawia się na wsi biłgorajsko-tarnogrodzkiej spódnica odświętna zwana malowanką (ryc. 43,51). Zrazu szyto j ą z druko­ wanego płótna domowej roboty, stosując krój tradycyjnego fartucha. Malowanką szyto z nieco krótszych 3 półek, później o szerokości kupnego płótna. Malowanka nigdy nie była powszechną częścią ubioru: nie została też przyjęta do stroju obrzędowego, wydatnie zaś przyczyniła się do wprowadzenia w użycie fabrycznej wzorzystej tkaniny. Zimową porą kobiety nosiły zamiast fartuchów wełniane spódnice nazywane burkami (ryc. 27). Materiał na nie tkano na wiejskich warsztatach, stosując lnianą osnowę i wełniany białoczarny wątek oraz skośny splot. W ten sposób powstawała tkanina o poprzecznych białoczarnych prążkach, szerokich na 4 m m . W spódnicy przebiegały one pionowo. Burka posiadała nieco odmienny krój aniżeli fartuch i malowanka. Szyto ją z szerokości mate­ riału. Płat (75X300 cm) zszywano krótszymi krajami, a górny obwód marszczono i w y k a ń ­ czano oszewką. Dołem zamiast obrąbka przyszywano od spodu tasiemkę zakończoną szczoteczką. Spośród wymienionych spódnic burka była najdłużej noszona. Jeszcze po I wojnie światowej, gdy inne części stroju tradycyjnego całkowicie już zarzucono, burka była powszechnym zi­ mowym odzieniem star­ szych kobiet. Zapaska O" c Ryc. 28. P a r c i a n k a krótka A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju, d—płat stanowiący tył i przód (poncho), e—rękaw, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5816. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Na spódnicę roboczą najczęściej nie zakładano zapaski, chyba że przy­ stępowano do specjalnie brudzącej pracy. W ta­ kich razach zapaską był płat workowego płótna, �Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. który zatykano górą za obszewkę spódnicy. W niedziele i święta, gdy po powrocie z kościoła i zdjęciu fartucha ubierano czystą spódnicę codzienną (często była to malowanka)^ przepasywano ją zapaską sporządzaną ze zgrzebnego płótna. Zapaskę do stroju odświętnego szyto z cienkiego dobrze wybielonego płótna, (ryc. 25). Jej długość była dostosowana do fartucha, tak że dolne kraje wypadały na jednym poziomie. Dwa płaty płótna łączono dłuższymi krajami, tworząc duży prostokąt o wymiarach 85X150 cm. Kraj dłuższego boku układano w równe zmarszczenia, podobnie jak przy fartuchu i obszywano paskiem płótna, wzdłużonym troczkami służącymi do podwiązywania zapaski. Z kolei całą po­ wierzchnię układano w fałdy o szerokości 3—4 cm. i poddawano prasowaniu. Zapaska była zdobiona haftem, który przebiegał trzema prostymi liniami. Odświętną haftowaną 31 �zapaskę szanowano podobnie jak fartuch i przechowywano starannie złożoną w fałdy. Wchodziła ona jako część składowa do stroju dziewcząt i kobiet zamężnych. Obuwie Tradycyjnym obuwiem kobiecym były chodaki. W lecie ubierano je tylko od święta, podczas gdy we wszystkie dnie robocze chodzono boso. Chodaki kobiece były szyte z wołowej kupnej skóry i posiadały taki sam krój jak męskie. W taki sam również sposób były ubierane i przywiązywane do nóg (ryc. 30). W latach osiemdziesiątych X I X w. pojawiły się na jarmarkach kobiece trzewiki z czarnej skóry z niską cholewką, formą zbliżone do noszonych obecnie męskich kaloszy. Na podbiciu posiadały one płytkie roz­ cięcie z dwiema kabzlami wiązane sznureczkiem. Trzewiki zaczęty się stopniowo przyjmować na wsi. Pod koniec X I X w. dziewczęta i młodsze kobiety zaczęły nosić kupne obuwie t. zw. ciżmy, które dotrwały do czasów ostatnich. Ciżmy o wysokiej cholewce były obuwiem na obcasie, a cholewki były sznurowane na całej swej długości. W pierwszych latach trzewiki i ciżmy kupowane na jarmarkach były już prawie wyłącznym odświętnym obuwiem kobiet, a chodaki spełniały rolę drugorzędną jako obuwie robocze. Równocześnie z kupnym obuwiem wprowadziły kobiety do swego stroju „knapskie pończochy", robione z fabrycznej bawełnianej przędzy szydełkiem lub na drutach. Na zimę robiono je z tej samej przędzy z dodatkiem białej wełny. Uczesanie i ubiór głowy Dziewczęta na codzień i w święta chodziły z odkrytą głową, a włosy splatały staran­ nie w warkocze zwane koskami. Brano pasmo włosów znad czoła i pleciono z nich trójdzielny warkoczyk, którego koniec rozdzielano na dwie części i wplatano w dwa zasadnicze pasma włosów rozdzielonych z tyłu głowy i splecionych w dwa warkocze. Z kolei opasywano nimi głowę w kierunku czoła, gdzie były krzyżowane i napowrót ich końce kierowano k u tyłowi. W ten sposób głowa była opasana warkoczami, a przez jej środek wzdłuż rozdziału przebiegał warkoczyk. W święta za koski za­ tykano polne kwiaty, najczęściej rumianki i bławaty. W specjalnie uroczyste święta dziewczyna przystrajała głowę podwstążnikiem sporządzonym z tekturowej obrączki i różnokolorowych wstążek (ryc. 29). Tekturową obrączkę (szer. 3—4 cm) okręcano wstążką zwykle czerwoną. Następnie do połowy jej obwodu doszywano końce wstążek. Rozpusz­ czone włosy przewlekano przez obrączkę, którą tak osadzano na głowie, by jej część wolna od wstęg wypadała nad czołem. Na plecach wstęgi sięgały pasa a po nich spływały swobodnie rozpuszczone włosy. Z kolei nakładano wianek z barwinku lub ruty przystrojony k w i a t a m i ' . Podwstążnik był również ślubnym ubiorem panny młodej, z tą różnicą, że ruciany wianek był całkiem pozbawiony kwiatów. Kobieta zamężna miała głowę n a k r y t ą czepkiem, który powszechnie nazywano chamełką lub oberkiem. Włosy nosi­ ła przycięte z przodu w grzywkę, a z tyłu głowy do końca ucha. Czepcowe nakrycie głowy składało się z dwóch obrączek. Pierwsza była zrobiona z pręta rodzącego drzewa, a więc śliwy, jabłoni, gruszy, a najczęściej leszczyny, druga z tektury. Obrączka z drzewa miała średnicę około 15 cm i mieściła się w obwodzie 4 cm obrączki tekturowej. Tektu­ rowa obrączka nazywała się chamełką i od niej właśnie przyjęto nazwę dla całego na­ krycia głowy. Na chamełce rozpinano siatkowy czepek, wyplatany ręcznie a kupowany na jarmarkach. Obwód chamełki opasywano trzykrotnie złożonym pasem płótna nazywanym pópółką (35X170 cm). Pópółka występowała w parafiach Majdan Księżpolski i Sól. W pozo­ stałej części regionu chamełką owijano zatyczką. Był to pasek płótna (25X70 cm) posia­ dający na jednym ze swych dłuższych boków szlak haftu o różnej szerokości. W specjalnie uroczyste święta ubierano zatycżki o szerokim ozdobnym hafcie zwanym szłakówki. Wymienione części czepca ubierano w następującej kolejności: najpierw kobieta kładła na środek głowy obrączkę z pręta i przymocowywała ją kosmykiem włosów, z kolei nakładała chamełką z czepkiem i opasywała ją pópółką lub zatyczką. 2 32 ��W pierwszych latach X X w. kobiece nakrycie głowy uległo pewnej modyfikacji. Zamiast czepka siatkowego wyplatanego z bawełnianych nici młodsze kobiety zaczęły stosować czepki z wzorzystego atłasu, a we wsiach podbiłgorajskich zarzucono już w t y m czasie pópółką, zastępując ją szalinową chusteczką w kwiaty, którą rozpinano na obrączce. Sporządzano ją w t y m wypadku nie z tektury lecz z sosnowego łubu, który często brano ze starego sita. Obrączka z łubu posiadała kształt zaokrąglonego trójkąta. Po rozpięciu na niej chusteczki, górną krawędź ozdabiano szklanymi koralikami. Wykonane w ten sposób nakrycie głowy nazywano óbeikiem (ryc. 31). Do ubioru codziennego kobiety zamężne nosiły również czepce, ale wykonane mniej starannie i z gorszego materiału. W południowej części regionu czepek siatkowy zastąpiono kawałkiem drukowanego płótna lub fabrycznego materiału, a obrączkę chamelki obszywano na stałe starą przyniszczoną zatyczką lub zwykłym lnianym paskiem. Wierzchnim tradycyjnym nakryciem głowy była lniana chusta nazywana szmatką. Sporządzano ją z cienkiego kwadratowego pła­ tu płótna (75X75 cm) którego dwa kraje obrębiano. Szmatką składano po p r z e k ą t ­ ni i po owinięciu głowy wiązano jej rogi pod brodą. Pod koniec X I X w. lnianą szmatką zaczęły zamożniejsze kobiety zastępować k u p n ą chustką wełnianą zwaną szalinówką. Sukmana i kożuch Te dwie tradycyjne części kobiecego stroju posiadały identyczny krój co sukmany i kożuchy noszone przez mężczyzn. Sukmana w stroju dziewcząt i kobiet zamężnych pełniła ważną funkcję; ubierała się w nią niegdyś dziewczyna do ślubu, podobnie zresztą j a k i cały jej orszak weselny. Sukmana jednak nie była chętnie noszona, a to z uwagi na jej ciężar i sztywność materiału, to też w zimie najchętniej kobiety chodziły w kożuchach. - Ryc. 30. Chodaki, dawne obuwie kobiet: i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 3 Strój Biłgorajski oo �Żupan i i szuba Jeszcze przed około 80 laty powszechnym ślubnym strojem dziewczyny była sukmana. Już w t y m jednak okresie bogatsze dziew­ częta brały ślub w żupanie, który pod koniec X I X w. całkowicie zajął w stroju kobiecym dawną pozycję sukmany (Tabl.) Żupan był rodzajem płaszcza dołem sięgającego poni­ żej łydek. Szyty był przez małomiasteczko­ wych krawców z sukna fabrycznego w sza­ firowy m kolorze. Jego kołnierz z wyłogami i wywinięte mankiety rękawów były pokryte cienkim czerwonym suknem, podszewka na­ tomiast była płócienna. Żupan posiadał krój rozwinięty, wyraźnie dla wsi obcy. Z tyłu od pasa b y ł suto ozdobiony fałdami i lamówkam i (ryc. 40) z kupnej bawełnianej taśmy w kolorze niebieskim. Pas lamówki biegł również pod kołnierzem i przodem po obu stronach zapięcia, gdzie po jego prawej stro­ nie przyszywano kilka ozdobnych guzów dla dekoracji. Żupan b y ł zapinany na haftki i konie. Przepasywano go wełnianym barw­ nym pasem nabywanym na jarmarkach, głów­ nie w Leżajsku i Tarnogrodzie. Pas był długi na dwa sążnie a szeroki na łokieć. Przed ubraniem składano go wzdłuż kilkakrotnie i następnie owijano 3 i 4 razy wokół talii. Koszt żupana i pasa był niewątpli­ wie duży toteż mniej zamożne dziewczęta pożyczały do ślubu tę część odzieży od swych bogatszych rówieśniczek. Żupan był noszony jako odświętne odzienie przez dziewczęta, a przede wszystkim przez kobiety zamężne. W t y m samym okresie gdy wchodził w użycie żupan, wprowadzono do ko­ biecego zimowego stroju szubą, czyli rodzaj futra z owczych skór pokrytego szafirowym suknem nieco gorszego ga­ tunku. Krój szuby był zbliżony do kroju żupana, z tą różnicą, że szuba miała z tyłu więcej fałd, bo po sześć z każdej strony. Podobnie też były rozmieszczone ozdoby z niebieskiej lamówki. Szuba 31. Czepek nowszego typu t. zw. oberek, Dą­ browica pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. �' 33. Starsza kobieta w świątecz­ nej koszuli, chustce i chamelce Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 34. Kobiece okrycie głowy kapturek. A — przód, B — tył kapturka „denko", C—pliska do wykończenia denka u dołu, D— część okalająca denko z boków i z góry. Muz. Kult. 1 Szt. Lud. w Warszawie,nr inw. 1565. Skala l:15.Rys. St.Z.Mirosławskal956. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1759. Fot. B. Czarnecki, 1956. różniła się od żupana kołnie­ rzem i wyłogami rękawów. Pokrywano je owczym czar­ nym futerkiem odwróco­ nym runem do wierzchu. Szubę zapinano na trzy mo­ siężne haftki. Była ona zaw­ sze strojem zamożniejszych kobiet, podczas gdy więk­ szość do ostatnich czasów chodziła w zwykłych ko­ żuchach. 3' �Nadkrywka i płachta W pogodne i ciepłe dni lata idąc do kościoła narzucała na siebie kobieta płócienną nadkrywka. Był to długi płat, w ostatnich czasach już fabrycznego płótna (70X220 cm). Środek jego dłuższego boku spoczywał nad czołem, a oba końce spływały swobodnie przodem po ramionach i bokach, sięgając prawie do kolan. Znajdujący się nad czołem kraj nadrywki był ozdobiony szlakiem haftu, wąski szlaczek biegł również wzdłuż dolnych rąbków, które ponadto były jeszcze zakończone k u p n ą koronką. Nadkrywka była wyłącznie letnim strojem kobiet zamężnych, ubieranym tylko do kościoła. W chłod­ niejsze dni lata, w porach przejściowych i w zimie jako częste wierzchnie okrycie służyła czynowata płachta. To powszechne odzienie kobiet i dziewcząt sporządzano z dwóch płatów płótna czynowatego. Zszywano je dłuższymi bokami tworząc kwadrat V Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 36 �(1F>0X150 cm), a jego kraje obrębiano. Płachtę złożoną po przekątni zarzucano na siebie, latem na ramiona, a w zimie spowijano nią głowę i szyję. Dwa je) boczne rogi krzyżowano pod brodą i wiązano następnie na karku. Starsza przyniszczona płachta Ryc. 37. K o ż u c h A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—część tylna dolna, e—plecy, f—części rękawa, g—poła bok, h—górna część przodu z wyłogiem, i-przednia część poły, j—kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1905 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5918. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mircsławska J956. wchodziła również w skład ubioru roboczego. Kobieta udająca się do pracy w pole wraz z niemowlęciem, owijała je w płachtę. Rogi tej płachty przywiązywała na miejscu pracy do specjalnego stojaka nazywanego kolibą (ryc. 1). Tak nadkrywka jak i płachta czynowata zostały pod koniec X I X w. zarzucone w stroju świątecznym na rzecz barwnej Ryc. 38. Sposób zdobitnia fałdy bocznej na kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoiaj Muztum J^ullury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki 1956. 37 �wełniane] chustki zwanej szalinówką. Ostatnie płachty do dzisiaj jeszcze pełnią swoją codzienną roboczą funkcję, są coraz częściej jednak zastępowane przez zwykłe zgrzebne prześcieradła. Dodatki do stroju kobiecego Uzupełnieniem stroju kobiecego były kupowane na jarmarkach krajki a przede wszystkim różnego typu naszyjniki. Krajki w postaci kolorowych pasów wchodziły jako dość pow­ szechne uzupełnienie stroju dziewczęcego . Były one różnej długości, a szerokość ich nie przekraczała 5 cm. Przepasywano nimi letni odświętny strój (ryc. 40a). Daleko waż­ niejszą rolę spełniały naszyjniki, które występowały w k i l k u odmianach. Najbardziej z nich były cenione korale (ryc. 29). Cena, którą płacono za korale składające się z 3—6 sznurków pod koniec ub. w. równała się wartości krowy; z uwagi na to były one pie­ czołowicie przechowywane w półskrzynku wianowej skrzyni i ubierane tylko na większe uroczystości. Korale były w pewnym sensie rodzinną własnością i matki przekazywały je swym córkom jako wiano. Uboższe chłopki nosiły naszyjniki imitujące korale zwane lakami. Można je było nabyć pod dostatkiem na jarmarcznych lub odpustowych kra­ mach. W czasie Postu lub rodzinnej żałoby noszono zamiast korali i laków sznurki białych paciorków. Ubierała je też do ślubu panna młoda. Podczas badań terenowych napotkano na korale, do których z przodu doczepione były srebrne ozdoby w postaci dawnych monet. Połączone one były ze sznurkiem korali przy po­ mocy różnego rodzaju kunsztow­ nych ornamentów wykonanych także z szlachetnego metalu. Spo­ radycznym zjawiskiem na tym tere­ nie był naszyjnik o pojedynczym sznurze dużych bursztynów. Posia­ dały one kształt kulisty a ich po­ wierzchnia była szlifowana w geo­ metryczne płaszczyzny . Chara­ kterystyczną cechą na tym obszarze jest, że do sznurów korali i bur­ sztynów na karku nie przywiązy­ wano barwnych ozdobnych wstą­ żek opadających na plecy. Zjawisko to często występuje w Polsce cen­ tralnej jak i w dzielnicach zacho­ dnich. 30 31 Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób za­ pinania kożucha. Harasiuki, pow. Bił­ goraj. Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki, 1956. 38 �Ryc. 40. Żupan A—z przodu. B—z tyłu C — części kroju: d — płat przedni, a—plecy, f—h—części stanowiące sfałdowanie z tyłu, i—rękaw, j — kołnierz, k—połowa wierzchniej części kołnierza, 1—mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, ko­ niec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 2275. Skala 1:30. Ryc. 40 a. Fragment krajki, Naklik, pow. Biłgoraj. Muz. K. i Sz. L. w Warszawie nr Inw. 6190. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny p. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2275. Fot. B. Czarnecki, 1956. 39 �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Najczęściej stosowanym w Biłgorajszczyźnie materiałem do wyrobu różnych części stroju było i jest jeszcze nadal płótno. Surowcem, z którego przędzie się nici na płótno, to włókno lniane i konopne. Cała przeróbka tych roślin oraz przędzenie nici spoczywa w rękach kobiet, natomiast praca przy warsztacie tkackim oddawna nale­ ży do mężczyzn. Tkactwem trudnili się ludzie ubodzy, przeważnie utrzymujący się z tego zajęcia. Tkacze nazywani byli przez ludność tutejszą knopami. Wydajność dziennej pracy tkacza była rozmaita, zależnie od umiejętności technicznych i od gatunku materiału przezeń wykonywanego . Najtrudniejsze w wykonaniu było płótno czynowate zwane również drelichem. Tkano je w 4 nicielnice (ryc. 44). Płótno lniane najlepsze służyło do wyrobu koszul odświętnych męskich i kobiecych — oraz fartuchów, zapasek a dawniej i nadkrywek (ryc. 22). Gorszy gatunek płótna lnianego t. zw. „płótno zgrzebne" które wykonywano z grubszego przędziwa i pakuł, służyło do wyrobu bielizny codziennej i męskich portek. Z tego też płótna dawano podszewki do parcianek i żupanów. Płótno czynowate I gatunku służyło do wyrobu parcianek oraz płacht noszonych przez kobiety a w bieliźniarstwie pościelowym szyto z drelichu poszwy na pierzyny. Z grubszych gatunków tego płótna często o osnowie lnianej a wątku konopnym wyrabiano krótkie parcianki robocze w kształcie kaftanów. Wszystkie części stroju sporządzane z płótna poza parcianką wykonywały kobiety. Koszule odświętne i fartuchy oddawano do wiejskich krawczyń. Wynagrodzenie za tę pracę płacono w naturze, nazywało się ono kolędą i składało się z pewnej ilości tłuszczu, zboża, krup lub kartofli. Tkacze trudniący się wyrobem płótna wyrabiali też materiał, k t ó r y po sfolowaniu przybierał formę sukna. Tkaninę taką wyrabiał tkacz na t y m samym warsztacie, ale zakładał do tej pracy szerszy blat i dodawał nici w osnowie, chodziło bowiem o to, aby dla sukna mocno kurczącego się przy folowaniu, uzyskać pożądaną szerokość (75 cm). Zapewniała ona ustaloną wydaj­ ność przy kroju. Sukno zdjęte z tkackiego warsztatu było rzadkie i nazywano je siciąSić oddawano do folowania. Folusze znajdowały się przy wodnych młynach. Wymieniano je w następujących miejscowościach: K o r y t k ó w k/Frampola, Borowiec k/Łukowej, i Kusze. Sukno po przywiezieniu z folusza wieszano w stodole na bancie nad boiskiem, jego 32 Ryc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 40 �końce zszywano i obciążano deską i kamieniami, a to w celu zapo­ bieżenia zbytniemu kurczeniu się podczas wysychania. Tkacze w y ­ konywali również materiały półwełniane służące do wyrobu burek i chołoszni. Obok płótna i sukna w a ż n y m materiałem służącym do wyrobu odzieży były baranie skóry. Dawna biała ich wyprawa koncentrowała się w następujących wsiach: L i piny, Łazory, Harasiuki i Dąbro­ wica pod Biłgorajem oraz w Tar­ nogrodzie. Wszystkie te miejsco­ wości są położone nad Tanwią lub jej dopływami, co nie było bez znaczenia, gdyż przy wyprawie po­ trzebna jest duża ilość wody. Wy­ mienione ośrodki garbarskie miały swoich kuśnierzy trudniących się wyrobem kożuchów. Biała wypra­ wa skór miała następujący prze­ bieg. Najpierw skóry moczono i płukano w rzece, później pokry­ wano każdą skórę od strony miazdry Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. zakwaszonym rozczynem z żytniej mąki. Następnie składano każdą skórę we dwoje miazdrą do środka a wełną na wierzch i układano je w drewnianym naczyniu np. w ce­ brze. Skóry pozostawiano tak 8 do 10 dni, poddając fermentacji. Co jakiś czas jednak przekładano je, aby nie uległy zaparzeniu. Gdy naskórek t.zw. miozga zaczynał ustępo­ wać pod paznokciem, skóry wyjmowano, zgarniano z nich rozczyn i suszono. Następnie lekko zwilżano i brano na sirp czyli na żelazny przyrząd przybity do ściany o kształcie odpowiadającym nazwie. Na jego wypukłości zmiękczano skórę i oczyszczano z resztek rozczynu przez przeciąganie raz w jedną raz w drugą stronę. Dalsza czynność polegała na oczyszczeniu skóry z miazdry. Posługiwano się przy t y m prostokątnym nożem w y ­ ciętym ze starej kosy. Biały kolor nadawano skórze przez pocieranie kredą. Daleko mniej ważnym choć powszechnie stosowanym surowcem była żytnia słoma i pewien gatunek trawy zwanej psiarką. Z żytniej stomy wyplatano strzapkę na kapelusze. Jej wyplataniem zajmowali się chłopcy przy pasieniu bydła i koni. Materiału dostarczały najczęściej źdźbła przedwcześnie zbielałego żyta. Wycinano z nich środkową treść bez kolanek Tę treść pleciono w strząpkę, posługując się techniką warkoczową czwórdzielną, Ładnie pleść umieli tylko niektórzy, i ci otrzymywali zamówienia od starszych gospodarzy. Starsi nie zajmowali się wyrobem kapeluszy, nie pozwalał na to brak czasu, a może i powaga wieku. Nazwiska najbardziej utalentowanych wytwórców kapeluszy zachowały się do dziś w pamięci miejscowej ludności; b y l i n i m i : Wawrzyniec Nizio w Soli, Tomasz Kisiel i Wincenty Pazio z Luchowa Górnego. 41 �Na ogół dawny strój biłgorajsko-tarnogrodzki był wykonywany na wsi przez wiejskich wytwórców. Dopiero później weszły w użycie takie części stroju jak żupany, szuby i kobiece obuwie odświętne, wyrabiane po miasteczkach. Wytwórcami dawnego stroju byli przeważnie bezrolni i małorclni chłopi, których stan majątkowy zmuszał do szukania dodatkowego zajęcia poza rolnictwem. Z nich rekrutowali się krawcy szyjący sukmany, kuśnierze, garbarze, krawczynie i utalentowane hafciarki. Kuśnierstwo przed 60 laty miało już na t y m terenie pewne ustalone chociaż nie pisane normy prawne dotyczące nauki, opłaty i warunków pracy. Rodzice oddając syna na n a u k ę do krawca lub kuśnierza wpłacali z góry wynagrodzenie w gotówce i prowiancie, naj­ częściej w zbożu. Nie ustalano zazwyczaj czasu nauki ponieważ był on zależny od uzdolnień ucznia, k t ó r y wędrował z majstrem pomagając mu w wykonywaniu zamówień. Gdy uczeń opanował rzemiosło rozpoczynał samodzielną pracę, a miarą i świadectwem jego umie­ jętności b y ł y wykonane przezeń sukmany czy też k o ż u c h y . Gozd Huciński, Derylaki, Szeliga, Łazory i Lipiny z których najwięcej wychodziło kuśnie­ rzy, miały swój typ kożucha o swoistym odmiennym kroju i wyszyciach. Drugim takim ośrod­ kiem kuśnierskim był na południu Tarnogród. Kuśnierze wędrowali po wioskach i za umówioną ilość żywności lub cenę w gotówce podejmowali się wykonania określonej pracy. Oczywiście w odległych od swego domu wioskach pracowano chętniej za gotówkę, bo trudniej było przewieźć do domu zapracowaną żywność. Kuśnierze podobnie jak i krawcy wędrowali przeważnie z ż o n a m i . W czasie pracy ustalony był zwyczaj, że gospodarz dawał kuśnierzowi całkowite utrzymanie. Podobnie wynagradzano krawców szyjących sukmany. Krawcami sukman b y l i wyłącznie mieszkańcy wsi, prawie każda wieś miała 83 34 Ryc. 44. Płótno czynowate. Ryc. 45. Płótno na koszule. Ryc. 46. Fragment materiału na burkę t. j . sa­ modziałową spódnicę wełnianą. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie tzw. cholosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 42 �swojego krawca. Krawiectwo i kuśnierstwo b y ł y to dwie gałęzie ludowego rzemiosła w któ­ rych zachodziła w y r a ź n a specjalizacja. Tylko kuśnierz Koza z Dąbrowicy o przezwisku Okijaniec szył także sukmany. Ostatnimi kuśnierzami, których nazwiska żyją jeszcze w pamięci miejscowej ludności b y l i : Antoni Wołoszyn i Wojciech Deryło z L i p i n Górnych, Antoni Magolon ze wsi Derylaki, Michał Rudzik ze wsi Szeliga, Maciej Magolon z Gózdu Hucińskiego, Maciej Koza „Okijaniec" z Dąbrowicy, Tomasz Gruca z Tarnogrodu. Ostatnim żyjącym kuśnierzem jest wspomniany już Wojciech Swica z Lipin Górnych. Spośród krawców szyjących w dawnych czasach sukmany wymieniają nazwiska: Tomasz Szabat ze wsi Siary Żuk, Maciej Paw­ łowski z Łazor, Michał Budzyński z Jedlinek, Franciszek Larwa z Potoku Górnego, Antoni Kurz z Łazor, Tomasz Gilara z Rogoźni, Wojciech Golik „Wojtecek" z L i p i n Górnych, Wincenty Szmołda z Luchowa. Rozdział IX ZDOBNICTWO, H A F T Y , SZAMERUNKI, APLIKACJE Jednym z najprostszych sposobów zdobienia stroju był staranny odręczny szew zwany stebnówką. Wykonywany był lnianą nicią, a występował na płóciennej odświętnej odzieży, na kołnierzach i mankietach koszul oraz na obszewkach wykańczających fartuchy i zapaski. Zdobienia haftowane wykonywa­ ne ściegiem łańcuszkowym i płaskim były umieszczane przede wszystkim' na stroju kobiecym, na koszulach, za­ paskach, nadkrywkach i zatyczkach. W hafcie posługiwano się nicią ba­ wełnianą zwaną zapałem w kolorze czarnym, czerwonym i niebieskim. Haft niebieski pojawił się w okresie zanikania stroju i nie był powszech­ nie przyjęty. Zwykle wyszycia na poszczególnych częściach odzieży płó­ ciennej były jednobarwne, tylko na południowych krańcach regionu na zetknięciu ze strojem ruskim zda­ rzały się kompozycje dwubarwne, czerwono-czarne, lub trójbarwne, gdy dochodził jeszcze kolor niebieski. Moda łączenia w jednej ornamentacji dwu i trzech kolorów zaczynała się przyjmować w późniejszym okresie i w centrum regionu biłgorajskotarnogrodzkiego. Miało to miejsce w pierwszych latach X X w. Równo­ cześnie próbowano wprowadzić do haftu ścieg krzyżykowy. Jedno i dru­ gie upadło wraz z powszechnym za­ nikiem stroju. Haft na skórze — Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiarki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 13 �za pamięci informatorów — wykonywano jedwabiem w dwu kolorach, czerwonym i zielonym. Hafciarki tutejsze rozporządzały skromnym zasobem m o t y w ó w zdobniczych i jak informowano , nigdy ich nie przerysowywały lecz odtwarzały z pamięci. Tworzone 35 Ryc. 49, Rękawice i przyrządy do ich wykonania. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. przez nie ornamentacje powstawały przez zestawienie równoległych l i n i i prostych, ząbko­ wanych i falistych. Najbardziej rozbudowanym motywem zdobniczym była spirala, w swej podwójnej odmianie występująca również powszechnie w postaci zdobiny formowanej z ciasta na pieczywie obrzędowym, jakim były korowaje weselne oraz na pisankach. Spirala była motywem, któremu w hafcie przeznaczano specjalnie miejsce. Haftowa­ no pojedyncze, podwójne i potrójne spirale przede wszystkim na zatyczkach czep- Ryc. 50. Kapelusz starszego typu z żytniej słomy t. zw. strząpki. Dąbrowica, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki 1956. 44 �cowych, na których wogóle haft najbujniej się rozwinął, i na przyramkach koszul, gdzie, przeznaczano jej miejsce w najbardziej dekoracyjnej l i n i i haftu] biegnącego wpoprzek ramienia. Haftem pokrywano najczęściej linie szwów. Haft na zapasce prze­ biegał przez jej środek, pokrywając i wzmacniając szew łączący obydwa płaty płótna. Najbardziej rozbudowaną kompozycję spośród haftowanych części odzieży posiadała koszula Ryc. 51. Fragment deski do drukowania pJótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. kobieca na przyramku. I tutaj pasowe ornamentacje haftu pokrywały szwy łączące przyramek z plecami, pazuchą i rękawem. Z tej praktycznej funkcji pokrywania szwów haftem wypływał układ ornamentacji i jej kształt. Za najbardziej charakterystyczne cechy haftu biłgorajsko-tarnogrodzkiego należy uznać jednobarwność kompozycji, skąpy zasób motywów zdobniczych i stąd wynikająca w pewnym stopniu prostota ornamentacjii, oraz jego ar­ chaiczność, wyrażającą się przez powiązanie ornamentacji haftu z liniami kroju. Haftem zajmowały się mniej zamożne kobiety dorabiając w ten sposób na utrzymanie. Każda wieś miała swe utalentowane hafciarki, które pracowały na zamówienie, pobierając w y ­ nagrodzenie w postaci kolędy t j . nieustalonej ilości pożywienia lub określonej opłaty pieniężnej. Ten drugi sposób wynagradzania był przyjęty przez niektóre tylko specjalnie uzdolnione hafciarki, których sława przekraczała często nie tylko granice własnej wioski, ale niekiedy i granice parafii. Znanymi hafciarkami były m.in. Marianna Biela, Katarzyna Kisiel, Agnieszka Zając ze wsi Lüchow Górny, Genowefa Łukaszczyk i Anna Przytuła z Lipin, Katarzyna Lipiec i Anna Wardach ze wsi Potok Górny, Marianna Waluda z Nakliku. W zdobnictwie kożuchów dominujące znaczenie posiadała aplikacja, wykonywana z białej irchowej skórki. Haft d-vubarwny, czerwono-zielony, mimo swych walorów kolorystycznych zajmował pozycję drugorzędną jako wykończenie aplikacji tworząc w połą­ czeniu z nią jednolitą kompozycję. Aplikacje były przyszywane do podłoża kolorowym jedwabiem, w czym posługiwano się zwykłym, starannie wykonanym ręcznym szwem zwanym okrętką. Stosowano również ten szew jako tworzywo w budowie ornamentacji zdobniczych, występujących na naszytych zdobinach aplikacji. Okrętka wykonana naj­ częściej nicią czerwonego jedwabiu posiadała w zdobnictwie kożucha duże zastosowanie Wśród zdobin na kożuchu nie bez znaczenia była również aplikacja sukienna o bardzo skromnej formie. Tworzono ją z czerwonego sukna w formie trójkątnych ząbków, które 45 �prostą linią wszywano w poziomo biegnące szwy fałdów bocznych (ryc. 38,45). Rzemiosło kuśnierskie uprawiali mężczyźni, kobiety zdobiły i wykańczały kożuchy. Do prac ich nale­ żały również aplikacje i hafty. Innym typem zdobnictwa stosowanym w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim był szamerunek wykonywany sznurkiem lub taśmą. Zdobiono nim sukmany, żupany i szuby oraz gamerki. W szamerowaniu czarno-brązowych sukman i gamerek posługiwano się niebieskim weł­ nianym sznurkiem z którego przez naszywanie tworzono proste ornamentacje. Miejsce dla tych ozdób, podobnie jak i w innych zdobionych częściach stroju, było już ustalone przez wiekową tradycję. Na sukmanie występowały one w postaci ciągłej prostej linii, biegnącej wokół kołnierza i przodem po obu stronach zapięcia, oraz poniżej pasa na obu fałdach bocznych i obok dolnych rozcięć. Na gamerce posiadającej kształt niskiego cylindra szamerunek biegł dokoła jako wykończenie górnego jej krańca. Zarysowującą się górą rogatość czapki podkreślano czterema pomponami, które wykonywano z wełnianego sznurka. Od wysokości ceny pobranej za wykonanie sukmany i czapki była uzależniona obfitość naszywanych zdobin. Szamerunki na żupanach i szubach podobnie b y ł y rozplanowane jak na sukmanie, lecz zamiast sznurka stosowano taśmę fabrycznego pochodzenia o jasno niebieskim kolorze. Szyciem i zdobieniem żupanów i szub trudnili się małomiasteczkowi krawcy. Rozdział X HIGIENA I PRZECHOWYWANIE ODZIEŻY Dbałość o czystość i należyte przechowywanie odzieży zajmowała nieco uwagi i czasu miejscowej ludności. W praniu bielizny codziennej i odświętnej posługiwano się i dziś jeszcze posługuje ługiem sporządzonym z drzewnego popiołu przez zagotowanie w wodzie. Do beczkowatego naczynia zw. zolnik stojącego na 3 nogach, a posiadającego na dnie niewielki otwór, wkładano suchą bieliznę, a jego brzeg obwiązywano płótnem i wlewano Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 46 �gotujący się ług. Pra­ nie bielizny w k t ó r y m posługiwano się łopatkowatą kijanką odby­ wało się na ławce ustawionej nad stru­ mieniem. Wypraną bieliznę rozkładano na trawie, aby wysy­ chała. Do wygładzania bielizny i innych płó­ ciennych części ubio­ r u używa się do dziś drewnianego wałka i maglownicy, czyli podłużnej deski jed­ nostronnie karbowa­ nej i posiadającej u je­ dnego końca uchwyt. Odzież codzienną zawieszano w izbie na żerdzi. W wypadku przemoczenia obuwia lub innej części ubioru układano ją na piecu, aby schła. Strój od­ świętny przechowy- Eyc. 53. Fragment haftu zatyczki, służącej do owi­ nięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. wano w skrzyniach ozdobnie malowanych, które kupowano na jarmarkach w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Krzeszowie. Boga*si posiadali po dwie, trzy a nawet cztery skrzynie. Zwykle wełniane części stroju i kożuch przechowywano w osobnej skrzyni; wymagały one spe­ cjalnej pieczy, częstego przewietrzania, a nadto i pewnych zabiegów chroniących przed molami. W t y m celu niezależnie od wietrzenia wkładano do skrzyni smolne sosnowe szczapy lub pędy rosnącego na śródleśnych mokradłach ziela zwanego bagno. Sukmany, płótnianki, nadkrywki, fartuchy i zapaski po złożeniu wkładano do skrzyni. S u k m a n ę i parciankę składano wzdłuż na połowy, rękawami do środka, a następnie ich poły odwra­ cano prawą stroną do wierzchu. Fartuchy i zapaski składano wzdłuż l i n i i fałdów i okrę­ cano troczkami. Rozdział XI CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura dotycząca kultury ludowej wschodnich terenów Polski jest raczej s k ą p a ; ziemia Lubelska poza dwoma tomami „ L u d u " O. K o l b e r g a (Lubelskie i Chełmskie) nie do47 �Ryc. 54. Elementy z d o b n i ­ cze ubioru biłgorajskiego.'1-13 na płótnie, 14—16 na skórze ko­ żucha. 1—koseczka, 2—drabinka, -oih- @\© f 2 (§\© ££XXIX^OOC ^ — < — — - 5 mereżka, 9—łapki, 10—kolka paro­ we, poduoójne, 11—kółka, 12—kółka _ || || |{ || || || ii n ii ii ii n ii u potrójne, 13—po piąć kółek. 14—łap­ ki, 15—skrzyneczka, 16—gwiazdki. Na podstawie oryginałów ze zbiór. i Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. •u czekała się dotychczas pełnego opracowania, Wszystkie źródła pisane z k t ó r y c h korzystano przy opracowaniu niniejszej monografii posiadają charakter krótkich, przyczynkarskich informacji i to najczęściej nie traktujących wprost o stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. I tak w X V I tomie „ L u d u " znajdujemy k r ó t k ą notatkę dotyczącą występowania południowo-lubełskiej brązowej sukmany i sposobu wyrobu sukna , nieco dalej znajduje się informacja że chłopi koło Józefowa Ordynackiego noszą białe zgrzebne kapoty zwane parciankami i słomiane niskie kapelusze , oraz krótki opis stroju sitarzy biłgorajskich. Wszystkie te informacje pochodzą z około 1880 r. „Chełmskie" i „Przemyskie" O. K o l ­ b e r g a nie obejmują ziemi biłgorajsko-tarnogrodzkiej. Nieco cenniejszego materiału dostarcza X V I t. „Wisły". Przede wszystkim na uwagę zasługuje monograficzny opis wsi Studzianki leżącej przy drodze z Turobina do K r a ś n i k a . W opisie uwzględniono również strój. Zaczerpnięto stąd materiał porównawczy do opra­ cowania stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m samym tomie „Wisły" znajduje się opis wystawy rolniczej zorganizowanej w 1901 r. w Lublinie, na której wystawiono również stroje i inne wytwory k u l t u r y ludowej . Niestety autor tego opisu H - Ł o p a c i ń s k i ogra­ niczył się tylko do wyliczenia ile i jakie przedmioty wystawiono. Jak z tego opisu wynika najcenniejsze prywatne zbiory wystawił Jan B r a n d t ze Smorynia. Wśród nich było m. i n . 30 gorsetów złotem i srebrem przetykanych, które miały być noszone w X V I I I w. przez mieszczki biłgorajskie i tarnogrodzkie. Na wystawę nadesłano z terenu liczne opisy strojów lubelskich, należy przypuszczać że był to odzew na hasło rzucone przez jakieś czasopismo. Niestety opisy te są bardzo pobieżne a ich opracowanie nie miało jakiejś jednej myśli przewodniej. Na tej podstawie można sobie tylko wyrobić pewne zdanie o stopniu opa­ nowania lubelskiej wsi przez tkaninę fabryczną i miejską modę pod koniec X I X w. W 1954 r. ukazała się w broszurowym wydaniu praca J. S w i e ż e g o pt. „Stroje ludowe Lubelszczyzny". Autor starał się w t y m opracowaniu objąć całość zagadnienia pod wzglę« dem materiałowym i terytorialnym Nie można jednak uznać by autor osiągnął cel zakre­ ślony tytułem, niemniej praca ta zawiera szereg cennych informacji z których skorzy­ stano przy opracowaniu niniejszej monografii. Wymienione publikacje nie zawierają żadnych materiałów ilustracyjnych. P o w a ż n ą pomocą w opracowaniu stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego były zbiory mu­ zealne zwłaszcza Mazsum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, które posiada kilka kompletów tego ubioru. Korzystano też ze zbiorów muzeów etnograficznych w Krakowie i Lublinie oraz Muzeum Miejskiego w Zamościu. Wobec zarysowanego wyżej stanu źródeł p i 36 37 33 39 48 �Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. sanych i ikonograficznych, opracowanie niniejszej monografii z konieczności oparto na infor­ macjach i zbiorach muzealnych, zgromadzonych podczas badań terenowych w r. 1948—1956 r. Najżywsza pamięć o tradycyjnym stroju i najwięcej jego reliktów zachowało się we wsiach należących do parafii: Huta Krzeszowska, L i p i n y i P o t o k Górny. Dalej na południe w okolicach Tarnogrodu i Luchowa zachowanych reliktów było coraz mniej a równocześnie coraz większe trudności napotykano w zbieraniu materiału informacyjnego. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki na terenach położonych nad samą granicą dawnego zaboru musiał znacznie wcześniej zaginąć. Podobną sytuację stwierdzono na terenach położonych na wschód od Tarnogrodu w okolicy Łukowej i Woli Różanieckiej. W tych stronach strój zaczynał wyraźnie ubożeć. Haft nie był t u już zjawiskiem powszechnym, a nazwy nie­ których części stroju uległy zmianie. W 1954 r. przeprowadzono specjalne badania nad zasięgiem południowym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m celu przebadano połud­ niową granicę etniczną polsko-ruską, wzdłuż dawnej granicy zaboru. Strój biłgorajskotarnogrodzki nie był dotychczas bliżej znany, a co ważniejsze, nie był uważany za jakąś jednolitą i odrębną całość. Dopiero szczegółowe prace badawcze prowadzone w terenie umożliwiły gruntowne poznanie tego stroju, wykrycie cech odrębnych i ustalenie jego zasięgu. Nie było to rzeczą łatwą, bo i obszary położone w sąsiedztwie, zwłaszcza na wschodzie i północy, również oczekują na zbadanie. Ryc. 55. Spinka do koszu­ li. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 4 Strój Biłgorajski 49 �PRZYPISY 1 Franciszek B u j a k „Studia nad osadnictwem Małopolski" (Rozprawy Wydz. Hist. Filozof. P.A.U.) Kraków 1905. Maria D o b r o w o l s k a „Osadnictwo puszczy sandomierskiej" Kraków 1931. W tradycji mieszkańców Aleksandrowa zachowała się wiadomość o założeniu tej wsi przez władze rosyjskie. Osadnikami mieli być podobno skazańcy przywiezieni z Rosji. Ten rodzaj okrycia występował na przykład w strojach Rzeszowiaków pod nazwą rąbka i rańtucha, a w stroju żywieckim jej odpowiednikiem była loktusza. Kobiece nakrycie głowy w rodzaju chamelki z rozpiętym czepkiem, tak typowe dla stroju biłgo­ rajsko-tarnogrodzkiego występowało również w środkowej i wschodniej Lubelszczyźnie i dalej na Polesiu. W Polsce południowej znane było w stroju łańcuckim (Markowa, Gać) i na zachodzie kraju w stroju górali spiskich. K. M o s z y ń s k i „Kultura ludowa Słowian" T. I. Kraków 1929, E. S t a r e k „Strój górali spiskich" APSL Wrocław 1955, F. K o t u l a „Strój łańcucki" APSL Wrocław 1955. Pcd określeniem „z lasu" rozumiano śródleśne wsie leżące na wschód od doliny Sanu, należące do regii nu biłgorajsko tarnogrodzkiego. Zofia S t a n i s z e w s k a — w swym zarysie etnograficznym wsi Studzianki k,Kraśnika (Wisła 1902 r. T. XVI str. 166 i nast.) obok opisu stroju daje również przegląd stosunków gospodarczych oraz poświęca wiele miejsca zwyczajom i magii. Materiał na bur/ci zamawiano u tkaczy ze wsi Łukowa, objętej zasięgiem stroju bilgorajsko-tarnogrodzkiego. W udzielanych informacjach stale podkreślano rogatość ubioru głowy Rusinek. Mieszkańcy wsi położonych nad rzekami Tanwią i Bukową zajmowali się m. in. wyrębem lasu i spławem drzewa, co miało miejsce jeszcze w ostatnich latach przed pierwszą wojną światową. Drzewo było spławiane do Ularowa, gdzie zbijano specjalnie dostosowane do większych wód tratwy. Stąd płynęły one dalej Sanem i Wisłą do Gdańska. Sitarze biłgorajscy byli niezwykle ruchliwi. Z wyrabianym przez siebie towarem tj. sitami wędro­ wali nie tylko po całym Królestwie, ale podróżowali po wielkich obszarach Rosji, gdzie zakładali nawet swoje filie. Edward A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1933. Niniejsza monografia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego jest opracowana prawie wyłącznie na podstawie informacji zebranych w terenie w latach 1948 do 1956. Informacje te dotyczą niekiedy ostatnich lat ub. w. i czasów nieco wcześniejszych, gdyż informatorzy opierali się na relacjach swoich rodziców. Ten jednoznaczny etnonim byf.i w szczątkowym zasięgu jest jeszcze obecnie stosowany w połud­ niowo-wschodniej Polsce jako określenie ludności ukraińskiej. Według informatorów folusze tutejsze w; korzystywały siłę płynącej wody, którą poruszano stępory. Zasadnicze urządzenie folusza składało się z koryta, do którego wkładano sukno, i czterech steporów, analogicznie jak jest w foluszach góralskich. W Kieleckiem i na Podlasiu wschodnim posługiwano się foluszem ręcznym, składającym sie z dwóch części tj. koryta długości ok. 5 m wyżłobionego w pniu drzewnym, którego wewnętrzne ścianki były poprzecznie karbowane, i maglownicy w kształcie belki odpowiednio dtugiej jednostronnie karbowanej, a po obu końcach posiadającej wprawione uchwyty dla rąk. Folusz taki 7najduje się w zbioiach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 3580. Biłgorajscy mieszczanie od dawna trudnili się sitarśtwem i prowadzili w związku z tym bardzo ruchliwy tryb życia. Łączyły ich liczne więzy ro dzinne i zawodowe z mieszkańcami okolicznych wiosek z których najbardziej przedsiębiorcze jednostki znajdowały zatrudnienie w silarstwie. Tymi drogami szły wpływy miejskie na wieś podbiłgorajską. E. A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1936 r. W 16-tym tomie „Ludu" (str. 42) znajduje się następujący opis kobiecego płaszcza noszonego przez 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 50 �mieszkanki Biłgoraja: „Katanki czyli suknie wierzchnie (zwane kaftaniki) z obcisłymi rękawami, długie za kolana, zwykle jasnobłękitnej barwy, taśmami i sznurkami obszywane, mają nader szeroko wywinięty kołnierz i klapy na przodzie do pasa sięgające, na których białym tle ukazują się wzorzyste wyszycia z zielonej i różowej włóczki. Takież klapki z podobnymi ozdobami są u rękawów. Ubiór ten poczyna atoli wychodzić z użycia". W 16-tym tomie „Wisły" (rocznik 1902) w opracowaniu Jana B r a n d t a „Przemysł drobny w powiecie biłgorajskim" znajduje się wzmianka o stroju mieszczan tarnogrodzkich. Czytamy tam na str. 329: ,,W 18 stuleciu mieszczanie tarnogrodzcy należeli do bogatszych w kraju, o czym świadczą noszone dawniej przez mieszczanki gorsety wyszywane srebrem i złotem; i żupany obszywane galonami". Według informacji uzyskanych we wsi Kosobudy koło Zwierzyńca nie znano tu za pamięci naj­ starszych ludzi innego nakrycia głowy kobiety zamężnej, jak tylko obrączki z rozpiętą na niej wełnianą barwną chusteczką. Nakrycie to nazywano sitkiem. Pod koniec XIX w. i w pierwszych latach XX w. rzemieślnicy zajmujący się drukowaniem płótna rozwinęli ożywioną działalność. Posiadali nie tylko swe warsztaty w miasteczkach, ale ponadto jeździli po okolicy bądź to zbierając większe ilości płótna do drukowania, bądź też wykonując te pracę na miejscu. Zakładano również po większych wsiach filie warsztatów drukarskich jak np. w Potoku. Piotr G r e n i u k „Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie" Polska Sztuka Ludowa rocznik I I I z. 9/10. Według uzyskanych informacji wyprawę skór baranich na- brązowo wprowadził Jan Kondysar z Potoku. Sprowadził on w ostatnich latach XIX w. majstra, który przebywał w Lipinach przez okres kilku miesięcy i nauczył nowej techniki miejscowych garbarzy. Komplet stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, zebrany w terenie w latach 1948—1956 przez autorkę niniejszej monografii i Władysława Jeż-Jareckiego, znajduje się w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Parcianka była również noszona przez ludność ruską zamieszkującą okolice Tarnogrodu m. in. we wsi Biszcza. Posiadała ona jednak odmienny krój zbliżony do żupana opisanego w niniejszej pracy, z fałdami z tyłu a nie po bokach. Według J. Ś w i e ż e g o parclanki te wyśmiewano w Biłgoraju nazy­ wając wściekłymi parciankami. W Dąbrowicy pod Biłgorajem, a więc już poza zasięgiem omawianego stroju informowano, iż podobno kawalerzy przepasywali parciankę kupną krajką. Kożuchy takie nazywano we wsi Korczów k'Biłgoraja bakieszowe. Informacji tej udzielił J. Świe­ żemu 90-letni Jan Łuszczak z Korczowa. W/g. J. S w i e ż e g o gamarki noszone w okolicy Tarnogrodu nie posiadały pomponów lecz bardziej skąpe od nich czuby — wykonane z postrzępionego niebieskiego sznurka. Jak informował J. Świeżego 77-letni Franciszek Miedź ze wsi Sól koło Biłgoraja, pompony kuliste wprowadził około 1900 r. krawiec Strzałka ze wsi Ciosmy koło Biłgoraja. Umiejętność sporządzania chodaków była powszechna i tylko niektórzy zwłaszcza bogatsi gospodarze zakupioną skórę oddawali do wiejskiego szewca. Chodaki ubierano jeszcze ostatnio zwłaszcza w wypadku skaleczenia stopy, celem uchronienia jej. Wyrobem rękawic i pończoch, jak to wskazuje sama nazwa („knopskie" pończochy), zajmowały się osoby należące do rodzin tkaczy. Jest to tym bardziej zrozumiałe, jeżeli się weźnre pod uwagę, że do wyrobu tak rękawic jak i pończoch wykorzystywano resztki wełny, jakie pozostawały przy tkaniu sukna. Dziewczyna z nieślubnym dzieckiem. Według J. Świeżego we wsi Różaniec koło Tarnogrodu wianek z barwinku nazywano „lizany" a z ruty „targany". Według J, Świeżego na omawianym terenie młode dziewczęta wieszały na szyję medaliki na jed­ wabnej zielonej wstążce i szklane perełki. W monografii niniejszej nie uwzględniono gorsetu, ponieważ poza Tarnogrodem i jego przed­ mieściami nie stwierdzono występowania tej części ubioru. Gorset o ile kiedykolwiek występował w okolicy Tarnogrodu był zjawiskiem krótkotrwałym i sporadycznym nie przyjętym przez ogół. Świadczy o tym tak materiał informacyjny jak zabytkowy, gromadzony przez szereg lat. Nieco inny pogląd na tę sprawę miała Zofia M a l e w s k a , która w swej pracy pt. „Gorset w stroju polskim" (rękopis w posia­ daniu Archiwum P. T. L.) pisze na ten temat (przypisy str. 20) „Badania terenowe przeprowadzone w r. 1949—50 w Bifgoraiu i wsiach zamieszkałych przez rodziny sitarskie stwierdziły że biłgorajanki nigdy gorsetów nie nosiły. Potwierdzenie tych wiadomości znajdujemy w literaturze", i na tejże stronie „noszono je natomiast w Tarnogrodzie i w promieniu 15 km od Tarnogrodu. Czas noszenia tych gorsetów można tylko w przybliżeniu ustalić", i dalej „wedle informacji zebranych w terenie gorsety takie noszono do r. 1900". Tamże na stronie 24 „Ciekawym jest fakt, że tradycja gorsetów przetrwała do dnia dzisiejszego w samym Tarnogrodzie, na przedmieściach tarnogrodzkich oraz w wioskach leżących w promieniu 15 km od Tarnogrodu do rzeki Tanwi. Wśród mieszkańców wsi leżących na drugim brzegu nie istnieje nawet wspomnienie gorsetu, podobnie jak w wioskach otaczających Biłgoraj i w samym Biłgoraju". 17 18 19 20 21 22 23 24 25 28 27 28 20 30 31 3* 51 �32 Przeciętnie tkacz wyrabiał dziennie 12 łokci płótna lnianego pierwszej klasy. Ilość tę nazywano sztuką i płac mo za jej wykonanie przed I wojną światową 2 złote carskie. Płótna konopnego wyrabiał 15 łokci dziennie a workowego 18 i więcej. _ Wojciech Swica lat 78 pochodzący z Gózdu Hucińskiego, a zamieszkały obecnie w Lipinach, infor­ mował, że jako 10-letni chłDpiec umiał szyć kapelusze słomiane, a w 12 roku życia potrafił uszyć parciankę. czego nauczył go Stanis'aw Sokal z Gózdu. Pon'eważ ojciec informatora nie posiadał wiele ziemi, oddał go na naukę do swego krewnego kuśnierza w Goździa, Macieja Magolona. Według nie pisanej umowy ojciec zobowiązał syna do pasienia latem krów wzamian za co kuśnierz zobowiązał s ę nauczyć go w zimie rzemiosła. Umowy jednak kuśnierz n e dotrzymał. Strzegąc zazdrośnie tajemnicy swego zawodu, nie dopuszczał ucznia do kroju i innych ważn ejszych czynności kuśnierskich. Ojciec odebrał syna od krewniaka i oddał go na naukę do Szeligi, do tamtejszego kuśnierza Michała Rudzika. Tu za naukę zap'acił 15 rubli i centnar żyta. Rudzik jak większość ówczesnych kuśnierzy był rzemieślnikiem wędrow­ nym. Z nim chodził nasz informator przez rok po okolicznych woskach pomagając w pracy i ucząc się rzemiosła Po roku nauki zaczął pracować samodzielnie wędrując przez 35 lat po całej okolicy. Pracował jako kuśnierz w nast. wsiach: Sól, Ciosmy, Dąbrowica, Dereźnia, Korczów, Gozd Huciński, Huta Krzeszowska, Harasiuki, Łazory. Ryczki, Sieraków, Derylaki, Banachy, Hucisko, Lipiny i Kamionka w gminie Krzeszów; szył kożuchy w dwóch wsiach pod Modliborzycami w powiecie Janów Lubelski, gdzie już panowała inna moda. Za wykonanie kożucha przed I wojną światową brano następującą zapłatę: kożuch prosty — 6 zł wyszywany — 8 zł tj. 1 rubel i 40 groszy. Specjalnie bogato zdobiony kożuch kosztował 2 ruble. I n f o r m a t o r z y : Maciej PRZYTUŁA ur. 1871 (zm. 1955) zamieszkały we wsi Harasiuki, z za­ wodu dróżnik, obdarzony dobrą pamięcią, doskonały znawca stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego i pa­ nujących stosunków; Jan WALUDA, ur. 1875 we wsi Łazory, a zamieszkały obecnie w Potoku Górnym, rolnik trudniący się dodatkowo bednarstwem, udzielił cennych informacji z zakresu stroju i związanego z nim rzemiosła; Wojciech ŚWICA, ur. 1876 we wsi Gozd Huciński, zamieszkały obecnie w Lipinach, ostatni z dawnych kuśnierzy szyjących biało wyprawne kożuchy, — informator z zakresu swego rzemiosła i garbarstwa. Niemniej cennych wiadomości, choć z węższego zakresu udzieliły następujące osoby: Marianna CIOSMAK lat 77 i Stanisław SKAKUJ lat 62 ze wsi Dąbrowica, — Michalina RAPA lat 84, wieś Gromada k/Biłgoraja, — Maciej DERYLAK lat 80, wieś Derylaki, — Jan SOCHA lat 72 i Agnie­ szka MACIERZYŃSKA, wieś Naklik, — Katarzyna SERAFIN lat 74, wieś Bidaczów Stary, — Mikołaj LIPIEC lat 86, Katarzyna LIPIEC lat 60 i Marianna WALIŁKO iat 78, znana hafciarka, — wieś Potok Górny, — Maria GAWŁÓWA lat 93, wieś Harasiuki, — Marianna CUDZIŁŁO łat 80, wieś Sieraków, — Wojciech PSZCZOŁA lat 77 i Maria CZEPOWA lat 75, wieś Płusy k/Tarnogrodu, — Magdalena KORZEŃ (Korzenicha) lat 92 urodzona we wsi Brodziaki, a zamieszkała w Majdanie Księżopolskim, obdarzona niezwykłą pamięcią i jasnością umysłu, — Wiktoria MAGUCHOWA lat 65, Agnieszka KRASSOWSKA lat 68 i Antoni MAZUREK lat 70 — Tarnogród, Płuskie Przedmieście, —Maria ZABŁOTNA lat 90 i Antoni ZABŁOTNY lat 67, wieś Lipiny, — Marianna ZAJĄC lat 69 i Wawrzyniec KRASSOWSKI lat 90, wieś Luchów, — Maria WRONA lat 71 i Katarzyna BIELAK lat 78, wieś Aleksandrów, — Marianna PIRÓG (Pirożycha) lat 72 i Józef JABŁOŃSKI lat 80, wieś Łukowa, — Helena POKRYWKA lat 65, Piotr POKRY­ WKA lat 65 i Antonina SIKORSKA lat 90, wieś Adamówka pow. Jarosław. Chciałam tu również wyrazić serdeczne podziękowanie dla całej rodziny PRZYTUŁÓW w Harasiu­ kach, a zwłaszcza rodzeństwu Anieli i Andrzejowi PRZYTUŁOM, u których zawsze znalazłam gościnę i skuteczną pomoc, zwłaszcza w gromadzeniu materi-.łu rzeczowego. Wyrażam także podziękowanie Michałowi BAZANOWI — a za pomoc w uzyskaniu wielu rzadkich zabytków stroju Janowi PLICHCIE z Potoka Górnego. Lud, t. XVI, Lwów 1910 r. op. cit. Zofia S t a n i s z e w s k a , Wieś Sfcidzianki. Zarys etnograficzny. Wisła t. XVI. str. 162—195. War­ szawa 1902 r. Patrz str. 166. Hieronim Ł o p a c i ń s k i , Dział etnograficzny na wystawie rolniczo-przemysłowej w Lublinie w r. 1901. W sła t. XVI. str. 334—342. Warszawa 1902. Wszystkie fotografie na podstawie materiału muzealnego wykonał w terenie i pracowni Bohdan Czar­ necki, wkładając w tę pracę niemało starania i czasu. Rysunki krojów sporządziła z wielką starannością Zofia Mirosławska. Obojgu wyżej wymienionym wyrażam tu swą wdzięczność. 33 : ; : 34 35 88 8r 88 39 BIBLIOGRAFIA A r n e k k e r Edward — Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem, Instytut Gospodarstwa Społecznego. Warszawa 1933. B a ń k o w s k i Edward — Ruś Chełmska od czasów rozbiorów Polski, Lwów 1887. B u j a k Franciszek —Studia nad osadnict vem Małopolski, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1905. 5£ �Bujak Franciszek — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie. Wydawnictwo Głównego Urzędu Ziemskiego, Warszawa 1920. D ą b r o w s k i Stanisław — Czapka i kapelusz w Lubelskiem, (odbitka z kwartalnika etnograficznego „Lud" seria I I T. VIII, 1929), Towarzystwo Ludoznawcze, Lwów 1930. ^_ D ą b r o w s k i Stanisław — Pasy lubelskie (odbitka Region Lubelski R. I I , 1929) Muzeum Lubelskie, Lublin 1929. > D o b r o w o l s k a Maria — Osadnictwo puszczy sandomierskiej między Wisłą i Sanem, Nakładem Księ­ garni Geograficznej „Orbis", Kraków 1931. D o b r o w o l s k i Kazimierz — Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Nakładem Polskiego Towarzy­ stwa Historycznego, Lwów 1930. —, F i s c h e r Adam — Rusini — Zarys etnograficzny Rusi, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossoliń­ skich, Lwów 1928. •-<* G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników redakcji Atlasu Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Poznań 1952. G a j e k Józef —Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych „Lud" T. XLI, Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1934. G r e k ó w Borys — Chłopi na Rusi od czasów najdawniejszych do wieku XVII, (tłumacz. A. Poppe i A. Rybarski), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. G r e n i u k Piotr — Druki ludowe na płótnie w południowej Lubęlszczyźnie. Rocznik I I I Z 9/10, Polska Sztuka Ludowa, Warszawa 1949. K o l b e r g Oskar — Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa,*podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Lubelskie. Seria XVI cz I i II — Kraków 1883. ^_ K o t u l a Franciszek — Strój Łańcucki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. M a l e w s k a Zofia — Gorset w stroju polskim, rękopis złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wrocław, plac Nankera 4. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura Ludowa Słowian T. 1 i 2,Polska Akaziemia Umiejętności, Kraków 1929 i 1934. M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kalendarz Ilustrow any Ilustrowanego Kuriera Codziennego ha rok 1938. R e i n f u s s Roman — Polskie druki ludowe na płótnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1953. R u t k o w s k i Jan — Historia gospodarcza Polski der roku 1864, Książka i Wiedza, Warszawa 1953. S t a n i s z e w s k a Zofia — Wieś Studzianki, Zarys etnograficzny, „Wisła" T. XVI str. 163—71, War­ szawa 1902. S t a r e k Edyta — Strój górali spiskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. Ś w i e ż y Janusz — Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Poznań 1952. Ś w i e ż y Janusz — Stroje ludowe Lubelszczyzny (w ogólnym zarysie) „Sztuka", Warszawa 1954. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1893. Wisia T. XVI r. 19j2 str. 348 i następne — Kilka wiadomości o odzieży ludowej w gubernii lubelskiej (z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemy słowa w Lublinie w r. 1901). SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 4. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow Biłgoraj, fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 6. Chłop w ubierze odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 7. K o s z u l a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kro.iu: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — mankiet h — kołnierz, i — przyramki, j — wtok (podpasze). Potok, pow. Bił­ goraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr inw. 1577. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 19r.6. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu. Haft krzyżykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1428. Fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 9. Mankiet keszuli starszego typu, haft czeiwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. 53 �Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyżykowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1962. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 11. S p o d n i e . I . — wściekłe portki, II. — spodnie chcłosznie, A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — krój nogawek, e — klin, f — pas. I . Lipiny, pow. Biłgoraj, n. — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. I . — 1664, n. - 1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e . I. — Parcianka, II. Sukmana, A — z przodu, B — z tyłu> C — części kroju: d — część przednia i tylna (poncho), e — kliny poły parcianki, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i, j — kliny przyszyte dj części tylnej sukmany. Parcianka — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr inw. 2233. Sukmana — Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 13. S u k m a n a . A — z przodu, B — z tyłu, C części kroju: d — płat tylni, e — płat przedni, f — klin, część poły, g — rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w.M.K. i Sz.L. Warszawa nr inw. 1608. Skala 1:30. Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa. nr inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 15. S z u b a. A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju wierzchu. D — części kroju podszewki, e — płat przedni, f — plecy, g, f, i — części składające się na marszczenie tyłu. j — rękaw, k — kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e , h —• części podszewki. Łazory, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 16. Szamerunek przodu na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 2295, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow.. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 6161 Fot B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 19. M ę s k i e o k r y c i e g ł o w y t. zw. gamerka. A — widok ogólny, B —• krój. Potok, pow. Bił­ goraj, koniec XIX w., M. K. i Szt. L. Warszawa, nr inw. 2294. Skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie, nr inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potok, pow. B.łgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą nadkrywką. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw. ćhamelce Harasiuki, pow. Biigoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 25. Zapaski. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 19S6. Ryc. 26. Z a p a s k a. A — z przodu, B — krój, płat główny, C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1591. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 27. S p ó d n i c e. I . — Inisno wełniana t zw. lurka, II. — spódnica lniana t. zw. fartuch. A — z przodu, B — płaty tkaniny (połowa), C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. I . — 1581, H. — 5359. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 28. P a r c i a n k a k r ó t k a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju, d — płat stanowiący tył i przód (poncho), e — rękaw, Potok, Pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 5816. Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Skala 1:30. Ryc. 30. Dawne obuwie kobiet i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 31. Czepek nowszego typu t. zw. Oberek. Eąbrcwica pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 33. Starsza kobieta w świątecznej koszuli i chamelce. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956 Ryc. 34. K o b i e c e o k r y c i e g ł o w y kapturek. A — widok ogólny. B — tył kapturka „denko", C — pliska do wykończenia denka od dołu, D — część okalająca denko z boków i z góry. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1565. Skala 1:15. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. 1729. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 37. Kożuch A — z przedu, B — z tyłu, C — części kroju: d — część tylna dolna, e — plecy, f — części rękŁwa, g — poła — bek, h — górna część przodu z wyłogiem, i — przednia część poły, j — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1805 r. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 5918Skala 1:33. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. 1 54 l �Ryc. 38. Sposób zdobienia fałdy bocznej na kożuchu, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 5918. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób zapinania kożucha. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr. inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 40. Ż u p a n . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — płat przedni, e — plecy, f-h — części stanowiące sfałdowanie z tylu, i — rękaw, j — kołnierz, k — polowa wierzchniej części kołnierza, 1 — mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M, K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956. Ryc. 40a. Fragment krajki. Naklik pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 6190. Fot. B. Czar­ necki, 1956, Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Byc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 44. Płótno „czynowate", Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 45. Płótno na koszule. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 46. Fragment materiału na burką t. j . samodziałową spódnicę wełnianą. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie t. zw. chołosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiorki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 49. Rękawice i przyrządy do ich wykonywania. Potok, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 50. Kapelusz z żytniej słomy t. zw. strzępki starszego typu. Dąbrowice, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 51. Deska do drukowania płótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1056. Ryc. 53. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 54. E l e m e n t y z d o b n i c z e ubioru biłgorajskiego. 1—13 na płótnie, 14—16 na skórze kożucha 1—koseczka, 2—drabinka, 3—paseczek, pręcik,-dróżka, 4—obrucka, dziergana, 5—pastczek i ząbki, 6—gwiazdki, 7—krzywólka, 8—mereżka, 9—łapki, 10—kóika parowe, podwójne, 11—kółko, 12—kół­ ka potrójne, 13—po pięć kółek, 14—łapki, 15—skrzyneczka. 16—gwiazdki: Na podstawie orygina­ łów ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 56. Spinka do koszuli. Naklik, pow. Biłgoraj. M. K. i S. L. Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 57. Mapa I zasięgu ubioru btłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz z niektórymi elementami ubioru. Ryc. 58. Mapa I I zasięgu ubioru biłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz, z miejscowościami przeprowadzonych badań. Ryc. 59. Tabl. barwna, mai. Zygmunt Klimczyk. Rysunki kroju wykonała St. Z. Mirosławska. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — Obecny stan stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział n — Historyczny rozwój stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział III — Zasięg ubioru biłgorajskotarnogrcdzkiego, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis stroju męskiego, str. 15 Rozdział V — Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 17. Rozdział VI — Ogólny opis stro.,u kobiecego, str. 26. Rozdział VII — Szcze­ gółowy opis stioju kobiecego, str. 28. Rozdział VIII — Wjtwórcy i materiały, str. 40. Rozdział IX — Zdob­ nictwo, hafty, szamerunki, aplikacje, str. 43. Rozdział X — Higiena i przechowywanie odzieży, str. 46. Rozdział X I — Charakterystyka źródeł, str. 47. Przypisy, str. 50. Bibliografia, str. 52. Spis ilustracji, str. 53. Spis treści, str. 55. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 56, streszczenie w języku angiel­ skim, str. 60. �K p a T K o e koctkjm BH^ropaWcKo-TapHorpyncKHH BTopofi n o j r O B H H e XIX hoch/ih Topbix b. Oh Bbicryna/i oxBaTbiBaeT c o B e p i u e H H O pa3jiHWHyio, H 3 J i o w e H H e nBa Ha M e « j i e c H b i x TeppHTopHax 3auiTaTHwx THnHMecKH MemaHCKyK) n e p T Ó H J i r o p a H C K O - T a p H O T p y A C K o r o KOCTiOMa u H a e r o koctkjmob n o B J i H a / i H K a p i y ) . B K O H u e XIX (pH3HorpacpHHecKne — H3 Ha h peKH TaHeB TapHorpyA, pa3BHTne spyrnx h nojiHTHHecKHe n o A BjiHHHHeM r o p o f l C K O H 6acceHHa BH/iropaK oflewfly. BbinejieHHe ycJioBHH o S n a c T H koctkjm stot crojieTHa ropowa WHie/iH ko- HHAHBHAyajibHbix mo6.riHHCKHx perHOHajibHbix (cmotph rpaHHUbi CTapbix pa3AejiOB Moflbi H a H H H a j i bo nodeneHHO Hcne3aTb. B O H H y h n e p H o f l H a c T y n a r o m e r o n o c n e H e e A e c a T H j i e T H a mowho CHHTaTb r p a H H u e f t Bpekotopoto Ó H A r o p a f i c K O - T a p H o r p y f t C K H H koctkjm H e n p o c y u i e c T B O B a / i . Oh c o x p a H a j i c a b T e n e H H e HawSo/iee npoflojiKHTe^bHoro B p e M e H H b n p H x o f l a x : iIotok T y p H b i , Hununu w Pyra K m e i n o B C K a . P a c c M a T p H B a e M b i H koctkdm, bo K O H u a C B o e r o c y m e c T B O B a H H a c o x p a H H J i M H o r o a p x a H K e c K H X n e p T . B a H m e f i i i i H e — nepByKD MeHH, 3to: MHpoByra flajibiiie npHMeHeHHe npH noiiiHBKe MOTHB TKaHefi H3«e.nns! — xo/iCTa h mepcTaHoR flOMauiHero cepMar h „napiaHOK" a Tanwe BbiiiiHBKa c 6 e H H o w e H C K o f i ofle>Kflbi. H3 hocsit coSpaHHaMH. L i l i y K H JlKDfloBeR) b koctkdm y w e JleTOM e r o nOA nieeH rjiy6oKnfi Ohh HaxoflHTCa b ÓHuroraScKo py6axa, KyjibTypbi h mowho 3a6pomeH. noHMO rocnoACTBOBaji 3to O c o - Kacae-rca H3 tojktoh HapoflHoro hjih nojib3yacb HCKyccTBa (My3eyM KyjibTypbi JlioÓJiHHe. koctkdm o u i H M a j i c a oneHb npocToro 3aBa3biBaeMbifi no n o K p o i o cxo«He h hhx ToubKo SojibiiJOH CKpoM- noKpoa, LUTaHOB. P y 6 a x a —: „ n u j H p a M K O B o r o " 3acTe>KKOH pa3pe3, 3acTerHBaeMbifi kojkh, xo^LU,eBofi T K a H H , noBepx o3HaK0MHTbca My3ee b K p a K O B e h T a p H o r p y f l C K o f ł 06/iacrH M y w c K o H HouieHHaa H a T a r H B a j i H „ x o f l a K r i " M3 B O J i o B b e R KpacHofi lyiHHHaa noKpoa HMejia hoth Ha jieHTofi. cnoco6e HouieHHa c „Kepnu,aMH„ ropiieB 30). (pHC. B XIX b. KOHue noBepx py6axH 17,). h BepxHKDK) oflOKfly 3HM0H MepKy" (pnc. 6ejibift 6bijin „xonaKH" 3 a c i e r H B a j i n KowaHbiM npoflo/iroBaToro h b My3ee b Sraorpa^HsecKOM cocTaBJiajiH uiTaHbi noKO/ieHH, nojioTHaHaa coBepiueHHO B p e M a c o p H T H H a j i a M H s - r o r o KOCTiOMa BapuiaBe, ApeBHHH, HomeHHbiH HodbKD. jieia b KOTopofi My>KCKoro KOCTiOMa TOJibKo ^ n i u b A a B H H e x o j i u r e B b i e ixnahbi h py6axy n o B e p x B HacToamee crapHKH. My3efiHbiMH (pnc. crewKofi, cnHpajiH. Tpaj;nu;noHHbiH 6 n j i r o p a 3 c K O - T a p H o r p y f l C K H H u TKaHH, n o n p o a npoAOJiroBaToe uenoMHofi n o h h o BMecTo jieraM (puc. 19). A o n o j i H e H H e M fly6neHbiH cocTaBJiana 3,28), k ,,napTaHKH", KO>nyx H3 b saMeHeHbi MywcKOM noacoM, yKpameHHbiM t. KOTopofi MywHHHa MywcKofi kocthdmc H a 3 . „ n a p i a H K a " , t. e. HafieBa/iH HafleBa^ 3HMHefi bha cepMary h Ha ro^OBy 6biJin i n e p c T a H b i e 0fle>Kflbi h t. H a 3 . „ K a 6 3 e . n 8 M H " no^OTHaHoro njiama co^OMeHHyio m ^ a n y . OraH c rojreHHui.aMH. canoraMH TWCHyruM opHaMeHTOM B noKpoa 6onee xo/ioflHbie uiepcTaHyro UiTaHbi t. manny — ahh „ra- „xojióluhh" Ha3. obhhhok.'' y K p a n j e H H a b MywcKOM Kocnoiyie OTjiimajiHCb CKpoMHocTbto. C e p M a r a h m a n n a „ r a i n e p K a " , H c n o j i H a i o m H e BawHyro BepeBKofi msa H3 po/ib b oópaflOBOM 14,16). u 3 e T H 0 H hhth (pHC. CBaiieÓHOM Hapafle, YKpamajiHCb Tanwe (puc. 37, 38 h HMeim yKpameHHa b BHfle oSmHBKH CHHeH mepcTaHofi ctcjkkh h y K p a m a t o u i e r o KOCTiOMa npon3BOAmiHCb KOH<yxH; n p w n p H M e H e H H H a n n / i H K a i i H H , 39). B c e nepenHCjieHHbie nac™ MymcKoro HCKJlKJHHTejlbHO A e p e B e H C K H M H T K a H a M H , nOpTHblMH, H C K O p H 3 K a M H . koctiom >KeHCKHH 6bin r o p a 3 A o 6 o r a n e meHHHfi. JleTOM, b npa3AHHHbifi pa3pe30M cnepeAH, Hapaa „ 3 a n a c K a " 6bma H3roTOB/ieHa H3 oTHomeHHH Ko/iHMecTBa c o c r a B H b i x noA m e e f i 3acTerHBaeMbiM BaeMaa „cpapTyxoM", yK/iaAbmaeMaa b BxoAmia nojioTHaHaa jichtoh h BAojib CBoefi Aayx a^^hhot xoah^h CHMKaMH" ( p n c . wa^a ro/ioBy HaAeBaAa 56 56, t. h. Meneii, jieTOM c 57). B HenOKpbiTOH CBaAe6Hofi tojioboh CBHTe h bo b ckji3akh, K O T o p u e h c n o w e H a b cjja^Abi. B xoAda a raóny bojioch BpeMa uepKOBHbix Ha3biBaeMbifi nojiOBHHbi 24). flo xojicTa, Ha3biTaKwe b kocu h 3aniieTaJiH noflCTpHraAa (pnc. ynpa- npnr.nawnBa.nncb. KOHue H3 n e n a T H o r o n o ^ o T H a , 6oJibmHX h MaiepHana ajihhhot roSna, c u i H T a a H3 MeTbipex „ n o f l B C T O H W H H K O M " (pwc. 29). > K e H m H H a „xaMe^Kofi" Haciefi, „nmHpaMKOBoro" noKpoa c rnyóoKHM 0Kpy>KH0CTH c A3BHHM „ c p a p T y x o M " »ceHLu,HHa H M e n a b C B o e M H a p s A e JJ,eBymKH py6amKa bojiocu XIX b. XIX t. H a 3 . panoM hx ,,ko- npHmnHHHBaJiH npa3AHecTB flo Bena „Ma^eBaHKH". fleBymna Hapa- KOHiia y x a a Ha ro^oBy b KasedBe ogyBH weHinHHbi �hochjih „xonaKH", no3*e 3aMeHeHHbie noKynaeMHMH „HaftKpbiBKa" — H a rojioBy h n j i e n n n o j i o T H a H a a nojioTHa n u a T O K p a 3 M e p o M HHSM H a B 1 5 0 x 1 5 0 cm. ,,6ypKa" a TaKme nojioTHa, c nepBoR nojioBHHe jrjCr.eHbix io6Ka H3 obmhhok, noxowaa xoJiCTsmo-ixiepcTsiHOH n o noKpoio h X I X b . CEafle6HbiH BooSme, npH yKpame- Hapaiie „ > K y n a H " ( b h a co3flaHHH weHCKoro noJiOTHaHbie nacrH w e H C K o r o cocToaji H3 n o j i o T H a H o R copoHKH, mothb Hapaiia Hapaiia TBopvecKaa cnnpajiH, HHBeHiiHa npoaB.na.nacb b 6ojibijjeR BbiixiHBKe. n p H nOMomn KOTopoR (pwc. 52, 53, 54, 55). B b i i u H B K a , n p w M e H a i o m a a HaKHflKax h n e n u e B b i x BbicTynarouxHR „3aTbiHKax". u e n o H H b i R l u o b , Bbi- TocnoflCTBOBajT b HeR TaM TaKHie b p a c n H C K e 6yjiOHHbix creneHH> yKpauiHBajiHCb Heo6biKHO- o6pa,n,oBbix M a T e p H S , H3 K O T O p o R LQHJ1H flaBHHH TpaflHUHOHHblR 6 H . n r o p a R c K O - T a p H O r p y f l C K H R KOCTfOM T K a s a M H , KOTOpblX H a 3 b I B a j l H ,,KHOnaMH". c e p M a r a h „ x o h o l u h h " E a j i a n H b c n e u H a j i b H t i x c y K H O B a J i b H s x , np^HCTpoeHHbix H BbllXlHBKOH JlbHaHblX fleTa/iefi OHOKflbl 3 a H H M a j l H C b oflHano He HMejio HHKorfla x a p a K T e p a peMecna. flepeBCHCKKe Hao6opoT, , , n a p T a H O K " , c e p M a r h K o w y x o B , n p w H a n o cpopMy n p o t f j e c c H H . h cKopHaKH, BeflyuiHe o 6 h h h o CTpaHCTByroiuHH o 6 p a 3 C n H C O K H3flenHR npOH3BOflHJiaCb LUepCTSIHyK) MaTepHK) H a k BOflaHbiM M c n b H M i i a M . UlHTheM n O p T H H X H H BbiniMBaJlbLUHUbl. 3aHaTHe niHTbe BepxHHX 3aHHMajiwcb naCTeR M y w c u o R oflewflbi — s t h m nejiOM B e p e B e H C K w e nopTHbie >kh3hh. HJIJlKjCTPflLlH Phc 1. T a p a c i O K H , y e 3 f l E n j i r o p a R . O o t o B . H a p H e u K o r o , Phc. 2. KocTKDMbi KpecTbaH. XMexibHHK, fj 1956. ye3fl BHjiropaR. H 3 co6paHHH SlHyma C B e w e r o . Ooto CepoiiHHb- o k o j i o 1914 r. Phc 3. K p e c T b a H e Phc. 4. f l p a s f l H H H H b i e Hapaflbi. F a p a c i O K H , ye3fl Phc 5. ripa3AHHMHbie H a p a A b i . FapactOKH, ye3fl Phc. 6. K p e c r b a H H H Phc 7. > K e H C K a a e ixiepc™ smii. HCKjnOHHTejlbHO H a M e C T e HapOflHblMH ckoh, (papiyKa b. c e p M a r y n o J i y K a c p T a H a ) H3 c a n c p n p o B o R c p a 6 p H H H o R OHa o c o S e H H O b 6 o r a T o R CTynana Ha copoHKax, nepejiHHKax, nacxa^bHbix HeBecrw MepeBHKH. npw MywcKHX. CKa3biBa/iacb BeHHO j i p e B H H R Hapaii b c s k m x yKpameHHH, cepMarH, „ n o i i E C T O H > K H M K a " h , , x o j i a K O B " . B KOHiie X I X (pHC. 40) H , , X O f l a K H " 3to yKpameHHeM H a C p a c H B a j i H H a c e 6 a , c l u h t h h H3 flByx KycKOB 3hmoR weHCKHfi k o c t k d m A o n o J i H H n a r u y S a H 3 Gejibix C c y K M a H y " ) 3aMeHHji b CBaiiegHOM h uejibHoro KycKa „u,h>k- HsSpouieHHaa MySKCKOH KOJKyX. H nepeflHHKa 6 e 3 0 qeM 3aMy>KHeR weHinHHbi Cbijia HaKHflKa b B H f e b B H i i e BbiixiHBKH H a f l o j i 6 o m (pHC. 22), B o BpeMH H e n o r o f l b i MaiepHH, t . H a 3 . — SauiMaKaMH-MepeBHKaMH h n o / i y c a n o w K a M H inaMH". B o BpeMa xopoiueR n o r o f l w , jieTOM, B e p x H H M n p H K p b i T n e M b cyKMaHax a npa3flHHHHOM — 3aflHHR, rioTOK, ye3fl Phc. 8. M a H w e T a Phc. 9. M a H w e T h „napTaHKax". F a p a c i O K H , ye3fl E n j i r o p a R , <poTO B . H a p H O i i K o r o 1956. A — c o p o n K a . f — kocthdmc B n j i r o p a R . cPoto B . H a p H e u u o r o , 1956. B H / i r o p a R . cPoto H a p H e u K o r o , cnepenn, B — p y K a B , g — MaHiueTa, B a p u i a B a . JSTs 1577. O o t o B . copoHKH C T a p o r o C — C33ah, h — BHuropaR, o k o j i o 1S00 r. h h b . copoHKH, y R p a m e H H a a 1S56. T a p a c r a K H , y e 3 f l BHjiropaR. O o t o B . H a p H e i i K o r o , nacTH n o n p o a : d — — BopoT, i — ,,nuiHpaMKH", 1956. nepe^HHR j „btok" KycoK, (noflnambe). N° 1577. c H H e - K p a c H o R BbiixiHBKoR. fljiaMyBKa, y e 3 f l ^ p o c n a B . M . K. h LU,. J l . HapHeuKoro. THna, KpacHO-MepHaa BbiLUHBKa. Cynb, ye3fl B n j i r o p a R . M . K. a 111. / I . B a p r u a B a . Hhb. N° 1577. O o t o B . MapHeuKoro; 1956. Phc 10. M y w c K a a c o p o H K a KyjibTypu Phc. 11. L i l T a H b i . 6oJiee h o b o t o T H n a ; KpecTHKoo6pa3Haa BbiiLiHBKa. Cyjib h niTyKH JlrosoBeR b B a p a i a B e . I. — „ B c u . e K . n e " noKpoa: d — I. — Phc. 12. 1. — nopTKH, I I . i x u a H b i — noKpoR u i T a H H H , e — JlnnnHbi, y e 3 f l B H j i r o p a R . b BapmaEe, „ n a p T S H K a " , II. — KJiHHba, n p n u j H T b : e Phc — cyKMaHa, A — 15. > K e H C K a a naCTH noKpoa: d — g — BopoT, h — nepeAHaa MaHtKeTa, i , j — noTOK, y e 3 f l BH/iropaR, KOHeu X I X b., KOHeia X I X A — noflK^aflKH, BopoT, 1 — HapHeuKoro, 3aiiHHR KycoK, e — b. B a p u i a s a , jNs 16C8 MauiTa6 1:30. cyKMaHbi. FIotok, y e 3 f l B H j i r o p a R . M . K . h LU. J l . b B a p u i a B e Hhb. 1956. cnepeflH, B — e — C3ap,H, C — nepeflHHH KycoK, f — 1 MaH.weTa pynaBa, e , h cyKMaHbi. hhb. nepeflHHH, h • — BopoT. L b„ BapmaBa, hhb. nepeaa noKpoa: d — pyKaB. j i H H H e R o6o3Ha :eHO c r n 6 MaHHteTbi h e e y n / i a i i , h bopothhkq uiy6a. pyKaB, k — 16. 0 6 u i H B K a B. riapTHHKa — c n e p e / j H , B — C3anH, — C h s c t h nacTb no^bi, g — kjihh, nacTH n o K p o a Phc CBa3AH, C — r 14. O S m H B K a n e p e j ; a j — H o t o k , y e 3 n B n n r o p a R , KOHeu X I X b . H 3 c o S p a H H R cnepefiH, B — k 3aflHeR nacTH c y K M c H b i . JMs 2259. cIooto B . H a p H e u K o r o , Phc. nacTH f — • noac. kjimh, KiiHHba n o j i u napTaHKH, f — p y n a B , T a p a c i O K H , y e 3 f l B n n r o p a H , KOHeu XIX Phc. 1956. „ x o j i o u i H e " . A — cnepeftH, B — C3aflH, C — jNs 2233. C y K M a H a — F a p a c K D K H , ye3fl B H / i r o p a R , j i O H e u X I X b . h h b . A2 1563, B a p u i a s a . M a u j T a S 1:30 13. C y K M a H a . A — f II. — ye3,ii B n j i r o p a R . M y 3 e y M Ns 1962. O o t o B . M a p H e u K o r o , Hhb. Ns I — 1664, II. 1553 Macra6 1:30 H 3aflHaa naCTb (noHHo), e — hhb. HHBeHTapHbiR ! — nacTH cnHHa, noKpoa H3 B H e u i n e R g , f, i — • n a C T H MacTH n o A K / i a R K H . fljia tk3hh, D — CKjiaflOK J l a 3 o p b i , ye3fl C3aflH EnjiropaR,, Jyfs 1444. MamTa6 1:30 FIotok, ye3A SHnropaR. V". K. h C . B a p u i a B a , Hhb. N° 2295. O o t o 1956. 57 �Phc. B. Phc Phc. Phc. híchcroto 17. O p a r M e H T MapHeuKoro, noaca. TyKcma, ye3n BHAropañ M. K, h LU. B. 18. M y » t c R o ñ R o w a H b i ñ n o a c . Cynt.. y e 3 f l BHAropañ. H3 coöpaHHn HeuKoro, 1956. M y a t c K o ü t o j i o b h o h y 6 o p , t. H a 3 . „ r a M e p R a " . y e 3 f l B H A r o p a ñ , R O H e ñ XIX b., B a p u i a B a , hhb. J nTs 2294. 19. 20. M y w c x a g KW BapuiaBa Ooto 75,'56. 1956. cyMRa. Ha3biBaeNiaa , Ka/iHToñ". HaRAHR, A b 3 a M o c i i e . Ooto B. My3ea o6luhh bha. B — — noRpoñ. Hap- FIotok, M a u j T a S 1:10. ye3A BHAropañ. H3 co6p. M. K. h LU. JL, Hhb. N° 1450. Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. B a 3 a H H e n o a c a . IIotor, yenjx B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. n p a 3 A H H H H b i ñ H a p a A « e H m H H b i . r o A O B a h riAeHH n o K p b i T b i n j i a T K O M H3 A b H a H o ñ tkshh —t. H a 3 . „ H a R p b i B R o n " . Ooto B . M a p H e u K o r o , 1955. > K e H C R a a c o p o n n a . ÍIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p u i a B a . Hhb. NS 1177. Ooto B. H a p HeuRcro, 1956. „ X a M e A R a " H a r o A o e e « e H i u H H b i . T a p a c r o R H , y e 3 A B n / i r o p a ñ , Ooto B . M a p H e q K o r o , 1956. I l e p e f t H H R . r a p a c i O R H , y e c f l E n j i r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. 3 a n a c k a. À — c n e p e A H , B • — n o R p o ñ , ochobhoh n y c o R , C — n o a c . ["Iotok, y e j i e B H A r o p a ñ , BapuiaBa. Phc. Phc. 21. Phc. 23. Phc Phc. Phc 24. 26. Phc. 27. KD 6 km. 22. 25. r OROJio 1910 r . B - s a , hhb. cnepeAH, uiaBa, Phc. xoACTSiHO-LuepcraHasi, B— RycRH tr3hm N° I. — hhb. 28. K o p o T K a a jiaioiiiHH „ n a p u H R h 3aft nepen Ns K 148 56. MaiUTBÖ II. — 5359. M a u j T a ô Phc 31. H e n H H R 6 o A e e H O B o r o Ooto IIotor, t o Ö R a , t. h. „ c p a p T y x " . A — B H A r o p a ñ , KOHeu, C — XIX noKpoa: d — nacTH ye3fl B H A r o p a ñ , Hapane. TapacioRH, ye3A B H A r o p a ñ . rana t. H a 3 . „ o o e p e R " . B. MapHeuRoro, Bap- Bena. KycoK cocraB- XIX b. B a p u i a B a , hhb. KOHei4 Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. Ooto B . M a p H e t i K o r o , 1956. floMEpoBHua, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. Tl. BapuiaBa, 1956. M a u n a ô 1:30. Phc. Phc. 33. n o > K H A a s Phc. 34. > K e H C K H ñ r o A O B H o ñ y6op - — „ R a n T y p e R " ( R a n K o i n o H H H R ) . A 32. Meneu,, H a 3 b i B . ye3A 1:30. A — c n e p e A H , B — C3aflH, a". xoAcraHaa FIotok, noac. — oöyßb AeByiiiKH. TapacroRH, ye3A B H A r o p a ñ . npa3AHHHHaa NS 1451. c ,,6ypRa", 1:30. 30. ^ t a B H a a Hhb. 1:30. h. (noHso), e — pyRBB. b npa3AHHMHOM fleByujRa t. (noAOBHHa), 1581. II. — Phc. Phc 29. A° 1591. M a u i î a ô I. — t. e. c e T H a T b i ñ . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. b n p a 3 A H H H H o ñ c o p o H R e h „ x a M e J i K e " . IIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p - ,,caTROBbi" >KeHUj,HHa HeuKoro, 1956. „ A e H K o " ( A O H b i i i i R o ) , C — C R u a f l R a A-na c j j o p M H p o B a H K a A O H b i u i K O no c T o p c H a M Phc 35. Phc 36. Phc 37. K o m y X, — A — 39. C n o c o ö A — ROKyxa. cnepeAH, okoao 1S05 cPoto B. Hap- 1956. HapHeuRoro, nepeAa 1759. HH>RHaa w a c T b , — e c OTBopoTOM, i — r. B a p u i a B a , hhb. NS 5918. cnHHa, nepeAHaa M a w T a ö 1:33. h LU. JI. H a Ko>Ryxe. T a p a c i O K H , y e 3 A E H A r o p a ñ . M . K . TapacroRH, B — ye3A HaRAHK, ye3fl C — C3aflH, CKAaAOK C3aAH, i — a™ MaH»íeTa. 40a. c P p a r M e H T hhb. JnTs Bap- E n j i r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p m a B a , KW 75/56. HapHeuRoro. — nacra 1 — Phc. OaAAbi nacTb, — ORpywaiomaa 1:15. BapuiaBa nacTb caAHaa — HacTb 141,55. 40. >K y n a h. f-h öokoboh 3acTerHBaHHH <t>oTO B . BepxHaa BopoT. TapacKDRH, ye3A B H A r o p a ñ , — 38. C n o c o ô y R p a i r e H H a inaBa. KW Phc. N° 1565. M a u i T a ô — HaciH n o R p o a : d — 3aAHaa cnepeAH, B — c3aAH, C MaCTb p y K a B a , g — n o A a — c6oRy, h — MacTb n o A b i , j Phc, B a p u j a E a , hhb. ^Kêhcrhh MenwHK. E H U i a , y e 3 A B H A r o p a ñ . M . K . h LU. JL, HeuRoro, 1S56. > K e H u i H H a b K o w y x e . T a p a c r o K H , y e 3 A B H A r o p a ñ . «Joto B . f Phc. h CBepxy. oöihhh bha, B — AOHbiujRa CHH3y., D — nacra pyRaB, j — BHAropañ, noRpoa : d — BopoT, k — R O H e i i XIX b. B a p i u a B a , RañMbi. NaRAHR, y e 3 A ' ' B H A r o p a ñ My3. K . h LU. J l . , nepeAHHH nojioBHHa hhb. KycoK, e — EepxHeñ nacTH Ne 2275. K a c u i T a ô BapuiaBa, Hhb. NS 6190. cnHHa, BopoTa, 1:30. Ooto B . Map- HeuRoro, 1956. Phc. 41. l / R p a i u e H H e E. Phc. Phc Phc Phc Phc 42. c f p a r M e H T 58 ye3A EnAropan. M. K. h LU. Jl. BapiuaBa. bkujmbrh „3aTbiHRH". ílLUHcaAKH, y e 3 A E H A r o p a ñ . Ooto Xoact xoact. IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . <toT. B . H a p H e u R o r o , IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , M a T e p n a A a H a „ 6 y p R y " t. e. u r e p c T a H y i o A O M O T R a H H y i o B. HapHeuRoro, 47. O p a r n i e H T TRaHH HapHeuRoro, NS 2275. cj>oTO E . H a p H e u R O x o , Ha copoKKH. 46. O p a r M e H T Hhb. <Î>oto aab 1956. B . H a p H e u R o r o , 1S56. 44. „ H u H O B a T b i n " 45. E. Phc. Phc. JlnnHHbi, 1956. 43. 3a R y A e A b K ) . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto Phc. wypaHa. HapHeuRcro, 1956. 1956. KÔRy. IIotok, ye3A BHAropañ^ 1S56. H3TOTOBAeHHa iiiTaHOB, t. Ha3. „xoAOuiHe" üotok, ye3A BHAropañ. Ooto 1956. roctkjm M a A b M H K a . T a p a c i C R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1S56. h o p y A H a A A a H 3 r o T O B j : e H H a hx. IIotok, j e 3 A B H A r o p a ñ . M. K . m LU. J l . , Ns 1450. Ooto E . H a p H e u , K o r o , 1956. 48. J l e T H n ñ 49. P y R a B w u b i BapiuaBa. Hhb_ �Puc. 50 I l l A s m a H3 p w a H O H COJIOMM, T. H a 3 . „ C T U i e M n K H " g o j i e e H3 c o 6 p . M. PHC 51. PHC. 52. OparMeHT flocna fl^a PHC 53. OparMeHT K. H l i i . JI., BapmaBa, nenaiaHMsi n o A O T H a . T a p H o r p y n , B b i m H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. y e 3 A B w / i r o p a H . CPOTO B . ye3fl PHC. 54. MapneuKoro, B. <J>OTO yKpamatoiiiHe 4 — ,,npy>KKa", „oópyuKa", L ,,rBsi3flKH", (3Be3flO :KH), yesp; E H A r o p a f i . — 14 6 n n r o p a f i c K o r o „npaÓHHKa" 5 — „H3erpaHbi", 7 — „KWHByyAbKa", BaHHH o p n r H H a A O B pocAaBCKofi, PHC. 55. T. PHC. 56. 3anoHKH HeuKoro, PHC. PHC. 57. 58. MacaiTa6 OOTO. B. 59. 1956. nepeB5T3biBaHHa „ x a M e A K H " . M a K A H K , nocnoHa. T. e. „nas^eK 8 — H 3OM6KH" — 1—13 jieCTHHHKa. 11—„KyAKa", (cyHAynoK), 12 — 16 — H a x o A C T e , 14—16 3 — ,.nac3HeK", (T. e. , , j i a n K H " , 10 — TpofiHbie „TBSISAKH" (3BC3AOHKH). MyseyMa KyAbTypbi H LUTyKH JIIOAOBSH B B a p m a B e . coponKH. FIOTOK, y e 3 A E H A r o p a f t . 6 — „KyjiKa 13 — „KyAKa", — .,np3Hu,HK", nosjccm H 3yóHKH), „ r - i e p e w K a " (ceTOHKa), 9 — H MaHweTa no Ha PHC. nsTb OCHO- CT. MH- K MywcKHM P y 6 a u j K a M . M. K. H LU. JI. BapmaBa. HHB K. H LU. JI. BapmaBa. CPOTO B. Hap­ K 0 C T K ) M a COBKCCTHO C H e K O T o p b i M H 3Ae- 1956. HaKAHK, ye3fl EnAropaft. M. 1956. K a p T a I pacnpocTpaHeHHa 6 H A r o p a f i c K o - T a p H o r p y A C K o r o MeHTaMH KOCTIOMa. Kapią pacnpocrpaHeHHsi II HapHeuKoro, oÓBepTbiBaHHH „ x a M e / i K H " M a K J i H K , 1:1. HapHeuKoro, C npo3eAeHHbIMH PHC „CKLUHHeHKa" H3 c c 6 p a H H H 1956- Ha3. „ n u j H p a M e K " Jvf2 2140. — „JianKM", 15 BH/iropafi. 1954. n a p o B 3 " (T. e. n a p o B b i e KO/iecHKH), ABOHHWC, „KyAOK", CPOTO B. T K a H H , c n y w a m e n P,na HapHeuKoro, SJieMeHTbi JJ,OM6poBue, y e 3 A 1956. KO>Kyxa. 1 — „ K o c a n n a " , 2 — Ha K o w e rana. TKaHH, CAyiKauieH B b i u i H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. EnAropafi. flpeBHero 1S56. SHAropaRcKo-TapHorpyACKoro KOCTIOMa c 0A03HaneHHeM MecrHocreH HCCAeAOBaHHHMH. UBCTHOH nAaHiiieT. PHC 3. KAHMHHK8. CoflepiKaHwe BBeAeHHe, I~AaBa I I — c r p . 3. I — HnaBa HcTopHwecKce Hacrosmiee pa3BHTne CTpaHeHwe Ó H A r o p a f i c K O T a p H o r p y A C K o r o CTKDMa, C T p . 15. caHne w e H C K o r o VIII — ["ziaBa V IloApoÓHoe KOCTKDM3, C T p . 26. npoH3BOAHTeAH H x p a H e H H e 0Ae>KAbi, KpaTKoe — H TAaBa 6HAropaHCKO-TapHorpyACKoro KOCTIOMa, C T p . 14. XI H3Aoa<eHHe H a p y c c K O M H3biKe, KOCTIOMa. C T p . 11. I~AaBa I V — 06mee onncaHHe MywcKoro KOCTIOMa, C T p . 17. TAaEa VII McTepHaAbi, C T p . 46. coCTOHHne 6nAropaficKo-TapHorpyACKoro •— CTp. <0. -— floApoSi-toe Tnasa IX H3AO>KeHHe HCTOHHHKOB, 11. pacnpo- onncaHne MymcKoro K O TAaEa V I weHCKoro — • YKpameHMsi, XapaKTepnCTHKa C T p . 56. onncaHne KOCTIOMa, C T p . I~AaEa I I I — — 06inee K o c r i O M a , CTp. 28 CTp. 43. CTp. 53. Ha a H r A H f i c K O M s o u n e , TAaBa X — CopepHOHHe, CTp. 60. onHTAaBa FHrneHa CTp. 55. �E N G L I S H The l e r s of a n a r e a s i t u a t e d i n the m i d s t of The S U M M A R Y B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w a s w o r n i n the s e c o n d half of the 19th c e n t u r y b y the d w e l ­ w o o d s i n the h a s i n of the river Panvia. c h a r a c t e r i s t i c features of the B i ł g o r a j a n d T a r n o g r ó d c o s t u m e w e r e i n f l u e n c e d a n d d i f f e r e n t i a ­ ted f r o m the other folk costumes of the L u b l i n r e g i o n b y p h y s i o g r a p h i c a l c o n d i t i o n s of this a r e a a n d b y p o l i t i c a l b o u n d a r i e s c a u s e d b y the p a r t i t i o n of P o l a n d (see m a p ) . T o w a r d s the e n d of the 19th c e n t u r y this folk costume g r a d u a l l y b e g a n to d i s a p p e a r u n d e r the i n f l u e n c e of W o r l d W a r I a n d the f o l l o w i n g ten years period may be townfashion. c o n s i d e r e d as the l i m i t of time beyond w h i c h the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d c o s t u m e d i d not s u r v i v e . F o r the longest t i m e it w a s i n use i n the p a r i s ­ hes : P o t o k Gorny, Lipiny and Huta Krzeszowska preserving most i m p o r t a n t w e r e : the u s e of h o m e - s p u n to the end m a n y archaic features. T h e l i n e n a n d cloth, the oblong poncho cut of o v e r c o a t s (suk­ m a n y a n d p a r c i a n k i ) a n d the use of a coil s h a p e d c h a i n - s t i t c h i n the e m b r o i d e r y . The traditional B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d costume is a l r e a d y q u i t e g i v e n up, e s p e c i a l l y b y w o m e n . the f o r m e r m a n ' - s c o s t u m e only old m e n s t i l l w e a r trousers a n d s a c k - c l o t h s h i r t s . t u m e s a r e to be s e e n o n l y as e x h i b i t s in the M u s e u m of Folk's Culture To-day From genuine cos­ a n d A r t at W a r s a w a n d the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u r m at C r a c o w a n d L u b l i n . The f o r m e r m a n folk costume of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d r e g i o n w a s of g r e a t s i m p l i c i t y . I n s u m m e r it consisted of t r o u s e r s of t h i c k c o a r s e l i n e n cloth of a v e r y s i m p l e cut and of a l i n e n s h i r t hanging to the k n e e s w o r n on the trousers, t h i s w a y i s c a l l e d „ n a w y p u s t ' ' . T h e s h i r t w a s c u t w i t h s h o u l d e r - s t r a p s and a long s l i t i n the „chodaki" of oxen front f a s t e n e d with a buckle or t i e d b y a r e d r i b b o n . A s f e e t - g e a r m e n w o r e l e a t h e r , s i m i l a r i n cut a n d i n the way of w e a r i n g to the mountaineers' (fig. 30. a n d 53). A t the end of the 19th c e n t u r y „ c h o d a k i " w e r e replaced by high kierpce boots. S h i r t s were tied r o u n d the h i p s b y a l e a t h e r belt, o r n a m e n t e d w i t h i m p r e s s e d p a t t e r n s a n d stud w i t h t i n s e l s c a l l e d „ k a b z l e " ( F i g . 17) I n summer ,men cut c a l l e d „ p a r c i a n k a " a n d h a d as a straw hat t h e y w o r e , i n s t e a d of the „ p a r c i a n k a " , m e r k a " ( F i g . 19). T r o u s e r s of c l o t h upper garment a k i n d of l i n e n overcoat i n oblong ( F i g . 3 a n d 28). D u r i n g c o l d e r an overcoat called summer „sukmana" with called „ c h o ł o s z n i e " and white days poncho and in winter a c a p of c l o t h c a l l e d „ g a - sheepskin furs completed in winter the m a n ' s g a r m e n t . The o r n a m e n t s of m e n ' s costumes were rather simple. c a l l e d „ g a m e r k a " b e i n g the m o s t i m p o r t a n t p a r t s of mings the T h e overcoat wedding or „ s u k m a n a " a n d the dress w e r e ornamented w i t h of a b l u e w o o l l e n s t r i n g ( F i g . 14 a n d 16). A l s o f u r s w e r e a d o r n e d w i t h a p p l i c a t i o n s , ideries and s e w n with colourful thread i n ornamental patterns. or cap trim­ emLro- ( F i g . 37, 38 a n d 39) A l l t h e s e p a r t s of m a n ' s costume w e r e e n t i r e l y m a d e b y c o u n t r y w e a v e r s , tailors a n d f u r r i e r s . The w o m a n ' s c o s t u m e w a s c o n s i d e r a b l y r i c h e r as w e l l i n the n u m b e r of it's p a r t s a s i n the q u a l i t y of m a t e r i a l a n d o r n a m e n t a l p a t t e r n s . I n summer the s h o u l d e r - s t r a p s a n d a deep slit i n the front, of four p a r t s of l i n e n a n d e n t i r e l y plaited l i n e n a n d p l a i t e d . A t the e n d of the 19th tied w i t h hairs in a w a y called „ w kózki". their heads w i t h ihe 19th century woman's women wore, and foot-gear apron was sewn of two p a i t s of a d d i t i o n to the a b o v e mentioned b a r e h e a d e d and p l a i t e d i h e i r ceremony or d u r i n g c h u r c h festivities w i t h r i b b o n s c a l l e d „ p o d w s t ą ż n i k " ( F i g . 29). A wore a bonnet consisted of I n summer a large piece of l i n e n c a l l e d „ n a d k r y w k a " , on mar­ c a l l e d „ c h a m e ł k a " ( F i g . 24'. T i l l the m i d d l e „chodaki" c t o r y - m a d e boots a n d shoes c a l l e d „ c i ż e m k i " . put in I n summer girls went T a k i n g part in a wedding a flower-wreath r i e d w o m a n h a d h e r h a i r cut s h o r t e r of d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t c u t w i t h a r i b b o n - a n d of a s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " s e w n b y i r o n i n g . L i k e w i s e the century apron, s k i r t s of p r i n t e d l i n e n c a l l e d „ m a l o w a n k a " . girls adorned festive by fa­ g a r m e n t of m a r r i e d w o m e n was a n d the s h o u l d e r s a n d a d o r n e d w i t h em­ the the h e a d which upper were later replaced b r o i d e r y i n the f o r e h e a d ( F i g . 22). O n r a i n y d a y s w c m c n p u t c n a l a r g e piece of l i n e n s e w n together of 1wo p a r t s of a size cm. I n w i n t e r to the w o m a n ' s dress w a s added a w h i t e s h e e p s k i n f u r s i m i l a r b o t h i n cut a n d o r n a m e n t to the m a n ' s one. 50 150X15 a s k i r t of l i r e n w o l l e n stuff, a so c a l l e d „ b u r k a " a n d �I n the f i r s t h a l f of the 19th c e n t u r y the b r i d e ' s w e d d i n g d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t , a n a p r o n a n d a s k i r t or „ z a p a s k a " w i t h o u t any ornament, a n overcoat or „ s u k m a n a " , a w r e a t h or nik", a n d boots c a l l e d , , c h o d a k i " . A t the e n d of the 19th c e n t u r y the p a r t of the w e d d i n g „ s u k m a n a " w a s r e p l a c e d b y a „ z u p a n " or overcoat of ,,podwst^zdress c a l l e d a l i g h t - b l u e f a c t o r y m a d e cloth, a n d the „ c h o d a - k i " by boots. Generally m u c h more creative invention m a n ' s one. T h i s a p p e a r s e s p e c i a l l y i n the was rich devoted- to embroidery m a n ' s costume. E m b r o i d e r y w i t h a c h a i n - s t i c h w a s the m a k i n g of w o m e n ' s d r e s s a d o r n i n g the t h a n to l i n e n m a d e p a r t s of the wo­ a p p l i e d on s h i r t s , a p r o n s , overcoats and bonnets. D o m i n a t i n g w a s the quite a r c h a i c coilpattern, s u c h as o c c u r s i n the o r n a m e n t a t i o n of r i t u a l p a s t r y a n d E a s t e r eggs. T h e m a t e r i a l , the old t r a d i t i o n a l B i } g o r a j - T a r n o g r 6 d c o s t u m e w a s m a d e of, w a s e n t i r e l y w o r k e i out b y l o c a l w e a v e r s c a ' l e d „ k n o p y " . T h e c l o t h d e s i g n e d to m a k e overcoats (sukmany and cho- losznie) w a s f u l l e d i n s p e c i a l i n s t a l l a t i o n s attached to the w a t e r m i l l s . S e w i n g a n d e m b r o i d e r i n g of the linen w a s performed by country w o m e n tailors and T h i s s k i l l e d w o r k n e v e r took the c h a r a c t e r of of m e n ' s g a r m e n t s as embroideresses. a c r a f t . O n the c o n t r a r y the s e w i n g of u p p e r p a r t s overcoats ( p a r c i a n k i , s u k m a n y ) and sheepskin furs became a regular industry, p e r f o r m e d b y c o u n t r y tailors a n d f u r r i e r s u s u a l l y l e a d i n g a w a n d e r i n g w a y of life. L I S T O F PLATENS Fig. 1. W o r k g a r m e n t s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 2. F a r m e r s ' dresses. C h m i e l n i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . W . S i e r o c i ń s k a , about B y permission of 1956. Janusz Świeży. Fig. 3. P e a s a n t s ' overcoats ( s u k m a n y a n d p a r c i a n k i ) . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district, P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 4. F e s t i v e dresses. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 5. F e s t i v e d r e s s e s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 6. A p e a s a n t in f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 7. W o m a n ' s s h i r t . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front p a r t , e - b a c k p a r t , f - s l e e v e , h-collar, i-shoulder-straps, j-gore. Scale Phot. 1914. Potok, Biłgoraj d i s t r i c t about 1900, 1956. g-cuff, Warsaw, n r inv. 1577. 1:30. Fig. 8. A C u f f of a s h i r t a d o r n e d w i t h b l u e - r e d e m b r o i d e r y . A d a m ó w k a , the d i s t r i c t of J a r o s ł a w . F r o m Fig. 9. R e d a n d b l a c k E m b r o i d e r y on cuff of a s h i r t , a n c i e n t type. S ó l , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m the the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v 1428. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Museum F . C. & A., F i g . 10. A m a n ' s s h i r t of m o d e r n t y p e , c r o s s - s t i t c h e m b r o i d e r y . S ó l , B i ł g o r a j district. M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 1962. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 11. T r o u s e r s : 1-trousers c a l l e d „ w ś c i e k ł e p o r t k i " 2 - t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " , A - v i e w of the front B - v i e w of the b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-cut of the legs, e-gore, f-belt. I. L i p i n y , d i s t r i c t of B i ł g o r a j I I P o t o k — d i s t r i c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . F r o m t h e r e c o r d s of the M u s e u m F . C . A . W a r s a w nr. inw. — 1664, I I — 1553. S c a l e 1:30. F i g . 12. M a n ' s u p p e r - g a r m e n t . I - „ P a r c i a n k a " , I I - „ S u k m a n a " , A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front a n d b a c k - p a r t (poncho), e-gores of the coat, f-sleeve, T h e o v e r coat or „ p a r c i a n k a " — Potok, B i ł g o r a j g-collar, district, from h-cuff, i, j - g o r e s the end of the for the b a c k . 19-th century, n r i n v . 2233. O v e r c o a t c a l l e d „ s u k m a n a " — H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the end of t h e 19-th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v , 1563. S c a l e 1:30. F i g . 13. O v e r c o a t ( „ S u k m a n a " ) A - t h e front, B - t h e b a c k , C - p a r t s of c u t : d - b a c k p a r t , e-front part, f-gore, p a r t of the coat-tail, g - s l e e v e , the i n t e r r u p t e d l i n e m a r k s the cuff a n d its position, h - c o l l a r . H a ­ r a s i u k i , the B i ł g o r a j district, f r o m t h e e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v . 1608. S c a l e 1:30F i g . 14. T r i m m i n g s of front a n d c o l l a r of a n overcoat ( s u k m a n a ) . Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . W a r s a w . N r i n v . 2295. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 15. A w o m a n ' s g a r m e n t " r „ s z u b a " . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the cut of the cloth, D - p a r t s of the cut of the l i n i n g , e-front p a r t , f - b a c k , g, f, i - p a r t s for plaiting, the b a c k , j - s l e e v e , k - c o l l a r . 1-cuff of the sleeve, e, h - p a r t s of the l i n i n g . L a z o r y , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r inv. 1444. S c a l e 1:10. F i g . 16. T r i m m i n g i n the front of an overcoat (sukmana). P o t o k , B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A. W a r s a w , n r . i n w . 2295. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 17. F r a g m e n t of a w o m a n ' s belt. KW/75/56. Phot. B . Czarnecki, T u k o w a , the 1956. d i s t r i c t of Biłgoraj. Museum E . C . & A., Warsaw. 1956. F i g . 18. A man's l e a t h e r belt. S ó l , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m at Z a m o ś ć . P h o t B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 19. M a n ' s h e a d - w e a r c a l l e d „ g a m e r k a " . A - g e n e r a l v i e w , A - c u t . Potok, of t h e 19th c e n t u r y , n r i n v . 2294, W a r s a w . S c a l e d i s t r i c t of B i ł g o r a j , t h e end 1:10. 6! �F i g . 20. A m a n ' s b a g c a l l e d , . k a l i ' a " . N a k l ' k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1450. P h o t . A . C z a r n e c k i , the F i g . 21. T y i n g of a belt. Potok, the d:strict of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 22. A w o m a n ' s festive d r e s s . T h e h e a d a n d the s h o u l d e r s a r e c o v e r e d „ n a k r y w k a " . Phot. B . Czarnecki, r e c o r d s of the Museum 1956. 1956. w i t h a p i e c e of l i n e n called 1956. F i g . 23. A w o m a n ' s s h i r t . P o t o k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1577. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 24. W o m a n w i t h „ c h a m e ł k a " (bonnet). H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F i g . 25. A p r o n . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 26. S k i r t c a l l e d „ z a p a s k a " . A - f r o n t , B - c u t of the P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956» 1956. principal part, C-strip. Potok, Biłgoraj district about 1910. W a r s a w , n r i n v . 1591. S c a l e 1:30. F i g . 27. S k i r t s . I - A l i n e n - w o o l l e n s k i r t c a l l e d „ b u r k a " , LT-a l i n e n - s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " . A - f r o n t , B - b a c k , C-strip, Potok, the district of B.łgoraj, f r o m the e n d of the 19th century, W a r s a w , n r inv, 1-1581, H-5359. S c a l e 1:30. F i g . 28. A short o v e r c o a t or „ p a r c i a n k a " . A front, B - b a c k , C - p a r t s of cut, d - p a r t f o r m i n g b a c k a n d f r o n t , , (poncho), e-sleeve. Potok, the d i s t r . c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . W a r s a w , n r inv. K W / 1 4 8 / 5 5 . S c a l e 1:30. F i g . 29. A g i r l i n f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 30. A n c i e n t foot g e a r of a g i r l . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 31. A bonnet of m o d e r n tvpe, the s o - c a l l e d „ O b e r e k " . D ą b r o w i c a B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A . . W a r s a w , n r i n v . 1451. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. S c a l e 1:30. F i g . 32. A n e t - w o r k bonnet. H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. E i g . 33. E l d e r w o m a n i n f e s t i v e s h i r t a n d b o n n e t or „ c h a m e ł k a " , Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g , 34. A w o m a n ' s h e a d - w e a r („kapturek") A - g e n e r a l view, B-back called „denko", C - r u f f l e for the „ d e n k o " at the bottom, D - p a r t s u r r o u n d i n g t h e „ d e n k o " . W a r s a w , n r inv. 1565. S c a l e 1:15. F i g . 35. A w o m a n ' s h e a d - w e a r . B i s z c z a , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1729. Phot. B . C z a r n e c k - , 1956. F i g . 36. W o m a n i n s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 37. A s h e e p s k i n f u r A - t h e front, B - t h e back, C - p a r t s of the c u t , d - I o w e r p a r t of the b a c k , e-the back, f - p a r t s of the s l e e v e , g - c o a t - t a i l . the side, h - u p p e r t art of the front with facing, i-front of the coat-ta:i, j - c o l l a r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t about 1905, W a r s a w , n r inv. 5918 part S c a l e 1:33 F i g . 38. O r n a m e n t i n g "f folds on a s h e e p i k i n f u r . H a r a s i u k i , the district of B i ł g o r a j . F r o m the Museum P . C . & A . , W a r s a w , K W 141,55. F i g . 39. F a s t e n i n g of a s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of K.W. Biłgoraj. Museum F . C . & A., Warsaw. 141/55. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 40. A „ ż u p a n " (overcoat). A - f r o n t , B back, C - p a r t s of cut, d - f r o n t - p a r t , e-back, f-h-parts p l a i t s i n the b a c k , i - s l e e v e , j - c o l l a r , k - t h e h a l f of the u p p e r p a r t of the B i ł g o r a j d s t r i c t , f r o m the end of the 19th c e n t u r y , W a i s a w n r i n v . 2275. S t a l e F i g . 40a A p i e c e of r i b b o n c a l l e d k r a j k a . N a k l i k , the n r . inv. 6190. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 41. O r n a m e n t s on „ ż u p a n " . 2275. P h o t . B . C z a r n e c k i , forming collar, 1-cuff, Naklik 1:30. d i s t r i e t of Biłgoraj. Museum F . C. a A. Warsaw d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r inv. 1956. L i p i n y , the 1956. F i g . 42. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y . P r z y s i a d k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 43. A s p i n n e r ' s g a r m e n t . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 44. C o a r s e l i n e n c a l l e d „ c z y n o w a t e " . Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 45. L i n e n for s h i r t s . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 46. A p i e c e of l i n e n - w o o l l e n stuff for s k i r t c a l l e d „ b u r k a " . 1956. 1956. 1956. 1956. Potok, B i ł g o r a j district. Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 47. A p i e c e of cloth f o r t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " . P o t o k the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956, F i g . 48. A boy's s u m m e r dress. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 49. G l o v e s and i m p l e m e n t s to p e r f o r m them. 1956. Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , K W 140 56. P h o t . B . C z a r n e c k i , F r o m the r e c o r d s of 1958. F i g . 50. A hat of r y e - s t r a w , c a l l e d „ s t r z ę p k i " , a n c i e n t type. D ą b r o w i c e , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1457. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 51. A b o a r d to p r i n t l i n e n . T a r n o g r ó d , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 52. „ Z a t y c z k a " , a f r a g m e n t of e m b r o i d e r y for w r a p p i n g a bonnet or „ c h a m e ł k a " . 1956. Naklik, Biłgoraj d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 53. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y on „ z a t y c z k a " s e r v i n g to w r a p p a bonnet ( „ c h a m e ł k a " ) . N a k l i k , B i ł ­ goraj d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. 62 �F i g . 54. O r n a m e n t a l m o t i v e s of the B i ł g o r a j costume. 1 — 13 on l i n e n , 14—16 on s h e e p s k i n , 1—15 k i n d s of motives a n d stitches. F r o m W a r s a w . Painted by St the r e c o i d s of the M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e different and A r t in M i r o s ' a w s k a , 1953. S c a l e 1:1. F i g . 55. S h o u l d e r - s t r a p of a s h i r t . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A , W a r s a w , n r i n v . 2240. Phot. B. Czarnecki, 1956. F i g . 56. A stud for s h i r t . N a k l i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . T h e M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 57. M a p I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk costume. F i g . 58. M a p I I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w i t h v h e i n e v s t i g a t e d villages. F i g . 59. T a b l e p a i n t e d b y Z y g . K l i m c z y k . T e c h n i c a l drawings by St. Z . M i r o s ł a w s k a , 1956. Contents I n t r o d u c t i o n p. 3. C h a p t e r I — Chapter II — T h e p r e s e n t position of the B i i g o r a j - T a r n o g r o d folk c o s t u m e , p. 11. Historical development of the costume, p. 11. C h a p t e r I I I — T h e a r e a of the Bilgoraj- T a r n o g r o d peasant d r e s s , p. 14. C h a p t e r I V — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m a n ' s costume, p. 15. C h a p t e r V — Detailed description of m a n ' s costume, p. 17. C h a p t e r V I — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s dress, p. 26. C h a p t e r V I I — D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s d r e s s , p. 23. C h a p t e r V I I I — M a t e r i a l s a n d 40. C h a p t e r I X — C o s t u m e o r n a m e n t a t i o n , p. 43. C h a p t e r X — H y g i e n e a n d p, 46. C h a p t e r X I — C a r a c t e r i s t i c of sources, p. 47. Notes p. 50. L i t e r a t u r e C o n t e n t s , p. 55. R u s s i a n s u m m a r y , p. 56. E n g l i s h s u m m a r y , p. 60. / m a k e r s , p. p r e s e r v a t i o n of g a r m e n t s , p 52. L i s t of plates, p. 53. �22°20' 23" UBIORY \ \ ŚRODKOWO - i LUB/ELSKIE 'l ZAMOŚĆ Goraj c'— ' ® <£ Uo UJ CE" — . <t GO O i— Z A S I Ę G UBIORU BIŁGORAJSKO TARNOGRODZKIEGO I WAŻNIEJSZYCH ELEMENTÓW Zasięg ubioru wg. autora z ok 1914 r. ¡2222 Zasięg ubioru wg.autora z ok.1880r. V / J Zasięg ubioru wg. J. Świeżego O 5 10 15km 22« 20' R y c . 57. 23° M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u b i ł g o r a j s k o - t a r n o j r odzkiego, jego w a ż n i e j s z y c h e l e m e n t ó w : zasięg b r ą z o w e j s u k m a n y s a m o d z i a ł o w e j , noszonej p r z e z k o b i e t y i m ę ż c z y z n ; • • • z a s i ę g h a f t u o ś c i e g u wym o d o m i n u j ą c y m motywie spirali; p o ł u d n i o w a g r a n i c a z a s i ę g u c z a p k i gameiki. s t a w i o n o z a s i ę g u b i o r u n a tle g r a n i c c a ł e j P o l s k i . Graf. wyk. łańcuszko­ W kartonie przed­ Krystyna Wcźnińska, 1958. �23' 22° 20' . . •" A. Ai A-..-A- o. .w, .-'>•• u 7 - , ** A *• *A . A - . - » . . A. A' Ą A.. A.. A A A. .A* ; A- A'. ; r"-- :.A: Wierzchowiska . Turobin A.. n.. Chrzanów Goraj *• (^.—"• A. W ' / ' ' A : ©JANÓW ' A Latyczyn LUBELSKI \ *•• *.-• ń.. o., o. A., o ,„••. X »- A.. «f-'.'A- *• A., o. A., o... : <i A A'r ® Frampol A., A-/."., o., o., o A., A. * - > . „ * • ' - X A . A . »• * * » o * ° . •> S • '•• A ""A <>.. o . / 4 » .. . ... „ A o.. A., o.. A. I>..c7 o.. o..^o... A., A. A. -•:': « A. • O.. O.. A.. A.. A.. O.. A-y y "A.. o •«••." ' o o o O- A. -. O.. O., o. ••' A. » 'A. . o. A. . . A ./V A • ». A. , ..o.. A. A., n. A 'A \ :A M < A A.| A*: a A A 0 A n I » o- A o Kosubudy ' A. O. A „ i Zwierzyniec O. A.A.oA..o..A.A: „...••A• . i. A , Ä ; A., A A n . • oKorytkow, A.. . "Marnoty Górne " A- ».. A . " A - O ' A A A..-'* A ° A. I O A „ •OA.. A. </' ,i A,. A. <>A..O . A.. o. K""a. A A.. A ..""o.. A.o-o..A..O., A * , / ° A /i 'i. A.. A., o / . , ń A.'. »"V:».", "."Dąbrowica 9 :"«°cX A.. AY n. o. A., ».. A A. o . - ' # o 1 A., o.. A;-'b-..i f , A-: ; 1 A o. o o: 1 o.. A. i '• '^"/'.' .., o."o V ( A- A' Krzeszowska A. », luta A., o.. ..',';,A.. A-/\ o., o Huta A A.. . .A.,' o.. A A A •A 'SZCZEBRZESZYN « A.'.'C A.. A.. »:... 'A.. A.. A.. O., o ' "\ A » A A " A A A. SA A. »i-A.. A : A- A. A o . a . . 0 A. A.. ?•• o.. A o. A-* , A A. A A , IŁG0RAJ%A * o ° " V / „ ,• . . „ A A. HĘL° " <» ° ,° V . A. A O.. % ° O % V B A n 1 - a .-.A. o .Harasiuki - Kamionka o A., o.. **. - A- A. \ •' :A..i •'. " : 0 . . \ „• • o .spiny A.* h A-i \ ^Krzeszów-* Q Potok Górny " w Tarnogród ±B rżyska Wo.la •V_ w ; - o Różaniec* ; o .. tuchow r ZASIĘG . UBIORU TARNOGRODZKIEGO A'ff .Maidan Sieniaw.^'- <i , ^ Adamówka • 0 Sieniawa Granica zasięgu ^ » I J =...... o., .-... -'' O.. O.. ß : : " 0 . . .o. o., o. a', (, • ' o'--'" O O. O.. O. 58. M a p a I I . Z a s i ę g u b i o r u . Północna zasięgu 0 "° o % . ° h . . 0 Ryc. ubioru wg. a u t o r k i p r a c y granica u b i o r u wg. J . Ś w i e ż e g o O: 2 2 20' czone BIŁGORAJSKO 5 10 15Km 23° biigorajsko-tarnogrodzkiego w e w n ą t r z linii granicznej o z n a c z a j ą wyk. n a tle f i z j o g r a f i i terenu. Miejscowości osady, w k t ó r y c h p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a t e r e n o w e . Krystyna Woinińska, 1958. Mapę ozna­ graf. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulskiAdam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Janusz Świeży — Strój podlaski. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: i . Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, U . Strój piotrkowski, 12 Strój pszczyński, 13. Sirój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski. 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski (naribużański) — w druku. • 22. Strój kaszubski — w druku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e4f6bbe51baf80705a48f9fa23ac214.pdf 58f7dd4333a5c207009b8e44fd98216d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5658 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5260 Title A name given to the resource Strój dolno-śląski: Pogórze/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych,cz.3,Śląsk; z.9; 35 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Serweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH T . S T R Ó J S E W D O L E N R Y O N Ś L Ą S K P O G Ó R Z E POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H HI S T R O J Ó W Ś L Ą S K T A D E U S Z S T R Ó L U D O W Y C H J D O ZESZYT S E W E R Y N L N O - Ś L Ą S K ( P O G Ó R Z E ) L U B L I N 1 9 9 5 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI I MINISTERSTWA ROLNICTWA I �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH: E. FRANKOWSKI, J. GAJEK, K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. S E W E R Y N , T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI REDAKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W Z GAJEK LUDOZNAWCZE LUBLINIE, ULICA CURIE - SKŁODOWSKIEJ L. 2 ZASIŁKU OKŁADKA PLANSZE MINISTERSTWA ADAMA KULTURY I SZTUKI MŁODZIANOWSKIEGO BARWNE: JERZEGO KAROLAKA UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ DRUKARNIA Nr 17 PKZG W KRAKOWIE, UL. ZWIE­ RZYNIECKA 2 — KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJ­ BARWNE: ODDZ. 24 PKZG, KRAKÓW, KARMELICKA 16 Rękopis otrzymano 17. XI. 1949. Zam. 1007/49. M-54943. Nakład G.200 egz. Druk 2 ark. ukończono 24. V. 1950. Papier bezdrz. ilustr. sat. 61x86, 100 g �A T L A S składa P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H się z szeregu monografii obejmujących wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski A T L A S P O L S K I C H STROJÓW typy L U D O W Y C H obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawie­ rające monografie poszczególnych strojów. Część I . POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, cheł­ miński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wieleński, łęczycki, kujawski. Część I I I . ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, łesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia i przedpłatę przyjmuje Administracja Atlasu Polskich Strojów Ludowych — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze — Lublin Curie-Skłodowskiej 2. Skrytka pocztowa 82. �1. STAN OBECNY Właściwy rozwój s t r o j u dolno-śląskiego zakończył się koło połowy w. X I X . Nie­ mniej żywotność jego utrzymała się jeszcze w w. X X dzięki ruchowi regionalnej swoj­ szczyzny, który siedzibę miał w Szklarskiej Porębie. Wtedy t o zaczęto otwierać kursy k r o j u i szycia oraz hafciarsko-koronkarskie, które między i n n y m i zaspokajać miały potrzeby odrodzonego stroju ludowego. Inicjatywa t a w małym stopniu spełniła swe zadanie. Gdzie niegdzie t y l k o przyjmować się zaczęła nowa moda zdobienia perkalowych zapasek szlakami h a f t u — naogół jednak renesans stroju dolno-śląskiego pole­ gał n a nawrocie ostatnich odblasków mody z l a t r. 1880, n a chronieniu i używotnianiu zabytków pozostałych po przeszłości. Kolorowe pocztówki z l a t około 1920 ze strojami regionalnymi Dolnego śląska, dają wyraz typowemu n a owe czasy łączeniu zabytko­ wych części odzieży z niezabytkowymi, a więc współczesnymi. Dlatego w poszukiwa­ n i u t y p u stroju dolno-śląskiego sięgnąć musieliśmy do okazów muzealnych, aczkolwiek w ilustrowaniu całokształtu tego stroju nie gardziliśmy fotografiami sprzed r. 1920. 2. ZARYS HISTORYCZNY Strój dolno-śląski w w. X I V Najstarsze wizerunki stroju dolno-śląskiego są jednocześnie najstarszymi materia­ łami do stroju ludowego w Polsce. Wedle m i n i a t u r z r. 1353, znajdujących się w tzw. Kodeksie Ostrowskim z legen­ dami o św. Jadwidze śląskiej, a ilustrujących strój dolno-ślą­ ski, najprawdopodobniej nizin­ nej części Śląska, nosili Ślą­ zacy w w. X I V kierpce, które przysznurowywali rzemieniami do połowy łydki, j a k czynili to do niedawna górale karpaccy. Szatę wierzchnią kształtu kró­ tkiej t u n i k i podpinali z przodu dla mody. Ramiona i plecy przykrywali czworobocznym płatem, zdaje się, z brązowego sukna z chwastami u dolnych rogów. Ten duży, luźny koł­ nierz, t o prototyp „suki" u kierezji. Służył o n do zarzucania na głowę podczas słoty. Starsi . l e miniatury z r. 1353. mężczyźni nosili n a głowie albo (Kodeks Ostrowski). R y ć 7 L s t r 0 J e ś l ą s k ł e w w X I V w e d 55 �sukienny częsty w średniowieczu kaptur, albo płócienny zawój, a starsze kobiety wkładały tzw. podwiki opinające głowę, szyję i ramiona. W miejsce podwik z otokiem karbowanym wokół twarzy weszły później czepki. Tego rodzaju charakterystyczna dla go­ t y k u chustka sfałdowana w ryszkę, to odblask mody, która powstała w Pradze za Karola IV. Najdawniejszym jej udokumentowaniem na śląsku jest pieczęć Agnieszki, małżonki Bolka I I ze Świdnicy, pochodząca z r. 1342. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową, no­ sząc sukienki wydekoltowane. Materiałem odzieżowym było nie t y l k o folowane sukno z owczej wełny oraz płótno lniane, ale i t k a n i n y bawełniane, gdyż „parc h a n " (barchan) z Brzegu wspominany jest już w r. 1318. Ryc. 2. Chłopi dolno-śląscy w w. XV, wg mi­ niatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. S t r ó j w w. X V W 100 l a t później, wedle Kodeksu Wro­ cławskiego z r. 1451, nosili chłopi dolno-śląscy włosy podstrzygane z przodu do połowy czoła, a z tyłu po ucho. Odziewali się w kró­ tkie sukmany ze stojącym kołnierzem, z brzegu bramowanym i rękawami rozciętymi u końca. Przepasywali się pasem rzemiennym, u którego z boku zwisała skórzana ka­ letka wraz z pochwą n a nóż. Na nogach skórzane b u t y z cholewami. Czapka futrzana ze spuszczoną opuszką, grzybkowata magierka, futrzany szłyk, wła­ ściwy Polsce oraz Mało i Wielkorusi, albo wreszcie wysokie, miękkie czapki rogatywki, których wieko kwadratowe przechylało się k u t y ­ łowi — oto nakrycie głowy chłopa dolno-śląskiego. W stroju t y m znajdują się pierwiastki „narodowego" stroju szlacheckiego w Polsce. Materiały odzieżowe wyrabiali chłopi sami. W w. X V jednak czynne już były na Dolnym śląsku liczne ośrodki przemysłu tkackie­ go — w Kożuchowie, Legnicy, Lubinie, Bolkowie, świdnicy i Kłodzku, które dostarczały wyborowego towaru do wrocławskich Sukiennic. W stroju kobiecym tego wieku pojawiły się czepki, które pod koniec średniowiecza przybrały wachlarzykowate otoki. Strój wdów podobny był do stroju zakonnic. Zresztą w jednym z kazań z r. 1415 znajduje się uwaga, że ciemny kolor szat jest dla wdowy najwłaściwszy, że powinna zrezygnować z przyjemności świata, bo stała się już napół zakonnicą. Strój w w. X V I W w. X V I uległ poważnym przeobrażeniom strój kobiecy. Weszły wówczas w modę pod wpływem miejskim renesansowe k a t a n k i , które odtąd n a stałe utrzymały się w stroju dolno-ślązaczek. Cechą t y c h katanek były duże wykładane kołnierze, przykrywające całkowicie ramiona. Naówczas weszła również w modę chustka trójkątna, biała, której końce krzyżowano na piersiach. T a odmiana rańtucha rozpo8 g chłopa polDolnym śląsku, wg m i niatury z r. 1451. s k i e g 0 n a �Ryc. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. XVI, wg drzeworytu z r. 1571. wszechniła się w w. X V I w całej Europie środkowej (w Kronice Bielskiego z r. 1564 nosi go nawet Sybilla Hellespontska). Druga chustka t j . odziewacza, którą otulała się kobieta, była również biała. Nadawała ona kobietom znamię prostoty słowiańskiej. Chustki takie znane były n a Dolnym śląsku jeszcze w pocz. w. X I X . Najdłużej zacho­ wały się n a Łużycach. Jak w w. X V I odziewali się Ślązacy, poucza drzeworyt pomie­ szczony w bezimiennej książce drukowanej w r. 1571 prawdopodobnie we Wrocławiu pt. „Grizella, nadobny przikład y historia Margrabi iednego, k t o r i ubogiego kmiecia swoiego corke poiął za żone iako ją cieszko próbował". Chłopi noszą t u czapki baranie takie same, j a k pasterz n a płaskorzeźbie W i t a Stwosza w kościele Mariackim w K r a ­ kowie. Jeden m a n a sobie płótniankę z kołnierzem leżącym, zapiętą pod brodą i spiętą w pasie krajką l u b rzemieniem. Na nogach nosi długie do kostek spodnie, również płó­ cienne, oraz płytkie buty, spięte z przodu. D r u g i zaś chłop zamiast płótnianki nosi k a f t a n bez rękawów, zapinany z przodu na guziki. Na nogach nosi b u t y z cholewami wywiniętymi n a zewnątrz czyli tzw. przez chłopów polskich „wywrotki". Spodni ten chłop nie posiada. „Córka ubogiego kmiecia" odziana jest w strój miejski. W w. X V I wedle i n n y c h materiałów historycznych nosili chłopi śląscy, podobnie j a k i w Polsce środkowej z pocz. w. X V I , krótkie, wąskie lub szerokie, często skórzane spodnie, nadto pończo­ chy i b u t y płytkie. Wtedy również pojawiły się u mężczyzn kamizele zw. n a Śląsku „bruclikami", kaftany długie bez rękawów i krótkie z rękawami, zdobne w guziki me­ talowe, a z tyłu w dwie grupy fałdów (w okolicach Nysy obszyte były kaftany futer­ kiem), wreszcie kapelusze z szeroką krezą. S t r ó j w w. X V I I W w. X V I I nosiły kobiety czepki, obszyte koronką spadającą na czoło, k a t a n k i wy­ szyte kolorowymi sznurkami, koszule lniane z bufiastymi rękawami i szeroką krezą, 7 �chustkę trójkątną rańtuchową, której je­ den róg zarzucano n a plecy, a dwa pozo­ stałe krzyżowano n a piersiach i wtykano pod opaskę zapaski. Stroju dopełniała duża biała chustka odzie wacza, zastępująca płaszcz oraz wysokie, białe, wełniane trze­ wiki. Strój męski nie uległ w t y m wieku ża­ d n y m zmianom. S t r ó j w w. X V I I I Pod wpływem rozwoju przemysłu teks­ tylnego i mody miejskiej weszły w w. X V I I I do stroju kobiecego materiały kwieciste i w ogóle barwiste. Szczególnie w terenach słowiańskich oraz w i c h sąsiedztwie barwistość stroju — j a k stwierdzają to niemieccy badacze — była cechą rzucającą się w oczy. Na uświetnienie stroju dolno-śląskiego wpły­ nął w w. X V I I I rozwój fabryk adamaszku w Gryfowie, Kowarach i Jeleniej Górze, Ryc. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle, z pocz w. x i x . osiągnęły wysoki poziom techniczny. W tymże czasie rozwinął się przemysł odzie­ żowy w Brzegu, Brochowicach (w pow. leg­ n i c k i m ) , Prusicach, Kożuchowie i Szprota­ wie, a wytwarzane t a m drelichy, barchany, kanewy (kanawasy, kanafaski), d r u k i na t k a n i n a c h , pończochy, półwełniane i półlniane t k a n i n y , a w Dzierżoniowie szych złoty," pasamony, krepiny, pajetki, antualarze i t p . — wpłynęły przemożnie n a strój miejscowy. k t ó r e U mężczyzn utrzymał się k a f t a n błękitny zdobny w guziki, kamizelka z manchestru lub adamaszku, zapięta pod szyję. Szyję owijano pstrą chustką jedwabną l u b cienką wełnianą, a końce jej wypuszczano n a kamizelkę. Przelotnie t y l k o i t o wśród ludno­ ści niemieckiej zaznaczył się wpływ u n i f o r m u wojskowego z czasów frydrycjańskich: szczelnie przylegające spodnie, jasne, krótkie, z tyłu fałdziste kabaty z wysokimi koł­ nierzami l u b płaszcze z obłogami u kieszeni i obszyte guzikami, n a łydkach sztylpy sukienne, zapinane n a guziki i trójkątne kapelusze zw. dreimastry. Naówczas weszło też w modę podpinanie n a k a r k u włosów grzebieniem. Kobiety zaś nosiły tołubki (katanki) z rękawami bufiastymi, spódnice długie do kostek, zdobne u dołu naszytą krepiną falistą, n a spódnicach zapaski kwieciste, a u pasa sakiewki n a pieniądze. Ryc. 6. Katanki dolno-śląskie (wg Hottenrotha) noszone w w. XVI, XVII, X V I I I i XIX. S �a 6 a 7 8 Ryc. 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego: 1) żupan frakowy, a-a — rękawy, b — tył, c-c — boki wraz z klinami, d-d — przody, e — kołnierz. 2) Kamizelka męska ze stojącym kołnierzem; posiada klapy zachodzące wzajemnie na siebie. Zapina się na jeden z dwu rzędów zbieżnie biegnących guzików. 3) Żupan frakowy z przodu, zapinany na haftkę lub na ostatni guzik na wysokości pasa, pozostałe guziki mają charakter czysto dekoracyjny. 4) Krój kamizelki męskiej z kołnierzem leżącym, a — płaty przednie, b — plecy, c — kołnierz. 5) Żupan frakowy z tyłu; widoczne wszycie dwu klinów między płaty boczne i tył. Rękawy zakoń­ czone wywiniętym mankietem. 6) Spodnie. 7) Krój spodni, a — nogawice, b — pasek do ściąga­ cza. 8) Spodnie z tyłu. Rys. Zdzisław Szewczyk. 9 �Codzienny strój kobiecy z pocz. w. X V I I I od­ znaczał się wielką prostotą. Koszulę z krótkimi rękawami szyto z płótna lnianego. Zamiast gor­ setu, który noszono w miastach, używano su­ kiennego lejbika, którego jedyną ozdobą były zmarszczki w pasie. Spódnica miała przód z płótna workowego, gdyż część t a była zakryta zapaską lnianą l u b perkalową, drukowaną zwy­ kle w groszki. Spódnice takie noszono szczegól­ nie w okolicy Zielonej Góry. W stroju t y m prze­ ważają materiały lniane. Jeszcze bowiem w pocz. w. X I X rozpowszechniona była uprawa l n u i przędzalnictwo ludowe u stoków Karkonoszy, w okolicach Kamiennej Góry i Dzierżoniowa. 3. ZASIĘG Badacze stroju dolno-śląskiego zgodnie wypo­ wiadają pogląd, że strój t e n jeszcze w w. X I X istniał n a całym Śląsku, a wszędzie, gdzie wystę­ pował, „był w istocie t a k i s a m " i że wobec tego, pomimo drobnych różnic lokalnych, należy go traktować jako jeden t y p . Ryc. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym w w. X I X (według akwareli Tilkego). Niemniej na podstawie materiałów ikonogra­ ficznych i okazów, znajdujących się w muzeach regionalnych województwa wrocławskiego, wolno n a m twierdzić, że w I poł. w. X I X istniały na Dolnym Śląsku trzy typy stroju ludowego: jeden obejmował najbliższe okolice Wrocławia i stąd zwał się wrocławskim, d r u g i okolice Głogowa od Szprotawy po Góry, a trzeci południową część Śląska z wyłączeniem Ziemi Kłodzkiej. Ten trzeci t y p stroju, będący przedmiotem pracy niniejszej, zaczął ginąć już w I poł. w. X I X , a szczególnie w nizinnej części Śląska Dolnego i to naprzód strój męski. Ze stroju kobiecego najwcześniej gi­ nąć zaczęły t u h a f t y ręczne n a chustkach i za­ paskach, a najdłużej opierały się modzie miej­ skiej czepki i katanki. W I I poł. w. X I X zwarty zasięg posiadał t e n strój jedynie w południowej, wyżynnej części Śląska Dolnego, n a szlaku roz­ ciągającym się wzdłuż Gór Olbrzymich. Obszar ten zwężał się od zachodu skutkiem ekspansji stroju łużyckiego n a powiat lubański, z południa Ryc. 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera z r. 1864 — 1870). 1) Kobieta w tołubku trawiasto zielonym, spódnicy granatowej. 2) Chłop w czarnym cylindrze i kapocie jasno granato­ wej. 3) Chłop w czarnym kapeluszu, modrym brucliku i czarnych spodniach. 10 �skutkiem oddziaływania stroju czeskiego od strony Ziemi Kłodzkiej, a od wschodu skutkiem rozszerzania się stroju górnośląskiego na wschodnie powiaty Dolnego śląska. Do lat 1860 — 1870 dotrwał w całej okazałości regio­ nalny strój n a obszarze, zakreślonym przez miejscowości: Jakuszyce, K a r p n i k i , Karpacz, Kamienna Góra, Jedlina i Nowa Ruda, po Ząb­ kowice, świdnicę, Jawor, a wreszcie sięgnął po Bolesławiec i Lwówek, ale najdłużej zachował się w Szklarskiej Porębie w powiecie jeleniogór­ skim. Stąd też wyszło hasło odrodzenia stroju dolno-śląskiego. Przyczyny zanikania Trzy były przyczyny zaniku stroju regio­ nalnego na Dolnym śląsku. Postępująca po­ wszechna urbanizacja życia pod wpływem roz­ woju przemysłu:, a w ślad za t y m przejmowa­ nie kosmopolitycznych mód mieszczańskich, następnie wzrost kapitalizmu nowoczesnego, który uznawał tezauryzację kapitałów w stro­ Ryc. 10. Strój dolno-śląski z w. X I X (Ma­ nekin naturalistyczny w Muzeum w Jele­ jach (w czepkach) — za jednoznaczną z za­ niej Górze). mrażaniem kapitałów, a wreszcie trzecią przy­ czyną, powstałą n a tle dwóch poprzednich, jest zanik pewnych zawodów, j a k np. czepkarek i hafciarek n a batyście, których ilość przerzedzała się skutkiem braku zamówień. Z t y c h trzech czynników najsilniejszym był prąd kosmopolityzmu, wyrosły z pod­ łoża kapitalizmu, który j a k walec stalowy przetoczył się przez wszystkie k u l t u r y na­ rodowe. Rozkładowe siły kapitalizmu o znamionach powszechności zaznaczyły się naj­ silniej w bezpośrednim styku kapitalistycznych f o r m produkcji z indywidualną pro­ dukcją tradycyjną o cechach narodowych. Nic więc dziwnego, że nagły zanik stroju regionalnego dolno-śląskiego przypada właśnie n a okres rozwoju kapitalizmu n a Dolnym Śląsku. Tak działo się wszędzie, gdziekolwiek burżuazja podporządkowała wieś nakazom miasta. Na śląsku jednak prąd ten zaznaczył się najraptowniej. Nigdzie t a k szybko, j a k t u t a j , nie ginęła tradycyjna k u l t u r a , a z nią i strój ludowy, który cofając się przed zalewem kosmopolitycznej mody, chronił się w podgórskie obszary. Ryc. 11. Zapinka metalowa u butów. Ryc. 12. Krój butów. 11 �4. OPIS OGÓLNY STROJU MĘSKIEGO W stroju męskim, dominuje granat lub błękit. T a k i m bowiem jest długi, sięgający omal do kostek żupan i taką barwę noszą spodnie wpuszczone do czarnych cholew. Żupan t e n nadaje mężczyźnie znamię po­ wagi. Dlatego przysługuje osobom star­ szym. Z uroczystym charakterem żupana harmonizuje wysoki, czarny cylinder, który dawniej miał kształt walca wklęsłego. . Nie brak w t y m stroju poważnym — także akcentów żywej barwy. Rozmieszczo­ ne są one w t e n sposób, że stanowią prze­ ciwwagę g r a n a t u i czerni. Cylinder n p . opa­ sany jest barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Od miękkiego dużego kołnierza białej koszuli odbija b u j n y węzeł jedwabnej, zielonkawej chustki, i n n a znów chustka, zwykle czerwonego l u b różowego koloru zwisa z bocznej kieszeni żupana. Ryc. 13. Kamizelka dolno-śląska (okaz Właściwą jednak ozdobą tego stroju jest w Państw. Muzeum Etnograf, w Krakowie). adamaszkowa kamizelka w kolorze złota­ wego brązu ze złotymi k w i a t k a m i , ceglasto srebrnego l u b zielonkawo srebrnego ko­ loru, ozdobiona bakfonowymi guzami oraz srebrnymi t a l a r a m i , użytymi jako wisiory u łańcuszka zegarka. Kamizelka t a bywa zawsze odsłonięta, gdyż należało do mody noszenie żupana zawsze rozpiętego z przodu. Obok cylindra poważnym nakryciem głowy w stroju ludowym dolno-śląskim jest wysoka czapka z popielatego baranka z denkiem modrym, a związywana trzema ko­ k a r d k a m i z niebieskiej wstążki. W środkowej Polsce zwała się ona rozłupą l u b wścieklicą. Czapy takie noszono do żupana l u b kożucha. D a w n y m nakryciem głowy była też czapka rogatywka z granatowego sukna, ob­ szyta od dołu czarnym, psim futerkiem, dającym się spuszczać n a k a r k i uszy, a z przodu w kształt daszka. Czapka t a k a nie nadawała się do żupana, lecz do błękit­ nego kusego kabatka, posiadającego z tyłu dwie grupy złożonych po trzy fałdków. Kolor tego kabatka harmonizował z żółcienia jeleniaków t j . spodni z jeleniej skóry, wpu­ szczonych w czarne wysokie b u t y z cholewami. Odmienny zarys formy dawała czapka ro­ gatywka i kabatek oraz krótkie do kolan spod­ nie, białe pończochy i b u t y płytkie, zapinane z przodu n a klamrę. Ten t y p stroju, charakte­ rystyczny dla w. X V I I I , nie został reaktywo­ wany w w. X X , w okresie n a w r o t u do swoj­ szczyzny regionalnej. 5. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU MĘSKIEGO Ostatnia faza rozwoju stroju dolno-śląskiego przypada n a wiek X I X . Na podstawie literatury opisowej, luźnych okazów znajdu12 Ryc. 14. Dolno-śląska czapka rogatywka. �jących się w muzeach regionalnych n a Dolnym śląsku, fotografii, rycin, a szczegól­ nie litografii kolorowych, wykonanych przez A. Kretschmera, można dokonać szczegółowszego opisu tego stroju. Strój codzienny Strój męski nie jest t a k typowy dla Dolnego Śląska, j a k np. strój kobiecy, który zachował wiele pierwiastków bardzo dawnych. Niemniej stwierdzić należy, że utrzy­ mało się w n i m wiele cech właściwych Górnemu śląskowi i Czechom, a wyraźnie od­ różniających go od stroju typowo niemieckiego. K o s z u l e męskie, lniane, były dwojakiego rodzaju: jedne związywane były nie pod brodą, lecz n a k a r k u , drugie zapinane były z przodu i posiadały kołnierz wysoki wywijany n a zewnątrz. Koszula, którą szyła panna młoda dla kawalera, posiadała oszewki z b a r w n y m okładem. S p o d n i e były skórzane, barwy żółtej l u b wełniane. Były krótkie do kolan l u b długie, wiązane u kostek. Jeśli spodnie sięgały do kolan, wtedy n a nogi wdziewano białe pończochy i b u t y płytkie. Była t o pozostałość mody rokoka. Jeśli spodnie były długie — t o wpuszczano je w buty z cholewami. B u t y — w górzystej części śląska Dolnego wybitną przewagę w w. X I X n a d b u ­ t a m i płytkimi t y p u średniowiecznego miały b u t y z cholewami. Nadawały one figurze mężczyzn specjalny charakter. Kształt butów płytkich podaje ryc. 10 a krój ryc. 12. Cechą i c h znamienną jest zapinanie przyszw n a żelazną klamrę, której kształt wedle okazu znajdującego się w Muzeum w Jeleniej Górze podaje ryc. 11. P o ń c z o c h y . Pończochy były białe, wełniane. Prawa po stronie prawej, a lewa po lewej posiadały zygzak haftowany nicią żółtą, zieloną l u b błękitną. K a m i z e l k a z manchestru modrego, ale częściej z połyskliwego adamaszku wzo­ rzystego l u b kwiecistego usianego kwiat­ kami. Jeśli kamizelka była z sukna „angiel­ skiego", to kolorem dostosowywała się do barwy kabatka. Była dwurzędowa z dwiema kieszonkami po bokach, a zapinała się n a stożkowate, śrubowate skręcone guzy bakfonowe l u b mosiężne płaskie guziki. C h u s t k a . Wokół szyi okręcano sza­ l i k t j . chusteczkę perkalową l u b wełnianą (na święta jedwabną) i związywano ją w węzeł pod brodą. K a b a t e k . W porze chłodnej n a ka­ mizelkę wdziewano kabatek, sięgający do pasa, z sukna granatowego, z kołnierzem leżącym (klapy), nieco wcięty w pasie z dwiema małymi połami z tyłu, zapinany na guziki metalowe, błyszczące albo owite nićmi i obciągnięte suknem. C h u s t e c z k a . Z kieszeni zwisała ko­ lorowa chusteczka. N a k r y c i e g ł o w y . Bardzo starym nakryciem głowy jest granatowa roga­ tywka, obszyta z tyłów i z boków czarnym futerkiem z psiej skóry. Czapki tego ro- Ry . 15. Strój zimowy C ze Szklarskiej Poręby. 13 �Ryc. 16. Stroje kobiece w Karpiukach, pow. Jelenia Góra. 1) Kobieta z lewej ma czepek broka­ towy z kwiatami złotymi na tle ugrowym, na plecach chustkę sepiową w żółte kwiaty, gorset liliowy, spódnicę czerwono-cynobrową i zapaskę popielatą. 2) Kobieta w środku ma zielony cze­ pek z koronkami, na szyi chustkę czerwoną, katankę modrą, spódnicę cynobrową i zapaskę kre­ mową w kwiaty. 3) Kobieta po prawej ma skrzyżowaną chustkę w pasy czerwone, zielone, żółte i liliowe (wedle litografii A. Kretschmera). dzaju noszą chłopi na miniaturze Kodeksu Wrocławskiego z r. 1451 z legendami o Św. Jadwidze Śląskiej (ryc. 3). W zasadzie czapki te niewiele różniły się od rogatywek noszonych przez polską szlachtę zagrodową jeszcze w okresie Sejmu Czteroletniego. Tego rodzaju rogatywkę dolno-śląską posiada Muzeum w Jeleniej Górze. Egzemplarz ten (ryc. 14) jest repliką z r. 1892 starego oryginału ze zbiorów lokalnych. Kapelusze dolnośląskie z czarnego filcu były dwojakiego kształtu: płaskie albo wysokie. Płaskie miały główkę cofniętą k u tyłowi. Kreza ich wyginała się z boków łódkowato, a z przodu i z tyłu opadała k u dołowi. Strój świąteczny Ż u p a n. Na święta i uroczystości noszono zamiast krótkiego kabatka długą, nie­ m a l do stóp sięgającą kapotę z sukna czarnego lub granatowego, rzadziej brązowego, zawsze z guzikami tego samego, co i sukno koloru. U Niemców zwała się t a kapota „Gottestischrock". Krój jej uwydatniony (na ryc. 8 ) , świadczy, że mamy t u do czynienia z żupanem frakowym t j . żupanem skrojonym w pasie i plecach, j a k frak. Poza t y m do męskiego stroju świątecznego mogą wchodzić wszystkie powyżej wy­ mienione części stroju, jeżeli są nowe i z wyborowych materiałów uszyte. Najwłaściw­ szym kolorem męskiego stroju świątecznego jest n a D o l n y m Śląsku kolor czarny. C y l i n d e r czarny, był świątecznym nakryciem głowy. Dawniej wybitnie rozsze­ rzający się u góry, a w w. X X walcowaty, wysoki na 30 cm. Cylindry takie przepa­ sane były szeroką, barwistą wstążką z naszytymi czarnymi centkami. Charakterystyczną ozdobą stroju męskiego na Dolnym śląsku były laski z metalo­ w y m i gałkami oraz duże zegarki kieszonkowe z rozpiętymi n a środku brzucha srebr­ n y m i wisiorkami z talarów. 14 �Strój zimowy Z pocz. w. X I X noszono n a głowie wysokie czapki podobne do polskich „wścieklic", obszyte wokół popie­ l a t y m futerkiem, a górą suknem granatowym. Czapki te występujące w części zachodniej śląska Dolnego jeszcze w poł. w. X I X , są wyrazem wpływów sąsiednich Łużyc. W zimie noszono też zielone k u r t k i obszyte futrem, albo wdziewano serdak barani pod granatowy lub czarny żupan. Najlepiej jednak chronił przed zimnem suty, biały kożuch z dużym, czarnym kołnierzem baranim (ryc. 15). 6. OPIS OGÓLNY STROJU KOBIECEGO Kobiecy strój dolno-śląski jest, obok stroju z ziemi pyrzyckiej, najefektowniejszym strojem regionalnym n a Ziemiach Odzyskanych. Wielka jego różnorodność spro­ wadza się w zasadzie do wielości odmian czepków, które Ryc. 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku). różnią się między sobą zarówno krojem, j a k i barwą oraz bogatym przystrój em: szy­ chem, wstążkami, koronkami i t p . Jak w Ziemi Krakowskiej rozpoznawały się ko­ biety wedle różnorodnego sposobu wiąza­ nia chustki czepcowej, właściwego dla po­ szczególnych parafii, a nawet wsi — t a k n a Śląsku Dolnym pochodzenie kobiet można było odczytać z rodzaju czepka i sposobu jego ozdabiania. Poza t y m na t y p stroju dolno-śląskiego składa się koszula z krótkimi bufiastymi rękawami, trójkątna chustka jedwabna kwiecista, której jeden róg zarzucano na plecy, a dwa pozostałe krzyżowano n a pier­ siach, wsuwając je pod opaskę fartuszka. Najpopularniejszym kolorem spódnicy był koralowy. Dołem obszywano ją dla ozdoby szeroką n a 15 cm wełnianą wstęgą w kolo­ rze jasnego cynobru zielonego, a z tyłu układano ją w płaskie fałdy. Spódnice te okrywała z przodu zapaska bawełniana Ryc. 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzy­ zwykle w prążki żółte. Zupełnie i n n y t y p cha w poł. w. XIX. Wg A. Kretschmera. 15 �nadawała kobiecie biała, haftowana przyodziewa, n a którą składała się przede wszystkim batystowa chustka trójkątna, zarzucona n a gorset z modrego aksamitu oraz równie bogato wyszywana zapaska. Wiele odmian posiadała również krótka katan­ ka, bardzo charakterystyczna dla Dolnego śląska. Szyta była z m a t e r i i wełnianych l u b atłasu w ko­ lorze liliowym, brązowym, zielonym l u b czarnym. Duży kołnierz przykrywający całe ramiona zdobny naszywaną krepiną kolorową i rękawy suto b u ­ fiaste u ramion, a wąskie od łokci do dłoni — na­ dawały tej odzieży cechę dawności. K a t a n k i no­ szone były przeważnie przez mężatki — podobnie zresztą j a k w Wielkopolsce l u b n a Górnym Śląsku. Do katanek noszono wełniane spódnice oraz jed­ wabne zapaski zwykle ciemnego koloru. Do wszystkich powyżej zarysowanych typów odzieży niewieściej nadają się płytkie buciki n a niskich obcasach tzw. czółenka. 7. OPIS SZCZEGÓŁOWY STROJU KOBIECEGO Strój codzienny Codzienny strój góralki ze Szklarskiej Poręby wedle rzeźby sprzed 50 l a t (ryc. 17) składa się z żółtej chustki perkalowej związywanej pod brodą, koszuli płóciennej, obszernej spódnicy, zapaski, Ryc. 19. Dolno-ślązaczka ze Szklarskiej gorsetu z długimi ramiączkami, prostokątnie na Poręby. piersiach wyciętego, białych pończoch i butów płytkich. Strój ten, pochodzący z czasów upadku stroju ludowego n a D o l n y m śląsku, nie m a w sobie właściwych znamion regionalnych. Dlatego, chcąc przedstawić kobiecy strój dolno-śląski z okresu rozkwitu, trzeba n a m sięgnąć do okazów conajmniej l a t 1860tych. C z e p e k d o s t r o j u c o d z i e n n e g o . Czepki noszone na codzień wykonane były z białego płócienka albo pstro wzorzystego perkalu, rzadziej jedwabiu. Główka szczelnie przylegająca. Nosiły je n a codzień dziewczęta i gosposie. T e n t y p czepków zwany „kamodą", rozpowszechniony n a całym śląsku D o l n y m , był najcharakterysty­ czniej szy dla okolic Jawora i Strzegomia. Uczesanie pod tego rodzaju czepek polegało n a opasaniu głowy warkoczami w wie­ niec l u b też n a upięciu i c h n a karczku w pukiel. K o s z u l a lniana miała rękawy bufiaste, krótkie, sięgające zaledwie do połowy ramienia. Na piersiach była głęboko wycięta. S p ó d n i c e szyto z materiałów kwiecistych, pasiastych l u b jednobarwnych (gład­ k i c h ) . Jednobarwne szyte były z czerwonej kuczbaji, a więc m a t e r i i wełnianej, obramione dołem szeroką jasno-zieloną bortą wełnianą. Były z tyłu fałdziste (w 15 — 20 płaskich fałdów) i sięgały do połowy łydek. Obficie fałdowane były też spódnice półjedwabne l u b perkalowe, oraz wełniane spódnice granatowe. Sięgały one prawie do sa­ m y c h stóp. Czerwone (zdobne u dołu szeroką wstęgą zieloną) występowały w pow. je­ leniogórskim, a fałdziste, ciemne w okolicach Wałbrzycha. Do ciemnych spódnic nada­ wała się zapaska czarno-oliwkowego l u b stalowego koloru, obszyta z dołu i z boków 16 �bortą z zakładek tej samej materii. Spódnicy zielonej przystała biała zapaska katunowa l u b półjedwabna. Z a p a s k i do stroju codziennego szyto z perkalu i płócienka lnianego barwionego. Opasywały one z przodu prawie całą spódnicę. Zapaski te zdobiono z pocz. w. X X w Szklar­ skiej Porębie szlakami h a f t u , który nadawał strojowi kobiecemu regionalne piętno (ryc. 43, 44 i 45). C h u s t k a . Perkalowa chustka trójkątna, którą zarzucano n a plecy i ramiona, była krzy­ żowana n a piersiach, a końce jej wpuszczano pod opaskę fartucha. G o r s e t y . Gorset nie jest charakterysty­ czny dla stroju dolnośląskiego. Wprawdzie z pocz. w. X I X pod wpływem mody miejskiej noszono usztywnione gorsety aksamitne czar­ ne lub szafirowe, a do n i c h koszule z rękawami krótkimi, bufiastymi, jednak już koło r. 1830 w miejsce gorsetów weszły bluzki czarne l u b czerwone z obkładem borty, a zapinane n a h a f t k i . Utrzymał się tylko błękitny gorset su­ kienny, stanowiący silny kontrast do krótkich białych rękawów koszuli zakończonych okrą­ głymi bufami. Ryc. 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wał­ brzycha (według litografii A. Kretschmera). 1) Kobieta w środku ma czepek z główką zieloną, chustkę wokół szyi czerwoną, to­ łubek fioletowy z naszyciami krepiny zie­ lonej, spódnicę granatową i zapaskę oliw­ kowo czarną. 2) Dziewczyna z boku ma skrzyżowaną na piersiach chustkę czer­ woną w żółte kwiaty, gorset modry, spód­ nicę czerwoną i zapaskę w pasy kremowe i brązowe. T o ł u b e k czyli k a t a n k a dolno-śląska sięga swym krojem mody renesansu — po­ siada więc kilkowiekową tradycję w Polsce. Spokrewnią się to odzienie z tołubkiem wielko­ polskim i górno-śląskim, a chociaż zindywidu­ alizowane w szczegółach, posiada n a ogół t y p jeden. Wszędzie wycięcie n a szyję jest bardzo szerokie, gdyż spod tołubka wokół szyi m a wyglądać czerwona l u b różowa chusteczka nałożona n a szyję j a k szalik. W r a ­ mach jednego t y p u krojów dadzą się zauważyć dwie odmiany: jeden z okolic Wał­ brzycha (Jedlina), d r u g i z K a r p n i k z pow. jeleniogórskiego. Tołubek z Jedliny ma kołnierz duży, sięgający do ramion, wycięty wokół w duże zęby, ozdobiony naszyciem zielonej krepiny, wijącej się w meander. Takie same dwie tasiemki zielone zdobią to­ łubek u przedniego rozkroju. Rękawy są t u od ramienia do łokcia niepomiernie bujne, a od łokcia do przegubu dłoni obcisłe. W pasie spięty jest paskiem z tej samej materii, szerokim n a dwa palce. Dołem spod paska wokół wystaje rąbek tołubka również n a tę samą szerokość. Tołubek zaś od K a r p n i k m a kołnierz duży, wycięty w równe koło, rozłożysty, sięgający poza barki. Rękawy m a równo obcisłe od b a r k u do przegubu dłoni. Paska nie posiada. Dolny jego rąbek wciśnięty jest pod opaskę Ryc. 21. Krój katanki (A — tył i przód oraz spódnicy w pasie. pasek, B — kołnierz, C — rękaw). 17 �Tołubki szyto z atłasu czarnego, grana­ towego, niebieskiego, zielonego i sepiowego. Bywały też k a t a n k i z perkaliku kawowego w kwiaty z kołnierzem wyciętym w ząbki i ozdobionym wokół podwójną falbanką. P o ń c z o c h y były modre i białe — bez ozdób. B u c i k i z czarnej skóry płytkie, łódkowato wycięte. Strój świąteczny Czepki świąteczne wykonane były z ukwieconego adamaszku l u b aksa­ m i t u zdobionego haftem wielobarwnym, lamą, drucikiem srebrnym i złotym, naszyw a n y m i blaszkami metalowymi, k o r o n k a m i złotymi (forbotkami), wstążkami szerokimi na 9 — 1 0 cm i k w i a t a m i sztucznymi. Za­ leżnie od materiału użytego do ozdób zwały się złotymi l u b srebrnymi. U przedniego . „„ rąbka obszyte były koronkami, które albo Ryc. 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą ^ •> ' tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach zwisały albo rozpięte były n a stolarzu d r u Olbrzymich oraz ziemi Kłodzkiej. Wg obrazu cianym. olejnego P. Nitscha z r. 1911. Różnica między czepkami n a codzień, a czepkami n a święto polegała przede wszystkim n a materiale. Czepki n a codzień wykonane były z perkalu i taniej koron­ k i — czepki n a święto z adamaszku l u b aksamitu i posiadały lepsze g a t u n k i koronek, wstęgi jedwabne, ozdoby z h a f t u płaskiego, przekłuwanego i t p . C z e p k i o b r z ę d o w e . Do pogrzebów oraz podczas postu używano czepków czarnych t j . wykonanych z czarnego aksamitu haftowanego nicią srebrną l u b białą, a nadto ozdobionego czarnymi paciorkami. Wachlarzowaty otok czepka w stroju ża­ łobnym z K a r p n i k w pow. jeleniogórskim jest czarny. Również wstęgi są z krepy czar­ nej. Czepki takie noszono także na znak pokory l u b pobożności podczas niektórych uroczystości organizowanych przez Kościół. Gdy okres żałoby miał się k u końcowi, noszono czepki błękitne, ozdobione złotą lub srebrną krepiną lub haftem, a t y l k o czar­ n y m i k o r o n k a m i i wstążkami. B i ż u t e r i a . Obok kolczyków w uszach noszono n a szyi uwiązany n a czarnym sznurze dukat (złoty), a w jego braku srebrne monety, także paciorki z bursztynu, granatów l u b szkła. D u k a t nie zwisał n a piersi, lecz przypadał n a środek mostka. Pa­ ciorki wiązane były n a k a r k u kolorową wstążką opadającą n a plecy. K o s z u l a lniana, haftowana u zapięcia z przodu, obszyta była u rękawów krót­ k i c h koronkami. S p ó d n i c e wdziewano trzy (były to czasy tezauryzacji kapitału), albo też w ślad za odpryskami mody rokoka przywiązywano u bioder poduszkę, która rozdymała spód­ nicę wszerz. Używano też spódnicy wełnianej czerwonej z zielonym szlakiem u dołu. Z a p a s k a szyta była z jedwabnych lub półjedwabnych materiałów wyrabianych w Kostrzy koło Jeleniej Góry. Dziewczęta uważały zielony kolor spódnicy za codzienny, a granatowy za świą­ teczny. J 18 J �Zapaska biała, batystowa, haftowana była ście­ giem płaskim, dziurkowana i ząbkowana, albo też szyta była z m a t e r i i półjedwabnej lub lnianej wzorzystej w deseń niezbyt jaskrawy i nie rzuca­ jący się w oczy, a dołem zdobiona w fałdzistą okładkę. Piękny efekt dawała też zapaska liliowa w białe k w i a t k i , posiadająca w odległości 25 cm od dołu falbankę. C h u s t k a . Do świątecznego stroju należała też w takiż sposób zdobiona chustka biała, trój­ kątna, zarzucana n a plecy i ramiona j a k rańtuch i krzyżowana n a piersiach. Ten sposób noszenia właściwy jest także ludności polskiej n a Górnym Śląsku. Koło Głogowa, w miejsce ręcznie haftowa­ nych, noszone były chustki jedwabne z ornamen­ tem drukowanym, zaś koło Gór chustki ciemnopasiaste. Osoby starsze nosiły też chustki czarne zszywane (ryc. 24) z dwóch trójkątnych płatów. Obszyte były one cienkimi k o r o n k a m i k u p n y m i i posiadały rozpiętość około 3 metrów. Na wyróżnienie zasługuje w dawnym stroju dolno-śląskim zaginiona w połowie w. X I X , ale ongiś rozpowszechniona n a Łużycach oraz całym ślą­ sku, płachta biała, noszona jako strój żałobny. W płachty takie odziane są kobiety n a epitafium na kościele św. Małgorzaty we Wrocławiu z r. 1547. Chusty takie, zwane u górali polskich łoktuszą, trwają w stroju wrocławskim jeszcze z końcem w. X V I I I . W późniejszych czasach występowały Ryc. 23. Strój kobiecy w Karpiukach na Śląsku Opolskim i Górnym, w Ziemi Kłodzkiej, P - Jelenia Góra (według Tilkego). n a Śląsku Cieszyńskim, w Czadeckim, i n a Mora­ wach. Znane są także z Wielkopolski, z Pomorza Wschodniego i Mazur, gdzie uży­ wane były jako strój żałobny. w ow W poważniejszych okolicznościach używano stroju w barwach ciemnych. Kolory takie przystały również osobom starszym, jasne zaś, żywe — osobom młodszym. Barwy stroju w dużo większym stopniu, niż krój, odróżniały strój panien od stroju mężatek, strój weselny od żałobnego oraz wielkopostnego. B u c i k i miały kształt czółenek. Wykonane były ze skóry lub aksamitu, czasami zdobne w rozetki. C h u s t e c z k a . Do elegancji należało w święto trzymać w ręce chusteczkę do nosa, wydającą zapach liści muszkatułowych, merumferum i t p . Strój Ryc. 24. Krój chustki. zimowy W zimie noszono c z e p k i z futrzaną obsadką albo grubo watowane i pikowane, a nadto zaopatrzone w fałdzistą krezę (okaz w muzeum w Karpaczu). Krótki tołubek przeobrażał się w wydłużony k a b a t e k, który sięgał do połowy 19 �11 12 13 Ryc. 25. Typy kroju czepków dolno-śląskich. 1) Czepek kulisty, charakterystyczny dla epoki biedermajeru, występował przeważnie na nizinnych obszarach śląska. Kroje 2, 3, 4, 5, 6, 7 i 8 od­ noszą się do typu czepków dwudzielnych, czyli składających się z dwóch części, przy czym egzemplarz 2 przedstawiający dwa równej wielkości płaty trójkątne, wyraźnie różni się od egzemplarzy 3 — 8, składających się z denka przypadającego na tył głowy, oraz nałęcza czyli otoku opasującego denko. Od modyfikacji kształtu denka i nałęcza zależy krój i kształt czepka. Typ czepka dwudzielnego dominuje na Dolnym śląsku. Występuje bowiem zarówno na pogórzu, jak i na obszarach nizinnych. Egzemplarze 9, 10 i 11 przedstawiają typ czepków trójdzielnych t j . składających się z trzech płatów — dwóch trójkątnych nausznic i środkowego prostokątnego płata z trójkątnym „ząbkiem" przypadającym na czoło. Występowały one na obszarze pogórza i jego peryferiach w pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. Egzemplarze 12 i 13 przedstawiają typ kroju czepków czterodzielnych, spośród których 12 jest właściwie czepkiem trójdzielnym, na który nałożona bywa z wierzchu szeroka opaska. 20 �Tablica I STRÓJ DOLNOŚLĄSKI ZE SZKLARSKIEJ PORĘBY Malował: Jerzy Karolak �ud, a od pasa był fałdowany. Wolno przypuszczać, że główną szatą zimową kobiet dolno-śląskich była podobnie j a k naogół w całej środkowej Europie tzw. s u k i e n k a , noszona zarówno n a Łużycach, w Wielkopolsce, j a k w ogóle w całej Polsce w pocz. w. X I X . Szyta była j a k świtka, podbita i bramowana kożuszkiem, z wykładanym kołnie­ rzem barankowym popielatym, a zaopatrzona dla ozdoby n a piersiach w 4 pary po­ trzeb z chwastami. Świtkę taką nosi mężczyzna n a obrazie z poł. w. X I X znajdującym się w muzeum w Karpaczu. Krój czepków Śląsk Dolny nazywano krainą czepków. Ogromna rozmaitość tej najefektowniej­ szej części odzieży niewieściej wyraża się jednak w zdobnictwie i gatunkach materia­ łów użytych do przystroju czepków, nie zaś kroju, który da się wyrazić w czterech typach. Pod względem k r o j u dzielą się one n a : 1) kuliste, wygniatane w formach (ryc. 25, 1), wykonane były z jednego kawałka brokatu l u b aksamitu n a podkładzie z płótna l u b miękkiej papy. Zdobione były lamą, wokół twarzy koronką marszczoną, a z tyłu wstążkami, usztywnionymi podszewką pa­ pierową. Czepki te pojawiły się dopiero około r. 1810, a noszone były początkowo przez zamożne j a r z y n i a r k i z pobliskich okolic Wrocławia, ale w późniejszych dziesiątkach lat stwierdzono je w Miłocicach, pow. Strzelin; w Ostroszowicach, pow. Dierżoniów; w Wigancicach i Rudnicy, pow. Ząbkowice; w Jedlinie, pow. Wałbrzych; w Strzegomiu i żelazowie, pow. świdnica; w Roztoce i Małuszowie, pow. Jawor; w Krotoszycach, pow. Legnica; w Dalkowie, pow. Głogów. 21 �Ryc. 28. Czepek dwudzielny z oko­ lic Głogowa. Ryc. 29. Czepek dwudzielny z pogra­ nicza izersko-karkonoskiego. 2) Dwudzielne, składające się z dwóch płatów trójkątnych albo też denka przypa­ dającego n a tył głowy oraz podłużnego różnokształtnego otoku (ryc. 27). Szyte były z brokatu złotego lub srebrnego zdobnego lamą, forbotkami (koronkami z drucików) i otokiem z koronki l u b ryszki. Niekiedy uzupełniane były bardzo szeroką wstęgą t i u ­ lową rozpiętą n a szkielecie drucianym, układaną wokół szyi w kształt sutej krezy (ryc. 22). Dwudzielne czepki występowały zarówno n a północy w powiecie Kożuchów; w Sieniawie, pow. Żary; w Brzostowie, pow. Głogów; w Witoszycach, pow. Góry; w Kędziu, pow. Milicz, jako też n a południu w Ziemi Kłodzkiej, w Międzylesiu, w Orłowcu, Lądku i t p . Występują one n a całym obszarze stroju ludowego, właściwego pogórzu Ryc. 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 22 Ryc. 31. Czepek kulisty z Jedliny k. Wałbrzycha. �Dolnego Śląska. Poza t y m obszarem stwier­ dzono je nadto: w Osieku, pow. Strzelin; w Chrośnicy, pow. Złotoryja; w Chmielnie, pow. Lwówek; w Kozłowie, pow. Bolesła­ wiec; w Golance, pow. Legnica. 3) Trójdzielne składające się z płata je­ dwabiu, b r o k a t u l u b adamaszku, nakrywa­ jącego głowę od czoła aż do karczku oraz dwu płatów nausznicowych. Zdobione były haftem wypukłym, ściegiem płaskim i łań­ cuszkowym, naszyciami z pajetek i barwistych płytsk metalowych, a nadto kokard­ k a m i i koronkami. Występowały w powie­ cie jeleniogórskim (Kopaniec, Sobieszów, Szklarska Poręba, Wojanów, Chromiec), na wschodzie sięgały po Wałbrzych, a n a pół­ nocy obejmowały pow. Jawor, Bolesławiec i Lwówek. 4) Czterodzielne, składające się zasadni­ czo z dwóch różnych typów k r o j u (ryc. 25, t y p 12 i 13) występowały w Bolkowie, Ja­ worze i Szprotawie. Podział czepków wedle Ryc. 32. Dziewczyna w czepku trójdzielnym ze Szklarskiej Poręby. cech zdobniczych 1) Czepek biały, haftowany, szczelnie opinający głowę posiadał n a czole wiązanie. U boków j a k skrzydła sięgające r a m i o n — sztywne kokardy. W okolicach Zielonej Góry nosiło się ten czepek pod czarną, trójkątną chustką z tafty. 23 �2) Cały koronkowy l u b haftowany z wstaw­ k a m i koronkowymi albo też cały z sztucznych kwiatów lub wstążek wiązanych w kokardki — występował w części północnej Dolnego śląska. 3) Naj charakterystyczniej szą cechą czepka z Kamiennej Góry były dwie wąskie, białe wstążki z materiału nadającego się do prania, a więc lniane l u b perkalowe, przyczepione z bo­ ków od strony uszu i opadające z przodu poniżej pasa. Poza t y m biała wstęga przeciągana t u była w skos n a wysokości głowy i upinana w dwa od­ stające skrzydła, które opadały n a plecy. 4) W t y m samym powiecie, w Karpnikach, cechą czepków jest wachlarz z t i u l u marszczo­ nego, rozpięty n a drucikach, okalający twarz wedle mody średniowiecznej. Kokardy jedwabne upięte są n a karczku. 5) W Jedlinie otok z białej k o r o n k i nie roz­ pina się u czepka w wachlarz l u b falującą krezę, lecz od czoła opada w dół k u końcowi nosa, two­ rząc n a d n i m charakterystyczny dzióbek rozchy­ lający się w dwa półkola n a d oczyma. Nie posiada on sztywnych kokard, a jest t y l k o z tyłu mar­ szczony. Zdobnictwo stroju Od r. 1855 rozwijał się w Karkonoszach prze­ mysł koronkarski w oparciu o szkoły i dobrze zorganizowaną centralę handlową — nie oddzia­ ływał o n jednak n a dolno-śląski strój ludowy, który naówczas zaczął już chylić się do upadku, podporządkowując się modzie miejskiej. Zresztą koronki niciane służące do obramiania czepków tzw. w Polsce w w. X V I I I antualarze, nie były Ryc. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej wykonywane ręcznie. Przywożono je n a Śląsk z Jawora. z Saksonii, gdzie w okresie baroku wytwarzano je masowo w specjalnych fabrykach. Same zaś czepki brokatowe i adamaszkowe obywały się bez h a f t u , a nawet czepki aksamitne, z wyjątkiem czarnych, żałobnych, nie były ręcznie haftowane n a podobieństwo np. czepków krakowskich, kaszubskich l u b warmińskich. Ograniczano się do naszywania na n i c h dookoła srebrnych l u b złotych maszynowych koronek zwanych forbotkami. Forboty, wytwarzane w wielu miastach środkowej Europy, a n a f i a s k u D o l n y m w Dzierżoniowie, należały do zwykłego przystrój u dolnośląskiej odzieży niewieściej. Nietylko więc do szlachcianek mazowieckich, ale i do Dolno-ślązaczek z l u d u odnosiły się słowa Koszutskiego w Lorychiuszu: „Teraz i ubogiego człowieka żony nie masz, która by czepków nie nosiła z t r o j a k i m i forbotami albo t k a n i c a m i złotymi bramowanych,". Właściwa twórczość zdobnicza wyraziła się w naszywaniu paletek l u b pajetek n a jednobarwne tło atłasu czepka. Pajetki czyli złote l u b srebrne, a najczęściej barwione cynowe, cienkie blaszki różnego kształtu, którymi szlachcianki i mieszczanki w. X V I I I w Polsce zdobiły kapelusze, pantofelki, gorsety itp., weszły w modę również n a Dolnym Śląsku. Miały one kształt palmetek, serc, gron winnych, liści, stokrotek, tulipanów, 24 �Ryc. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. Ryc. 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby, pow. Jelenia Góra. gwiazdek i t p . Pajetkami wyszywano nie tylko denka t j . tylne części czepków ale i ko­ kardy umieszczane n a k a r k u oraz zwisające w dół wstęgi. Układy zdobnicze z pajetek uzupełnionych jeszcze szelążkami (cekinami), cechuje symetria w rozmieszczeniu ele­ mentów zdobniczych. Zazwyczaj do schematu kompozycyjnego należy naszywanie ceki­ nów w kształt garnka, z którego wyrasta łodyga z bocznymi rozgałęzieniami. Na końcu łodygi naszywano dużą barwną pa jętkę kształtu palmetki, a n a końcach bocznych rozwidleń — inne elementy zdobnicze. Druga technika służąca do ozdoby czepków — to h a f t wykonany ściegiem płaskim podkładanym, łańcuszkowym, wodnym, supełkami, przekłuwaniem i wypręganiem (mereżką). Haftem t y m zdobiło się czepki n a codzień, szyte z kwiecistego perkalu, a obramione z przodu szerokim n a 12 c m naczelnikiem t j . przypadającą n a czoło taśmą z cienkiego płócienka. Z tyłu zaś zdobione bywały lnianą wstążką szer. 11 cm, marszczoną w 12 fałdków tworzących n a oko szereg kokard, a końce tej wstążki opadały z karczku w dół n a długość 30 — 40 cm. Otóż za­ równo naczelniki j a k i końce wstążek zdobione były haftem, którego głównymi elementami zdobniczymi są koła (różycz­ k i , słoneczka) l u b l i s t k i wrze­ cionowatego kształtu, wypeł­ nione siatką wypręgu, a oto­ czone dużymi dziurkami. Zwy­ kle n a czoło czepka przypadał układ z trzech l u b czterech „róż" z majestatycznym jed­ n y m listkiem po bokach tego układu zdobniczego. Brzegi na- Ryc. 37. Haft u rąbka chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 25 �czelników i wstążek były obdziergane, a nadto wykończone w półkoliste ząbki z klockowej koronki, prócz tego n a końcach wstążek dawano koronkę kloc­ kową, składającą się z kwadra­ tów w układzie szachownico­ wym. Ten sam t y p h a f t u , t y l ­ ko szlachetniejszego zarówno w technice, j a k i zdobnictwie, występuje n a batystowych za­ paskach oraz n a takichże trój­ kątnych chustkach do zarzu­ cania n a plecy i krzyżowania Ryc. 38. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. ich końców n a piersiach. Tyl­ ny narożnik chustki oraz bo­ czne rogi zapasek oraz rąbki boczne chustek i zapasek (ryc. 42) ozdabia bogata kom­ pozycja motywów kwiatowych, wykonanych ściegiem płaskim podkładanym, łańcusz­ kowym, siatkowym, wypręgiem, dziurkowaniem oraz supełkowaniem. Dbałość o symetryczność układu wyraża się t u t a j w czytelności kompozycji zdobniczej, która w istocie składa się z luźnych motywów. Te misterne hafty, zachwycające bogatą skalą operowania motywami jednoro­ d n y m i w stylu, stanowią najwyższy w y k w i t zdobnictwa dolno-śląskiego, a zarazem jedno z ogniw, które łączą h a f t y wielkopolskie, górno- • i dolno-śląskie w jedną rodzinę. Odmiennym typem h a f t u są szerokie n a 4 — 1 2 c m szlaki, wyszywane nićmi bia­ łymi. Haft ten zdobi bawełniane zapaski brązowe l u b błękitne, używane do stroju codziennego. Na niektórych haftach, występuje, obok n i c i białych, także nić czerwona, Ryc. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 26 Ryc. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa (okaz w P. Muzeum Etnogra ficznym w Krakowie). �gdy zapaska m a kolor błękitny, albo niebieska, gdy zapaska m a kolor brązowy. Głównym elemen­ tem zdobniczym są t u podwójne krzyżyki, a zatem 8-promienne gwiazdki, układane w linie zygza­ kowate l u b duże zęby. Tego rodzaju zdobnictwo jest ostatnią fazą h a f t u dolno-śląskiego, przypadającą n a okres odra­ dzania się tego stroju w wieku X X . Zastosowanie h a f t u krzyży­ kowego, nie występującego da­ wniej n a odzieży dolno-śląskiej, wiąże się t u jednak ściśle z ma­ teriałem, a mianowicie drobnogroszkowym perkalem, n a którym białe k r o p k i są p u n k t a m i orientacyjnymi dla hafciarek. R . 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby (okaz w Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). yc 8. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Powyższą monografię opracowano n a podstawie zabytków stroju dolno-śląskiego, znajdujących się w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Państw. Muzeum w Jeleniej Górze, a nadto w muzeach — w Szklarskiej Porębie Średniej, Karpaczu, Kamiennej Górze, Bożkowie, Jaworze i Bolkowie. Poza jednym typem znaj­ dującego się w Jeleniej Górze stroju męskiego, reprodukowanego na ryc. 10, w żadnym z muzeów dolno-śląskich nie m a kompletu lokalnego ubioru regionalnego. Trzeba było te disiecta membra układać w całość n a podstawie studiów literatury etnograficznej oraz litografii kolorowych wykonanych przez artystę malarza A. Kretschmera, który w latach 1864 — 1870 z podziwu godną zawziętością odtwarzał w rysunkach i akwarelach swych przeróżne typy ludowe. Niemiecka literatura opisowa nie posiada żadnej pracy poświęconej stro­ j o w i dolno-śląskiemu. J . Klap­ per (Schlesische Volkskunde, Wrocław 1925), widzi n a Śląsku w średniowieczu i okresie Odro­ iii .ST dzenia jedynie strój miejski oraz nikłe jego odbicie u ludu. W i l h . Schremmer (Schlesische Volks­ kunde, Opole 1928) traktuje strój śląski jako jeden, stroju dolno-śląskiego nie wydziela w t y p odrębny, a historię tego stroju opiera głównie n a ryci­ nach w Breslaurischer Erzähler szklarskiej Poręby (okaz Z r. 1800 i 1801. To zaś pismo Państw. Muzeum Etnograficznym w Krakowie). R y c 4 2 H a f t n a b r z e g u z a p a s k i z e w 27 �Ryc. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. podaje ryciny i krótkie opisy tylko strojów najbliższych okolic Wrocławia. Stroje te noszone przez jarzyniarzy podmiejskich różnią się zdecydowanie od t y p u stroju dolno­ śląskiego, panującego n a pogórzu — dlatego w pracy niniejszej zostały pominięte. Niektórzy autorzy niemieccy, j a k np. W. Steller (Schlesische Volkstrachten, Wro­ cław 1938) zacierają różnice etnograficzne między śląskiem Górnym a D o l n y m oraz Łużycami Górnymi. Historyczne materiały do stroju zarówno górno- j a k i dolno-śląskiego zawiera monografia Guntera Grundmanna i Konrada Hanna: Schlesien (Deu­ tsche Volkskunst T. V I I I , Weimar) oraz F. Hottenrotha: Deutsche Volkstrachten vom 16 Jahr, an, bis zur M i t t e des 19 J h r h . Najdawniejszych jednak materiałów historyczno-ikonograficznych Ryc. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 28 do stroju dol- Ryc. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codzien­ nego w Szklarskiej Porębie. �Tablica II STRÓJ DOLNOŚLĄSKI Z JEDLINY Malował: Jerzy Karolak �no-śląskiego zaczerpnęliśmy z Kodeksu Ostrowskiego z r. 1353 oraz Kodeksu Wrocław­ skiego z r. 1451 z m i n i a t u r a m i średniowiecznymi z życia społeczeństwa polskiego i niemieckiego n a śląsku. Oba opracowane zostały przez St. Stronczyńskiego jako Le­ genda Obrazowa wyd. PAU, Kraków r. 1880. Z i n n y c h prac wymienić t u należy monumentalne dzieło W. B r u h n a i M . Tilkego: Das Kostümwerk, B e r l i n 1941, w którym znajdujemy duże kolorowe plansze, przed­ stawiające typy stroju kobiecego z okolic Głogowa, a zatem t y p u , który nie jest przed­ miotem niniejszej pracy, dolno-ślązaczkę w majestatycznym czepku z czarnymi skrzy­ dłami, a nadto mężczyznę w granatowym żupanie frakowym. Z i n n y c h prac omawiających szczegóły stroju, a osobliwie nakrycie głowy, n a uwagę zasługuje J . Hanika: Sudetendeutsche Volkstrachten I . Grundlagen der weib­ lichen Tracht. K o p f t r a c h t u . A r t u n g . Reichenberg 1937, praca, która użyta została tutaj dla celów porównawczych, oraz G. B a r t h e l : Die Hohe Strasse — Schlesische Jahrbücher für Deutsche A r t u . K u n s t i m Ostraum. B. I Wrocław 1939 (Tamże str. 231 — 252 E. Mayer-Heisig: Formen u . Verbreitung der schlesischen Hauben), skąd zaczerpnięto materiał do rozprzestrzenienia niektórych typów czepków dolno-śląskich oraz i c h k r o j u . Badania własne autora niniejszej monografii rozszerzyły ten mate­ riał w oparciu o zbiory znajdujące się w muzeach regionalnych n a D o l n y m śląsku. W celach porównawczych korzystano z sumiennej pracy Agnieszki Dobrowolskiej: „Strój ludowy n a Łużycach" (Biblioteka S t u d i u m Słowiańskiego U. J.) Kraków 1948, w której historyczne zjawiska stroju łużyckiego zestawia autorka z analogicznymi przemianami w strojach środkowej Europy. Ryc. 46. Guziki u kamizelek dolno-śląskich. Po bokach guziki mosiężne z ornamentem maszy­ nowo wytłaczanym, w środku guz bakfonowy, pryzmatycznie profilowany, zdobiony drobnymi zygzakami ręcznie, przy pomocy radełka. 29 �COßEPJKAHHE OÄHHM H3 npeKpacHeñfflHx CHJie3HH. HapaaoB Ha Bo3BpameHHBix 3esi.aax, aBaaeTca H3 aaBHBIX BpeSieH H3BeCTHBI Ha>I HKOHOrpaCpHieCEHe HCTOHHHKB 9THX Hapaa HaatHeË HapaaOB, OTHOCH- maecH K X I Y BeKy (MBHHaTiopBi OT 1353 r.). Ha ocHOBaHaa MHHHaTiop OT 1451 r . npeanoaaraeM, HTO B cpeĄHeBeKOBHM Hapaae Hn;KneË Caae3HH HaxoaaTca nepBoacToiHHKH niaaxeTCKoro Hapaaa IIOviLiun. B X V I Beite KOTopsie npecymeciBOBaaH naa OBoe pa3BHTne xapanrepHBie Hapaae, ÜOHBHJIHCB B STOM ao KOHna X I X Bena. IIOITH OKoao 1880 r . XOTH aaa peHeccaHca, »ceHCKae «KaTamca», Hapa,a; HajKHeË CH.ie3HH 3aK0H- THUBHHBIË X X Beice OTMeiaerca B ero pa3BHTHe noa BinarnieM HBHïceHHH perHOHaatHoñ canoÖBiTHOcra. 9ror Hapaa oxBaiaa BO BTopoË noaoBBHe X I X B. npearopHyro nacTB HaatHeË Caae3aa Ha m a p o K o t MecTHOCTH, THHymeäca BaoaB Boatmoro TopHoro xpeöTa CyaeTOB. Hoi. BaaaHHeM TeneHaa KOCMO aojiHT03Ma, B03HHKiuero B pe3yiBTaTe KanHTaaa3¡via, STOT Hapaa, Hanaa BBipoaiaaTBca, K 3 K cociaBHBie qacTH HapOiHOH KyjIBTVpBI. B MyjKCKOM Hapaae CTOHT o5paiHTt BHHMaHae Ha CHHK)K> manny cpeaHeBeuoBoro Tana, KOTopoñ HoaB30BaaacB eme B 1870 r., npaÖaBHceHHOE K anaiorHiHBiM HianKaM BO BceË IIojiBuie. OHa BBepxy KBaapaTHyio (popxiy, a ÜMeeT BHH3y oßniHTa lepHBin coöanBBii MexoM. IlHTepecHoñ Hacino Hapaaa aBaaeTca roayöoE KopoTKHił KaM3oa c pynaBaMH, HMeromBfl C3aan ase xapaKiepHBie CKaaaKH CaeayeT — oseaba ynoTpe6.iae.Maa eme oöparaTB BHHMâHHe Ha Ha 6OJ£BHIOË MHHHBIË naaiii, leppHTopna CpeiHefl EßponBi. Ha3BiBaeMBifl HO-HOJIBCKH «HtynaH». H3 HteHCKHx HapaaoB 9(p(peKTHoË lacTBH) oaessati ÔBian n e n n t i . HajKHaa Cnaesaa Ha3BaHa icpaeii nenn,0B. BoaBHiaa pa3H0BiiaH0CTB a x BBipaaiaerca B yspauieHHax n KanecTBax MaTepaaaa, HcnoaB3yeMBix aaa aeKopauan fl KpoflKH. HpnaaraeMaa 3aecB Taójrana KpoËKH noaaeT ipopsiti lennoB: 1. UlapoBaaHBie, 2. ,ÜByx-nacTHqHBie 3. Tpex-iacTHiHBie, 4. ^eTBipex-iac-THiHBie. B Hapaaax oyaHanHBix, npa3ĄHaiHBix H 3MMHHX, B OCHOBHOM oiMeieHBi Te nacía oaescaBi, KOTopBie aBMioTca TpaĄaaaoHHBiiiH B TeneHaa i i H o r n x BeKOB H HiieiOT apTHCTanecKyio neHHOCTB. KpoMe nennoB caeayeT OTMCTETB öoraTo BBiniBTBiä ÖaTHCTOBBiä naaTOK, oaaH KOHen, KOToporo HaópacBíBajica Ha naenn, a ana a p y r n x nepeKpeiHHBaaacB Ha r p y a n H BKaaaBiBaancB noa (papTyK. <3?apTyK TaKHe ÓBia aeaoM HCKyccTBa. BBIHIHBKH cBa^eTeaBCTBOBaan o öoaBinoM xyaoacecTBe HapoaHBix pyKojeaBHíHn, íapTjK Ha,a,eBaaca Ha IOÖKY, KoTopaa c3aflH HMeaa CKaaaKH, BHB3y ÖBiaa oôpasiaeHa niapoKOË 3eaeH0Ë jieHTOË. Bo BpeMa xoaoa.oB B HaatHeË Caae3HH 6y<pBi, BHH3y 6BLIH Hocnas KacpTaHBi, pynaBa KOTopBix BBepxy y3Kae, BOPOTHBKB miipoKHe, noKpBiBaiomHe naein. HMean B aaHHOM Hapaae BHaeH xapaKTep HapaaoB, B3BecTHBix c BpesieH peHeccaHca, a oa,HOBpeMeHHo MHoro nepi, KOTopBie cpo^HaioT c Hapa^oM noaBCEBx 3eMeat. 30 �CÏÏIICOK HMlOCTPADJIU 1. Hapa:ibi B CaaesHH X I V Bena no sraHnanope 1353 2. KpeoTBHBe HnacHefl Cnae3nn B X V BeKe no MiiBnanope Bpon,.iaBCKoro KoxeKca 1451 r. r. 3. H a p a x noabCKOro KpecibHHHHa B Haaieeñ Cnae3nn no MHHnaTiope 1451 r. 4. KpecTBHHCKnft Hapax HnaiHefl Ciiae3nn B X V I BBK© no rpaBiope Ha aepeBe 1571 r. 5. A i i y p M . Kaprana D3 aai3Hii HnatHen Cn.ie3na, aaiaao X I X ciojieinH (aa creKae). 6. «KaTaHKii» HiDKaeä Cn.ie3nn (no rorreHpoTTy), KOTopHe HOCE.TH B X V I , X V I I , X V I I I H X I X Bet;ax. 7. KpoËKa oTjiejiBHbix naeieä iiyatcKoro Hapaxa HnaíHeñ Cnae3nn. 8. JKnTeab HnatHen Cn.ie3nn B npa3XHniH05i atynaHe, no aKBapean 3>naŁKe. 9. HaposHBie Hapaxbi MeereiKa ExauHa, OKoao Baaôacnxa (no anTorpaíJurn Kpo*»iepa c 10. Hapax Hnameii Craeanii X I X Bera. 11. Meiaaameeitaa 12. KpOH ÖOTHHOK. 1864—1870 r. r.) sacreacKa y ÖOTHHOK. 13. HnasHe-cnjie30KHii KaM3oa. 14. HatiHOHajTBHaa mantea e yraama (KOHíJiexepaTKa) B HnacHeft Crae3nn. 15. 3HMHHH Hapax B HlKaapcKoft IIopeMÓe. 16. ŹKeHCKHe HapaxBi B KapnenKax p-Ha EaeHeii - Iopbi) no jiHTorpa^nn Kpoiiiepa). 17. Toperait HceHCKuft 6yxHniHŁiit Hapax B HlMapcKoñ Hopeiiöe. 18. ÎEeHCKHft Hapax Mecrema Exanaa OKoao Baaöaoixa, noaoBnHa X I X B. 19. T u n HœHirmHBi HnatHeñ Cnjie.sHti H3 HlKaapcKoä Hopeiiôbi. 20. VKeHCKne Hapaxti MeereiKa Exanna OKoao Baaoacnxa (no anTorpaijmn K p o i i i e p a j . 21. Kpoä 22. "leñen XByx-iaeTiKHbifi, c TioaeBOñ oôopKoit, KOToptie Hocrtan B ropax, Hax peicoft By6p Boabmoro Topuoro xpefrra 23. jKeHCKHä Hapax 24. 25. Kpoá 26. Hemna HnatHeñ Cnae3HH (no rorreHpoTTy). «KaTaHKH». CyxeTOB H siecTHOcTH Kaox3Ka. KapnmiKax p-Ha EaeHeft-ropbi (ao (De-ibue). B naaTKa. (BopiiŁi Kpoa ienn,0B HniKHeft Cnae3nn. 27. Henubi Hecre'iKa EXXHHBI C 28. lenen. xByx-iacniTHbifi oKpecTHOCTii EaoroBa. 1790—1870 29. ""leñen, XByx-iacrrnHBiH. 30. Henen, xByx-iacTHiHLDi OKpecTHocTii BojBKOBa. r.r. 31. Heneu niapoBHxnHH. 32. "íenen. Tpex-iacTnqHBiä B HlfuiapcKoft nopeuôe. 33. BHmHBita Ha nepexHefi l a e r n l e n n a MecreiKa ÎÏBopa. 34. BtiinnBKa Ha KOHiiax aeai genua MecieïKa 35. MOÏHB BBiinnTBiä ßnccepoM Ha ienn.e H3 HiKaapcKOH nopeitiôbi (EaeHa-Topa). 36. MoTHB BbiniHTbnï önccepon Ha Henne H3 H I o a p c K o f t Hopeiiôbi (p-n EjeHH-Topa). flßopa. 37. BtimnBKa H oöpyÖKa ßejioro naaTKa n3 IHiiaapcKoii Hopeuöbi. 38. BbiniBBKa n ofipyÓKa ßeaoro naaTKa H3 BoaBKOBa. 39. yroaBHHK ôamcTOBoro (¡¡apTYKa H3 HlKaapcKOË Hopesiôn. 40. BBimHBKa Ha Konnax Seaoro naaTKa H3 BoabKOBa. 41. yroabHHK 6eaoro naaTKa ma IÜKaapcKOE nopeiiöu. 42. BbimuBKa no Kpaaii (JiapiyKa n3 HlKaapcKoü Hopeuöbi. 43. BbiiHHBKa BBH3y ([lapTyKa öyxHHiHoro Hapaxa HS HlKJiapcKofi Hopeiiöbi. 44. 45. * » » » » » » » » » » » 46. nyroBHn,Bi KairaoaoB B HnacHeñ Caae3HH. 47. K a p i a pacnpexejieHHa Hapaxa Hnacnen Cnae3nn. » » Ta6aHn,a I . Hapax HHSKHOÄ Cnae3HH H3 H l r a a p c K o i t HopeMÖbi. E ) . KapoaaK. Ta6ann;a I I . Hapax Hiiaffloit Cnae3Hn n3 ExanHbi. K ) . KapoaaK. CHHCOE COJEPaCAHHÍI 1. CocToaHHe B HacToam.ee BpeMa — 2. HcTopnieoKnił o^epK 5 — Hapax HnacHefi Cnae3irH X I V BeKa 5 — Hapax HBHCHeñ Cnae3HH X V BeKa 6 — Hapax HnKHeü Cnaesan X V I BeKa 7 — Hapax HiiKHefi Caaesmi X V I I BeKa 7 — Hapax HiiHtnefi Cnae3HH X V I I I BeKa 8 — 3. PacnpexeaesHe 10 — HpinHBŁi ncHe3H0BeHna 11 — 4. Oönnan enncoK MyaccKoro Hapaxa 11 — 5. HoxpoÔHbnî cnncoK Myaicicoro Hapaxa 12 7. HoxpoÖHbiii cnacoK ateHCKoro Hapaxa 16 yKpameHna 23 — — Kpoñ ienn,0B 21 — — 6. Oömnfl CopinpoBKa CBHCOK aieHCKoro Hapaxa 15 — lennoB no xapaKrepHbiM ^epTaw YKpameHae Hapaxa 24 — 8. XapaKTepnennta HCTOHHTIKOB 27 — CnHCOic naaiocTpanHÖ. 31 �SUMMARY One of the most beautiful costumes of the Regained Territories, Western Poland, is t h a t of Lower Silesia. The earliest k n o w n iconographic sources relating t o i t go back as far as the fourteenth century (miniatures of 1353). F r o m the miniatures of 1451 we can discover t h a t certain elements of the garment w o r n by the ancient Polish nobility can be traced i n the costumes of Lower Silesia. I n the sixteenth century women's jackets, w h i c h were characteristic of the Renaissance period, appeared i n the Lower Silesian costumes and survived nearly to the end of the nineteenth century. The typical local costume ceased to be w o r n about 1880 an Lower Silesia, t h o u g h i t became p a r t i a l l y restored i n the twentieth century i n connection w i t h the prevailing currents of regional revival. The area over w h i c h this costume was w o r n i n the second half of the nineteenth century comprised the highlands of Lower Silesia extending over a broad strip of the country along the Giant Moutains (Riesengebirge). W i t h the spread of cosmopolitan currents, generated by capitalism, this costume began to disappear as a part of national life. I n the study of the male costume special attention should be directed to the navy blue cap of distinctly medieval design w h i c h was still i n use i n 1870 and w h i c h is closely related t o a corresponding cap found i n the rest of Poland. I t is square at the top and has t r i m m i n g s made of black dog's fur at the bottom. Another interesting item of dress is a short navy blue jacket w i t h characteristic t w o pleats at the back — a type of garment w h i c h can be traced over wide areas of Central Europe. Also a long coat, called i n Polish z u p a n , must be mentioned i n this connection. As far as women's costume is concerned, the most spectacular p a r t of the whole attire was the headdress — the celebrated bonnet. Lower Silesia has been called the l a n d of bonnets. Their variety is expressed equally i n t h e i r ornamental features, the type of material used and i n their interesti n g cut. The tables showing their cut, w h i c h are given above, p o i n t t o various types of Lower Silesian bonnets, i . e. 1) the r o u n d bonnet, 2) the two piece bonnet, 3) the three piece bonnet, and 4) the four piece bonnet. The types of bonnets, grouped according t o t h e i r ornamental features, have been described separately, while i n the survey of the articles of everyday, festive, and winter clothing special attention has been given t o those parts of dress w h i c h have several centuries' old traditions behind t h e m and w h i c h possess special artistic merits. Here belongs — apart f r o m specially fine bonnets — the t r i a n g u l a r lawn kerchief r i c h l y embroidered, one end of w h i c h h u n g behind, the two remaining ones being crossed over the breast and p u t under the straps of the apron. The apron itself was also a l i t t l e work of a r t , a n d the embroidery w h i c h i t contained testifies to the h i g h artistic taste of Silesian womanfolk. The apron contrasted by its l i g h t colour w i t h the vermilion skirt, w h i c h was pleated at the back and t r i m m e d all the way round w i t h a broad dark green ribbon at the 32 �bottom. I n colder seasons short jackets were worn w i t h puffed sleeves gathered at the wrist (bishop sleeves) and w i t h broad shawl-like collars covering the shoulders. I n this costume the elements of the Renaissance garment can be traced as well as var­ ious traits w h i c h testify to its close affinity w i t h the type of dress w o r n over the neighbouring Polish territories. L I S T OF PLATES 1. 2. 3. 4. 5. 6. Silesian costume i n X I V century according to a miniature of 1353. Lower Silesian peasants i n X V century according to a miniature i n the Wrocław Code (1451). The costume of a Polish peasant i n Lower Silesia according to a miniature of 1451. The costume of Lower Silesian peasantry i n X V I century according to a woodcut of 1571. Courting. Lower Silesian glass painting, the beginning of X I X century. Lower Silesian „katanka" (jacket) (according to Hottenroth) worn i n X V I , X V I I , X V I I I and X I X century. 7. Cuts of individual parts of the male costume i n Lower Silesia. 8. A Lower Silesian i n a festive tunic „żupan" (according to a watercolour by Tilke). 9. Peasant costume i n Jedlina near Wałbrzych (according to a lithograph by A. Kretschmer of 1864— 1870). 10. Lower Silesian costume i n X I X century. 11. A metal shoe clasp. 12. The cut of shoes. 13. Lower Silesian waistcoat. 14. Lower Silesian four-cornered cap. 15. Winter garment i n Szklarska Poręba. 16. Woman's costume i n Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to a lithograph by A. Kretschmer). 17. Everyday dress of a womanhighlander from Szklarska Poręba. 18. Woman's costume from Jedlina near Wałbrzych i n the middle of X I X century. 19. A Lower Silesian woman from Szklarska Poręba. 20. Woman's costume i n Jedlina, near Wałbrzych (according to Kretschmer's lithograph). 21. The cut of a „katanka". 22. The two-piece bonnet w i t h an enormous tulle ruching worn on the river Bóbr i n the Giant Mountains and i n the region of Kłodzko. 23. Woman's costume from Karpniki, the district of Jelenia Góra (according to Tilke). 24. The cut of a kerchief. 25. Types of cut of Lower Silesian bonnets. 26. Lower Silesian bonnets (according to Hottenroth). 27. The bonnets from Jedlina of the period 1790 — 1870. 28. The two-piece bonnet from the region of Głogów. 29. The two-piece bonnet. 30. The two-piece bonnet from the region of Bolkowo. 31. A round bonnet. 32. The three-piece bonnet from Szkalrska Poręba. 33. The embroidery on the front part of a bonnet from Jawor. 34. The embroidery at the end of a bonnet ribbon from Jawor. 35. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 36. Motif embroidered w i t h sequins on the bonnet from Szklarska Poręba, the district of Jele­ nia Góra. 37. The embroidery on the hem of a white kerchief from Szklarska Poręba. 38. The embroidery on the hem of a white kerchief from Bolkowo. 39. The corner-part of a batiste (lawn.) over-skirt from Szklarska Poręba. 40. The embroidery i n the corner of a white kerchief from Bolkowo. 41. The corner of a white kerchief from Szklarska Poręba. 42. The embroidery on the edge of an over-skirt from Szklarska Poręba. 43. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 33 �44. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 45. The embroidery at the bottom of an over-skirt worn as an everyday garment i n Szklarska Poręba. 46. Buttons worn w i t h Lower Silesian waistcoats. 47. Map of the territorial distribution of Lower Silesian costumes. Plate I . A Lower Silesian costume from Szklarska Poręba. By G. Karolak. Plate I I . A Lower Silesian costume from Jedlina. By G. Karolak. CONTENTS 1. Present state 5 — 2. Historical development 5 — Lower Silesian costume i n X I V century 5 — Lower Silesian costume i n X V century 6 — Lower Silesian costume i n X V I century 6 — Lower Silesian costume i n X V I I century 7 — Lower Silesian costume i n X V I I I century 8 — 3. Area 10 — The causes of disappearance 11 — 4. General description of man's costume 12 — 5. Detailed description of man's costume 12 — 6. General description of woman's costume 15 — 7. Detailed description of woman's costume 16 — Cut of bonnets 21 — Bonnets according to ornamental de­ sign 23 — Costume ornamentation 24 — 8. Sources 27 — List of plates. 34 �SPIS ILUSTRACJI 1. Stroje śląskie w w. X I V wedle miniatury z r. 1353 (Kodeks Ostrowski) 2. Chłopi dolno-śląscy w w. X V wedle miniatury w Kodeksie Wrocławskim z r. 1451. 3. Strój chłopa polskiego na Dolnym śląsku wedle miniatury z r. 1451. 4. Strój chłopów dolno-śląskich w w. X V I wg drzeworytu z r. 1571. 5. Amory. Obrazek dolno-śląski na szkle z pocz. w. X I X . 6. K a t a n k i dolno-śląskie (według Hottenrotha) noszone w w. X V I , X V I I , X V I I I i X I X . 7. Kroje poszczególnych części męskiego stroju dolno-śląskiego. 8. Dolno-ślązak w świątecznym żupanie frakowym (według akwareli Tilkego). 9. Stroje ludowe w Jedlinie koło Wałbrzycha (wg litografii A. Kretschmera) 10. Strój dolno-śląski z w. X I X 11. Zapinka metalowa u butów. 12. Krój butów. 13. Kamizelka dolno-śląska 14. Dolno-śląska czapka rogatywka 15. Strój zimowy ze Szklarskiej Poręby 16. Stroje kobiece w Karpnikach pow. Jelenia Góra (wedle l i t . A. Kretschmera). 17. Strój codzienny góralki ze Szklarskiej Poręby (Wedle rzeźby na świeczniku) 18. Stroje kobiet z Jedliny koło Wałbrzycha w poł. w. X I X (wg A. Kretschmera) 19. DaLno-śiązaczka ze Szklarskiej Poręby 20. Stroje kobiece w Jedlinie koło Wałbrzycha (według l i t . A. Kretschmera). 21. Krój katanki (tył, przód, pasek, kołnierz i rękaw) 22. Czepek dwudzielny z ogromną krezą tiulową, noszony nad rzeką Bóbr, w Górach Olbrzymich i w ziemi Kłodzkiej (wedle obrazu olejnego P. Nitscha z r. 1911) 23. Strój kobiecy w Karpnikach w pow. Jelenia Góra (według Tilkego). 24. Krój chustki. 25. Typy krojów czepków dolno-śląskich 26. Czepki dolno-śląskie (według Hottenrotha) 27. Czepki z Jedliny z l a t 1790 —1870. 28. Czepek dwudzielny z okolic Głogowa. 29. Czepek dwudzielny z pogranicza izersko-karkonoskiego 30. Czepek dwudzielny z okolic Bolkowa. 31. Czepek kulisty z Jedliny koło Wałbrzycha 32. Czepek trójdzielny ze Szklarskiej Poręby. 33. Haft na czole czepka z Jawora. 34. Haft na końcu wstęgi czepcowej z Jawora. 35. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 36. Motyw wyszyty pajetkami na czepku ze Szklarskiej Poręby (pow. Jelenia Góra). 37. Haft u rąbka chustki białej z Bolkowa. 39. Narożnik zapaski batystowej ze Szklarskiej Poręby. 40. Haft na rogu białej chustki z Bolkowa. 41. Narożnik chustki białej ze Szklarskiej Poręby. 42. Haft na brzegu zapaski ze Szklarskiej Poręby. 43. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 44. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 45. Haft u dołu zapaski do stroju codziennego w Szklarskiej Porębie. 46. Guziki u kamizelek, dolno-śląskich 47. Mapa zasięgu stroju dolno-śląskiego Tablica I . Strój dolno-śląski ze Szklarskiej Poręby. Mai. Jerzy Karolak. Tablica I I . Strój dolno-śląski z Jedliny. Mai. Jerzy Karolak. 35 �SPIS TREŚCI 1. Stan obecny 5 — 2. Zarys historyczny 5 — Strój dolno-śląski w w. X I V 5 — Strój dolno-śląski w w. X V 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I 6 — Strój dolno-śląski w w. X V I I 7 — Strój dolno­ śląski w w. X V I I I 8 — 3. Zasięg 10 — Przyczyny zanikania 11 — 4. Opis ogólny stroju męskiego 12 — 5. Opis szczegółowy stroju męskiego 12 — 6. Opis ogólny stroju kobiecego 15 — 7. Opis szczegółowy stroju kobiecego 16 — Krój czepków 21 — Podział czepków wedle ich cech zdobni­ czych 23 — Zdobnictwo stroju 24 — 8. Charakterystyka źródeł 27 — Coaepacamie. — Cnncoic HJIJUOcTpamiit. — CIIHCOK co^epacaraa. Summary — List of plates — Contents — Spis ilustracji. — Spis treści. �ZASIĘG STROJU LUDOWEGO NA P O G Ó R Z U D O L N E G O ZASIĘG TYPU ŚLĄSKA CZEPKÓW DOLNOŚLĄSKIEGO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2ccfba890d8d8bb4ed55c37b10336e1.pdf 3fd0ee3671d56c3ff751787d3914206f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5665 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5267 Title A name given to the resource Widz wolny czy bezwolny?/ O mediach Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 181 �A N N A M A L E W S K A - S Z A Ł Y G I N - dr hab., adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu Warszawskiego. W latach 1999-2005 realizowała na Podhalu projekt badawczy zakończony książką pt. Wyobra­ żenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich (2008). Wy­ niki badań prowadzonych w latach 1993-1996 na Mazurach dotyczących lokalnych wizerunków władzy gminnej zostały podsumowane w pracy pt. Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych (2003). Tematem wcześniejszych prac badawczych była wiedza lokalna o przeszłości wsi i okolicy. Wyniki ko¬ lejnych projektów badawczych relacjonowała w artykułach ukazujących się w „Etnografii Polskiej", w „Kulturze i Spo­ łeczeństwie" oraz zbiorowych publikacjach anglojęzycz¬ nych i w internetowym czasopiśmie „Anthropology Mat¬ ters" (1/2006). 182 �Anna Malewska-Szałygin WIDZ WOLNY CZY BEZWOLNY? Na pytanie „media wolne czy bezwolne?" proponuję odpowiedź antropologiczno-etnologiczną. Patrząc z antropologicznego punktu widzenia, czyli z perspektywy bliskiej codziennemu ludzkiemu doświadczeniu, moż­ na zapytać o wolność egipskiej chłopki oglądającej telewizyjne melodramaty, o wolność młodych nigeryjskich Hausa komentujących bollywoodzkie seriale, o wolność indyjskich wieśniaków śledzących ekranizację Ramayany. Kompli­ kując nieco kwestię wolności mediów, proponuję rozważenie tego, w jakim stopniu odbiorca bezwolnie poddaje się przekazywanym przez media przesła¬ niom, a w jakiej mierze może je przetworzyć i dostosować do swoich celów. Proponuję zapytać o to, co dzieje się z przesłaniem przekazywanym przez me¬ dia w chwili, gdy zderza się ono z wiedzą i językiem zupełnie odmiennym od dyskursu p r o d u c e n t ó w medialnych, gdy natrafia na lokalną wiedzę potoczną słabo wykształconych, wiejskich odbiorców. Odpowiedzi na te pytania zamie­ rzam poszukać w publikacjach referujących wyniki etnograficznych badań te¬ renowych. Specyjika mediów masowych Aby rozważyć odbiór mediów z zaproponowanej perspektywy, trzeba po­ czynić kilka założeń. Jako fundamentalne należy przyjąć dość oczywiste twier¬ dzenie, że wytwarzany przez producentów przekaz medialny nie jest odbiciem rzeczywistości. W przypadku programów referujących bieżące wydarzenia, me¬ dialne obrazy i narracje kompilowane są z rozproszonych zapisów zdarzeń rze¬ czywistych. Arjun Appadurai proponuje określenie „mediaobrazy" (mediascapes) na opisanie „produkowanych przez prywatne czy państwowe przedsiębiorstwa - obrazocentrycznch, narracyjnych relacji ze skrawków rzeczywistości" (Appa­ durai 2005, s. 52 i 55). Owe narracje są wynikiem producenckich wyborów i po¬ mysłów kompilacyjnych. Warto podkreślić arbitralność tych decyzji i ich zależ¬ ność od linii ideowej rady programowej danej stacji telewizyjnej czy radiowej. W efekcie program relacjonujący bieżące wydarzenia jest raczej „uprzedmio- 183 �Anna Malewska-Szałygin 1 towionym światopoglądem" (Debord 2006, s. 34) niż odbiciem rzeczywistości. Założenia ideowe producentów, będące podstawą konstruowania mediaobrazów, Michel de Certeau nazywa „strategiami" (De Certeau 2008, s. X L I I ) . T e n kom¬ ponent ideologiczny zwykle jest ukrywany poprzez stosowanie specyficznej kon¬ wencji przekazu pozwalającej producentom na „wykreowanie wrażenia obiek¬ tywności", „stworzenie iluzji gruntownej faktyczności" (Herzfeld 2004, s. 405). Dlatego producenci opatrują emitowane programy nazwami „Wydarzenia" czy „Fakty". Tego rodzaju tytuły zwieńczają wysiłek wytwarzania iluzji czystej referencyjności, fikcji o doskonałej przystawalności do rzeczywistości. O ile zakładany przez producentów odbiorca może uznać mediaobrazy za odbicie „czystych wydarzeń" i „nagich faktów", o tyle badacze mediów zgodnie podkreślają, że relacja pomiędzy medialnym obrazem a rzeczywistością jest tak dalece zapośredniczona, że można je nazwać „symulakrami", czyli anty-znakami, które nie odsyłają do znaczonej realności, ale przeciwnie wypierają i unice¬ stwiają rzeczywistość, zastępując ją „hiperrealnością" (Baurdillard 2005, s. 41). W wyniku tego procesu wypierania to nie fakty czy wydarzenia, ale „opowieści o tym, co się dzieje, stanowią naszą ortodoksję". Symulakry „»zakrywają zdarzenie« to znaczy czynią z niego nasze legendy. [...] Opowieści owe mają nie­ zwykłą moc [...] wytwarzania rzeczywistości za pomocą pozorów" (De Certeau 2008, s. 187). Jeśli zaufać Michelowi de Certeau, producenci przekazu medialnego mają moc wytwarzania obrazu tak sugestywnego, że zastępuje i wypiera rzeczywistość. T y m samym zyskują fundamentalną władzę określania tego, co jest rzeczywiste. Odnosząc się do popularnych stwierdzeń opisujących media jako czwartą władzę, należałoby uznać, że moc stanowienia rzeczywistości jest władzą zupełnie podsta¬ wową, a zatem raczej pierwszą niż czwartą. T a absolutyzująca, totalizująca wizja potęgi mediów byłaby niezwykle przygnębiająca, gdybyśmy nie spojrzeli na cały proces z drugiej strony i nie zapytali, co z przekazem medialnym robią odbiorcy. Co dzieje się z wytwarzanymi przez producentów mediaobrazami, gdy docierają do konsumentów? T o pytanie zmusza do przyjrzenia się relacji pomiędzy ide¬ owym przesłaniem emitowanych programów a lokalną wiedzą potoczną widza czy słuchacza. 1 „Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia. [...] Cząstkowe ujęcia rzeczywistości scalają się w nową, ogólną jedność, tworząc wyodrębniony pseudoświat. [...] W spektaklu nie należy się dopatrywać zwykłego nadużycia technik masowego rozpowszechniania obrazów. Jest to raczej wizja świata, która stała się rzeczywista, znalazła materialny wyraz; uprzedmiotowiony światopogląd" (Debord 2006, s. 33-34). 184 �Widz wolny czy bezwolny? Od wiedzy potocznej do metis Rozważenie związku pomiędzy przekazem medialnym a wiedzą potoczną wypada rozpocząć od objaśnienia tego ostatniego pojęcia. Badacze społeczni lat sześćdziesiątych interesowali się zasadami konstruowania „wiedzy życia codzien­ nego" (Shutz 1984), sposobami „społecznego tworzenia rzeczywistości" (Berger, Luckamnn 1983). Opisywali procesy typizacji, generalizacji, idealizacji, poprzez które ludzkie doświadczenia są utrwalane, przetwarzane i zmieniane w wiedzę potoczną. Antropologowie uzupełniali te dociekania, wskazując kulturowe uwa¬ runkowanie myślenia potocznego i podkreślając wielość kulturowo zróżnicowa¬ nych zdrowych rozsądków (Geertz 2005). Twierdzili przy tym, że zależność po­ między common sense a doświadczeniem nie jest prosta i w żadnym razie nie można uważać wiedzy zdroworozsądkowej za wywiedzioną wprost z doświadczenia, gdyż stanowi ona raczej zbiór kategorii uprzednich, umożliwiających interpretację bie¬ żących doświadczeń (Geertz 2005, Sahlins 2006). Filozofowie od czasów Oświecenia nieufnie odnoszący się do funkcji po­ znawczych zdrowego rozsądku (Hołówka 1986) podkreślali heterogeniczność wiedzy potocznej, na którą składają się okruchy różnych systemów idei, takich jak teorie naukowe czy doktryny religijne, z których użytkownicy kierowani prag¬ matyczną potrzebą spójnej wizji świata konstruują całość pseudohomogeniczną (Niżnik 1991). W ten sposób powstaje specyficzne narzędzie poznawcze, które użytkownikom wydaje się spójną całością, a epistemologom niekoherentnym, niemetodycznym bricolage'm - jeśli użyć terminu Claude'a Levi-Straussa. Z czasem pojęcia „wiedza potoczna", myślenie zdroworozsądkowe, common sense w publikacjach antropologicznych ustąpiły miejsca kategorii dyskurs zwykle uzupełnionej przymiotnikiem potoczny lub lokalny. Od czasów Michela Foucaulta i Pierre'a Bourdieu kategoria ta stała się popularnym narzędziem badaczy spo­ łecznych. Dyskurs łączy wiedzę ze sposobami jej wyrażania. W dyskursie idee są nie tylko ujawniane za pomocą mowy, pisma, działań czy gestów, ale przede wszystkim są w dyskursie konstruowane i nieustannie przekształcane. Najkrócej rzecz ujmując, dyskurs to sposób myślenia/mówienia dotyczący określonej sfery rzeczywistości, który pokonał inne sposoby myślenia/mówienia i stał się obowią¬ zujący (czy inaczej hegemoniczny) dla danej grupy ludzi, w konkretnym czasie i miejscu. Przyjmując takie uproszczone objaśnienie, należy pamiętać, że istnieje wiele definicji tego pojęcia, od klasycznych, oskarżanych o zapędy totalizujące ujęć Foucaulta, po bardziej użyteczne dla antropologa podejścia Nigela Rapporta (2000) czy np. Perle M 0 h l (1997). Wiele jest też szczegółowych wytycznych jak badać dyskursy (Dyskurs... 2001, Krytyczna... 2008). 185 �Anna Malewska-Szałygin Na przełomie wieków X X i X X I popularność w naukach społecznych zy­ skały kategorie podkreślające znaczenie komponentu wyobraźni w konstruowa­ niu pewników wiedzy potocznej. Jako przykład można przywołać „wyobrażenia" i „obrazy" (scapes) należące do języka teorii Arjuna Appadurai (2005, s. 52-58) czy „imaginaria społeczne" Charlesa Taylora (2010, s. 37). Objaśnienia tych termi­ nów są dość odległe od Durkheimowskiej koncepcji „wyobrażeń zbiorowych", przede wszystkim unikają jej obiektywizującego charakteru. Warto tu zaznaczyć, że Appadurai często powraca do języka Emila Durkheima, na przykład chcąc pod¬ kreślić współczesny wpływ wyobraźni na ludzkie decyzje i działania, pisze, że współcześnie „wyobraźnia przekształciła się w kolektywny fakt społeczny" (Appadurai 2005, s. 13). Ja również posłużyłam się pojęciem wyobrażenia, interpretu¬ jąc góralskie rozmowy na temat państwa i władzy (Malewska-Szałygin 2008). Obecnie modne stało się przywoływanie greckiej kategorii métis, przypo­ mnianej przez Detienne'a i Vernanta (1978). T o pojęcie okazało się nośne, ponie¬ waż podkreśla nie tylko związek wiedzy i języka jak kategoria dyskurs, ale także wiąże pojęciowym węzłem sferę praktyk. Métis - to „pewien rodzaj inteligencji, która jest zawsze »zanurzona w jakiejś praktyce«, w której łączą się »inteligencja, przenikliwość, przewidywanie, elastyczność myślenia, podstęp, zaradność, baczna uwaga, wyczucie chwili, różne umiejętności, nabyte stopniowo doświadczenie«" (De Certeau 2008, s. 82). Vernant, jako przykład métis, podaje sprytne fortele Odyseusza (Vernant 2000). James Scott, popularyzujący tę kategorię w an¬ tropologii, uważa métis za „broń słabych" , za najistotniejszy czynnik ograniczają¬ cy dyscyplinujące starania wielkich instytucji nowoczesnych, takich jak państwa, wielkie korporacje, światowe organizacje czy media, których totalizujące zapędy nie zmniejszyły się w czasach późnej nowoczesności (Scott 1998). Métis to lokalna „cunning inteligence" (Scott 1998, s. 313), czyli przebiegłość, spryt, chytrość słowem „praktyczne umiejętności niezbędne by radzić sobie w nieustająco zmieniającym się naturalnym i społecznym środowisku", umożliwiające „skuteczną adaptację do wciąż pojawiających się nowych sytuacji" oraz „ciągłe przechytrzanie nie tylko ludzkich przeciwników" (tamże, s. 313). Métis to wiedza „partyzancka" (tamże, s. 318), opozycyjna do hegemonicznego dyskursu. Wiedza adekwatna do konkret¬ nej rzeczywistości i dzięki temu unikająca uproszczeń wielkich, abstrakcyjnych teorii (tamże, s. 316). T o opis rzeczywistości dostarczający praktycznych reguł postępowania w danej, ściśle określonej sytuacji (tamże, s. 316) i dlatego zawsze mający charakter lokalny (tamże, s. 317). Tak objaśniana métis bierze udział w pro¬ cesie odbioru mediów masowych. 2 2 Nawiązanie do najpopularniejszej książki Jamesa S cotta Weapons of the Weak (1986). 186 �Widz wolny czy bezwolny? Przekaz medialny a metis Stuart Hall w słynnym szkicu Encoding/decoding (1980) podkreślał, że wi¬ dzowie i słuchacze nie są biernymi odbiorcami przekazu medialnego, ale aktyw¬ nymi podmiotami twórczo przekształcającymi ten przekaz w procesie odbioru. De Certeau dowodził, że choć producent ma swoje „strategie" (2008, s. X L I I ) kierujące tym, jak i w jakim celu konstruuje nadawane treści i obrazy, konsument odpowiada na nie specyficznymi „taktykami" odbioru (tamże, s. X L I I ) Zracjonalizowanej, tyleż ekspansywnej co scentralizowanej, hałaśliwej i spektakularnej produkcji odpowiada inna produkcja zwana „konsump­ cją": jest ona podstępna i rozproszona, przenikająca wszędzie, cicha i jak­ by niewidoczna, gdyż nie ujawnia się za pomocą własnych produktów, ale przez sposób używania produktów narzuconych przez dominujący porządek (tamże, s. X X X V I ) . Tak rozumiane taktyki to dowody lokalnego sprytu, przejawy lokalnej metis. Podążając za myślą de Certeau, badacz odbioru mediów powinien postawić pytania: jak odbiorcy „używają produktów narzuconych przez dominujący porzą­ dek przekazu medialnego"?, jaki „użytek środowiska »popularne« czynią z kultu­ ry »elit« wytwarzających język"?, jak „narzucony zasób wiedzy i symboliki [staje się] przedmiotem manipulacji dokonywanych przez użytkowników nie będących jego wytwórcami" (tamże, s. 33). Przyjmując, że „media odznaczają się [...] wyraźną ciągłością ze sferą co¬ dziennego doświadczenia, której w pewnym stopniu nadają też kształt i poprzez którą są interpretowane" (Herzfeld 2004, s. 407), można zapytać, w jaki sposób przekaz medialny oddziałuje na codzienne doświadczenia rozmówców oraz jak wy¬ korzystują oni własne doświadczenia i kategorie uprzednie do interpretowania tre¬ ści przekazywanych przez media. W swoim wywodzie o mediach Michael Herzfeld podkreśla, że medialne wizerunki stają się „krytycznym składnikiem" potoczności (tamże, s. 416), i postuluje, by badając oddziaływanie owego krytycznego składnika, przyjrzeć się wnikliwie „sile , z jaką przedstawienia medialne uczestniczą w konstru¬ owaniu współczesnych wyobraźni, tożsamości i stosunków władzy" (tamże, s. 404). Etnograficzne badanie odbioru przekazu medialnego Zainteresowanie „użytkowaniem" mediów wymusza zmianę technik ba¬ dawczych. Badania odbioru mediów prowadzone są zwykle przez specjalizują¬ ce się w tym firmy działające na zlecenie producentów. Tego rodzaju badania mające najczęściej charakter ilościowy, uzupełniane są badaniami jakościowymi, 187 �Anna Malewska-Szałygin prowadzonymi metodami socjologicznymi. Tymczasem badanie „użytkowania" mediów wymaga zupełnie innych procedur. Aby uchwycić to, co z przekazem medialnym robi konsument, trzeba być na miejscu czas dłuższy, trzeba wejść z nim w pewną zażyłość, trzeba „podzielać ich doświadczenie społeczne" (Ha¬ strup 2008) . Wszystkie te wymogi spełnia technika etnograficznych badań tere¬ nowych, czyli „badań prowadzonych w warunkach społecznej zażyłości, z udzia¬ łem rzeczywistych informatorów" (Herzfeld 2004, s. 406). „Etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania" (tamże, s. 410). Podejście etnograficzne umożliwia dostrzeżenie tego, jak przekaz medial¬ ny jest użytkowany, które z jego elementów przenikają do dyskursów lokalnych i wpływają na praktyki. Trafiając do dyskursu lokalnego, treści wyrwane z kon¬ tekstu przekazu medialnego ulegają transformacji. Badanie metodą etnograficz¬ ną pozwala na uchwycenie tego dyskursywnego „udomowienia" języka mediów w języku wiejskich rozmów. Okruchy przekazu medialnego przenikające do lo¬ kalnych dyskursów stają się motorem nowych praktyk, nie do końca zbieżnych z intencjami producentów. Badania etnograficzne, polegające na dłuższym poby¬ cie w terenie i na podzielaniu doświadczenia rozmówców dają możliwość zaobser¬ wowania tego rodzaju praktyk oraz wychwycenia ciągłości pomiędzy dyskursami a praktykami. 3 Etnograficzne badania użytkowania mediów na przełomie XX i XXI w. Pół wieku temu wyrażano obawy, że telewizja, integrując „globalną wio¬ skę" doprowadzi do homogenizacji kultury (McLuhan 2004, s. 458). Liczne ba¬ dania etnograficzne pokazały, że była to sugestia upraszczająca, bowiem odbiorcy „mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców" (Herzfeld 2004, s. 413). Dzieje się tak dla¬ tego, że „ludzie podchodzą do mediów z perspektywy swych licznych subiektyw¬ ności, na które wpłynęło całe »mnóstwo praktyk dyskursywnych«, z jakimi mieli do czynienia na przestrzeni całego życia" (tamże, s. 412). 3 „Choć oczywiście nie możemy doświadczać świata z perspektywy innych, możemy jednak podzielać ich doświadczenie społeczne. W istocie nie istnieje doświadczenie niepodzielane z nikim. Podzielanie go oznacza natomiast, że jesteśmy częścią wydarzeń: właśnie to miejsce daje nam zupełnie wyjątkowy klucz do zrozumienia światów i tego, jak się je konstytuuje i przekształca; jak w obrębie badanego przez nas układu wydarzeniowo-przestrzennego przypisuje się jednostkom pozycje" (Hastrup 2008, s. 65). 188 �Widz wolny czy bezwolny? Jeden z barwniejszych przykładów lokalnej interpretacji znacznie odbiega¬ jącej od zamierzeń producentów opisał Brian Larkin w tekście dotyczącym odbio­ ru filmów z Bollywood w północnej Nigerii (1997). Dla islamskiego ludu Hausa indyjskie produkcje okazały się zwiastunami rewolucji obyczajowej! Bollywoodzkie filmy stanowiły dla nich kluczowe źródło wiedzy o tym, jak wygląda odległy, nowoczesny, wolny świat, w którym młodzi są pozbawieni kontroli starszyzny ple¬ miennej. Filmowe wizje, budując w młodych Hausa poczucie zniewolenia pętami islamskiej moralności, rodziły rewolucyjną potrzebę podążania za głosem roman¬ tycznej miłości. Taki odbiór indyjskich filmów jest o tyle zaskakujący, że euro¬ pejskim widzom filmowe intrygi z Bollywood kojarzą się z dziewiętnastowieczną literaturą obyczajową, a problemy poślubienia wybranki serca wbrew woli ojca nie wydają się ideą wywrotową. Badania Larkina pokazują, jak dalece różne może być odczytanie przekazu medialnego w zależności od kontekstu kulturowego, w któ¬ rym jest on odbierany, oraz jak bardzo wolnościowe przesłanie mediów zależy od rozumienia wolności charakterystycznego dla lokalnej wiedzy potocznej. W późniejszym tekście Brian Larkin (2002) rozważa inny aspekt oddzia¬ ływania mediów na mieszkańców Nigerii. W tym przypadku skupia się na zna¬ czeniu kina rozumianego materialnie, jako budynek, a ściślej miejsce do którego „się chodzi". Z analizy literatury przedmiotu wynika, że w czasach kolonialnych brytyjscy kolonizatorzy budowali kina przy eleganckich hotelach, traktując je jako miejsce rozrywki, kultury i edukacji dla białych. W latach powojennych, zbudowano w nigeryjskim mieście Nano kino dostępne dla miejscowej ludno¬ ści. Jak wynika z badań terenowych, dla muzułmańskiej społeczności Hausa kino było przestrzenią ze wszech miar podejrzaną. Umieszczono je w tej części miasta, w której nie mieszkają „porządni ludzie", a raczej przebywający z dala od swych rodzin robotnicy najemni, gdzie znajdują się lokale rozrywkowe i prostytutki. W efekcie pójście do kina w mieście Kano było zupełnie innym doświadcze¬ niem dla Brytyjczyka i dla Hausa. Co więcej, było czym innym dla nigeryjskiego mężczyzny i kobiety, dla kobiet bowiem organizowano osobne spektakle, umoż¬ liwiające im obejrzenie filmu bez podzielania zamkniętej przestrzeni z obcymi mężczyznami. Rozważania Larkina pokazują wolnościowe przesłanie nie tylko przekazu medialnego, lecz nawet samej przestrzeni kontaktu z mediami, jaką jest kino. Można tylko zadumać się nad tym, czy „wolność od" islamskiego ładu moralnego prowadziła do jakiejś nowej konstruktywnej „wolności do", mówiąc językiem Ericha Fromma. O ile Larkin rozważał oddziaływanie mediów jako narzędzia upowszech¬ niania bardziej nowoczesnych wzorów obyczajowych, o tyle Faye Ginsburg 189 �Anna Malewska-Szałygin podkreśla przeciwstawny aspekt mediów. Analizując fenomen powstania tubyl¬ czej telewizji emitowanej od 1991 r. przez Iniutów zamieszkujących autonomicz­ ny okręg nad Zatoką Hudsona w Kanadzie, pokazuje, że telewizja może stać się potężnym narzędziem pozwalającym nie tylko na „zobiektywizowanie własnej tożsamości" i pokazanie jej szerokiej telewizyjnej widowni, lecz również może się stać narzędziem przywracania społecznej pamięci poprzez filmowanie wspo¬ mnień starych ludzi, poprzez rekonstrukcję dawnych sposobów mieszkania, polo¬ wania czy obróbki skór. Innym sposobem ożywiania tradycji może być ujmowanie w nową, filmową formę dawnych eposów czy mitów, czego przykładem jest inuicki film Atanarjuat nagrodzony w Cannes w 2001 r. Najważniejszym wnioskiem z badań Ginsburg jest przekonanie, że media są nie tylko nośnikiem nowinek obyczajowych, lecz także mogą „nadawać nowy autorytet starej kulturze oralnej" (Ginsburg 2002, s. 43). Wracając do terminologii Fromma, opisywane przez Gins¬ burg oddziaływanie mediów to niewątpliwie ciekawy przykład realizowania „wol¬ ności do". W tym przypadku media umożliwiają nagłośnienie lokalnego dyskursu i udostępnienie lokalnej wiedzy szerszemu odbiorcy. W procesie obiektywizacji i popularyzacji tożsamość, tradycja, wiedza potoczna Inuitów ulegają zmianom, nie do końca przewidywanym. Pozostając w kręgu kultur postkolonialnych, warto przywołać tekst Richar¬ da Wilka (2002) relacjonujący wyniki badań w środkowoamerykańskim, karaib¬ skim państwie Belize. Wilk podkreśla rolę czynnika czasowego w konstruowaniu i podtrzymywaniu dominacji kolonialnej. Twierdzi, że zapóźnienie było kon¬ stytutywną cechą kolonii, do których nowinki z metropolii docierały zawsze po pewnym czasie. Lokalna elita, mająca lepszy kontakt z metropolią, była grupą, która wcześniej od innych przyswajała sobie nowoczesne rozwiązania kulturowe, techniczne czy technologiczne, umacniając tym samym swój społeczny prymat. Kolonialne wykorzystanie czasu jako narzędzia i gwaranta dominacji zostało prze¬ łamane przez anteny satelitarne, w sposób natychmiastowy przekazujące progra¬ my telewizyjne z jednej części świata do drugiej. Rewolucyjna rola telewizji sate¬ litarnych polega na tym, że najnowsze filmy, seriale, przeboje muzyczne docierają wszędzie w tym samym momencie. W ten sposób media satelitarne dokonują zamachu na postkolonialną dominację. Znosząc dystans czasowy między dawną metropolią i koloniami, dają mieszkańcom tych ostatnich wolność jednoczesnego uczestnictwa w globalnej kulturze popularnej, uwalniając dawne kolonie od stygmatyzującego zapóźnienia. W efekcie dyskurs lokalny w Belize absorbuje nowo¬ ści w tym samym momencie, w którym docierają one w inne miejsca na ziemi, co zasadniczo zmienia jego „tubylczy", czyli „zapóźniony" charakter. 190 �Widz wolny czy bezwolny? Kontynuując rozważanie problemu wolności mediów, warto zwrócić uwagę na szeroki nurt badań etnograficznych dotyczących udziału mediów w procesie konstruowania tożsamości zarówno indywidualnych, jak i narodowych. Warto tu przypomnieć tezę Stuarta Halla (1980), że kontrolowane przez państwo media starają się konstruować „dominujące kody" państwa narodowego. T e n proces jest szczególnie ostro widoczny w państwach postkolonialnych. Dobrych przykładów dostarczają badania Purnimy Mankekar prowadzone w małych miastach nieopodal New Delhi. Jej monografia ScreenigCulture, ViewingPolitics (1993) opowiada o tym, jak w debacie z promowanymi przez media ideałami rekonstruowane są lokalne wyobrażenia o tym, co to znaczy być kobietą, matką, żoną. Książka niesie też istotne przesłanie dotyczące tożsamości narodowej - ukazuje, jak w postkolonialnych In¬ diach ekranizacja wielkiego tradycyjnego eposu Ramajana, wzmacniając hinduską tożsamość narodową, nasiliła niechęć do innych narodów i grup etnicznych, a co gorsza - dostarczyła ideowych uzasadnień stosowanej wobec nich przemocy. Au¬ torka pokazała, w jaki sposób dość kiczowaty serial stał się kluczowym elementem bieżącej „mitopolityki", konstruując „telemitologię" (2002, s. 146) ewokującą silną nostalgię za wspólnotą czystą i potężną, opartą na esencjalistycznej wizji kultury. Serial, choć opowiadał o dalekiej, heroicznej przeszłości, stanowił ważne narzędzie krytyki bieżącej polityki. Wyniki badań Mankekar pokazują ogromną siłę sprawczą telewizji widoczną w kształtowaniu poglądów i prowokowaniu do działań. Uzmy¬ sławiają też moc mediów w ustanawianiu hegemonicznego dyskursu tożsamości koncesjonowanej przez siły aktualnie będące u władzy. T ę wizję komplikują wyniki badań L i l i Abu-Lughod prowadzonych w Egipcie, które choć prowadzą ją do wniosku, że „telewizja jest kluczową in¬ stytucją produkującą kulturę narodową w Egipcie" (2005, s. 7), pokazują, że to oddziaływanie nie jest proste, należy bowiem brać pod uwagę wielogłosowość przekazu medialnego. Różne stacje telewizyjne produkują i emitują odmienne dyskursy medialne, pozostające na usługach różnych interesów narodowych, eko¬ nomicznych i klasowych, które zgodnie z przewidywaniami Gramsciego konkuru¬ ją ze sobą, walcząc o hegemonię, czyli o „rząd dusz" (tamże s. 43). W efekcie do¬ minujący dyskurs elit władzy jest nieustannie zagrożony i w każdej chwili może zostać zastąpiony przez dyskurs konkurencyjny. Zatem choć telewizja odgrywa znaczącą rolę w konstruowaniu tożsamości narodowej, walka toczy się pomiędzy różnymi wizjami czy wręcz definicjami narodu i jego kultury. Konkurujące dys¬ kursy walczą finezyjnymi metodami, bowiem skuteczność telewizji w budowaniu egipskiej tożsamości narodowej jest możliwa głównie dzięki temu, że oddziału¬ jąc na poziomie kulturowym i socjopolitycznym, rozwija swoją magię poprzez 191 �Anna Malewska-Szałygin przyjemność i „podświadome kadrowanie obrazu", a nie poprzez przymus (tamże, s. 9). W efekcie zwycięski dyskurs z ogromną siłą narzuca hegemoniczną wizję toż¬ samości poprzez rozrywkę, niekojarzącą się ze sferą politycznych sporów. T o kole¬ iny przykład silnie podporządkowującego i ograniczającego wpływu mediów. Nieco odmienne jest przesłanie monografii Dramas of Nationhood (2005), wieńczącej egipskie badania L i l i Abu-Lughod. Książka jest skonstruowana jako zderzenie dwóch ważnych głosów w dyskursie medialnym: głosu producentów, z którymi autorka przeprowadzała wywiady w Kairze i Aleksandrii, oraz głosu konsumentek przekazu telewizyjnego, wieśniaczek z Górnego Egiptu i pomocy domowych w Kairze. Przykładem głosu producenckiego są wypowiedzi autorki scenariuszy popularnych seriali, takich jak Żniwa miłości, sześćdziesięcioletniej Fathiyy al-'Assal, lewicowej aktywistki, kairskej feministki, socjalistki, pisarki, prześladowanej przez cenzurę, a nawet więzionej. Fathiyya al-'Assal deklarowała, że tworząc scenariusze, stara się promować wartości charakterystyczne dla miesz¬ czańskich klas społeczeństw zachodnich, takie jak partnerstwo w związkach mał¬ żeńskich i dążenie do samorozwoju jednostek, w tym także kobiet. Słuchając jej głosu, wydawać by się mogło, że zdolność mediów do upowszechniania i ugrunto¬ wywania nowych systemów wartości i nowego typu tożsamości jest ogromna. Jakkolwiek oddziaływanie mediów na konstruowanie tożsamości jest nie¬ zaprzeczalne, rozmowy z egipskimi wieśniaczkami i pomocami domowymi w Ka¬ irze pokazują, że oddziaływanie to nie jest takie proste, a „strategie" producentki wskutek zastosowania lokalnych „taktyk" odbioru ulegają zmianie. Abu-Lughod pisze, że wioskowe rozmówczynie w swoich wypowiedziach konstruują obraz sa¬ mych siebie na wzór heroin telewizyjnych melodramatów. Konfrontując tak zbu¬ dowany własny wizerunek z bohaterkami serialów, dochodzą do wniosku, że ich życie znacząco odbiega od promowanego przez media wzoru, co owocuje poczu¬ ciem przegrania, wykorzystywania i marginalizacji. Paradoksalnie jednak konfrontacja z telewizyjnymi wzorami osobowymi nie popycha wiejskich kobiet w stronę świata zachodniej nowoczesności, ale w stronę nowych form islamu. Nowa oferta islamskich duchownych wychodzi na¬ przeciw potrzebom nowych tożsamości jednostkowych, znacznie bardziej zindy¬ widualizowanych niż dawne, określane poprzez umiejscowienie w zależnościach społeczności rodowej. Ta wizja nowej, dążącej do samorozwoju jednostki ludzkiej została wytworzona i upowszechniona między innymi poprzez media. Odpowie¬ dzią na nią są szkolenia dla kobiet, organizowane w meczetach, pozwalające na odnalezienie miejsca we współczesnym świecie „godnego nowoczesnej kobiety islamu". T e n paradoks opisany przez Abu-Lughod w szkicu z 2002 roku znacząco 192 �Widz wolny czy bezwolny? komplikuje problem relacji media a wolność. Z jednej strony przekaz medialny ma moc wdrażania nowych wartości i wzorów tożsamości, z drugiej okazuje się, że po przeniesieniu ich na lokalny grunt powstają trudne do przewidzenia hybrydyczne sploty zarówno wartości, jak i tożsamości. Konkludując, choć potęga mediów jako czynnika zmiany jest oczywista, kierunek rzeczywistych zmian jest często zaskakujący. Podsumowując krótki przegląd wyników etnograficznych badań mediów, trzeba stwierdzić, że przezwyciężając jedne zniewolenia, media konstruują inne. Kategoria zniewolenie, podobnie jak pojęcie wolność, są bardzo różnie rozumia¬ ne, zmienne i zależne od kontekstu kulturowego. T o , co jest wolnością jednych, bywa zniewoleniem innych. Jedno jest pewne, przewidując oddziaływanie me¬ dialnych produkcji na odbiorców należy brać pod uwagę lokalną wiedzę potoczną mającą zdolność sprytnego przekształcania dowolnego przesłania w ideę często zupełnie niezgodną z zamierzeniami twórców, ale pasującą do lokalnego obrazu świata. Lokalna mètis, chytrze unikając totalizującej siły mediów, staje się odpo¬ wiedzialna za to, że intencje producentów medialnych chybiają celu, a recepcja mediów okazuje się odmienna od zamierzonej. Relacja jest jednak dwustronna. Lokalny dyskurs absorbuje nowe obrazy i treści przynoszone przez media, łącząc je z dotychczasową wizją rzeczywistości, zmieniając ją i rekonfigurując. Zrozu¬ mienie tej skomplikowanej relacji wymaga pogłębionych badań jakościowych, które biorą pod uwagę kontekst kulturowo-ideowo-społeczny produkowania i odbioru mediów. W przypadku społeczeństw postkolonialnych i społeczności postchłopskich badania prowadzone metodą etnograficzną wydają się szczególnie skuteczne. Kierując się takim przekonaniem, zamierzam rozpocząć nowy projekt badawczy pozwalający na stwierdzenie, w jaki sposób przekaz medialny oddziału¬ je na opisywane przeze mnie wiejskie wyobrażenia o władzy i państwie (Malew­ ska-Szałygin 2008) oraz w jaki sposób nowotarska mètis przekształca obrazy i treści przenikające z mediów do lokalnego dyskursu o tożsamości i polityce. 193 �Anna Malewska-Szałygin Bibliografia: Abu-Lughod L . , 2002, Egyptian Melodrama - Technology of the Modern Subject?, [w:] Me­ dia Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 115-133. Abu-Lughod L., 2005, Dramas of Nationhood. The Politics of Television in Egypt, Chicago. Appadurai A., 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Baudrillard J., 2005, Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa. Berger P., Luckmann T., 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa. Człowiek Grecji, 2000, red. Jean-Pierre Vernant, tłum. P. Bravo, Warszawa. Debord G., 2006, Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu, tłum. M . Kwaterko, Warszawa. Dyskurs jako struktura i proces: praca zbiorowa, 2001, red. T e u n A. van Dijk, tłum. G. Gro¬ chowski, Warszawa. De Certeau M., 2008, Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Detienne M . , Vernant J.-P., 1978, Cunning Intelligence in Greek Culture and Society, Atlantic Highlands, N.J. Geertz C., 2005, Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D . Wolska, Kraków, s. 81-100. Ginsburg F. D., 2002, Screen Memories: Resignifying the Traditional, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 39-57. Hall S., 1980, Encodingfdecoding, [w:] Culture, Media, Language, eds. Stuart Hall, Dorothy Hobson, Andrew Lowe, Paul Willis, London, s. 128-138. Hastrup K., 2008, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, tłum. E. Klekot, Kraków. Herzfeld M . , 2004, Antropologia. Praktykowanie tłum. M . M . Piechaczek, Kraków. teorii w kulturze i społeczeństwie, Hołówka T., 1986, Myślenie potoczne, Warszawa. Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, 2008, red. A. Duszak, N . Fairclough, Kraków. Larkin B., 1997, Indian Films and Nigerian Lovers: Media and Creation of Parallel Modernities, „Africa" 67 (3). Larkin B., 2002, The Materiality of Cinema Theaters in Northern Nigeria, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 319-336. 194 �Widz wolny czy bezwolny? Malewska-Szałygin A., 2008, Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, Warszawa. Mankekar P., 1999, Screening Culture, Viewing Politics: An Ethnography of Television, Woman­ hood, and Nation Postcolonial India, Durham NC. Mankekar P., 2002, Epic Contests: Television and Religious Identity in India, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 134-151. McLuhan M . , 2004, Zrozumieć media, tłum. N . Szczucka, Warszawa. M0hl P., 1997, Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Niżnik J., 1991, Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, red. A. Jaw¬ łowska, Warszawa. Rapport N . , 2000, Discourse, [w:] Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, eds. N . Rapport, J. Overing, London-New York, s. 117-126. Sahlins M . , 2006, Wyspy historii, tłum. I . Kołbon, Kraków. Schutz A., 1984, Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, red. E. Mo¬ krzycki, tłum. D . Lachowska, Warszawa, s. 137-192. Scott J.C., 1985, Weapons of the Weak, New Haven, Conn. Scott J., 1988, Seeing like the State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, Yale, New Haven-London. Taylor Ch., 2010, Nowoczesne imaginaria społeczne, tłum. A. Puchejda, K. Szymaniak, Kraków. Wilk R., 2002, Television, Time, and the National Imaginary in Belize, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 171-188. 195 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4882df16d6f1095bec2bbb9b65697574.pdf b62ce1cb04571e3263715e5c710bd11e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5266 Title A name given to the resource Rozmowy o polityce na targowisku / Kultura polityczna Polaków Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kultura polityczna Polaków, red. B. Gołębiowski, Łomża, Oficyna Wydawnicza „Stopka" 2004, s. 387-410. Anna Malewska-Szałygin Rozmowy o polityce na nowotarskim targowisku (2001 r). Terminem kultura polityczna, określano popularnym zwłaszcza w publikacjach z lat 70., „postawy wobec polityki", czasem także „wiedzę o polityce i ocenę faktów", „wzory zachowań politycznych", „normy postępowania w życiu publicznym" lub „zespól 1 treści ideologicznych" . Ja chciałabym zaproponować spojrzenie z innej strony. Jest to ujęcie językowe, bo tematem są rozmowy, ale nie językoznawcze. Chodzi o słowo splecione z działaniem, o ten aspekt języka, który jest związany z mową i określany w fundamentalnym rozróżnieniu de Saussure'a (1991) francuskim słowem parole, przeciwstawianym langue rozważaniu języka jako systemu znaków. A więc polem moich zainteresowań jest dyskurs o polityce - potoczne rozmowy na temat polityki. Targowe rozmowy o polityce. Rozmowy na nowotarskim targowisku prowadzone były w tygodniach poprzedzających wybory parlamentarne w październiku 2001 r. Część z nich to wielogłosowe debaty obejmujące kilku, niekiedy zmieniających się rozmówców. Niektórzy z nich mieli poglądy podobne, inni przeciwstawne, co czyniło dyskusję bardziej ożywioną. Część z nich była nieco pod wpływem alkoholu, którym „rozgrzewali się" sprzedając konie, prosiaki, kożuchy, kapcie i inne towary. Byli to najczęściej ludzie w średnim wieku, ale było też kilka osób po 70, w większości kobiet, których wypowiedzi charakteryzował duży dystans do spraw bieżących, spojrzenie z perspektywy przeżytych dziesięcioleci i przez pryzmat gospodyni. Swoje sądy ujmowały zwykle w zwięzłe, dosadne słowa. Targowisko (podobnie jak bar) jest miejscem, gdzie ludzie często rozmawiają o polityce, zwłaszcza na kilka dni przed wyborami. Tradycyjna etnograficzna metoda pukania do domów w wybranej wsi (lub kilku wsiach) nie sprawdzała się w przypadku naszego tematu badawczego, rozmowy były wymuszone i bezbarwne. Wybór targowiska okazał się bardzo trafny. Z łatwością udawało się zainicjować rozmowę na temat preferencji wyborczych, a często po prostu włączyć się w zasłyszaną mimochodem rozmowę. 1 Te określenia są elementami definicji kultury politycznej zaprezentowanych przez Irenę Kamińską-Szmaj w artykule Co to jest kultura polityczna? (1994). 1 �W latach 1999-2000 we wsiach powiatu Nowy Targ prowadzone były badania 2 dotyczące rozumienia pojęć należących do języka politycznego . Wówczas badacze w oparciu o szczegółowy kwestionariusz starali się odtworzyć lokalne rozumienie takich pojęć jak: polityka, demokracja, państwo, wybory, prezydent i in. Cel badań rozpoczętych w 2001 r. 3 był inny. Chodziło o uchwycenie specyfiki lokalnego, góralskiego języka rozmów o polityce . Zatem technika badań zakładała jak najmniejszą ingerencję badacza po to, by zmniejszyć jego wpływ na treść, a zwłaszcza formę wypowiedzi. Badacze nie byli zaopatrzeni w kwestionariusz. Zaczynali rozmowę od pytania na kogo będzie Pan głosował?, a potem brali udział w spontanicznie rozwijającej się dyskusji, starając się doprecyzować wypowiedzi. Zalecenie minimalnej ingerencji dotyczyło nie przerywania toku rozmowy kolejnymi pytaniami, jednakże udawanie, że badacza nie ma, ukrywanie jego udziału w dyskusji byłoby niezgodne ze współczesnymi zasadami prowadzenia badań antropologicznych (Tokarska-Bakir 1995), a przy tym byłoby nienaturalne. Milczący badacz przysłuchujący się rozmowie zostałby zapewne posądzony o inwigilację. Toteż kolejne zalecenie dotyczyło nie ukrywania własnych poglądów politycznych. Jeśli udział badacza w targowej dyspucie miał być naturalny, powinien on tak jak inni uczestnicy ujawnić swoje przekonania. Efekt tej dyrektywy był nadspodziewany, deklaracja głosowania na partię taką jak np. Platforma Obywatelska, na którą nikt z targowych dyskutantów nie zamierzał głosować, budziła oburzenie (wyrażane w nieparlamentarnych słowach) i niezmiernie ożywiała rozmowę. Prezentując wyniki badań zdecydowałam się, zgodnie z zaleceniami analizy dyskursywnej, na uporządkowanie materiału według wyrażeń najczęściej powtarzających się w naszych rozmowach. Zaczynam od stwierdzeń najpowszechniejszych, ale przedstawiam też te pojawiające się rzadziej i takie, które występują zupełnie jednostkowo. Staram się zaznaczać dla jakiej grupy rozmówców (wiek, wykształcenie, płeć) charakterystyczne są dane sformułowania i nakreślić kontekst sytuacyjny, w jakim padają. Odwołując się do szerszego kontekstu historyczno-polityczno-gospodarczo-społecznego próbuję uchwycić myśl zamkniętą w takie właśnie, a nie inne słowa. Rząd się nie sprawdza! - to najczęstsza opinia. Te słowa pojawiły się właściwie w każdej wypowiedzi. Do czego się odwołują? Otóż, jak się okazuje, podstawą oceny rządu jest sprawność w sferze gospodarczej. Sprawdzianem dla kolejnej ekipy rządzącej jest obniżenie poziomu bezrobocia, poprawa zarobków, rent i emerytur, jednym słowem dobrobytu 2 Język polityczny to według autorów Rytualnego chaosu (1997) język jakim mówią się o polityce tzw. elity symboliczne przemawiające przez media. Według przytaczanego już rozróżnienia język rozmów o polityce to język potoczny, jakim mówią o sprawach polityki ludzie nie należący do klasy politycznej, ani do elity symbolicznej i świata mediów.. 3 2 �społeczeństwa, a zwłaszcza, jak mówią nasi rozmówcy: prostego narodu czyli ludzi niewykształconych, mieszkających na wsiach i w małych miastach. To spostrzeżenie współgra z tezą, że poczynania władzy odnoszone są do sfery gospodarczej i w relacji do niej oceniane. Powszechne w rozmowach z mieszkańcami wsi utożsamienie polityki z 4 gospodarką jest znaczące. Polityka rozumiana jako abstrakcyjne rozważania dotyczące idealnego ustroju spraw państwa jest poza ich zasięgiem. Oni tak o niej nie myślą. Często 5 używane przez nich metafory porównujące rząd do gospodarza (premier to un jest jak gazda, na gazdówce) lub ojca rodziny (un jest głowa - jak ojciec w rodzinie) pozwalają stwierdzić, że dla ludzi słabiej wykształconych, mieszkających na wsi polityka to gospodarowanie państwem, odbywające się według tych samych zasad co zarządzanie gospodarstwem. Naturalne jest zatem, że sprawdzian umiejętności gospodarowania jest podobny - ekonomiczny. Kryzys pański gospodarki jest czysty! Dobrym opowieść 80-cioletniej przykładem oceniania władzy mieszkanki Łopusznej. przez pryzmat Jest to historia jej doświadczeń, zaczyna się w latach dwudziestych, a kończy współcześnie: Przed wojną no to było nam nieźle, no byli biedniejsi, byli bogatsi, ale dobrze było - zapłacił podatku 20 zł to sprzedał owcę za 20 zł i więcej go nic nie obchodziło. Co chciał to kupił, co chciał to miał. No, za Niemców, to później było źle. Oni nam zabierali: a to śmietany, mleko, grule, wszystko trza było oddawać, no to jus ciężko, nie było nawet nieroz co jeść. No później te łosiem roków [1945-1953] po wojnie to było cięsko nim się to wszystko trochę dźwigło do góry. No a później (...) przepracowała naprawdę nie było źle i zarobiło się, bo przecie robota była - ja przecież 6 te 33 roki w kombinacie , no to nie było źle - możno było się najeść i kupić co, bo niedrogo było. No a później, jak ta „Solidarność" objęła [rządy], no to kryzys pański czysty!!! Przemiany władzy są tu przedstawiane z powszechnie przyjętej perspektywy jakości życia rolników i ich dobrobytu. Dobra władza nie zabiera za wiele, daje ludziom pożyć, stwarza im takie warunki, żeby mogli zarobić. Nie musi dawać specjalnych osłon socjalnych, ważne, żeby tak zarządzała gospodarką, aby człowiek mógł zarobić i żeby ceny towarów nie były tak wysokie, że dochody na nic nie starczajom. Na koniec warto zwrócić 4 O tym, że mieszkańcy wsi rozmowę o polityce od razu zamieniają w rozmowę o gospodarce i ekonomii pisał Piotr Kędziorek (1996). O przydatności analizy używanych metafor w procesie interpretacji wypowiedzi piał Lakoff (1988) oraz Ohnuki-Thierney (1991) i inni. Mowa tu o Kombinacie Przemysłu Obuwniczego „Podhale", powstałym w 1955 (Dzieje...1991), zatrudniającym ok. 7.000 pracowników - największym zakładzie produkcyjnym Podhala, instytucji, w której górale mogli posmakować luksusu pracy etatowej, regularnych zarobków, opieki socjalnej. Szybko się do tej stabilności finansowej przyzwyczaili i boleśnie odczuli upadek kombinatu w 1992 r. Do tej spra wy wielokrotnie nawiązywali w rozmowach. 5 6 3 �uwagę na określenie: kryzys pański czysty - łączy ono język mediów od lat 70-tych mówiących o zmianach gospodarczych w Polsce w kategoriach kryzysu, z często powtarzanym na Podhalu (i nie tylko) wyrażeniem krzyż pański [mieć z czymś lub kimś krzyż pański - oznacza mieć poważne i długotrwałe kłopoty]. Ta urocza zbitka nader syntetycznie podsumowuje proces transformacji ustrojowej. Oni sprzedali Polskę - jest to kolejny często powtarzający się motyw. Ten zarzut dotyczył wyprzedawania majątku narodowego, a zwłaszcza zakładów produkcyjnych, zagranicznym inwestorom. Obejmował też ulgi podatkowe dla zagranicznych supermarketów, które spowodowały osłabienie rodzimego handlu, a także import żywności powodujący, że polski rolnik miał problemy ze zbytem. Pojawianie się formułki oni sprzedali Polskę prawie w każdej rozmowie jest zadziwiające. Najczęściej nasi rozmówcy patrzą na sprawy polityki przez pryzmat dostatku czy raczej przetrwania własnej rodziny, sprowadzają problemy polityki do własnego podwórka i garnka (do którego nie mają co włożyć), a tu taka troska o dobro wspólne, ogólnonarodowe. Sprzedaż majątku narodowego, wkraczanie obcego kapitału kojarzy im się z okresami zależności, często przy tej okazji przywołują sytuację Polski pod zaborami, ale najczęściej, zwłaszcza ludzie starzy, odnoszą ją do doświadczeń okupacji niemieckiej i zubożenia polskiego społeczeństwa poprzez odprowadzanie zysków do Niemiec. Polakom pozostawała wówczas ciężka, źle opłacana praca, bez udziału w wypracowanych dochodach. Strach przed powtórzeniem się tej sytuacji widać wyraźnie w słowach starej kobiety: To mi się najgorzej nie podoba, że oni własność wyprzedają. Jak oni se wyobrażają, że zrobią nas Poloków i tych śtarsych i tyk młodyk niewolnikami innym krajom!!! Tak będzie, jak oni wyprzedadzą co majom najlepsze. No to czym będziemy jak nie niewolnikami? To mi się straśnie ni podobo i przeważnie tym starym syćkim się nie podobo. Warto doprecyzować kim są oni, którzy sprzedają polski przemysł. Oni się sami powybierają. Oni to ci na górze lub ci przy władzy bardzo rzadko nazywani są politykami. Oni są grupą hermetyczną, odległą, na którą zwykły człowiek ma nikły wpływ. Takie przekonanie może szokować w sytuacji gdy od 1989 r. posłowie i radni wybierani są w wolnych, wielopartyjnych wyborach. Tymczasem oświadczenie oni się sami powybierają należy do arsenału sformułowań najczęściej powtarzających się w rozmowach. Na pytanie badacza: czy nie ma sposobu żeby wybrać dobrych ludzi? Kobieta w średnim wieku, z wykształceniem średnim zawodowym odpowiada: to już od nich zależy, nie od nas, a od nich. Niech się wybierają! Przyparty do muru pytaniami: czy to znaczy, że wybory są fałszowane? mężczyzna l . ok. 50, ze średnim wykształceniem odpowiada: w ostatnich wyborach do rad niezależni obserwatorzy stwierdzili, że głosowało 30%, a oficjalnie podali, 4 �że 60%. Dalej jest fałszowanie wyborów. Przypadków oskarżeń o fałszowanie wyborów odnotowałam zaledwie kilka, natomiast oświadczeń, że politycy powybierają się sami usłyszeliśmy bardzo wiele. Wypowiadający je często dodają mętne uzasadnienie, jak 80letnia kobieta z Łapsz Wyżnich, z wykształceniem podstawowym: Idziem do kościoła rano i skreślim tam mniej więcej kogo rozumiem, a oni kogo chcą to sobie wybiorą, a to co my skreślimy to i tak idzie gdzieś. Nie tak jest? Wybory często postrzegane są jako swego rodzaju rytuał czy powinność, realny związek między indywidualnym wyborem człowieka a oficjalnymi wynikami wyborów jest luźny. Dlaczego tak jest? Sądzę, że pięćdziesiąt lat przyzwyczajenia do praktyki wyborczej zalecającej głosowanie „bez skreśleń", gdzie samo wejście do kabiny wyborczej, za kotarkę, jak mówią nasi rozmówcy, było uważane za brak zaufania do socjalistycznej władzy nie jest tu bez znaczenia. Człowiek, który jednak pragnął skorzystać z możliwości „wolnych wyborów" (jak wówczas nazywano wybory do sejmu, obecnie przez socjologów nazywane „kontraktowymi") mógł co najwyżej dokonać niewielkich przesunięć na liście wyborczej układanej wcześniej przez stronnictwa: PZPR. ZSL, SD. Skutek wymagającego odwagi wejścia do kabiny był żaden. Przekonanie o tym, że wybory nic nie zmienią, a udział w nich jest obowiązkiem jest niewątpliwie skutkiem doświadczeń z czasów PRL, ale nie tylko. Sądzę, że związane jest także z obecnie stosowaną ordynacją wyborczą, która przewiduje głosowanie na listy partyjne. Wyborca zakreślając nazwisko swojego kandydata oddaje głos na partię (lub formację bezpartyjną). To, który z kandydatów będzie ją reprezentował jest wynikiem wewnętrznej roszady dokonywanej po wyborach. Kolejną przyczyną przekonania o bezsensowności wyborów jest układ okręgów wyborczych. Zwłaszcza w przypadku wyborów lokalnych okręgi jedno-mandatowe mogłyby, jak się wydaje, poprawić sytuację. Wymieniając czynniki historyczne i polityczne, które ukształtowały przekonanie o tym, że wybory nie dają wpływu na władzę, warto podkreślić też zjawisko kulturowe o bardzo starych korzeniach. Mam na myśli archaiczny sposób postrzegania władzy, o którym pisali np. Van der Leeuw (1978) i M . Eliade (1994), który J. J. Roux (1988) nazywa 7 monarchicznym, a Michel Fouault (1998) opisem władzy w terminach suwerenności . Sfera władzy jawi się w nim jako odległa od świata zwykłych ludzi, rządząca się własnymi prawami, mająca swoją wiedzę tajemną, niedostępną dla ludzi spoza jej kręgu. Tak postrzegana władza różni się od społeczeństwa ontologicznie, jest bytem innego rodzaju, często związanym z rzeczywistością sacrum przeciwstawianym profanum poddanych. W tym 7 Foucault przeciwstawia dwa sposoby mówienia o władzy: w kategoriach suwerenności i dyscypliny (1998, s. 45). 5 �wizerunku źródłem władzy jest sacrum, które informuje o swoim wyborze poprzez znaki, potwierdzone następnie rytuałami takimi jak koronacja czy „pomazanie" olejem świętym (Roux 1988). Zwykły człowiek może odczytać znaki, ale nie dokonuje wyboru władzy, nie może mieć na nią wpływu. Może zachować nadzieję, że władza zechce okazać się dla niego łaskawa. Poddany może przedsiębrać rytualne działania w celu przebłagania czy zaklinania jej, ale ona i tak pozostanie niezależna, poza zasięgiem jego działań, nie w jego mocy. Oczywiście nasi rozmówcy nie uważają władzy za związaną ze sferą sacrum. Władza została sekularyzowana już dawno, pozostał natomiast nawyk myślenia o niej jako o sile wyższej oddziałującej na człowieka jednostronnie i zwykle wobec niego nieprzychylnej. Oświeceniowa koncepcja „umowy społecznej" i wyboru reprezentantów rządzących w imieniu ludu jest przeciwstawną wizją, wcielaną w życie przez twórców konstytucji Stanów Zjednoczonych, a w Europie upowszechnianą po rewolucji francuskiej 1798 (Hobsbawm 1990, Mill 1995 i inni). Przysłuchując się naszym rozmowom, można odnieść wrażenie, że jej echa pojawiają się jedynie w wypowiedziach mężczyzn ze średnim wykształceniem technicznym lub wyższym. Głosować trza iść. Patrząc z tej perspektywy nieistotne jest na jaką partię obywatel będzie głosował ważne jest dopełnienie rytuału. To przekonanie wyrażali wprost zwłaszcza ludzie starzy i słabo wykształceni. Niektórzy byli przekonani o tym, że wybory są obowiązkowe: to jest przymus, że każdy musi iść, a jak nie idzie to oni po człowieka przyjdą- mówiła starsza kobieta. Inni przywoływali motywacje patriotyczne: pójść pójdę, bo jako Polka, no to muszę. Większość jednak podkreślała, że choć głosować trza iść, powinno się to niestety nie wiadomo na kogo, to jest obowiązek obywatela iść głosować, ale nie wiemy kogo wybierać. Dlaczego nie wiadomo? Powodów jest kilka. Podstawowy to taki: w ostatniej dekadzie istnienia PRL, coraz popularniejsze było przekonanie, że sposobem usunięcia różnych nieprawidłowości w życiu publicznym i niewygód w życiu gospodarczym będzie wymiana ekipy rządzącej z komuchów (jak nasi rozmówcy nazywali ówczesne elity rządzące) na Solidarność. Obecnie już wiadomo, że obie formacje się nie sprawdziły, bo obie kradły po równo. Zapytani o preferencje wyborcze sprzedawcy na targu (lat około 50) mówią: SLD? Będą kraść jak tamci, tylko nie mają już co ukraść, bo „ Solidarność " już wzięła co było najlepszego. Unia Wolności oni już dali nam taką wolność, że uch! Może SLD? Oni przejdą, bo małymi kroczkami do władzy idą, ale dużymi krokami wylecą z rządu - bardzo trafnie prorokował w 2001 r. mężczyzna ze średnim wykształceniem. Może coś się zmieni w tej Polsce. Te słowa padały zawsze jako komentarz - uzasadnienie dlaczego pomimo braku wiary w skuteczność wyborów nasi rozmówcy brali w 6 �nich udział. Racjonalnie rzecz biorąc nie wierzyli w realne skutki głosowania, co jest zrozumiałe w świetle ich przekonań opisanych wcześniej, ale mieli NADZIEJĘ. Doświadczenie poprzednich wyborów jej przeczyło, ale nie było w stanie podważyć nieracjonalnej wiary w lepsze jutro. Trudno przyjąć, że będzie jeszcze gorzej gdy rolnictwo całkiem leży, a zakłady posprzedawali, pozostaje wierzyć, że będzie lepiej: może coś się zmieni w tej Polsce, ta partia co teraz jest to nic nie zrobiła, ci poprzedni co tam byli - też. Ot, posprzedawali to i tamto. Oni tylko kłamią - to kłamczuchy, biedę w kraju zrobili jak cholera. Oni ino grabiom do siebie. To wyrażenie należy chyba do rekordzistów jeśli idzie o ilość powtórzeń. Wypowiedź ta dotyczy rządu i ludzi władzy, którzy najczęściej nazywani są krótko oni. Przekonanie o działaniu dla własnej korzyści, a nie dla dobra wspólnego, było wyrażane powszechnie zarówno przez ludzi słabo wykształconych: każdo kuro ku sobie grzebie, każde grabie ku sobie grabiom lub inaczej: oni chcą sami pojeść na nas nie patrzą, na wieś, na tych robotników, chłopów w ogóle nie patrzą jak i z wykształceniem średnim: złodziejska władza - ustawę w sejmie se przegłosuje za 3,5 mld zł, kupi ustawę i zrobi taki podwójny biznes. Wypowiedzi ludzi lepiej wykształconych świadczą o ich zorientowaniu w bieżących wydarzeniach - potrafią wskazać przykłady prywaty i korupcji, jakich dopuszczają się politycy. Ludzie mniej wykształceni utyskując na władzę chętnie korzystają z ogólników i wyrażeń pochodzących z języka propagandy PRL-u, jak np. charakterystyczna dla tamtego okresu zbitka słowna robotników i chłopów. Sentencja o grabiach, które grabią do siebie pojawiała się kilkakrotnie w wypowiedziach ludzi starych. Ton, jakim była wygłaszana, pozwala sądzić, że należy do potocznych prawd - podstawowych, ogólnie znanych, zasad działania władzy. Tego rodzaju prawa odnoszą się do władzy jaka istnieje zawsze i wszędzie, do władzy w ogóle. Skąd pochodzi przekonanie, że władza kradnie? Podstawą jest obserwacja gospodarczej sytuacji w kraju. Wszyscy płacą podatki (rolnicy odczuwają to bardzo wyraźnie, sprzedawcy na targowisku również), a pieniędzy na renty, emerytury, służbę zdrowia, pensje w placówkach budżetowych nie ma - nasi rozmówcy uważają to za podstawowy dowód na rzecz tezy, że władza kradnie. Afery pokazywane w telewizji, komentowanie zeznań podatkowych polityków - to kolejne argumenty stanowiące materiał dowodowy w tej sprawie. Szczególnie bolesną dla naszych rozmówców jest informacja o poborach, jakie przyznawane są posłom, radnym, burmistrzom, wójtom, członkom rządu i innym urzędnikom państwowym. Trudno tu użyć określenia kradzież, gdyż są to legalnie przyznane pensje, diety itp. jednak dysproporcja pomiędzy dochodami naszych rozmówców a poborami urzędników jest tak wielka, że powszechnie uważana jest za złodziejstwo sankcjonowane prawem i budzi 7 �straszne rozgoryczenie: Telo ich w rządzie jest i telo im brać miesięcznej pensji. Po co telo tych urzędników, gdy bieda na świecie jest. Niech se dadzą mniej, a podzielą się z innymi. W tej wypowiedzi człowieka w średnim wieku, z zasadniczym wykształceniem rolniczym, słychać niechęć do złej władzy, która działa dla własnej korzyści i marzenia o dobrej, która powściągnie swoje apetyty i da żyć ludziom. Propozycję naprawy państwowych finansów przedstawia 75-letnia góralka, z przedwojennym, czteroklasowym wykształceniem: Bierą po te 15, 16 tysięcy, a nom, biedocie to 470 [zł] renty dajom, bo jesce trza tej biedocie ująć, a kiej by oni se ucięli, to by tej biedy nie było na świecie. Niech oni se ubierą trochę z tej kieseni hrubej, a puscą tak na tą biedotę, to będzie lepiej na świecie. Takie postawienie sprawy jest związane z tradycyjnym obrazem władzy i z przekonaniem, że istnieje władza zła, która dba o siebie i władza dobra, która dba o społeczeństwo, na wzór dobrego i złego króla, o którym pisał Roux. Na tym czarno-białym podziale opiera się też legenda Janosika oraz wiele kampanii przedwyborczych. Warto też zwrócić uwagę na sformułowanie niech se dadzą mniej. Wyrasta ono z przekonania, że politycy sami ustalają swoje pobory. Jest ono nie pozbawione prawdy, bowiem zarówno radni w gminach jak i posłowie sami zatwierdzają wysokość diet i innych dochodów, jakie czerpią z piastowanych funkcji. Ten fakt jest dla naszych rozmówców ważnym argumentem potwierdzającym, że mamy tu do czynienia z sankcjonowanym prawnie okradaniem społeczeństwa, z władzą, która grzebie pod siebie. Zdanie: niech se dadzą mniej współgra z oni się sami powybierają, w obu przypadkach władza jest samodzielna, żeby nie powiedzieć samowolna, a Szary Człowiek nie ma na nią żadnego wpływu - może jedynie żywić (płonną) nadzieję, że władza się sama powściągnie, co wydaje się naszym rozmówcom wątpliwe wobec powszechnie znanych, odwiecznych, potocznych zasad działania władzy. Radzą, radzą a to na nic idzie. Kontynuując rozważanie cytowanej wypowiedzi warto przytoczyć jeszcze kolejny fragment rzucający światło na potoczną wiedzę o władzy. Oni idą na dietę, dietę bierą, setke na dzień mo taki i tam radzą i radzą i wse to na nic idzie, wse idzie do powietrza, jak dym. Nie wszyscy nasi rozmówcy wyrażali ten pogląd tak poetycko jak ta starsza kobieta, ale w wielu rozmowach pojawia się sugestia, że politycy, z zwłaszcza parlamentarzyści to darmozjady. Oczywiście, to przekonanie opiera się na charakterystycznej dla rolników i robotników wizji pracy. Za pracę uważają przede wszystkim pracę fizyczną najczęściej wytwarzanie jakiegoś produktu materialnego: żywności, butów itp. Pracą są też usługi takie jak budowanie domu czy prowadzenie gospodarstwa. Ważne, żeby efekt pracy był widoczny i wymierny, podlegający rozróżnieniu na dobrze i źle wykonaną pracę. Wątpliwe jest, czy polityk jeżdżący dobrym samochodem z bankietu na bankiet w ogóle 8 �pracuje. Za pracę nasi rozmówcy są skłonni uznać udział w obradach sejmu, jednak transmisje z sali sejmowej, które jesienią i zimą rolnicy często oglądają, przekonują ich, że posłowie jeśli pracują to źle, bo ławy sejmowe są puste. Absencja posłów oznacza ich nie przyjście do pracy, co dla ludzi wdrożonych do wymogów regularności pracy np. w kombinacie obuwniczym jest jednoznaczną przyczyną zwolnienia: Mnie to krew zalewa jak widzę ten Sejm. Jak pani idzie do pracy, to ma pani obowiązek i jak pani do roboty nie przyjdzie, to wyleją, a tam, jakieś prawa mają ustalać, pińć osób siedzi w ławach, jeden pieprzy sam nie wie co i co to jest Sejm? Kopa w dupę im i do domu. Ludzie w średnim wieku, z wykształceniem średnim podkreślają także, że efekty pracy parlamentarzystów jakimi są ustawy, a szerzej prawo są produktem niskiej jakości. Ujmują tę oceną w dosadne słowa: w Polsce jest prawo do dupy. Za komuny było lepiej. Kolejnym z najczęściej powtarzających się zwrotów jest zdanie: za komuny było lepiej. Należy tu wyraźnie podkreślić, że nostalgia za czasami PRL, szeroko opisywana w literaturze socjologicznej [Nim będzie...(1997), PRL...(2001), Nostalgia.. (.)] jest zjawiskiem różnorodnym. Czym innym jest młodzieżowa moda na stroje, muzykę czy polskie komedie z tego okresu, czym innym wypowiedź górala handlującego odzieżą na targowisku. Skupiając się na góralskiej wersji nostalgii za PRL-em warto podkreślić, że stwierdzenie za komuny było lepiej prawie we wszystkich przypadkach pojawia się z uzupełnieniem: bo każdy miał pracę. Górale wielokrotnie mówili o mankamentach dawnego ustroju. Nawet niewykształceni ludzie mówiąc o korzyściach zmiany wymieniali: opuszczenie terytorium Polski przez radzieckie wojska, zwiększenie swobód religijnych i ułatwienia w prowadzeniu prywatnej działalności gospodarczej. Było to dla mnie zaskoczeniem - mieszkańcy mazurskiej gminy, w której prowadziłam badania w latach 1994-1996, wracając pamięcią do kolejnych dekad PRL-u albo chwalili ten okres, albo narzekali na niesprawiedliwość w rozdziale środków do produkcji rolnej, pralek czy papierosów, ale nikt nie uważał za problem obecności obcych wojsk w Polsce. Zasadniczo tęsknili do czasów PGR-ów. Nowotarscy rozmówcy w większości byli bardziej krytyczni wobec PRL i jeśli w ich wypowiedziach pojawiał się ton aprobaty to dotyczył luksusu jakim było stałe zatrudnienie. Dla nich największym problemem związanym z transformacją była utrata etatowej pracy. Choć nie pasuje to do stereotypu górala - gazdy - właściciela własnego gospodarstwa, kombinat obuwniczy „Podhale" zatrudniający około 7 tysięcy pracowników, miał dla góralskich budżetów domowych ogromne znaczenie. Zarobki w nim nie były wielkie, ale pewne i regularne - dawały poczucie, że bez względu na to czy letnicy dopiszą czy nie, czy dobrze się sprzeda wyhodowane zwierzęta, na podstawowe potrzeby wystarczy. 9 �Utrata tej bezcennej stabilności skłaniała naszych rozmówców do stwierdzeń, że za komuny było lepiej. Trzeba tu jeszcze dodać, że „Podhale" nie było jedynym zakładem produkcyjnym w tym regionie. Fabryka nart w Szaflarach i zakłady produkcyjne i usługowe (jak domy wczasowe FWP, państwowe restauracje, bary, sklepy) zatrudniały pracowników na etat i były źródłem niewysokich, ale bardzo regularnych zarobków. Ta stabilność finansowa zasadniczo odróżnia czasy PRL-u od obecnych. Oczywiście dziś można założyć własne przedsiębiorstwo i zarabiać znacznie lepiej niż było to możliwe w czasach PRL-u, ale żadne przedsiębiorstwo nie zagwarantuje takiej pewności finansowej jak ówczesna państwowa posada. To ona jest wspominana z nostalgią, a nie ówczesny system: zarobiło się wtedy, bo przecie robota w kombinacie była dla każdego. przedsiębiorstwach także, Rolnicy wspominając indywidualni, czasy PRL-u nie pracujący w państwowych podkreślają przewidywalność ówczesnych relacji gospodarczych: przedtem jak my uchowali cosik, to my mogli sprzedać. A dziś chowaj i proś się: cy kupi? cy nie kupi?, Przedtem na wózek [prosię] zabrali i ile ważyło, tyle wypłacili. Pojęcie komuna często używane przez naszych rozmówców odnosi się do systemu polityczno-gospodarczego PRL, do władz PRL i całej ówczesnej rzeczywistości, czasem z 8 rozróżnieniem na kolejne dekady nazywane nazwiskami I Sekretarzy PZPR . Jest to pojęcie dość nieostre, dlatego warto prześledzić je w kontekstach słownych w jakich się pojawia: Za komuny było lepiej, bo każdy miał pracę - słowo komuna odsyła do ówczesnego sposobu organizacji stosunków gospodarczych i związanej tamtym układem ekonomicznym rzeczywistości życia codziennego. Komuna długów narobiła... - w tym kontekście chodzi o elitę władzy, grupę ówcześnie rządzącą podobnie jak w sformułowaniu: komuna odeszła lub komuna upadła - odchodzi dymisjonowany minister, upada rząd, który stracił votum zaufania. Zarzut, że władze PRL obarczyły Polskę ogromnym długiem był jednym z najczęściej przytaczanych argumentów przeciwko ówczesnemu systemowi i ówczesnej władzy. W sporach jakie prowadzili ze sobą nasi rozmówcy często stosowaną odpowiedzią na ten zarzut były słowa: ale „Solidarność" teraz narobiła ich więcej przy czym „Solidarność" w tym kontekście oznacza rządy koalicji partii wywodzących się z „Solidarności". Za komuny to mnie stać było na traktor - tu określenie za komuny wydaje się być przede wszystkim elementem periodyzacji przeszłości i wówczas byłoby synonimem za czasów PRL. 8 Periodyzacja dziejów według „władców" (tzn. za Gomułki, za Gierka itp.) potwierdza przypuszczenie, że w naszych rozmowach pojawia się wiele elementów tradycyjnego modelu władzy. 10 �Pomimo, że w tym kontekście chodzi głównie o określenie czasu, można też doszukać się pewnych odniesień wartościujących do ówczesnej sytuacji gospodarczej. I wywalczyli my „Solidarność" i doprowadziła do biedy. Warto tu rozważyć porównania pomiędzy władzą przed i po 1989 r. Takie porównania są zwykle wyrażane w sposób bardzo emocjonalny, a to dlatego, że ze zmianą ustrojową zwaną przez naszych rozmówców upadkiem komuny wiązano ogromne nadzieje przede wszystkim na poprawę etyczną elit rządzących i całego życia polityczno-publicznego. Kolejne afery, w które zamieszane były kolejne partie boleśnie unaoczniły płonność tych nadziei. Wiara w to, że ludzie wywodzący się z dawnej „Solidarności" będą uczciwsi w polityce okazała się nieuzasadnioną - stąd rozczarowanie: miało być niewiadomo co, a co jest? Bieda narobili, rozkradli Polskę, wyśprzedali. Po tych doświadczeniach i związanym z nimi rozgoryczeniu pojawia się problem: na kogo głosować, nikomu teraz nie można wierzyć! Smutny bilans pierwszej dekady nasi rozmówcy kwitowali słowami: za komuny kradli, ale i ludziom dali, a ci teraz kradną, a ludziom nie dają. Ta wypowiedź odzwierciedla rozczarowanie faktem, że partie po-solidarnościowe nie wprowadziły uczciwych ludzi do sfery polityki, zawiera też obserwację dotyczącą obniżenia osłon socjalnych w porównaniu z latami PRL-u. Tera bałagan, bajzel jest w tym kraju. Tak uważają wszyscy nasi rozmówcy. Mają na myśli wzrost przestępczości, nasilenie się afer, nieprzestrzeganie prawa. Bardzo często uważają, że ma to zawiązek z kolektywną władzą, która jest niesprawna decyzyjnie i rozmywa odpowiedzialność. Zapytani wprost czy są zwolennikami demokracji nasi rozmówcy odpowiadają twierdząco. Natomiast wielu z nich kilka zdań później mówi: ale żeby się, nowy Piłsudski narodził, to by on, kurwa, zrobił porządek. Tu za mordę trzeba, tu inaczej nie da rady, za mordę wszystkich, cały naród i doprowadzić do jakiego takiego porządku, jak to zrobił Pinochet w Chile. Potrzeba silnej władzy, zgoła niedemokratycznej, podyktowana jest przede wszystkim poczuciem zagrożenia. Przestępczość, ale przede wszystkim ekonomiczna niepewność jutra są przyczynami marzeń o silnej władzy, która zapanuje nad sytuacją, uczyni ją stabilną i przewidywalną. Mówienie o władzy w skali państwa często opiera się na sądach wysnutych na drodze wnioskowania przez analogię w odniesieniu do codziennych doświadczeń, do bliskich naszym rozmówcom, codziennych sytuacji. Władzę porównuje się do gospodarza czy ojca w rodzinie, te analogie omówione w akapicie początkowym pokazują, że wzorzec relacji władzy w skali mikro postuluje wzór władzy w skali makro, która także powinna być skupiona w jednym ręku, odpowiedzialność nie powinna być rozmyta, a decyzje muszą być podejmowane jednoosobowo. Podsumowując warto zauważyć, że jedną z podstawowych cech władcy w modelu tradycyjnym jest 11 �jednoosobowe ponoszenie odpowiedzialności, której król nie może przesunąć na nikogo (Roux 1988). My się w politykę nie bawimy. Ta deklaracja powtarzana była w prawie każdej rozmowie. Zwłaszcza kobiety odżegnywały się od polityki, ale nie tylko one. Uczciwy człowiek powinien pracować, a nie zajmować się politykowaniem. Warto przyjrzeć się czasownikowi politykować, a zwłaszcza sytuacjom i kontekstom w jakich się pojawia. Zwykle oznacza gadać po próżnicy jak w zdaniu: mój to jak pójdzie politykować do „Krokusa" [baru wiejskiego] to potem do roboty żadnej niezdatny. Politykowanie to próżna gadanina, strata czasu, natomiast bawienie się w politykę oznacza chęć dojścia do władzy. Jest to sytuacja bardziej obciążająca. Uczciwi ludzie nie pchają się do żłobu. Uprawianie polityki to wejście w sferę, brudną, nieetyczną. Jeden z rozmówców powiedział nam dosadnie: polityka to dziwka, zawierając w tym zdaniu i niemoralność oraz sprzedajność polityków - cechy powszechnie przypisywane ludziom władzy przez naszych rozmówców. Jo bym roz w ten telewizor pieprzła kamieniem. W sprawach polityki państwowej najlepiej orientują się mężczyźni 30 - 60 letni ze średnim wykształceniem technicznym lub z licealnym. Oni deklarują, że regularnie oglądają „Wiadomości" TVP1, często „Panoramę" i „Teleekspres", niektórzy także programy publicystyczne. Nasi rozmówcy z reguły nie kupują gazet, jeśli już to sobotnio-niedzielną „Gazetę Krakowską", a zwłaszcza jej podhalański dodatek lub „Dziennik Polski" także z dodatkiem podhalańskim. Starzy mężczyźni często deklarują, że słuchają I Programu Polskiego Radia, kobiety w ich wieku częściej słuchają „Radia Maryja", jak 75-letnia góralka z podstawowym wykształceniem: Jo ani nie patrzę na te „Dzienniki"(jak patrzała) tak to jo mom „Radio Maryja" była tragedia tam w Ameryce - tom to słucham, modlę się i nie pozierom tam. Wiele osób nie mogło oglądać telewizji ponieważ buńczuczne wypowiedzi polityków, a jeszcze gorzej ostre spory budzą w nich złość taką, że jak bym to wiedziała ze cie zabijem, to bym roz w ten telewizor pieprzła kamieniem. Targowa debata (wielce symptomatyczna). Przykładem, gdzie wizerunek władzy okazał się bliższym oświeceniowej umowie społecznej jest gorąca dyskusja, w której brali udział mężczyźni relatywnie lepiej wykształceni (technikum, liceum z maturą) i młodsi (40-50 lat). Wyraźnie widać różnicę używanych wyrażeń. Widać też przeciwstawność poglądów i związaną z nimi odmienność argumentów 9 zależną od opcji jaką przyjmują . Perspektywa, z której patrzą na spory 9 Analizy tej dwubiegunowej debaty targowej dokonuję w oparciu o zalecenia Argumantative Discourse Martina Hajera (1995) 12 Analisys �polityczne często jest kontynuacją tradycji rodzinnej wyniesionej z domu, a czasem wynikiem decyzji, jakie podjęli w latach PRL-u: przynależności do PZPR lub działalności solidarnościowej. Przedstawiciele opcji pro-solidarnościowej mają inne preferencje wyborcze, inaczej wspominają czasy PRL, inaczej oceniają polityków po 1989 r. I tak w 2001 jeden ze sprzedawców, l . ok. 45, z maturą, deklarował, że zamierza głosować na „Prawo i Sprawiedliwość", drugi uczestnik omawianej tu targowej rozmowy -pięćdziesięcioletni sprzedawca, także z wykształceniem średnim zamierzał głosować na SLD argumentując: mam zaufanie do poprzedniej ekipy. Ich spór jest tak charakterystycznym zapisem specyfiki wypowiedzi jednej i drugiej strony, że postanowiłam potraktować go jako typowy przykład. Głosuję na „PiS", bo wreszcie zaczyna się coś dziać, we więzieniach więcej, choć jeszcze i tak Kaczyński za mało powsadzał - mówił zwolennik tej opcji wierząc, że być może marzenia o uczciwej władzy uda się zrealizować partii „PiS", choć jak wynika z całej wypowiedzi był on świadom, że poprzednim partiom po-sierpniowym to się nie udało. W swojej wypowiedzi podkreślał moralny aspekt władzy - uczciwość rządzących i szerzej, życia politycznego. Jego adwersarz, zwolennik SLD uwypuklał natomiast przede wszystkim gospodarczą skuteczność rządów w lat ach 1989-2001, podsumowując rzecz krótko: teraz to jest, kurwa, dziadostwo. W jego ocenie: przedtem dobrze było, pomimo trudności, a teraz bida. Sprowokowany przez współrozmówcę do etycznej oceny władzy podkreślał, że nie ma różnicy moralnej między politykami SLD a AWS zwłaszcza, że choć formalnie się nie zgadzają, co nasz rozmówca ujął w słowa: choć jeden na drugiego pieprzy, to jego zdaniem razem gorzołkę piją i ręka w rękę pod siebie garną. Kiedy spór przeniósł się na problem wyboru prezydenta (który miał miejsce w 2000 r.) zwolennik SLD ostro krytykował kandydaturę Mariana Krzaklewskiego określając go terminami: bajuch, ślimok, bydle, wygłup. Muszę tu zaznaczyć, że prowadząc rozmowy przed wyborami prezydenckimi w 2000 r spotykałam bardzo często podobne określenia, padały wówczas najczęściej z ust ludzi głosujących na SLD lub PSL. Słowo bajuch odnosi się do często wyrażanego przekonania, że one wszystkie cyganiom, tzn. że kandydaci w kampaniach przedwyborczych obiecują wiele rzeczy, których nie planują spełnić, krótko mówiąc, opowiadają bajki. Slimok odsyła do małej aktywności kandydata na prezydenta. Określenie wygłup nawiązuje do specyficznej maniery przemawiania M . Krzaklewskiego w czasie przedwyborczych wystąpień - powszechnie źle ocenianej. Zwolennik „PiS" ripostował: Kwaśniewski chodzisz, to czemu na Żydów i komunę głosujesz? delikatne punkty ludzi myślących podobnie jak często, już od czasów PRL wytykają to Żyd i komuch! Ty do Ta wypowiedź trafia w dwa bardzo nasz wyborca SLD. Przeciwnicy bardzo im sprzeczność pomiędzy 13 kościoła materialistycznym �światopoglądem, na którym opierają się partie komunistyczne a religią. Z moich doświadczeń wynika, że problem ten jest bardziej wyraźny na Podhalu niż na Mazurach. Przynależność do PZPR, a obecnie głosowanie na SLD w oczach zwolenników AWS uważane jest za wykluczające chodzenie do kościoła i przystępowanie do sakramentów (problemem była zawsze zwłaszcza I komunia dzieci). Zwolennicy SLD i dawni członkowie PZPR często uważali inaczej. Problem Żydów w polityce to otchłań. Przekonanie, że Żydzi rzondzom powtarzane bardzo często przez ludzi w średnim wieku i starszych, wykształconych słabo i tych z maturą, przez kobiety i mężczyzn. W rozważanym tu sporze żydowskie pochodzenie prezydenta Kwaśniewskiego jest koronnym argumentem przeciw niemu, jakim posługuje się zwolennik „PiS". Jest odpowiedzią na ślimoka i bydloka - słowa skierowane przeciw M . Krzaklewskiemu. Żyd dyskredytuje A. Kwaśniewskiego w większym stopniu, zwłaszcza w zbitce słownej: żyd i komuch odwołującej się do określenia żydokomuna, popularnego przed i po wojnie, stanowiącego, dziś rzadziej używaną, obelgę polityczną najcięższego kalibru. Kiedy biorący udział w rozmowie badacze próbowali uściślić znaczenie tych określeń dowiedzieli się, że Kwaśniewski jest Żyd, bo się w Jedwabnem w takiej ich czapeczce modlił. Dalsze drążenie tematu przyniosło więcej informacji: Unia Wolności to 99,9 % Żydzi, Suchocka to też Żydówka, Socjaldemokracja to 65% Żydzi. Wyznaczniki „żydowskości" nie są jasne. Jak twierdzili nasi rozmówcy, większość Żydów w polityce ma zmienione nazwisko (jak prezydent), często też zmieniają swój wygląd (farbowanie włosów, soczewki kontaktowe jak Suchocka), mimo to powszechnie wiadomo, że są Żydami. Na pytanie co złego jest w tym, że są Żydami pada odpowiedź oni nie Polsce służą, im dobro Polski nie leży na sercu. Za obelgą polityczną Żyd kryje się przekonanie, że są to obcy, nie różniący się wyglądem od nas, a jednak działający na rzecz dobra swojej grupy, przeciwko interesom Polski. Utożsamienie większości polityków z Żydami jest prostym sposobem wyjaśnienia dlaczego w kraju nie ma dobrobytu. Oni działając na własną korzyść szkodzą państwu i zubożają społeczeństwo. Prawdziwy Polak tak nie postępuje! Te przekonania znakomicie zgadzają się z ele mentami stereotypu Żyda na wsi polskiej opisanego przez Alinę Całą (1987). Wymianę obelg pod adresem prezydenta i jego wyborczego adwersarza z 2000 r. kończy zgodne stwierdzenie przedstawicieli obu opcji, że posłów trzeba by wszystkich zagazować albo samolot pasażerski na ten sejm puścić. Niechęć do parlamentarzystów wyrażana przez zasadniczą większość rozmówców idzie w dwóch kierunkach. Wiąże się z opisywanym już przekonaniem, że praca w sejmie to nie praca (popieprzą, popieprzą ot i cała ich robota) oraz że efekty ich pracy są 14 �nie zadawalające (do dupy takie prawo co oni je tworzą). Następnym punktem, który w dziwny sposób łączy obu panów jest problem Kościoła. Zwolennik „PiS" ocenia jednoznacznie gdyby nie kościół to by nas już nie było jak wiele narodów nie ma z czego można wnosić, że docenia rolę jaką odegrał Kościół dla zachowania polskiej tożsamości podczas rozbiorów, okupacji i w czasach PRL. Zaczepnie dorzuca, że post-komuniści gadają na Kościół. Jego przeciwnik odpiera ten zarzut mówiąc ja jestem za SLD, ale na Kościół nigdy nie ubliżam, na księży można, ale na kościół nigdy. Ta wymiana zdań wydaje mi się charakterystyczna dla Podhala, gdzie religia, a zwłaszcza papież cieszy się niekwestionowanym szacunkiem. Kolejna wymiana zdań sprowokowana została pytaniem: dlaczego Panowie, tak zorientowani w sprawach polityki, nie zaangażują się, nie wstąpią do wybranej partii, albo nie założą własnej? Odpowiedzi są znamienne: Tu na jarmarku zebralibyśmy podpisów, tylko, że jak tu jest nas dwóch to mamy dwa różne zdania, a jak czterech to cztery. Problem rozbieżności poglądów i nieumiejętności zawarcia kompromisu po to, by występować wspólnie jest wyraźnie widoczny nawet w skali targowiska, a cóż mówić w skali kraju. Jak wynika z tej i innych wypowiedzi, sfera polityczna w państwie postrzegana jest na wzór targowiska - wielu ludzi, wiele poglądów, żadnej szansy na kompromis. Takie wnioskowanie per analogiam, wyobrażanie sobie polityki w skali makro na podstawie doświadczeń w skali mikro jest bardzo charakterystyczne dla dyskursu lokalnego i szczególnie dobrze widoczne w używanych metaforach. Kontynuując dalej rozmowę panowie żartują, że gdyby założyli własną partię byłaby to „Polska Partia Wykiwanych" , byłaby to partia liczna, bo ilość wykiwanych szacują na tak z 60 % społeczeństwa. Te pełne goryczy żarty odzwierciedlają zawiedzione nadzieje - po upadku komuny miało być lepiej, a nie jest. Kontynuując swoistą statystykę społeczną nasi rozmówcy liczą, że prócz sześćdziesięciu procent wykiwanych, dwadzieścia procent tych co za komuny mieli i tera też majo, dziesięć procent to takie co to się ustawiom jak wiatr zawieje, a dziesięć procent to mafia. Ci co mieli, to i majo - to sformułowanie, padające dość często, odwołujące się do powszechnie znanego prawa potocznego, że bogaty zawsze spada na cztery łapy. Bogatym zawsze jest lepiej, choćby nie wiem jak się zmieniała sytuacja. To przekonanie szczególnie dobitnie wyrażane jest w rozmowach o nierówności bogatych i biednych wobec prawa, o czym już pisałam. Ta potoczna zasada wywodzi się z mądrości ludowej ujętej w szereg przysłów i powiedzeń: biednemu zawsze wiatr w oczy, bogatemu diabeł dziecko kołysze, itp. i opisywanej przez autorów prac o tradycyjnej kulturze ludowej. Następna wymieniana grupa społeczna to takie co to się ustawiom jak wiatr zawieje. Ludzie, którzy zmieniają poglądy są przez 15 �wszystkich naszych rozmówców oceniani negatywnie. Znacznie lepiej jest oceniany człowiek, który był w PZPR i konsekwentnie głosuje na SLD niż ludzie, którzy zmienili poglądy. Szczególnie irytujące wydają się takie przypadki, kiedy człowiek dawniej głoszący hasła socjalistyczne na pochodach pierwszomajowych zaczyna nosić chorągiew na procesji Bożego Ciała. Mówi się o takich, że się przechrzcili wyrażając swoja pogardę mniej lub bardziej dosadnie. Dziesięć procent to mafia - przekonanie o tym, że mafia jest istotnym elementem sfery władzy w Polsce jest powszechne. Słowo mafia pojawia się w różnych kontekstach. Najczęściej jako obelżywe wtedy, gdy mowa o władzy, o politykach. Porównanie elit rządzących do mafii ma podkreślać ich nieuczciwe cele oraz fakt, że stanowią grupę hermetyczną rządzącą się własnymi prawami. Bardzo często, zwłaszcza gdy mowa o lepiej znanym ludziom elitach lokalnych użycie słowa mafia służy podkreśleniu rodzinnych powiązań pomiędzy ludźmi zatrudnionymi w gminie. W takim kontekście ujawnia się rodowy aspekt mafii. W rozważanej tu rozmowie słowo mafia odnosi się do organizacji przestępczej, która jak sugerują nasi rozmówcy ma znaczny wpływ na elity władzy. Przekonanie to wyrosło zapewne z wciąż odkrywanych przez dziennikarzy powiązań polityków ze światem przestępczym. Rozmówca, który na chwilę wtrącił się do omawianej tu dyskusji (w podobnym wieku i z podobnym wykształceniem jak jej uczestnicy) stwierdził: Nie ma siły, żeby nie mieli powiązań z organizacjami przestępczymi, bo pieniędzy na kampanię, na politykę nie mają. Po czym padło sarkastyczne zdanie: mafia jest lepsza jak ten rząd cały, skuteczna jest, bez prokuratorów, bez czekania dwa lata na rozprawę, bez umorzeń. Ta pełna goryczy wypowiedź odnosi się do często poruszanego problemu nieskuteczności władzy w radzeniu sobie z przestępczością i nadużyciami. Tymczasem zapewnienie bezpieczeństwa poddanym jest najstarszym i najbardziej podstawowym obowiązkiem władcy. Gdy nie ma jednoosobowej, odpowiedzialnej władzy nikt nie jest w stanie egzekwować stanowionego prawa. Analizowana tu rozmowa przemieniła się w żywiołową potyczkę słowną po deklaracji 10 jednego z badaczy, że zamierza głosować na Olechowskiego: P : Co na tego ubeka, który się przyznał, że współpracował? J: Już lepiej, że się przyznał. Olechowski sobie zrobił lustrację, grzeszki mu odpuścili i może dalej kraść i cyganić. L: Oni to mają nieodpowiedzialnych ministrów! Do rozemocjonowanej grupy podszedł sprzedawca z dużą rzeźbą Janosika na ramieniu i wtrącił swoją nader syntetyczną i przekrojową ocenę aktualnej sytuacji politycznej: UW rozeszli się z A WS-em półtora roku przed wyborami, teraz ich 600 idzie do Platformy i 1 0 Duże litery w tym fragmencie są inicjałami imion naszych rozmówców. 16 �chce się łączyć z A WS-em i SKL-em. To jest normalnie, za przeproszeniem, pojebane. Jak my się rozeszli to po co my się mamy schodzić? Pchają ryje do koryta i nic więcej! Ta krótka analiza przedwyborczej roszady politycznej zamknęła usta pozostałym rozmówcom. Soczysty język jest charakterystyczny dla góralskich rozmów o polityce, gdyż jak nam wyjaśniła 80letnia kobieta ło tym myśleć to nerwy bioro. Rozmowy pełne są goryczy, a nade wszystko poczucia bezsilności, któremu obelgi i niecenzuralne słowa przynoszą chwilową ulgę. Ideowe spory i rozłamy, przedwyborcze są traktowane jako działania pozorujące, maskujące prawdziwy cel poczynań polityków czyli pchanie ryja do koryta to jest fakt, że zależy im nade wszystko na osobistych korzyściach z zajmowanych stanowisk. Taka postawa budzi we wszystkich uczestnikach targowej dyskusji oburzenie. Warto zwrócić uwagę na dobrą znajomość wydarzeń politycznych zaprezentowaną w tej rozmowie, związaną z relatywnie wysokim wykształceniem i średnim wiekiem rozmówców. Zapytani o źródła informacji, z jakich korzystają wymieniają programy telewizyjne: P: Telewizja polska, Jedynka i Dwójka, ale one są typowo socjalistyczne. L: A twój TVN to najbardziej fałszywy! i Lisek farbowany! Jak widać wybrane stacje telewizyjne zależne są od preferowanej opcji. Oglądanie takiej a nie innej wersji wiadomości pozwala doprecyzowywać poglądy polityczne, a przede wszystkim dostarcza języka specyficznego dla danej formacji: określeń, argumentów, strategii retorycznych. Omówiona powyżej wielogłosowa rozmowa ukazuje wyraźnie odmienność dwóch rodzajów retoryki anty i pro-komunistycznej. Zwroty i pojęcia używane przez przedstawicieli każdej z nich konwencjonalne i typowe. Retoryka anty-komunistyczna Nie dopuścić, żeby te komuchy wygrały. Aby scharakteryzować każdą z opcji, odwołam się do wypowiedzi ludzi jednoznacznie zdeklarowanych po jednej ze stron. Wypowiedź sprzedawcy galanterii, lat około 50, ze średnim wykształceniem zawiera sformułowania charakterystyczne dla retoryki dylematów przedwyborczych: pro-solidarnościowej. Warto zacząć od coś trzeba wybrać, to jest dylemat, bo iść trzeba i nie dopuścić, żeby te komuchy wygrały. To bardzo częste postawienie sprawy. Jest się albo za komuną albo przeciw. Ludzie wybierający nie-komunistów najczęściej określali swoje stanowisko jako przeciwstawne opcji prokomunistycznej, natomiast trudniej im było zdefiniować własne stanowisko czy preferowaną partię toteż zwykle opisywali je jako opozycyjną do SLD czyli komuchów. Wybór którejś z partii po-sierpniowych był często dość przypadkowy. 17 �Oni chcieli dobrze! Charakterystyczne dla sympatyków dawnej „Solidarności" jest usprawiedliwianie wywodzących się z niej ekip rządzących. Fakt, że nie okazały się bardziej uczciwe, moralne w rządzeniu krajem jest podkreślany przez wszystkich i u wszystkich budzi rozgoryczenie. Ich wyborcy starają się jakoś to wytłumaczyć argumentując często podobnie jak 78-letnia gaździna z wykształceniem podstawowym: oni chcieli dobrze ino ze mieli złodziei koło siebie i ich wygryźli. Co najgorse to oni się nie zorganizowali do kupy jak wygrali!!! (...) [Ci złodzieje] to łoni ino „Solidarność"pobudzali, żeby łóni się żłobu dostali, a w tym żłobie to przecież to wszystko jest komunizm. To za komunizmu byli naucani tak grabić, ino wtedy jesce tym biedniejszym dali zarobić, a dziś nic. Niekorzystna przemiana dawnych działaczy „Solidarności" jest wiązana z doborem złych doradców i brakiem jedności. W tej wypowiedzi pojawia się słowo komunizm w znaczeniu gospodarczym w tym żłobie to przecież polityczno- to wszystko jest komunizm i temporalnym: to za komunizmu byli naucani tak grabić. Warto zauważyć, że w rozmowach prowadzonych na Mazurach bardzo rzadko pojawiało się słowo komunizm, zwykle używano określenia socjalizm. Inną linią obrony poglądów po-sierpniowych była argumentacja: za szybko wszystko chcieli zmienić, trzeba liczyć siły na zamiary. Potrzebna była kasa, a kasy nie było, to plują na nich teraz. (...) AWS popełniła błąd niestety, wprowadziła reform tyle, że temu ta budżetowo dziuro jest tako, no takich zmian się nie da wprowadzić za 3 lata. Te argumenty w oczach przychylnych uzasadniają działania nie-komunistycznych ekip rządzących, gorzej, gdy trzeba przyznać, że nie były one bardziej uczciwe od przeciwników. Gorzko jest przyznać: a prócz tego jeszcze te afery różne i tak dalej, to się nie bierze tak z powietrza, trochę prawdy musi w tym być. Rozczarowanie niemoralnością polityków formacji, w którą się wierzyło i z jaką wiązało się nadzieje na uczciwość w polityce owocuje dylematem: naprawdę nie wiadomo na kogo głosować, bo jest cały czas obawa, że następny będzie to samo robił. Pytanie: na kogo głosować w tej sytuacji pojawiało się właściwie we wszystkich wypowiedziach ludzi, którzy nie byli zwolennikami SLD. Ruski skurwysyn. Najczęściej rozmówcy uzasadniając wybór jakiejś opcji dyskredytowali przedstawicieli strony przeciwnej: najgorszym Polakiem to jest ten Miller, to nie jest Polak, to jest, kurwa, ruski skurwysyn, nic więcej. Ruski człowiek przez komunę wychowany w Moskwie, a oni tam mają swoje metody, żeby wyszkolić dobrze. Jest to strategia podejmowania decyzji wyborczych przez negację: każdy byle nie Miller. Warto przyjrzeć się zawartym w tym zdaniu zarzutom. Najcięższe z nich to nie jest Polak (choć zmiękczone wahaniem najgorszy Polak - nie Polak?). 18 Jak już była o tym mowa w rozdziale o �przypisywanym politykom żydowskim pochodzeniu, najgorszy polityk to ten, który nie jest Polakiem, rządząc Polską służy obcym siłom - dość niejasnym w przypadku żydów, bardzo klarownym, gdy chodzi o Moskwę. Wychowany przez komunę w Moskwie - człowiek, który przeszedł rodzaj obróbki ideologicznej, „prania mózgu", o czym mówią słowa oni tam mają swoje metody, ktoś komu zmieniono osobowość, przestał być Polakiem stał się Ruski zaprzedany Rosji, służący jej interesom. W - innej wypowiedzi mężczyzny około 50-tki, z wykształceniem zawodowym Leszek Miller jest utożsamiony z ekipą dawnego PZPR. Tak jak ta partia, reprezentowane przez nią idee i styl sprawowania władzy powinien odejść ze sceny politycznej: żeby on miał odrobinę honoru, to odszedł by już dawno, bo reprezentuje tę komunę francowatą. Pinochet nie wpuścił komuchów. Przykładem często przywoływanym przez anty¬ komunistycznie nastawionych sprzedawców targowiska jest casus chilijski. Co zrobił Pinochet jak chcieli w Chile komunę wprowadzić? Nie wpuścił komuchów i całkiem inaczej ludzie żyją teraz. Było cierpienie, zgadza się, nie ma rewolucji bez ofiary, sądy go ścigają, że to było ludobójstwo, ale nie chciał wpuścić komuny, bo wiedział czym to grozi. Chile jest często przywoływanym przypadkiem uratowania kraju przed czerwoną zarazą. Rozmówcy sięgający po ten przykład podkreślają zwykle dwa aspekty jego przesłania. Po pierwsze przenikliwość Pinocheta, który dojrzał w komunizmie zagrożenie i nie dał się nabrać na pozornie pro-społeczne hasła. Po drugie siłę jego autokratycznej władzy, często przeciwstawianą nieudolności demokratycznych rządów. W obliczu skuteczności władzy, za którą tęsknią nasi rozmówcy, cierpienia niszczonej opozycji wydają się konieczną ceną zapłaconą za dobrobyt ogółu. Gdzie jest Tiśner? Interesując się lokalnym dyskursem, a więc rozmowami, wypowiedziami - światem słów nie śledziliśmy działań, jakie nasi rozmówcy podejmowali w sferze polityczno-publicznej. Warto jednak uczynić wyjątek i opisać przykład wspierania „Solidarnościowej" opozycji w 1981 r. przez starszą kobietę, słabo wykształconą, podhalańską sąsiadkę ks. Józefa Tischnera: Ich dziesięcioro było u Tiśnera w bacówce i my im nosili jeść. Jo se tak ide z góry nad moją chałupą, patrzę, a oni [UB] przyjechali i za nim pytają: gdzie Tiśner? Gdzie Tiśner? Jo tak stojem, patrzę na drogę a Tiśner mi za plecami siedział [Bacówka ks. Tischnera była tuż obok] i mówię: Tiśnera bacówki ni ma tutaj! A on [pracownik UB] upiera się: bo tu jest. Jo mówię no jest, ale jego brata Kazimierza, godom, i po tamtej stronie. A którędy się mamy dostać? Jo godom którędy i pokazała i pośli. Jo się cofłam i godom: Józek uciekaj, bo jest tako i tako sprawa. No to oni w nogi i las. No przeciez oni by oberwali! Ta opowieść jest o tyle charakterystyczna, że opozycyjne zaangażowanie 19 �naszej rozmówczyni było podyktowane racjami czysto ludzkimi, bo oni by oberwali! Nie formułowała żadnych uzasadnień ideologicznych, nie nawiązywała do etosu „Solidarności" i wielkich słów. O takiej bliskości codziennych spraw, realnego życia, konkretnych sytuacji pisze Antoni Kroh w swojej książce o Podhalu, zmagającej się z upowszechnionym stereotypem górala - „wolnego syna Tatr" (2000). Retoryka pro-komunistyczna. Ja jestem stały. O nostalgii za PRL-em pisałam już w akapicie Za komuny było lepiej. To stwierdzenie pojawia się nie tylko w wypowiedziach zdecydowanych zwolenników opcji pro-komunistycznej, choć oczywiste jest, że akceptacja PRL-u i tęsknota za tamtymi czasami jest u dawnych członków PZPR najbardziej wyraźna. Wypowiedzi tych ludzi bardzo często zaczynają się od słów: ja to stary komuch jestem. Sarkazm zawarty w tych słowach sugeruje, że zdają sobie sprawę z obelżywego aspektu słowa komuch, ale też zakładają pewna sympatię społeczną wobec osób, które nie ukrywają swoich poglądów i mówią o tym otwarcie. Sadzę, że są świadomi tego, jak negatywnie postrzegani są koniunkturaliści zmieniający poglądy toteż często dodają z dumą: stały jestem - będę głosował na SLD i w poprzednich wyborach też na nich głosowałem. Każdemu pomocną dłoń podawali. Podstawowy arsenał argumentów pro-komunistycznych składa się z wyliczenia zasług PRL w dziedzinie podniesienia poziomu życia i zamożności biedniejszych rolników, mieszkańców wsi ludzi i słabo wykształconych, małych miast. robotników, Mężczyzna około sześćdziesięcioletni, ze średnim wykształceniem wspomina każdemu wtedy rękę podawali: jak się uczył dostawał stypendium, miejsce w internacie za darmo, a teraz co? Ile kosztuje nauka? On i jemu podobni podkreślają, że zwłaszcza sytuacja młodzieży była dużo lepsza w PRL: dostępność nauki, pewność pracy to najczęściej przywoływane argumenty. Przedtem była praca dla każdego. To hasło powtarzane przez wszystkich, nie tylko zwolenników dawnego systemu. Przypominam je w tym miejscu, bo dla zadeklarowanych wyborców SLD jest fundamentalnym i najmocniejszym argumentem uzasadniającym ich wybór, zrozumiałym dla wszystkich, także dla zwolenników opcji przeciwnej. To jest tragedia, dla narodu to jest tragedia, jeśli młodzież nie ma pracy. Z tym twierdzeniem zgadzali się wszyscy nasi rozmówcy. Przez ostatnie lata nic nie zrobiono. związanych z Podobnie jak w wypowiedziach osób partiami pro-solidarnościowymi tak i w tych ważnym elementem jest dyskredytowanie przeciwników. Ocena efektów działań rządów po-solidarnościowych jest w tej opcji najbardziej krytyczna. Od krytyk i inwektyw, których najczęstszym celem w r. 2000 20 �był prof. Leszek Balcerowicz (un jest diabeł wcielony!!!), po krótkie gówno zrobiono.(...) Przejebali wszystko i ten AWS to już nie ma szans - o czym informował nas z rozgoryczeniem mężczyzna około 40-tki, nieco podpity, co jest na targu zjawiskiem dość zwyczajnym (zwłaszcza po południu). U księży nie ma bezrobocia. Charakterystyczne dla wypowiedzi wyborców SLD są elementy anty-klerykalne. Należy tu podkreślić, że krytykowani są zwykle księża, a nie Kościół jako instytucja - co dobitnie podkreślał jeden z uczestników rozmowy rozważanej wcześniej. Krytykuje się często przypadki zachowań niegodnych księdza jak brak wyrozumiałości, nie udzielanie pomocy biednym, zachłanność na pieniądze, zbyt zażyłe kontakty z kobietami czy pijaństwo. Takie konkretne, personalne zarzuty do księdza mają zwykle nie tylko zwolennicy SLD, różnica polega na tym, że pozostali parafianie starają się nie informować o tym przybysza, natomiast ludzie o poglądach pro-komunistycznych mówią chętnie, są to w końcu argumenty na rzecz ich opcji. Często też mówią o klerze ogólnie podkreślając, że księża są od 1989 r. w bardzo uprzywilejowanej sytuacji: u księży każdy ma pracę, elegancko, mają etaty w szkołach, w kuratorium i pięknie jest! I co? - podatku nie płacą, a im to się za wszystko płaci. Kombinat skończyła „Solidarność". Kombinat przemysłu obuwniczego „Podhale" w ogromnym stopniu zmienił sytuację ekonomiczną Podhalan, dając im stabilność finansową jakiej dotąd nie mieli. Powstanie i istnienie zakładu było jednym z najważniejszych argumentów na rzecz tezy, że za Komuny nie było aż tak źle, a nawet za komuny było lepiej każdy pracę miał. Wszyscy zwolennicy lewicy podkreślali znaczenie "Podhala". Mówili, o tym, że dla górali, którzy nigdy nie byli w stanie utrzymać się jedynie z rolnictwa i musieli szukać źródeł zarobku poza regionem Kombinat był wielką szansą na to, by żyć dostatnio bez zarobkowych wyjazdów do Ameryki, na wyrąb lasu w Bieszczady, do kopalń Śląska czy stoczni wybrzeża. Praca na miejscu, regularne pobory wszystko to jest wciąż pamiętane i bardzo wysoko wartościowane przez wszystkich naszych rozmówców, nie tylko zwolenników dawnego systemu. Dlatego właśnie przywołanie kombinatu jest mocnym argumentem. We wspomnieniach przedsiębiorstwo przedstawiane jest jako świetnie prosperujące do końca, to jest do ogłoszenia upadłości i zlicytowania majątku w 1992 r. Zlikwidowanie miejsca pracy tylu ludzi budzi złość wyrażaną żywiołowo przez byłego członka PZPR, lat około 60, wykształcenie średnie: Kombinat skończyła „Solidarność", te chamy, kurwa - przepraszam, te chamy, które teraz tak okropnie rządzą. Dopuścili do upadłości! A przecież to taki zakład był! Wiodący na Podhalu! Tyle tysięcy ludzi robiło - mieli robotę. Z jednego domu to dwóch, trzech w kombinacie robiło. 21 �Za komuny wszyscy byli prawie że równi. Argumentem, który pojawia się wypowiedziach dawnych członków PZPR i obecnych zwolenników SLD jest podkreślanie ogromnych różnic majątkowych które pogłębiają się począwszy od 1990 r. W PRL-u takich przepaści nie było - wiadomo, że członkom PZPR lepiej się powodziło niż innym ludziom, wiadomo, że dygnitarze żyli na poziomie odpowiednim dla zajmowanyc h stanowisk. Wtedy to złościło, „Solidarność" walczyła z tymi dysproporcjami, ale teraz, z perspektywy, wydają się one nieznaczące. Obecnie elita ma potąd pieniędzy [tu wymowny gest]. A reszta co? Ledwie mogą przeżyć! A ja na „Samoobronę" będę głosował! Nowym nurtem w targowej debacie są wypowiedzi zwolenników „Samoobrony". Ta formacja, będąca opcją dla ludzi, którym nie odpowiada żadne ze stron bilateralnego podziału na komunę i solidarność, funkcjonującego w latach 90. ma własną, nową linię argumentacji. Przed wyborami w 2001 r. sprzedawca jabłek, lat około 60, z wykształceniem zawodowym deklarował: Ja na „Samoobronę" będę głosował (...)bo on [Andrzej Lepper] godo prowdę jak w Polsce jest, jak ma być - nie owija wełnę w bawełnę jak inni (...) Na Leppera, bo jest najprostszy i najbardziej praktycznie myśli (...) bo jest za rolnikami. (...) On jest przynajmniej taki prosty chłop - kurwa - udowodnił ludziom, że potrafi, że jest skuteczny. Chcieli go posadzić - nie posadzili. On ni ma programu - nie powiem - ni ma programu, ale jest równy gościu. Argumenty pojawiające się w tej wypowiedzi są zasadniczo różne, a niekiedy nawet sprzeczne z tymi, jakie pojawiały się w badaniach z lat 90. i dotyczyły preferencji wyborczych zarówno wyborców partii po¬ sierpniowych jak i po-komunistycznych. Z reguły podkreślano obycie i przygotowanie kandydata. Tu jest odwrotnie, określenie prosty chłop jest użyte w sensie pozytywnym, jest atutem. Prosto, praktycznie po chłopsku myśli, mówi językiem zrozumiałym dla mieszkańców wsi (nie owija wełnę w bawełnę), jest blisko chłopskich spraw. Nie należy do warstwy inteligentów, uconych, którzy spierają się o górnolotne idee. Mówi o gospodarce, a tylko ona interesuje naszych rozmówców. Stwierdzenie on nie ma programu nie jest ciężkim zarzutem. Programy należą do sfery idei, w której większość naszych rozmówców nie czuje się pewnie, a w dodatku dla wszystkich jest oczywiste, że program to wyborcze obietnice bez pokrycia, nie przystające do realnego życia. Program to nieistotny, a zwykle oszukańczy ozdobnik (obiecanki, cacanki według słów 70-letniej rozmówczyni). Natomiast bardzo ważna jest skuteczność w działaniu. Człowiek, który ma sprawować władzę musi być skuteczny, przede wszystkim we własnym otoczeniu, w swoim gospodarstwie. Nikt na sołtysa nie wybiera biednego, bo jeśli o siebie zadbać nie potrafi, nie zadba o dobro społeczności. Dlatego, choć brzmi to szokująco, fakt, że nie udało się Andrzeja Leppera osądzić jest 22 �przywoływany jako miernik skuteczności jego działań. Skoro państwowa maszyna biurokratyczna nie może go skazać, to znaczy, że potrafi ją przechytrzyć, a o to przecież chodzi. Podsumowanie Biorąc udział w targowych rozmowach, a potem przesłuchując nagrane kasety i analizując wypowiedzi zdanie po zdaniu, można odkryć obraz władzy jaki się z tych słów wyłania. Jak postrzegają sferę władzy ludzie, którzy mówią o niej w taki sposób? Widać wyraźnie w tym sposobie myślenia (i mówienia) elementy tradycyjnego wizerunku władzy. Tęsknota do władzy silnej, jednoosobowej, odpowiedzialnej, skutecznie chroniącej obywatela, egzekwującej przestrzeganie prawa to marzenie o władzy królewskiej, takiej jaką opisuje Roux w książce Król. Mity i symbole (ilustrowanej przykładami z kultur plemiennych i europejskich kultur tradycyjnych). Ten ideał władzy uzupełniany jest wzorem władzy gospodarskiej - sprawnego zarządcy, organizującego sferę gospodarczą tak, żeby zapewnić dobrobyt. Cały czas mamy do czynienia z mówieniem o władzy w kategorii suwerena (w rozumieniu M . Foucaulta). Ten tradycyjny model pojawia się dość wyraźnie, z czego można wnosić, że medialna publicystyka polityczna w słabym stopniu oddziałuje na naszych rozmówców, zwłaszcza tych starszych i słabiej wykształconych. Wcześniejsze nasze badania pokazywały, że język mediów jest w słabym stopniu zrozumiały dla ludzi niewykształconych, obecne potwierdzają, że porozumienie pomiędzy elitami symbolicznymi (dziennikarzami, ekspertami itp.) a mieszkańcami wsi jest niewielkie. Ich wiedza o polityce zakorzeniona jest we własnym gospodarskim doświadczeniu, relacjach rodzinnych i tradycyjnych wyobrażeniach o władzy przywodzących na myśl Franciszka Józefa i jeszcze dawniejsze czasy. Od tego tradycyjnego modelu odbiegają wyraźnie rozmowy z niektórymi, lepiej wykształconymi mężczyznami w średnim wieku. Ich zainteresowanie sprawami polityki owocuje znaczną wiedzą na ten temat, pewnym wyrobieniem i sprawnością wypowiadania się na tematy polityczne. Oni też dostrzegając różnice programowe i potrafią opowiedzieć się za wybraną partią. Umieją posłużyć się argumentami charakterystycznymi dla wybranej opcji, z czego można wnosić, że uczą się z mediów. Jeśli w naszych rozmowach można odnaleźć okruchy oświeceniowego modelu umowy społecznej, demokracji reprezentywnej (Mill 1995), udziału w sferze publicznej (Taylor 1996) - to tylko w ich wypowiedziach. Bibliografia: Cała A. 1987, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa. Dzieje miasta Nowego Targu 1991, red. M . Adamczyk, Nowy Targ. 23 �Eliade M . 1994a, Mefistofeles i Androgyn, Warszawa. Eliade M . 1994b, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, Warszawa. Foucault M . 1977, Archeologia wiedzy, Warszawa. Foucault M.1998, Trzeba bronić społeczeństwa, Warszawa Foucault M . 2002, Porządek dyskursu, Gdańsk. Hajer M . 1995, The Politics of Environmental Discourse, Oxford. Hobsbawm E. 1990, Nation and Nationalism since 1789, Cambridge. Kamińska-Szmaj I . 1994, Co to jest kultura polityczna? w: Język polityki a współczesna kultura polityczna, red. J. Anusiewicz, B. Siciński, Wrocław, s. 8 -20. Kędziorek P. 1996, Chłopskie zrzędzenie, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" nr 1-2, s. 114¬ 123. Kroh A. 2000, Sklep potrzeb kulturalnych, Warszawa. Lackoff G., Johnsoon H., 1988, Metafory w naszym życiu, Warszawa. Leeuw van der G. 1978, Fenomenologia religii, Warszawa. Mill J. S. 1995, O rządzie reprezentatywnym Warszawa. Nim będzie zapomniana 1997, red. S. Bednarek, Wrocław. Nostalgia. 2002, Eseje o tęsknocie za komunizmem, red. F. Modrzejewski, M . Sznajderman, Wołowiec. Ohnuki Thierney E. 1991 Embedding and Transforming Polytrope: The Monkey as Self in Japanese Culture, w: Beyound Metaphor. The Theory of the Tropes, J. Fernandez (red.), Stanford. PRL z pamięci, 2001, red. Cz. Robotycki, Kraków. Roux J. P. 1998, Król. Mity i symbole, Warszawa. Rytualny chaos 1997, Studium dyskursu politycznego, M . Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski (red.), Kraków. Saussure de F. 1991, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa. Taylor R. 1996, Polityka libaralna a sfera publiczna, w: Społeczeństwo liberalne, red. K. Michalski, Kraków. Tokarska-Bakir J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczystej „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 1. 24 �181 �A N N A M A L E W S K A - S Z A Ł Y G I N - dr hab., adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu Warszawskiego. W latach 1999-2005 realizowała na Podhalu projekt badawczy zakończony książką pt. Wyobra­ żenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich (2008). Wy­ niki badań prowadzonych w latach 1993-1996 na Mazurach dotyczących lokalnych wizerunków władzy gminnej zostały podsumowane w pracy pt. Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych (2003). Tematem wcześniejszych prac badawczych była wiedza lokalna o przeszłości wsi i okolicy. Wyniki ko¬ lejnych projektów badawczych relacjonowała w artykułach ukazujących się w „Etnografii Polskiej", w „Kulturze i Spo­ łeczeństwie" oraz zbiorowych publikacjach anglojęzycz¬ nych i w internetowym czasopiśmie „Anthropology Mat¬ ters" (1/2006). 182 �Anna Malewska-Szałygin WIDZ WOLNY CZY BEZWOLNY? Na pytanie „media wolne czy bezwolne?" proponuję odpowiedź antropologiczno-etnologiczną. Patrząc z antropologicznego punktu widzenia, czyli z perspektywy bliskiej codziennemu ludzkiemu doświadczeniu, moż­ na zapytać o wolność egipskiej chłopki oglądającej telewizyjne melodramaty, o wolność młodych nigeryjskich Hausa komentujących bollywoodzkie seriale, o wolność indyjskich wieśniaków śledzących ekranizację Ramayany. Kompli­ kując nieco kwestię wolności mediów, proponuję rozważenie tego, w jakim stopniu odbiorca bezwolnie poddaje się przekazywanym przez media przesła¬ niom, a w jakiej mierze może je przetworzyć i dostosować do swoich celów. Proponuję zapytać o to, co dzieje się z przesłaniem przekazywanym przez me¬ dia w chwili, gdy zderza się ono z wiedzą i językiem zupełnie odmiennym od dyskursu p r o d u c e n t ó w medialnych, gdy natrafia na lokalną wiedzę potoczną słabo wykształconych, wiejskich odbiorców. Odpowiedzi na te pytania zamie­ rzam poszukać w publikacjach referujących wyniki etnograficznych badań te¬ renowych. Specyfika mediów masowych Aby rozważyć odbiór mediów z zaproponowanej perspektywy, trzeba po­ czynić kilka założeń. Jako fundamentalne należy przyjąć dość oczywiste twier¬ dzenie, że wytwarzany przez producentów przekaz medialny nie jest odbiciem rzeczywistości. W przypadku programów referujących bieżące wydarzenia, me¬ dialne obrazy i narracje kompilowane są z rozproszonych zapisów zdarzeń rze¬ czywistych. Arjun Appadurai proponuje określenie „mediaobrazy" (mediascapes) na opisanie „produkowanych przez prywatne czy państwowe przedsiębiorstwa - obrazocentrycznch, narracyjnych relacji ze skrawków rzeczywistości" (Appa­ durai 2005, s. 52 i 55). Owe narracje są wynikiem producenckich wyborów i po¬ mysłów kompilacyjnych. Warto podkreślić arbitralność tych decyzji i ich zależ¬ ność od linii ideowej rady programowej danej stacji telewizyjnej czy radiowej. W efekcie program relacjonujący bieżące wydarzenia jest raczej „uprzedmio- 183 �Anna Malewska-Szałygin 1 towionym światopoglądem" (Debord 2006, s. 34) niż odbiciem rzeczywistości. Założenia ideowe producentów, będące podstawą konstruowania mediaobrazów, Michel de Certeau nazywa „strategiami" (De Certeau 2008, s. X L I I ) . T e n kom¬ ponent ideologiczny zwykle jest ukrywany poprzez stosowanie specyficznej kon¬ wencji przekazu pozwalającej producentom na „wykreowanie wrażenia obiek¬ tywności", „stworzenie iluzji gruntownej faktyczności" (Herzfeld 2004, s. 405). Dlatego producenci opatrują emitowane programy nazwami „Wydarzenia" czy „Fakty". Tego rodzaju tytuły zwieńczają wysiłek wytwarzania iluzji czystej referencyjności, fikcji o doskonałej przystawalności do rzeczywistości. O ile zakładany przez producentów odbiorca może uznać mediaobrazy za odbicie „czystych wydarzeń" i „nagich faktów", o tyle badacze mediów zgodnie podkreślają, że relacja pomiędzy medialnym obrazem a rzeczywistością jest tak dalece zapośredniczona, że można je nazwać „symulakrami", czyli anty-znakami, które nie odsyłają do znaczonej realności, ale przeciwnie wypierają i unice¬ stwiają rzeczywistość, zastępując ją „hiperrealnością" (Baurdillard 2005, s. 41). W wyniku tego procesu wypierania to nie fakty czy wydarzenia, ale „opowieści o tym, co się dzieje, stanowią naszą ortodoksję". Symulakry „»zakrywają zdarzenie« to znaczy czynią z niego nasze legendy. [...] Opowieści owe mają nie­ zwykłą moc [...] wytwarzania rzeczywistości za pomocą pozorów" (De Certeau 2008, s. 187). Jeśli zaufać Michelowi de Certeau, producenci przekazu medialnego mają moc wytwarzania obrazu tak sugestywnego, że zastępuje i wypiera rzeczywistość. T y m samym zyskują fundamentalną władzę określania tego, co jest rzeczywiste. Odnosząc się do popularnych stwierdzeń opisujących media jako czwartą władzę, należałoby uznać, że moc stanowienia rzeczywistości jest władzą zupełnie podsta¬ wową, a zatem raczej pierwszą niż czwartą. T a absolutyzująca, totalizująca wizja potęgi mediów byłaby niezwykle przygnębiająca, gdybyśmy nie spojrzeli na cały proces z drugiej strony i nie zapytali, co z przekazem medialnym robią odbiorcy. Co dzieje się z wytwarzanymi przez producentów mediaobrazami, gdy docierają do konsumentów? T o pytanie zmusza do przyjrzenia się relacji pomiędzy ide¬ owym przesłaniem emitowanych programów a lokalną wiedzą potoczną widza czy słuchacza. 1 „Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia. [...] Cząstkowe ujęcia rzeczywistości scalają się w nową, ogólną jedność, tworząc wyodrębniony pseudoświat. [...] W spektaklu nie należy się dopatrywać zwykłego nadużycia technik masowego rozpowszechniania obrazów. Jest to raczej wizja świata, która stała się rzeczywista, znalazła materialny wyraz; uprzedmiotowiony światopogląd" (Debord 2006, s. 33-34). 184 �Widz wolny czy bezwolny? Od wiedzy potocznej do metis Rozważenie związku pomiędzy przekazem medialnym a wiedzą potoczną wypada rozpocząć od objaśnienia tego ostatniego pojęcia. Badacze społeczni lat sześćdziesiątych interesowali się zasadami konstruowania „wiedzy życia codzien­ nego" (Shutz 1984), sposobami „społecznego tworzenia rzeczywistości" (Berger, Luckamnn 1983). Opisywali procesy typizacji, generalizacji, idealizacji, poprzez które ludzkie doświadczenia są utrwalane, przetwarzane i zmieniane w wiedzę potoczną. Antropologowie uzupełniali te dociekania, wskazując kulturowe uwa¬ runkowanie myślenia potocznego i podkreślając wielość kulturowo zróżnicowa¬ nych zdrowych rozsądków (Geertz 2005). Twierdzili przy tym, że zależność po­ między common sense a doświadczeniem nie jest prosta i w żadnym razie nie można uważać wiedzy zdroworozsądkowej za wywiedzioną wprost z doświadczenia, gdyż stanowi ona raczej zbiór kategorii uprzednich, umożliwiających interpretację bie¬ żących doświadczeń (Geertz 2005, Sahlins 2006). Filozofowie od czasów Oświecenia nieufnie odnoszący się do funkcji po­ znawczych zdrowego rozsądku (Hołówka 1986) podkreślali heterogeniczność wiedzy potocznej, na którą składają się okruchy różnych systemów idei, takich jak teorie naukowe czy doktryny religijne, z których użytkownicy kierowani prag¬ matyczną potrzebą spójnej wizji świata konstruują całość pseudohomogeniczną (Niżnik 1991). W ten sposób powstaje specyficzne narzędzie poznawcze, które użytkownikom wydaje się spójną całością, a epistemologom niekoherentnym, niemetodycznym bricolage'm - jeśli użyć terminu Claude'a Levi-Straussa. Z czasem pojęcia „wiedza potoczna", myślenie zdroworozsądkowe, common sense w publikacjach antropologicznych ustąpiły miejsca kategorii dyskurs zwykle uzupełnionej przymiotnikiem potoczny lub lokalny. Od czasów Michela Foucaulta i Pierre'a Bourdieu kategoria ta stała się popularnym narzędziem badaczy spo­ łecznych. Dyskurs łączy wiedzę ze sposobami jej wyrażania. W dyskursie idee są nie tylko ujawniane za pomocą mowy, pisma, działań czy gestów, ale przede wszystkim są w dyskursie konstruowane i nieustannie przekształcane. Najkrócej rzecz ujmując, dyskurs to sposób myślenia/mówienia dotyczący określonej sfery rzeczywistości, który pokonał inne sposoby myślenia/mówienia i stał się obowią¬ zujący (czy inaczej hegemoniczny) dla danej grupy ludzi, w konkretnym czasie i miejscu. Przyjmując takie uproszczone objaśnienie, należy pamiętać, że istnieje wiele definicji tego pojęcia, od klasycznych, oskarżanych o zapędy totalizujące ujęć Foucaulta, po bardziej użyteczne dla antropologa podejścia Nigela Rapporta (2000) czy np. Perle M 0 h l (1997). Wiele jest też szczegółowych wytycznych jak badać dyskursy (Dyskurs... 2001, Krytyczna... 2008). 185 �Anna Malewska-Szałygin Na przełomie wieków X X i X X I popularność w naukach społecznych zy­ skały kategorie podkreślające znaczenie komponentu wyobraźni w konstruowa­ niu pewników wiedzy potocznej. Jako przykład można przywołać „wyobrażenia" i „obrazy" (scapes) należące do języka teorii Arjuna Appadurai (2005, s. 52-58) czy „imaginaria społeczne" Charlesa Taylora (2010, s. 37). Objaśnienia tych termi­ nów są dość odległe od Durkheimowskiej koncepcji „wyobrażeń zbiorowych", przede wszystkim unikają jej obiektywizującego charakteru. Warto tu zaznaczyć, że Appadurai często powraca do języka Emila Durkheima, na przykład chcąc pod¬ kreślić współczesny wpływ wyobraźni na ludzkie decyzje i działania, pisze, że współcześnie „wyobraźnia przekształciła się w kolektywny fakt społeczny" (Appadurai 2005, s. 13). Ja również posłużyłam się pojęciem wyobrażenia, interpretu¬ jąc góralskie rozmowy na temat państwa i władzy (Malewska-Szałygin 2008). Obecnie modne stało się przywoływanie greckiej kategorii métis, przypo­ mnianej przez Detienne'a i Vernanta (1978). T o pojęcie okazało się nośne, ponie¬ waż podkreśla nie tylko związek wiedzy i języka jak kategoria dyskurs, ale także wiąże pojęciowym węzłem sferę praktyk. Métis - to „pewien rodzaj inteligencji, która jest zawsze »zanurzona w jakiejś praktyce«, w której łączą się »inteligencja, przenikliwość, przewidywanie, elastyczność myślenia, podstęp, zaradność, baczna uwaga, wyczucie chwili, różne umiejętności, nabyte stopniowo doświadczenie«" (De Certeau 2008, s. 82). Vernant, jako przykład métis, podaje sprytne fortele Odyseusza (Vernant 2000). James Scott, popularyzujący tę kategorię w an¬ tropologii, uważa métis za „broń słabych" , za najistotniejszy czynnik ograniczają¬ cy dyscyplinujące starania wielkich instytucji nowoczesnych, takich jak państwa, wielkie korporacje, światowe organizacje czy media, których totalizujące zapędy nie zmniejszyły się w czasach późnej nowoczesności (Scott 1998). Métis to lokalna „cunning inteligence" (Scott 1998, s. 313), czyli przebiegłość, spryt, chytrość słowem „praktyczne umiejętności niezbędne by radzić sobie w nieustająco zmieniającym się naturalnym i społecznym środowisku", umożliwiające „skuteczną adaptację do wciąż pojawiających się nowych sytuacji" oraz „ciągłe przechytrzanie nie tylko ludzkich przeciwników" (tamże, s. 313). Métis to wiedza „partyzancka" (tamże, s. 318), opozycyjna do hegemonicznego dyskursu. Wiedza adekwatna do konkret¬ nej rzeczywistości i dzięki temu unikająca uproszczeń wielkich, abstrakcyjnych teorii (tamże, s. 316). T o opis rzeczywistości dostarczający praktycznych reguł postępowania w danej, ściśle określonej sytuacji (tamże, s. 316) i dlatego zawsze mający charakter lokalny (tamże, s. 317). Tak objaśniana métis bierze udział w pro¬ cesie odbioru mediów masowych. 2 2 Nawiązanie do najpopularniejszej książki Jamesa S cotta Weapons of the Weak (1986). 186 �Widz wolny czy bezwolny? Przekaz medialny a metis Stuart Hall w słynnym szkicu Encoding/decoding (1980) podkreślał, że wi¬ dzowie i słuchacze nie są biernymi odbiorcami przekazu medialnego, ale aktyw¬ nymi podmiotami twórczo przekształcającymi ten przekaz w procesie odbioru. De Certeau dowodził, że choć producent ma swoje „strategie" (2008, s. X L I I ) kierujące tym, jak i w jakim celu konstruuje nadawane treści i obrazy, konsument odpowiada na nie specyficznymi „taktykami" odbioru (tamże, s. X L I I ) Zracjonalizowanej, tyleż ekspansywnej co scentralizowanej, hałaśliwej i spektakularnej produkcji odpowiada inna produkcja zwana „konsump­ cją": jest ona podstępna i rozproszona, przenikająca wszędzie, cicha i jak­ by niewidoczna, gdyż nie ujawnia się za pomocą własnych produktów, ale przez sposób używania produktów narzuconych przez dominujący porządek (tamże, s. X X X V I ) . Tak rozumiane taktyki to dowody lokalnego sprytu, przejawy lokalnej metis. Podążając za myślą de Certeau, badacz odbioru mediów powinien postawić pytania: jak odbiorcy „używają produktów narzuconych przez dominujący porzą­ dek przekazu medialnego"?, jaki „użytek środowiska »popularne« czynią z kultu­ ry »elit« wytwarzających język"?, jak „narzucony zasób wiedzy i symboliki [staje się] przedmiotem manipulacji dokonywanych przez użytkowników nie będących jego wytwórcami" (tamże, s. 33). Przyjmując, że „media odznaczają się [...] wyraźną ciągłością ze sferą co¬ dziennego doświadczenia, której w pewnym stopniu nadają też kształt i poprzez którą są interpretowane" (Herzfeld 2004, s. 407), można zapytać, w jaki sposób przekaz medialny oddziałuje na codzienne doświadczenia rozmówców oraz jak wy¬ korzystują oni własne doświadczenia i kategorie uprzednie do interpretowania tre¬ ści przekazywanych przez media. W swoim wywodzie o mediach Michael Herzfeld podkreśla, że medialne wizerunki stają się „krytycznym składnikiem" potoczności (tamże, s. 416), i postuluje, by badając oddziaływanie owego krytycznego składnika, przyjrzeć się wnikliwie „sile , z jaką przedstawienia medialne uczestniczą w konstru¬ owaniu współczesnych wyobraźni, tożsamości i stosunków władzy" (tamże, s. 404). Etnograficzne badanie odbioru przekazu medialnego Zainteresowanie „użytkowaniem" mediów wymusza zmianę technik ba¬ dawczych. Badania odbioru mediów prowadzone są zwykle przez specjalizują¬ ce się w tym firmy działające na zlecenie producentów. Tego rodzaju badania mające najczęściej charakter ilościowy, uzupełniane są badaniami jakościowymi, 187 �Anna Malewska-Szałygin prowadzonymi metodami socjologicznymi. Tymczasem badanie „użytkowania" mediów wymaga zupełnie innych procedur. Aby uchwycić to, co z przekazem medialnym robi konsument, trzeba być na miejscu czas dłuższy, trzeba wejść z nim w pewną zażyłość, trzeba „podzielać ich doświadczenie społeczne" (Ha¬ strup 2008) . Wszystkie te wymogi spełnia technika etnograficznych badań tere¬ nowych, czyli „badań prowadzonych w warunkach społecznej zażyłości, z udzia¬ łem rzeczywistych informatorów" (Herzfeld 2004, s. 406). „Etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania" (tamże, s. 410). Podejście etnograficzne umożliwia dostrzeżenie tego, jak przekaz medial¬ ny jest użytkowany, które z jego elementów przenikają do dyskursów lokalnych i wpływają na praktyki. Trafiając do dyskursu lokalnego, treści wyrwane z kon¬ tekstu przekazu medialnego ulegają transformacji. Badanie metodą etnograficz¬ ną pozwala na uchwycenie tego dyskursywnego „udomowienia" języka mediów w języku wiejskich rozmów. Okruchy przekazu medialnego przenikające do lo¬ kalnych dyskursów stają się motorem nowych praktyk, nie do końca zbieżnych z intencjami producentów. Badania etnograficzne, polegające na dłuższym poby¬ cie w terenie i na podzielaniu doświadczenia rozmówców dają możliwość zaobser¬ wowania tego rodzaju praktyk oraz wychwycenia ciągłości pomiędzy dyskursami a praktykami. 3 Etnograficzne badania użytkowania mediów na przełomie XX i XXI w. Pół wieku temu wyrażano obawy, że telewizja, integrując „globalną wio¬ skę" doprowadzi do homogenizacji kultury (McLuhan 2004, s. 458). Liczne ba¬ dania etnograficzne pokazały, że była to sugestia upraszczająca, bowiem odbiorcy „mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców" (Herzfeld 2004, s. 413). Dzieje się tak dla¬ tego, że „ludzie podchodzą do mediów z perspektywy swych licznych subiektyw¬ ności, na które wpłynęło całe »mnóstwo praktyk dyskursywnych«, z jakimi mieli do czynienia na przestrzeni całego życia" (tamże, s. 412). 3 „Choć oczywiście nie możemy doświadczać świata z perspektywy innych, możemy jednak podzielać ich doświadczenie społeczne. W istocie nie istnieje doświadczenie niepodzielane z nikim. Podzielanie go oznacza natomiast, że jesteśmy częścią wydarzeń: właśnie to miejsce daje nam zupełnie wyjątkowy klucz do zrozumienia światów i tego, jak się je konstytuuje i przekształca; jak w obrębie badanego przez nas układu wydarzeniowo-przestrzennego przypisuje się jednostkom pozycje" (Hastrup 2008, s. 65). 188 �Widz wolny czy bezwolny? Jeden z barwniejszych przykładów lokalnej interpretacji znacznie odbiega­ jącej od zamierzeń producentów opisał Brian Larkin w tekście dotyczącym odbio­ ru filmów z Bollywood w północnej Nigerii (1997). Dla islamskiego ludu Hausa indyjskie produkcje okazały się zwiastunami rewolucji obyczajowej! Bollywoodzkie filmy stanowiły dla nich kluczowe źródło wiedzy o tym, jak wygląda odległy, nowoczesny, wolny świat, w którym młodzi są pozbawieni kontroli starszyzny ple¬ miennej. Filmowe wizje, budując w młodych Hausa poczucie zniewolenia pętami islamskiej moralności, rodziły rewolucyjną potrzebę podążania za głosem roman¬ tycznej miłości. Taki odbiór indyjskich filmów jest o tyle zaskakujący, że euro¬ pejskim widzom filmowe intrygi z Bollywood kojarzą się z dziewiętnastowieczną literaturą obyczajową, a problemy poślubienia wybranki serca wbrew woli ojca nie wydają się ideą wywrotową. Badania Larkina pokazują, jak dalece różne może być odczytanie przekazu medialnego w zależności od kontekstu kulturowego, w któ¬ rym jest on odbierany, oraz jak bardzo wolnościowe przesłanie mediów zależy od rozumienia wolności charakterystycznego dla lokalnej wiedzy potocznej. W późniejszym tekście Brian Larkin (2002) rozważa inny aspekt oddzia¬ ływania mediów na mieszkańców Nigerii. W tym przypadku skupia się na zna¬ czeniu kina rozumianego materialnie, jako budynek, a ściślej miejsce do którego „się chodzi". Z analizy literatury przedmiotu wynika, że w czasach kolonialnych brytyjscy kolonizatorzy budowali kina przy eleganckich hotelach, traktując je jako miejsce rozrywki, kultury i edukacji dla białych. W latach powojennych, zbudowano w nigeryjskim mieście Nano kino dostępne dla miejscowej ludno¬ ści. Jak wynika z badań terenowych, dla muzułmańskiej społeczności Hausa kino było przestrzenią ze wszech miar podejrzaną. Umieszczono je w tej części miasta, w której nie mieszkają „porządni ludzie", a raczej przebywający z dala od swych rodzin robotnicy najemni, gdzie znajdują się lokale rozrywkowe i prostytutki. W efekcie pójście do kina w mieście Kano było zupełnie innym doświadcze¬ niem dla Brytyjczyka i dla Hausa. Co więcej, było czym innym dla nigeryjskiego mężczyzny i kobiety, dla kobiet bowiem organizowano osobne spektakle, umoż¬ liwiające im obejrzenie filmu bez podzielania zamkniętej przestrzeni z obcymi mężczyznami. Rozważania Larkina pokazują wolnościowe przesłanie nie tylko przekazu medialnego, lecz nawet samej przestrzeni kontaktu z mediami, jaką jest kino. Można tylko zadumać się nad tym, czy „wolność od" islamskiego ładu moralnego prowadziła do jakiejś nowej konstruktywnej „wolności do", mówiąc językiem Ericha Fromma. O ile Larkin rozważał oddziaływanie mediów jako narzędzia upowszech¬ niania bardziej nowoczesnych wzorów obyczajowych, o tyle Faye Ginsburg 189 �Anna Malewska-Szałygin podkreśla przeciwstawny aspekt mediów. Analizując fenomen powstania tubyl¬ czej telewizji emitowanej od 1991 r. przez Iniutów zamieszkujących autonomicz¬ ny okręg nad Zatoką Hudsona w Kanadzie, pokazuje, że telewizja może stać się potężnym narzędziem pozwalającym nie tylko na „zobiektywizowanie własnej tożsamości" i pokazanie jej szerokiej telewizyjnej widowni, lecz również może się stać narzędziem przywracania społecznej pamięci poprzez filmowanie wspo¬ mnień starych ludzi, poprzez rekonstrukcję dawnych sposobów mieszkania, polo¬ wania czy obróbki skór. Innym sposobem ożywiania tradycji może być ujmowanie w nową, filmową formę dawnych eposów czy mitów, czego przykładem jest inuicki film Atanarjuat nagrodzony w Cannes w 2001 r. Najważniejszym wnioskiem z badań Ginsburg jest przekonanie, że media są nie tylko nośnikiem nowinek obyczajowych, lecz także mogą „nadawać nowy autorytet starej kulturze oralnej" (Ginsburg 2002, s. 43). Wracając do terminologii Fromma, opisywane przez Gins¬ burg oddziaływanie mediów to niewątpliwie ciekawy przykład realizowania „wol¬ ności do". W tym przypadku media umożliwiają nagłośnienie lokalnego dyskursu i udostępnienie lokalnej wiedzy szerszemu odbiorcy. W procesie obiektywizacji i popularyzacji tożsamość, tradycja, wiedza potoczna Inuitów ulegają zmianom, nie do końca przewidywanym. Pozostając w kręgu kultur postkolonialnych, warto przywołać tekst Richar¬ da Wilka (2002) relacjonujący wyniki badań w środkowoamerykańskim, karaib¬ skim państwie Belize. Wilk podkreśla rolę czynnika czasowego w konstruowaniu i podtrzymywaniu dominacji kolonialnej. Twierdzi, że zapóźnienie było kon¬ stytutywną cechą kolonii, do których nowinki z metropolii docierały zawsze po pewnym czasie. Lokalna elita, mająca lepszy kontakt z metropolią, była grupą, która wcześniej od innych przyswajała sobie nowoczesne rozwiązania kulturowe, techniczne czy technologiczne, umacniając tym samym swój społeczny prymat. Kolonialne wykorzystanie czasu jako narzędzia i gwaranta dominacji zostało prze¬ łamane przez anteny satelitarne, w sposób natychmiastowy przekazujące progra¬ my telewizyjne z jednej części świata do drugiej. Rewolucyjna rola telewizji sate¬ litarnych polega na tym, że najnowsze filmy, seriale, przeboje muzyczne docierają wszędzie w tym samym momencie. W ten sposób media satelitarne dokonują zamachu na postkolonialną dominację. Znosząc dystans czasowy między dawną metropolią i koloniami, dają mieszkańcom tych ostatnich wolność jednoczesnego uczestnictwa w globalnej kulturze popularnej, uwalniając dawne kolonie od stygmatyzującego zapóźnienia. W efekcie dyskurs lokalny w Belize absorbuje nowo¬ ści w tym samym momencie, w którym docierają one w inne miejsca na ziemi, co zasadniczo zmienia jego „tubylczy", czyli „zapóźniony" charakter. 190 �Widz wolny czy bezwolny? Kontynuując rozważanie problemu wolności mediów, warto zwrócić uwagę na szeroki nurt badań etnograficznych dotyczących udziału mediów w procesie konstruowania tożsamości zarówno indywidualnych, jak i narodowych. Warto tu przypomnieć tezę Stuarta Halla (1980), że kontrolowane przez państwo media starają się konstruować „dominujące kody" państwa narodowego. T e n proces jest szczególnie ostro widoczny w państwach postkolonialnych. Dobrych przykładów dostarczają badania Purnimy Mankekar prowadzone w małych miastach nieopodal New Delhi. Jej monografia ScreenigCulture, ViewingPolitics (1993) opowiada o tym, jak w debacie z promowanymi przez media ideałami rekonstruowane są lokalne wyobrażenia o tym, co to znaczy być kobietą, matką, żoną. Książka niesie też istotne przesłanie dotyczące tożsamości narodowej - ukazuje, jak w postkolonialnych In­ diach ekranizacja wielkiego tradycyjnego eposu Ramajana, wzmacniając hinduską tożsamość narodową, nasiliła niechęć do innych narodów i grup etnicznych, a co gorsza - dostarczyła ideowych uzasadnień stosowanej wobec nich przemocy. Au¬ torka pokazała, w jaki sposób dość kiczowaty serial stał się kluczowym elementem bieżącej „mitopolityki", konstruując „telemitologię" (2002, s. 146) ewokującą silną nostalgię za wspólnotą czystą i potężną, opartą na esencjalistycznej wizji kultury. Serial, choć opowiadał o dalekiej, heroicznej przeszłości, stanowił ważne narzędzie krytyki bieżącej polityki. Wyniki badań Mankekar pokazują ogromną siłę sprawczą telewizji widoczną w kształtowaniu poglądów i prowokowaniu do działań. Uzmy¬ sławiają też moc mediów w ustanawianiu hegemonicznego dyskursu tożsamości koncesjonowanej przez siły aktualnie będące u władzy. T ę wizję komplikują wyniki badań L i l i Abu-Lughod prowadzonych w Egipcie, które choć prowadzą ją do wniosku, że „telewizja jest kluczową in¬ stytucją produkującą kulturę narodową w Egipcie" (2005, s. 7), pokazują, że to oddziaływanie nie jest proste, należy bowiem brać pod uwagę wielogłosowość przekazu medialnego. Różne stacje telewizyjne produkują i emitują odmienne dyskursy medialne, pozostające na usługach różnych interesów narodowych, eko¬ nomicznych i klasowych, które zgodnie z przewidywaniami Gramsciego konkuru¬ ją ze sobą, walcząc o hegemonię, czyli o „rząd dusz" (tamże s. 43). W efekcie do¬ minujący dyskurs elit władzy jest nieustannie zagrożony i w każdej chwili może zostać zastąpiony przez dyskurs konkurencyjny. Zatem choć telewizja odgrywa znaczącą rolę w konstruowaniu tożsamości narodowej, walka toczy się pomiędzy różnymi wizjami czy wręcz definicjami narodu i jego kultury. Konkurujące dys¬ kursy walczą finezyjnymi metodami, bowiem skuteczność telewizji w budowaniu egipskiej tożsamości narodowej jest możliwa głównie dzięki temu, że oddziału¬ jąc na poziomie kulturowym i socjopolitycznym, rozwija swoją magię poprzez 191 �Anna Malewska-Szałygin przyjemność i „podświadome kadrowanie obrazu", a nie poprzez przymus (tamże, s. 9). W efekcie zwycięski dyskurs z ogromną siłą narzuca hegemoniczną wizję toż¬ samości poprzez rozrywkę, niekojarzącą się ze sferą politycznych sporów. T o kole¬ iny przykład silnie podporządkowującego i ograniczającego wpływu mediów. Nieco odmienne jest przesłanie monografii Dramas of Nationhood (2005), wieńczącej egipskie badania L i l i Abu-Lughod. Książka jest skonstruowana jako zderzenie dwóch ważnych głosów w dyskursie medialnym: głosu producentów, z którymi autorka przeprowadzała wywiady w Kairze i Aleksandrii, oraz głosu konsumentek przekazu telewizyjnego, wieśniaczek z Górnego Egiptu i pomocy domowych w Kairze. Przykładem głosu producenckiego są wypowiedzi autorki scenariuszy popularnych seriali, takich jak Żniwa miłości, sześćdziesięcioletniej Fathiyy al-'Assal, lewicowej aktywistki, kairskej feministki, socjalistki, pisarki, prześladowanej przez cenzurę, a nawet więzionej. Fathiyya al-'Assal deklarowała, że tworząc scenariusze, stara się promować wartości charakterystyczne dla miesz¬ czańskich klas społeczeństw zachodnich, takie jak partnerstwo w związkach mał¬ żeńskich i dążenie do samorozwoju jednostek, w tym także kobiet. Słuchając jej głosu, wydawać by się mogło, że zdolność mediów do upowszechniania i ugrunto¬ wywania nowych systemów wartości i nowego typu tożsamości jest ogromna. Jakkolwiek oddziaływanie mediów na konstruowanie tożsamości jest nie¬ zaprzeczalne, rozmowy z egipskimi wieśniaczkami i pomocami domowymi w Ka¬ irze pokazują, że oddziaływanie to nie jest takie proste, a „strategie" producentki wskutek zastosowania lokalnych „taktyk" odbioru ulegają zmianie. Abu-Lughod pisze, że wioskowe rozmówczynie w swoich wypowiedziach konstruują obraz sa¬ mych siebie na wzór heroin telewizyjnych melodramatów. Konfrontując tak zbu¬ dowany własny wizerunek z bohaterkami serialów, dochodzą do wniosku, że ich życie znacząco odbiega od promowanego przez media wzoru, co owocuje poczu¬ ciem przegrania, wykorzystywania i marginalizacji. Paradoksalnie jednak konfrontacja z telewizyjnymi wzorami osobowymi nie popycha wiejskich kobiet w stronę świata zachodniej nowoczesności, ale w stronę nowych form islamu. Nowa oferta islamskich duchownych wychodzi na¬ przeciw potrzebom nowych tożsamości jednostkowych, znacznie bardziej zindy¬ widualizowanych niż dawne, określane poprzez umiejscowienie w zależnościach społeczności rodowej. Ta wizja nowej, dążącej do samorozwoju jednostki ludzkiej została wytworzona i upowszechniona między innymi poprzez media. Odpowie¬ dzią na nią są szkolenia dla kobiet, organizowane w meczetach, pozwalające na odnalezienie miejsca we współczesnym świecie „godnego nowoczesnej kobiety islamu". T e n paradoks opisany przez Abu-Lughod w szkicu z 2002 roku znacząco 192 �Widz wolny czy bezwolny? komplikuje problem relacji media a wolność. Z jednej strony przekaz medialny ma moc wdrażania nowych wartości i wzorów tożsamości, z drugiej okazuje się, że po przeniesieniu ich na lokalny grunt powstają trudne do przewidzenia hybrydyczne sploty zarówno wartości, jak i tożsamości. Konkludując, choć potęga mediów jako czynnika zmiany jest oczywista, kierunek rzeczywistych zmian jest często zaskakujący. Podsumowując krótki przegląd wyników etnograficznych badań mediów, trzeba stwierdzić, że przezwyciężając jedne zniewolenia, media konstruują inne. Kategoria zniewolenie, podobnie jak pojęcie wolność, są bardzo różnie rozumia¬ ne, zmienne i zależne od kontekstu kulturowego. T o , co jest wolnością jednych, bywa zniewoleniem innych. Jedno jest pewne, przewidując oddziaływanie me¬ dialnych produkcji na odbiorców należy brać pod uwagę lokalną wiedzę potoczną mającą zdolność sprytnego przekształcania dowolnego przesłania w ideę często zupełnie niezgodną z zamierzeniami twórców, ale pasującą do lokalnego obrazu świata. Lokalna metis, chytrze unikając totalizującej siły mediów, staje się odpo¬ wiedzialna za to, że intencje producentów medialnych chybiają celu, a recepcja mediów okazuje się odmienna od zamierzonej. Relacja jest jednak dwustronna. Lokalny dyskurs absorbuje nowe obrazy i treści przynoszone przez media, łącząc je z dotychczasową wizją rzeczywistości, zmieniając ją i rekonfigurując. Zrozu¬ mienie tej skomplikowanej relacji wymaga pogłębionych badań jakościowych, które biorą pod uwagę kontekst kulturowo-ideowo-społeczny produkowania i odbioru mediów. W przypadku społeczeństw postkolonialnych i społeczności postchłopskich badania prowadzone metodą etnograficzną wydają się szczególnie skuteczne. Kierując się takim przekonaniem, zamierzam rozpocząć nowy projekt badawczy pozwalający na stwierdzenie, w jaki sposób przekaz medialny oddziału¬ je na opisywane przeze mnie wiejskie wyobrażenia o władzy i państwie (Malewska-Szałygin 2008) oraz w jaki sposób nowotarska metis przekształca obrazy i treści przenikające z mediów do lokalnego dyskursu o tożsamości i polityce. 193 �Anna Malewska-Szałygin Bibliografia: Abu-Lughod L . , 2002, Egyptian Melodrama - Technology of the Modern Subject?, [w:] Me­ dia Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 115-133. Abu-Lughod L., 2005, Dramas of Nationhood. The Politics of Television in Egypt, Chicago. Appadurai A., 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Baudrillard J., 2005, Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa. Berger P., Luckmann T., 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa. Człowiek Grecji, 2000, red. Jean-Pierre Vernant, tłum. P. Bravo, Warszawa. Debord G., 2006, Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu, tłum. M . Kwaterko, Warszawa. Dyskurs jako struktura i proces: praca zbiorowa, 2001, red. T e u n A. van Dijk, tłum. G. Gro¬ chowski, Warszawa. De Certeau M., 2008, Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Detienne M . , Vernant J.-P., 1978, Cunning Intelligence in Greek Culture and Society, Atlantic Highlands, N.J. Geertz C., 2005, Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D . Wolska, Kraków, s. 81-100. Ginsburg F. D., 2002, Screen Memories: Resignifying the Traditional, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 39-57. Hall S., 1980, Encodingfdecoding, [w:] Culture, Media, Language, eds. Stuart Hall, Dorothy Hobson, Andrew Lowe, Paul Willis, London, s. 128-138. Hastrup K., 2008, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, tłum. E. Klekot, Kraków. Herzfeld M . , 2004, Antropologia. Praktykowanie tłum. M . M . Piechaczek, Kraków. teorii w kulturze i społeczeństwie, Hołówka T., 1986, Myślenie potoczne, Warszawa. Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, 2008, red. A. Duszak, N . Fairclough, Kraków. Larkin B., 1997, Indian Films and Nigerian Lovers: Media and Creation of Parallel Modernities, „Africa" 67 (3). Larkin B., 2002, The Materiality of Cinema Theaters in Northern Nigeria, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 319-336. 194 �Widz wolny czy bezwolny? Malewska-Szałygin A., 2008, Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, Warszawa. Mankekar P., 1999, Screening Culture, Viewing Politics: An Ethnography of Television, Woman­ hood, and Nation Postcolonial India, Durham NC. Mankekar P., 2002, Epic Contests: Television and Religious Identity in India, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 134-151. McLuhan M . , 2004, Zrozumieć media, tłum. N . Szczucka, Warszawa. M0hl P., 1997, Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Niżnik J., 1991, Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, red. A. Jaw¬ łowska, Warszawa. Rapport N . , 2000, Discourse, [w:] Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, eds. N . Rapport, J. Overing, London-New York, s. 117-126. Sahlins M . , 2006, Wyspy historii, tłum. I . Kołbon, Kraków. Schutz A., 1984, Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, red. E. Mo¬ krzycki, tłum. D . Lachowska, Warszawa, s. 137-192. Scott J.C., 1985, Weapons of the Weak, New Haven, Conn. Scott J., 1988, Seeing like the State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, Yale, New Haven-London. Taylor Ch., 2010, Nowoczesne imaginaria społeczne, tłum. A. Puchejda, K. Szymaniak, Kraków. Wilk R., 2002, Television, Time, and the National Imaginary in Belize, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 171-188. 195 �Polacy o sobie. Współczesna autorefleksja: jednostka, społeczeństwo, historia, red. Piotr Kowalski, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stpoka" 2005, s. 17-34. Prawa autorskie zastrzeżone. Anna Malewska-Szałygin Autoportret z negatywu czyli czego można się dowiedzieć o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy. Tytułowe sformułowanie odwołuje się do zaproponowanego przez Ludwika Stommę określenia portret z negatywu, którego użycie autor Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. uzasadnia w ten sposób „wyobrażenia przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń więc odwrócenie tych wyobrażeń, przekształcenie danej grupy o sobie są tej grupy o obcych". Wystarczy negatywu w pozytyw, by uzyskać własny portret grupy, by dowiedzieć się jakie warunki musi spełniać „swój" (Stomma 1986, s. 63). Zgodnie z tym zaleceniem postaram się odczytać jaki portret własny kreślą nowotarscy górale rozmowach na temat polityki i władzy. Badania prowadzone od 1999 r. na Podhalu przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej dotyczyły wiejskich wyobrażeń na temat władzy państwowej. Technika badań przewidywała długie, swobodne rozmowy (porządkowane wytycznymi zawartymi w dyspozycji badawczej), prowadzone we wsiach powiatu Nowy Targ. Muszę zastrzec, że termin górale stosuję w szerokim znaczeniu, nie rezerwując go dla górali tatrzańskich, z okolic Zakopanego. Naszymi rozmówcami byli w większości ludzie w wieku 30 - 70 lat, słabo wykształceni (w większości absolwenci szkoły podstawowej lub zawodowej, rzadziej technikum). Celem badań było przyjrzenie się lokalnemu dyskursowi na tematy polityczne i dlatego rozmowy ogniskowały się wokół pojęć: początkowo słów zaczerpniętych z dyskursu publicznego, a potem, kiedy już oswoiliśmy się z językiem lokalnych rozmów o władzy, doprecyzowaliśmyokreślenia, którymi posługiwali się nasi rozmówcy. 1 �W tym tekście skupię się na pojęciu władza i jego znaczeniach. Wyłania się z nich góralski obraz władzy, ale jeśli zastosować wytyczne Stommy można też zobaczyć portret samych siebie, jaki kreślą nasi rozmówcy. Zalecenia Stommy dotyczą badania stereotypów o „obcych". Można zapytać: na ile demokratycznie wybrani przedstawiciele są widziani przez społeczeństwo jako „obcy"? Z naszych rozmów wynika, że ludzie władzy, politycy są tak właśnie postrzegani. Wybrani spośród społeczeństwa kandydaci po dojściu do władzy przechodzą rodzaj metamorfozy, odtąd stosuje się do nich kategorię oni i uznaje za przeciwieństwo prostego narodu. Górale o władzy. Kiedy w rozmowie padało słowo władza nasi rozmówcy objaśniali je na różne sposoby: władza to jest polityka mnie się wydaje [Kobieta, lat 45]; władza to ktoś kto rządzi [Kobieta lat 55], ktoś kto będzie kierował, jak w pracy tak i w państwie [Kobieta lat 33], ktoś kto lepiej, rozsądniej to zorganizuje, musi być taka „głowa domu" [Taksówkarze lat 35-50]. Pierwsze z zacytowanych zdań potwierdza przekonanie, że pojęcia władza i polityka mają częściowo wspólną płaszczyznę znaczeniową, choć oczywiście rozważywszy wszelkie konotacje nie są to pojęcia pokrywające się, już choćby dlatego, że w rozmowach zwykle występują w innym kontekście słownym. Stwierdzenie władza to ktoś kto rządzi, podobnie jak następne, odsyła do zasadniczej funkcji władzy - kierowania i zarządzania: władza powinna być mądra i dobrze zarządzać [Mężczyzna lat 60]. Takie krótkie quasi definicje nie pojawiały się często. Chętniej stosowaną strategią objaśniania pojęć abstrakcyjnych było odwołanie się do przykładu. Zwykle był on wzięty z życia i tłumaczył abstrakcyjną ideę, poprzez odniesienie jej do zjawisk znanych i bliskich, podobnie jak przypowieść: Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest władza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane - objaśniał nas sześćdziesięcioletni rolnik. Porównań do ojca lub matki w rodzinie używali najczęściej ludzie starsi. Prócz nich wiele kobiet w średnim wieku (ok.40), objaśniło problem rządzenia krajem poprzez odniesienie do życia rodzinnego. Przy czym, co zaskakujące w patriarchalnych góralskich rodzinach, głową, o której mówiły była kobieta - zwykle nasza rozmówczyni: niechby tak rządzili jak ja w domu rządzę - postulowała pięćdziesięcioletnia rencistka. 2 �Inna kobieta w jej wieku wtórowała: ja w domu rządzę i mnie słuchają to oni w państwie też tak powinni . Objaśnianie pojęć abstrakcyjnych poprzez odwołanie się do rzeczywistości znanej z własnego doświadczenia opisywał Jacques Le Goff (2002) szukając odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób ludzie średniowiecza tworzyli wyobrażenia o odległej dla nich rzeczywistości? Jego zdaniem rozszerzali wiedzę o dobrze znanej człowiekowi mikro skali codziennego życia na makro skalę wyobrażeń o nieznanym świecie. Zaskakujące, ale podobnie postępowali również nasi rozmówcy. Odległe zjawiska objaśniali przez odniesienie do bliskich im i dobrze znanych realiów rodziny lub pracy: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierwszym miejscu chleba! - mówiła siedemdziesięcioletnia kobieta. Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo jak na przykład gospodarz na wsi... - postulował czterdziestoletni kowal. Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" - wtórowali nowotarscy taksówkarze, to jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego uzupełniał sześćdziesięcioletnie mężczyzna. Co wynika z takiego sposobu mówienia o władzy oprócz spostrzeżenia, że wielkie problemy objaśnia się poprzez odniesienie do codziennych? Jeżeli władza to gazda czy baca, jakie jest miejsce naszych rozmówców w tym układzie? Wydaje się, że pełnią oni rolę inwentarza, owiec, baranów, ale także juhasów, dzieci i parobków w gospodarstwie, w którym gospodarz czy ojciec rodziny organizują pracę. Społeczeństwo byłoby zatem grupą ludzi, której pracą trzeba tak pokierować, żeby zapewnić dobrobyt. To spostrzeżenie potwierdzałyby słowa cytowane na początku rozdziału o kierowniczej funkcji władzy. Władza, zatem powinna zarządzać pracą społeczeństwa tak, żeby ta przynosiła jak najwięcej korzyści. Gdy pytaliśmy naszych rozmówców czy można to tak ująć, niektórzy odpowiadali: aby oni tylko nie szkodzili! W tych słowach zawiera się realistyczny program minimum: skoro władza w Polsce nie umie dobrze zarządzać gospodarką, niech choć nie zarządza na niekorzyść. Warto tu po raz kolejny podkreślić, że - zdaniem naszych rozmówców - głównym zadaniem władzy jest zarządzanie gospodarką tak, aby ludzie swoją pracą mogli wypracować dobrobyt. Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę 3 �jednoosobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. To zdanie podkreśla podstawową, zdaniem naszych rozmówców, stanowczość. Siedemdziesięcioletni rolnik objaśniając cechę władzy - nam czym jest władza też uwypuklał ten aspekt: to tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie co sie dobrze pasom i takie co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania czym jest władza zostały odniesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównane do stada niesfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społeczeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że cechą dobrej władzy w Polsce jest żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, bo tak w ogóle to najlepsza jest demokracja. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie urodził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna strasnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka na wzór amerykańskiej byłaby optymalną formą władzy w Polsce. Amerykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Często podkreślanym zadaniem władzy było też zapewnianie ludziom bezpieczeństwa. Górale bardzo przeżywali wzrost przestępczości jaki nastąpił po 1989 r. Często o tym mówili, czuli się zagrożeni i wygłaszali sądy ostateczne typu: świat sie kończy! Pani! Kto to kiedy takie rzeczy widział! Gdy pytaliśmy czy opisywane nam przestępstwa wydarzają się we wsiach wokół Nowego Targu czy też wiedzą o nich z telewizyjnych wiadomości, często mieszali wydarzenia bliskie, znane z sąsiedztwa i dalekie, znane z telewizora, które razem składały się na obraz szalejącej przemocy. Oczywiście winą za to obarczali władzę (czasem używali wówczas słowa rząd), która jest zbyt słaba, aby przeciwstawić się przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Padały wówczas porównania do władz PRL, o których nasi rozmówcy mieli różne zdania, ale byli zgodni, że przestępców umiały trzymać pod kontrolą. Większe bezpieczeństwo na 4 �ulicach było jedynym aspektem rzeczywistości PRL, który był jednoznacznie dobrze oceniany. Prócz funkcji dyscyplinarnych władza powinna również wykazywać się troską o podwładnych. Element troski, podobnie jak rygoru jest dobrze widoczny w porównaniach władzy do matki lub ojca w rodzinie, do gazdy czy pasterza. Wszystkie te osoby mają prawo do narzucania swojej woli i wymuszania posłuszeństwa, ale mają też obowiązek działania dla dobra rodziny, gospodarstwa czy powierzonych ich opiece owiec. Nie sądzę jednak, żeby chodziło o troskę rozumianą w wzór karmienia inwentarza w gospodarstwie. Myślę raczej, że chodzi o organizację pracy taką, aby nikomu nie brakło ni chałupy, ni chleba. Dwa sposoby mówienia o władzy. Przysłuchując się naszym rozmowom można zauważyć wyraźną cezurę oddzielającą dwa, różne sposoby mówienia o władzy. Tą cezurą jest wykształcenie, zwykle skorelowane z wiekiem mówiącego. Większość naszych rozmówców, którzy ukończyli technikum lub liceum (zwykle byli to ludzie w wieku 30-50lat) albo nie posługiwała się terminem władza zastępując je słowami rząd, sejm, posłowie stosując to pojęcie objaśniała je jako instytucje sprawujące albo władzę, które potrafili wymienić. Można stwierdzić, że większość wykształconych respondentów posługiwała się w rozmowie monteskiuszowskim podziałem władzy czego przykładem może być taka wypowiedź pięćdziesięcioletniego sprzedawcy, po technikum ekonomicznym: państwo musi mieć władzę ustawodawczą i wykonawczą. Musi panować ład, porządek. Inaczej było w przypadku ludzi słabo wykształconych i starszych. Oni najczęściej używali określenia władza na opisanie mglistej sfery onych. Sfera władzy była dla nich tak odległa, że jawiła się nieostro jako tajemnicza, niepojęta, inna. Trudno było coś o niej wyraźnie powiedzieć, trudno mieć do niej zaufanie, wzbudzała raczej niepokój. Te spostrzeżenia przywołują na myśl obserwacje Floriana Znanieckiego o władzy, która jest 1 dla chłopów odległa i niepojęta jak Bóg . Wynikałoby z tego zestawienia, że 1 Polityczny porządek jawi się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić dzięki ingerencji ludzkiej.(...) Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje i daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Jeśli nawet bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają oprócz tego w nieograniczonym kręgu nie znanych mu 5 �wyobrażenia o władzy zmieniają się bardzo powoli i te opisywane przez Znanieckiego wciąż są rozpoznawalne obecnie, choć najczęściej u ludzi starszych. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy używając słowa władza zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne. Często pytani o władzę odpowiadali to ci tam we Warszawie, albo jeszcze szerzej i mniej precyzyjnie no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są niejasne, można dopatrzyć się w nich echa dawnych podziałów organizujących życie na wsi, a przede wszystkim rozmówcom władza kojarzyła się z wyższą sferą: podziału stanowego. Naszym władza to te wszystkie co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. Wtórowała mu sześćdziesięcioletnia rencistka (rolniczka): władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci co na stanowisku. O jak ksiądz! On ttyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A. M . Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. Ludzie władzy to elita, wyższa sfera, której życie obserwowane z perspektywy mieszkańców wsi ma wiele cech dawnego życia pańskiego. Określenie oni tam żyją po pańsku pojawiało się bardzo często. Wiele cech przypisywanych tym na górze to przymioty, które Józef Chałasiński przypisuje inteligencji polskiej. Góralskie wyobrażenia o ludziach władzy. Ludzi władzy i mieszkańców wsi różni przede wszystkim wykształcenie, ogłada i pieniądze. Ten na stanowisku to musi być wykształcony - twierdziła cytowana rozmówczyni, inna, osiemdziesięcioletnia rolniczka, uzupełniała to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co sie orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie obyci, przygotowani do wyższych zadań: człowiek nie obyty nie wykształcony, wiedzieć co powiedzieć nie ma po co tam iść, on się musi umieć wypowiedzieć i [Kobieta lat 55]. Zwłaszcza kobiety w średnim wieku podkreślały, że: musi się umieć odpowiednio zachować w wielu sytuacjach, bo na przykład poprzedni prezydent [Lech Wałęsa - A. M . Sz.] to nie umiał, a ten [Aleksander Kwaśniewski - A. M . Sz.] to wręcz przeciwnie, zawsze zachowuje się Wizerunek motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. (...) Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest jednocześnie źródłem nieograniczonych możliwości (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133) 6 �człowieka z wyższej sfery uzupełnia postawa fajna, ubranie na nim, no i umiejętność na tej mównicy [Mężczyzna lat 65]. Zdaniem naszych rozmówców pieniądze to podstawowy wyznacznik władzy. Ludzie władzy są bogaci. Warto rozważyć wypowiedź czterdziestoletniego pracownika firmy krawieckiej dotyczącą wprawdzie problemów finansowych, ale wiele mówiącą na interesujący nas temat: Skąd oni biorą tą średnią krajową? Ja się pytam kto zarabia te osiemnaście baniek?[1.800zł - A. M . Sz.] No może posłowie tyle mają. Tu w Nowym Targu to jak ktoś zarobi 8 baniek [800 zł - A. M . Sz.] to podskakuje ze szczęścia. Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!. Ostatnie zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy ma większe szanse zarobić. Potwierdzają to potoczne wyobrażenia o warszawiakach przyjeżdżających na Podhale na letnisko czy na zimowisko. Mieszkając w Warszawie czyli w centrum są bardziej zamożni, obyci, pewni siebie - opromienieni bliskością władzy. Sądzę, że czasownik promieniować prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, obycie, pieniądze są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Dojście do władzy to niegodny wprawdzie, ale najszybszy sposób wzbogacenia się. Władza - wiadomo, to potem ułatwia ludziom inne sprawy - twierdziła czterdziestoletnia właścicielka małego sklepu. To samo, choć bardziej poetycko formułował siedemdziesięcioletni rolnik: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka. Na pytanie: czemu ludzie starają się zdobyć władzę, sześćdziesięcioletnia rencistka odpowiadała: Zeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się się było na pewno tak nie powodziło. Choćby krótka styczność z władzą bardzo szybko owocuje poprawą kondycji finansowej całej rodziny. Jest to aksjomat, podstawowy pewnik potocznej wiedzy o władzy. Wejście w sferę władzy kładzie się blaskiem złotego na całej rodzinie. Nasi rozmówcy nie mają rewolucyjnych poglądów uważają, że muszą być bogaci i biedni. Tak zawsze było, jest i 7 �będzie. Ale pomału trzeba się bogacić, a nie w ciągu roku i już bogaty! - irytował się starszy mężczyzna. Tu dochodzimy do sedna: bogactwo zdobyte ciężką, często wielopokoleniowa pracą jest wysoko cenione przez naszych rozmówców. Pieniądze szybko zdobyte poprzez dojście do władzy, podobnie jak poprzez udział w ciemnych, interesach uważa się ze niegodne. Tym, którzy są blisko żłobka władza objawia swą złocistą stronę, zwykłym ludziom jawi się przeciwnie, jako nienasycony poborca podatków: ten rząd to tak nam daje w dupę, że nawet tego nie można określić - narzekał na ciężary fiskalne czterdziestoletni elektryk w 2000 r. Pięćdziesięcioletni stolarz formułował podobne zarzuty tyle, że pod adresem sejmu: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Ucisk podatkowy zwykle opisywany był w emocjonalnych, ostrych słowach, choć czasem, zwłaszcza młodsi, lepiej wykształceni rozmówcy przedstawiali go w długich wyliczeniach mających nam wykazać jak zbójeckie są powinności, które trzeba płacić na rzecz państwa. Warto zauważyć, że w rozmowach o fiskalizmie nasi rozmówcy zwykle posługiwali się terminem państwo, a nie władza. Rozbuchany fiskalizm państwa nie jest w stanie nasycić Lewiatana, a ściślej szalonych apetytów ludzi władzy. Formułowany przez Edwarda Shilsa (1994) postulat samoograniczenia jako podstawowej cnoty obywatelskiej jest politykom zupełnie obcy. Naszym rozmówcom trzęsły się ręce ze złości, gdy mówili o zarobkach ludzi władzy i o wszelakich synekurach: Jak taki dyrektor w Krakowie zarabia 2 miliardy 700 milionów , to taki zwykły śmiertelnik nie zarobi do końca życia tego co on za miesiąc. To jak to może być! Jeden i drugi ma taki sam żołądek! - krzyczał kowal na bazarze w Nowym Targu. Wysokie podatki i opłaty na ZUS, fantastyczne zarobki ludzi władzy płacone z pieniędzy podatnika budziły złość, ale prawdziwą nienawiść, często mieszającą się z rozpaczą budziła wyprzedaż majątku narodowego: jak można sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu biznesmenowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu - zaperzała się rencistka, w średnim wieku. Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali? - pytał retorycznie pięćdziesięcioletni stolarz - a ile tam oni piniędzy majom!!! Niech to diabeł jasny weźmie! Wyprzedaż majątku narodowego jest 8 �najcięższym zarzutem wobec władzy. Często padały porównania do rozkradania państwa przez zaborców, czy do pobierania kontyngentów w czasie okupacji niemieckiej. Władza, która nie tylko nie wywiązuje się z umowy, ale jeszcze kradnie i wyprzedaje majątek narodowy działając ewidentnie na niekorzyść obywateli, a tak tę sytuację opisywali nasi rozmówcy, jest podejrzewana o służenie obcym interesom. Jest to najcięższy zarzut jaki można sformułować. Emocjonalne wypowiedzi oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają!, porównania do okupacyjnych kolaborantów sugerują oskarżanie władzy o zdradę. Ludzie władzy działając gospodarczo na szkodę Polski dopuszczają się zdrady wobec społeczeństwa. Ten proceder politycy ukrywają pod fasadą kłamliwych słów. Hipokryzja władzy budzi w naszych rozmówcach największą furię. Zapewnienia parlamentarzystów o służeniu dobru społecznemu odbierane jako okrutny fałsz. Głosów pełnych oburzenia i złości zanotowaliśmy wiele. Wyjątkowo kwiecista była wypowiedź siedemdziesięciolatki, która mówiła o sobie: ja mam dwie klasy i żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci, żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić. A pisać i cytać nie umim. Ta niepiśmienna gaździna o władzy mówiła w ten sposób: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygaństwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom bieda, tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! (...) A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Obłuda i zakłamanie władzy przemawiającej z telewizora budzą straszne rozgoryczenie. Słowa parlamentarzystów o uchwalaniu uchwał i podejmowaniu działań dla dobra społecznego zderzone z aferami, przekrętami, informacjami o zarobkach płynącymi z tego samego ekranu odbierane są jako kłamstwo niezmiernie irytujące. Powodem złości jest fakt, że kłamstwa władzy unicestwiają realną 9 �rzeczywistość. Wobec zastępowania doświadczanej rzeczywistości przez wykreowaną fikcję nasi rozmówcy czują się zupełnie bezradni. Mamy tu jak sadzę do czynienia z simulacrum, o którym Jean Baudrillard (1998) pisał, że znosi rzeczywistość. Oficjalny dyskurs polityczny kreuje nierzeczywistość, zastępując nią doświadczaną przez naszych rozmówców realność. W ten sposób ich prawda nie ma szans zaistnienia, znika podobnie jak przeżywana przez ludzi codzienność. To budzi irytację, choć jak powiedział jeden z naszych rozmówców do mijania się rzeczywistości z fikcją kreowaną przez polityków zdążyli przyzwyczaić już w latach PRL-u. Na koniec warto zapytać o to, jak to się dzieje, że zwykli ludzie, w tym także pochodzący ze wsi stają się ludźmi władzy? Targowi sprzedawcy mieli na ten temat jasną odpowiedź: Nie ma człowieka, który idzie do władzy żeby zachował swoje...[cechy - A. M . Sz.] traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby cos nie przeskrobał - twierdził pięćdziesięcioletni mężczyzna. Ten pogląd podzielało wielu naszych rozmówców. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera cech negatywnych: staje się kimś „wyższym", bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu, co znów przypomina wnioski Znanieckiego. Góralskie wyobrażenia o „dobrej władzy". Nasze rozmowy w ogromnej mierze wypełniały narzekania, żeby nie powiedzieć pomstowania na władzę czy polityków. Próbowaliśmy odnaleźć jakieś pozytywne oceny lub jakiś idealny wzorzec zadając pytanie o dobrą władzę. Zwykle uzyskiwaliśmy odpowiedzi odwołujące się do wartości: uczciwy powinien być. Ten kto sprawuje władzę powinien być uczciwy [Kobieta lat 55]. Słowo uczciwy padało najczęściej, streszczając wszelkie etyczne wymagania wobec kandydata do władzy. Nieco mniej popularne, ale dobrze uzupełniające poprzedni termin, było określenie sumienny: byle oni sumiennie rządzili [Kobieta lat 60] lub powinien być solidny, sumienny i nie myśleć tylko o sobie, ino o wszystkich [Kobieta lat 55]. Określenie sumienny i uczciwy jest używane w znacznym stopniu wymiennie - chodzi o to, aby człowiek władzy żył zgodnie z 10 �sumieniem ukształtowanym przez dekalog i miłość bliźniego. Wszystkie postulaty tego typu kończą się stwierdzeniem, że obecnie jest dokładnie na odwrót. Gdy zadawaliśmy pytanie o dobrą władzę wielu rozmówców porównywało ją do służby: Władza służyć powinna Polakom, społeczeństwu, każdemu człowiekowi [Mężczyzna lat 50]. Jak się przekonaliśmy władza rozumiana w kategoriach służby stanowiła idealny wzór wszelkiej władzy. Ten ideał wcielał, zdaniem górali, tylko jeden człowiek - papież Jan Paweł I I : władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy - objaśniała pięćdziesięcioletnia kobieta. Takie rozumienie władzy niewątpliwie zostało ukształtowane na gruncie chrześcijaństwa. Postać Jana Pawła I I jest niezwykle istotna dla zrozumienia góralskich wyobrażeń o władzy. Nasi rozmówcy, zwłaszcza ci wychowani w czasach PRL, bardzo ostro rozdzielali sfery polityki i religii, charakteryzując tę pierwszą jako sferę brudną, drugą zaś jako wzniosłą (Lubańska 2005). W przypadku Jana Pawła I I ten podział jest nieistotny, Ojciec Święty jest ponad nim: papież całą tą politykę utrzymuje, bo on jest podstawą tej polityki, (...) nie chce wojny, nie chce robić zła, chce jak najlepiej, zawsze czyni dobrze - podkreślał sześćdziesięcioletni mężczyzna. Polityczna rola Ojca Świętego jest podkreślana we wszystkich wypowiedziach, podobnie jak w rozmowie taksówkarzy w Nowym Targu: proszę Panią, wojnę przekroczył Papież, Reagan i Gorbaczow. Tych trzech ludzi załatwiło to i dalej tę politykę formują. My bez Papieża to byśmy już 18 republiką byli dawno! Rolnik, emeryt uzupełniał: on był tą iskrą, która rozpaliła wszystko, a wielu naszych rozmówców mówiło po prostu: on komunizm obalił. Zaskakujące, ale w osobie Jana Pawła I I polityka nie tylko nie jest przeciwieństwem religii czy moralności przeciwnie, zdaniem górali on potrafił wnieść do brudnej polityki dobro, przemieniając ją tym samym w sferę, nadal obcą i odległą dla zwykłego człowieka, ale nie diaboliczną. Według naszych rozmówców stało się tak dlatego, że Papież wniósł ewangeliczne wartości do świata polityki: Ojciec święty pokazuje jak wyciąga rękę do każdego. Miał spotkania ekumeniczne nawet z żydami. No najgorzej mu idzie z prawosławiem, ale do każdego wyciąga rękę - mówiła pięśdziesięcioletnia kobieta - i ta jego tolerancja! To jest podstawowa rzecz! Papież przeprasza, on do każdego wyciąga rękę! Starsza gaździna uzupełniała: Ojciec Święty powiedzioł: on psyjmuje i 11 �żydów i muzułmanów i każdego szanuje i powinno się tolerować każdego cłowieka: cy to katolik, cy to zyd, cy cygon. Młodsza kobieta, dawniej należąca do PZPR dodawała: Ojciec Święty pokazuje jak być tolerancyjnym w stosunku do tych, którzy wierzą w co innego niż my. O tolerancję mu chodzi i o pokój. Władza sprawowana w myśl zasad chrześcijańskich uległa przemienieniu. Stało się to za sprawą siły duchowej Jana Pawła I I , którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był ta iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, ze nic nie wolno było mówić, nic tego... i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali - tak objaśniała studentom fenomen oddziaływania Ojca Świętego staruszka, która ukończyła 2 klasy (rolniczka). Jej wypowiedź dobrze charakteryzuje stosunek górali do Papieża: No to my tu w Ludźmierzu Papieża bardzo szanujemy, bo jesce jak był biskupem w Krakowie, to cęsto psyjezdzoł do Ludźmierza, przeważnie na odpusty. No to sie go widziało, i wiedzieli my ze to ten i jak go wybrali na papieża to kazdy był zadowolony, że to taki, co my go znamy, nie! Dalszy ciąg jej wypowiedzi dotyczy zdarzenia istotnego dla rozważań na temat władzy: I jesce takie zdazenie było, ze jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali sie z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu sie jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opowieść o pochwyconym berle słyszeliśmy od wielu osób. Ludzie opowiadali nam ją wielokrotnie, abyśmy zrozumieli że, władza Ojca Świętego pochodziła od Boga. Opisywane zdarzenie interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia władzy, o którym pisał zarówno Mircea Eliade (1988), Jean Paul Roux (1998) jak i inni autorzy sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i ustanowionej przez ludzi. Reprezentanci wybierani przez elektorat i na mocy umowy społecznej oddelegowani do decydowania w ich imieniu, mają wszystkie ludzkie przywary: samolubność, skłonność do prywaty, nepotyzmu itp. Inaczej z władzą z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i 12 �wzmacnia swą siłą, która pozwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej. Ucieleśniający go Jan Paweł I I o oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca" - jest wybrany przez boga, jest pośrednikiem pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum: w obliczu Najwyższego uosabia rodzaj ludzki wstawiając się za nim, na ludzi oddziałuje mocą, której źródło jest ponad naturalne. Portret z negatywu. Próbując z tych rozważań odtworzyć obraz własny naszych rozmówców zacznijmy od porównań, którymi się posługiwali. Postaci gazdy, bacy, pasterza to jak pisze Sherry Ortner metafory źródłowe, o których można powiedzieć, że są jednym z rodzajów symbolu kardynalnego, który bywa symbolem służącym do porządkowania doświadczenia i uchwycenia go w kategoriach danej kultury, symbolem, który pomaga nam wymyślić w jaki sposób owo doświadczenie tworzy całość (Ortner 2003, s. 110). Jaki obraz własny ujawnia się w tak znaczącej metaforze? Jak już sugerowałam pierwsze skojarzenie to inwentarz w gospodarstwie, owce, które trzeba pilnować, karmić, poić. Jest też możliwa mniej deprecjonująca interpretacja: społeczeństwo to juhasi, członkowie rodziny gospodarza, słowem ludzie, którzy wespół z nim wypracowują dobrobyt, a od niego oczekują zorganizowania pracy tak, żeby była jak najbardziej efektywna. Pierwsza interpretacja nie zakłada podmiotowości. W drugim ujęciu Polacy, a w każdym razie górale, postrzegają się jako samodzielne podmioty, wymagające jedynie pokierowania. Jeżeli od władzy oczekują przede wszystkim dobrego organizowania gospodarki oznacza to, że uważają, iż sami odnajdą się w rzeczywistości rynkowej, o ile prawo, które reguluje tę sferę będzie sprzyjające i przejrzyste. Porównanie władzy do stanowczego pasterza niesfornych owiec wprowadza ważny element autoportretu polskiego społeczeństwa. Oczywiście uzasadnia potrzebę silnej władzy, ale przede wszystkim niesie informację o samoocenie naszych rozmówców, którzy uważają, że Polacy są niesubordynowani, mają kłopoty z samo organizacją i współdziałaniem. Są społeczeństwem zatomizowanym, które jednoczy się w obliczu silnej władzy. Czy zatem idea działania dla wspólnego dobra jest im obca? Przeczą temu bardzo emocjonalne i liczne wypowiedzi na temat rozkradania i wyprzedaży majątku 13 �narodowego. Wiele z nich zawierało argumenty, że przecież był to majątek wypracowany przez społeczeństwo. Można się zastanawiać, na ile jest to wynik oddziaływania socjalistycznych idei upowszechnianych przez radiowęzeł w kombinacie „Podhale". Warto jednak przypomnieć, że górale mają wyjątkowo zakorzenione poczucie własności. Nigdy nie odebrano im ziemi, nie powstały na Podhalu PGR-y. Może to być zatem poczucie więzi i współ wytwarzania czegoś, co nie jest majątkiem konkretnego właściciela, ale wspólnoty narodowej. Z tego wynika, że nasi rozmówcy zakładają istnienie takiej wspólnoty, że czują się składową narodu, wspólnoty, którą Benedict Anderson nazywa wyobrażoną (1997). Jak górale wyobrażają sobie naród, to temat do zbadania, tutaj chciałam jedynie złagodzić indywidualistyczną wizję społeczeństwa, jaką zawiera się w metaforze niesfornych owiec. Władza oprócz funkcji organizacyjnych powinna zapewniać obywatelom bezpieczeństwo - ten postulat jest chyba najstarszym i najbardziej uniwersalnie formułowanym oczekiwaniem wobec wszelkiej władzy i trudno się dziwić, że wciąż jest aktualny. Tymczasem ludzie czują się zagrożeni, bezradni wobec narastającej przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Porównanie z latami PRL jeszcze pogłębia to wrażenie. Całkiem niedawno było na ulicach dużo bezpieczniej. Po przełomie 1989 r przestępczość bardzo wzrosła, a przede wszystkim znacznie nasiliło się zainteresowanie mediów. Efektem jest społeczne odczucie gwałtownego spadku bezpieczeństwa. Nasi rozmówcy czują się również zagrożeni gospodarczo - zmieniające się przepisy i obciążenia fiskalne powodują, że nikt nie jest pewny jak długo jego mała wytwórnia, zakład usługowy, stragan czy gospodarstwo będzie rentowne. Gdy państwo zmieni przepisy, podniesie VAT, opłaty na ZUS drobny przedsiębiorca splajtuje i zwolni pracowników. W efekcie nikt nie jest pewien jutra, wszyscy obawiają się utraty pracy i narzekają na bardzo słabe zarobki u „prywaciarza", który obciążony świadczeniami na rzecz państwa, nie chce lepiej płacić pracownikom. Większość z nich porównując obecną sytuację z czasami PRL-u z nostalgią wspomina komfort, jakim była stała pensja przynajmniej jednego z członków rodziny pracującego w kombinacie obuwniczym 2 „Podhale" . Warto podkreślić, że górale w stopniu większym niż mieszkańcy innych 2 Kombinat przemysłu obuwniczego "Podhale" zbudowano w Nowym Targu w 1957 r. W okresie największego rozkwitu, w l. 70., zatrudniał do 10.000 pracowników. Został zlikwidowany w 1990r. 14 �regionów, byli od pokoleń przyzwyczajeni do tego, że dochód z górskiego gospodarstwa nie wystarcza na wyżywienie rodziny i trzeba szukać zarobku w rzemiośle lub w pracy za granicą. Mimo, że niepewność jutra nie jest dla nich niczym nowym, po latach zatrudnienia w państwowych zakładach zapewniających stabilność zarobków, obecna sytuacja jawi się jako niepewna. Poczucie niepewności i niestabilności gospodarczej dominuje w wypowiedziach. Wiele o lokalnym autoportrecie mówią opowieści o ludziach władzy, o tym kto może zostać politykiem, jakie cechy predestynują do władzy itp. Nasi rozmówcy uważają się za radykalnie różnych od polityków. Polityk to człowiek wykształcony, obyty, bogaty przywykły do dobrobytu i lekkiej a dochodowej pracy. Ludzie, z którymi rozmawialiśmy - przeciwnie - czują się nieznaczącymi pionkami. Mówią o sobie my bidne ludzie lub my - prosty naród. To poczucie niskiej wartości uzasadniają brakiem edukacji, ogłady, a przede wszystkim biedą. Uważają, że za ciężką pracę są słabo wynagradzani i choćby się zapracowali, nie są w stanie zarobić tyle, by żyć godnie. Zwłaszcza starsi ludzie uważają, że przyszło im żyć z karkami zgiętymi. Młodsi są bardziej konkretni i szukają przyczyn tego, że w Polsce człowiek pracujący fizycznie nie może się dorobić, a w USA czy Niemczech - tak. Za tą poniżającą dla nich sytuację obwiniają fiskalizm państwowy i złe zarządzanie gospodarką. Pod tym określeniem mieszczą się wszystkie afery gospodarcze, nieuczciwości związane z likwidacją i prywatyzacją przedsiębiorstw oraz wyprzedaż majątku narodowego. Są to sprawy bardzo bulwersujące, nasi rozmówcy czują się wobec nich bezsilni. Pracują, ale zyski z ich pracy czerpią inni. W efekcie trudno mówić o poczuciu własnej wartości, gdy walczą o utrzymanie siebie i swoich rodzin. Jedyne co im pozostaje to przekonanie o tym, że w porównaniu do polityków są bardziej uczciwi, sumienni, etyczni. Porównanie z politykami pod kątem wygody życia i dostatku wypada zdecydowanie na niekorzyść naszych rozmówców, rekompensatą za to jest korzystne dla ciężko pracujących ludzi porównanie pod względem moralnym. Wyrzucanie ludziom władzy prywaty, nieuczciwości, zakłamania wiele mówi o wiejskim systemie wartości, w którym uczciwa praca jest jedną z najwyższych wartości. Ciężka, codzienna praca, powolne dorabianie się, bogacenie przez pokolenia są przeciwstawiane obecnym karierom, kiedy to majątek zbijany jest w kilka lat. Czerpanie 15 �korzyści dawniej z przynależności do PZPR, a obecnie z uczestnictwa w polityce lokalnej czy centralnej jest negatywnie wartościowane. Jak wynika z naszych badań: polityka to nie jest uczciwa praca (Rozmowy...2005). Podkreślają to również wypowiedzi dotyczące przemiany moralnej człowieka, który wchodzi w sferę władzy - gdzieś gubi się jego kręgosłup moralny i zrozumienie dla problemów sąsiadów. Dla naszych rozmówców wartością jest sumienna praca, działalność polityków uważają za dorobkiewiczostwo. Co wynika z kreślonego przez górali wzorca idealnego? Ideał władzy formułowany w kategoriach służby zakłada podmiotowość tego, komu ta władza służy. Idea służby jest swego rodzaju dowartościowaniem owego podmiotu. Zmienia to diametralnie istniejącą sytuację, w której nasi rozmówcy czują się pionkami. W modelu idealnym następuje odwrócenie: to oni są godnym poszanowania podmiotem, wobec którego władza pełni funkcje służebne. Takie ujęcie pokazuje silną tęsknotę za poszanowaniem, dostrzeżeniem, zaistnieniem w sferze publicznej. Władza, która służy człowiekowi dostrzega jego problemy i dąży do tego, aby je rozwiązać. W takim ujęciu ludzie, również niewykształceni, są znaczący. Zważywszy, że mówimy tu o sytuacji pożądanej, a nie realizowanej, można wnosić, że nasi rozmówcy czują się nieistotni, lekceważeni, odsunięci o wpływu, a często poniżeni. Wielka irytacja jaką budzą zapewnienia ludzi władzy, o tym, że służą dobru społecznemu wynika z tego, że prawda jest inna, zdaniem naszych rozmówców. Publiczne wypowiedzi polityków o poszanowaniu wyborców i działaniu dla ich dobra, unicestwiają rzeczywistość zastępując ją sielankowa wizją. To budzi w naszych rozmówcach wielkie rozgoryczenie. Media dopuszczają do głosu polityków, głos ludzi niewykształconych jest niesłyszalny. Ich prawda o rzeczywistości nie ma, jak uważają, możliwości zaistnienia. Jest wyparta z dyskursu publicznego i zastąpiona obłudnymi deklaracjami. To wzmaga jeszcze poczucie odsunięcia i tego, że dla polityków nasi rozmówcy stanowią masę, łatwo poddająca się manipulacji. Co objawiają wypowiedzi dotyczące Jana Pawła II? Niewątpliwie ujawniają marzenia o władzy etycznej, zainteresowanej człowiekiem, akceptującej każdego, nawet prostych ludzi; władzy, która ich szanuje na tyle, że chce im służyć. Te marzenia powstają na gruncie przekonania, że w rzeczywistości jest odwrotnie. Wyrastają z poczucia nieposzanowania, okpienia, lekceważenia bidnych ludzi, którzy są pionkami. 16 �Oczywiście nie dotyczy to całego społeczeństwa, ale prostego narodu ludzi niewykształconych, pracujących fizycznie, mieszkających z dala od centrum władzy i bogactwa. Wypowiedzi naszych rozmówców dowodziły, że podział na Polskę „pańską" i „chłopską" jest wciąż aktualny. Józef Burszta wywodzi go ze średniowiecznego porządku społecznego, pokazuje jak umacniał się w czasach renesansu, racjonalizował w dobie oświecenia, nabierał emocjonalnego młodopolskim. O dwudziestoleciu zabarwienia w okresie romantyzmu i międzywojennym pisze, że wówczas podział był doświadczany w kategoriach kultury chłopskiej i szlachecko-inteligenckiej (1985, s. 274). Józef Chałasiński podobnie charakteryzuje go w latach pięćdziesiątych, kiedy przybiera postać opozycji kultura chłopska - kultura inteligencka. Burszta pisze o jego aktualności w latach osiemdziesiątych. Najnowsze wcielenie tego przeciwstawienia Izabella Bukraba Rylska (2005) nazywa dyskursem miejsko-inteligenckim i wiejsko plebejskim. Podsumowując, warto zauważyć, że kreślony przez górali autoportret zakłada bardzo głęboki podział społeczny, wywodzący się jeszcze z czasów społeczeństwa stanowego, a jak widać wciąż aktualny pomimo zmian prawnych włączających warstwę ludową do grona obywateli współdecydujących o losach Polski. Czym charakteryzuje się prosty naród przeciwstawiany tym, którzy żyją po pańsku? skupieniem na sprawach gospodarczych, zapewnić utrzymanie rodziny Przede wszystkim na pracy, pozwalającej odegnać biedę i (Stomma 1986, Kroh 2002). Sprawy gospodarcze są zawsze priorytetowe, a polityka interesuje ich o tyle, o ile ma wpływ na gospodarkę (Rozmowy...2005). Dlatego najistotniejsze są te wartości, które łączą się z pracą uczciwość i sumienność. Stanowiąca zasadniczą większość społeczeństwa grupa ludzi słabiej wykształconych ma poczucie odsunięcia. Ich cele, dążenia, wyznawane wartości nie przebijają się do dyskursu publicznego. Medialne debaty w małym stopniu dotyczą optymalizacji rozwiązań gospodarczych, skupiają się na sprawach politycznych, o których nasi rozmówcy mówili, że są fanaberią dla bogatych, co nie muszą ciężko pracować. Bibliografia: Anderson B. 17 �1997 Wspólnoty wyobrażone, tłum. S. Asmsterdamski, Kraków. Baudrillard J. 1998 Procesja symulakrów, w: Postmodernizm, red. J. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków, s. 175-189. Bukraba-Rylska I . 2005 Na temat wsi i socjologii wsi (pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko inteligenckim),Warszawa. Burszta J. 1982 Osobowość chłopa polskiego u progu niepodległości jako wynik przemian agrarnych i społeczno-ekonomicznych, w: Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, red. S. Michalski, t. I, Warszawa. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa. Chałasiński J 1997 Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, Warszawa. Eliade M . 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, tłum. S. Tokarski, Warszawa 1994 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, tłum. S. Tokarski, Warszawa Goff Le J. 2002 Kultura średniowiecznej Europy, tłum. H. Szumańska-Grossowa, Gdańsk, Warszawa. Lubańska M . 2005 Religia i polityka. Ich wzajemne relacje w powiecie nowotarskim, w: Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa, s. 125-140. Ortner Sh. B. 2003 O symbolach kardynalnych, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, tłum E. Klekot, Warszawa, s. 106-116. Rozmowy... 2005 Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa. 18 �Roux J. P. 1998 Król. Mity i symbole, tłum. K. Marczewska Warszawa. Schils E, 1994 Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, tłum. D. Lachowska, Kraków. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, Warszawa Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, tłum. M . Metelska, Warszawa. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4257afd4fad7f2e95ee4595de2cb7ddb.pdf 0029c9a5a3732bc3d6cebd5ad85c20e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6516 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Syberia - tożsamosć etniczna i kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6088 Title A name given to the resource People of the Taiga, the Reindeer People, the People../ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.168-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J E R Z Y S. W A S I L E W S K I People of the Taiga, the Reindeer People, the People... ... Darkness pervades the shamanic yurt. A huddled fig­ ure - perhaps the shaman’s wife or his young helper —holds a massive drum above the dying flames of the fire. The shaman sits slightly further, with the figurines of the deities of the home altar behind him. His eyes are shut (...) the quiet murmur of a prayer is heard. Suddenly, he stands up, takes hold of the drum, and testing it strikes it; the sound is still insufficiently loud —it has been raining the whole day and the leather on the rim is moist and must be dried for a long time. Those sitting on both sides observe him tensely....". 1 When more than a quarter of century ago I began my book on shamanism with the above quotation I never even hoped that I should ever see such a scene myself. Much has changed since the time of Feliks Kon and other authors from the turn of the nineteenth century on whose accounts I based my descriptions. In the Siberian and Mongolian stretch of taiga and tundra there appeared a system that obliterated or modified the archaic ways of existence, changed tents, teepees and yurts into wooden barracks and cottages, transformed the shepherds into kolkhoz tractor drivers, and eliminated all shamans. And yet, I am witnessing today a recurrence of an ancient im­ age: a shamanic séance in a cramped teepee, held for a few shepherds. The shaman looks just the same as his counterpart did years ago: he wears an identical costume, rocks back and forth, and murmurs in an unchanged manner, his daughter dries the drum above the fire just like it was done years ago because today it rained as it did then, not surprisingly since the Eastern Sayan Mts. are a range where it always rains. The Tuva/Tukha/Tsaatan people of northern Mongo­ lia had completed a full circle - they returned to reindeer grazing, living in yurts and teepees, and to shamanism. We are on the edges of the Darkhad Valley, known as the land of the shamans. Here flows the Shishged River, further down known as the Yenisei. This is almost the end of the world and we shall travel on horseback even further, north of the last permanent settlement: Tsagaannuur, towards the frontier with Russia, or, more precisely, with South Siberian Tuva. This territory, once known as Uriankhai, has been the domain of rivalry between Russia 168 and China, embroiled in a competition for hegemony in Asia intent on transferring Mongolia from the Asian axis to the European one. Here, boundaries were never clearcut - hence the multiplicity of misleading names given to the inhabitants of the forest-steppe borderline by the Mongols, the Russians, and the Chinese: the Uriankhai, the Soyot, the Uyghur, the Tuva (pronounced by the lo­ cals as Tukha and for some reasons transcribed in current Western literature as Dukha), and the Tsaatan. Today, the latter, Mongolian name signifying “people of the rein­ deer” is best known, although unwillingly accepted by those concerned. The Tsaatan are not a Mongolian peo­ ple but of Turkic origin: native Tuvinians, who fled from their homeland to Mongolia only half a century ago. Not many remember that until 1944 there existed a state known as the Republic of Tuva - a pseudo-inde­ pendent buffer between the USSR and Mongolia, a re­ gion of interests pursued by two other Far Eastern rivals: China and Japan. Its symbolic independence came down to post stamps (triangles and rhombi featuring shepherds and milkmaids with sheep, cows, and camels). When at the end of the war Stalin ultimately incorporated Tuva into the Soviet Union, famine and enforced army recruit­ ment followed. The post-stamp shepherds started to flee across the frontier - a feat accomplished the easiest by breeders of small reindeer herds, who had earlier pen­ etrated the mountainous borderland. After several years of compulsory returns and repeat­ ed attempts at escape, several hundred Tuvinians were permitted to stay in Mongolia, where in 1956 they were granted citizenship, while an ensuing adaptation policy assumed the form of acculturation or outright assimila­ tion. The nomadic shepherds were settled down and some became fishermen and employees of a fish process­ ing plant; it is worth recalling that neither they nor the Mongols fished or ate fish ever before. Forest culture was an embarrassment to the progres­ sive authorities, which regarded local shamanism as a par­ ticular disgrace. This is why foreign researchers were so rarely permitted to tour these regions, as we experienced personally a quarter of century ago while arriving with an expedition organised by the Polish Academy of Sciences. We were driven out after being accused of acting as In­ telligence agents working for the Japanese; a suspicious janitor saw us using candles at night - evidently, we had been developing espionage film negatives. The events of the 1990s changed the mentality of the local decision makers and transformed it beyond recognition. This borderland region opened up not only for researchers and tourists but also for all the more and less fortunate consequences of a systemic transforma­ tion. The fish processing plant finally went bankrupt (since no one ate the fish) and the reindeer kolkhoz was disbanded, its members somehow managed to slaughter more than half of the herd just in time before privatisation.and all funds for additionally financing animal hus­ �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... bandry vanished as did those for constructing houses and farm buildings, veterinary assistance, and schools. Such were the conditions of an onset of inevitable re­ gress towards tradition as the sole possible form of surviv­ al. Once again teepees covered with torn tarpaulin had to suffice together with small - 20-40 animals per family - herds of reindeer and scarce products of the taiga as an additional source of sustenance. Preserved remnants of indigenous culture included tradition, spirituality, and shamanism. 2. We await the beginning of the séance in a dark tee­ pee, just before midnight. The not quite fifty years-old Gandzorig is the youngest but the most active of four Tsaatan shamans. He slowly arranges his costume, roomy calf boots, and a black-feather headband. All resemble items shown in old engravings, although they had been made only three years ago and are kept inside a large and capacious drum (a researcher cannot help noticing with satisfaction that this is a proper “south Sayan” drum according to the Prokofieva classification). The front part of the costume imitates armour (a breastplate with horizontal bands) and the back is embellished with long ribbons, including one in the distinct shape of a snake. The shaman’s daughter, assisting in the séance, still has to sew on the last iron tags, which for reasons unknown have to be placed anew before each séance. opposite the entrance there hangs in the place of honour a half-metre long sash displaying pieces of fabric and figurines made of fabric and leather. These are the shaman’s holy ob­ jects - ongons prepared by his older brother, Gost, who until recently was also a regular shaman. Later I shall de­ scribe the encounter with this celebrated figure of local shamanism. It is nearly midnight. The daughter lights a candle and places it behind a bed sheet screen, producing an excellent stage design effect. Silence falls and everyone succumbs to solemn concentration. We are accompa­ nied by a young married couple quietly explaining in the Tuvinian language the reason for their presence - apparently, they are childless. Now it is my turn to present our wishes - I ask for successful work, and a happy return home. I feel like yet another member of a long sequence of European researchers studying Siberia - travellers and exiles who resorted to the same motiva­ tion to mask their curiosity that led them to the site of a shamanic rite. 3. We set off across the land of the Tsaatan on eight horses: the four of us (two Polish and two Mongol re­ searchers), two guides, and two pack horses, carrying pro­ visions for us and our hosts so as to prevent them from killing reindeer for meat. Apart from flour, rice, canned goods, and pressed tea our supplies include flashlights, candles, and ropes for tying reindeer; we could do with 169 more medicines, shoes for children, tarpaulin for covering the teepees..... It is October, the 3 000 meters-high peaks of the Say­ an Mts. on the horizon are already capped with snow, and temperatures - especially at night - are well below zero. The horses take fright while carefully stepping over the ice-covered streams, but at least they do not sink in “black water”, which in the summer hampers all movement in the taiga. The laboriously traversed passes offer views of a frozen, still landscape. Not a single trace of man - kil­ ometers of yellowed larch taiga covering the dome shaped summits and the sprawling grassy valleys. Even the Tungus meteorite would not make an impression here. The taiga displays yet another colour, i.e. black. This is not solely the effect of the natural process of the larches turning dark - larch is aptly called “the black tree”. In many places one can see traces of local forest fires caused by lightning. o u r guides secure the remnants of a bon­ fire, carefully covering it with sheets of ice from a frozen stream. This does not come as a surprise - there is only a single method of combatting fire: the intervention of an owner of a magic stone known as dzada, whose exposure to wind immediately brings rain. This special item comes from the bowels of a stag and is an ossified fur ball just like bezoar, the magic stone in mediaeval European tradition. The magic anti-fire campaign is, by the way, financed by the local authorities. Only rarely do we encounter traces of human pres­ ence: an ovoo - a pile of branches with strands of hair obtained from a horse or reindeer mane, and traces of small sacrifices for the spirits of those sites, a khadag a blue sash hanging on a branch as a sign that nearby a human corpse had been placed on the ground, or a horse skull nailed onto a tree to guarantee the birth of good stallions. Here and there we can see that shamanic practices and beliefs live on. We pass shaman’s trees full of ribbons, the destination of those wishing to make a sacrifice on this spot and whose relatives included a shaman. We see reindeer with colourful ribbons around their necks -these are blessed animals excused from hard labour; women are forbidden to mount them. The ribbons - the same as those hanging in the place of honor in a teepee as holy objects - are the seat of the guardian spirits of the family, and the reindeer are their carriers. During our journey we encounter a lone rider trans­ porting a small load. He looks strange, as if he was car­ rying only part of his belongings. The mystery was ex­ plained once we arrived at the camp from which he had departed. Everyone is preparing for tomorrow’s joint transfer­ ence to a new site near the winter grazing land. Such a day has to be astronomically providential for all - and it is by no means easy to establish it for more than ten fami­ lies in the camp. The feat is almost accomplished, but for one family this is still an unlucky day. The only solution is �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... magic: the departure has to be staged on another day by dispatching a single family member; then the others will follow with the rest. This is where we shall spend the night. As always when staying in someone’s teepee we are not allowed to throw even the smallest piece of paper into the fire - this would be an offence against the household fire, causing a rash on the faces of all the residents. We can only help­ lessly watch our hostess putting outside our clean paper wrappings, which could have been burnt without leaving a single trace. Even more the pity considering that in this environment they will litter the taiga for years to come. This is a case of an insoluble conflict of the attitudes, reasons, and values of the East and the West, perhaps equally justified but also mutually exclusive. When we finally go to sleep our host removes from the wall all ongons —ribbons, small pieces of fur, iron em­ bellishments, and figurines so that, he explains, the spirits would not torment us at night and bring bad dreams. 4. Gandzorig puts on his costume, treating each part with the smoke of a burning juniper branch and deeply inhaling the smoke. He tries out the drum, first quietly and calmly, facing the fire in the centre, and then with his back turned to us and looking at the ongons. Standing predominantly in this position he dances for several hours during the séance. After the first six-eight minutes the drum is beaten regularly. Now, two rhythms will resound uninterrupt­ edly, interchangeably, and in long sequences: rapid series of 166-180 beats a minute - a typical trance-inducing shamanic rhythm, and double beats imitating the noise of a galloping horse. This goes on tirelessly for over two hours - when his hand gets tired of producing one of the rhythms Gandzorig chooses the second tempo. He hums something quietly, in a changed and unnaturally whin­ ing voice. The words are illegible and on the next day he is unable to, or does not want to explain anything to us. Sometimes he cries out, huddle, and using his hands gathers something into the drum open on one side. He wheezes and snorts, as if he were a bird soaring in the air or a steed. This otherworldly flight is also rendered by running on the spot, dynamic motions of the body, and jumping on both feet. A quarter of an hour after falling into the trance he sits down for less then a minute and his daughter hands him a pipe. During successive brief intervals he sips tea or puffs on a cigarette. More than half an hour of the unflagging dance has passed and the shaman is clearly losing control over his motions; he is prevented from falling on his back by the men sitting nearby who catch him and protect him from hurting himself against an iron stove. Now, we have to pay attention so while whirling rapidly he does not get one of the ribbons entangled on the stove pipe. He no longer controls his movements because he is being entered by 170 the supreme ongon; the only thing we know about it is that it is a female. One of the spectators ties to the shaman’s back a white sash - the khadag, a gift that is supposed to win over the ongon. Perhaps now the conversation with the spirit will take place and produce divination for those gathered? No, Gandzorig rarely resorts to this method and usually the fortune telling involves interpreting the location of a drum rattle thrown to each of the participants twice: the first time one has to catch it with one’s hand and give it back while saying: “divination!” (torog!), with the handle turned towards the ; the second time it should be caught without touching the object, into one’s lap, and the sha­ man, having looked at the position of the rattle, makes a longer statement assuring about its conducive effect. The ongon leaves the shaman’s body; at the same time, the flight of his soul comes to an end. Those present comment that now the shaman “is descending to earth”. He slowly grows calm and takes off the attire without help, although he staggers. One of the men gives him a brief massage, and the son leads the shaman - undressed and hot - outside; in a few minutes he returns refreshed. He adds that he did not wish to exhaust us, the foreign­ ers, with an overly long séance, which could last for five hours. When we leave for our tent it is almost three in the morning. 5. A day in the teepee always begins with making tea. Today too we are awakened by a familiar sound - our hostess uses a steel chisel to scrape the tea leafs pressed into a hard brick and kept in a leather pouch, and then pounds them into powder in a wooden mortar. We warm up, chilled despite the warm sleeping bags, and listen to what our hosts are saying: that the children found it so hot at night that they went to sleep outside, on the ground, and that the adults too would be unable to sleep in a bed in a room in some town. In addition, it is high time to begin the slaughter. Slaughtering a reindeer starts with tying down the dogs. The barely five year-old Budzen’ with a constantly surprised expression on her face and her older brother secure the two shaggy creatures, still covered with hoar frost, to trees so that that they would not disturb us. Our host has already separated the chosen animal from the rest of the herd. He carries an axe and a long home made bayonet - an irregularly shaped piece of iron in a wood­ en sheath. Now, he sends his little daughter to fetch his knife, the one with a clasp made of a boar fang, which he always wears tied to his belt and today has supposedly forgotten and left behind in the teepee. By the time the girl returns the whole operation has been completed: the reindeer, stunned by the axe on the head, has fallen to the ground and his heart has been stabbed with the bayo­ net deeply piercing the neck. Lying on its side, the animal �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... kicks and is pressed by the boy from the rear so that dark thick blood flows into a bowl. The little girl watches while the two men skin the reindeer starting with the pasterns, slashing through the belly, extracting the full stomach, cutting off the liver and serving everyone a slice of warm, sweetish, meat. The dogs calmly wait for their portion of inferior en­ trails. In not quite half an hour the pantry beams are full of pieces of the meat of a whole reindeer, while the ribs and the heart are being cooked for immediate consump­ tion. It was not easy to make the decision to kill the animal. The whole herd is not even thirty strong, but our host’s wife is very weak, she recently miscarried, and the meat should give her strength. Asked when he had last slaugh­ tered a reindeer our host becomes angry. He is well aware that reducing the size of the paltry herd leads to nowhere but the family has to eat something. This is the prime problem faced by these people - the dilemma: to slay the reindeer or not. The animals con­ stitute the foundation of their sustenance and not by ac­ cident are recorded in the Mongolian name of the ethnic group. The several hundred strong Tsaatan community and its specific culture will survive under the condition that it does not kill off the reindeer. The number of the animals is falling and today totals about 700, and the lack of fresh blood means inbreeding together with all its nega­ tive consequences. In addition, the herds are weakened by the proce­ dure of cutting off the antlers. In the spring, the antlers, which grow back each year, are still soft because they are richly supplied with blood and in this state - similarly to the famous Siberian stag horns - they have been used for centuries by traditional Chinese medicine and, more re­ cently, European medicine. A t the beginning of the sum­ mer Chinese merchants appear in the region, willing to trade in bearskins and other products of the taiga, such as mushrooms; in turn, they offer money, quickly exchanged for vodka. In those conditions it becomes tempting to once again cut off the antlers when they are growing back before autumn, a procedure that exceptionally weakens the animals and leads to infections and a degeneration of the antlers. Consequently, the herds include a growing number of deteriorated animals - our Father Christmas would be ashamed to use them for his sleigh. Everyone is supposedly aware of this, but it just so hap­ pened that in each cluster of the teepees we came across fresh meat and the heads of the reindeer displayed bloody wounds in place of the antlers. 6. Does the reader recall the titular character of the Sibe­ rian hunter from a film by Akira Kurosawa, a man called Dersu Uzala? This part was played by Maxim Bulduk, an actor from Tuva - the land of shepherds located some 3 000 kms to the west from the site of the plot. Now, I 171 am no longer astonished at the extraordinary ease with which he performed the role of a man of the taiga. The Tsaatan are masters of the hunt. A young man with a gun, who quietly whistling rides a reindeer next to us, manages to shoot in the blink of an eye an edible dormouse in a tree, and still on horseback skins its glis­ tening black fur. He laughs with glee because it is worth 5 000 tugriks (almost five dollars) and is the source of ad­ ditional meat. When the newly fallen snow is so deep that even reindeer sink to their bellies he will put on primitive home-made skis - long, wide, heavy larch beams fastened with leather straps and with the hide of freshly skinned reindeer attached to the bottom. These are the natural born people of the taiga, a name - taigynkhyn —that the Tsaatan use most often to describe themselves. Before leaving, the residents of the campsite say fare­ well to the holy mountain, thanking it for a well-spent autumn. We are not permitted to take part in this rite but upon return they show us the strange pebbles they brought back. Smooth, regularly shaped, and with light brown swirls, they supposedly lie scattered as if in stone bowls. It pleases the mountain that they are taken in re­ turn for something that has to be left behind, even if it is only apiece of white fabric. The mountain grudgingly gives bad people only the smallest pebbles. We set off on our way. Mounting the steep approach­ es we reach the passes only to laboriously guide the easily frightened horses down. We cross couloirs covered with rock scree, places that are so wild and devoid of people that if almas - the local version of the yeti - were to live somewhere in Mongolia this would be the location. Our hosts, although recounting legends about the almas, do not believe in its existence. They are most of all afraid of bears, which can be fatally dangerous especially if the summer season did not provide abundant berries and ants and the hungry animal cannot fall asleep for the winter. We listen to the story of a man whose whole family was killed by such a famished bear. Having returned to­ gether with his wife to the teepee where they left a small child in the care of its granny, they found the mauled remnants of the corpses cast together with household utensils into the fireplace in the centre of the building, as if the bear wished to set all afire and obliterate the traces of the attack. The wife suffered a heart attack, which she survived, but never managed to eliminate the depression that after two years of suffering resulted in suicide. At the end of the meeting the man, who since that time lives alone, asked us to sign our names in a notebook in which he collects the names of all his visitors. only after a longer stay we were told in secret that universal belief has it that the calamity must have been brought about by a black shaman from Tuva, who for reasons unknown sent the bear. After all, there could be no other explanation for the fact that the animal passed �1. Departing for wood. Photo Lech Mróz 2. Atarma, Delgermagnay's wife. Photo lech Mróz 3. Batzayaa leaving for the hunt. Photo lech Mróz 4. The herd is back in the camp. Photo lech Mróz 5. old lady in front of her tepee. Photo lech Mróz �6. Suyaan and her old shamanic drum. Photo Lech Mróz 7. Half-blind Tsend fortune-telling with 41 pebbles. Photo lech Mróz 8. Ganzorig with his newly made paraphernalia. Photo lech Mróz �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... tume and the drum with incense smoke and sprinkled the ongons using a juniper branch dipped in sacrificial milk. From a wooden box she took out a drymba (Jew’s harp) an iron instrument, which played with the lips produces a 7. I sincerely admire the researchers of yore capable ofquiet vibrating sound, allowing the spirits to travel great gathering so much material about esoteric shamanism. distances. The arrival of the main spirit, the "lord of onThey managed to overcome barriers and distances creat­ gons”, made it possible to decipher the prediction. Twice in a row the instrument hurled on the ground fell with the ed by distrust and alienness, decipher enigmatic symbols, reconstruct the whole pantheon, and outline a model of tongue upward. This was a good sign. The shaman got up, reached for a large drum made the world. I was unable to attain this objective among the Tsaa-for her when she was still a young woman (it cost one tans and local shamanism still remains a mystery. I was reindeer), and started to lightly strike it with a wand and even incapable of resolving the question concerning the quietly hum. She skipped, turned around once and twice, extent to which the shamans, declining to answer, con­ and rhythmically shook her head so that the braids cov­ ceal that, which must remain taboo or are concerned with ering her face trembled. Old age, however, takes its toll: preserving the aura of mystery required from the commer­ Suyaan did not complete the whole ritual, rapidly finished cial point of view while additionally masking their incom­ it by sprinkling tea in front of the teepee and through its upper opening - an offering for the local spirits. plete knowledge of tradition. Gandzorig forbids taking photographs in the course of Her daughter, the kind-hearted, blind Tsend, arranges the séance (and limits the number of photographs that a genuine shamanic séance only once every three months, we are permitted to take the next day to four). He also but readily tells our fortune to see whether our return trip refuses to speak about any details of his art - initiation, will succeed. In the manner of all fortune-tellers in Central training or the chanted texts, claiming that songs appear Asia she uses 41 pebbles arranged in piles. Subsequently, during the séance and that otherwise he is completely she picks them up and in a gesture of prayer holds them unfamiliar with them. He seems to be somewhat afraid next to her face, rearranges them over and over again in of the anger of the spirits and even more so of his older three rows (each composed of three piles), brings them together and once again arranges them. Your legs are light, brother, Gost. nothing bad will occur along your way, the personal fate of Gost ceased being a shaman quite recently - I suspect that he simply lost faith while observing the manner in each of you is auspicious, but at the end she adds that while which this art is becoming crude. He is stern and reti­ returning we should avoid a solitary yurt, otherwise we shall encounter a “’slight obstacle”. Her son, watching the cent - several years ago he had the reputation of a “black shaman”, the sort that could harm his foes and be com­ course of the fortune telling and the configuration of the pebbles, confirms the warning. missioned to cast a fatal spell. The ongon no longer comes Heedless of the divination, on our way back we ate to him - reveals his sister. He refuses to speak about this and condemns the commercialisation of shamanism in its dinner in a lone yurt. Several hours later, just before en­ popular version, a process spreading among the Mongols. tering the town, our jeep was stopped by the militia: it After years of illegally practicing shamanism, for which turned out that the driver did not have a license; if we he was imprisoned, he still has too much respect for the had arrived just a few hour earlier we could have saved spirits to reach for a drum since he no longer believes in ourselves a lot of trouble. the effectiveness of such activity. Predictions can be more or less down to earth, but de­ spite appearances a shaman séance is not merely rendered The doyenne of the Tsaatan shamans is the 98 yearservice. To my astonishment, this rule is observed by the old Su-yaan. Although she still threads a needle without using spectacles, she is not longer able - as she did only a praxis of old Tsaatan shamans. None had ever been com­ missioned to tell fortune, and the ritual is performed only few years ago- to conduct hours long séances that demand on certain days several times a year. Even the sick, arriv­ a constant beating of a drum and dancing, ecstatic leaps, and the singing and recitation of texts. My head no longer ing for a cure, were expected to wait for that particular remembers a single thing, I have forgotten all the prayers. day - a séance in their intention could take place solely during their absence. Gandzorig’s daughter explains, in Two years ago, however, the sight of aged Suyaan wearing a costume almost as old as she, and getting ready secret from her father, that when spirits come to him they for a shaman séance signified a meeting with an entirely ask why they had been summoned and could punish him different world. The cap-plume, the long tunic with jan­ for having beckoned them for petty reasons. This information is at odds with my heretofore image gling accessories, the high boots with sewn-on likenesses of bird’s claws, and the large drum with a blurred image of of shamanism as an intervention praxis focused on ad hoc either a human figure or a tree must have survived con­ assistance rendered to a person suffering from spiritual, cealed somewhere. With the help of her daughter-in-law psychic or physical disability. I am incapable of sufficient­ the old woman reverently treated all the parts of the cos­ ly verifying it and coming to terms with the conclusion by all the other teepees and carried out such a carefully planned attack. 174 �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... that in the case of intense research conducted in a small community where the number of interlocutors is slight and each person presents his own, complicated history it is difficult to achieve tested, infallible generalisations. There are no effective theses and diagnoses concerning trends and no facile sweeping statements. Tsend, Gost, Sandzhin, Bayaraa, Ganbat and others are concrete per­ sons representing individual experiences, knowledge, and opinions as well as ignorance, forgetfulness, and doubts that only multiply my questions and uncertainties. 8. The people of the taiga are scarce: only forty families breed reindeer in the mountains and over ten are gradu­ ally adopting Mongolian-style husbandry: they descend to the dells where instead of the sickly reindeer they keep more resilient cattle and sheep and move from the tee­ pees to warm felt yurts. Young men marry Mongolian girls. This influx of new blood pleases the parents, but the young brides anxiously await the moment when they will be able to return, together with the husbands, to their people. We look at photographs of a recent wedding of such a mixed couple, and at the same time conduct an eth­ nographic interview. The event took place in a teepee newly erected for the young couple, but the ceremonies originate in a Mongolian yurt and are borrowed from Mongolian culture. The girl arrives on horseback, riding on white felt placed in front of the entrance, where the husband’s mother welcomes her by sprinkling milk. The basic dish of the feast is mutton, and carefully measured out portions are served according to a ceremonial code describing how each guest is to be treated. The symbolic test of the young wife involves making “the bride’s tea”: to light a fire, grind the tea, add the milk, butter, and salt, and serve it to all the guests. A t the culmination of the ceremony she receives a piece of rope guaranteeing the good fortune of the household and symbolising the “reins of the yurt”, here artificially attached to the teepee. In this manner, step-by-step, the Tsaatans gradually not only start speaking Mongolian but also assume the Mongolian language of symbols. This is the second great problem facing the Tsaatan people - the preservation of linguistic distinctness and ethnic identity. Deprived of contact with Tuva they slowly begin using Mongolian, the language of schools and official communication, even within the family. They have no elite, authorities or leaders concerned with the retention of the remnants of tradition and self-identifi­ cation. The awareness of ethnic distinction is declining. The Tsaatans know that they are Tuva but the genuine Tuva people live abroad; this is why they call themselves “the people of the taiga” and without using ethnic names distinguish themselves from the “people of the river”, the golynkhyn dweling in the Valley. 175 Ties with relatives in Tuva have been severed. For decades there have been no local contacts and the fron­ tier remains firmly closed. The exchange of reindeer has ceased and the influx of new blood has come to a halt, af­ fecting both people and animals. The unpopulated moun­ tainous borderland is a dangerous terrain. Expeditions of robbers from beyond the border take place - desperate shepherds, former kolkhoz workers, now left to their own devices, are forced to obtain horses and cattle in some way. A few years ago it was even rumored (those in the know referred to reports of the US State Department) that Tuva was involved in smuggling Russian weapons for the Moslem Uyghurs in Chinese Sinkiang. Despite the fact that reindeer require mountain pas­ tures and become ill in the valleys, where they also fall prey to wolves, local strategies of survival force the people of the taiga to descend. The impact of the presence of Western tourists arriving thanks to travel agencies from Ulan Bator is growing, and not everyone has the time to go all the way into the mountains. Sometimes a foreign charity organization delivers food supplies. The world is starting to appreciate the need for help, however hum­ ble, in order to enable this small ethnic group to contin­ ue adding the bright colours of their distinctness to the global palette. Not much is needed - some flour, so that they would not slaughter the reindeer, tarpaulin for the teepees, so that they would not seek shelter in yurts and wooden cottages in settlements, and veterinary assistance in recreating the herds. Paradoxically, it could be the incomers - research­ ers, travellers, and tourists - who might provide the last chance for the people of the taiga to preserve their cul­ ture. Who else will convince the Tsaatan that it is worth­ while to maintain certain elements of their lifestyle - the teepees, the reindeer, and the shamans and their art? And who will inform the West that if it is our caprice to observe a people traversing a path of culture so arduous and different from ours then we should all support them. Endnotes 1 J. S. Wasilewski, Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich miste­ riach, Warszawa 1979, p. 5. �Fig. 1. Althoughthis illustration does not come from Rgkopis znaleziony w Saragossie by Jan Potocki I would like; to add the opening words of the novel: 'The first day Count d’Olavidez had. not: yet established foreign settlements in the 'Sierra Morena— that lofty chain of mountains that separates Andalusia from La Mancha - which was at that time inhabited solely by smugglers, bandits and a few gypsies. (...) The traveler who ventured into that wild re f on was assailed by a thousand, terrors that would freeze the blood of the boldest man. (...) and invisible hands pushed him towards the edge of bottomless precipices. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/449e7e9bc809a2e64633ed16adce5842.pdf 64cf299b355d259cdc1313f63b549985 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5662 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5264 Title A name given to the resource Strój Zagórzan / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.6; 63 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Flizak, Sebastian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LU D OWYCH SEBASTIAN FLIZ AK STRÓJ ZAGÓRZAN POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H CZĘŚĆ V S T R O J Ó W L U D O W Y C H MAŁOPOLSKA S E B A S T I A N STRÓJ F L I Z A K ZAGÓRZAN r i PIL W R O C Ł A W ZESZYT 6 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH W Y D A W A N Y PRZEZ P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE K O M I T E T REDAKCYJNY: J Ó Z E F GAJEK, A D A M GLAPA, ANNA KUTRZEBA, ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ - ADAMSKA REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK REDAKTOR ZESZYTU: JÓZEF GAJEK OKŁADKA: ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO PLANSZE BARWNE: JERZEGO K A R O L A K A UKŁAD GRAFICZNY: ADAMA GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA N A U K O W A POZNAŃ KLISZE JEDNOBARWNE I WIELOBARWNE ZAKŁADY G R A F I C Z N E I M . M. K A S P R Z A K A W P O Z N A N I U Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6, ark. druk. 8,5. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 25. VI. 1956. Podpisano do druku 2. II. 1957. Druk ukończono w lutym 1957. Zam. nr 298/184 Cena zł 26,—. K-20 �WSTĘP Wśród górali polskich zamieszkujących Beskidy wyróżnia się grupa Zagórzan, zamiesz­ kujących doliny położone w północnej stronie Gqrcow i w części przyległego Beskidu Wyspowego. Siedziby Zagórzan są oddzielone na południu wałem Gorców od sąsiednich Podhalan. Na północnym wschodzie grzbiety Ćwilina, Mogielicy i Snieżnicy oddzielają Zagórzan od Lachów. Na północnym zachodzie oddzielają Zagórzan garby Bydłoniowej, Szczebla i Lubonia od grupy Kliszczaków. W ten sposób teren Zagórzan stanowi zwarte terytorium ograniczone zewsząd górami, co wyjaśnia nazwę tej grupy górali, zanotowa­ nej w poł. ub. w. przez Wincentego Pola (mapa). 1 Tereny zamieszkane obecnie przez Zagórzan stanowiły jeszcze w X V I I I w. część pusz­ czy, ciągnącej się wówczas od Myślenic po grzbiety Karpat, stanowiących granicę między Polską a Węgrami. Pierwsi osadnicy zaczęli na tych terenach osiedlać się jeszcze w X I V wieku; największe jednak nasilenie akcji kolonizacyjnej przypadało na czasy Kazimie­ rza Wielkiego, kiedy to zostały wydane przywileje lokacyjne dla niezbyt odległych od terenu Zagórzan Myślenic (1342 r.), Stróży (1348 r.J, Pcimia (1351 r.) czy Lubnia (1360 r.). Niedługo po nich odbyła się lokacja miejscowości położonych w samym centrum intere­ sującego nas obszaru, t j . Mszany Górnej (1365 r.) i Olszówki założonej „na surowym ko­ rzeniu" w 1388 r. a także Niedźwiedzia, położonego u stóp Gorców, o którym najwcze­ śniejsza wzmianka pochodzi z 1398 r. Ludność zasiedlająca tereny Gorców i przyległego Beskidu Wyspowego przybywała tu wzdłuż dolin rzecznych z przeludnionego, jak na ówczesne warunki gospodarcze, krakowskiego Powiśla. Była to ludność rolnicza, rdzen­ nie polska bez domieszek obcych elementów etnicznych. Jedyną wzmianką historyczną mogącą świadczyć o ewentualnym udziale Niemców w dawnym osadnictwie tych stron znajdujemy w niepotwierdzonych skądinąd zapiskach parafialnych w Mszanie Dolnej, pochodzących z X V I I lub X V I I I w., w których zanotowano niesprawdzoną tradycję o części Mszany zw. Rosenberg, całkowicie zniszczonej w czasie najazdu szwedzkiego . 2 3 W X V w. zjawili się na terenie polskich Beskidów Wołosi, ludność rumuńska trud­ niąca się pasterstwem, która wędrowała z dalekiego Bałkanu przez Siedmiogród w głąb Karpat zachodnich, pociągając za sobą elementy południowo słowiańskie i ruskie. Ko­ czownicy wołoscy nie ominęli również terenów zamieszkanych przez Zagórzan, o czym świadczą niektóre nazwy miejscowe takie jak: Magura, Przysłop, Kiczora i Turbacz . O osadnictwie wołoskim świadczą również liczne nazwiska Zagórzan takie jak: Lupa, Sutor, Fudala, Ogiela, Drobola a także zachowana do dziś bogata nomenklatura i orga­ nizacja pasterska. 4 W X V I w. sporo pasterzy wołoskich osiedliło się na stałe we wsiach górskich asymilując się z czasem całkowicie wśród dawniejszych osadników polskich. Najstarszą wśród osad założonych w rejonie Gorców przez pasterzy wołoskich jest granicząca z terytorium Zagórzan od południowego wschodu wieś Ochotnica, założona w 1416 r. Na terenie zagórzańskim zostało stwierdzone osadnictwo wołoskie w Mszanie Górnej, Olszówce i Po­ ił 3 �dobinie. W czasach, feudalnych wsie Zagórzan były własnością królewską; niektóre z nich, jak Mszana Dolna, Kasinka, Olszówka i Raba Niżna pozostały królewszczyznami do cza­ sów zaboru tej części Małopolski przez Austrię. Inne osady, jak klucz wielkoporębski i Kasina Wielka przeszły w ręce szlacheckie. W skład klucza Poręby Wielkiej wchodziły oprócz wsi tej nazwy: Niedźwiedź, Podobin, Zawada, Witów, Konina, Łostówka, Łętowe, Mszana Górna i Lubomierz założony w 1600 r. przez Sebastiana Lubomirskiego . Po zaborze południowej Małopolski przez Austrię rząd austriacki rozsprzedał pozostałe królewszczyzny osobom prywatnym. Mszanę Dolną zakupił w 1801 r. Piotr Wodzicki, od którego z kolei nabył ją w 1816 r. Antoni Juszczakiewicz. Inne wsie niegdyś królewskie często zmieniały właścicieli, na koniec uległy parcelacji wśród miejscowych wło­ ścian. Zagórzanie w okresie wzrastającego konfliktu między wsią a dworem wzięli ma­ sowy udział w rewolucji chłopskiej w 1846 r. zwłaszcza że ziemia Zagórzan jest uboga, trudna do uprawy i nie sprzyja większemu rozwojowi rolnictwa. Zaorywane pastwiska zamieniane na grunt uprawny zaspokajały częściowo głód ziemi, jednakże przyczyniło się to do zmniejszenia pogłowia bydła i owiec, stanowiących dawniej poważną pozycję w gospodarce Zagórzan. Trudności gospodarcze powodowały, że z terenów zagórzańskich już w X V I I I w. wyruszały gromady sezonowych robotników rolnych na północ za Wi­ słę i na południe przez Karpaty na Nizinę węgierską. Pod koniec X I X w. rozwinęła się wśród Zagórzan emigracja zarobkowa do wielkich ośrodków przemysłowych Francji lub Stanów Zjednoczonych A. P. Wśród góralskich grup etnicznych, zamieszkujących polskie Karpaty, Zagórzanie stano­ wią ogniwo środkowe; jedynie na północy sąsiadują z podgórskimi Lachami. Wiele cech wspólnych łączy Zagórzan z mieszkającymi na północnym zach. Kliszczakami, (na połud­ nie od Myślenic). Analogie te zaznaczają się szczególnie w stroju ludowym. Strój Zagórzanina składał się z płaszcza zwanego hazuką, uszytego ze sukna samodzia­ łowego czarnego, rzadziej białego, kroju p o n c h o p o d ł u ż n e g o , ze spodni rów­ nież ze samodziałowego białego sukna, z krótkiego serdaczka bez rękawów sięgającego do pasa, sporządzonego z biało wyprawionych skór owczych, a zdobionego aplikacjami ze skórki czerwonej i zielonej. Serdaczek noszony był na koszuli pod hazuką. Nogi obuwano w kierpce skórzane, przywiązywane do stopy rzemiennymi paskami. Głowy nakrywali chłopi kapeluszami z filcu, wyrabianymi w małomiasteczkowej manufakturze. Zagórzariskie spodnie miały zawsze dwa przypory, a ozdobione były haftem wykonanym włóczką lub stamentem koloru czerwonego i siwego. Za okrycie zimowe służyły bogatszym gospoda­ rzom serdaki i kożuchy. Uzupełnieniem dostatniego stroju zagórzańskiego były w X I X wieku pasy zapinane na sprzączki. Strój kobiecy codzienny i odświętny sporządzony był w całości z płótna domowego. Na codzień nosiła Zagórzanka bieliznę z grubego płótna, spódnicę spodnią z białego a wierzchnią z farbowanego płótna lub tkaniny fabrycznej, drukowanej. Do stroju od­ świętnego należała też koszula z cienkiego płótna, spódnica i fartuch zdobiony dołem zębami i haftem oraz zapaska. Na plecy zarzucała łoktuszkę, a głowę okrywał czepiec. Bogate ubierały się w spódnice i zapaski wełniane lub jedwabne. Fartuchy i czepce wypełniały hafty w postaci latorózek, gwiazdek, punktów itp. Na nogi wkła­ dano kierpce, a od święta buty z miękkimi cholewami a później sznurowane trzewiki. Wyraźne odrębności zarysowują się natomiast, gdy porównujemy ubiór Zagórzan z ubiorami górali nowotarskich, sąsiadujących z Zagórzanami od północy. Pewne ele­ menty odzieży górali nowotarskich takie jak: niski kapelusik filcowy z wąską krezą, ozdobiony muszelkami a dalej brązowa cucha zdobiona nie haftem lecz ślakami, t j . wą­ skimi paseczkami czerwonego sukna, wąskie spodnie zdobione po bokach lampasem, są obce Zagórzanom. Różnice zaznaczają się również i w stroju kobiecym. Sąsiadujący z Zagórzanami od wschodu górale sądeccy, jakkolwiek niejeden szczegół stroju przejęli od Zagórzan, różnią się także od nich ubiorem w sposób widoczny. Wy­ stępują tam jeszcze do dziś starodawne gurmany szyte z białego sukna, spodnie białe weł5 ; 4 �Ryc. 1. Góral w tradycyjnym odświętnym stroju. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953 6 niane zdobione dokoła przyporów węzłem rycerskim . Kobiety w Sądeczyźnie ubierały się w spódnice z płótna domowego, czarne lub granatowe katanki, a od święta w gorsety . Najbardziej odróżniały się od zagórzańskic h ubiory Lachów, stykających się z Zagó­ rzami na płn. wsch. skrawku zagórzańskiego regionu. Lachy stanowią pod względem kul­ turowym osobną grupę, posiadającą wiele elementów nawiązujących do bardziej na północ osiadłych grup krakowskich. W męskim stroju Lachów występują zupełnie obce 1 5 �grupom góralskim górnice, t j . długie płaszcze sięgające poniżej kolan z białe­ go samodziałowego płótna, a dalej białe sukmany zdobione czerwonym sznur­ kiem, granatowe kaftany bez rękawów i buty z cholewami, do których wpusz­ czano spodnie . Ubiory kobiet natomiast niewiele różnią się od ubioru Zagórzanek. Różnice te zacierają się tym bar­ dziej, że niektóre elementy stroju kobie­ cego jak np. białe, haftowane chusty czepcowe, noszone zarówno przez gor­ czańskie góralki jak i kobiety z podgó­ rza były zakupywane w tych samych ośrodkach. Ogólnie stwierdzić należy, że w dziedzinie stroju kobiecego teren Za­ górzan znajdował się wyraźnie w sferze wpływów idących tu z północy. 8 Ryc. 2. Współczesny typ górala z obszaru Za­ górzan, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953 Rozdział I OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO ZAGÓRZAN Począwszy od I wojny światowej tradycyjny ubiór ludowy Zagórzan znajduje się w sta­ nie wzrastającego zaniku. Według wypowiedzi miejscowej ludności przyczyny tego zja­ wiska są różne, na plan pierwszy wysuwają się jednakowoż momenty gospodarcze. Górale gorczańscy odeszli przeważnie od gospodarki dawnego typu, opartej na domowej obróbce produkowanych w własnym gospodarstwie surowców. Pociągnęło to za sobą pewne kon­ sekwencje i w zakresie stroju ludowego; zmniejszał się stale wyrób płótna i sukna samo­ działowego, a przemysł fabryczny, którego produkcja również uległa z biegiem czasu zmianie, nie dostarczał już pewnych dodatków potrzebnych do dekoracji zagórzańskicr. ubiorów. Na ogół stwierdzić należy, że najistotniejszą przyczyną zanikania ubiorów ludo­ wych, a wśród nich także zagórzańskich jest ich wysoka cena, nie wytrzymująca konku­ rencji z o wiele tańszymi ubiorami fabrycznymi. Nie bez znaczenia była też tendencja do wyrównania różnic klasowych. Według opinii Zagórzan sąsiedzi z terenów półnonych wyśmiewali ich strój, przy czym przedmiotem docinków miały być zwłaszcza podwójne przypory u spodni. Istnieje również stała tendencja do ubierania się według mody miejskiej, zwłaszcza wśród młodzieży, która odnosi się do ubiorów tradycyjnych z niejaką obojętnością jeśli nie pogardą; starsi uzasadniają niekiedy niepraktyczność daw­ nych ubiorów; hazuka np. zdaniem ich musiała być zarzucona, bo to okrycie „ani na zimno, ani na ciepło". W dzisiejszym ubiorze Zagórzan, zwłaszcza w ubiorze męskim, zachowało się niewiele elementów tradycyjnych. Zagórzanie chodzą do pracy najczęściej w podniszczonych ubra6 �niach miejskich, które czasem uzupełnia stary serdak, połatane kierpce, sukienne spodnie, a w lecie spodnie z samodziałowego płótna, Nawet wśród starszych gospodarzy rzadko który wkłada na głowę góralski kapelusz z Nowego Targu. Świąteczny ubiór jest już prze­ ważnie zupełnie miejski; niektórzy tylko noszą jeszcze białe, pięknie cyfrowane spodnie lub białe serdaki. Do wyjątków należą starzy gospodarze, posiadający pełny zagórzański strój odświętny. Jest ich zaledwie kilkunastu na całym omawianym obszarze, i w stro­ jach tych występują tylko na większe uroczystości. Młodzież męska ubiera się w dni świąteczne po miejsku. Zagórzański ubiór kobiecy, jakkolwiek też uległ dużym zmianom, zachowuje bardziej swój dawny, wiejski charakter. Dawne samodziałowe spódnice, haftowane koszule i białe rańtuchy należą już do przeszłości, jednakże utrzymuje się nadal zwyczaj narzucania chu­ stek na głowę, noszenia fałdzistych spódnic i zapasek, okrywania się wełnianymi chustami od zimna. Czasem można widzieć dziewczynę w gorsecie odziedziczonym po matce lub babce. Na ogół jednak młode kobiety i dziewczęta wkładają coraz częściej plisowane spód­ nice, bluzki z krótkimi rękawami, miejskie płaszcze i berety. W ten sposób ubiór ich upodabnia się całkowicie do ubiorów miejskich. T Ryc. 3. W spółczesne ubiory Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. 7 �R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ZAGÓRZAN Ubiór Zagórzan noszony na przełomie X I X i X X w. w tej formie, w jakiej widzimy go na fotografii z Poręby Wielkiej, przedstawia jeden okres w rozwoju tego stroju. W od­ leglejszej przeszłości, tj. w X V I I i X V I I I w. górale gorczańscy mieli niewątpliwie ubiór inny pod wzglądem kroju, a także zdobin, lecz nie możemy go odtworzyć dla braku źródeł. Natomiast można zrekonstruować ubiór noszony na przełomie X V I I I i XIX w. w oparciu o wiadomości przekazane przez J. R os t w o r o w s k i e g o w jego „Diariuszu podróży z 1813 r." , w którym autor opi­ suje strój ludowy we wsi Dobrej. Niecc materiałów dla rekonstrukcji stroju gor­ czańskiego zawiera „Ułamek z podróże archeologicznej" po Galicji J. L e p k o w s k i e g o i K. J e r z m a n o w s k i e g o z 1849 r. . Na tej podstawie można ustalić skład ubioru męskiego Zagórzan, który był charakterystyczny dla tej grupy. We­ dług obu źródeł Zagórzanie nosili płaszcz koloru brunatnego, a w Dobrej koloru białego, wyszywany czerwonym bawełnia­ nym sznurkiem i spięty pod szyją, co wskazywałoby, że był noszony jak zarzutka na plecach. W Mszanie była no­ szona krótka brunatna burka zarzucana na plecy. Dokument z 1808 r. z Lubomierza poświadcza, że płaszcze takie były zdo­ bione wyszyciami z czerwonej włóczki. Wprawdzie przytoczone źródła nie wspo­ minają o spodniach, jednakże na podsta­ wie innych wzmianek można przyjąć, iż były one jak w pobliskiej wsi Dobrej opięte na nogach na węgierską modę. Spodnie takie opasane były szerokim pa­ sem na biodrach. Na nogi wkładano sznu­ rowane chodaki. Był to prawdopodobnie strój sprzed 1800 r., jednakże rekonstruk­ cja ta nie znajduje potwierdzenia w obec­ Ryc. 4. Ubiór górala z Lubnia, pow. Limanowa z poł. XIX w. Album J. Kopernickiego, Types nej tradycji Zagórzan. Zagórzanie uro­ et costumes de la Pologne Nr 154. Państwowe dzeni między 1860 a 1870 r. stwierdzają Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. J. Krieger zgodnie, że hazuki noszone w czasach ich 9 10 młodości nie różniły się niczym od tych, które noszono po I wojnie światowej. Także o obcisłych i opiętych spodniach starzy informatorzy wiejscy nic nie słyszeli, możliwe więc, że notatki Łepkowskiego i Jerzmanowskiego były powierzchowne, a relacja nie­ ścisła. Oba źródła stwierdzają natomiast zgodnie, że odświętnym okryciem kobiet był rańtuch wspomniany przez Rostworowskiego, zw. obrusem przez Łepkowskiego i Jerzmanow­ skiego. Rańtuch okrywał głowę, a częściowo i twarz, końce zaś jego zwisały do kolan. Inne części stroju kobiecego nie są wymienione. Opierając się na materiale znajdującym się w rękopisie z Olszówki z XVII w. , możemy zrekonstruować strój góralki spod Gor11 8 �ców odświętnie ubranej. Składał on się z białego rańtucha i białej lnianej łoktuszki, zarzucanej na plecy. W zimie wdziewano serdak z rękawami. Bogatsze góralki nosiły szerokie bawełniane lub wełniane spódnice, a biedniejsze biały, płócienny fartuch. Bogate gospodynie nosiły szuby i sukienki. Na codzień do pracy wkładano płócienne spódnice i chustki na głowę; nogi obuwano w kierpce. W I poł. X I X w. gospodarstwo góralskie miało charakter gospodarstwa naturalnego, którego główną cechą była samowystarczalność. Sporządzano więc odzież z domowego płótna, sukna ze skór owczych; w ten sposób gospodarka naturalna sprzyjała zacho­ waniu tradycyjnego stroju przez długie lata. Jednakże w poł. X I X w., t j . w okresie Wiosny Ludów, zaszła w położeniu górali radykalna zmiana. Akt uwłaszczeniowy z 17 kwietnia 1848 r. wyzwalał ich nie tylko od wyzysku, ale z wszelkiej zależności od dworu. W następ­ stwie uwłaszczenia poprawiła się sytuacja gospodarcza chłopów, tak że lata 1860—70 sta­ nowiły okres widocznej poprawy gospodarczej. Także i emigracja zarobkowa do bliższych i dalszych krajów wpłynęła na przemiany wsi wyrażające się również i w odzieży. Przed 1848 r. większość góralskich wychodźców do Węgier pozostawała w tym kraju na zawsze . W Dobrej widział J. Rostworowski w 1813 r. spodnie „kroju węgierskiego", mógł to być jednak wpływ mody idący z Podhala, a nie wprost z Węgier. Natomiast w I I poł. X I X w., jak wspominają starzy informatorzy, wracający z Węgier górale roz­ powszechnili noszenie butów i barchanowego kabata zw. anklikiem. Wpływ mody słowac­ kiej wyraził się w kapeluszach z szerokim rondem, które nazywano orawiokami. Z końcem X I X w. wytworzyła się tu nowa klasa społeczna, mianowicie proletariat ro­ botniczy. Byli to synowie chłopscy, którzy z braku pracy i zarobku wędrowali do miast austriackich, a także do Niemiec i Danii. Powracający z Prus lub Ameryki przeważnie już góralskiego stroju nie przywdziewali. Do I wojny światowej przeważał jeszcze wśród Zagórzan tradycyjny strój ludowy. Ciekawą grupą zbliżoną pod pewnymi względami do Zagórzan są Kliszczacy są­ siadujący od płn.-zach. z Zagórzanami których ubiór opisał nieznany autor w pracy pt. „Dziennik podróży etnograficznej między K l i szczakami w 1910 r.", który błędnie zaliczył Kliszczaków do Zagórzan . Anonimowy ten autor stwierdził, że już wtedy w takich miejscowościach jak Tokarnia, Łętownią, Więcierza, Więciorka i Osielec strój góralski był mało noszony. Zanik kliszczackiego ludowego stroju zaczął się od 1860 r., a kierpce i białe samodziałowe spodnie przestano nosić w Skawcach i Mucharzu około 1895 roku. Na podstawie tego dziennika można odtworzyć ubiór kliszczacki z 1910 r. W tym czasie sąsiedzi Zagórzan, Kliszczacy nosili górnice i spodnie z bliałego sukna zw. guniami. Ciemno-brązowe górnice zdobione były czerwony­ mi sznurkami na przodzie i krajach. Kliszcza­ cy nosili wąskie spodnie z jednym przyporem i dwiema kieszeniami; spodnie były zdobione 12 13 Ryc. 5. Kobiecy ubiór odświętny noszony jeszcze w końcu XIX w. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S.. Flizak, 1950. �Ryc. 6. Gajowi w ubiorach zagórzańskicK Poręba Wielka, pow. Limanowa, 1912 r. szeroką niebieską lub czerwoną tasiemką naszytą u przypora, kieszeni i wzdłuż nogawic. Najbardziej charakterystyczną częścią ubioru Kliszczaków były płócienne, szerokie spo­ dnie z frędzlami u dołu. Zagórzanie nosili zupełnie odrębny strój góralski, toteż wyróżniali się od swoich sąsia­ dów z północy, t j . od Lachów, do których czuli z dawien dawna pewien antagonizm. Lachy różnili się od górali nie tylko ubiorem, lecz także i gwarą, która dla górali miała z powodu dualnej końcówki wa brzmienie komiczne. W ubiorze przedmiotem lekcewa­ żenia była górnica i buty z podkówkami; wyrażało się to w następującym powiedzeniu: „Lachu podkówcorzu, nie chodź po smętorzu, Pana Boga nie znos, podkówkąm się zegnos". I na odwrót, góral w guni i kierpcach był w oczach Lacha przedmiotem ostrych docinków . Antagonizm grupowy, aczkolwiek nie tak ostry, istniał i wewnątrz samej góralszczyzny, dzieląc ją na dwa obozy. Dp jednego należeli Zagórzanie i Podhalanie, do drugiego Kliszczacy. W oczach Zagórzan i Podhalan „Kliszczakom było daleko do praw­ dziwych górali". Uważano ich za grupę pośrednią między Lachami a góralami i dlatego patrzano na nich z niejakim lekceważeniem Mimo antagonizmu, nieliczne elementy stroju lachowskiego przeniknęły do strojów górali, mianowicie kaftany i żupany. Te części ubiorów przejęli górale tym łatwiej, że Kasina Wielka należała od najdawniejszych czasów do 1804 r. do parafii w Skrzydlnej. W 1804 r. w Kasinie W. została utworzona osobna parafia. Stykając się każdej niedzieli z Lachami w Skrzydlnej przejęli Zagórzanie ich modę w zakresie ubioru odświętnego. Odzież ta jednak w poł. X I X w. została zarzucona. Terenem na którym lachowska kul­ tura materialna mieszała się z kulturą góralską były peryferyczne wsie: Gruszowiec, Jur­ ków, Chyżówki, Półrzeczki, Dobra i Porąbka. W Dobrej, Porąbce i Gruszowcu nosili chłopi białe spodnie z granatowymi wyszywkami i kaftany bez kołnierza i bez rękawów, z czer14 10 �wonymi obszywkami, sięgające do połowy uda. Noszono też buty „polskie", choć w Jur­ kowie, Chyżówkach, Wilczycach i Półrzeczkach noszono lachowskie kikle, tj. płócienne bluzy, które koło Limanowej wdziewano i na święta. We wsiach tych wierzchnim okry­ ciem były sukmany ze śtamontom jak i lachowskie górnice z pacześnego płótna oraz gurmany z brązowego sukna z zielonym obszyciem na kołnierzach i rękawach. Przełomowym okresem dla stroju ludowego wśród Zagórzan były lata 1900—1910, w których pojawiają się na wsi coraz częściej ubiory miejskie. Zjawisko to miało podłoże gospodarcze; albowiem ok. 1900 r. wspólnoty gruntowe dotychczas zaniedbane uległy podziałowi między indywidualnych gospodarzy. Wszystkie odłogi zostały zajęte pod uprawę, a górale wprowadzają do gospodarki coraz częściej maszyny i nawozy sztuczne. Te po­ wolne przemiany w dziedzinie gospodarczej wyraziły się również w zagórzańskim stroju ludowym . Proces zanikania poszczególnych części tradycyjnego ubioru zagórzańskiego zaczął się już wcześniej: tak np. sukienka czyli szuba, najparadniejszy ubiór kobiecy, którą zagórzańskie gospodynie nosiły wcześniej, bo w X V I I w — wyszła z mody przed 1880 r. Jeszcze wcześniej znikły rańtuchy; łoktuszki zaś. czepce i buty z miękkimi cholewami zo­ stały zarzucone przed 1900 r. Męską hazuką wypiera baja, wygodniejsza w pracy koło domu i w lesie. Po 1900 r. przejawia się wśród młodych moda noszenia spodni z nogawicami zwężonymi, u dołu rozcinanymi (ryc. 11). Ten krój spodni utrzymał się dotąd, podczas gdy krój spodni podhalańskich stracił swoją ekspansywność. Białe spodnie sukienne wykazu­ ją największą żywotność ze wszyst­ kich elementów stroju ludowego Zagórzan, Kliszczaków i Podhalan; stwierdził to najwcześniej Witkie­ wicz u chłopów zakopiańskich. Noszą je dotąd chłopi w Porębie Wielkiej i Mszanie Dolnej, a Kliszczacy w Krzeczowie i Lubniu ubie­ rali się w nie do I wojny światowej. Także i kierpce utrzymują się na­ dal. W latach międzywojennych zaznaczył się wpływ kierpców pod­ halańskich. Moda podhalańska wy­ rażała się również w noszeniu brą­ zowych kożuszków bez rękawów, obcisłych spodni z parzenicami o wielkich rozmiarach. Był to pęd nowy, który porwał szczególnie młodzież, istniała bowiem ogólna tendencja do wyolbrzymiania zna­ czenia mody podhalańskiej . 16 17 18 Zagórzański strój ludowy nie był zupełnie jednolity; istniały pewne różnice w zdobieniu, a nawet w kroju, przy pomocy którego R y s p o w ę , Mszana Dolna, . Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. 7 M ż c z y z n a w h a z u c e 11 �lud zaznaczał swoją odrębność. Odrębność ta zaznaczała się we wsiach obejmujących jed­ ną parafię której zasięg pokrywał się najczęściej z obszarem dworskim . W ludowym stroju zagórzańskim zaznaczają się również pewne cechy zależne od mody, a także wieku i stanu posiadaczy. Oto parobcy z bogatych rodzin nosili buty z cho­ lewami o 3—6 karbach. W Łętowem, Mszanie Górnej, Podobinie i Rabie Niżnej dopełnieniem kawalerskiego stroju były pawie, a nawet strusie pióra przy kapeluszu. Wyraźnie także zaznaczały się różnice klasowe w odświętnym ubiorze kobiecym. Bogate góralki ubierały się w spódnice wełniane lub jedwabne, natomiast biedne nosiły spódnice z domowego płótna, ręcznie farbowanego. Wierzchnim okryciem bogatych góralek były sukienne sukienki i szuby; chałupnice i komornice okrywały plecy łoktuszkami. Bogate góralki miały do stroju odświętnego piękne buty, a żony zagrodników nosiły tylko kierpce. Gdy pod koniec X I X w. weszły w miejsce łoktuszek chustki, bogate góralki kupowały wełniane kosztowne burdyski i kocówki, biedne zaś zadowalały się chustkami bawełnianymi. Gorsety bywały niekiedy brokatowe, a sznury czerwonych grubych korali świadczyły o bogactwie ich właścicielki. Pod względem gospodarczym można podzielić społeczeństwo góralskie na trzy klasy, tj. bogatych, średniozamożnych i biedaków. Pasterstwo i owczarstwo stanowiło uboczne zajęcie w gospodarstwie i nie dało podstawy do powstania osobnej grupy społecznej paste­ rzy, gdyż pasaniem bydła i owiec zatrudniali gospodarze służbę i dzieci. Rzemieślnicy, jak krawcy i kuśnierze ubierali się po chłopsku; kowale zwłaszcza z miasteczek ubierali się po miejsku, choć jeśli który był miejscowego pochodzenia nosił ubiór góralski. Nieliczni szewcy nosili się, jak pamięć sięga, zarówno do pracy jak i na święta zawsze „po pańsku", tj. po miejsku. Niektórzy chłopi znajdowali dodatkowe źródło dochodów w handlu bydłem, deskami, płótnem a także w sporządzaniu skrzyń i kołodziejstwie. Dawało to niezły dochód i sprzyjało rozwojowi bogatszego stroju. Ubiór małorolnych i komorników był skromniej­ szy i mniej ozdobny. Natomiast dość dużą rolę odegrała moda umundurowania wojskowego przyniesiona w te strony przez tych, którzy w wojsku służyli. Tradycja wiejska przeka­ zała wiadomość, że żołnierze po nienagannym wysłużeniu kilkunastu lat w szeregach, wra­ cali na wieś w mundurach wojskowych, to też w I I poł. X I X i X X w. nie brakło na wsi mężczyzn, którzy nosili niektóre części odzieży austriackiego munduru. Wojskowa czapka noszona była przez pastuszków, a wojskowe spodnie i buty wdziewane były do serdaków i hazuk. 19 R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU ZAGÓRZAN Rzut oka na mapę fizjograficzną Polski przekonuje nas, że grupa Zagórzan znajduje się w niewielkim co do obszaru zakątku na północ od Gorców, w części Beskidu Wyspo­ wego i doliny rzeki Raby oraz jej dopływu Mszanki. Obszar ten zamieszkują Zagórzanie różniący się od górali podhalańskich zarówno strojem, jak i innymi cechami w za­ kresie kultury. Ogólnie stwierdzić trzeba, że zasięg badanego stroju jest niezbyt wielki w porównaniu np. z obszarem strojów lachowskich, a nawet podhalańskich i kliszczackich. Granice obszaru zamieszkanego przez Zagórzan biegną wzdłuż grzbietów górskich Ćwilina, Mogielicy i Snieżnicy na wschodzie, następnie granica biegnie równolegle do doliny Kasinki, prawobrzeżnego dopływu Raby, przecina Rabę i biegnie na zachód grzbietami Szczebla i Lubonia mniej więcej po Rabę Niżna, po czym zatacza głęboki łuk na połud­ niowy zachód aż do Turbacza, skąd wzdłuż Gorców aż do źródlisk Kamienicy, dopływu Dunajca zamyka południowy zasięg obszaru Zagórzan. Jest to najdalej na południe biegnący zasięg stroju zagórzańskiego. Granica wschodnia biegnie mniej więcej od doliny Kamie­ nicy na północ ku źródliskom Kasinki. Obszar ten przepływa rzeka Mszanka ze swym dopływem i Porębą, wpadającą do Raby (mapa). 12 �Tablica I Sfrój Zagórzan. mai. J. Karolak �Pełne formy osiągnął strój zagórzański w łatach 1860—1880, kiedy tc maniera podha­ lańska nie dotarła jeszcze na północną stronę Gorców. Całość stroju męskiego Zagórzan z Poręby Wielkiej lub Mszany Dolnej składała się wówczas z następujących części: koszuli, białego serdaczka bez rękawów, hazuki z czarnej wełny wyszywanej czerwoną włóczką i średnioszerokich spodni z białego sukna. Nogi owinięte w lniane onuce chroniły skó­ rzane kierpce przymocowane rzemykami (ryc. 24). Głowę ochraniał kapelusz (ryc. 25) zdobiony pasemkami z czerwonego stamentu lub kostkami. Był to ubiór na codzień i na święta, noszony na ogół powszechnie w regionie zagórzańskim. Ubiory sąsiednich grup gó­ ralskich, jak Nowotarżan, t j . części Podhalan sąsiadujących na północy z Zagórzanami były bardzo podobne; prawie identyczna z hazuką była gunia zdobiona pąksem, a nie włócz­ ką, spodnie były bardziej obcisłe, kożuszki bez rękawów brązowe, kapelusze z szerokim rondem zdobione kostkami, niegdyś zaś stamentem. Kierpce były powszechnie używane. Ubiór góralski z Kamienicy, a więc z terenów bardziej na wschód położonych wykazuje cechy częściowo wspólne z ubiorem zagórzańskim, jednakże zachodzą i tu pewne różnice. Do tej grupy etnicznej przeniknął wpływ stroju zagórzańskiego; chłopi w Kamienicy i Łącku zarzucili białe gurmany, a przejęli gorczańską hazukę, pozostawiwszy tylko samą dawną nazwę . Podobnie jak Zagórzanie nosili górale z Kamienicy i Łącka szerokie białe spodnie z czarnymi lampasami. Najbardziej zbliżony ubiór do zagórzańskiego stroju mieli Kliszczacy, mieszkający w stronie północno-zachodniej. Szczególnie charakterystyczne są dla stroju Zagórzan hazuki. Hazuki zagórzańskie były skrawane w dwojaki sposób: jeden zwano krojem mszańskim, a drugi porębskim. Krój mszański odznaczał się tym, że hazuka nie przylegała ściśle do ciała, lecz była dość wolna. Panował on w północnej stronie regionu, t j . w Mszanie Dolnej, Słomce, Kasince Małej, Kasinie Wiel­ kiej, w Glisnem, Rabie Niżnej, Łostówce i Łętowem — krój porębski zaś w południowej części, głównie w Porę­ bie Wielkiej, Olszówce, Podobinie i Nie­ dźwiedziu. Hazuki szyte w edług tego drugiego kroju zwanego krzyżowym były ,,pasowne" i uwydatniały kształty. W północnej części Mszany Górnej, która należała do parafii dolno-mszańskiej, przyjęty był krój mszański, w po­ łudniowej zaś, należącej do parafii niedźwiedzkiej, przewagę miały hazuki kroju porębskiego (krzyżowego). W po­ zostałych wsiach chłopi nosili hazuki obu krojów. Ostatecznie wziął górę krój mszański. Jak krój hazuk dawał podstawę do podziału regionu na dwie części, tak i w zdobinach był pewien szczegół, któ­ ry ten podział również potwierdzał. Oto hazuki z Mszany Dolnej, Kasinki Małej i Kasiny Wielkiej znamionowała obRyc. 8. Gospodarz i gospodyni w odświętnych ubio«,.,-. i LŁ rach. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszona którą mirska, 1953. składały się trzy sznurki ze stamentu, 20 T w o d k a d o ł e m w z d ł u z 13 �dwa czerwone, a między nimi trzeci, czerwony lub niebieski. W Porębie Wielkiej, Ko­ ninie, Niedźwiedziu i Podobinie hazuki wolne były od tej obwódki uznanej za szczegół zdobniczy pospolity i brzydki. W pozostałych wsiach widać było hazuki obu typów. Je­ dni chłopi nosili hazuki z obwódką, inni bez niej. Aby zapobiec strzępieniu się hazuki dołem, krawcy porębscy zawijali sukno na całym obwodzie i zaszywali je. Skutkiem tego była ona sztywna. Między hazuką a górnicą, noszoną przez Kliszczaków zachodziła minimalna różnica zaznaczająca się także i w zdobieniu. Górnice były bardziej skromne i miały uboższe zdobienia, jednakże starzy informatorzy pamiętający dobrze strój kliszczacki twierdzą, że chłopi z Lubnia i Pcimia mieli na górnicach wyszycia w postaci wy­ datnych kogutków i dużych kółek. Moda hazuk z kogutkami panowała jakiś czas nawet w sąsiadującej z Mszaną Dolną Rabie Niżnej i Olszówce, lecz przed I wojną została zarzucona. Zagórzanie nosili na całym obszarze spodnie płócienne zw. płócienkami. Płócienki ta­ kie spełniały dwojaką rolę: były bielizną a zarazem i portkami do pracy; natomiast w po­ staci przyodziewku odświętnego występowały w przeszłości tylko w regionie kliszczackim oraz na północnej krawędzi regionu zagórzańskiego w Kasince Małej, Kasinie Wiel­ kiej, częściowo w Glisnem i Rabie Niżnej W innych wsiach nawet najstarsi chłopi przeczą, by za ich pamięci były noszone od święta szerokie płócienki ze strzępkami. W Kasince Małej spodnie takie były w użyciu na codzień, choć bez strzępków jeszcze po I wojnie. Zasięg białych samodziałowych spodni pokrywa się niemal całkowicie z zasięgiem ha­ zuki. Obejmuje on zresztą całą kliszczacką góralszczyznę, a nadto spodnie takie są no­ szone w Gruszowcu i Jurkowie, gdzie zamiast hazuki były noszone białe sukmany. Spodnie wąskie na wzór węgierski, zw. podhalańskimi, zostały przyniesione na obszar Zagórzan w latach międzywojennych, chociaż przyjęły się nierównomiernie. Przyjęły się one np. w Porębie Wiel­ kiej, Koninie i Olszówce, natomiast w Lubomierzu zachował się w równym stopniu dawny szeroki krój spodni w „cyrwone snurki". Znane były również spodnie szare z sukna tkanego z czarnej i białej wełny, czyli spodnie z siwego sukna. Noszono je w Gruszowcu, Jur­ kowie, Półrzeczkach i Chyżówkach. Na pograniczu lachowskim w Jurkowie, Półrzeczkach i Dobrej a także w Chy­ żówkach i Wilczycach znane były spod­ nie skórzane. Eyc 9. Starszy chłop w letnim ubiorze roboczym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1951. 14 Zasięg białego serdaczka bez ręka­ wów jest również typowy dla wszyst­ kich wsi zagórzańskich. Służy on do pracy i do ubioru odświętnego. Nie był noszony tylko w Jurkowie, gdzie lud­ ność nosiła kożuszki brązowe tak jak i w Gruszowcu a także w Rabie Niżnej. Na terenie Kliszczaków przed I wojną noszono serdaczki brązowe obok bia­ łych, Wierzchnie płócienne okrycie ko­ biece zw. łoktuszką było w powszech­ nym użyciu w regionie Zagórzan i Klisz- �czaków do końca X I X w. W Pcimiu na­ zywano je prześcieradłem. Ozdobna od­ miana łoktuszki, tak zwany obrus, była pospolita u Kliszczaków i dłużej się tam utrzymała. Wierzchnim okryciem bogatych chło­ pek była do końca X I X w. sukienka i jej odmiana, szuba. Ze źródeł pisanych wiemy, że sukienka była znana w regio­ nie zagórzańskim w X V I I w. Także ano­ nimowy pisarz wspomina w dzienniku podróży przy wyliczaniu ubiorów kliszczackich w X I X w. o sukienkach i szu­ bach . 21 Ryc. 10. Zagórzanin w hazuce. Mszana Gór­ na, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Do pracy na roli i koło domu wdziewa Zagórzanin byle jakie ubranie; widzimy więc często chłopów przy orce lub młocce odzianych w serdaczki bez rękawów, w kabatach pod serdaczkiem, w białych spodniach i obutych w kierpce. Znaczna ilość gospodarzy pracuje jeszcze w spodniach z białego samodziałowego sukna, ozdobionych czerwonymi lampasami i bogatym haftem z czerwonej włóczki dokoła przyporów (ryc. 13). W domu za całe ubranie służy chłopu koszula z grubego domowego płótna oraz płócienki, t j . spod­ nie uszyte z płótna domowym sposobem. Powszechnym obuwiem na codzień były kierpce z wołowej skóry. Bogatsi gospodarze i ich synowie wkładali od święta buty z cholewami, na które wypuszczali nogawice białych spodni. Młodzi parobcy noszą odzież miejskiego pochodzenia zarówno do pracy jak i od święta. Obecnie męski strój Zagórzan jest w większości pochodzenia miejskiego. Najlepiej można to zauważyć w niedzielę, gdy lud gromadnie wychodzi z kościoła; mężczyźni w bia­ łych spodniach i serdaczkach bez rękawów nałożonych na bluzkę lub marynarkę są w tym zbiorowisku w mniejszości. Dopełnieniem tego tradycyjnego stroju regionalnego są góralskie kapelusze z kostkami wkładane na głowę z niejaką fantazją (Tabl. I). Pierwotne wierzchnie okrycie tak charakterystyczne dla tutejszego ludu, jakim jest hazuka z czar­ nego wzgl. białego samodziałowego sukna, wyszło z użycia po I wojnie światowej. Od 1930 r. krawcy zamówień na nie nie otrzymują. To samo odnosi się do serdaków, da­ wniejszego zimowego okrycia. Serdak z rękawami z białych skór owczych, biało wy­ prawionych, nie sięgał kolan. Przód miał ozdobiony czerwonymi i zielonymi aplikacjami. 15 �Była to odzież trwała i ciepła, choć dziś rzadko spotykana. W dalszych od Mszany Dol­ nej wsiach chłopi wdziewają sporadycznie serdaki do kościoła. Rzadziej niż serdaki noszono kożuchy, sięgające niżej kolan podobnie jak hazuki. Na święta noszą obecnie wyłącznie buty. Ryc. 11. Młody góral w ubiorze odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Męski strój obrzędowy różnił się od stroju odświętnego tylko nielicznymi szczegółami. Do ślubu szedł młody góral z Poręby Wielkiej czy Mszany Dolnej w tym samym ubra­ niu, które wdziewał na święta lub na niedzielę. Był to biały serdaczek, białe spodnie i hazuka. Na nogi wkładał buty z cholewami, dawniej spuszczane, rzadziej karbowane albo też kierpce. Tylko na kapeluszu miał białą wstążkę i biały bukiet ze sztucznych kwiatów, zw. pusą. W Jurkowie nakładał młody wianek ze sztucznych kwiatów wokół kapelusza, a z przodu sukmany przypinał wstążkę. Drużbowie z Mszany Dolnej mieli na kapeluszach czerwone wstążeczki i czerwone pusy ze sztucznych kwiatów. Drużbowie Jurkowscy natomiast zatykali za kapelusze 16 �pusy z pawich piór. Przy serdaczkach lub na hazuce miał drużba z przodu przyszytą chu­ steczkę, którą fantazyjnie zarzucał na ramię, a nadto drobne kwiatki. Na bogatych wese­ lach drużbowie jeździli konno, więc do popędzania konia miał każdy przywiązany do ręki kańczug. Z czasem objazd konny wyszedł ze zwyczaju, lecz kańczug u ręki utrzymał się jeszcze przez dłuższy czas. Ubiór pogrzebowy odznaczał się pewnymi różnicami lokalnymi. W Łętowem np. wkła­ dano zmarłemu koszulę i płócienki, na nogi kupne skarpetki a na to wszystko długą płó­ cienną koszulę. W Kasinie Wielkiej ubierano zmarłego w dwie koszule i dwoje płócienek, a na nogi nakładano kierpce. Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula Bieliznę męską i kobiecą nazywają Zagórzanie przewdzianiem. Do męskiego prsewdziania należy koszula i płócienki, tj. kalesony. Dawniejsza koszula męska miała krój p o n c h o podłużnego: obecnie obok tego występuje krój „z karczkiem". Robocze koszule szyto z lnianego płótna grubego, koszule odświętne z płótna cienkiego. Koszulę krojono w ten sposób: sztukę płótna składano przez pół, wycinano otwór na szyję, rozcinano płat przedni i zszywano dwa płaty z boków. Cechą staromodnej koszuli były tzw. przykłady przyszywane na barkach, które markowały przyramki (ryc. 12). Pod pachami wstawiano tzw. ćwikle kwadratowe, łączące rękawy ze stanem. Wokół wycięcia na szyję nakładano Ryc. 12. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przody, e — tyl­ ne części, f — półkarczek, g — przyszycie kołnierza, g — zwanego „oszywką" do przyramka zwanego „przy­ kładom" — g. Dla wzmoc­ nienia kołnierz posiada 3 „serca" — g , h — kołnierz, i — rękaw, j — mankiet. Podług szkicu Marii Nawieśniak. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Podziałka 1 :30. 1 s oszywkę, a płótno pod nią marszczono. Między przykładami a oszywką bywały wszy­ wane małe języczki zw. sercami. Serca dzieliły oszywkę na trzy równe odcinki i wyzna­ czały kanty, wzdłuż których koszula powinna być składana, wzmacniały też oszywkę. U najdawniejszych koszul roboczych rękawy były zakończone okrągło, podobnie jak nogawice płócienek. Koszule takie nie były krojone do zapinania. Gdy więc chłop pod­ niósł rękę, rękaw zesuwał się na łokieć. Koszulę zawiązywano pod szyją tasiemką; do­ piero pod koniec X I X w. przyszywano niciane guziczki. Na męską koszulę wychodziło 5 do 7 łokci płótna szer. 70—75 cm. Koszula była długa, sięgała niekiedy niżej kolan. Latem Zagórzanin wypuszczał koszulę na płócienki i przepasywał się rzemiennym pas­ kiem. 2 Strój Zagórzan 17 �Koszula odświętna miała wywijany kołnierz i rękawy z oszyweczką lub mankietami zapinanymi na guziczki. W I I poł. X I X w. haft na męskich koszulach nie występo­ wał, nawet i wśród bogatych. W Rabie Niżnej mężczyźni nie nosili wyszywanych ko­ szul. Dopiero pod koniec X I X w. zaczął się rozpowszechniać haft na męskich koszulach, choć pierwsze zdobiny były bardzo skromne. Dopiero przed 1914 r. objawia się skłon­ ność do bardziej sutego zdobienia męskich koszul odświętnych. Haft wykonany był bia­ łymi nićmi. Krój z karczkiem wszedł w modę przed I wojną. W latach międzywojennych zapeł­ niano gors koszuli męskiej haftem. Koszula nie nadająca się do użytku nazy­ wała się draga. Dzieci, chłopcy do 6-ciu lat nosili długą koszulę, a ok. 1890 r. zasiadali w niej nawet na ławach szkolnych. Po wyrośnięciu z długiej koszuli otrzymywał chło­ piec płócieńki, a ok. 14 roku — sukienne portcęta. Portki płócienne, spodnie Do bielizny należą również płócieńki zrzadka zw. gaciami. Nosili je i noszą mężczyźni pod sukiennymi spodniami, a chłopcom służyły do 14-roku za jedyne okrycie nóg, choć i dorośli parobcy i chłopi wychodzili latem w pole do pracy w samych płócienkach. W Podobinie oraz okolicznych wsiach zagórzańskich szyły kobiety płócieńki z nogawicami niezbyt szerokimi, zeszywanymi od wewnątrz z przyporem wycinanym nieco z pra­ wej strony. Przytrzymywano je sznurkiem wetkniętym w odpowiedni szew w pasie. Chłopu do przytrzymywania płócienek wystarczał powrózek z lnianych kłaków. Później robiono w tym miejscu osobne klamerki do przewlekania paska. Nogawice płócienek nie były skrawane lecz proste. W XIX w. weszły w użycie kalesony skrawane po miejsku. Płócieńki dla mężczyzn miały wszyty w rozkroku ćwikieł. Kieszeni nie przyszywano do Ryc. 13. Spodnie odświętne., bogato zdobione. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 18 �nich nigdy. Na tę część bielizny służyło płótno gładsze, natomiast na płócienki do roboty używano płótna grubszego, zgrzebnego i skrawano je nieco odmiennie, bo przypór wy­ cinano z przodu a nie z boku, zaopatrywano go guziczkami do zapinania. Przyszywano także kieszenie, chociaż nie było to regułą. Płócienki takie nosił chłop na pasku jak spod­ nie sukienne. W Mszanie Dolnej nazywano je portkami płóciennymi. W północnej części Beskidu Wyspowego nosili chłopi spodnie płócienne nazywane płócienkami a w Kasince M. zgrzebniokami. Noszono też płócienki odświętne zw. w Kasinie W. portkami. Nogawice portek płóciennych były bardzo szerokie, ozdobione u dołu mereżką - cyrką i frędzlami, powstałymi z wyprucia wątku. U spodu wzmac­ niane były listwą. Spodnie takie miały ćwikle, a przypór pośrodku. Takie płócienne portki szyły szwaczki lub krawcy. W Kasince M. i Kasinie W. nawet poważni gospo­ darze wdziewali płócienne portki do kościoła jeszcze w latach międzywojennych, choć chłopi pod Gorcami wstydzili się tego stroju. W Kamienicy jeszcze i teraz chodzą w spod­ niach płóciennych do kościoła. Sukienne spodnie zw. portkami zwą w Kasinie W., Gruszowcu i Jurkowie guniorkami a w Kasince M. portkami gunianymi. w Pcimiu guniami. Spodnie takie szyto z białego sa­ modziałowego sukna lub z sukna siwego. Według tradycji, białe portki głównie wy­ różniały chłopa od pana. O chłopie ze wsi, który przywdział ubiór miejski mówiono: ,,Cy on to juz pon, ze wdzioł corne portki?" Poważni gospodarze wstydzili się ubrań z kupnych materiałów fabrycznych. W ciągu ostatnich 70 lat istniały 4 fazy przemian w kroju i zdobieniu spodni. Naj­ starsi informatorzy podają, że przed 1870 r. krój spodni był dwojaki. Większość chłopów nosiła spodnie średnio-szerokie, wolno spadające, lecz nie opierające się na stopach. Drugi krój spodni miał szerokie nogawice, rozcięte u dołu u zewnętrznej strony. W tym miejscu przyszyta była kłapturka z tego samego sukna zaopatrzona w haftkę. Nogawice Ryc. 14. Spodnie robocze. Glisne, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1952. 19 �były dostatecznie szerokie a rozcięcie u dołu nie służyło żadnym celom praktycznym. Kie­ szeń była tylko jedna, przyszyta od wewnątrz. Oba typy spodni miały dwa przypory. Tuż przed I wojną zapanowała moda noszenia spodni węższych, w których nogawice musiały z konieczności mieć z boku rozcięcie, (ryc. 43) były one ozdobione różnokoloro­ wymi nićmi w postaci tzw. kitosa, w Ka­ sinie W. noszącego nazwę kitajki. Ten krój był bardzo żywotny i utrzymuje się dotąd na omawianym obszarze (ryc. 16). Po I wojnie młodzież przyjęła spod­ nie mody nowotarsko-zakopiańskiej, a po I I wojnie, t j . w okresie odwrotu od stro­ ju regionalnego, spodnie weszły w 4. fa­ zę przemian. Z braku włóczki i stamentu nie zdobi się ich już parzenicą, lecz skromnym wyszyciem z czarnej włóczki w formie zbliżonej do rombu. Rozpowszechnił się też krój spodni z jed­ nym przyporem, przedtem bardzo rzad­ ki. Informator z Łętowego podaje, że portki z jednym przyporem, skromnie wyszywane, nie rozcięte u dołu służyły do roboty. Spodnie o kroju nowotarskozakopiańskim utrzymały się dotąd w Po­ rębie W., Koninie, Jesionowie i Olszów­ Ryc. 15. Północny zasięg szerokich płócienek ce. W Lubomierzu połowa mężczyzn nosi z frędzlami spodnie dawnej mody, które lud określa jako portki ,,z cyrwonymi snurkami", spodnie zaś podhalańskie nazywają „z cornymi snurkami". Po I I wojnie zaczęli krawcy zdobić spodnie zagórzańskie na sposób podhalański. Po­ jawiają się też portki z wąskimi nogawicami i jednym przyporem bez parzenic (ryc. 14). Ostatnio najmodniejsze są zagórzańskie spodnie z „cyrwonymi snurkami" zaopatrzone podhalańskim kłapciem. Krój spodni góralskich jest tym charakterystyczny, że boczny szew nogawicy nie jest doprowadzony do pasa w prostej linii, lecz przebiega przez tył, tworząc zakole załamane na środkowym szwie. Charakterystyczne są dwa przypory. W związku z krojem pozo­ staje zdobienie; boczny szew jest przykryty kolorowym sznurkiem ze stamentu lub włóczki. W I I poł. X I X w. w Mszanie D. i Porębie W. starczył jeden sznurek skręcony z czerwonego i siwego stamentu, w Kasinie W. sznurek czarny, w Jurkowie, sznurek czer­ wony lub zielony, a w Tenczynie — dwa lub trzy sznurki czerwone. Zdobiny pod przy­ porami były niepokaźne, a w Kasinie nie było ich wcale. Spodnie robocze były zdobione skromnie. Ok. 1880 r. w Porębie W. boczne szwy takich spodni przykrywał jeden sznu­ rek czerwono-niebieski, krzyżówka zaznaczona była haftem w kształcie prostego krzyżyka, a wyloty nogawic nie były niczym upiększone. Wokół przyporów spodni roboczych umieszczano sznurkowe obwódki (ryc. 9). Dążność do coraz bogatszego zdobienia ubioru wyraziła się po I wojnie w naśladow­ nictwie mody podhalańskiej i przesadnej ornamentyce (ryc, 43). Bogata ornamentyka otacza nie tylko przypory, ale szwy i kieszenie a także dół spodni. Spodnie płócienne są przytrzymywane rzemiennymi paskami. Utrzymał się dotąd zwy­ czaj wdziewania portek na lewą stronę w celu zaszanowania strony prawej a także by uchronić się przed ewentualnymi czarami. Na spodnie wychodziły 4 łokcie samodziałowego sukna szerokości łokcia. Według in­ formacji Wincentego Nawieśniaka z Gronoszowej, liczącego 56 lat, krawiec przykrawał 20 �naprzód jedną a potem drugą nogawkę. Miarę brał przy pomocy nitki na której ozna­ czał węzełkami długość poszczególnych odcinków. Jeżeli sukno było wąskie, a szerokość nie dochodziła do 60 cm, wstawiał klin, aby nogawica u góry miała szerokość 32 cm. (ryc. 16). S p o d n i e s k ó r z a n e . We wschodniej części, gdzie zaznaczają się wpływy Lachów, noszą Zagórzanie w zimie do dziś jeszcze spodnie skórzane, sporządzone ze skórek mło­ dych koźląt lub baranów, wyprawionych przez kuśnierza. Kuśnierz przykrawa spodnie Ryc. 16. Spodnie góralskie. A — przód, B — tył, C — części kroju okazu I , D — części kroju okazu I I . I — pochodzi z Glisnego, własność Ja­ na Zięby, I I — z Kasinki, pow. Li­ manowa. Rys. Eleonora Janikowska. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Pań­ stwowego Inst. Bad. Szt. Lud., 1956 r. na sposób miejski tzn. wycina jeden przypór z przodu a nogawice zeszywa od zewnątrz. Skórzane spodnie opatrzone są w duże guziki, które ułatwiają przytrzymanie ich paskiem. W Kasince M. noszą chłopi również spodnie skórzane, zwykle ze skóry ogołoconej z wełny. W Kasinie W. nieliczni chłopi nosili spodnie z koziej skóry, ale jeszcze przed I wojną. Kaftany i żupany W źródłach pisanych, t j . w testamentach i inwentarzach znajdują się wzmianki o ubio­ rach w I poł. X I X w. dziś całkiem zapomnianych. Do takich należy kaftan i żupan, o którym mamy wiadomość z 1797 r. Jan Cichórz, gospodarz z Koniny urodź. 1872 r., po­ dał informację, że chłopi nosili także kaftany. Kaftan nie miał rękawów ani wycięcia pod brodą, a sięgał do pasa. Kołnierz koszuli był widoczny. Kaftany szyto z zielonego sukna, a obszywano sznurkami i zdobiono szelążkami. Ten strój został wyparty przez kamizelki. Bronisława Mrozkowa z Kasiny W. podała informację, że żupan był strojem bogatych gospodarzy. Strój ten był wcięty w pasie, dołem obszerny na wzór krakowskiego ubra­ nia. Żupany szyto z granatowego sukna a zdobiono paciorkami i kolorowymi nićmi po­ dobnie jak w Dobrej i Skrzydlnej. W Kasinie W. był więc żupan ubraniem powszech­ nym, skoro pamięć o nim przetrwała, natomiast w Mszanie D. i Porębie W. tradycja żupana zaginęła. Być może że przetrwał on w Kasinie pod wpływem pobliskich Lachów, u których żupan odgrywał tę rolę, co u górali serdaczek bez rękawów. 22 A n k 1 i k' W ostatnim dziesięcioleciu X I X w. rozpowszechnił się we wsiach zagórzańskich bar­ chanowy kabat zw. anklikiem koloru ciemno-niebieskiego lub zielonego z rękawami, bez 21 �podszewki, sięgający do pasa. Wprowadzili go robotnicy wracający z pracy z Budapesztu i Wiednia. Ponieważ był ciepły i niedrogi, przyjął się powszechnie jako część męskiej odzieży roboczej. Nabywano go na jarmarkach u handlarzy tandetnej odzieży. Wyszedł z użycia po pierwszej wojnie światowej Hazuki, g ó r n i c e i sukmany Hazuka w chłopskim stroju zagórzańskim odgrywa tę rolę co płaszcz. Jest to okrycie typu p o n c h o podłużnego, którego zasadniczą cechą jest to, że przednie płaty są prze­ dłużeniem płata tylnego. Poza granicami regionu zagórzańskiego nazwa hazuka była po­ tocznie używana w Spytkowicach ok. 1870 r. Hazuki szyto z czarnego i białego sukna samodziałowego, choć białe uchodziły za odzież pod­ lejszą, odpowiednią służbie, wy­ rostkom lub biednym chłopom. Wszelako we wsiach, jak Gruszowiec i Jurków białe sukmany były prawdopodobnie na wzór lachow­ skich białych górnic, wyłącznie okryciem wierzchnim. Ryc. 17. Hazuka. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części stano­ wiące przód i tył (poncho), e — klin boczny, f — rękaw, g — kołnierz. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. J. Łepkowski i K. Jerzmanowski wspominają, że „Górale w okolicy Mszany chodzą w krótkiej, na plecach zawieszonej burce, brunatnej barwy". Notatka ta z 1849 r. nie znajduje jednak potwierdzenia przez miejscową tradycję, według której hazuki były dość długie i sięgały niżej kolan. Chłop wdzie­ wał hazukę na plecy i wciągał rękawy na ręce; wyjątkowo tylko zawieszał ją na ple­ cach spinając sznurkiem pod brodą. Wtedy rękawy wolno zwisały po bokach. Zwisa­ jące rękawy, gdy ich wyloty były zapięte haftkami, oddawały w razie potrzeby takie usługi jak torby; chłop umieszczał w nich flaszki z napitkiem, chleb itp. Było zresz­ tą wyrazem kawalerskiej fantazji, takie noszenie hazuki, aby ładny serdaczek lub kamizelka na piersiach była lepiej w i ­ doczna. Krój hazuki nie był jednakowy; różni­ ły się one nieco w zależności odparafii.Wparafii mszańskiej hazuki były nieco obszerRyc. 18. Zasięgi prostego (1) i krzyżowego (2) kro­ ju hazuki. (3) obszar kroju mieszanego. Rys. Kry­ styna Woźnińska, 1956 T. 22 �niejsze (ryc. 17—19). Hazuki kasińskie były bardzo obszerne i długie, sięgały niemal do kostek. Pierwotne rękawy hazuk były opatrzone w tzw. kłapytki, t j . klapy ochraniające zewnętrzną część dłoni. Ale od 1890 r. stały się one niemodne i dłużej utrzymały się tylko w Olszówce. Charakterystyczną częścią hazuki są poły zw. przez Zagórzan pachami, w Olszówce trokami a przez Kliszczaków fałdami. U ich wierzchołków widzimy rozcięcie przez które ręka wchodzi pod hazukę dla ochrony przed zimnem. Kieszeni tu nie ma, tylko w Olszówce przyszywano ją na specjalne żądanie. Na hazukę wychodziło 7 łokci sukna szerokiego na 1 łokieć. Jeżeli sukno było wą­ skie, trzeba było na rękawy i pachy więcej materiału. Wziąwszy miarę składał krawiec Ryc. 19. Hazuka o kroju krzyżowym. A— przód, B — tył, C — części kroju: d przód z częściami rękawa i tyłu, e — płat tylny, £ — kliny boczne, g — doszyte części ręka­ wa. Podług modelu krawca Wincentego Nawieśniaka. Mszana Dolna, pow. Limano­ wa, 1956. Podziałka 1 :30. sukno w poprzek, przez co powstawały dwa płaty liczące ok. 2,10 m. Teraz odmierzał i odcinał długość hazuki. Długość rękawa wynosiła przeciętnie 82 cm. Kraj prawego płata podwijał krawiec pod spód w celu umieszczenia haftek. Osobno wykrawał kołnierz dług. 50 cm szer. 6 cm. Hazuka miała zwykle u spodu kieszeń przyszytą po lewej stronie u góry. Hazuki zdobiono sznurkiem z włócz­ ki lub stamentu. Podstawę ozdoby sta­ nowiły trzy sznurki biegnące obok sie­ bie nierozdzielnie. Młodzi sadzili się na bogatsze ozdobienia (ryc. 7, 10). Na plecowym płacie wyszywał kra­ wiec czerwoną i siwą włóczką ornament (ryc. 46). Ten sam układ zdobin obiegał kraje rękawów. Hazukę otrzymywał chłopak ok. 10 roku życia. Kliszczacka górnica miała również krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o . Jedy­ ny okaz tego stroju jest przechowany w Muzeum Regionalnym w MyśleniRyc. 20. Zasięg białej sukmany. Rys. K. Woźnińska. 1956 r. 23 �cach. Górnica uszyta jest z sukna samodziałowego koloru brązowego i wykazuje krój podobny do mszańskiej hazuki. Posiada kłapytki i kie­ szenie. Wzmianki anonimo­ wego autora o ozdobach gór­ nicy zgadzają się z obrazem w albumie I . Kopernickiego. Ryc. 21. Serdak. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat tylny, e — przedni, f — części rękawa. Mszana Dolna, pow. Li­ manowa. Ze zbiorów Sekcji Zdo­ bnictwa Państw. Inst. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1:30. Sukmana ze stamontom z Gruszowca, Dobrej lub Jurkowa nie może być zaliczona do okryć typu poncho podłużnego, gdyż tylny płat przedzielony jest od płatów przednich szwami na ramionach. Sukmana była więc, jak się zdaje, wytworem krawiectwa miej­ skiego, mającego swój ośrodek w Nowym Sączu, którego zasięg stykał się w tej okolicy z zasięgiem prymitywnego krawiectwa góralskiego. Sukmana jest wcięta w pasie. Między płatem tylnym a przednimi ma wstawione kliny, które niżej pasa czynią ją obszerniejszą niż hazuka. Sukmany szyto z białego, rzadziej szarego sukna samodziałowego. Zdobiny na sukmanie są znacznie uboższe niż na hazuce. Materiałem zdobniczym jest sznurek z czerwonej włóczki, któremu towarzyszy krzyży­ kowy haft jak na hazuce. Kołnierz zdobią czasem aplikacje (ryc. 25). Kożuchy i serdaki Na ogół kożuchy nie cieszyły się taką wziętością u górali, jak u Lachów. Pod Gorcami kożuch wyszedł z użycia wcześ­ niej niż hazuka, natomiast w Kasince M. niektórzy gospodarze wkładają kożuch zi­ mową porą idąc do kościoła. Kożuchy były w użyciu głównie we wsiach, gdzie hodo­ wano dużo owiec. Na kożuch wychodziło 5 skór owczych, a gdy i tego nie wystarczało, kuśnierz do­ dawał na braki tzw. fleki, kawałki skóry pozostałe po wycięciu otworów na rękawy. Kożuch był w pasie wcinany, sięgał głębo­ ko niżej kolan. Zapięcie miał takie jak u serdaka, choć nie korzystano z tego. Zdo­ bienia były też takie, jak na serdaku. Na środku pleców umieszczał kuśnierz węzeł, tj. ornament ze „stamentu" i zielonej skór­ ki. Ostatni kożuch uszył kuśnierz Stani­ sław Bańka z Mszany G. jeszcze w 1925 r. Ryc. 22. Mężczyzna w letnim ubiorze odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. 24 �Ryc. 23. Serdaczek z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Wierzchnim okryciem był serdak z białych skórek owczych na biało wyprawionych. Nie było to jednak okrycie tak powszechne jak hazuka, na ogół był noszony przez bogat­ szych chłopów. W czasie silnych mrozów, gdy wypadło iść w dalszą drogę, zarzucał gospo­ darz na serdak hazukę albo też pod serdak wkładał serdaczek bez rękawów. Na serdak wychodziły 4 skóry dużych owiec. Największą dawał kuśnierz na plecy, na przednie płaty przeznaczał dwie skóry, a na dwa rękawy jedną dużą skórę lub dwie mniejsze. Serdak winien sięgać do połowy ud. Kołnierz był wykonany z czarnego rumuńskiego baranka, obramowanie krajów, czyli tzw. oprymę, sporządzano również z takiego baranka. Serdak 25 �zapinano na pętelki z owczej skóry i takież knebelki ze skóry lub na metalowe tzw. kuś­ nierskie guziki. Ozdabiano je wyszyciami i aplikacjami jak serdaczki bez rękawów. Ser­ daki kieszeni nie miały. Serdaki kobiece różniły się od męskich tylko białą oprymą. Serdaczek Obok białych spodni wykazał biały serdaczek bez rękawów najwięcej żywotności, gdyż dotąd służy jeszcze Zagórzanom i do pracy i jako część stroju odświętnego (ryc. 23). Na serdaczek wychodziły dwie skóry z białych owiec. Na skórę biało wyprawioną nakładano liczne aplikacje koloru czerwonego ze skóry baraniej lub cielęcej oraz koloru zielonego ze skóry koziej czy też sarniej. Do zdobienia używany był stament czerwony, zielony i siwy. Całość zdobin dzieli się na część górną zw. „dużym strojem" i część dolną zw. „klinami". Wykrój na szyję, kraje płatów przednich i kraj dolny jest obłożony opuszczką czyli oprymą. Otwory na ręce otoczone są listewką zw. węclikiem. Serdaczek zapina się na pętelki, tak jak kożuch. Przody serdaczka zdobią stereotypowe zdobiny (ryc. 23). Serdaczek jest zaopatrzony w dwie kieszonki. Po zarzuceniu hazuki ok. 1930 r. serdaczki stały się wierzchnim okryciem do stroju odświętnego, gdyż chłopi wkładają je na bluzy i kurtki. Po I I wojnie serdaczek biały stał się niemodny, a chłopi zaopatrują się w gotowe zakopiańskie serdaczki koloru brązowego. Kliszczacy, jak świadczą fotografie w albumie I . Kopernickiego, nosili również kożusz­ ki bez rękawów, ale teraz nikt już ich nie używa. Obuwie Zagórzanie chodzą w lecie koło domostwa boso, do pracy mężczyźni i kobiety nakła­ dają kierpce. Kierpce są typowym obuwiem góralskim. Wykonywano je z wołowej lub cielęcej skóry kupowanej na jarmarkach u handlarzy z Rabki. W I poł. X I X w. przywiązywano kierpce do nóg za pomocą powrózków skręconych z wełny zw. nawlokami. Pod koniec X I X w. uży­ wano w tym celu rzemiennych pasków. W kierpcach wyróżniają się dwa okrajki, chroniące stopę z boków. Okrajek przy pięcie i w połowie odległości od szpica posiada dziurki, niezbędne dla przymocowania kierpca do nogi rzemykiem (ryc. 50). Do kierpców owijano stopy białymi onuckami. Przy obuwaniu się do cięższej pracy góral okręcał rzemieniami dolne części nogawek. Na zi­ mę podczas mrozów zwilżano wierzchnią onucę, by pokryła się lodem; dzięki temu było w stopy cieplej. W poł. X I X w. kierpce były obuwiem od­ świętnym. Stary chłop z Ka­ siny W. podaje, że idąc do ko­ ścioła chłopi nieśli kierpce w rękach i obuwali się przed ko­ ściołem, po czym w drodze Ryc. 24. Kierpce typu podhalań­ skiego. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. 26 �Ryc. 25. Zdobiny na kołnierzu hazuki i kapeluszu. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. powrotnej do domu znów nieśli je w rękach. W X I X w. kierpce były nie zdobione, dopiero po I wojnie wprowadzono kierpce podhalańskie z liczną ornamenta­ cją (ryc. 24). Takich kierpców nie przewiązywano rzemieniami, lecz utrzymywały się na stopie dzięki rzemykowi przeciągniętemu nad stopą i spinającemu oba okrajki. Na napiętku okrajki takiego kierpca były zszyte. Ten ostatni typ kierpców znalazł nielicznych odbiorców w Niedźwiedziu i jeszcze mniej w Mszanie D. Obuwie to jest przydatne tylko przy lekkiej robocie w lecie. Według informacji starych chłopów buty zostały wprowadzone przez robotników wra­ cających z Pesztu, Wiednia, Ostrawy i innych miast. Do I wojny buty nosili tylko bogatsi chłopi w dni uroczyste. Poważni gospodarze chodzili w niedzielę w butach z cholewami, lecz na cholewy mieli zawsze spuszczone białe spodnie. Parobcy sadzili się na buty z cho­ lewami z trzema do sześciu karbami. Biedniacy i średniacy używali po dawnemu kierp­ ców. W Jurkowie, w sąsiedztwie Lachów paradnym obuwiem były „polskie buty" z twar­ dymi cholewami zeszytymi z tyłu. Po I I wojnie z braku skóry sporządzają chłopi obuwie podobne do kierpców z gumy oponowej. Jest ono trwalsze, lecz pod względem formy szpetne i niehigieniczne. Kierpce z rzemykami są już na wsi wielką rzadkością. Nakrycie głowy W I I poł. X I X w. kawalerowie strzygli włosy krótko, gospodarze zaś nosili dłuższe lub długie włosy, spadające na kark i plecy. Jednakże ta moda zanikła już przed 80 laty. Od 27 �święta smarowano włosy masłem lub słoniną. Zarost golono powszechnie, tylko nieliczni nosili wąsy, które były oznaką światowości. Starsi mężczyźni nakładali na głowę kapelusze z dość szerokim rondem z wąską, siwą lamówką po kraju. Kapelusze takie były jednak mniejsze niż kapelusze podhalańskie lub orawioki. (ryc. 25). Młodzi chłopi, zwłaszcza parobczaki nosili kapelusze z małym rondem dla parady. Główkę zdobiły trzy pasma czerwonego stamentu, później paciorki nizane na nitki. Po paciorkach nadeszła moda zdobienia kostkami. W Niedźwiedziu i Porębie W. zdobiła kapelusze plecionka z cienkiego mosiężnego drutu. Pod koniec X I X w. nieliczni starsi chłopi nosili kapelusze z rzemienną podpinką opa­ trzoną w sprzączkę, która spinała całość. Podpinka była z czerwono wyprawionej skóry. Chłop zapinał ją pod brodą udając się w drogę. Na omawianym obszarze czapek na ogół nie noszono, choć szyli je kuśnierze z czar­ nego i białego baranka. Także na jarmarkach były czapki do nabycia. W spisach spadko­ wych są rzadko wymieniane czapki chłopskie, t j . barankowe. Ryc. 26. Pas „zbójnicki" z końca XIX w. Łętowe, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Pasy W poł. X I X w. pasy były zjawiskiem pospolitym, jeszcze w I I poł. X I X w. noszono skórzane pasy do stroju dostatniego. Były dwa rodzaje pasów: pasy „zbójnickie" szerokie, ze świńskiej lub wołowej skóry, zapinane na 4 do 6 sprzączek, które okrywały talię od bioder po pachy. Takie pasy nabijane były kabzlami, gwoździkami lub mosiężnymi witeczkami (ryc. 26). Chłop wkładał pas na koszulę w święta, do tańca lub do podróży. W pasach zbójnickich występowali nieliczni chłopi jeszcze w ostatnim dziesiątku XIX w. z okazji uroczystych świąt. Jedyny pas zachował się w Łętowem jako pamiątka po pra­ dziadkach. Gdy moda wyszła z użycia, poprzerabiano je na kierpce. Pospolitsze od pasów zbójnickich były tzw. srosy, szerokie na dwie dłonie, zapinane na dwie sprzączki. W takim pasie przechowywał chłop pieniądze, hubkę i krzesiwo. Oba rodzaje pasów wyszły z użycia na schyłku X I X w. We wsiach graniczących z Lachami jak Jurków, Chyżówki, Gruszowiec były w użyciu pasy krakowskie, wąskie z- dwiema sprzączkami i miechem, znane z opisu O. Kolberga jako oposki. Teraz, gdy pasy należą do przeszłości, lud nazywa oba rodzaje srosami. U oposka prawie zawsze miał chłop składany nóż z jednym ostrzem, przywiązany na sznurku. Był to zwyczaj czysto lachowski. Rękawice Dla ochrony od mrozu chłopi pracujący w polu lub przy furmankach wkładają wełniane rękawice własnego wyrobu. Ze względów praktycznych łączy furman rękawice powróz­ kiem, który zawiesza na szyi. Rękawice sporządzają chłopi samodzielnie z wełny. Na zro­ bienie rękawic trzeba dwóch dni pracy i pół kilograma wełny. 28 �Spinki, torby i fajki Do stroju dostatniego należały mosiężne spinki, którymi spinano koszule na piersiach. U schyłku X I X w. spinki używane były w ubiorze codziennym i odświętnym przez sta­ rych, poważnych gazdów, natomiast kawalerowie nie używali ich, a w ostatnim dziesiątku XIX w. wyszły całkiem z użycia. Bacowie i juhasi, kupcy i handlarze nosili torby skórzane lub wełniane u lewego boku przeznaczone na żywność, pieniądze i inne przedmioty. W źródłach z I poł. X I X w. znaj­ dują się nieliczne wzmianki o torbach używanych wśród gospodarzy . W X I X w. palenie papierosów było przywilejem kawalerów i stanu wolnego; żonaci mężczyźni palili fajki. Zagórzanie mieli fajki drewniane, gliniane lub porcelanowe. Tych ostatnich było najmniej. Natomiast rozpowszechnione były podhalanki, t j . gliniane fajeczki oprawione w mosiężną blachę z krótkim, wygiętym cybuszkiem. Ze Słowacji sprowadzano zapiekanki, t j . fajki z gliny szamotowej. Napełniwszy ją tabakiem chłop popluwał i za­ piekał ogniem. Największym wzięciem cieszyły się łososinki, t j . fajki drewniane, z grusz­ kowego, orzechowego lub brzozowego drewna. Fajka była wewnątrz opatrzona w buksę, czyli metalową puszkę, a na zewnątrz nakrywało ją mosiężne okucie. Do fajki należał cybuch wkręcony do tulejki. Tanie, pospolite fajki miały cybuch z drzewa jałowcowego esowato wygiętego. Fajka służyła niekiedy jako narzędzie walki w karczemnych bitkach, jednakże podkreślić należy, że ten rodzaj walki był w opinii publicznej potępiony. Tytoń fajkowy nosił chłop już to w macherzynie ze świńskiego pęcherza, już to w irchowym mieszku. Za najlepszy materiał uchodziła skórka z worka jądrowego baranów. Mieszek miał kształt woreczka, zaopatrzony był w rzemyk, który go ściągał. Chłop zatykał mieszek za pas między koszulę a spodnie, tak, że ozdoba z paseczków zwisała kiściem na białych spodniach. Przy mieszku nie mogło brakować przetyczki, t j . mosiężnego drucika do przeczyszczania fajki i cybucha. Niekiedy mieszek służył chłopu za portmonetkę. 23 Ryc. 27. Typ fajki używanej przed 1914 r. Pisarzowa, pow. Limanowa. Rys. Zdz. Pysz, 1953 r. 29 �R o z d z i a ł VI OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO Pierwotnie zagórzańskie kobiety nosiły strój sporządzony w całości z domowego, lnia­ nego płótna. Stary gospodarz w Kasinie W. informuje, że w okresie 1880—1890 r. „nikt nie uświadczył drukowanego ubioru na kobiecie", lecz cały jej strój odświętny był biały. Codzienny ubiór kobiety w I I poł. X I X w. składał się z koszuli, stanika, katanki, białego „fartucha" a na nim z farbowanej lub drukowanej spódnicy. Na głowie chusteczka, a na nogach kierpce. Strój ten służył kobiecie zasadniczo we wszystkich porach roku przy Hyc. 28. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. pracy w domu lub w polu. W zimie przywdziewała do wyjścia na wieś lub na jarmark serdaczek z rękawami. Mężatki okrywały głowę w święta czepcem, a na barki zarzucały łoktuszką; nogi odziewały w buty z miękkimi cholewami. Codzienny strój dziewcząt nie różnił się od stroju mężatek; nie nosiły tylko czepców, lecz zawiązywały na głowach tanie chusteczki nabyte w sklepie. Do kościoła szły z od­ krytą głową. 30 �Od początku X X w. zachodziły coraz większe zmiany w zagórzańskim stroju kobiecym. Zarzucono czepce i łoktuszki, tylko stare kobiety nosiły jeszcze łoktuszki i buty z chole­ wami, młode zaś kobiety zaczęły nosić sznurowane trzewiki. Coraz częściej wkładano wełniane lub bawełniane chustki produkcji fabrycznej, a spódnice, katanki i gorsety szyto z materiałów kupnych. Po I wojnie proces przemian przybrał szybsze tempo, a strój młodszej generacji kobiet upodobnił się do miejskiego. Nieco dłużej zachowały się pewne elementy tradycyjnego ubioru w stroju weselnym. W Mszanie Dolnej panna młoda wdziewała do ślubu co najmniej 4 spódnice, każda w cztery bryty, a najparadniejszą spódnicę bengalową na wierzch. Spódnica ta była w pasie mar­ szczona, podszyta u dołu listwą z tęższego płótna, szeroką na 25 cm. Spódnica była pra­ sowana w kanty. Taka spódnica czyli „fartuch" była przechowywana w skrzyni, złożona przez pół, tak że po wdzianiu zachowywała pierwotne kanty. Do stroju ślubnego należała koszula z haftowanym kołnierzem i mankietami, na którą wkładano gorset. Na barki zarzucała panna młoda przejrzysty rąbek bengalowiy, a biedniejsze z braku rąbka otulały się chustką czepcową, którą z tego powodu nazywają do dziś jeszcze rąbkiem. Włosy sple­ cione w jeden lub dwa warkocze, przystrajano „gierlandą" ze sztucznych białych kwia­ tów. Na szyi wiązano sznury korali, a na nogi wkładano buty z miękkimi cholewami. W Kasinie W. przed 30-ma laty panna młoda wkładała do ślubu wełnianą spódnicę koloru kremowego, bluzeczkę i korale, na głowę — wianek mirtowy. W Jurkowie, gdzie gorsety nawet przed I wojną nie były używane, wkładano do ślubu zamiast gorsetu białą wizytką, t j . rodzaj bluzki. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO Koszula Koszule kobiece w X I X w. miały krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o , szyte były z lnia­ nego, samodziałowego płótna. Kawałek płótna składano w poprzek, wycinano okrągły otwór, a przedni płat rozcinano niezbyt głęboko. Taka koszula kobieca zawsze była krótka, nie miała kołnierza, a nieraz brakowało jej i oszywki. Na barkach były naszyte przy­ kłady, t j . fałszywe przyramki, pod pachami wstawiano kwadratowe ćwikle, a pod oszywkę serca; w ten sposób kobiece koszule niczym nie wyróżniały się od koszul męskich. U naj­ dawniejszych koszul rękawy były długie, później zaczęto je skracać do połowy przedra­ mienia lub do łokcia. Oszywki u rękawów zapinano na guziczki lub wiązano tasiemką, a nawet kawałkiem sznurka. Ryc. 29. Kobieca koszula z koń­ ca XIX w. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —płat przedni i tylny, e — rękaw, f— mankiet, g — rękaw, zeszyty, widziany z góry, h — przyramek, hi — żabka, i — kołnie­ rzyk. Własność Marii Stróżak. Niedźwiedź, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1 : 30. Odświętne koszule były szyte z cienkiego, lnianego płótna, domowego wyrobu i różniły się od koszul roboczych tylko przyozdobieniem. Główną ozdobą koszuli odświętnej był szeroki kołnierz, bardziej lub mniej zahaftowany. Na jednym z dotąd przechowywanych 31 �eksponatów widać angielski haft (ryc. 32). Pospolitym haftem była tzw. robótka (ryc. 31). Wzdłuż przecięcia na piersiach, które zamykało się uwrociem, tj. krótką poprzeczną listewką, biegła listewka zdobiona robótkami, t j . płaskim haftem. Dość szerokie rękawy zakończone oszyweczkami zaopatrzonymi krajem w ząbki były zapinane na dwa guziczki. Wokół oszywek u rękawów i u szyi przyszywano kupne krezki. Zbiory pod szyją były chwytane igłą (połowa zbioru ma 4 nitki płótna). Ryc. 30. Kobieca koszula do stroju weselnego z 1904 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przed­ ni i tylny (poncho), e — rę­ kaw, i — mankiet, g — podpasze, h, h — części pseudo przyramka, i — przód, koł­ nierzyk i mankiety zdobione drobnym białym haftem. Własność Franciszki Karpierz. Mszana Górna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Se­ kcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1 : 30. x Zdobiny na kobiecych i męskich koszulach były zawsze wykonane białymi nićmi, choć w odleglejszej przeszłości, tj. w XVII w., kobiety na tym terenie haftowały koszule nićmi jedwabnymi . Wszelako ustna tradycja nie potwierdza mody kolorowego wyszycia. Krój koszuli z karczkiem został wprowadzony przed I wojną, a przyjął się powszechnie w latach międzywojennych. Kobiety kliszczackie — według anonima — szyły sobie koszule z grubego, zgrzebnego płótna. Na tym terenie był zwyczaj wdziewania na święta dwu koszul: pod spód grubą, na wierzch ozdobniejszą z haftowanym kołnierzem i przodami. Kołnierz i rękawy zapi­ nano na guziczki. Dzieciom do lat 6-ciu, a niekiedy nawet i dłużej za cały ubiór służyła długa koszula. 24 Ryc. 31. Haft na przodzie koszuli kobiecej sprzed 1914. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 32 �Spódnice Współczesna spódnica noszona powszechnie przez Zagórzanki jest rezultatem powol­ nego rozwoju, którego dawniejsze etapy są mało uchwytne i dopiero na podstawie źródeł pisanych w X V I I I w. dowiadujemy się pewnych szczegółów. Mówią one o fartuchach przedsobnich i zasobnich kobiet wiejskich, przez które rozumie się okrycie w rodzaju zapa­ sek, przypasanych z przodu i z tyłu. Spełniały one w owych czasach to zadanie, które speł­ nia obecnie spódnica . Ten sposób okrycia zostawił ślad w sposobie szycia spódnic z ma25 Ryc. 32. Koszula kobieca. A — przód, B — tył, C części kroju: d, d — podołek, f — części karczka, g — rękaw, h — mankiet, i — kołnierzyk. Wła­ sność Anny Widziszowej. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Ba­ dań Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. x teriału kombinowanego, praktykowanym w I I poł. X I X w. we wsiach zagórzańskich. Kobiety szyły tu spódnice do roboty częściowo z domowego płótna, długie sięgające do pięt. Jeżeli spódnica z materiału fabrycznego miała mieć 5 półek, to piątą półkę wsta­ wiano z domowego płótna i wszywano do oszywki z przodu. Ta przednia część była krótsza 0 8—10 cm; zakrywała ją kobieta zapaską o 2—3 brytach. Postępowano niekiedy i odwrot­ nie, spódnice z domowego płótna w 4 półki uzupełniano z tyłu jedną półką szytą z koloro­ wego kupnego materiału. Jeżeli z przodu przypasywała kobieta zapaskę z takiego samego materiału co tylna półka, całość wyglądała tak, jak gdyby spódnica była wykonana w ca­ łości z materiału fabrycznego. Lniana półka wstawiana z przodu nazywała się przodnik. Pierwotnie zagórzański strój kobiecy był cały płócienny, atoli w źródłach z X V I I I 1 pocz. X I X w. jest mowa o spódnicach „tercynalowych", „kałamajkowych", „kamloto- Ryc. 33. Haft na tiulowej chustce z końca XIX w. Okolice Mszany Dolnej. Fot. R. Reinfuss, 1950. 3 Strój Zagórzan �wych", „dymowych", adamaszkowych i o „bawełniczkach". Były to stroje bogatych chło­ pek. Noszono również spódnice „tybetowe". Spódnicę taką z kwiatami na czarnym tle przechowywała Anna Dudzik z Łostówki. Według tradycji z końcem X I X w. ulubiony był kolor różowy; w jaskrawych kolorach były rozmiłowane szczególnie lubomierzanki. Zofia Kołodziej z Łostówki licząca obecnie ok. 78 lat, podaje, że kobiety wiejskie naśla­ dujące modę szlachcianek lub mieszczanek ubierały się w spódnice z obręczami, na wzór krynolin. Wiadomość tę należy odnieść do początków X I X w. Jednakże ogół kobiet ubie­ rał się w spódnice z domowego płótna, czyli w tzw. fartuchy. O takich fartuchach wspo­ mina również anonimowy pisarz w swoim pamiętniku podróży. Ponieważ jednak białe fartuchy łatwo się brudziły, zaczęto je farbować. Zwyczaj farbowania jest dość dawny. Z 1818 r. pochodzi wiadomość z Łętowego o spódnicach płótnianych, kolorowych ; nie mogło to być nic innego jak farbownice. Do farbiarni posyłano już to płótno, już to gotowe spódnice, które farbowano na całej powierzchni na kolor czarny, granatowy lub niebieski. Niekiedy powstawał narzut z kwiatków różnej wielkości lub dołem szlaczek zw. koruną lub galonem. Farbownica szyta z jednego kawałka płótna bez półek nazywała się „spód­ nicą całkowitą". Kobiety farbowały sobie także spódnice w domu, tylko bez kwiatków i szlaczków. Po takich spódnicach przyszła moda na spódnice drukowane, czyli durkowane fabrycznego pochodzenia, ale te nosiły tylko bogate gaździny. Ówczesne spódnice zwłaszcza odświętne były szerokie, szyte z 6—7-miu półek. Na takie spódnice wychodziło 10 i więcej łokci materiału. Dołem spódnica miała szeroką listwę z tańszej tkaniny, dochodzącą niekiedy do h m szerokości. W ten sposób (nakrochma­ lona) spódnica była dołem usztywniona. Na spódnicach wykonywano zakładki, naszywano tasiemki, zwane siutasiem. Kraj spódnic ostrych, t j . wełnianych obszyty był szczoteczką dla ochrony, a kraj fartuchów, sznurkiem. Wśród spódnic osobne miejsce zajmuje odświętny fartuch. Była to spódnica z bardzo cienkiego płótna lnianego, często z bengalu, tiulu, haftowana, przeznaczona na wierzch. Wdziewano ją tylko do kościoła lub na święta, zabawy, wesela i chrzciny. Fartuch bywał ozdobiony kolorową wstążeczką przeciągniętą przez obrobione dziurki wzdłuż dol­ nego brzegu. Gdy ostatecznie zapanowały spódnice z materiałów fabrycznych, Zagórzanki wkładały haftowany fartuch pod wierzchnią, najparadniejszą spódnicę. Far­ tuchy białe z grubego płótna na codzień wkładano bezpośrednio na ciało. W latach międzywojennych szyto spódnice z całego kawałka płótna, tzw. „spódnice całkowite". W źródłach pisanych znachodzą się nieliczne wzmianki o spódnicach całkowi­ tych. Najdawniejsza pochodzi z 1802 r. W inwentarzu po Michale Cieśli z Podobina jedną 26 l Ryc. 34. Gorset sprzed 1914 r., z czarnego aksamitu, dekoracja srebrny szych, słomka. Pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 34 �pozycję zajmuje spódnica całkowita. Spódnice takie były łatwe do uszycia, a jeżełi nie były farbowane, służyły pod spódnicę drukowaną. Przeważnie jednak w latach między­ wojennych góralki nabywały gotowe spódnice i gorsety w Górze Sw. Jana i po koniecznej przeróbce nosiły takie spódnice lachowskiego pochodzenia. Obecnie przeważnie noszą ko­ biety spódnice z 4—6-ciu półek, a młodsze noszą spódnice znacznie węższe i krótsze. Zapaski Uzupełnieniem stroju kobiecego zarówno odświętnego jak i codziennego była zapaska. Zapaski na codzień szyły kobiety z taniego materiału fabrycznego — tzw. „zapaski corne" — albo z płótna domowego, niekiedy zgrzebnego. Jako część stroju odświętnego musiała być zapaska uszyta z materiału kosztowniejszego i ozdobiona koronką lub krepinką. W zapiskach z I poł. X I X w. znajdują się częste wzmianki o zapaskach „cycowych" i płóciennych zdobionych koronkami, „krożalkami". W I I poł. X I X w. noszono zapaski bengalowe zdobione ręcznym haftem. Ok. 1880—90 r. były modne różowe zapaski ozdo­ bione krepinką lub cyrką, noszono też zapaski tiulowe, muślinowe i batystowe, a w X X w. także alpagowe z ręcznym haftem w kolorze czarnym, niekiedy różnokolorowym. Na zapaskę zużywano przeważnie 2 bryty płótna. Zapaska była krótsza od spódnicy. Niekiedy zapaska spełniała rolę peleryny; w drogę na jarmark zarzucała ją kobieta na plecy, a troki wiązała pod brodą. Staniki i gorsety Na codzień wkładała kobieta na koszulę stanik z płótna domowego. Krojem zbliżał się stanik do gorsetu, składał się z trzech płatów, miał głębokie wycięcie z przodu i zapinał się na guziczki domowej roboty. Niekiedy tylny płat podszywały kobiety pod bluzkę, płaty przednie zostawały wolne. Po wdzianiu zapinano wpierw stanik, potem bluzkę. Takie staniki zszyte z bluzką noszą jeszcze dość powszechnie starsze gospodynie. Stanik ręka­ wów nie posiadał. W I I poł. X I X w. były pospolite gorsety z atłasu malowanego w kwiaty. Taki materiał mógł być w kolorze czarnym, niebieskim, granatowym i czerwonym. Niekiedy używano aksamitu. Stare kobiety podają, że gorsety z atłasu w kwiaty miały zamiast kaletek falbanki dł. 3—4 cm. Najstarsze gorsety były szyte ze satyny czerwonego koloru z fabrycz­ nymi kwiatami, a pod koniec X I X w. noszono adamaszkowe gorsety koloru cielistego z wytłaczanymi kwiatami i drobnymi, gęstymi kaletkami. Tradycja podaje, że w 1860—80 r. noszono gorsety z tybetu w kolorze czarnym, granatowym lub czerwonym, wyszywane Ryc. 31. Gorset z czarnego aksamitu, dekoracja szych, cekiny. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 35 �krepinką. Pod koniec X I X w. zdobiono gorsety szychem (ryc. 34, 35), a późniejsza moda wprowadziła zdobienie szelążkami i koralikami. Obecnie noszą kobiety gorsety z czarnego lub rzadziej, liliowego aksamitu. Gorset składa się z 3-ch płatów, lecz w dawnych czasach płat tylny był łączony z przednimi nie przez zeszycie, lecz według wiarogodnej relacji kobiet, przez związanie za pomocą wstążeczek, jak to się i dziś jeszcze robi z gorsecikami dla małych dziewcząt. U dawnych gorsetów były drobne kaletki nie zachodzące na siebie, ale od 40 lat wykonuje się kaletki większe, nakłada się je brzegami i zdobi. Między Mszaną Dolną a Porębą Wielką można zauważyć różnice w zdobieniu gorsetu; w Porębie W. i innych wsiach podgorczańskich ulubionym motywem jest oset, z koralików zielonych, białych, żółtych (ryc. 40). W Mszanie D. zdobi się gorsety w stylizowane kwiaty i „latoróżki". W Rabie Niżnej noszą dziewczęta gorsety z przeładowanymi ozdobami w postaci wielkich ostów i kaletek wielkości dłoni. Sukienki Sukienka, t j . wierzchnie okrycie szlachcianek i mieszczanek, przeszła wcześniej do ludu, a na góralszczyźnie podgorczańskiej była noszona już w X V I I w. . Suknia, zw. w póź­ niejszych źródłach sukienką lub szubą, była modnym i zbytkownym odzieniem bogatych dziewcząt i kobiet do połowy X I X w. O sukienkach jest często mowa w kontraktach ślub­ nych, testamentach i spisach spadkowych. Czytamy więc o sukienkach czerwonych z fu­ trem, o karmazynowych z nowymi lisami, o granatowych i zielonych sukienkach z baran­ kami. Starsze kobiety informują o sukienkach i szubach swoich babek i prababek. Ewa Skowronek, urodź, w 1875 r. w Kasinie W., podaje, że szuba była odzieniem na święta z czarnego sukna, podbita czerwoną lub zieloną podszewką, sięgała do kostek. Wokół szyi był wykładany kołnierz, a z tyłu na wysokości bioder „zbiory" zapinane na jeden rząd guzików. Taką szubę noszono jeszcze w 1885 r. Istnieje również tradycja szuby bez fałdów, szytej z czerwonego sukna, podbitej barankiem, zapinanej na piersiach na klamry. Szuba jak i sukienka była strojem kosztownym, sukienka dostatniejszym, a szuba skromniej­ szym. Wiekowe wieśniaczki pamiętają szuby z białej skóry, jak serdaki nie pokryte suk­ nem, w pasie wcinane z jednym fałdem w tyle. Przód i rękawy takiej szuby były bardzo bogato zdobione. Na osobną wzmiankę zasługuje relacja chłopa ze Słomki, który podał, że odmianę tego stroju stanowiły sukienki z peleryną sięgającą do łokci . Gdy moda się zmieniła, sukienki poprzerabiano. Na góralszczyźnie kliszczackiej ok. 1860 r. noszono jesz­ cze szuby od święta, szczególnie w porze zimowej, było to bowiem okrycie podbite futerkiem, a więc ciepłe. 27 28 Ryc. 36. Gorset sprzed 1914 r. z jedwabiu drukowanego. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. 36 Łoktuszki, rąbki, r a ń t u c h y J. Łepkowski i K. Jerzmanowski, któ­ rzy w 1849 r. przejeżdżali przez Mszanę, zauważyli kobiety odziane w białą płachtą. Biała płachta to łoktuszka. Lud rozróżnia między łoktuszka a łoktuszą. Łoktusza bo­ wiem to prześcieradło ze zgrzebnego płótna lnianego, służące do zaścielania łóżka. Łoktuszka był to płat z cienkiego, lnia­ nego płótna dług. 4 łokci, a szer. 3,5 łokcia. Ponieważ płótno samodziałowe jest wąskie, zszywano dwa kawałki. Łoktuszkę nakła­ dała kobieta na plecy złożoną wzdłuż, r j > a końce jej przytrzymywała na przodzie ręką. Jedyną ozdobą łoktuszki była me- �reżka zw. zwykle cyrką, rzadziej siatką. W po­ rze zimowej wdziewała kobieta pod łoktuszkę serdaczek z rękawami. W okresie gdy nie były znane żelazka do prasowania t j . na po­ czątku XIX w., kobiety nacierały łoktuszkę dla połysku gotowanym kartoflem, a potem gładziły szklanym maglownikiem. Oprócz łoktuszek służyły kobietom za okrycie tzw. obrusy, czyli łoktuszki z płótna tkanego w białe desenie . O obrusach są wzmianki w dokumentach dotyczących wy­ prawy ślubnej gospodarskich córek. Tradycja utrzymuje, że takie wzorzyste płótna wyra­ biano w Kasince M. Z końcem X I X w. ko­ biety zarzuciły łoktuszki i obrusy, a na ich miejsce weszły w modę wełniane i baweł­ niane chusty fabrycznego pochodzenia. Do ślubnego stroju używano jako wierzch­ niego okrycia rąbków. Kobieta okrywała rąb­ kiem ramiona, gdy wypadło jej wystąpić w uroczystym stroju. O rąbkach są dość częste wzmianki w spisach mas spadkowych. Są to rąbki płócienne, z koronkami, a z tra­ Ryc. 37. Mężatka w stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. dycji wiadomo, że były noszone rąbki z bengalu, batystu, tiulu, muślinu, lnianego płótna, a nawet perkalu. Cenione były bengalowe rąbki ażurowe, które nie zasłaniały gorsetu i wstążek. Rąbek był to prostokątny płat białego materiału dł. 2 m, szer. 80 cm, który kobieta zarzucała na barki, a końce zgarniała do ręki. Niekiedy zamiast rąbka używano „chustki czepcowej", przez którą do dziś rozumieją rąbek. Brzegi rąbka zdobiły koronki lub siatka. Odosobnioną informację podał Piotr Masłowiec z Raby Niżnej, urodź, w 1880 r., który wyjaśnił, że: „rąbki zakładały kobiety na głowę, tak jak zakonnice", lecz wypowiedź ta odnosi się prawdopodobnie do rańtucha, którego nazwa wśród ludu zaginęła. Rańtuch był pokrewny łoktuszce i rąbkowi, ą termin ten znajduje potwierdzenie w licznych spisach mienia ruchomego, choć obecnie jest on obcy. Na całym badanym obszarze tylko dwie kobiety twierdziły, że rańtuch jest to rąbek. Rańtuch był sporządzony z bardzo cienkiego płótna domowej roboty takiej długości, by po śmierci gospodyni mógł służyć do okrycia trumny, a także mensy ołtarzowej. Rań­ tuch służył jako okrycie pleców, nie posiadał wyszyć, jedynie przed okryciem trumny przyszywano doń z jednej strony kilkucalowy haft . W Porębie W. i Mszanie D. był rańtuch okryciem odświętnym kobiet i stanowił część osobną obok łoktuszki, rąbka i chustki czepcowej . Przy tej sposobności warto zaznaczyć, że 10-letnim dzieciom, mającym paść bydło, nakładano na wypadek chłodu płachtę, tzw. paruche, służącą normalnie do zaścielania łóżek. Węższy koniec płachty zakładano dziecku na głowie i wiązano na węzeł z tyłu. Płachtę obwijano wokół szyi i wiązano na piersiach. Skutkiem podwinięcia drugiego końca paruchy do góry tworzyła się dołem kobiałka, do której można było włożyć bądź jaki przedmiot, np. chleb. Nazywało się to opasterczyć chłopca lub dziewczynę. Zwyczaj ten po I wojnie został zaniechany i tylko ubogie dzieci chodziły tak odziane po śmigórzcie, tj. w okresie Świąt Wielkanocnych. 2<J 30 31 37 �Chusty Oprócz łoktuszek kobiety zagórzańskie nosiły w X I X w. dla okrycia pleców wełniane chusty . Pod koniec X I X w. w następstwie wzrastającego dobrobytu zaczęły napływać na wieś wełniane i ba­ wełniane chusty fabrycznego pochodze­ nia, które wyparły płócienne łoktuszki. Spośród licznych gatunków chust utrzy­ mały się dłużej tzw. „kocówki", t j . chusty wełniane w wielkie kraty na tle popie­ latym, ciemnozielonym, granatowym i in­ nym, zakończone frędzlami. Chusty takie wyszły z mody po I wojnie, choć spora­ dycznie można jeszcze zobaczyć starszą kobietę okrytą w kocówkę. Po kocówkach zapanowały „burdyski" zw. w handlu >,luizami". Były to chustki wełniane, „tureckie", z fantazyjnym rysunkiem wy­ konanym techniką tkacką. Burdyski były bardzo kosztowne, a cena takiej chustki równała się cenie jednej krowy. Wyszły z mody zupełnie. Na lato służyły „tybetki", tj. chustki wełniane z wyborowego materiału, oz­ dobne w kolorowe kwiaty rzucane na białe, bordowe lub inne tło. Chustki takie były przetykane jedwabiem w wąskie prążki. Tybetki były wytworne i trwałe, przed nową modą poprzerabiały je ko­ Ryc 38. Biały haft na chustce tiulowej z końca XIX w. biety na spódniczki dla małych dziew­ Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss,, 1950. czynek. Natomiast chustki tureckie, kraciaste, zdobne w jaskrawe pasy nie były znane w regionie zagórzańskim, a ci którzy pielgrzymowali na Kalwarię, twierdzą, że najwięcej kobiet odzianych w chustki tureckie przychodziło z Krakowa. Niemniej kosztowne od burdysek i tybetek były chustki barankowe, grube, wełniane koloru czarnego, będące doskonałym okryciem zimowym. Chustki barankowe już nie są noszone, choć bogatsze gospodynie pieczołowicie je przechowują. W ostatnich czasach chustki takie pojawiają się znowu na jarmarkach. Do przyodziewy kobiecej sprzed I wojny należały „kaźmierki", t j . lekkie chustki weł­ niane z frędzlami koloru czarnego. Obecnie zdarza się jeszcze, że bogate gospodynie nakła­ dają kaźmierki na ramiona. Jest to odzież starszych kobiet od święta. Najlichszy gatunek chusty na plecy, wyrabianej z bawełnianych nici dla dzieci do szkoły, stanowią „nicianki". Nicianki wyszły z użycia po I wojnie. Po I wojnie rozpowszechniły się chustki „półletnie", t j . wełniane w kolorze szarym, popielatym, drapowym z nadrukowanymi pasami szer. 12 cm. W handlu dzieliły się na kilka gatunków, które określano terminami: „krakowianka", „warszawianka", „łodzian­ ka", „polonia". Starsze kobiety dotąd chętnie się nimi okrywają. Zagórzanki nosiły chusty złożone na krzyż, obecnie składają chustki na pół i zarzucają na ramiona, sposób nosze­ nia na krzyż zachował się na Podhalu (ryc. 39). 32 38 �Ryc. 39. Kobiety we współczesnych ubiorach odświętnych. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Obuwie Zagórzanki nosiły podobnie jak mężczyźni kierpce ze skóry wołowej lub cielęcej. Wkła­ dały je na nogi owinięte onuckami i przywiązywały rzemykami lub powrózkami. Po domu nosiły kierpce płotcane, t j . sporządzone z kawałka sukna wyciętego ze starej hazuki lub spodni. Uszycie ich nie było trudne. Kierpce płotcane musiały być podszyte skórą lub kawałkiem sukna. Takie kierpce nosiły i dzieci. Do odświętnego stroju kobiecego należały buty, o których są wzmianki w dokumentach z 1817 r. W X I X w. kobiety nosiły powszechnie buty z miękkimi cholewami robione na jedną nogę; w terminologii szewskiej miały one nazwę butów „na przeżucie". Buty takie mniej się zużywały. Po butach z cholewami, t j . pod koniec X I X w., pojawiły się kamaszki z gumami w cho­ lewkach i trzewiki sznurowane na wysokich obcasach, podkutych mosiężnymi podkówkami. Do butów i trzewików wkładano nogę owiniętą w onuckę. Pończochy pojawiły się krótko przed I wojną. Współcześnie kobiety nie noszą na codzień kierpców, a do kościoła noszą sznurowane trzewiki. Młode nakładają półbuciki. Uczesanie i ubiór głowy Zagórzanki rozczesywały włosy na boki zostawiając środkiem przedział; taką fryzurę nazywano włosami ozprosconymi; zaczesywanie włosów wprost ku tyłowi było uważane za przesadę. W poł. X I X w., jak twierdzą sędziwe informatorki, kobiety plotły dwa war­ kocze, które zwisały swobodnie na plecach. Gdy w modę weszły szpilki zw. iglicami, zwi­ jano warkocze w tyle głowy w ósemkę lub wiązano je „w koszyczek" przy pomocy lada 39 �jakiego strzępka. Zakładanie warkocza w kół­ ko na tyle głowy uważano za naśladowanie mody miejskiej. Tradycja podaje, że dziew­ częta nie pielęgnowały specjalnie włosów. Zamożniejsze gospodynie okrywały głowy chusteczkami jedwabnymi, półjedwabnymi i tybetowymi, a po domu używały tanich chustek perkalowych. Ubogie kobiety sporzą­ dzały sobie same lada jakie chustki na głowę. Wiązano je pod brodą, a niekiedy z tyłu na szyi, np. w polu przy żęciu zboża. Stare kobiety podają, że pod koniec XIX w. „było w użyciu homełko". Była to obrączka z drewnianego pręta lub drutu o średnicy 15 cm, którą kobieta zakładała na głowę pod włosami. Homełko obejmowało część głowy od połowy ciemienia do połowy potylicy; aby jego obwód uwydatnić, obwijała je kobieta szmatkami. Na fryzurze uformo­ wanej w ten sposób zawiązywała chusteczkę, która przy pomocy homełka podnosiła nieco sylwetkę głowy. Szczegół ten dodawał kobie­ cie — według ówczesnego smaku — powabu. Integralną część uroczystego stroju mężatki stanowił czepiec. Chustki czepcowe nazywa­ ne są w zapiskach związkami, choć termin ten Ryc. 40. Dziewczyna w tradycyjnym stroju od­ nie jest używany obecnie. Jest to termin pod­ świętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyhalański', który oznaczał długie, do ręcznika szomirski, 1953. podobne płótno z wyszyciami na końcach, słu­ żące do czepienia kobiet . U Zagórzan istnieje termin „wywiązać głowę", który oznacza oczepiny. Chustki czepcowe, zw. również czepcami, sporządzano z bardzo cienkiego i deli­ katnego płótna lub z tiulu, weby, szyfonu. Oddawano je do haftowania miejscowym hafciarkom. Chustki tiulowe posyłano do Makowa. Gotowe chustki czepcowe z haftem ma­ szynowym były do nabycia w handlu. Haft na czepcach wykonywano białymi nićmi, główny ornament na tyle głowy przedstawiał kwiat lub zespół form roślinnych. Boki upięk­ szał szlak z gwiazdek i kwiatów. Obecnie tylko starsze kobiety umieją wiązać chustki czepcowe. Czepiec okrywał głowę mężatki w czasie wesela i odtąd należał stale do jej stroju uroczystego, obrzędowego. Obecnie owija się nim niemowlęta do chrztu. 33 Tradycja głosi, że dawniej wiązano czepiec zmarłej kobiecie; zwyczaj ten był prakty­ kowany do niedawna w Jurkowie. Korale i krajki W dawnych zapiskach korale są często wymieniane jako część uposażenia dziewczyny. Korale nizano na nitki, t j . wojki . Kosztowne korale nizano na struny skrzypcowe. Na dolnej wojce był przywiązany hanysek, t j . wisiorek, medalik lub moneta, a nierzadko i' wojskowe ordery austriackie. Obecnie korale są mniej noszone, a jako ozdoba zastępcza przyjęły się szklane pe­ rełki. Prawdziwe korale noszą obecnie tylko do czarnej sukienki, choć starsze kobiety noszą je jeszcze po dawnemu . Dawny strój uzupełniała krajka. Wyraz ten jest już obecnie na wsi nieznany i led­ wie kilka starszych kobiet słyszało o krajce od swych matek. W inwentarzach spotykamy 34 40 �kilkakrotnie krajką i na podstawie tych da­ nych możemy wnioskować, że zagórzańskie kobiety przepasywały się w talii do stroju odświętnego krajką. Wyraz krajka niezrozumiały obecnie w mowie potocznej przetrwał w weselnej piosence: „Cyjaz to dziewcyna w tyj cyrwonej krajce, drobniusieńko postępuje ..." (Łostówka) Ryc. 41. Dziewczyna w stroju odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY W okresie gospodarki samowystarczalnej każde gospodarstwo musiało mieć znaczny zapas płótna na bieliznę osobistą i pościelową, lecz tkactwo domowe nie było równo­ miernie postawione we wsiach zagórzańskich. Choć tkacza nie brakowało w żadnej wsi, to ogół gospodyń oddawał przędzę knapom w Rabce i Kasince Małej. W tej to wsi wpoł. XIX w. stał w każdej chałupie warsztat tkacki, a płótna na nich tkane miały szeroką sławę; przewyższały one szerokością płótna rabczańskie (szer. 75 cm). Tradycja podaje, że niektórzy tkacze pracowali na warsztatach wielonicielnicowych i wyrabiali płótno w desenie, czyli tzw. obrusy. Rodzina Żądłów w Łopusznej k. Kasinki szczyciła się sław­ nym tkaczem, nazwiskiem Antoni Żądło, który w I I poł. XIX w. wyrabiał deseniowe płótno tak trwałe i piękne, że miało zbyt aż za Wisłę. Szyciem trudniły się biedniejsze kobiety i komornice; szyły w rękach nićmi kręco­ nymi w domu, żeby nie wydawać pieniędzy na kupno nici fabrycznych. Za pracę otrzy­ mywały zapłatę w pieniądzach lub w produktach. Z samodziałowego płótna, jeżeli było dostatecznie szerokie i gęste, szyto spódnice. Płótno do farbowania oddawano do farbiarni Horowitza i Herbsta w Rabce . Według tradycji Horowitz objeżdżał jarmarki na własnym wozie, przyjmował płótna i gotowe fartuchy do farbowania. Płótno farbo­ wano na kolor czarny lub granatowy z białym wzorkiem lub bladoróżowymi kwiatusz­ kami. Farbiarnie rabczańskie farbowały w sposób dość trwały, tak że kolory w praniu się nie ścierały ani nie pełzły. 35 W I I poł. X I X w. napłynęły do wsi góralskiej wyroby przemysłu włókienniczego, głównie czeskie i wiedeńskie, a między nimi szczególną wziętość miał tybet i kaszmir. 41 �Spódnice z tybetu noszą i dziś jeszcze niektóre kobiety, spódnice kaszmirowe są już rzadkością. Odświętne koszule męskie i kobiece, fartuchy i zapaski haftowały miejscowe hafciarki zw. „wyszywaczkami". Najbardziej znanymi były: Zofia Cieluchowa z Niedźwiedzia, zmarła przed 1914 r., Julia Chudomiętowa z Witowa, Anastazja Janas z Mszany Dol­ nej (zm. w 1930 r.), Franciszka Stożek zw. Kantusiową (zm. w 1937 r.), i Franciszka Nawieśniak, pracująca bez pomocy tamborka (?m. przed 1915 r.). Obecnie najbardziej znaną i cenioną jest Katarzyna Kącik z Koniny. Ryc. 42. Narzędzia do wy­ prawiania skóry i filcu, a — skąpa do oczyszczania, b — deszczulka do wykonywania rękawic, c — mała skąpa, d, e — narzędzia do wyrobu kitasów, i — gręplówka zw. fachpongą służącą do roz­ trząsania wełny na puch, fi — oprawa drewniana, f — struna z jelita, g — karbowane narzędzie do puszczania struny w ruch, h — garbunek, i piony. Rys. Seb. Flizak 1953. Podziałka: a — 1 :18, b — 1 : 24, c — d — 1 : 6, f — i — 1 : 30. 2 Materiały odzieżowe, t j . chustki, tybet, kaszmir na spódnice, aksamit na gorsety ku­ powały kobiety u handlarzy na jarmarkach, bądź w sklepach w Mszanie Dolnej i Nie­ dźwiedziu lub dalej za granicą regionu w Myślenicach i Nowym Targu. Kupcy naby­ wali swoje towary w wielkich magazynach w Krakowie, ale tradycja mówi, że najlepsze wyroby przychodziły z Czech. Handlem jarmarcznym trudnili się Żydzi i handlarze chłopskiego pochodzenia z Nowego Targu, Rabki i Makowa. Hazuki i baje sporządzano z sukna samodziałowego z czarnych owiec. Miało ono tę wadę, że po latach rudziało. Z białego sukna szyto przede wszystkim spodnie, rzadziej hazuki. W Porębie W., Niedźwiedziu, Mszanie Górnej i Kasince dla chłopców i służby szyto hazuki z białego sukna, które było materiałem tańszym. W Gruszowcu i Jurkowie a częściowo w Kasinie W. i zagórzańskich wsiach peryferycznych szyto z białego sukna sukmany i spodnie, ale tkano też i sukno „siwe". Na spodnie oprócz samodziałów uży­ wano także fabrycznego sukna wyższej jakości, które w potocznej mowie nazywano „ma­ szynowym" a niekiedy suknem „kromskim" i tak występuje ono w źródłach pisanych. Rozróżniano trzy gatunki tego sukna, a ponieważ było ono szersze niż samodział, przeto przy krojeniu spodni zbyteczne były kliny. Takie sukno wyrabiano przed I wojną w No­ wym Targu, lecz właściwą jego ojczyzną jest Słowacja. Handlarze przywozili je do Mszany Dolnej, Niedźwiedzia na jarmarki ze Spiszą i Nowego Targu (do 1930 r.). Sukno „kromskie" było znacznie droższe od zwykłego, a miało i tę właściwość, że bar­ dzo się kurczyło. Aby temu zapobiec skrapiał je krawiec po skrojeniu materiału wodą 42 �i zawijał w płótno. W latach międzywojennych wyrabiano sukno z wełny białych raso­ wych owiec, które miękkością i połyskiem górowało nad suknem z wełny owiec nieraso­ wych. Do zdobienia hazuk u spodni używali krawcy włóczki i „stamentu"; użycie włóczki poświadczone jest w dokumencie z Lubomierza w 1808 r. Włóczka była z delikatnej przę­ dzy wełnianej zw. „kamgarn"; za najlepszą uchodziła włóczka z wełny „tybetyjskiej". Stament był materiałem pośledniejszym i tańszym, sporządzany z grubej wełny; sprze­ dawano go na tzw. „lalki". Lalka ważyła 10 dkg, a 1 dkg zawierał 10 pasm. Dla przy­ ozdobienia spodni z dwoma przyporami zużywał krawiec 15 dkg stamentu. Zaopatry­ wano się weń głównie w Porębie Wielkiej, Olszówce, Mszanie Dolnej i Nowym Targu, a gdy w handlu zabrakło stamentu, krawcy sami farbowali nici, choć ten materiał rychło płowiał. Drut mosiężny na haftki kupowano w sklepach. Zagórzanin nie kupował tasiemki do oszyweczki w sklepie, bo do chałupy przynosił mu domokrążca, t j . wędrowny handlarz, który zbierał szmaty. We wsiach zagórzańskich, które zachowały resztę stroju ludowego, jeszcze i dziś pra­ cują krawcy chłopscy; szyją spodnie, rzadziej baje, a hazuk już nikt nie zamawia. Naj­ bardziej znanym i cenionym krawcem jest Wincenty Nawieśniak w Mszanie Dolnej. Niewątpliwie krawcy wywierali wpływ na strój ludowy; niektórzy z nich jak np. Win­ centy Nawieśniak z Gronoszowej twierdzą, że inicjatywa nowych sposobów zdobienia wy­ chodziła od klientów a szczególnie od kawalerów, krawiec zaś stosował się do swoich odbiorców. Gdy po I wojnie domagano się bogatszych wyszyć i większego doboru ko­ lorów, W. Nawieśniak powiększył obwód serca pod przyporami i użył włóczki w 8-miu ko­ lorach. Wzór na serce upatrzył na malowidle ściennym w kościele. Wzdłuż lampasu wy­ szywał motywy roślinne w kolorze zie­ lonym. Ta innowacja zyskała mu szeroką sławę w odległych wsiach, jak Kamie­ nicy, Łącku i Tęczynie. Ulepszył on także krój spodni; zerwał z krojem tra­ dycyjnym stosującym nogawice „biczowate" (tj. krojone w prostych liniach z góry na dół), a wprowadził krój „klo­ szowy" i „oficerski" na wzór spodni miejskich. Jak długo strój ludowy utrzymywał się niezachwianie, tak długo rzemiosło krawieckie popłacało i w każdej wsi miało przynajmniej jednego przedsta­ wiciela. Byli też specjaliści; jedni umieli szyć piękne hazuki, inni celowali w kro­ jeniu i zdobieniu portek. Istniał też pe­ wien podział pracy; jeżeli znał dobrze krój krzyżowy, nie brał się do krojenia hazuki na sposób mszański. Krawcy re­ krutowali się z uboższej warstwy chłop­ stwa, choć każdy prawie miał chałupę i kawałek gruntu. Więksi krawcy mieli swoje warsztaty i trzymali uczniów. Wincenty Nawieśniak informuje, że na­ uka krawiectwa nie była trudna i trwała zazwyczaj przez dwie zimy. Mistrzowie Ryc. 43. Odmiana stroju podhalańskiego. Podobin, pobierali wynagrodzenie za pracę w piepow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. niądzach, lecz przyjmowano je również 43 �1 — a — najstarsza, e—g zdobiny zwane „krajce" przy lampasie, e —z XIX w., f — z lat 1920—39, g —zdobina w miejsce „krajca", h — zdobina na nogawicy, i—1 inne zdobiny, i — krokiewka rzadka, j — gęsta, k — ściebonka, 1 — haft gałązkowy. Rys. Sebastian Flizak, 1953. w innej formie, np. drzewo na opał lub zaoranie gruntu. Za uszycie hazuki liczyło się tyle, ile za jeden dzień orki parą koni. Wielu krawców prowadziło wędrowny tryb życia; wtedy krawiec był zapraszany przez gospodarzy do wykonania określonej roboty, po wykonaniu której przenosił się na inne miejsce. W krawieckiej robocie zaznaczała się indywidualność wykonawcy, tak że po ubiorze można było poznać, kto go szył. Takim typowym przedstawicielem krawców był Kasper Dydek z Mszany Dolnej (zm. 1910 r.), który całe życie pracował po chałupach. Źródła pisane z I poł. X I X w. podają nazwiska 2 krawców: Jakuba Wnęka z Mszany Górnej, oddanego w rekruty w 1805 r. i Jana Guzikowskiego z Niedźwiedzia z 1821 r. Z czasem chłopscy krawcy przestawili warsztaty na krawiectwo miejskie. Takim był Jakub Płoskonka w Słomce. Szył hazuki i białe portki dla chłopów, a kroju miejskiego nauczył się od swego czeladnika z Bydgoszczy. W latach międzywojennych Płoskonka pracował dla klienteli małomiasteczkowej. Położenie społeczno-gospodarcze dzielili z krawcami kuśnierze, rekrutujący się z drobnorolnego chłopstwa i uprawiający rzemiosło dziedzicznie. Żyjący dotąd kuśnierze, pro­ wadzący warsztaty jeszcze w latach międzywojennych są wnukami dawnych zagórzańskich kuśnierzy. Kuśnierze wyprawiali sami skóry na serdaki, serdaczki i kożuchy. Materiał zdobni­ czy jak „szeron" na zielone „okrączki" albo skórkę czerwoną sprowadzali kuśnierze w naj44 — �dawniejszych czasach z Budapesztu, a później kupowali je w Nowym Targu. Gdy w handlu zabrakło tych artykułów, zaczęli je sami produkować. „Oprymy" czyli opuszczki były do nabycia w Starym i Nowym Sączu, w Nowym Targu i Myślenicach, a handlarze sprowadzali je z Rumunii i Węgier. W X X w. w każdej niemal wsi pracował jeden kuśnierz, a w niektórych było ich kilku. Zazwyczaj byli to małorolni chłopi, którzy zajmowali się kuśnierstwem, żeby nie próżnować w zimie. W lecie kuśnierz był rolnikiem. Przechowała się wiadomość, że do wiosek zagórzańskich przybywali kuśnierze z Dobczyc, którzy łatali stare kożuchy, a za robotę otrzymywali jedzenie i niewielkie wynagrodzenie w gotówce. Po I wojnie już się jednak nie pojawiali. Współcześnie żyją jeszcze 4 kuśnierze, którzy tuż po I wojnie prowadzili warsztaty, lecz gdy brakło odbiorców warsztaty zamknęli. Był to Stanisław Bańka z Mszany Górnej, Michał Burdel z Mszany Dolnej, Michał Góralik w Słomce i Władysław Kotarba w Kasince M. Rzemiosła nauczyli się od swych ojców i dziadków. Antoni Góralik ojciec Michała pracował z trzema synami i przerabiał rocznie ok. 2.000 skór (zm. 1916 r.). Gdy po 1932 r. popyt na białe serdaczki ustał, a w modę weszły kurtki kupowane na jarmarkach, Michał Góralik zamknął warsztat. Najdłużej prowadził swoje rzemiosło Stanisław Bańka, który szył jeszcze w czasie okupacji serdaczki bez ozdób. W Niedźwiedziu miał warsztat kuśnierski stryj jego Jan Bańka, o którym wspomina z uznaniem Józef Pieniążek w pracy „O ginącym stroju ludowym" ogłoszonej w „Wier­ chach" w 1934 r. Skórę na kierpce kupowali chłopi od handlarzy na jarmarkach, ci zaś nabywali ją w garbarniach, których było kilka. W Limanowej były czynne dwie garbarnie produku­ jące skórę na kierpce i zelówki do butów, w Nowym Targu jedna, a w Zębrzycach — Ryc. 45. Zdobienie przyporów t.zw. wyszywką z kogutkiem. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. 45 �największa. Oprócz tego wielu chłopów trudniło się garbarstwem chałupniczym. Chłopi kupowali też chętnie skórę importowaną ze Spiszą, która przewyższała krajową dosko­ nałością wyprawy. Spiszacy przywozili na jarmarki pocięte kawałki skóry o wymiarach już ustalonych. Skóra taka czarna lub żółta była idealnie miękka i można było z niej uszyć kierpce nie tylko wygodne, ale pod względem formy doskonałe. Chłopi stwierdzają, że kierpce służyły dzień w dzień przez okres 7 miesięcy, a ze skóry spiskiej przez rok a nawet do 2-ch lat. Po I wojnie import skór ze Spiszą ustał. We wsi był co najmniej jeden specjalista do szycia kierpców. Kobiety i dzieci nosiły po domu w zimie kierpce „płotcane", tj. szyte z sukna, najczęściej z hazuki. Takie kierpce szył mąż żonie lub syn matce. W lecie wokół domu chodzono boso, ale w czasie żniw obuwano nogi w kierpce. Kierpce z gumy oponowej, w jakich teraz chłopi powszechnie chodzą, szyją specjaliści posługując się drutem do ściągania szwów. Buty mało kto nosił. W Mszanie D. był w I I poł. X I X w. tylko jeden szewc. Na jar­ marki wynosił dwie lub trzy pary butów zawieszonych na kiju przez ramię, ale często wracał z nimi do domu nie znalazłszy nabywcy. W Kasinie W. zapewniają, że modę no•szenia butów wprowadzili sezonowi robotnicy z Pesztu, Wiednia i innych miast. Na przełomie X I X i X X w. weszło jednak szewstwo w Mszanie D. w okres rozkwitu. Majster szewski Stanisław Miechorczyk zorganizował sobie taki warsztat, w którym jeden czeladnik mógł dziennie zrobić 12 par butów; miał bowiem odpowiednie maszyny, które nadawały warsztatowi charakter małej fabryczki. Skórę sprowadzał wagonami, a to­ war eksportował aż do Wiednia (zm. w 1917 r.). Buty karbowane, paradniejsze umiał wy­ rabiać tylko majster Sroga w Lubniu. W Kasinie W. przed I wojną dwóch braci Nowaków wyrabiało także buty karbo­ wane. Na przełomie X I X i X X w. istniały wytwórnie kapeluszy w Nowym Targu i Myśle­ nicach. W Nowym Targu pracuje dotąd trzech kapeluszników. Rzemiosło kapelusznicze istniało tu od bardzo dawna, wszelako osobnego cechu w Nowym Targu nie było. Rodzina Szymkiewiczów utrzymuje tradycję kapelusznictwa od 1800 r., a Józef Szymkiewicz je­ den z czynnych jeszcze obecnie kapeluszników przejął rzemiosło od swego dziadka i ojca. Według informacji Ignacego Szymkiewicza w czasach najdawniejszych do wyrobu kape­ luszy służyła sierść bydła rogatego. W X I X w. kapelusznicy zakupywali na Węgrzech wełnę z owiec bierek, która przewyższała jakością wełnę owiec beskidzkich. Później sprowadzano wełnę z Bielska, a i chłopi dostarczali własnej wełny, aby nabywać kapelu­ sze po niższej cenie. Sporadycznie sami chłopi po wsiach trudnili się wyrobem kapelu­ szy. Taki kapelusznik pracował w X I X w. w Lubomierzu na Swiniej Górze. Kapelusznicy nowotarscy otrzymywali z Bielska i Myślenic tflkże półfabrykaty do farbowania i wykończenia. Były to tzw. „stożki" oraz „kapliny" na kapelusze damskie. Kapelusznik zatrudniający 2-ch czeladników mógł wyprodukować tygodniowo ok. 50 ka­ peluszy. Na jeden kapelusz wychodziło 10—20 dkg wełny. W X I X i na pocz. X X w. Szymkiewicze objeżdżali ze swym towarem jarmarki w dość dalekim promieniu: odwiedzali Zakopane, Czarny Dunajec, Łącko, Jabłonkę, Terstenę na Słowacji, Rabkę i Jordanów. Byli też handlarze którzy roznosili kapelusze po chałupach w specjalnych koszykach. W Słomce mieszkał Wojciech Trzop, handlarz kapeluszy, u któ­ rego kupowali nie tylko górale, ale także i Lachy w Szczyrzycu i Górze Sw. Jana. Gó­ ralom dostarczał kapeluszy z szerokimi skrzydłami, Lachom z wąziutkimi, bo takich wy­ magała tamtejsza moda. Kapelusznictwo było rzemiosłem dziedzicznym. Ojciec Ignacego Szymkiewicza wyra­ biał tak doskonale kapelusze, że uzyskał medal Grand Prix na wystawie w Paryżu w 1910 r. . Obecnie kapelusznicy zarzucają swój zawód z powodu trudności w nabywaniu surow­ ców i małego zbytu. 36 46 ��R o z d z i a ł IX ZDOBINY Zasadniczy zrąb zdobin odzieży góralskiej stanowi szamerunek sznurkowy. Na naj­ starszych płaszczach na ogół ubogich w zdobiny widzimy na płatach piersiowych po obu stronach po jednym rzędzie szamerunku. Są to trzy sznurki z czerwonego stamentu za­ wsze nierozdzielnie ze sobą związane. Anonim w „Dzienniku podróży między Kliszczakami nazywa je „trójsznurkowym obszyciem". Takie też przyozdobienia widać na fo­ tografiach Kriegera z regionu kliszczackiego a także na eksponatach muzealnych w My­ ślenicach. Na obszarze zagórzańskim występuje na najstarszych hazukach taki szamerunek zdwojony; po obu stronach połów i na kołnierzu widzimy po dwa rzędy naszytego „trójsznurka". Obiega on kraje płaszcza, końce rękawów, otwory kieszeniowe, szwy pod pa­ chami i stanowi ozdobę krawędziową (ryc. 7, 10, 25). Ze sznurków składają się pierwotne podstawowe ozdoby na spodniach pod przypo­ rami i lampasy (ryc. 13, 14). Trójsznurek na zagórzańskiej hazuce składa się z 2-ch czerwo!< * \ / * O * X * *l)* =0 e Ryc. 46. Zdobiny wykonane na odzieży Zagórzan: a — na plecach hazuki czerwoną i siwą włóczką, b — rozeta wyszyta na karku, c — wę­ zeł wykonany ze stementu i zielonej skórki na plecach kożucha, d — i zdobiny wy­ szyte na hazuce. Rys. Seb. Flizak, 1953. nych i jednego czerwono-niebieskiego, który biegnie między dwoma czerwonymi, a na­ zywa się w języku krawców „przekręconym". W punktach końcowych, t j . pod kołnie­ rzem i w pasie sznurki tworzą małe kutasiki. Na spodniach zagórzańskich w X I X w. są sznurki czerwono-niebieskie lub czerwone, u Kliszczaków czarne lub granatowe. Kliszczacy zdobili swe „gunie" także taśmami czarnymi, niebieskimi, rzadziej czerwonymi, wreszcie plecionką z kolorowych sznurków, nie spotykaną u innych górali. Na hazukach i górnicach szamerunek sznurkowy stanowił szkielet, na którym roz­ budowywano system zdobin (ryc. 7). Zdobiny były wykonane ściegiem: „wodnym" i „krzy­ żykowym"; na spodniach stosowali nadto krawcy ścieg gałązkowy. Ścieg krzyżykowy zwa­ no „krokiewką" albo „cyfrem". Krokiewka znajduje się na najstarszych płaszczach kliszczackich i zagórzańskich przede wszystkim na kołnierzu, na którym koncentruje się głów­ nie kunszt zdobniczy wiejskiego hafciarza. Do systemu ornamentacyjnego hazuki nale­ żały łańcuszki, kółeczka i kulki wykonane ściegiem wodnym, zw. „stebnem" (ryc. 2, 10). Układ zdobin nie był stały, lecz podlegał zmianom; tylko zdobiny krańcowe — sznurek i gwiazdki nie zmieniały swego położenia. 47 �Ryc. 47. I . Haft na koszuli: a — na narożniku karczka, b — na mankiecie, c—d — na kołnierzyku. II. Haft na chustce czepcowej z końca XIX w. Własność St. Misiurowej z Podobina, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Do zdobin wykonanych wodnym ściegiem należały także rozety. Na hazuce było ich zawsze trzy, t j . pośrodku kołnierza i na rękawach. Rozety na hazukach wykonywane były w kolorze czerwonym i siwym, wzgl. niebieskim. Główny haft na spodniach, t j . ozdoby koło przyporów, serca pod przyporami i zdo­ biny pod kieszeniami wykonane były ściegiem wodnym i krzyżykowym. Na tym właśnie miejscu widuje się niekiedy ornament zw. „sosenką" wykonany ściegiem gałązkowym. Najcelniejszym ornamentem na spodniach jest „serce" (ryc, 44, 45). Pierwotnie była to skromna zdobina sznurkowa, w miejsce której rozbudowano później stopniowo okazały haft, przypominający podhalańską parzenicę. O rozmiarach, kształcie i barwie serca, na przełomie X I X i X X w. dają wyobrażenie eksponaty muzealne w Rabce sporządzone w 1934 r. w Porębie Wielkiej. Krawiec Marcin Michalczewski (lat 75) odtworzył wier­ nie haft z pierwowzoru powszechnie przyjętego w X I X w. (ryc. 44). Na uwagę zasługuje brak haczykowatych wyszyć na obwodzie stanowiących właściwość spodni północnej czę­ ści regionu tj. w Kasince M., MszanieD., i innych wsiach okolicznych. Haczyki te zw. „kogutkami" przyszły prawdopodobnie od Kliszczaków, gdzie były ozdobą górnic. Na zagórzańskich hazukach w Glisnem, Rabie Niżnej i w Olszówce pojawiały się przez pewien czas w X I X w. kogutki, lecz nie przyjęły się na stałe, a w latach międzywojennych już ich nie widywano. We wsiach podgorczańskich nie przyjęły się kogutki ani na hazukach, ani na spodniach. Lampas sznurkowy przecięty jest niżej kieszeni haftem, który krawcy nazywają kraje albo krzyżówka. Pierwotna forma tego ornamentu była bardzo zbliżona do „węzła" pod przyporami (ryc. 46 c). Kraje przeszedł również rozmaite przemiany; w X I X w. był to hafcik w formie 6-ciu pętelek symetrycznie rozłożonych po obu stronach lampasu, wy­ szyty w kolorze czerwonym i niebieskim (ryc. 44 e-g). Gdy w lampasie liczba sznurków zwiększyła się do 5—7—9, krawiec zmuszony był rozbudować także kraje. W latach międzywojennych był on pospolicie w postaci elipsy przeciętej linią lampasu przez krót­ szą oś (ryc. 44 f). W końcowym stadium rozwoju kraje stracił ślad dawnej formy i został zastąpiony przez rozety (ryc. 44 g). Do zdobin na odzieży sukiennej należą też pompony, drobne na płaszczach, wydatne na spodniach, na krańcach rozcięcia u nogawic. 48 �Zagórzańskie serdaki, kożuszki i kożuchy mają charakterystyczny wygląd dzięki ko­ lorowym aplikacjom i wyszyciom na białym tle. Serdaczek bez rękawów ma na przed­ nich płatach aplikacje z czerwonej i zielonej skórki w formie czterolistnej koniczyny, uło­ żonej wzdłuż linii biegnącej pionowo, już to w postaci wąskich liści wyrastających z zakrętów linii falistej (ryc. 48). Te dwa zasadnicze rodzaje zdobin podlegają licznym kombinacjom z innymi zdobinami ze skóry i stamentu lub włóczki. Powtarza się więc wielokrotnie haft łańcuszkowy wykonany czerwonym stamentem. Charakterystyczne są również „kopijki", t j . obłączki w 2-ch kolorach: czerwonym i siwym zw. w Kasince „pa4 Strój Zagórzan 49 �nienkami". Pośrednie miejsce między haftem a aplikacją zajmuje „okrączka" i „nawłóczka". Pierwsza jest to wąziutki pasek koziej lub sarniej skórki, zabarwionej na zielono lub czerwono, którym kuśnierz przetyka skórę kożuszka lub serdaka, a bieg jego ma kształt zygzakowaty lub schodkowaty. „Nawłóczka" jest również z tego samego mate- Ryc. 49. a) Haft ażurowy na fartuchu z końca XIX w. Haftowała Teresa Stożek Kantusiowa. Podobin, pow. Limanowa, b) Haft płaski i stebnowanie. Kobieca koszula do ślubu. Mszana Górna, pow. Lima­ nowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud. 1953. riału przez skórę przewlekana; w wykończonej postaci ma podobieństwo do szeregu za­ przęgów trójkowych (ryc. 48). Osobno należy wymienić „guziczki", t j . drobne kółeczka z czerwonej skóry, które w długim szeregu towarzyszą „kopijkom". Na przednich płatach u dołu w narożach umieszczone są stylizowane tulipany z czer­ wonej skórki (ryc. 48). Zdobina pod kołnierzem na płacie plecowym zwana jest „węzłem". Zagórzańskie motywy zdobnicze na koszulach, fartuchach i chustkach czepcowych to motywy roślinne, tzw. latorózki. Na większych płaszczyznach widzimy „latorózkę" za­ wsze w powiązaniu z haftem ażurowym, gwiazdkami itp. Na wąskich kołnierzach i mę­ skich gorsach występuje bez związku z innymi zdobinami. Motyw ten jest zawsze wyko­ nany ściegiem atłasowym; jest symetryczny (ryc. 47). Rozbudowane układy splecionych z sobą „latorózek" znajdujemy na narożnikach chustek czepcowych. Układ taki grupuje się wokół jednego haftu, górującego nad pozostałymi, tworząc zawiły kompleks listków gwiazdek, dziurek (ryc. 38). Na wielu chustkach w centrum znajduje się tzw. „robótka" okolona drobnymi dziurkami lub latorózkami (ryc. 38). „Robótka" jest drugim podstawo­ wym elementem hafciarstwa wiejskiego. Robótki mają różny kształt, pospolicie brzegi ich tworzą kółka, rzadziej elipsy niekiedy kształt litery S (ryc. 38, 47). Sztuka kompozycyjna hafciarek polega na grupowaniu zdobin w pewne całości orga­ niczne; na chustkach czepcowych umieszczają 6 punktów zgrupowanych wokół 7-ego. Rytmiczność w układzie kompozycji jest nalepiej widoczna na fartuchach. Dołem fartu­ cha biegną zazwyczaj dwa równoległe pasy zdobin, złożonych z poszczególnych kom­ pleksów. Hafty dziurko we występują także w formach geometrycznych, kolistych i elip­ tycznych, rzadziej w kształcie rombu (ryc. 47). Hafty na koszulach męskich i kobiecych są wykonane białymi nićmi. Są to najczęś­ ciej linie faliste urozmaicone latorózkami lub rzadziej haft angielski. 50 �Na czarnych zapaskach alpagowych zdarzają się hafty kolorowe. Dawniej były nie­ kiedy noszone spódnice z haftowanymi, barwnymi dużymi kwiatami, lecz to strój im­ portowany od Lachów. Do zdobin prymitywnych należy „cyrka", t j . mereżka stosowana na łoktuszkach i fartuchach oraz tzw. „sznurek", którym szwaczki upiększały kołnierze i gorsy koszul męskich i kobiecych. Charakterystyka źródeł Przy opisie stroju Zagórzan oparłem się głównie na własnych wspomnieniach z okresu od 1890 r., które uzupełniłem informacjami starszych Zagórzan. Jedyny dawny opis zagórzańskiego stroju nakreślony przez ludzi wykształconych jest zawarty w „Ułamku podróży archeologicznej po Galicji odbytej w 1849 r." J. Ł ep k o ws k i e g o i K. J e r z ­ m a n o w s k i e g o. Jest to opis stroju męskiego i kobiecego z, okolic Mszany Dolnej, nie­ stety bardzo pobieżny a w szczegółach budzący wątpliwości. Opis ubioru chłopskiego z Jurkowa podał Juliusz Z b o r o w s k i w „Ludzie" z 1929 r. na podstawie informacji tamtejszego proboszcza ks. Sroki. Opis ten jest zgodny ze sta­ nem faktycznym, lecz uwzględnia tylko szczupły wycinek terytorium zagórzańskiego i to pas góralszczyzny przejściowej. Ikonografia, tak bardzo pomocna przy historycznym rekonstruowaniu strojów ludo­ wych, nie posiada na tym terenie żadnych zabytków. W szczęśliwszym położeniu jest góralszczyzna kliszczacka, gdyż tamtejsze ubiory utrwalił Krieger w I I poł. X I X w. w kilku fotografiach znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Naj­ dawniejsza fotografia przedstawiająca chłopów z Poręby W. w tradycyjnych ubiorach pochodzi z 1910 r. a więc z okresu późnego. Rękopis anonima „Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami z 1910 r." traktujący o ubiorach nie tylko kliszczackich lecz i zagórzańskich jest źródłem niepew­ nym, a niektóre relacje są niejasne lub sprzeczne. Przemysłowi ludowemu na Podgorczu, a w szczególności farbiarstwu poświęcił nieco uwag Roman R e i n f u s s w dziele pt. „Polskie druki ludowe na płótnie"(Warszawa 1953 r.). Autor stwierdził, że w Rabce, Niedźwiedziu i Dobrej farbiarze farbowali płótno domowe na ubiory kobiece. Nie można również pominąć milczeniem opisu strojów ludowych w Dobrej zawar­ tego w „Diariuszu podróży odbytej w 1813 r." przez Jana R o s t w o r o w s k i e g o w świetle którego mieszkańcy tej wsi i okolicznych włości okazują się rdzennymi góra­ lami. Ubiory Dobrzan były w owym czasie bardzo zbliżone do podhalańskich, jednakże ta góralszczyzna przyjęła z biegiem czasu całkowicie kulturę materialną Lachów i stała się punktem wyjścia ekspansji lachowskiej na Jurków, Gruszowiec, Półrzeczki i Chyżówki. Przy gromadzeniu materiałów do tej monografii oraz przy jej opracowaniu kie­ rowałem się cennymi wskazówkami i zachętą prof. dra Romana Reinfussa, za co mu skła­ dam gorące podziękowanie. Rys. 50. KJerpiec z okresu 1920—39. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1951. 51 �Przypisy 1 Wincenty Pol — Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, str. 122. Kazimierz Dobrowolski, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim, Lwów 1931 r. str. 81. Liber Memorabilium parafii Mszana Dolna. Zdzisław Stieber, Nazwy miejscowości w Gorcach. Lud Słowiański, I , Kraków 1934. Dobra te oddał Zygmunt I I I Lubomirskiemu w 1607 r. za kopalnię soli w Lednicy. Klucz porębski przeszedł następnie w ręce Sanguszków, a w XVIII w. w ręce Wodzickich, u których pozostawał do 1945 r. Kasina Wielka znajdowała się również w rękach prywatnych. W 1597 r. zapisana została przez Przecława Niewiarowskiego konwentowi dominikanów w Krakowie i pozostała w jego władaniu aż do konfiskaty dóbr zakonnych dokonanej przez Józefa I I . Mieczysław_ C h o 1 e w a, Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej, Lud t. 36, Lublin 1946 r., str. 269. Op. cit, str. 269. Roman Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Lud t. 36, str. 230—238. Jan R o s t w o r o w s k i , Diariusz podróży odbytej 1813 r. w Krakowskie, Gallicją i Sandecki Cyrkuł. Rękopis PAN, nr 1783, ogłoszony przez Juliusza Zborowskiego w XVIII t. „Ludu" z 1929 r. J. Ł e p k o w s k i i K. Jerzmanowski, Ułamek z podróży archeologicznej odbytej w 1849 r., Biblioteka Warszawska 1850. Inwentarz majątku po Janie Królu z Olszówki z 1693 r., Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej, nr 909. Wychodźstwo do Węgier. Sprawy Gromadzkie państwa Poręba Wielka 1796—1855 r. w Archiwum Państw, w Krakowie. „Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r." — autor nieznany — Rękopis nie wydany — w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Oto lachowska złośliwa rymowanka: „górolu, górolu gdzieś górolkę podzioł? W lesie pod choiną kyrpcami ją odzioł". is Wyszydzano ich szerokie płócienki ze strzępkami. Wyrazem tego lekceważenia był passus w przemówieniu inż. Andrzeja Galicy z Poronina na zjeździe Związku Podhalan w Nowym Targu w 1912 r., którym ten mówca określił góralszczyznę płn. jako „naród gaciaty", z góralami mało wspól­ nego mający. Zagórzanie mieli się też za coś lepszego od „gaciatych Kliszczaków". O spodniach takich wspomina E. Starek, Strój spiski, str. 14. Porównaj też R. B e d n á r i k , Hmotna Kultura, Kultura Slovenskego ludu, tabl. XVIII. Slov. Vlastiveda I I Bratislava (1943) oraz J. Ma r k o v, Slovensky ludowy odev v minulosti, Bratislava, 1956 rye. 64, 87, 92, 93, 147, 148, 153, 161, Sona Ko vace vico va, Ludowy textil v Hornom Navohrade, str. 85, 88. przyp. Red. Podziałowi uległa współwłasność gruntowa, nie wspólnoty. Podział przeprowadzili sami chłopi w drodze wzajemnego porozumienia bez udziału i pomocy urzędowych geometrów, celem uniknięcia kosztów. Inwentarz majątku po Janie Królu z Olszówki z 1693 r. — Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej, nr 909. Moda podhalańska wyrażająca się w noszeniu brązowych kożuszków bez rękawów, obcisłych spodni z parzenicami fantastycznych rozmiarów i dziwacznym zdobieniu kierpców miała podłoże poli­ tyczne. Po odbudowie państwa polskiego, tj. po 1920 roku, nastąpił wśród inteligencji kult góral­ szczyzny wyhodowany przez literatów i artystów. Góral z Zakopanego był w owym pojęciu chłopem najwyższej klasy, pełnym brawury, rycerskości, górujący wrodzoną inteligencją. W wojsku pułki pod­ halańskie miały płaszcze odrębnego kroju, a na głowach kapelusze z piórkami. Przez górali rozu­ miano lud z Podhala, a w szerszym znaczeniu także Zagórzan, Kliszczaków i inne pokrewne ugrupo­ wania etniczne 2 3 4 5 6 7 8 8 11 11 12 13 14 10 1,7 18 52 �18 Do parafii niedźwiedzkiei, której granice pokrywały się z granicami dominium Poręba Wielka należały wsie: Niedźwiedź z Witowem, Poręba W., Konina, Podobin, Zawada, Łostówka, Łętowe, Lubo­ mierz i płd. część Mszany D. Do parafii dolnomszańskiej należała: Mszana Dolna z Mieściskiem i Gronoszową, Słomka, Glisne i część płn. Mszany G. Ta ostatnia wieś była przed uwłaszczeniem własnością dziedziców Poręby W., lecz pod względem administracji kościelnej była podzielona między dwie para­ fie: niedźwiedzką i dolnomszańską. Kasinka M., choć do końca XIX w. stanowiła odrębne dominium, należała do parafii Mszana D. Tuż przed I wojną mieszkańcy Kasinki M. uzyskali parafię we własnej wsi, postawili kościół w 1912 r. Olszówka z Rabą Niżna miała własną parafię tak jak Kasinka W. Gurmany te miały ozdoby ze sznurków czerwonych i granatowych. W „Dzienniku podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r.". „Rejestr Jakóba Wsolaka z Koniny, jak wiele wydał posagu córce Katarzynie wychodzącej w 1794 r. za Antoniego Szwaję" zeznany przy świadkach w Porębie Wielkiej dn. 1. IV. 1797 roku. Zawiera wzmiankę o żupanie darowanym zięciowi Antoniemu Szwai. Inwentarz majątku po Michale Cieśli z Podobina z 1802 r. zawiera wzmiankę o kaftanie. Inwentarz po Janie Dawcu z Lubomierza z 1805 r. zawiera wzmiankę o żupanie. W inwentarzu po Wawrzyńcu Miechorczyku z Łętowego z 4. I I I . 1817 r. jest zdanie: „Syn Józef wybrał m. in. 2 żupany i 1 kaftan". W inwentarzu po Augustynie Dziedzinie z Mszany Górnej z 16. III. 1817 r. jest powiedziane: „Syn Jan odebrał m. in. żupan". Inwentarz po Janie Liberdzie z 24. LX. 1817 r. mówi o żupanie. Inwentarz po Antonim Sutorze z Łostówki zawiera pozycję „Torba pisana ku boku". 1814 r. — jest to jedyna wiadomość o torbie w całym materiale źródłowym. Na dowód mogą posłużyć trzy pozycje z inwentarza po Janie Królu z Olszówki z 1693 r. Wśród przyodziewy kobiecej jest wymieniona: koszula białogłowska „harasem" przeszywana, koszula mała, jedwabiem przeszywana, koszula białogłowska lniana, cienka na ramionach koło szyi i na piersiach „strasem szyta". Patrz też Zygmunt Gloger — Encyklopedia staropolska. Warszawa 1903 r. W aktach Poręby W. w inwentarzu po Michale Kałafucie z 1815 roku znajduje się wzmianka o fartuchu przedsobnim. Inwentarz majątku po Wojciechu i Reginie Kuczajach z Łętowego spisany 29. XII. 1818 r. wylicza wśród przyodziewy 2 płótniane spódnice kolorowe wartości 5 złotych górskich. Dowód na to mamy w inwentarzu po Janie Królu z Olszówki z 1693 r., gdzie wśród kobiecej odzieży zapisana jest „suknia garazynowa nowa z pasamonami trzema dołem". Jako 6-letni chłopiec widziałem sukienkę przechowywaną w skrzyni już przez nikogo nie przy­ wdziewaną. Wierzch był karmazynowy, spód z białego drobnego baranka, a zapięcie na piersiach stanowiły klamry ze srebrnej lamy. Inwentarz po Stanisławie Godku z Podobina z 18. X. 1800 r. zawiera zdanie: „Córka Regina Starmachowa wzięła łoktuszkę". W inwentarzu po Reginie Krzysztofiakowej z Lubomierza oszacowa­ nym d. 3. V. 1808 r. znajdujemy: „W przyodziewie 1 łoktuszka złotych górskich 5, łoktuszka nowa zło­ tych gór. 16. W inwentarzu po Michale Kałafucie z Poręby Wielkiej spisanym d. 15. 1. 1815 r. wymie­ niona jest w ruchomiźnie kobiecej łoktuszka. Inwentarz majątku po Macieju Starmachu z Poręby Wielkiej spisany d. 5. X. 1816 r. zawiera zdanie: „Córka Barbara wzięła m. in. 2 łoktuszki". Inwen­ tarz po Jakubie Adamczyku z Podobina otaksowany w 1817 r. podaje: „Córka Regina wybrała między innymi 1 łoktuszkę nową i 1 przechodząca wartości 14 złotych górskich. W zapisie przedślubnym Teresy Michalczanki z Kasinki M. z 12. VI. 1932 wśród przyodziewy wymienione są 2 łoktuszki. — Córka Antoniego Sutora z Łostówki Agnieszka odebrała m. in. obrus R. 1815. Relacja pochodzi ze wsi Pisarzowej, Antoni Górczyk lat 63. Z. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t. 4, str. 140. W inwentarzu po Reginie Krzysztofiakowej z Lubomierza z dn. 3. V. 1808 r. w przyodziewie podana jest chustka wartości 2 zł. gór. 15 gr. W „opisaniu, jak wiele córki po śp. Antonim Sutorze w posagu odebrały" znajdujemy: Tekla 2 chustki wartości 6 florenów, Agnieszka 1 chustkę kartunową wartości 6 florenów. Teresa Michalczanka w kontrakcie przedślubnym z 12. VI. 1832 r. podaje we wyprawie ślubnej 1 chustkę turecką. Inwentarz po Wojciechu i Reginie Kuczajach z Łętowego spisany 29. XII. 1818 r. obejmuje m. in. także 2 chustki wartości 3 florenów 45 groszy. Bronisław Dembowski, Słownik gwary podhalańskiej, Kraków 1894. W źródłach, z których korzystałem, występują korale od 3—8 wojek. Dokument z 1824 r. prze­ kazał wiadomość o 4-ch niciach korali, na których było po 60 sztuk. Roman Reinf uss wykazał w dziele „Polskie druki ludowe na płótnie", Warszawa 1953 r., że istniała także farbiarnia w Niedźwiedziu, wszelako nawet najstarsze kobiety nic o niej nie wie­ dzą. Relację R. Reinfussa potwierdził jednak Jan Bulik z Niedźwiedzia (lat 74), który we wczesnej młodości słyszał od matki o farbiarni w Niedźwiedziu. Według przypuszczeń informatora farbiarnia przestała farbować ok. 1865 r. Tytuł tego dokumentu brzmi: Exposition Internationale Musée du Travail et de la Mutualité. Diplôme de Grand Prix croix-insigne et Medail d'or décerné a Monsieur Jan Ignacy Szymkiewicz. Paris 9. XI. 1910. Krzyż i złoty medal z herbem Paryża ob. Ignacy Szymkiewicz przechowuje z pietyzmen? 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 52 83 31 35 36 53 �LITERATURA 1. Anonim, Dziennik podróży etnograficznej między Kliszczakami w 1910 r. w poszukiwaniu za odzie­ niem ludowym — Rękopis w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2. Mieczysław Cholewa, Stroje ludowe ziemi Sądeckiej — „Lud" t XXXVI. Lublin 1946. 3. Bronisław Derabows k i , Słownik gwary podhalańskiej — Kraków 1894. 4. Kazimierz D o b r o w o l s k i , Dzieje wsi Niedźwiedzia w powiecie limanowskim. Lwów 1931. 5. Agnieszka Dobrowolska, Strój Jacków jabłonkowskich — „Prace i Materiały Etnograficzne'' t. VII — Lublin 1348/49. 6. Sebastian F 1 i z a k, Ekspansja podhalańskiej kultury ludowej „Lud", t. XXXIV Lwów 1936. Prze­ miany w kulturze materialnej Zagórzan —„Orli Lot" nr 3 z 1948 r. Materiały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan (wyd. w Archiwum Etnograficznym nr 4) Poznań, Łódź 1952. 7. Józeł G a j e k, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych „Lud" XLI, Wro­ cław 1954. 8. Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana — Warszawa 1903. 9. Franciszek K o t u l a , Strój rzeszowski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin 1951. 10. J. Ł e p k o w s k i i K. Jerzmanowski, Ułamek podróży archeologicznej po Galicji odbytej w 1849 r. „Biblioteka Warszawska" 1850. 11. Józef P i e n i ą ż e k , O ginącym stroju ludowym — „Wierchy" 1934. 12. Wincenty Pol, Rzut oka na. północne stoki Karpat — Kraków 1851. 13. Tadeusz i Stefan R a d l i ń s c y , Geografia Polski „Wiedza o Polsce" t. III. 14. Józef Raf acz, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej — Warszawa 1935. 15. Roman Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie „Lud" t. XXXVI. Polskie druki ludowe na płótnie —• Warszawa 1953. Stroje górali szczawnickich — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin 1949. Ubiory górali beskidowych — Rękopis. 16. Jan R o s t w o r o w s k i , Diariusz podróży odbytej 1813 r. w Krakowie, Gallicyą i Sandeeki Cyr­ kuł — Rękopis PAU nr. 1783 ogłoszony przez J. Zborowskiego w XXVIII t. „Ludu" 1929. 17. Tadeusz Seweryn, Parzenice Góralskie — Kraków 1930. Strój dolno-śląski (Pogórze) Atlas Pol­ skich Strojów Ludowych, Lublin 1950. 18. Edyta Starek, Strój spiski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954. 19. Stefania Ulanowska, Boże Narodzenie u górali zwanych Zagórzanami „Wisła" t. III z 1888 r. 20. Tadeusz Prus-Wi ś n i o w sk i, Beskid Wyspowy —„Ziemia" nr. 11—12 z 1947 r. 21. Juliusz Zborowski, Ludność góralska w powiatach limanowskim i nowotarskim w r. 1813 — „Lud" t. XXVIII. 22. Sprawy gromadzkie państwa Poręba Wielka, Mszana Dolna, Kasina Wielka, Dobra — Materiały rękopiśmienne w Państw. Archiwum w Krakowie. 23. Księgi gromadzkie we wsi Kasina Wielka od 1513—1804 r. w zbiorze „Księgi sądowe wiejskie' wydane przez PAU — Kraków 1921. 24. Rękopis w Bibliotece U. J. nr. 909. 25. Wieś Dobra w powiecie limanowskim — Kraków 1838. SPIS I L U S T R A C J I Ryc. 1. Góral w tradycyjnym odświętnym stroju. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 2. Współczesny typ górala z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 3. Współczesne ubiory Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa, Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 4. Ubiór górala, z Lubienia, pow. Limanowa z poł. XIX w. Album J. Kopernickiego. Types et costumes de la Pologne Nr 154. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. J. Krieger, druga połowa XIX w. Ryc. 5. Kobiecy ubiór odświętny noszony jeszcze w końcu XIX w. na obszarze Zagórzan. Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 6. Gajowi w ubiorach zagórzańskich. Podobin, pow. Limanowa, 1912. Ryc. 7. Mężczyzna w hazuce, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 8. Gospodarz i gospodyni w odświętnych ubiorach. Łostówka, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszo­ mirska, 1953. Ryc. 9. Starszy chłop w letnim ubiorze roboczym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1951. Ryc. 10. Zagórzanin w hazuce. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 11. Młody góral w ubiorze odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszo­ mirski, 1953. 54 �Ryc. 12. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przody, c — tylne części, f — półkarczek, g — przyszycie kołnierza gi — zwanego „oszywką" do przyramka zwanego „przy­ kłady" — g, Dla wzmocnienia kołnierzy posiada 3 „serca" — g2, h — kołnierz, i — rękaw, j , — mankiet. Podług szkicu Marii Nawieśniak. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Po­ działka 1 :30. Ryc. 13. Spodnie odświętne, bogato zdobione. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 14. Spodnie robocze. Glisne, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1952. Ryc. 15. Mapa: Północny zasięg szerokich płócienek z frędzlami. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 16. Spodnie góralskie. A — przód, B — tył, C —• części kroju okazu I , D — części kroju oka­ zu II. I — pochodzi z Glisnego, własność Jana Zięby, I I — z Kasinki, pow. Limanowa. Rys. Eleonora Jankowska. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Ryc. 17. Hazuka. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części stanowiące przód i tył (poncho), e — klin boczny, f — rękaw, g — kołnierz. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 18. Mapa. Zasięgi prostego (1) i krzyżowego (2) kroju hazuki. 3. Obszar kroju mieszanego. Rys. Krystyna Woźnińska, 1956 r. Ryc. 19. Hazuka o kroju krzyżowym. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód z częściami rękawa i tyłu, e — płat tylny, f — kliny boczne, g — doszyte części rękawa. Podług modelu krawca Wincentego Nawieśniaka. Mszana Dolna, pow. Limanowa, 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 20. Mapa. Zasięg białej sukmany. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 21. Serdak. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat tylny, e — przedni, f — części rę­ kawa. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw Inst. Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 22. Mężczyzna w letnim ubiorze odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 23. Serdak z obszaru Zagórzan, pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Ryc. 24. Kierpce typu podhalańskiego noszone przez Zagórzan. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wy­ szomirska, 1953. Ryc. 25. Zdobiny na kołnierzu hazuki i kapeluszu. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 26. Pas „zbójnicki" z końca XIX w. Łętowe, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 27. Typ fajki używanej przez Zagórzan, przed 1914 r. Widok ogólny, z boku i z tyłu. Pisarzowa, pow. Limanowa. Rys. Z:dz. Pysz, 1953 r. Ryc. 28. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wy­ szomirski, 1953. Ryc. 29. Kobieca koszula z końca XIX w. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni i tylny, c — rękaw, f — mankiet, g — rękaw, zeszyty widziany z góry, h — przyramek, hi — żabka, i — kołnierzyk. Własność Marii Stróżak. Haftowała Julia Chudomęt, Niedźwiedź, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Szt. Ludowej, 1956. Podziałka 1:30. Ryc. 30. Kobieca koszula do stroju weselnego z 1904 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni i tylny (poncho), e — rękaw, f — mankiet, g — podpasze, h, hi — części pseudo przyramka, i — Przód, kołnierzyk i mankiety zdobione drobnym białym haftem. Własność Franciszki Kapacz. Szyła Maria Węglarzowa, szwaczka wiejska. Mszana Górna, pow. Lima­ nowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Ludowej, 1056. Po­ działka 1 : 30. Ryc. 31. Haft na przodzie koszuli kobiecej sprzed 1914 r. Słomka pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 31. Koszula kobieca. A — przód, B — tył, C części kroju: d, di — podołek, f — części karczka, g —rękaw, h — mankiet, i — kołnierzyk, Własność Anny Widziszowej. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Badań Szt. Lud., 1956. Podziałka 1 :30. Ryc. 33. Haft na tiulowej chustce z końca XIX w. Okolice Mszany Dolnej. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 34. Gorset sprzed 1914 r. z czarnego aksamitu, dekoracja srebrny szych, Słomka, pow. Limano­ wa. Fot. R. Reinfuss, 1950. Ryc. 35. Gorset z czarnego akasmitu, dekoracja szych, cekiny. Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. Ryc. 36. Gorset sprzed 1914 r., z jedwabiu drukowanego, Słomka, pow. Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. Ryc. 37. Mężatka w stroju odświętnym. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. S. Flizak, 1950. Ryc. 38. Biały haft na chustce tiulowej z końca XIX w. Mszana Dolna, pow, Limanowa. Fot. R. Rein­ fuss, 1950. 55 �Ryc. 39. Kobiety we współczesnych ubiorach odświętnych. Mszana Dolna, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 40. Dziewczyna w tradycyjnym stroju odświętnym. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszo­ mirski, 1953. Ryc. 41. Dziewczyna w stroju odświętnym Podobin, pow. Limanowa. Fot. Gr. Wyszomirska, 1953. Ryc. 42. Narzędzia do wyprawiania skóry i filcu: a — skąpa do oczyszczania, b — deszczułka do wy­ konywania rękawic, c — mała skąpa, d, e — narzędzia do wyrobu tzw. „kitasów", f — grępówka zwana fachpongą służąca do roztrząsania wełny na puch, fi — oprawa drewniana, 12— struna z jelita, g — karbowane narzędzie do puszczania struny w ruch, h — garbunek, i — piony. Rys. Seb. Flizak, 1953. Podziałka. a—1:18, b —1:34, c —d—1:6, f — i — 1:30. Ryc. 43. Odmiana stroju podhalańskiego. Podobin, pow. Limanowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 44. Zdobiny wyszywane na spodniach Zagórzan w układzie od najstarszych: a—d zdobiny wy­ szyte pod przyporem, a — najstarsza, e—g zdobiny zwane „kraje" wszyte przy lampasie, e — z XIX w., f — z lat 1920—39, g — zdobina zastosowana w miejsce „krojca", h —zdo­ bina na nogawicy, i—1 inne zdobiny i — krokiewka rzadka, j — gęsta, k — ściebonka, 1 — haft gałązkowy. Rys. Seb. Flizak, 1953. Ryc. 45. Spodnie zdobione koło przyporów tzw. wyszywką z kogutkiem. Mszana Dolna, pow. Lima­ nowa. Fot. Zb. Wyszomirski, 1953. Ryc. 46. Zdobiny wykonane na odzieży Zagórzan: a — zdobina wyszyta na plecach hazuki czerwoną i siwą włóczką, b — rozeta wyszyta na karku hazuki, c — węzeł wykonany ze stamentu i zie­ lonej skórki naplecach kożuch, d—i zdobiny wyszyte na hazuce. Rys. Seb. Flizak, 1953. Ryc. 47. I . Haft na koszuli: a — na narożniku kar czka, b — na mankiecie, c—d — na kołnierzyku II. Haft na chustce czepcowej z końca XIX w. Własność St. Misiurowej z Podobina, pow. Limanowa. Ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw Inst. Bad. Szt. Lud. 1956. Ryc. 48. Zdobiny na serdaku pow. Limanowa. Fot. St. Deptuszewski, 1954. Ryc. 49. a) Haft ażurowy na fartuchu z końca XIX w. Haftowała Teresa Stażek Kantusiowa. Podo­ bina, pod. Limanowa, b) Haft i stebnowanie. Kobieca koszula do stroju weselnego. Mszana Górna, pow. Limanowa. Kopiowane ze zbiorów Sekcji zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szt. Lud., 1956. Ryc. 50. Kierpce z okresu 1920—39. Mszana Górna, pow. Limanowa. Fot. R. Reinfuss, 1951. Ryc. 51. Mapa. Rozmieszczenie grup etnicznych w rejonie Zagórzan. Rys. K. Woźnińska, 1956. Ryc. 52. Mapa. Zasięg ubioru Zagórzan. Rys. K. Woźnińska, 1956 r. Tablica I . Strój Zagórzan. Malował J. Karolak. Tablica II. Strój Zagórzan. Malował J. Karolak. Rysunki wykonała Magda Meissnerówna. �CoflepjKaHiie Ha ceBepe CKjioHa ropnpB H nacra OcTpoBHoro Becitiifla nocejiHJiiicb 3aryxtaHe, KOTopbie coeraKOCBeHHO STHHnecKyio rpynny MejK^y noarajianaMH M KjiHiuaKaMii. Kx TpaflMUMOHHbie HapHflti Tenepb yace HcnesaioT, H O H6KOTopt>ie M X lacrar, Kan 6ejibie HiTaHM M 6ejibie cep,n;aKH npocymecTBOBajiM flo C H X nop. 3aryjKaHCKMM K O C T I O M 6biji 3aBMCHMbi¿i O T S K O H O M H H G C K M X npHHMH H MOflU. OKOHnaTejibHO ycTynwji O H MecTa ropoflCKHM Hapa^aM, H O KpecTbaHe c npaKTJinecKMx B3rjiaflOB HOCHTbfloC H X nop cyKOHHbie uiTaHbi, cepflaKM 6e3 pyKaBOB H jianra, H O He va K O J K H a c pe3MHOBofi I H M H M . Ha nepejioMe XVIII H XIX B . H O C M J I M 3aryjKaHe KOCTiOMbí cflejiaHHbie va caMOTKaHOK, H O va apxwBHMx M C T O H H H K O B 3HaeM, H T O ^eHiuHHbi H O C M J I M napaflbi cflejiaHHbie c (baSpwHHbix jiaTepnaJ I O B . TlOR KOHeU. XIX B . HaHMHaiOT MyXÜHHHbl H OCHTb TOpOfiCKIie Hapa/J,bl. OHH TO KpeCTbHHe, KOTOpbK xoflujiH 3a paOoToü B Gojibinne ropo^a, a BepHyBnincb B sepeBHio coxpaHMjiM ropoflCKwe KocTHDMb:. Hepefl nepBofi B O H H O Ü MOJKHa 3aiweTMTb M3MeHeHwa B TpaflMUMOHHbix KOCTioMax, cy>KeHbie uiTaHbi M SoraTbie yKpaineHMa. nocjie nepBOü B O Í J H M MOJioflbie KpecTbaHe npHHHMaiOT coBceM MOijy noflrajiHH, MCKJiiOHaa «iryxbi» (BepxHaa ofleaífla ropnoB B cbopMe nejiepMHKH). nocjie BTopoü BofiHbi MOJio^bie JViyjKHMHbl HaiajIM HOCHTb TOJIbKO rOpOflCKHe KOCTIOMbl. TaKJKe CaMO MOJIOflbie >KeHinHHbI HOCaT TOJibKO ropoflCKwe Hapa^bi, a nosiHJibie coxpaHaiOTb MOfty C B O H X MaTepeñ. MyjKCKOíí K O C T I O M 2KMTejieií 3aryjKa C O C T O M T va ópioK c 6ejioroflOMOTKaHHOrocyKHa, H3 cep^aKa 6e3 pyKaBOB, va njiarua c HepHoñ mepcTH Ha3. «ra3yKoü», va jianTeñ vi nuianw c oBe^ben mepcTH. 3aHMMaeT O H TeppnTopnio c ropn,OB no Turma M OpyjKH H c TmeMenrarmii no CKaBy, H O Ha Tep~ piiTopnr-1 KjiHinaK T . 3H. rypajibmn3He MbicjieHHHKOH nc*re3 coBceM. Ha 3 T 0 Ü caMoñ TeppMTopwií JKeHmHHbi H O C M J I M «jioKTyuíKM», 6ejibie cpapTyxH, a Ha Hora o6yBajiM canora c MarKHMH rojieHKinaMH. MyjKiHHa npn paSoTe na nojie M J I M soina HaKjiaflWBaeT Ha ce6a ropoflCKHü K O C T I O M , Sejibie SpioKH H 6ejibiM cep^an; S T O nepescHTOK TpaflHUHOHHoro Hapa.ua. floMa o^eBaeT pySaxy vi «nojiOTHaHKH» (uiTaHbi vaflOMOtKaHHoronojioraa). Ha Horax H O C M J I M jianTH H3 K03KH, Tenepb pe3HH0Bbie canora H J I H jianra H 3 pe3HH0B0ií innHbi. nepeMeHbi MyjKCKoro Hapa.ua KacaioTbca HCKjnoHHTejibHO 6pioK. B nojiOBHHe XIX B . H M C J I H O H M flBOÜHyío noKpoÜKy: oflMH cpacOH HaKa3biBa.i pa3pe3 B HM3y niTaHMHbi, B T O P O Í I M M C J I uiTaHHHbi 6e3 pa3pe3a. KaK B O ^ H O M T B K M B spyroM cpacone niTaHHHbi 6buiH cpe^He HiMpoKMe M iiMejiM ^Ba «nuninopbi» (flBapa3pe3bi). nepefl nepBOií B O Ü H O Ü MOJio^bie MyjKiHHM npnHHMaioT MOfly 6ojiee y3Knx HiTaHHH M 6oraTbix yKpataeHMíi. nocjie nepBoü BoiiHbi OBJia^ejm y3Kiie SpioKii, yKpanieHHbie uejiKOM no noflrajiaHbCKOMy oópa3qy. HaKOHei; nocjie B T O P O M B O M H M MOJiOAbie MyjKTOHM OTKa3biBaioTca O TflOMOTKaHHbix6pioK, noTOMy H T O B OTcyTCTBMH rapyca He MOrjin O H M óbiTb yKpaineHbi no yBajKaeMOMy BKycy. Ha njienax M rpyflM H O C M J I M MyjKHHHM Sejibie cep^aKH 6e3 pyKaBOB c anjiHKai^HaMbi. BepxHeü oflesiaoü Sbijia «ra3yKa» T. 3 H . njiam va HépHeroflOMOTKaHHorocyKHa, noKpoüKM «fljiHHHoro noHxo». HecoBeprneHHOjieTHaa MOJiofless n cjiyjKSa H O C M J I M rasyKM M3 Sejioro cyKHa. Hx noKpofíKa He Sbijia Be3ae oflMHaKOBa. XapaKTepHOü nepToií pySax U I M T M X M3flOMOTKaHHoronojiOTHa BbijiM «HBMKJie» KBazjpaTHbie KycKH nojiOTHa npMniMTbie no^MbiniKoií M «nuiMKJiaflbi» — KycKM nojiOTHa Ha njienax. Ha rojioBe H O C M J I M iiijianbi M 3 MecTeHKOBOií MaHydpaKTypw yKpameHHbie pa^oM KpacHOro CTaMeHTa H K O C T O H K O M . JlanTM M 3 BOJIOBOIÍ K02KM npMBa3HB3JIM HepHbIMM peMeHHMM. ÜHM He 6bIJIM OpHaMeHTMpOBaHbl. 2CencKaa o^easfla nepBonaMajibHO 6bina c^ejiaHa nojiHOCTbio H3 jibHaHoro ^OMOTKaHHoro nojiOTHa. ByaHMHHMM HapaaoM BteHmMHbi 6 M J I 6ejibiíi nepe^HMK M io6Ka upauíeHHaa M J I M C y3opoM; py6auiKa Ha KOTopyío HaKJiaflMBajiM J I M C O H M K M J I M «KaTaHKy» M cepaaK 3 pyKaBaMM Ha 3MMy Ha rojioBe HOCMjia 3KeHnj,MHa xycTKy, a Ha Horax canorM. B npa3flHHHHbieflHM3aBH3biBajia Ha rojiOBy neneuj a Ha cnMHy 3aKMflbiBaJia «jioKTyuíKy». npa3flHMHHbie canora HMe^H MarKHe rojieHMma. BJIHIOT 57 �SCeHCKan pySaniKa Miaejia noKpoíi .zjjiMHHoro «noHxo», 6wjia Bcer^a KopoTKaa M 6e3 BopoTHMKa. TaK KaK TA MyjKCKan MMeJia «r^BHKJie» noaMbiiuicoñ M«nuiMKJiaflbi» Ha nnenax. IIpa3flHMHHaH pySauíKa OTHHHanacb O T ejKeflHeBHOñ TOHMiieü MaTepMeü TA I H M P O K M M B B I U I M T W M B O P O T H M K O M . Pa6oHMe K>6KH HteHiUMiibi nacTMHHO c KynHOíí MaTepMM, nacTMMHO M3flOMOTKaHHOronojiOTHa. 3TM nocjie^HM KpaCMJIH JKeKmHHbi «oiwa, JIM6O «aBajín B KpacHjmbio B PaSxy. K K>6Ke npHHasjiejKají nepeflHMK, npa3jj,HHHHbiíi 6 M J I cflejiaH c .¡rparoueHHCM MaTepMH. B 6yflHHHHMít aenb xceHmwHa o«eBajia Ha py6auiKy J I M < P H K K , noKpoÜKOü npn6jinjKeHHbiíi K KopceTy, JIM6O «KaTaHKy». KopceT 6 W J I rjiasHoft HacTK) npa3,T;HMHHOM oflejK^bi KopceTM S M J I H pa3yKparueHbi cycajibHbtM 30JIOTOM, noTOM «mejibOHJKKaMH» — nojibCKMMM CTapMHHbiMM MejiKHMM MOHeTaMM, a Tenepb KopajiJioBbiMH 6ycaMn. BepxHeü ojj,e5KflOM 6bijia « J I O K TymKa» — KycoK TOHKoro nojiOTHa cJiosceHHoro nonojiaM, J I H 6 O CKaTepTb H3 y3opnaToro nojiOTHa. npn6jiMJKeHHbifí K jiOKTyuíKe 5biji KpaeuieK c 6eHrajiK>, T I O J I I O , 6aTMCTy M J I M TaKsce c TOHKoro jibHHHoro nojiOTHa. PaHbiue O T jiOKTyniKM Mcne3 va M O A M paHbTyx M njiaTbe, BepxHHH oflejKfla SoraTbix jKeHHuiH. ÜJiaTbe M J I M uiy6a irpMKpHBajia TajiMio O T rúen no mMKOJioTKy. Bepx S T O T O njiaTbH 6 M J I CHHHÍÍ MJIM KapMa3HH0BbIM, nOfl6MTMÜ 6ejIbIM BapaiHKOM.flOManpMKpMBajIM JKGHIHHHbl TOJIOBy XyCTOHKaMH 3aBH3aHHbiMH no/i 6opoflOM. K npa3AHHHHOMy Hapn/jy 3aMyjKHeií HíeHmHHbi npMHaaJiejKají neneu.. XycTKa «HenpoBan» cflejiaHan H3flejiMKaTHOííMaTepww 6biJia BbiuiMTa. rjiaEHMMM opHaMeHTawM óbijiM naeTbi JIM6O KOMnjieKCbi pacTHTejibHbix cpopM. Ha Horax MMejia JKeHiUHHa JianTM, a B npa3^HMHHbie flHH Ha^eBajia canora c inarKHMH rojieHMmaMM, B KOHije XIX B . 6 O T H H K M .flonojiHeHMeMnpa3^.HHHHOfl OflejKflbl 6bIJIM KopajuioBbie 6ycbi. MyjKCKHe HapHflbl 6bIJIM UIMTbie MeCTHbIMM nOpTHblMM H CKOpHHKaMM, a JKeHCKMe UIBeHMH M BblUIMBajIbIin>maMH. CanOXHMKM MMejIH KJIMeHTypy HCKJIIOHMTejIbHO JKeHCKyK), JIM6O H3 MyJKHMH MaJIO KTO H O C M J I canora. 3 T M peMecjieHHiiKH npoMcxo;ji«iH M ? 6e#Hbix KpecTbHH. nopraioü pa6oTaji rrpeHMyíHecTBeHHO y ee6aflOMa,H O 6biJiH Tosce nopTHbie, KOTopbie nyTeuiecTBOBajiM c MecTa Ha MecTO. B HacToainee BpeMH poSoTaiOT eme HeMHoroHMCJieHHbie nopTHbie, O H M U I M I O T MCKjiioHHTejibHo 6ejibie iuTaHM, Be^b ;<ra3yK» H M K T O yace He 3aKa3bmaeT. B KajKflOM AepeBHM pa6oTaji X O T H 6bi O / J ; M H C K O P H H K . PeMecjieHHHnecTBO cKopHssiHoe 6bmo HacjieflCTBeHHoe KaK Hnp. B dpaMMjiHH BaHbKyB TA3 Hefl3bBefl3H, TA3 KOTOpblX Heo6MKHOBeHHO TajiaHTJIMBblM 6bIJI H H BaHbK, yMepuiMÜ B 1937 r. COBpeMeHHO pa6oTaeT TOjibKO O , H ; H H C K O P H H K B MuiaHe rypHeü njieMHHHMK BcnoMHHHyToro ñiia. IÜHTbéM 3aHHMajincb SeflHbie síeHmMHbi, 6e33eMejibHbie KpecTbHHKH. BbiiHHBajibrt(imbi B M U I M BajiM py6axn, nepe^HHKH, BOo6me jibHHHbie nacTH oaejKflbi, TiojieBbie M 6eHrajib03bie OTcwnajiw sceHmwHbi 30 MaKOBa. IIIepcTHHaH oflejKfla 6bijia oKawMJieHa uiHypKOM w BbiuiMTaa rapycoM TA cTaivieHTOM. Ha ra3yKax BflOJib uiHypKOB KpacHoro M J I M KpacHOceporo rapyca HaxopMJiacb BbituwBKa T . Ha3. «i(Mdpp». Ha uiTaHax Sojiee yKpauíeHHbi SbiJiM «nuiMnopbi». B oSmeni yKpauíeHHH Ha uiTaHax 3aryjKaH 6bijiH CKpoMHbie, yMepeHHbie. Ha cep^anKax M cepflaKax HaKJiaflbinaHO anjiMKai^MM c K O J K M KpacHoü TA 3ejieHOíí, KpoMe T O T O npwMeHHjiM BbiuiHBKM M3 pa3Hou,BeTHoro cTaMeHTa. JKeHCKMe Hapaflbi 6bijiM yKpauíeHbi MepesíKofi, 3y6HMKaMM, 3Be3flOHKaMM M TOHKaMH. BbiiHMBKM 6bijin nojiHbie, njiocKMe M nopMCTbie. O C H O B H M M SJieMeHTCM BbIHIMBOK eCTb «JIHT0py3Ka» M «po6yTKa» T. Ha3. BblIHMBKa «TOJIbeflO». BblUIMBaJlblríMríbl BbiniMBajIIÍ MCKJIIOHMTejIbHO ÓejIbIMM HMTKaMM. PEECTP PMCyHKOB Pyc. 1. Topeí; B TpaflMUMOHHOM KOCTioMe. JIocTyBKa, ye3fl JlMMaHOBa. <E>OT. 36. BbiuioMMpcKH, 1953. PMC. 2. CoBpeMeHHWM T M I I ropqa M3 TeppwxopMM 3aryscaH, ye3fl JlMMaHOBa. 4>OT. V. BbimoMHpcKa, 1913 r. PMC. 3. CoBpeMeHHaa o^escfla xMTejiew 3ary?Ka. nopeH6a BejibKa, ye3« JlMMaHOBa. <E>OT. C. <f>jiM3aK, 1950 r. PMC. 4. K O C T K I M rop^a, M3 JlK)6eHH, ye3fl JlMMaHOBa, c noJiOB. X I X B . Ajib6oM H . Ko^epHM^Ke^o Types et costumes de la Pologne JYs 154. TocyflapcTBeHHbiM STHorpadpMMecKMÍl My3eü B KpaKOBe. <Í>OT. H . Kpwrep. P M C . 5. JKeHCKaa npa3flHMHHaa oflex/p HomeHa eme B KOHLíe X I X B . nopeHSa BejibKa, ye3fl JlMMaHOBa. <Í>OT. C. «&jiM3aK, 1950 r. PMC. 6. JlecHMHbiíí B 3aryscaHCK0ií ofleHqje. noflo6MH, ye3« JlMMaHOBa, 1912 r. PMC. 7. MyacHMHa B rasyue, ye3Ji JlMMaHOBa. CE>OT. 36. BbiuiOMMpcKM, 1953 r. PMC. 8. X O 3 H M H M xo3HMKa B npa3«HHHHbix KoerioMax. JIocTyBKa, ye3Ji JlMMaHOBa. * O T . Tp. BbimoMMpcKa, 1953 r. P M C 9. noscMJibiM MyjKHMHa B jieTHeü oflejKfle paBoneri. noflo6MH, ye3A JlMMaHOBa, * O T . C. *jiM3aK, 1951 r. P M C . 10. 3arysíaHMH B ra3yue. MmaHa TypHa, ye3fl JlMMaHOBa. * O T . Tp. BbimoMMpcKa, 1953 r. P M C 11. Mojiofloü roperi B npa3flHHHHOM KOCTioMe. MmaHa JlojibHa, ye3Ji JlMMaHOBa. 4>OT. 36. BbimoMMpcKM, 1953 r. 58 �Plie. 12. M y j R C K a a p y ö a u i K a . A — nepe^, B — 3aii, C — n a c r a noKpoMKji: d — nepeflirae n a c r a , e — f — nojiymeMKa, g — npraiinBaHMe BopoTHMKa gj Ha3. « O U I M B K O I O » K niiiPipaMKe Ha3. «nuiMKJiafleM» — g. fljia yKpenJieHMa BopoTHMKa HMeeT 3 «cep;j,ua» g , h — B O P O T H M K , i — p y K a B , i — MaHjKeT. I I o o6pa3iry MapMH HaBecbHHK. M m a H a flojibHa, ye3ii J l M M a H O B a , 1956 r. Maciirra6 1 : 30. 13. U l T a H b i npa3flHHHHbie, SoraTO y K p a m e H H b i e . CjioMKa, ye3,ą J l M M a H O B a . * O T . P . P e i r a c p y c c , 1950 r. 3a/j,Hne n a c r a , 2 PMC P M C . 14. PMC. 15. IITraHbi p a 6 o n H e . TjiMCHe, ye3ii J I w M a H O B a . <Î>OT. P . PeiiHdpycc, 1952 KapTMHa. C e B e p H b i í í o 6 b ë M 1956 PMC. 16. r. 6axpoMaMW. noJiOTHHHbMx urraHOB ć UJHPOKMX K. PMC. TopcKMe uiTaHbi. A — nepefl, B — I I o5pa3ua. I — C — n a c r a n o K p o ñ K H I o6pa3ua, D — n a c r a co6cTBeHHOCTb H n a 3neM6bi, I I — M3 3afl, MHCT. 17. MccJieii. 19. n a c r a noKpouKM: d, d g— f—pyKaB, KJIMH, x (1) KpecroBoro (2) K a p r a H a . O ô b ë M npocToro KOJKM MuiaHa MHCT. IIOKPOMKM 3 ra3yKM. OôbëM p a 3 H 0 í í MacuiTaô o6pa3iry PMC. n o p r a o r o BMHueHTero H a B e c H H K a . M u i a H a g — floSaBJieHbie nacra ye3/i JlMMaHOBa, 1956 r. flojibHa, 1 : 30. 20. K a p r a H a . O ô b ë M Sejioñ cyKMaHW. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 r. 21. CepflaK. A — nepep,, B — 3 a f l , C — n a c r a noKpoMKM: d — 3 a f l H H H nacTb, e — n e p e ^ H a a , f — nacTM p y K a B a . Miuana flojibHa, y e 3 « J l M M a H O B a . K o n M p o B a H O M 3 KOjuieKUMM C C K H M M npMKjiaiiHbix M C K y c T B Toe. M H C T . Mccnefl. Hapofl. M c K y c T B a . 1956 r. MacinraS 1 :30. P M C . 22. PMC noKpoíiKM. r. T a 3 y K a KpecTOBOM noKpoMKM. A — nepefl, B — 3afl, C — n a c r a n o K p o ü K H : d — n e p e i i c n a c T pyKaBa. lio Pite. Toe. cocTaBjiatomMe n e flojibHa, ye3fl J l M M a Mccjiefl. M c K y c T B a . 1956 r. — nacra BOPOTHMK. H M M p y K a B a M 3a;j,HeM nacTM, e — 3 a f l H s a nacTb, f — 5oKOBbie n a c r a , PMC. MCKycTB 1 : 30. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 PMC C— KacwHKM, r. KOJijieKij,MM C e K L ( M M npMKjiaflHbix MCKycTB Toe. M 3 MacuiTaB 18. 3ap, 3afl (noHxo), e — SoKOBbiM M HJBa. PMC Hapofl. M c K y c T B a . 1956 r a 3 y x a . A — nepe/j,, B — pefl noKpoüKH n p o M C x o ^ M T M 3 TjiMCHero, ye3fl JÎMMaHOBa. P M C . O j i e o H o p a HHKOBCKa. M3 KOjuieKUMM C C K U M M npMKJiasHbix PMC. Bo3HHHbCKa, r. MyjKnMHa B „nemeM npa3flHHnHOM CKa, 1953 r. 23. CepsaK M3 OKpecTHOCTeü 24. Kepnue noflrajiHHbCKoro rp. PMC 25. PMC. 26. BbiuiOMHpcKa, 1953 K O C T K i M e . IIOfloÔMH, ye3JJ, J l M M a H O B a . <S>OT. Tp. 3aryjKa, ye3fl JlMMaHOBa. rana HOuieHHbie <£>OT. jKMTejiHMM BbiuiOMMp- 1954 r. ye3/i J l M M a H O B a . 4>OT. 36. Bbi- C T . JJ,eriTyiiieBCKM, 3ary>Ka. I I O Ä O 6 M H , r. YKpauieHMH H a BopoTHMKe uiOMMpcKM, 1953 r. ra3yKM M uiJianbi. I l o a c « 3 6 y ñ H H U , K M » ( p a 3 6 o ü H M n M M ) c KOHua MuiaHa XIX B. I y p H a , y e 3 i j J l M M a H O B a . <t>OT. ye3R JleHTOBe, 36. J l M M a H O B a . <£>OT. Bbiuio- MMpcKM, 1953 r. PMC 27. Tpy6Ka PMC. 28. fleByuiKa 36. PMC 29. y n o T p e 6 j i a e M a a 3aryscaHaMM n e p e i i 1914 r. O Ö I H H H B H / J , M 3 CTopoHbi riMcajKOBa, ye3fl JlMMaHOBa. P M C 3/J,3. Ilbiui, 1953 r. B TpaflHHMOHHOM n p a 3 # H H n H O M K O C T H D M C MuiaHa floJibHa, ye3/i JlMMaHOBa. <E>OT. KypMTejibHaa C3aflM. M BbiiHOMMpcKM, 1953 3KeHCKaa py6auiKa h i —• 5Ka6Ka, i — CTBa, 1956 P M C . 30. M3 BOPOTHMK. r. M a c u i T a S 1 SCeHCKaa CBa/j,be6Haa nepeflHaa M 31. PMC 32. BbiuiMBKa py6auiKa c 1904 r. A P . P e i r a c p y c c , 1950 HMe/j,3Be/j,3b, MHCT. nacTb h — nurapaMeK, ye3^ JlMMaHOBa. Hccjie/j,. Hapofl. — nepe^, B — 3 a f l , C — n a c r a ( I I O H X O ) , e — p y K a B , f — MaHHceT, BOPOTHMK M MaHsceTbi yKpameHHbie <î>paHL(MiiiKM K a n a n . M u i a H a T y p H a , nepe^Heii CTpysceK. CeKi^MM n p M K J i a f l H b i x M C K y c T B T o e ceKi^MM n p w K J i a f l H b i x MCKycTB. T o e PMC noKpoÜKH: d — p y K a B C M O T p a CBepxy, McKy- :30. nacTb 3a/j,Haa nuiMpaMKa i — nepeii;, CTBeHHOCTb Co6cTBeHHOCTb MapMM KOJiJieKiiMM C — nacra B . A —nepe/j,, B — 3aR, e — p y K a B , f — MaHJKeT, g — n e p e ^ H a a M 3aflHaa, KonMpoBaHO r. c KOHua X I X nacra py6aiuKM Hapofl. nepe« MeJiKOii Sejioii 1956 h, h x r. d — — nacTM BMUIMBKOM. KonMpoBaHO McKycTBa. 1914 IIOKPOMKM: —- noflMbiiiiKa, ye3fl JlMMaHOBa. M H C T . MccJie^. sceHCKOfi g CO6- M3 KOJiJieKi^MM MacuiTa6 1 : 30. r. CjioMKa, ye3fl J l M M a H O B a . 4>OT. r. XCeHCKaa py6auiKa. A — n e p e « , B — 3afl, C — n a c T M I I O K P O M K M : d, d x — no/j;oji, f — nacra g — p y K a B , h — MaHJKeT, i — B O P O T H M K . C o Ö C T B e H H O C T b AHHbi BMfl3MiiiOBeM. M u i a H a flojibHa, ye3fl J l M M a H O B a . M3 K O J I J I C K I J I M M C e K i ^ M M n p M K J i a ^ H b i x M C K y c T B T o e M H C T . Mccjiefl. Hapofl. M c K y c T B a . , 1956. MacuiTa6 1 :30. 33. BMuiMBKa Ha TJiiojieBOM njiaTKe c KOHu,a X I X B . M u i a H a flojibHa. <I>OT. P . PeftHcbycc, 1950 r. 34. K o p c e T c n ë p H e r o 6apxaTa n e p e i i 1914 r. y K p a u i e r o i a c e p e S p a H b i í i H I M X . CjioMKa, y e 3 i i JlMuiëMKM PMC. PMC MaHOBa. <I>OT. P . P e ü H C p y c c , 1950 P M C 35. KopceT *OT. c nëpHero r. 6apxaTa, yKpauieHMa cepeopaHbiił P . P e ń H c p y c c , 1950 HIMX, 6ycbi. CjioMKa, ye3fl JlMMaHOBa. r. 59 �Puc. 36. KopceT c nenaTHoro u i ë j i K y nepe/r 1914 r. CjiOMKa, ye3a JlMMaHOBa. <E>OT. P. PefóHCpycc, 1950 r. Puc. 37. 3aMy5KHHH j K e m u H H a B n p a 3 f l H n M H 0 M KocTioMe. M m a H a flojibHa, ye3fl JIwMaHOBa. <Ï>OT. C. <ï>jiM3aK, 1950 r. Puc. 38. Bejian BbiiiiMBKa Ha T i o j i b e B O M n j i a T K e c KOHua X I X B . M n i a H a flojibHa, y e 3 i i JlMMaHOBa. <I>OT. P. PMC 39. PeftHdpycc, 1950 JKeHiuwHbi Tp. PMC 40. Puc. 41. PMC. 42. B r. coBpeiweHHbix BbimoMMpcKa, 1953 npa3flHHHHbix KOCTioMax. MmaHa ß o j i b H a , ye3fl JIwMaHOBa. 4>OT. r. fleByiuKa B TpasHHMOHHOJi npa3AHMHH0M KocïTOMe. IIofloSHH, ye3fl JlMMaHOBa. <t>OT. 36. BbiruoMwpcKM, 1953 r. JJ,eByruKa B npa33HiiHH0M KocTioMe. Ü O ^ O Ö M H , ye3,a; JlMMaHOBa. <Î>OT. r p . BwinoMMpcKa, 1353 r. C H a p H ß b i K Bbipa6oTKe c b i p b n : a — C K a n a (iiHCTpyMeHT) K KoxceBeHHOMy aejiy, b — #ocoHKa K H3roTOBJieHHK) pyKaBi-m, c — Majiaa CKana, d, e — CHapaflbi K Bbipa6oTKe T . Ha3. « K M - TacoB», f — HHCTpyMeHT, KOTopbiii p a 3 Ö p a c b i E a e T roM), f i — u i e p c T b Ha n y x (rpeHnyBKa Ha3. dpaxnon- — CTpyHa H 3 K H U I K H , g — MHCTpyMeHT c 3apy6KaMW, K O T O pbiM KOJie6aeT CTpynbi rpeHnyBKM, h — BbiflejiKa K O J K M , i — « n e H b i » . (cHapnflbi K B b i p a ö o T K e K O J K M ) . P M C Ce6. <£jiM3aK, 1953 r. M a c u i T a S : a — 1 :18, 'b — 1 : 2 4 , c 1:6. 1 :30. PMC. PMC. PMC onpaBa, f 2 43. Pofl n o f l r a j i H H b C K o r o Kocnona. I I O S O Ô M H , ye3fl JlMMaHOBa. <J>OT. 3 6 . B M H I O M M P C K M , 1953 r. 44. y K p a i n e H M H B b i i m i T b i e Ha n i T a n a x 3aryjKan: a — d —• yKparueHMH noa miiMnopeM ( n c f l M b i i i i KOM) PMC flepeBHHHaH B xpoHOJiori-itiecKOM paenojiojKeHMM, a — 6 o j i e e C T a p b i e , e—g — yKpameHWH n a 3 . «Kpaür(-> BbiuiMTbie n p M JiaMnace, e—c X I X B . , f — c r. 1920—39, g yKpauieHMe B MecTO «Kpoîiua», h—• yKpameHiie HiTanMHbi, 1—1 — n p y r n e yKpaineHMH i — KpoKi-ieBKa peflKan (cTpanMJibHaa B B I niMBKa), j — rycTaa, k — cii,e6oHKa, 1 — yKpanieHwe BeTKa. P M C C. <£>jiM3aK, 1953 r. 45. yKpaineHMH nuiMnopoB T . H a s . BbiimiBKa c K o r y T K e M (c n e T y n i K O M ) . M m a H a flojibna, ye3Ą JlMMaHOBa. <3?OT. 36. B M H I O M M P C K M , 1953 r. 46. yKpauieimn K O C T I O M O B 3aryjKan: a —• n a cm-iHe ra3yKM KpacHbiM M cepbiM rapycoM, b — p o 3eTKa BbiuiMTa Ha 3aTbijiKy ra3yKM, c —y3eji MsroTOBjieHHbiH M3 C T a M e H T a M 3 e j i e H e í í KOJKM Ha cnMHe KOJKyxa, d —• yKpaineHMH ra3yKM. P M C . Ce6. <£>jiM3aK, 1953 r. P M C 47. 1. BbiuiMBKa Ha py6auiKe: a — H a HayrojibHHKy m e ï ï K M , b — Ha MamKeTe, c —-Ha BopoTHMKy I I . BbiiuMBKa H a nenpoBOM njiaTKe c KOHua X I X B . C o 6 c T B e H H O C T b C T . MMCiopoBen c IIOflo6MHa, ye3fl JlMMaHOBa. M3 KOJuieKipiM CeKręiiH npMKJia^Hbix MCKycTB roc. M H C T . Mccjiefl. Hap. McKycTBa 1956 r. P M C 48. yKparneHMH cep^aKa, ye3fl JlMMaHOBa. <E>OT. C T . JJjenTymeBCKM, 1954 r. P M C 49. 2KeHCKaH CBaae5Han p y ö a n i K a a) A î K y p H a n B b i n i M B K a Ha dpap-ryxe c KOHua X I X B . BMiiiMBajia Tepeca C T a H e K K a H T y c b O B a . rtoflOÖMH, y e 3 ^ JlMMaHOBa. b) EEjiocKaH BbiniMBKa. M r n a H a T y p H a , yesii JlMMaHOBa. K o n n p o B a H O M3 KOJiJieKij,HH CeKi(MH n p M K J i a ^ H b i x HCKycTB Toc M H C T . Mccjie/r. Mapofl. M c K y c T B a , 1956 r. P M C . 50. Kepnue ( j i a n T M ) c n e p M O ^ a 1920—1939 r. Mniana T y p H a , ye3fl JlMMaHOBa. * O T . P. Peimcbycc, 1951 r. P M C . 51. KapTMHa. P a c n p o c T p a H e H H e STHunecKMX r p y n n B p a ñ O H e 3ary>KaH. P M C . K. Bo3HMHbCKa, 1956 r. P M C . 5 2 . KapTMHa. OSbëM 3aryjKaHCKHx K O C T I O M O B . P M C K. BoąHMH:cKa, 1956 r. Ü J i a n m e T I . 3 a r y j K a H C K M Ü K O C T I O M . P M C . H. K a p o j i R K . I l j i a H m e T I I . 3 a r y j K a H C K H M K O C T I O M . P M C . H. K o p o j i H K . PwcyHKM rpadpMHecKH M c n o j i H M J i a Mar/ja M a ü c H e p y B H a . �English Summary The inhabitants of the northern slopes of Gorce mountains and of parts of the Beskidy area are called „Zagórzanie". They form an intermediate ethnical group living between the „Podhalanie" and the „Kliszczaki" people. Their traditional folk-costume is passing now into complete disuse but some of its parts as: the white trousers and white sleeveless jackets lined with sheepskin, called „serdaczki", are still commonly worn. This folk-costume underwent many changes caused by economic and fashion influences. I n modern times i t had to yield place to town-clothes but peasants still keep wearing for practical reasons woollen trousers, sleeveless „serdaczki" and a foot-gear called „kierpce"- mountainers' low shoes formerly made of soft skin and now of rubber used for tyres. At the turning point from the 18th to the 19th century „Zagórzanie" wore home-spun clothes, though, as i t is known from archival records, women used also to wear dresses of factory made cloth. A t the end of the 19th century men clad i n town clothes made their first appearance i n the villages. They were peasants who emigrated to cities and, coming back to their native places, they kept their town clothes. Before the Great War changes i n the traditional folk-costume may be obser­ ved, both i n cut and ornament,' namely i n the narrower cut of trousers'legs and their richer orna­ ments. After the Great War young peasants wholly followed the fashion of Podhale people with the exception of a short loose jerkin called „cucha". Since World War I I the custon of wearing folkdresses has been completely given up by the young men generation. Young women also wear now town dresses, while the elder one keep to their mothers' fashion. Men's costume Zagórze men's costume, consisting of trousers made of home-spun cloth, of a sleeveless „serdaczek", an overcoat called „hazuka", made of black wool, of „kierpce" and a felt hat made of sheep wool, was worn i n the area from Gorce to Tcim and Stróża, from Trzemeśnica to Skawa. However it disappeared completely in the region inhabitated by the „Kliszczaki" people, i . e. in the mountainious Myślenice area. I n this area women wore a piece of fine folded linen upon their shoulders („łoktuszki") white aprons and high boots with soft legs. Zagórze people, when working outdoors, usually wear town clothes, but often also the remnant parts of the former traditional costume: a white „serdak" and white trousers called „płócienki". As foot­ gear in the whole region „kierpce" were formerly i n use, but nowadays rubber shoes or „kierpce" made of rubber are worn. Changes i n the costumes of men concerned mainly the fashion of trousers. I n the middle of the 19th century they were of twofold cut: one with a vertical slit at the bottom of the legs, the other without slit. I n both types legs were fairly broad. Before the Great War young peasants took to the fashion of wearing narrower legs with more rich ornaments. After the Great War trousers with narrow legs ornamented i n Podhale pattern were dominant. Lastly, after the second World War, the young peasant generation gave up wearing white home-spun trousers as the lack of woollen yarn did not allow to embroider them according to the ruling taste. To protect his back and his chest the „Zagórze" peasant puts on a sleeveless „serdaczek" with applications. As an upper garment he wore formerly a „hazuka", i . e. a claok of home-spun black cloth of a poncho cut. Youngsters and servants used to wear a „hazuka" of white cloth. Its cut was not everywhere the same. The cha­ racteristic features of shirts sewn from home made linen were gussets under arm-pits and straps upon the shoulders. The head-wear consisted of a hat manufactured' i n some small town factory, ornamented with strips of red ribbon or with a string of small bone cubes. „Kierpce" made of oxen skin were tied to the foot with black leather strings and had no ornaments. Women's dress A woman's dress was primarily made completely of home-spun linen. The everyday dress con­ sisted of a white petticoat worn oh the body with a dyed or printed skirt upon it, a shirt on which a bodice or jacket was put on and i n winter „serdaczek" with sleeves. Women used to cover SI �their heads with kerchiefs and on their feet they put „kierpce". On festive days women wore bon­ nets and upon their shoulders the so-called „łok tuszki". The festive foot-gear consisted of high boots with soft legs. A woman's shirt was of an oblong poncho cut, i t was also short and without collar. Like a man's shirt i t had gussets under the arm-pits and shoulder-straps called „przykłady". The difference between a festive and an everyday shirt consisted i n finer fabric and a large embroidered collar. Work-skirts were sewn partly from bought stuffs and partly from home-spun linen. The latter used to be dyed at home or sent to a dyeing factory at the town of Rabka. To the skirt belong an apron, made of coarse material for workdays and a finer one for holidays. On workdays women wore upon shirts bodices of a corset shape or a jacket called „katanka". A corset was a part of the festive dress and was adorned with tinsels, later with coins and nowadays with corals. As outer covering was worn a double folded square piece of fine linen or a patterned linen table-cloth, called „łoktuszka". Similar to „łoktuszka" was a piece of bengal, tulle batiste or also of fine flax linen. Earlier than the „łoktuszka" the „rańtuch" and the gown worn by well-to-do peasant women went out of fashionThe gown or „szuba" covered the body from neck to ankles, its outer side was dark-blue or crim­ son and its was lined with white lamb fur. When at home each woman covered her head with a ker­ chief tied under the chin. To the festive dress of a married woman belonged a bonnet. The kerchief for the bonnet was made of a very fine tissue with embroidery representing a flower or a floral mo­ tive. As foot-gear woman wore „kierpce" and at the end of the 19th century shoes. Finally coral strings completed her dress. Men's costumes were made by local taylors and furriers; women's dresses by seamstresses and embroideresses. Shoemakers had almost exclusively customers among women as but a few men used to wear high boots. Those craftsmen came from the strata of poorer peasants. Taylors worked mainly at their homes but some of them were also itinerant. Nowadays only a few special taylors are still working and they make exclusively white trousers as there is no demand for „hazuka" cloaks. Every village had at least one furrier and this craft was a family heritage as for example i n the Bańka family at Niedźwiedzie, among which the most prominent was Jan Bańka who died i n 1937. Now­ adays there is only one furrier at Mszana Dolna, a nephew of the above mentionned Jan Bańka. Sewing was done by poorer women, by crofters, embroideresses called „wyszywaczki" ornamen­ ted shirts, aprons, and other parts of dresses made of linen. Embroidery on tulle and bengal was done in the town of Maków. ,. Ornaments on woollen men's costumes consisted of lace trimmings and embroideries made from woollen yarn or „stament". Hazuka-cloaks were ornamented with trimmings of red or grey-reddish woollen yarn with a parallelly running cross-stitch called „cyfry". The embroidery of trousers requi­ red a high standard of craftsmanship. On the whole this embroidery was unpretentious and not showy. „Serdaki" or „serdaczki" had applications of green or red leather and colourful trimmings of „sta­ ment" (a sort of tape) Women's dresses were embroidered with simple patterns as drawn-work, notch-work, stars and dots and all other kinds of stitches. The basic element of richer compo­ sitions is the toledo embroidery. Embroideresses used exclusively white threads for their work. 0 LIST OF P L A T E S Fig. 1. Highlander i n traditional festive dress. Łostówka, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 2. Contemporary type of highlander from the area of Zagórze, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 3. Contemporary dress of Zagórze peasants. Poręba Wielka, the district of Limanowa. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 4. A highlander's costume. Lubienia, Limanowa district. J. Kopernicki album — Types et costu­ mes de la Pologne nr. 154. Ethnographical Museum at Cracow. Phot. J. Krieger, second half of the 19th century Fig. 5. Woman's festive dress yet worn at the end of the 19th century. Poręba Wielka, the district of Limanowa. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 6. Forestiers i n Zagórze costumes. Podobin, the district of Limanowa, 1912 Fig. 7. Man i n hazuka, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 8. Farmer and his wife i n festive dress. Łostówka, the district of Limanowa. Phot. G. Wyszo, mirska, 1953 Fig. 9. Elder man in summer work-cloth. Podobin, Limanowa district Phot. S. Flizak, 1951 Fig. 10. Zagórze peasant i n hazuka-cloak. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 11. Young man i n festive dress. Mszana Dolna, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 62 �Fig. 12. A man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d-fronti, e-back, f-half of shoulder-strap g-fragment of collar, g-part called „oszywka". Three parts called „serca" to strengthen the collar — g , h-collar, i-sleeve, j-cuff. Outline by Maria Nawieśniak. Mszana Dolna, Limanowa district 1956 Scale 1 :30 Fig. 13. Richly ornamented trousers, for festive days. Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 14. Work-trousers. Glisne, the district of Limanowa. Phot. R. Reinfuss, 1952. Fig. 15. Map. The northern area where linen trousers with fringes are worn. Drawn by K. Woźninska 1956 Fig. 16. Highlander's trousers. A-front, B-back, C-parts of cut of specimen I , D-parts of cut of speci­ men I I . I-from Glisne, by permission of Jan Zięba. II-from Kasinka, Limanowa district. Drawn by Eleonora Jankowska. From the records: of the Section of Decoratif Art, Institut for Research of Po­ pular A r t , 1956 Fig. 17. Hazuka-cloak. A-front, B-back, C-parts of cut: d, departs forming front and back (poncho), e-side gore, f-sleeve, g-collar. Mszana Dolna, Limanowa district. From the records of the Section of Decoratif Art, Institut for Research of Popular Art, 1956. Scale 1 :30 Fig. 18. Map. The area with hazuka-cloaks of simple cut (1) — of cross cut (2), and 3 mixted cut. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 19. Hazuka-cloak in cross-cut. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front with parts of sleeve and back, s-part of back, f-side-gores, g-sewn parts of sleeve. After a model of the tailor Wincenty Na­ wieśniak. Mszana Dolna, Limanowa district 1956. Scale 1 :30 Fig. 20. Map of the eastern area on which, white overcoats are worn. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 21. Bodice. A-front, B-back, C-parts of cut: d-the back, s-the front, f-parts of sleeve. Mszana Dolna, Limanowa district. A copy from the records of the Section of Decoratif Art, Institut of Research of Popular Art, 1956. Scale 1 : 30 Fig. 22. Man in summer festive dress. Podobin, Limanowa district Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 23. Jacket or „serdak" from the area of Zagórze, Limanowa district Phot. St. Deptuszewski, 1954 Fig. 24. „Kierpce" of Podhale type worn by Zagórze people. Podobin, the district of Limanowa. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 25. Ornaments upon collar of a hazuka-cloak and upon a hat. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 26. Belt called „zbójnicki" from the end of the 19th century. Łętowe, the district of Limanowa. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 27. Smoking-pipe used by Zagórze people before 1914. General view, view from the side and the back. Pisarzowa, Limanowa district. Drawn by Z. Pysz, 1953 Fig. 28. Girl i n traditional festive dress. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 29. A woman's shirt from the end of the 19th century. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front and back, e-sleeve, f-cuff, g-sleeve sewn together, h-shoulder strap, hi-gore called „żabka", i-collar. By permission of Maria Stróżak. Niedźwiedź, Limanowa district. From the records of the Section of Decoratif A r t , Institut of Research of Popular Art, 1956. Scale 1 : 30 Fig. 30. Woman's shirt for wedding ceremony from 1904. A-front, B-back, C-parts of cut: d-front part and backpart (poncho), e-sleeve, f-cuff, g-arm-pit, h, h^parts of the shoulder strap, i - The front, the collar and the cuffs are ornamented with a fine white embroidery. By permission of Fran­ ciszka Kapacz. Mszana Górna, Limanowa district. A copy from the records of the Section of Decoratif Art, Institut of Research of Popular A r t 1956. Scale 1 : 30 Fig. 31. Embroidery on the front of woman's shirt, from before 1914. Słomka, the district of Lima­ nowa. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 32. Woman's shirt. A-front, B-back, C-parts, of cut: d, d^lower part called „podołek", f-parts of the shoulder-strap, g-sleeve, h-cuff, i-collar, By permission of Anna Widziszowa. Mszana Dolna Limanowa district. 1956. Scale 1 :30 Fig. 33. Embroidery upon kerchief of tulle, from the end of the 19th century. The neighbourhood of Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 34. Bodice of black velvet with gildings, from before 1914. Słomka, the district of Limanowa. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 35. Bodice of black velvet, ornamented with sam and tinsels Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 36. Bodice of dyed silk, from before 1914. Słomka, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1952 Fig. 37. Married woman i n festive dress. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. S. Flizak, 1950 Fig. 38. White embroidery upon kerchief of tulle from the end of the 19th century. Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1950 Fig. 39. Women in contemporary festive dresses. Mszana Dolna, Limanowa district Phot. G. Wjn H I mirska. 1953 2 �Fig. 40. Girl in traditional festive dress. Podobin, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomirski, 1953 Fig. 41. Girl in festive dress. Podobin, Limanowa district. Phot. G. Wyszomirska, 1953 Fig. 42. Implements for working on raw products and garmsnts of Zagórze peasants: a-the so-called „skąpa" for tanning skins, b-a desk for making gloves, e-a small „skąpa", d, e-tools to make pompons called „kitasy", f-a card called „fachponga" serving to card the wool, f*-a wooden handle, f -a string made of bowels, g-a notched tool to put the string into movement, h - tanning bank, i - implement for working on skin. Drawn by S. Flizak 1953. Scale a — 1 :18, b — 1 :24, c-d — 1 :6, f - i : 1 :30 Fig. 43. Highlander in a transformed Podhale costume. Podobin, Limanowa district. Phot. Z. Wyszo­ mirski, 1953 Fig. 44. Ornaments upon trousers belonging to Zagórze peasants: a-d: ornaments beneath the slit, a — the most ancient one, e-g ornaments called „kraje", e — from the 19th century, f — from 1920—39, g — ornament replacing the „kraje", h — ornament upon the leg of the trousers, i-1 other ornaments for trousers, i — a stitch called „krokiewka", a rather scarce one, j — a thick stitch, k — stitch called „ściebonka", 1 — embroidery called „gałązkowy". Drawn by S. Flizak 1953. Fig. 45. Trousers with ornament called „kogutek". Mszana Dolna, Limanowa district. Phot. Z. Wyszomir­ ski, 1953 Fig. 46. Ornaments upon garments of the Zagórze people: a — ornament in the back of a hazuka-cloak made with red and grey woollen thread, b — rosette embroidered on the back of a hazuka-cloak, c — tie made with tape and green skin in the middle of a fur, d-i ornaments embroidered upon hazukacloak. Drawn by S. Flizak, 1953 Fig. 47. Embroidery upon a shirt: a — corner b —ruff, c — collar I I . Embroidery on kerchief from the end of the 19th century By permission of St. Misiurowa. Podobin, Limanowa district. Fig. 48. Ornaments upon „serdak", Limanowa district. Phot. Deptuszewski St., 1954 Fig. 49. a) Transparent embroidery upon apron from the end of the 19th century. Embroidered by Te­ resa Stanek Kantusiowa. Podobina, Limanowa district, b) Flat embroidery and stitching upon woman's shirt for wedding ceremony. Mszana Górna, the district of Limanowa. A copy from the records of the Section of Decoratif A r t , Institutof Research of Popular A r t , 1956 Fig. 50. Shoes called „kierpce" from 1920—39. Mszana Górna, Limanowa district. Phot. R. Reinfuss, 1951 Fig. 51. Map of ethnic groups in the region of Zagórze. Drawn by K. Woźninska, 1956 Fig. 52. Map of the area of Zagórze folk costume. Drawn by K. Woźninska, 1956 Table I Folk costume of Zagórze. Painted by J. Karolak. Table I I The folk costume of Zagórze. Painted by J. Karolak. Drawn by Magda Meissner. 2 ��20» 20' 20'io' 1 \ * l LACHOWSKIE -WARSZAWA 0 v >0 ZASIĘG UBIORU ZAGÓRZAN • • • • • g r a n i c a zasięgu Zagórzan 0 Podzialka 1:200000 2 4 6 Km 20°W Ryc. 52. Mapa zasięgu ubioru Zagórzan 1. Właściwy ubiór Zagórzan. 2. Odmiana północna z wkładem ele­ mentów kliszczackich i lachowskich (portki płócienne z frędzlami). 3. Peryferie południowo-wschodnie z ubiorem mieszanym, zagórzańsko-podhalańskim. 4. Południowo-Zachodnie paryferie Zagórzan z ubio­ rem podhalańskim. Rys. Krystyna Woźninska, 1956 r. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h -wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski. typy Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój p y r z y c k i . Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2, Adam Glapa — Strój dzierżacki, 5. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i 4. Halina Mikułowska — Strój (lubuski), kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój p s z c z y ń s k i , 5. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich. C z ę ś ć I V . MAZOWSZE i S I E R A D Z K I E : 1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki, 3. Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 4. Janina Krajewska — Strój opoczyński.% Część V. M A Ł O P O L S K A : 1. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 2. Edyta Starek — Strój spiski, 5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 4. Franciszek Kotula — Strój ł a ń c u c k i , 5. Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 6. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan. W druku znajdują s i ę : 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Janusz Kamocki — Strój sandomierski. / �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Nr CW 2 328'î Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój Górali Szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój zagórzan ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a6d58bb13f9852bdf596e6f2d1c78c0.pdf a8ad9198ff6a9595a578e9898a9c89d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6514 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6086 Title A name given to the resource Poor Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.156-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Kuba Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WI ESŁAW SZPILKA Poor Ethnography I n 1981 “Polska Sztuka Ludowa” published answers to a questionnaire posing the following question: “Ethnography - Ethnology - Anthropology of Culture - Folk Studies. What are they? What is the­ ir aim?”. 1 Apparently, the question concerning eth­ nography divided the respondents the least. Despite great differences in perceiving the pursued discipline almost all agreed with the image of ethnography pre­ sented by L. Stomma. An auxiliary science - ethno­ graphy - whose range corresponds to the first phases on research: observation and description, fieldwork. The characteristic type of ethnological research is a monograph pertaining to a sufficiently limited group so that the author is capable of amassing the majori­ ty of his information thanks to personal experience. Ethnography also encompasses methods and techni­ ques referring to work on the spot, the classification (...) and description of particular cultural phenomena regardless whether the heart of the matter concerns arms, tools, beliefs or institutions (Claude LéviStrauss). Ethnography thus encompasses works that are often the easy victim of derision - studies that pro­ pose catalogues of farm tools, rural wells, beliefs about plants, etc. and the range of their occurrence, mono­ graphs dealing with particular villages, etc. Naturally, they would be deprived of all meaning if they were to constitute an aim in itself (unfortunately, this does take place). After all, their role entails collecting sour­ ces and the introduction of order within the latter for the sake of ethnology. In this sense they can be useful and valuable. A s can be seen, the differentiation of ethnology and ethnography is not a question of ter­ minological jugglery. Its indispensability is delineated by the regrettably rather unfamiliar motto formulated by Jean-Thierry Maertens: Each ethnologist must be also, at least partly, an ethnographer. After all, the path from ethnography to ethnology remains long. 2 A quarter of a century ago ethnography did not pose a challenge for the authors of New Polish Ethnology and the respected representatives of its classical form. It remained merely a first step, necessary but still ra­ 156 ther simple and calling more for organisational than intellectual effort. Questions, problems, and cognitive difficulties were to come to the fore after this stage, naturally for those capable of following the long path towards ethnology. Reflection, interpretation, and science worthy of a university level - all pertained not so much to practicing ethnography, which took pla­ ce "somewhere”, as to the creation of ethnology and anthropology taking place “’here”, in the very centre. Exercises and professions, the path and the target this was the order of the relation. It would be difficult, therefore, to become surprised that ethnography va­ nished from the names of scientific institutions. A n­ thropology and ethnology sounded more serious and more respectable and, predominantly, they better re­ vealed the meaning of the network - the discovery of the “truth” of culture and man. As is usually the case, conciliation above all decisions - and the question of ethnography became its unexpected and unconscious cause - is more the effect of ignorance, lack of con­ centration, and absence of deeper reflection than an obvious and well-devised assessment. When practi­ cing ethnography was regarded as an object of studies, being there - as the phenomenon in question was in­ terpreted by Clifford Geertz, one of the most brilliant commentators - revealed its entire complicated natu­ re. Suddenly, everything started to become distorted. What is that mythical “terrain” in which research is to be conducted? Why is it to be precisely that and not the other, what are the criteria of selection, and what should be the decisive premise? What about research itself, the great task of collecting sources and putting them into order? What methods of obtaining informa­ tion are most adequate, and when can we accept that sources are so complete that we can start transforming them? W hat sort of methods should be applied and what sort of carriers can be used in view of the fact that they all somehow deform reality? These are only some of the more obvious questions. The heart of the matter does not lie in the fact that there are no an­ swers. They do exist, but when everything has to be justified then ethnography, an ancillary science and the first step towards ethnology, begins to expand and grows complicated. It becomes involved in interpreta­ tions and presents ambiguous material for further ana­ lysis, endowed with a great number of question marks. Nonetheless, thanks to studies by C. Geertz we can indicate several properties of ethnographic knowled­ ge, i.e. those that define it the strongest. 3 Probably the most obvious is its local nature, the outcome of a close connection of the presented image and fieldwork. N a­ turally, one cannot be everywhere and see everything. The solution to this obvious observation was to assu­ me the form of a monograph: a single place, a single institution or belief, nothing more and yet so much, intensely and personally observed and experienced. �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY We attach importance to the idea of a monograph not because this is the form in which real ethnography was to realise itself. Belief in the existence of small, isolated cultures that can be totally grasped has lain in ruin for long. The fact that decryption calls for di­ stinction and is always made by someone continues to exist and possesses obvious significance. Today, a mo­ nograph is not a holistic description of something, but a detailed depiction of someone. Geertz coined the term “ thick description”: Ethnography comes down to thick description. What the ethnographer is in fact faced with— except when (as, of course, he must do) - he is pursuing the more automatized routines of data collection - is a multiplicity of complex conceptual structures many of them superimposed upon or knotted into one another, which are at once strange, irregular, and inexplicit, and which he must contrive somehow first to grasp and then to render. And this is true at the most down-to-earth, jungle field work levels of his activity; interviewing informants, observing rituals, eliciting kin terms, tracing property lines, censuring households ... writing his journal. Doing ethno­ graphy is like trying to read (in the sense of "construct a reading of”) a manuscript—foreign, faded, full of ellipses, incoherencies, suspicious emendations, and tendentious commentaries, but written not in conventionalized graphs of sound but in transient examples of shaped behaviour. 4 To present “something” in an ethnographic manner designates not only providing diverse images, as colo­ urful and intense as possible, but also presenting it in such a way so that it would disclose meanings. This is the obverse and the reverse of identity, its two indi­ spensable sides. To see and seek meaning is the point of departure for practice, which ends with a record of sensible perception. In order to provide such testimo­ ny, to obtain local knowledge, the ethnographer sets off, and, just as Jerzy S. Wasilewski, he “travels” or like Andrzej Stasiuk, he “goes to Babadag”. He co­ mes across space, physically experiencing its concrete nature. This fact restricts and closes, moderates the cognitive impetus, but at the same time forces to beco­ me cautious, brings forth the importance of the detail, and hones the senses that touch reality. On-the-spot practice offering dense description - such is the path that we follow. We do not describe the entire World, but only the selected particular world experienced by us. o u r activity is limited by space, on the one hand, and by invisible and omnipresent time, on the other hand. The fact that our discipline has been always facing the temporal problem is testified by its important cat­ egories - cold, archaic culture of the folk type. Within the spaces of those cultures - natural for ethnograph­ ic activity - time was to signify so little that its im­ pact could be outright ignored. Images - the effects of lengthy observation (months rather than years) could be regarded not as historical evidence but as a description of the nature of those worlds. Today, such a premise cannot be maintained. The contemporary shape of the life of the protagonists of ethnographic grand narratives from the first half of the twentieth century has changed immensely. The Boro tribe, the Nuer people, the Trobriand islanders, the inhabitants of Białka, Jurgów, and Łapszanka, whom we visited at the end of the previous century, all differ. The obvi­ ous character of this observation is the reason why it is necessary to accept not only the fact that we were there and wrote here but also that we were there and then and are writing now. This act has its consequenc­ es. The ethnographic account becomes light because time deprives it of its ultimate and categorical quali­ ties, while at the same time granting it universality. After all, everything turns out to be particular, distinc­ tive, and in this sense exotic, since nothing can resist the voracious passage of time. This outright audible murmur of time renders ethnographic activity fever­ ish, immensely expands its domain, and prolongs its duration infinitely. If the world has actually dimin­ ished and time has accelerated then we are facing a magnificent challenge. In his essay: A la Recherche du Present Perdu M. Kundera wrote: When we study, dis­ cuss, analyse a reality, we analyse it as it appears in our mind, in our memory. We know reality only in the past tense. We do not know it as it is in the present, in the mo­ ment when it’s happening, when it is. The present moment is unlike the memory of it. Remembering is not the negative of forgetting. Remembering is a form of forgetting. We can assiduously keep a diary and note every event. Rereading the entries one day, we will see that they cannot evoke a single concrete image. And still worse: that the imagination is unable to help our memory along and reconstruct what has been forgotten. The present - the concreteness of the present - as a phe­ nomenon to consider, as a structure, is for us an unknown planet; so we can neither hold on to it in our memory nor reconstruct it through imagination. We die without knowing what we have lived. 5 In the sketch: In Search of Present Time he added: By definition, what a narrator recounts is a thing that has happened. But each little event, as it becomes the past, loses its concrete nature and turns into an outline. Narra­ tion is recollection, therefore a summary, a simplification, an abstraction. (...) The nineteenth century began amid decades of explosive events that, time and again and from top to bottom, trans­ figured the whole of Europe. Something essential in man’s existence changed then and forever: History became every­ one’s experience; man began to understand that he was not going to die in the same world he had been born into (...) The shape of every little object —every chair, every skirt — was stamped with its imminent disappearance (transforma­ tion). The age of descriptions began (Description: compas­ sion for the ephemeral; salvaging the perishable). 6 157 �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY The author of The Unbearable Lightness of Being deals with the problem of the present upon the oc­ casion of his journey across the history of the novel. It is not written by an ethnographer, albeit literary problems affect him too. Just like the novelist he is compelled, willing or not, to resolve the question of presentation. Ethnographic knowledge is historical since it is by way of necessity the outcome of recollec­ tion, evocation, the enlivening of memory; it is testi­ mony and a view from afar. Such distance in time and space is not so much complicated as unavoidable. This is the way things were there - says the ethnographer, coming to terms with the historical and local nature of his knowledge stemming from personal experience and producing his own testimony. By the very nature of things, ethnographic knowl­ edge is thus limited and fragmentary. Its features are enhanced by the fact that it is the outcome of someone’s cultivation, and that a concrete someone had derived it from a certain place and time. The ethnographer is distinctive not because he wishes to be original but because he is a person, a unique summa of places, time, language, tradition, family, and a multitude of other factors that distinguish him. Ethnography should be thus treated as the outcome of a meeting of individu­ alised qualities and life. The auteur character of this knowledge, the fact that it always possesses its charac­ teristic style, confirms its incompleteness and non-sys­ tematic qualities. The title of a book by Dariusz Czaja: Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne brilliantly captures this quality and at the same time refers to yet another publication: Works and Lives: The Anthropolo­ gist as Author by Clifford Geertz, demonstrating the significance of the literary aspect of this activity. Writ­ ing, the process of tackling words, style, and conven­ tion, is not merely an enhancing supplement but an important structural element of ethnographic praxis. The force of ethnographic knowledge depends on the quality of its transmission, on the class of the author as a man of letters. After Geertz it is no longer possible to treat the literary quality as a charge levelled against ethnography. It cannot be non-literary, but remains written well or not, a feature that cannot be evaded. Local and historical qualities, fragmentariness and literariness - each of those traits is connected with a choice. If the latter is to be conscious (which is not necessary, but certainly remains desirable) then it calls for justification. Why the opera and not a highlander’s costume, whence mass culture and not that of the Eskimo? A totally fundamental explanation is onto­ logical. We deal with something due to its ontological nature. This necessary condition is probably insuffi­ cient. Certain order can be discovered in extremely non-homogeneous collections, i.e. ethnography. The most frequently described spaces were worlds that to­ day are weak, vanishing, marginal, and insufficiently appreciated. True, they could possess numerous repre­ sentations, such as the peasant or nineteenth-century tribal cultures, but the centre that at the time gener­ ated the civilizational model perceived them as low, archaic, and without a future. Interest in that, which was weak and declining possessed different ideological justifications, but this was a durable tendency: from the strong to the weak, from the certain to that, which calls for justification. To put it differently: the ethnog­ rapher seeks poverty and grows close to it. What is the source of this curious predilection, this strange fas­ cination? Evolutionists mentioned the beginnings of cultures, the first stages. This is where they wished to perceive them. For the functional school, the structur­ alists and the semioticians, these were sui generis sam­ ples offering a better and easier view of mechanisms ruling culture as a whole. Marginal qualities could be also important for delineating a fuller mage of man, for extracting that, which dominates and in reality is concealed and not at all obvious. These justifications, to a considerable extent possessing solely historical value (which is not to say that they were devoid of value), are certainly insufficient to explain the force of the attraction of poor reality. It is by no means per­ manently ascribed to a certain place, time, or concrete social or ethnic group. It becomes extracted only by comparison and reference, and appears in a relation. Strong and diverse existence refers to weak existence, the certainty of memory - to shameful oblivion, while obvious value - to doubtful quality, the group - to the individual, and culture - to life. The ethnographer seeking poverty sets off for the Amazon or the cinema in his university town or other peripheries of his world. He assumes according to the wisdom of his discipline - and it is less important for his work whether he does so consciously - that, which Tadeusz Kantor, the great expert on poverty, once said: The peripheries do not denote decline and submission. In my private dictionary there exists the term: REALITY OF TH E LOW EST RANK. A terrain reserved (illegally) for Art. And thus for all supreme human values. Here, the peripheries possess their high rank. Explosions of this myth, manifested in the most unexpected places, do not act, for all practical purposes, anywhere but in those peripheries. To put it in the language of art and poetry —in the poor courtyard, the pitiful corner, where we conceal our most secret hopes, our imagination, our threatened humanity, our personality. And probably only there we might become redeemed. 7 Yet another depiction of the ethnographic prom­ ised land comes from the essay: The Assistants by Gior­ gio Agamben. The assistant of this Italian philosopher, living a “damaged life” personifies that what is doomed or, more exactly: It concerns the unending mass of what becomes irrevocably lost [in the history of society and in 158 �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY the history of individuals, far greater than that what can be stored in the archives of memory]. Throughout our lives, the measure of oblivion and ruin, the ontologi­ cal waste that we carry in ourselves far exceeds the small mercy of our memories and our consciousness. But this formless chaos of the forgotten that accompanies us like a silent golem is neither inert nor inefficacious. On the con­ trary, it influences us just as much as our conscious memo­ ries, although in a different way. Forgetting has a force and a way of operating that cannot be measured in the same terms as that of conscious memory, nor can it be accumu­ lated like knowledge. Its persistence determines the status of all knowledge and understanding. The exigency of the lost does not entail being remembered and commemorated; rather it entails remaining in us and with us is forgotten, and in this way and only in this way, remaining unforget­ table. 8 In this approach towards a comprehension of the force of the attraction of poor reality to which, as we can see, not merely ethnographers succumbed, listen to the great Marina Tsvetaeva describing the “belong­ ings of the poor”.9 Paupers’ things. A bast mat? That’s a phony Thing. Like a plain plank of wood. Paupers’ things - they’re all skin-and-bony, Wholly - meatless, solely soul-food. Where’d they come from? Seems - from a dis­ tance, From long ago. Don’t strain your eyes! Paupers’ things - have no pre-existence: They are cut from people’s insides! A shelf? Haphazard. A coat-hanger? Ditto. Accidental too that ghost of a Chair. Possessions? Dry twigs and hisses, All the woods on an October day! Poverty’s fractioned furnishings! All are - what? - a quarter, a third. Clearly they long since interred these things. Just to look at you makes me hurt! It’s hard to take one’s sinful eyes off You, as off ulcerous sores. Viennese chair - where’s the Vienna Whose? When? It’s a thing to deplore! The best things - here - would have slighted Your house, right? Sorry! - your store­ Room. Here alone are such blighted Things - things. Your brow arches ov­ er thus: ? - How else when seeing dull, widow’s Rags? - Raise a brow! (In lieu of lorgnette A brow!) The eye’s no mean asker with those Brows. A t times an eye’s an o-ject. So dry at times is it and vacant An immense, gorgeous woman’s eye, That - compare them - it seems a basin’s Spirit, the soul - a tub of lye. Same as with tub and sieve I’d own it 159 - To the tsar! on Judgment Day! Each one called here as a poet o n himself has known that gaze! Poverty’s modest utensils! Each knife is personally known. Like a creature, day commencing, Partly here, wholly - you roam o u t the windows, bare or facing Suburbs - you‘ve read the crime news? How to gauge chasteness, grace in A thing: as baggage it’s refused. Since it’s wobbly and could pulverize Right before one’s very eyes, Since almost nothing that frail survives Constant shifts... She cries Since it’s not: a desk, but a spouse, Or son. Not a, but our Chest. Since nobody for hearts and souls Gives out baggage checks. Paupers’ things are drier and thinner: Drier than snags, thinner than bast. Paupers’ things are - put simply - spirits, That is why they burn up so fast. These texts, written in such different forms by au­ thors whose points of departure were dissimilar tra­ ditions and spiritual experiences, demonstrate the beauty and goodness of premises for wandering across the provinces of poverty. Firm ethnographic presence is not based, therefore, on a convenient repetition of a once made choice. Its spiritual sources and the ques­ tion whether they had been made consciously are al­ ready the themes of separate reflections. Even today, when one follows a designated direction, they reveal well-known drudgery. The described world disappears and there is nothing that one may match with the image in order to test its adequacy. Informers vanish somewhere in non-being or, worse, change their con­ victions, views, and stories. That what has been seen, heard, felt, touched, and experienced in other ways has to be contained within a single whole. In the wake of Malinowski’s Dziennik it is not, however, possible to pretend that we simply had not been there. In other words, we too should find ourselves within the presen­ tation. This forces us towards literature and renders our scientific endeavours, already previously rather poor, even more meagre. A t the same time, this is by no means an individual ailment, but the feature of an entire discipline. Eth­ nography is quite correctly situated along the margin of the social sciences. He who deals with poverty fares poorly. The ethnographic tent, compared with the solid edifices of other sciences pertaining to the main �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY current of reality and based on the experiment and quantitative methods, does not have an imposing ap­ pearance. On the other hand, it features astounding adequacy both in relation to the constantly nomadic character of ethnography - a science of the path and on the move - and to the traits of the world examined by it. There where the dominating features are disap­ pearance, change, fleeting memory, the bustle of daily life, the detail and minutiae, poor endowment appears to be the most suitable. Anthropological narration, its basic instrument of work based on a catalogue of concepts and categories devised in the course of its history and applying comparison as the fundamental manner of extracting meaning, will never possess such force and expression as the one characteristic for the grand texts of the interpreters of the poor world. The ethnographer will not create Stalker or The Kolyma Tales, Wielopole or Fado. His art, just like his science, is distant from the centre and in this sense remains marginal. Powerlessness, lack of lucidity, the absence of contemporaneity, in a word: provincialism, come to the fore also in this particular encounter. This would appear to be a weakness if it were not for the quali­ ties closely connected with it. Such openness, blurred form, and borderline qualities open up towards oth­ erness and render its presence obvious and constant. The tendency towards making use of the experiences of other sciences, permanent in ethnography, and in­ spirations borrowed from the world of art - all are sus­ tained by its provincialism. Encircling ethnography, we continue coming across specific poverty, paradoxically brimming with potential and diverse meanings since burns so fast. The ethnographer wishes to trust that the whole world hides in every particle (Bruno Schulz) and as befits a zealous believer he wants to confirm by means of his praxis the revelation bestowed upon him. He thus multiplies im­ ages and adds postcards and successive fragments. The storeroom containing these snatches displays consider­ able confusion: French monarchs and the song Polesia Czar, Eskimos and the Maasai, smokers, mountain climbers, those living in the jungle and in the streets of great metropolises, chaotic treasures lacking order. This is a collection of evidence and, at the same time, testimony of heroic memory, ever renewed despite the depressing knowledge that only a few of its products will become animated in some sort of recollection. What is the purpose of these poor riches? In his lecture: The Inevitability of the Humanities10 the German philosopher Odo Marquard posed the following thesis: The more modern the modern world becomes, the more inevitable do the humanities become.11 Justifying this thought, Marquad indicated the erro­ neousness of the popular conviction: the humanities based on narration are archaic and in the course of a modernization of the world are ousted by modern 160 natural sciences based on an experiment and by hu­ manities using measurements. A closer look, however, shows quite the opposite. Sciences founded on narra­ tion come into being as a response to the successes of experimental sciences and the modernisation changes initiated by them. The emergence of experimental sci­ ences is not the cause of the death but of the birth of the humanities; in other words, the humanities are not the victims of modernisation but its outcome and thus are thoroughly modern. 12 After some time, every sort of progress within the range of the former will enforce a growing need for the latter. The more the world becomes modernized the greater its need for narrative sciences. Recurring opinions about their crisis in modern reality should be treated not so much as a crisis of capacity but as a crisis of surcharge. The humanities are not dying off but - although they are developing - they do not keep up with their modern indispensability. 13 The necessity for those detailed narrations and the growing need for them come from the fact that mod­ ernisation stimulated by the experimental sciences produces losses in the environment while the humani­ ties compensate those losses. 14 Uniformisation, objectivisation, globalization - the effects of modernisation - deprive man of his tradition, history, and specificity. In order to successfully tackle them, to bear the bur­ dens and challenges of modernization, one needs nar­ rative sciences, which at least partly provide a chance for regaining that, which is lost. They spin three types of stories: those that produce sensitivity, preserve, and orientate. First, they restore colour and intensity to reality and level the modernization disenchantment of the world. Second, they translate and justify the col­ lection, reconstruction, and storage of the remnants of the past. No epoch has produced so much destruc­ tion as the modern one, and no epoch has preserved as much as the modern one thanks to the development of the ability to take an increasing part of the past into the future. 15 A museum, a Skansen, a concert of old music, a reconstruction of a mystery play - these are the forms of such narration. Finally, they extract from the homogeneous and magma-like presence the components creating it and cast light upon them, thus making it possible to discern their quality, meaning, and wisdom. 16 Such narrations not only make it pos­ sible to better understand them and to endow their existence with depth and intensity. Their easily and universally accessible collection shows the ambiguity of reality, the possibility of its various comprehensions and experiencing. It becomes possible to draw forth the premises of diverse choices. On the other hand, it is impossible to justify any sort of categorical and exclusive qualities with the assistance of such a collec­ tion. The inevitability of the humanities is also based on the fact that they demonstrate and stress the value �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY of ambiguity and disclose the misery and poverty of unambiguity and exclusiveness. The Odo Marquand lecture discusses narrative humanities, whose province is ethnography. The meanings and future of its existence in the light of the reflections pursued by the author of Apology of the Ac­ cidental appear to be lucid. A t the beginning of the twenty first century, in a reality characterised as post­ modern, liquid, post-metaphysical, and ontologically weak this discipline appears to be much more contem­ porary than prior to the breakthrough, which all sorts of “post....” wish to put into thought. All anthropo-- and ethnological projects intent on extracting models, functions, mechanisms or struc­ tures of culture as such were important in conducting a quest, but their ultimate outcome - a cultural com­ mon denominator, proved to be always a phenomenon of a concrete culture and not some sort of a general rule. They can, however, continue being fascinating if we see in them principles organising strong anthro­ pological narrations, revealing not the mythical foun­ dation of culture but metaphysical premises making it possible to present it in a given manner. A survey conducted a quarter of century ago offers a good im­ age of various discourses, a debate that, however, does not pertain to the idea of a strong narrative. Only within its space do particular elements assume mean­ ing. Hence the domination of ethnology and the ser­ vile nature of ethnography, the significance of ideas and the weakness of reality. If, however, as G. Vattimo wrote in his essay: Hermeneutics and Anthropology: We do not wish to continue transforming anthropology into metaphysics - a description of the universal struc­ tures of the existence of man, anthropology conceived as a scientific description of the constants of particular cultures - profoundly determined by the metaphysi­ cal idea of science and, on a more concrete level, the Occidentalisation of our planet, 17 then the situation changes significantly. The otherness that takes place does not consist of a critical overcoming of the past, its rejection in the name of new premises or methods for the sake of a better process of approaching the truth. It should be connected with an awareness of the con­ testability and discursiveness of all foundations and, at the same time, with their necessity. In his encoun­ ter with the ”others”, an event that opens up all sorts of ethnologies, the ethnologist is a person who knows how those phenomena had been created. Such knowl­ edge renders this encounter special and in many in­ stances becomes the basic reason for its existence. It is, therefore, impossible to eliminate or even suspend it. It is, however, feasible to indicate the weakness of the conclusions that deprive them of their categorical and ultimate nature. This weakness is the necessary outcome of the historical quality of each meeting and can be reduced only by metaphysical premises. The 161 discovery of their presence, restoring the nature of anthropology, does not lessen the importance of its accomplishments but turns them into a problem and calls for reinterpretations. Actually, it enlivens them, makes them contemporary, and revitalises them. The history of the discipline seen from this perspective is not a movement from childhood towards maturity, but an amassment of the historical experiences of a new phenomenon, not always unambiguous and open towards new comprehension. Today, ethnology in the above-presented meaning of the word is frail not only because it embarked upon the effort of an exegesis of its history. Otherness and the space of its references also possess an equally weak character. G. Vattimo: That which we can actually observe is a collection of contemporary “derivatives” of the primitive, hybrid forms, relics contaminated with modernity, margins of the present which embrace both Third World societies and the ghettoes of industrial societies. (...) We are dealing not so much with a total organisation of the world ac­ cording to rigid technological schemes as with a “mine” of preserved forms that together with an uneven divi­ sion of power and natural resources on a global scale becomes the source of increasingly numerous margin situations constituting the truth of primitive culture in our world. (...) Anthropology is not an encounter with radical difference or a scientific “putting into or­ der” of the phenomenon of mankind in the categories of structures. In all likelihood, its form of the dialogue is inclined towards the past and the ancient, but only in such a way in which the arche may appear in an epoch of fulfilled metaphysics: as that, which survived and is marginal and contaminated. 18 If this characteristic of the contemporary existence of the discipline is apt then the process of seeking and disclosing truth in its space runs a course contrary to the one described by L. Stomma in the memorable questionnaire. Becoming acquainted with grand narra­ tives, the ability to apply them, and even their critical analysis, in a word, the process of being an ethnologist is a necessary stage but not an ultimate one. The en­ counter with the others, with strangers, is impossible in the field of ethnology, which is always some sort of an epistemology, with the ethnologist situated within a point transcendental in relation to this event. In or­ der to experience this fundamental meeting one must possess indispensable personal experience. Practising ethnography, field research is nothing else than a quest for such experience. It also cannot be reduced exclu­ sively to intellectual games, but remains a great physi­ cal exhaustion, the spiritual discomfort of a voyeur and an intruder, the feeling of loneliness and unlikeness. This must give rise to aggression and bad emotions. Malinowski’s call: Exterminate the brutes is, after all, the archetypical howl. Such experience somehow extracts from previous existence and weakens it by depriving �Wiesław Szpilka • POOR ETHNOGRAPHY it of natural and obvious qualities. The ethnographic event starts with such a state, but in order for it to ac­ tually take place it is necessary to experience the posi­ tive nature, the insight, and to capture the principle, which, true, would not make it possible to become domesticated in alienness and in this manner to bear it, but enables its comprehension or at the very least explanation. While describing this event it becomes mandatory to refer to F. Ankersmit and his presen­ tations of the historical experience.19 F. Ankersmit needed this category in order to demonstrate that it is possible to reach historical reality differently than only via the intermediary text. The Dutch researcher emphasised that this event possesses an aesthetic na­ ture and is some sort of an illumination producing ob­ vious knowledge. Similarly, in relation to an artwork it severs the contextual network and from the surface refers directly towards the essence. Within the clear­ ance produced by this rift there emerges an unknown truth of being, not to be derived from historical wan­ dering across contexts. The practice of ethnography has to be perceived as a search for an experience of this nature. Such ethnographic experience is poor. It is personal, individual, and different, which today means insignificant. One has to toil and reduce oneself while waiting for it, without any certainty that it truly took place. The deserts towards which ethnographers set off in search of illumination are not marked on any map because the place where they are perceived depends on a concrete ethnographisation of anthropology. Finally, the pure flash that blinds us has to be expressed and entrusted to language and narration. As in the poem by Milosz - What once could smite, now smites no more. Poor ethnography is itself a poor courtyard, a neglected corner, a lowest ranking reality, a space where we sal­ vage our humanity. This is truly good poverty. Endnotes 1 Etnografia - Etnologia - Antropologia kultury Ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), “Polska Sztuka Ludowa” 1981, no. 2, pp. 67-81. 2 Etnografia... op. cit., p. 72. 3 I used the folllowing works: C. Geertz, Zastane światło, Universitas, Kraków 2006; C. Geertz, Wiedza Lokalna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; C. Geertz, Interpretacja kultury, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005; C. Geertz, Dzieło i Zycie, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. 4 C. Geertz, Interpretacja kultur, op. cit., pp. 24-25. 5 M. Kundera, Zdradzone testamenty. Esej, PIW, Warszawa 2003, pp. 115-116. 6 M. Kundera, Zasłona, PIW, Warszawa 2005, pp. 19-21. 7 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Teatr Cricot 2, Program Florencki. 8 G. Agamben, Profanacje, PIW, Warszawa 2006, p. 48. 9 M. Cwietajewa, Poemat schodów, in: M. Cwietajewa, Być chłopcem twoim jasnowłosym..., Miniatura, Kraków 2006, 162 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 pp. 179-181. Here: transl. by Diana Lewis Burgin, http:// www.dianaburgin.com/ O. Marquard, O nieodzowności nauk humanistycznych, in: O. Marquard, Apologia przypadkowości, Warszawa 1994, pp. 100-118. O. Marquard, op. cit., p. 100. O. Marquard, op. cit., p. 103. O. Marquard, op. cit., p. 104. O. Marquard, op. cit., p. 105. O. Marquard, op. cit., p. 109. O. Marquard, op. cit., pp. 108-110. G. Vattimo, Koniec nowoczesności, Kraków 2006, p. 137 and 147. G. Vattimo, op. cit., pp. 148-152. F. Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświadczenie. Studia z teorii historiografiii, Kraków 2004, pp. 223-403. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fc66af4ba3fe120e5176f145b15bd7d.pdf 07f16ded392207b62fa559715cce34d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6515 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource rzeczy użytkowe - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6087 Title A name given to the resource The Secret Story of Objects/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.163-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O f the three circlets lying in front of me two are old coins, blackened, blurred, and with uneven edges. I brought them a long time ago from M ongolia, and although they converged for the first time on my desk they are connected in a very special way. E T H N O L O G I S T EN R O U T E JERZY The first circlet of initiation This copper coin comes from a bazaar held on Sun ­ days in U lan Bator. Every week this enormous dusty square in the western periphery on of the town, near the new cemetery (after it was shifted from a pictur­ esque oasis among the last Chinese houses at the foot of the Gandan monastery hill), there appears a crowd of traders, clients, and persons simply examining the great variety of old oddments. A considerable part of the items on sale produces the impression of having been lying around in the streets for six days, and on the seventh day, for reasons totally incomprehensible, suddenly prom oted to the role of commodities for sale. A s a rule, I rapidly crossed this part of the marketplace and made my way towards a small area where better quality objects are offered. Here, old men dressed not in tacky jackets like the others but in festive M ongo­ lian costumes, sauntered next to a high fence made of boards and showed the jostling commoners - or not, depending on the assessment of the client - a con­ cealed remnant of old silver jewellery with corals and turquoise, an agate or porcelain snuff box, a lamaic icon painted on cloth or, the rarest of all, a brass bur­ khan. Today, it is impossible to evoke the atmosphere of those illegal quests. In M ongolia during the early 1970s, a state whose capital not by accident still displayed a statue of Stalin, the possession and flaunting of sac­ ral objects from the domain of the recently quashed lamaic religion were not totally safe either for the sell­ ers or the buyers (chiefly foreigners planning to take 163 S. W A S I L E W S K I The Secret History of Objects the purchases out of the country - in those instances, the authorities immediately treated the religious piece as a valuable example o flo cal culture). Such items as snuff boxes could be displayed with greater panache, producing an attachm ent, concealed on a daily basis, to eliminated and vanishing forms of national culture in which offering snuff as a form of greeting was uni­ versally celebrated. The more valuable samples were studied by a huddled group of admirers. W hen in the afternoons the square grew emptier the old connois­ seurs sat in a row next to the fence and, smoking long pipes, showed each other the most precious snuffboxes belonging to them and not necessarily for sale. Point­ ing their fingers at the details they conducted m eticu­ lous debates about the impact exerted on the price by a pattern created by the grains of the stone, the setting of the coral or an insect trapped in the walls of an am ­ ber bottle. Jewellery trade of the poor - 1 thought. But on that particular day I was drawn to the worse part of the bazaar, to all those petty items and old ware arranged in piles on newspapers lying on the ground. I cannot say why from among scores of such offers I chose this particular chest and in it, underneath a lay- �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS er of identical rusty screws and used motorcycle spark plugs, I extracted this circlet. I do remember that sev­ eral years later I was still capable of recalling the mag­ netic attraction that led me there. Today, I am not certain whether this was not a researcher’s ordinary bazaar fever, an urge to examine everything. On the other hand, perhaps something emanating from that spot compelled me to discover the illegible and dirt encrusted coin. On one side: a tsarist two-headed eagle with an orb and a sceptre in its claws. On the other, contrary to expectations, by no means the bearded profile of Nicholas II; underneath the dirt, scraped off with a fingernail, there emerged the date: 1863-1864 and around it a Cyrylic inscription: “Za usmirenye pol’skago miatezha” (For stifling the Polish rebellion). This is not a coin then but a medal for putting down the January Uprising! I recall that Zeromski mentioned it in Syzyfowe prace. Discovered in a Cen­ tral Asian bazaar it must, naturally, produce an ex­ tremely emotional reaction, astonishment at the good fortune, coincidence, and bond despite such great dis­ tances. Only a few would not become excited by such a twist of fate and an object carrying such a plethora of meanings. Right away there ensue speculations about the way in which it could have found itself in Mongo­ lia. The object itself suggests the following possibility: since it is missing an eyelet for hanging it - we can see that it was broken off and the gap hurriedly con­ cealed - it must have been passed off somewhere as a coin. In a tavern along the Kiakhtin route an officer of the Baikal Cossacks escorting traders on their way to Urga carelessly hurled a handful of copper coins onto a damp bar counter... What about the earlier, Polish stages of this route? Who and for what heroic deed was awarded this med­ al? Was it for valour, ingenuity or immorality? Perhaps it was granted z& khrabrost to junker Zubov, a half­ 164 blood Circassian but a dzhigit of extraordinary courage and fierceness, who after a victorious skirmish some­ where along the roads of northern Mazovia confront­ ed a group of insurgents and chased its three young commanders to a manor house. Here, they hid in a maiden’s room on the upper storey. Zubov rushed in with a Cossack, a salvo was fired, all the bullets struck the doorframe, and the inferior gunmen were slashed by shashka sabres ... Or was it presented for wartime skill to Dukmanov, officer and veteran of the Crimean War, experienced in battles waged in the Caucasus, who in the A u­ gustów gubernia cleverly defended wagons carrying ammunition, and having caught a local inhabitant used a knout to extract information about the route of the rebels. Dukmanov first did not understand why the captive was babbling about sheepskin coats, but finally realised that he was being told the names of the villages where the insurgents were to receive sup­ plies in the form o f ... sheepskin coats. The trap ended with a bloody massacre. Much later, both Zubov and Dukmanov were transferred to Transbaikal as part of constant translocations within the Empire. Wartime valour was, however, rewarded rath­ er with the Cross of St. Andrew, presented also for other merits: loyalty to the ruler, cooperation with legitimate authorities, eager introduction of the new order. Perhaps it was received by Vogt Krasko from the region of Kowno, who was kindly permitted to choose: either the village was to be burned down and all its inhabitants exiled somewhere near the border with Turkestan, or he could organize a Muraviov rural guard, denounce the agitators, and assist in catching the last survivals of the Uprising wandering in the for­ ests. It was he, with a medal granted for being able to force even Polish landowners to sign loyalty dec­ larations and probably for catching someone of great importance and later hanged in Wilno, who left as a �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS voluntary émigré for the steppes on the Baikal, where land was for the taking. Strange, he did not choose Vershina but preferred to settle down even further, all the way next to the Chinese cordon. W hy am I thinking of all those scenario episodes? W ould an academic study on an artefact contain such imaginary visions, which quite a few items are capa­ ble of easily evoking? A ll those stories about a single bullet, a yellow shoe, the sofa of a Gestapo officer and countless other objects - would it not be better to leave them as material for a literary construction? In science I am dissatisfied with idiography alone and grow bored with stringing facts on the single thread of chronology without reconstructing wider and more abstract patterns - configurations and relations, m od' ehlike solutions and systemic dependencies. Ethnography must be also realistic - otherwise it would not be itself at all. A lthough in my earlier re­ search I treated an object almost exclusively as a repre­ sentation of a certain intellectual system (envisaging it as a text, a carrier of symbols, a correlate of beliefs and imaginings, a consolidated record of an intellectual or social system), in a more extensive presentation I do not intend to be satisfied with a systemic, synchronic dimension. Let it contain a threat of diachrony so that the concrete individual history of things would not be lost; the same holds true for the history of the people in whose hands those items found themselves and into whose genealogies they became intertwined. A place where I specially miss such information is the ethnographic museum. In these storehouses of things all the extra-material contexts or backdrops of an artefact are restricted. More, the unique is in­ tentionally and in a programme-like manner omitted. Looking at an item we shall not find out anything about its individual history, past, and meaning for all those who handled it - from the producer to the col­ lector who had extracted it from its contexts and in­ serted it into his text, thus granting it new meanings and endowing it with different emotions. Show me the fate of a concrete work of human ingenuity before it became part of an exhibition, frozen beneath glass as yet another exhibit, b Only a small regional museum or a memorial room are not ashamed to offer such information. A n d even if the guidebook does not disclose it we are forced to resort to our imagination. One has to set into motion a certain “hermeneutic of things” and open up towards the language of the object. T o do so one does not have to be a collector, albeit owning a collection does facilitate the process of opening up, especially if it takes place in special cir­ cumstances. The object possesses power. It is merely necessary to cross its path and it will compel us to lis­ ten to its story. Then we shall view also other items differently. Time to take a look at the second coin. 165 The second circlet of initiation This is already a genuine coin. Brass, with Chinese and Uighur symbols around a square opening in the middle - the opening was used to string coins for the sake of thesaurisation, to braid them into hair, and to sew them on as a decoration of clothes. Just like all coins out of circulation it could serve assorted practi­ cal purposes, e.g. as the ending of a rope used for tying a lamaic book. The addition (to one or several linked coins) of a piece of sheep wool created a pom pon of sorts with a weight. It was used for playing a game of tebek, consisting of kicking it in the air time and again, similarly as the game of zośka played in W arsaw court­ yards and playgrounds. I recall that when I played zośka I was intrigued by its name. After all, it has nothing in common with the principles of the game or its technique, and we do not know the identity of the mysterious woman after whom it was named. I read somewhere that it was used already in ancient Rome - the game was m entioned by one of the Plinys. Perhaps this is the source? But then there was no Latin counterpart of the Greek name: Sophia (which could have been the eventual source of our native Zośka). The origin of the name - and the game - thus remained a mystery until I came across its M ongolian counterpart. In M ongolian this copper coin is known as dzos, which literally means “copper”. In Buryat pronuncia­ tion it becomes zos, but even if I had earlier thought about it I would have never associated zos with the Polish zośka owing to the thousands of kilometres sep­ arating these forms both linguistically and geographi­ cally. Now I come across information that renders this connection credible. Grigoriy Nikolayevich Potanin recounted (referring to approximately the mid-nineteenth century) that cadets of the military academy in the W est Siberian town of Om sk used to play a game called zoska. 2 Eu­ reka! Since zośka was recorded in Siberia in a version that has no meaning in Russian (it is not mentioned in any dictionary and the name as such does not occur in Russian) then it must have been borrowed from the �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS Buryats (a suggestion made by the author, thus dispel­ ling our doubts about the long distance from Buryatia to Omsk). Since the Buryat word did not sound natu­ ral in Russian an ending was added to make declina­ tion easier, thus creating zoska. The familiar zośka was, therefore, originally a Mon­ golian and Buryat copper coin with the intermediary of a Russian semantic form. I already know who brought it to Poland: speaking metaphorically, it was the same graduates of the Omsk and Irkutsk military academies who were sent to conduct usmirenye pol’skogo miatezha, and who later returned with medals. We are already familiar with this route - someone who had discov­ ered in that part of the world the first copper coin, material proof of contact between the distant steppe and Mazovia, immediately becomes convinced that the second circlet also traversed an identical path at the same time and travelling with the same people. A material object - as tangible as possible - suffices as evidence of the genuine nature of such a hypothetical reconstruction. There is no greater joy for a researcher than when an event he personally experienced leads towards some sort of a scientific discovery or finding. There is also no greater temptation than to succumb to this allure. Our model, however, must be the crafty Odys­ seus, whose intellect and strong will power prevented him from listening to the seductive and confusing voices of the Sirens. To what mast of scepticism must we tie ourselves in order to sail safely and cautiously towards true discoveries? While building scientific hy­ potheses are we capable of getting rid of the tempta­ tion to connect facts that became linked in our daily life in which research is, after all, immersed? Can we protect ourselves against the outright "compulsion to built associations" that renders us blind to the fact that certain relations do not exist “really", but in the manner of Ruskin’s beauty are only “in the eye of the beholder"? So many classification, periodisations, reconstruc­ tions, and models show facts in some sort of an asso­ ciation and grouping not because this is the way they are connected organically but because thanks to that procedure all corresponds in the author’s scientific bookkeeping. No finding, thing or piece of informa­ tion can remain useless, superfluous or un-interpreted. Everything has its place, all matches in a learned con­ struction simply because this is the way it is associated by the researcher, offering him a pleasant feeling of order and harmony. A single pebble suffices to topple this psychological construction, this synthesis of truth and falsehood - a harsh warning to never complete a given theory (con­ struct, model). A single book suffices as long as it is the right one. Take the example of Zły by Leopold Tyrmand: so 166 many details about Warsaw of the 1950s, an outright ethnography of the town. There is even information about games, which before the war included pliszki, cymbergaj and others, but not zośka, which appeared immediately after the war. Who brought it? It was not the Baikal Cossacks of the Uprising era, after all? Am I, therefore, forced to abandon the image of Russian soldiers playing v zosku and watched by Polish children? This is already more than I can bear - the power of both metal circlets is much too great. I shall thus continue holding on to the conviction that it was the soldiers who came from the East, naturally not tsarist soldiers but Red Army men. If, and this is quite possible, I come across signals that zośka was played already before the war (although not necessarily in Warsaw) I shall willingly return to the earlier hypothesis. One way or another, regardless of the proposed dates, nothing will topple my opinion that the game arrived together with the army. The proof provided by both objects is simply much too strong. The third circlet - the third lesson This object too has an aperture, although it is no longer a copper coin but a slightly larger jade circle with greenish veins, flattened, thin, and with an inner orifice with rounded edges. And nothing more. We may only surmise that this is a Chinese prod­ uct; at any rate, the Mongols never pursued this craft. Otherwise, there is no information (unless its steep price would comprise some sort of substitute data). Ideal simplicity, the absence of any sort of stylistic fea­ tures, patterns, incisions or even a knob. Nor is there any point of departure for suppositions about origin, age, purpose or even current usage. A small enigma, a mysterious monolith, a mute child of anonymous par­ ents, a Kaspar Hauser puzzle. The silence of this object provokes. In the cultural reality of Central Asia one may assume, for all practical purposes, only a single function - that of an ornament. Could this have been an accessory for a snuff pouch, a weight making it easier to hang the latter on a belt? Mongolian accessories, similarly as their better-known Japanese counterparts, netsuke, were, as a rule, figural. Perhaps then this is some sort of an embellishment of a woman’s festive costume? In that case it should fea­ ture an ornament, a flower, a decorative detail. Can a sensible conclusion be drawn from sheer si­ lence? Is the meaning of an object determined by the fact that it has no visible sign telling us something about its identity? Or perhaps one should turn this deficiency into a virtue and recall that the extremely ascetic nature of an object could serve the embodi­ ment of abstract values: the ideal, the absolute, the transcendent. Not by accident were such stone and bronze circlets featuring intriguing simplicity known �Jerzy S. Wasilewski • THE SECRET HISTORY OF OBJECTS in China already during antiquity. Quite possibly the same property that was decisive for their power at that time grants them value when they are smuggled from former imperial collections to make their way onto the antiques market. If the original old case with imperial seals also survived then it will act as legible guarantee that it was precisely this object whose power fascinated rulers of ancient dynasties. It will be presented by one of the great auction houses in London or Hong Kong at an auction held especially for this single artefact, described as a “very important ritual disc (bi)”. The simplest shapes and objects best materialize eternity - regardless whether they are small circles made of shells, about whose past so much was known by the Trobrianders, or monstrous circles from other islands of the South Seas, veritable mill stones exert­ ing magnetic attraction even in an antique shop in the capital of one of the former colonial powers. Power belongs not only to lavish, luxurious, and beautiful objects. True, they too provide an aware­ ness of contact with transcendence. When touring a cathedral treasury or a museum adjoining an East­ ern rite church and looking at an exceptional golden pectoral or a church cross with a knob I envision how a dying cardinal or an archimandrite grasped it on his deathbed so that he might feel it with his fingers while thinking that the Saviour was not abandon­ ing him. On the other hand, when I handle a pair of imposing, massive, and sophisticated ritual knives I know just how a person performing a lamaic sacrifice must have felt during a ceremony of ousting evil by offering a man-shaped kukla, the dzolig. Parapher­ nalia are a powerful guarantee of the might of each religious act. Naturally, this force belongs only to a genuine ob­ ject and not some sort of purchase, the outcome of a short-lived adventure in a supermarket born out of a fleeting relationship between the client and the great whore of the market. We know that an object-gadget will make its way across our home in a crowd of others, along the path between the shopping cart and the gar­ bage bin. A genuine object is immortal. A copper plate hurled into a fire during a potlatch will be remembered for long. Iconoclasts, hunveibins, Savonarolas, Atillas and fashionistas who tell us not to wear the design of the past season will be always about. But it is the thing that ultimately is our only eternity. A well-known aphorism maintaining that man is an episode in the history of an object produces a collector’s spontaneous protest that is lesser than that of others. Things compel us to think about eternity in both directions - focused on the future and longevity, on the past and eternity. Just like the silver baptismal bowl commemorating seven generations of the Castorp family and evoking in the young Hans a strange, dreamy, troubling sense: of change in the midst of dura­ 167 tion, of time as both flowing and persisting, of recurrence in continuity. 3 In order to enroot us in the past the object too must be well embedded in it. This is why the sign of the producer is so important - the author’s signature, the stamp of a workshop, the thin engraved initials of clockmakers repairing an old mechanism, or the numbers written with a carpenter’s thick pencil at the bottom of commode drawers so that they would fit better. Enrootment in a cultural context is decisive for identity. An old Turkmenian carpet possesses stylistic features enabling its identification not only with the Ersari tribal group but also with the region of the small town of Dali on the Amu Darya, where it was execut­ ed; a contemporary Afghani carpet does not provide the observer with an opportunity for tracing its line­ age - it is a collection of patterns, of which each once belonged to some other clan and defined a concrete and different provenance. Thanks to things we also focus on the future. It is things that force the collector to think about his heirs, successors, and future observers. By enrooting us in the past and growing into the future they expand our personality and cultural identity. Someone who does not wish to limit himself to an identity emploi deter­ mined by family tradition and its mementoes can build a different identity out of objects he had personally collected. 4 It is possible to free oneself from the re­ straints of own culture and horizon of behaviour. By collecting exotica I touch the reality of the most distant past and contact with Chinese artefacts enables me to withdraw into the past as far as possible. While drink­ ing tea at a low table, which once was an “opium bed” in a Chinese opium den, I do not become a Chinese from the past but find it easier to imagine that I am entering that world. Contrary to the acclaimed alternative: ”To be or to have” I insist that “to have” (a collection of things) carries the same spiritual value as “’to be” (a collector of things). Endnotes 1 As recalled by Scandinavian ethnology - see: e.g. L. Otto, L. Pedersen, Collecting oneself. Life stories and objects of memory, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28, 1998, pp. 77-92. 2 G. N. Potanin, Ocherki severo-zapadnoy Mongolii, Sankt Peterburg 1881, p. 120. 3 T Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, p. 48. 4 A review of such contemporary attitudes towards souve­ nirs in: B. Rogan, Things with a history - and other posses­ sions, “Ethnologia Scandinavica”, vol. 28, 1998, pp. 93-107. Ibid. basic literature for “material culture” thus comprehended by contemporary Anglo-Saxon anthro­ pology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e23ca8a023b956b8911c87a40e739990.pdf 5ed1b8d67a482a12c961f7e0ba4730f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6512 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Istambuł antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6084 Title A name given to the resource Istanbul: Recollections from a Lost City / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.144-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chmielewska, Justyna Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J US TY NA CHMIELEWSKA Istanbul: I^<^C(^llL<oc:ti.o;n.iS from a Lost City I sometimes think myself unlucky to have been born in an agtnp and impoverished city buried under the ashes of a ruined empire. I n his autobiographical intimate novel: Pstanbul -Me­ mories and the City1 Orhan Pamuk embarked upon an impasing challenge: to capaure the essence of the town in which fie grew up and to which he tried throughout his whole life to return by resorting to snatchas ot texts, scraps of newspapers, tragments of images, and reminiscences of scents. Thio effort of oecollecfinf Istanbul as seen by the later Nobel Prize laureate in the courte of the first 22 yrars of his life - tho period embra­ ced lay the narration - appears t i be hazardous. Pamuk endeavoured to recreato, evoke, and present to the reader a city no longer existent, unrecognisable in its present-day shape, and undecipherable on a contempoaary map. We thus receioed a paeadoxical apology, a hymn an honour of a remembered and imaginary lo­ cation - a phantom cosmopolitan Istanbul, deteriora­ ting but still capable of casting a spell with its Oriental allure. A brief demogrophic outline ot the town on the Bosporus enablei us to envisage the scale of changes; in the a920s it had a populption of 500 000, which during Pamuk’s childhood totafled a million, and in 2000 —10 million.2 Today, ihe cypressacovered hills viewed lay the young Orhan have vanished under cheap housing estates, bridges cross the Bosporus, and the favourite promenade of the Pamuk family had been taken over by tourists. Those readers who expect Istanbul to be a city guide­ book endowed with an aura of the belles letters and en­ hanced with spicy local details will be disappointed: the peregrination routes bypass easily identifiable spots and Istanbul icons (perhaps with the sole exception of the Galata Bridge linking the banks of the Golden Horn). They lead us down the kempt streets of the wealthi­ est districts, joining assorted points of Pamuk’s private topography: the family house in Ni§anta§, the “Little Paris” of Istanbul,3 and an apartment in another Eu­ ropeanised district, i.e. Cihangir. From here we make 144 Galata Bridge. 1950s Source: www.azizistanbul.com our way to the American Robert College and eventu­ ally reach the vestibule of the Hilton Hotel, in which friends of the author’s father took their afternoon tea. If we should decide to travel to the Bosporus then only in a 1952 Dodge so as to catch a boat already waiting to take the Pamuk family to a summer residence on the largest of the Prince islands. When he managed —es­ caping the prying gaze of his mother and omniscient aunts —to find himself with his first girlfriend in the poor Greek districts of Fener or Balat, the local urchins would run at the sight of the lovers trying to hide, cry­ ing: Tourist! Tourist! What is your name? I recall this caricature not in order to discredit Pamuk’s portrayal — Istanbul is an in-depth, dense, and multi-strata description endowed with poetic ambiance and sarcastic self-deprecation. Reading the recollec­ tions of the Nobel Prize laureate calls, however, for crit­ ical awareness making it possible to decipher his text in the most complete way possible —the author himself appears to encourage us to do so by carefully outlining the novel’s socio-cultural backdrop. This is a manifesto of the identity of a native-born resident of Istanbul, an apology of enrootment and af­ filiation to a town whose greatest force is duration and continuity; it is those features that discourses competing with Pamuk —especially nationalistic and anti-Western ones —would like to obliterate. On almost every page of his book the author stressed his alienness and “foreigness” in new Istanbul - this is not a Baedeker travel guide but the narration of an egocentric and introvert �Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY man of letters who devoted long years to arrive at the by no means simple essence of the city and to become ca­ pable of consciously identifying himself with its sublime depiction. To be able to say: Istanbul’s fate is my fate: I am attached to this city because it has made me who I am. Between the E ast and the West: melancholic Istanbul In a justification of their verdict, members of the Royal Swedish Academy explained that they presented the award to a writer who in the quest for the melancholic soul of his native city has discovered new symbols for the clash and interlacing of cultures.4 Despite the fact that he evaded the well-worn metaphor of the bridge linking the Orient and the Occident Pamuk did not resign from exploring the potential of this fundamental opposition. Nonetheless, he sought regions where the terms “East” and "West” still mean something, say something essen­ tial, and explain the condition of people from the world around him: suspended, torn between extremities, un­ able to fully identify themselves either with one circle or the other.5 Benefitting from Orientalist clichés, stere­ otype depictions, and simple connotations with which sentimental descriptions of Constantinople abounded, Pamuk tried to reach that level of experiencing the city along which there takes place a profound identification with the site, its texts and imagery due to the absorp­ tion, personal interpretations or rejection of existing representations. This is a difficult and painful identifi­ cation, marked with a feeling of shame and uncertainty, loss and paradoxical pride. Return for a moment to the social context: the Pamuk family inherited a fortune made by the author’s grandfather who built railroads during the first years of the Republic,6 and which Orhan’s father and uncles managed to squander in the post-war period. The au­ thor’s relatives can be regarded as a model-like sample of the Istanbul Europeanised elite - educated at the best universities, ostentatiously lay, and associated with the cosmopolitan legacy of the town rather than with the nationalistic project of modern Turkish identity. Torn by inner conflicts, lost in the elegant interiors of their Istanbul apartment, surrounded by piles of West­ ern books gathering dust, and with difficulty finding their place in the new social and cultural reality of the Republic. Home became as empty as the city’s ruined yalis7 and as gloomy as the fern-darkened gardens surrounding them - Pamuk recalled; elsewhere, he supplemented the image of the catastrophe approaching those closest to him and the town: .„but as nothing, Western or local, came to fill the void, the great drive to Westernise amounted mostly to the erasure of the past; the effect on culture was reductive or stunting, leaving families like mine, otherwise glad of Republican progress, to furnish their houses like mu­ seums.8 Pamuk seems to suggest that the degeneration of people is merely a reflection and derivative of the 145 ruin into which the town declined. Times of splendour had passed, and streets and houses together with their residents were doomed to exist on the margin of great history. We arrive at the point in which Pamuk’s Istanbul begins to slowly disclose its true face - that of a town relegated to the peripheries, forgotten, and full of traces of dead imperial culture gradually ousted by the me­ diocrity of modernity. It is here, amidst the ruins and snatches of former might, that the author sought an­ chorage points. Pamuk described the feeling accom­ panying this difficult identification as huzun - he had in mind specific melancholy characteristic for the resi­ dents of Istanbul, embedded in an overwhelming feel­ ing of loss and decline, additionally supplemented with recollections of imperial glory and poisoned by the ir­ reversibility of the changes to which the town had succumbed.9 Already due to its Arabian etymology huzun refers to Koranic and Sufi tradition ousted in republican Turkey,10 to the era of spiritual death and philosophi­ cal sophistication: contemporaneity appears to be their failed and ungrateful child. This paradoxical feeling sorrow mixed with pride, and reminiscences of greatness with the experiences of degeneration, a subconscious willingness to undergo suffering - becomes the content of Istanbul existence. Searching for a counterpart of this par excellence local state of the spirit Pamuk turns to the outside, towards analogues of urban sadness recorded in the writings of Western authors. In its capacity as in­ dividual suffering, leading towards alienness and loneli­ ness, Romantic European melancholy does not, how­ ever, exhaust the nature of the phenomenon, which in its Istanbul edition is a shared feeling and possibly the sole experience linking all those who manage to iden­ tify themselves with the city on the Bosporus. Under­ standing huzun could be facilitated by reading Tristes Tropiques by Claude Lévi-Strauss, although this tristesse too will not be an exact reflection of Istanbul sorrow; depression accompanying the observation of the pov­ erty of Sao Paulo or Delhi has an underpinning of a colonial feeling of guilt, of which Pamuk’s kinsmen are free. Perhaps its identification is better assisted by the symptoms of the Istanbul malaise and not its sources: It is by seeing huzun, by paying our respects to its manifesta­ tions in the city’s streets and views and people, that we at last come to sense it everywhere. On cold winter mornings, when the sun suddenly falls on the Bosporus and that faint vapour begins to rise from the surface. Pamuk perceived the mark of sadness unmistakably in the remnants of former Constantinople - immersed in the tissue of the city and with time losing their inte­ gral character vanishing amidst the successive strata of the Istanbul palimpsest of the ruins of previous towns.11 It is on their rubble and in the gaps in their tissue that successive forms developed, creating hybrid spaces dif­ �Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY ficult to decipher. In order to explain the special en­ thralling and attractive nature of those Istanbul strata Pamuk rather provocatively referred to the category of the “picturesque” conceived by John Ruskin, so as to in a thoroughly nineteenth-century and Romantic style express every few pages his admiration for a Byzantine wall overgrown with ivy or a semi-buckled mossy roof of a tekke belonging to crazed dervishes, whose garden provides shelter for homeless dogs - the emblematic res­ idents of a town abandoned by successive civilisations. The sorrow that is part of the essence of the local­ ity is projected onto its image: in its purest and correct form Istanbul will appear to Pamuk as black-and-white. The scarlet and orange of the sultanate, Muslim green banners and turquoise robes have already faded, leav­ ing the city of ruins and of end-of-the-empire melancholy. The greying and rotting timber of the collapsing Otto­ man villas,12 the ashen, indescribable fur of dogs roam­ ing in the streets, the severity of stone mosques marking the town panorama, the threads of thick smoke spewed by ships sailing across the sound, the dark whirl of the water surrounding and invading the town. Finally, the most important component of the Bosporus mono­ chrome: snow. Pamuk constructed his Istanbul from such images and it is they that condense most effec­ tively the very essence of post-imperial colourlessness. Once again, and as in the case of the hüzün, despite the feeling of loss and an awareness of the ostensibly unattractive colour scale of the city, it is this black-andwhite quality that for Pamuk will render Istanbul his town. Hence, melancholy and ruins, black, grey and white, unclear memories of former opulence and quiet consent to the local peripheral character.13 By embarking upon a quasi-Orientalist game played both with the texts de­ scribing the town and with the reader, the author con­ tinued to circulate around "dangerous”’ motifs: clichés of Oriental harems and cemeteries, mysterious murders committed by moonlight or Romantic images of “beau­ tiful ruins”. He provocatively resorted to texts from the “black list” of Western writers-Orientalists, laboriously disclosed by Edward Said and his emulators14 - de­ scriptions of Istanbul by Nerval, Gautier, and Flaubert become the keys to the gates of a non-existent town. This is a step just as effective as it is hazardous: Pamuk’s book thus becomes an easy target both for the pro-revi­ sion numerous trackers of Orientalist deviations on the Western side of the barricade (who, in turn, accuse him of copying Western clichés and the “Orientalisation” of Istanbul) and the Turks, readily criticising Pamuk for his “Occidentalisation” of the town, contrary to the na­ tional ethos, for pandering to European tastes, and for failing to notice the ”genuine”, Moslem and, predomi­ nantly, Turkish character of the metropolis.15 Defending his stand, Pamuk developed a unique theory of the Istanbul amalgamate, in which elements 146 borrowed from Eastern and Western tradition create a difficult and ambiguous whole. Although this rather unsurprising apology of syncretism and multicultural qualities resounds with truism (could the identity of a town with a population totalling more the 10 million be based on a single tradition?) in Istanbul it is constructed in an interesting fashion: via a multi-strata criticism of the cul de sac into which fascination with figures of the East and the West has led the residents of Istanbul. Openly critical of Turkish nationalism,16 Pamuk seems to parallelly - although somewhat more gently - doubt the tendency to copy Western models (and turned the edge of irony predominantly towards his relatives, thus revealing the cultural shallows, on which they have landed). A search for references to Islam will not lead us far while reading Istanbul: attachment to religion is, according to Pamuk, a feature typical for the "primi­ tive” residents of the poor districts, arrivals from the Anatolian province, while the author’s direct contact with the Moslem ritual seems to be limited to spying upon and tormenting a female servant employed by his parents when he was a child. The poor and those mis­ treated by fate “need” God, but this certainly does not hold true for Pamuk. If one were to seek the positive aspects of the Istanbul mixture, the writer would have probably assigned them to the cosmopolitanism of the town, its multicultural qualities inscribed into the his­ tory of a city for centuries populated by Turks, Greeks, Jews, Armenians and representatives of other diaspo­ ras. Here too, however, hüzün makes itself known - due to brutal nationalisation and successive pogroms little is left of former great variety: at best, memory and con­ secutive traces marking the map of the town, a phan­ tom of the past. Istanbul identity d la Orhan Pamuk is undoubtedly excusive and elitist - hence the majority of the criti­ cal opinions about his literary commentaries voiced in Turkey.17 Significantly, the author too described his po­ sition as ambiguous, stressing that his prime intention was writing books and not politics, that he was una­ fraid of formulating strong opinions about the cultural rank of the country. His voice, one of few, is heard and carefully heeded on the western shores of the Bosporus. Istanbul is predominantly a literary text; more, it is an urban mega-text, involving earlier descriptions into a dialogue. Istanbul in a text sometimes, it might appear that Pamuk owes more to his literary predecessors than to an actual experience of the town. The Istanbul Bildungsroman is, after all, pri­ marily the story of taming space via text, of becoming old enough for Istanbul (and Istanbul!) by delving into its successive representations. Here, the author ren­ dered the reader’s task easier and this one time did not compel him to participate in a game: without conceal­ �Justyna Chmielewska • IS T A N B U L : RECOLLECTIONs FROM A LO s T CITY ing the sources of his inspirations he openly indicated which texts moulded his image of the town (we must forgive a megalomaniac inclination to regard himself as an equal of the greatest - sometime Mann, at other times Conrad or Nabokov). More, he patiently guides the reader across his textual silva verborum comprising an unobvious likeness of the town on the Bosporus. If the most sensitive chords of the Istanbul spirit are affected by the West-East dichotomy then the same holds true for texts that enabled Pamuk to reach the very essence of the town: famous Orientalists, on the one hand, and local writers, forgotten by the Turks (who was supposed to read them?), on the other hand. Hence Nerval and his Voyage en Orient, in which Is­ tanbul, rather colourless in comparison with Cairo, is one of the last stopovers; then, following Nerval’s tracks, Gautier and his Constantinople; finally, Flaubert suffering from syphilis caught in Beirut and, similarly as Nerval, disappointed with the “insufficiently Orien­ tal” Constantinople. Further on, Gide, unsparing in his racist comments about the natives, and Le Corbusier, under the spell of the Ottoman legacy (he toured the town prior to his fascination with the aesthetics of the limousine and the transatlantic liner; more, in a bout of Orientalist nostalgia he was wont to urge the Turkish modernisers to preserve and revitalise historical wood­ en architecture!18). Pamuk read them patiently and in­ dulgently - at times expressing irony for the schematic depictions, upon other occasions seeking in their de­ scriptions details to which none of the earlier examined texts drew attention. In a word: he allowed the Europe­ ans to tell a story about their Istanbul, regardless of the character of those accounts. The whole issue grows more complicated when we examine the local dragomans, with Pamuk devoting more attention to four of them: Resat Ekrem Kogu, Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpinar and Abdulhak §inasi Hisar, Istanbul guides described by the author as melancholic men of letters. What is the crux of the mat­ ter? Apparently, these four writers, at least when read by Pamuk, managed to penetrate the town the most, to salvage the majority of Istanbul in their texts, to best render its specificity lost in time._Kogu - the Sisyphus of the Bosporus - devoted his whole life to a deed that cannot be rivalled: Istanbul Encyclopedia (keep in mind that while collecting material for this perverse compen­ dium he devoted himself to studying the special beauty of the local boys, leaving the town and its description on the margin), Kemal - whose poetry is up to this day used to educate consecutive generations of Turks, and Tanpinar, closest to the Nobel Prize laureate: master and student. Both spent their youth becoming familiar with Armenian poetry and devoted their mature years to delving into the language of Western poets and par­ allel roaming across the poor suburbs, where they dis­ covered a foretaste of the desired huzun. Finally, there 147 is Hisar, whose “Bosporus civilization” remained for Pa­ muk a model of the Istanbul saga: the fate of people and the town constitute a tangle not to be unravelled. Where are the complications? - asks the more ob­ servant reader. It appears that within the context of the four writers there recurs the melancholy echo of an unavoidable complexity of the identity of the town on the Bosporus - the already familiar East-West paradox. All four enjoy the deserved renown of "great Turkish writers” (perhaps with the sole exception of the rather too controversial Resat Ekrem Koçu), and all four de­ veloped their talent and perception in contact, context, and deep fascination with Western literature - either imitating European models or trying to translate and adapt them to local reality. Pamuk is uncompromising in his assessment: he hears clearly the Western semi­ tone even in the “native” representations of Istanbul, closest to virtuosity; the “purity” of description and in­ nocence so desired by nationalists and Turkish purists, its independence from European impact are simply im­ possible. We reach a successive essential and sensitive point of the arguments presented by the Nobel Prize laureate: the inevitability of borrowing, whose source is both the centuries-long fascination with the West and a sui generis impotence of Turkish authors incapable of describing their town. Leaving aside various official docu­ ments and the handful of city columnists who scolded Istan­ bullus for their poor comportment in the streets, until the beginning of the twentieth century, Istanbullus themselves wrote very little about their city. The living, breathing city —its streets, its atmosphere, its smells, the rich variety of its everyday life was penned by Westerners - a harsh opinion formulated in a characteristically Orhan Pamuk style. Whoever would like to make a riposte to this cri­ tique by referring to Said’s theory of Orientalism, argu­ ing that the Turks simply had no other solution at their disposal than to succumb to the cultural and political domination of the West, cannot expect to enjoy easy success. Only awareness of the complexity of the Turk­ ish paradox, that East-West angle characteristic for contemporary Turkey, makes it possible, Pamuk claims, to perceive the reverse side of the issue. Orientalism is interpreted in Istanbul, unfortunately, mainly to justify nationalist sentiment or to imply that, if it weren’t for the West, the East would be a wonderful place - and Pamuk seems to be correct within the context of the identity disputes conducted from the onset of the Republic. Album The author reads about Istanbul, but just as often observes it by seeking its soul and the recognisable face of the town in books, etchings, and sketches. Already browsing through his book makes it possible to imagine the way in which Pamuk sees the space of the metropo­ lis: obsessively recurring images of decrepit wooden villas, the yali along the Bosphorus, views of streets �Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONS FROM A LOST CITY sprinkled with snow, photographs of the Galata Bridge and ships trying to squeeze into the Golden Horn ports, and, finally, the nineteenth-century etchings by Melling, a favourite illustrator and another European who managed to portray the town better that the local art­ ists. The secret of the force of Melling’s compositions is supposed to be concealed in the specifically "humble perspective” assumed by him: the absence of a central point, the distance from which he looks at a panorama, and the emptiness and life granted to elements placed in the frame - all those features bring his way of see­ ing closer to Pamuk’s perception and enable the Nobel Prize laureate to discover in the archaic etchings the shadow of hüzün. One more thing that cannot be over­ looked: the affiliation supposedly linking Melling with the Ottoman authors of miniatures ready to resign from faithful depiction for the sake of representation con­ current with the canon and subjugating details of the “human” world to strict rules of composition (on the margin: the same principle appears to be applied in Pamuk’s text). Yet another person suspended “between” and non-identifiable either with the imaginary East or the West. The second protagonist of the visual novel and a great illustrator of the town is Ara Güler19 - a reporter prowl­ ing the dark and narrow streets and registering the grim face of Istanbul at the time of Pamuk’s childhood. His photographs are supposed to express the writer’s favour­ ite black-and-white image of the town: street scenes that could appear to be portrayed by sheer accident, blurred takes of dubious lanes at twilight, pedestrians captured as they hurry along day after day, and, finally, scores of photographs documenting the no longer existing Istanbul with its wooden villas and cobblestones. A t first glance, this is an accidental collection or rather one that illus­ trates the text in a somewhat excessively literal way. Nev­ ertheless, it remains valuable because it enabled Pamuk to descend into the street, to leave for a while the drowsy cosiness of his studio with a view of the Bosporus, and to pretend that he too manages to traverse the town and not only imagines it upon the basis of depictions by others. Finally, private photographs - Istanbul is, after all, also a parallel family saga with the town as its backdrop, and the lead protagonists - Orhan, growing up, his brother, who gives him an undeserved bashing, their beautiful mother, the permanently absent dandy-father and the majestic grandmother. Let us add, that this is the Orhan who planned to devote himself to painting and spent several years of volatile adolescence sketching the same panorama of the Bosporus and personifying successive Eu­ ropean painters so as to attain that special, dual, EasternWestern acuity. Once again, an ostensible secondariness or perhaps more exactly: a twisting path leading through the stage of emulating the Orientalist clichés of old Con­ stantinople and towards intentional identification with the town and its image. 148 Intimate town, absent town The autobiographical convention observes its own rules: there is place for slight exhibitionism and the generalisation of one’s condition, and a wide field for manoeuvre for the sake of auteur self-creation as long as the writer is capable of connecting successive mo­ tifs into a whole as cohesive as possible. Pamuk made copious use of these possibilities: poignant photographs of the four-year old pouting Orhan next to Orhan-the intellectual involved in politics, showing off his erudi­ tion. Self-deprecatory confessions about the excesses of first love lead smoothly towards stories about the ruins of the poor districts and their nineteenth-century de­ scriptions. In time, the ostensibly chaotic narration (the chro­ nology of the autobiographical novel is disturbed by successive, supposedly haphazard inserts) produced an order of sorts: Istanbul registers the process of reaching an awareness of being-in-a-city, documenting its con­ secutive stages together with all the complications en­ countered along the way. The path splits into at least three tracks: the text, the image, and life; choosing only a single one leads astray, and ignoring one of them could result in incomplete, fragmentary identification. In other words, there are three domains in which Pamuk seeks his town, and further: three chronological stages of growing up. Childhood appears to be a time of an unthinking, unruffled absorption of space (care­ less rides in a 1952 Dodge, dancing on the pavement so as to miss the cracks and “dangerous” joints, reading shop signs, announcements and neon lights), while ad­ olescence is a time of rejecting the simple image of the town. The exalted quasi-fldneunusme20 of this period led Pamuk towards dark bars suffused with cigarette smoke, clamorous meetings of leftists, and the dirty back stage of the suburbs that merely enhance inner frustration. Finally, the last step: overcoming inner rebellion and the joy of identifying oneself with the community of the residents of Istanbul - mournful in a manner shared by the author, melancholic just like him, and longing for a lost town. The epilogue: the outcome of this reunifica­ tion with people and place, willingness and readiness to create one’s own intimate an urban text that would reflect all three fundamental components: life, image, and literature. Pamuk experienced his catharsis (where else?) on a ferry sailing between the Golden Horn ports, among tired fellow passengers with their dull coats, their skullcaps,21 their scarves and their string bags - amidst the symbolic Others of his Istanbul.22 Among all these ordi­ nary, common people, whom he saw in photographs by Ara Guler more frequently than in the familiar streets of the Europeanised quarters; people sharing with their numerous children cramped wooden houses on the brink of collapse in historical suburbs evoking the au­ thor’s nostalgia. Amidst those millions coming to his �Justyna Chmielewska • isT A N B U L : RECOLLECTIONS FROM A LOST CITY town who desecrated hills overgrown with cypresses and covered them with hideous new concrete apartment buildings (each one crushing my soul). To what degree are these words full of elitist arrogance insufferable for the Turkish readers, how much do they carry of intention­ ally created contrast intent on making the reader once again aware of the nature of the Istanbul hüzün? Finally, one last paradox: while declaring his readi­ ness to describe the melancholic spirit of the town, sup­ posedly unconsciously experienced by all the “locals”, Pamuk wrote a magnificent literary document of the bright sides of the specifically Istanbul version of exclu­ sion. If one were to follow on the map the routes of his excursions, the majority of the districts will remain blanks,23 while those mentioned will correspond to the Europeanised exclusive parts of the town, inhabited by local men of means. The Nobel laureate presents him­ self as a “native” writing about his town as an insider, but a few pages later on he mentions the feeling of al­ ienation and deprivation of roots experienced while strolling in the streets. We can try to decipher the same ostensible contradiction within the context of the so­ cial background against which Pamuk placed himself: writing about the town of old he had in mind a town from an era when the feeling of a loss (post-imperial nostalgia experienced while looking at picturesque ru­ ins) was compensated by an awareness of possession (of social prestige, cultural superiority, economic hin­ terland). In his words: [...] later on, [in the 1960s and 1970s - J. Ch.] when Turkey’s democracy had matured somewhat and rich provincials began flocking to Istanbul to present themselves to "society"; by then, my father’s and my uncle’s business failures had taken their toll, subjecting us to the indignity of being outclassed by people who had no taste for secularism and no understanding for western culture. If enlightenment entitled us to riches and privilege, how were we to explain to those pious parvenus that we deserved them? Perhaps by resorting to a text? On the one hand, Istanbul is a story about an in­ timate, personal growing up of an egocentric man of letters, sensitive to beauty; on the other hand, and in a much less obvious manner, it is a narration about the gradual relegation of the old Istanbul (the town of Pamuk et consortes) by the new Istanbul, desultory, un-aesthetic and not worth our attention: the “com­ mon” and “uncivilised” Istanbul of immigrants from the provinces. The latter are absent in the book, and we may at best notice the shadow they cast on the idealised vision cherished by the Nobel laureate, causing him to become enveloped by the darkest, most murderous and authentic strain of melancholy. The incompatibility of the map sketched by the writer and the actual dynamic of the town should not come as a surprise - this is the consequence of a project realised with sensitivity and piety, intent on reviving in the text a remembered and perhaps slightly mytholo­ 149 gised space, certainly one without any claims to objec­ tivism. For everything we say about the city’s essence says more about our own lives and our own state of mind. The city has no centre other than ourselves, Pamuk explained his powers of observation. Let this be - as long as such non-symmetrical, subjectivised, and intimate attempts remain excellent literature capable of enchanting some and inclining others towards a more profound reflec­ tion on the political-cultural theses of the author. In the case of Orhan Pamuk this manner of conducting a narration is sometimes more successful than an amass­ ment of fictional plots. Endnotes 1 O. Pamuk, Stambuł. Wspomnienia i miasto, translated A. Polat, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008. The num­ bers of the pages in parentheses after the quotations refer to this edition. 2 Already in 2008 the number of the town inhabitants was estimated at 12,5 million. On the Istanbul demographic boom in recent years cf., i.a. A. Aksoy, Istanbul’s Choice, "Third Text” no. 1 (22) 2008, pp. 71-83. It is worth noting that the total of residents rapidly growing since 1950 up to this day is predominantly the outcome of inner migra­ tion - successive tides of arrivals from the provinces set­ tling down in Istanbul. 3 I mention the names of Istanbul districts, probably of little significance for the Polish reader, in order to outline the “elitist map” of the town - these areas are culturally rese­ rved for the Europeanised upper strata and access is hampered for the average inhabitants of Istanbul by the economic barrier. On the ethnic-cultural character of the historical districts of Istanbul cf. Z. ęelik, An Architectural Survey of the City, in: The Remaking of Istanbul. Portrait of an Ottoman City in 19th Century, University of California Press, Berkeley 1993, p. 9 and 21 sqq. 4 . The complete text of the justification of the verdict, the speech given by Orhan Pamuk at the ceremony of presen­ ting the 2006 Nobel Prize in literature, and details con­ cerning the writer's biography and bibliography in: http:// nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/ (access 10.01.2009). 5 Another line of division appears to be much more signifi­ cant within the context of Istanbul: I have in mind the north-south line. The Pamuk family is an excellent repre­ sentative of the “northern Istanbul residents”, a Europeanised and lay middle class living in districts to the north of the Golden Horn - the first beneficiaries of modernisation, in time relegated to the economic and cultural margin. On this division cf. O. Esen, The Tightrope Walk of the Middle Class in a Fractured Istanbul, in: Art, City and Politics in an Expanding World. Writings from the 9th International Istanbul Biennial, istanbul Kultur Sanat Vakfi, Istanbul 2005, pp. 120-121. Pamuk described the experience of crossing the border of the Golden Horn: The trams had been going up and down our street since 1914 connecting [northern districts - J. Ch.] Maękę and Nąantaęi to Taksim Square, Tunel, the Galat Bridge and all the other poor, old historic [southern - J. Ch.J neighbourhoods that then seemed to belong to another country (p. 50). 6 On the ideological and non-neutral significance of rail­ way lines linking the most distant parts of Anatolia and �Justyna Chmielewska • isT A N B U L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY 7 8 9 10 11 12 13 14 15 the cultural centre (Istanbul) and political capital (Ankara) for the Turkish project of modernism see: S. Bozdogan, Modernism and Nation Building. Turkish Architectural Culture in the Early Republic, University of Washington Press, Seattle and London 2001, pp. 119­ 121. Involvement in building the railroad turned Paul's grandfather into a classic representative of the elite of modernisers, who by imposing reforms intended to trans­ form the crumbling empire into a Western-type state. Yali describes a seaside villa, typical for Ottoman housing in Istanbul, situated on the shores of the Bosporus and "opened” towards the straits and not the town. Nationalistic reforms introduced in the 1930s by the ironfisted Atatürk and his adherents resulted in an effective severance of the cultural continuum between Ottoman and republican Turkey: a change of the Ottoman alpha­ bet to a Latin one and the Muslim calendar to a Gregorian one, a reform of clothes, a secularisation campaign as well as a transference of the capital of the state from sultana­ te-era Istanbul to historically neutral Ankara were only some of the bold modernisation steps taken to transform Turkey from the “sick man of Europe” into a modern republic. Cf. D. Kołodziejczyk Turcja. Historia państw świa­ ta XX wieku, Wyd. Trio, Warszawa 2000, pp. 114-127. An attempted analysis of the category of melancholy in Pamuk's Istanbul by, i.a. Esra Akcan, cf. The Melancholies of Istanbul, “World Literature Today”, 11-12 2006, pp. 39-43. Abandoned ruins of Moslem brotherhoods (banned in 1925 upon the order of Atatürk), a constantly recurring motif in Istanbul, symbolized the religious sophistication of the Ottoman era but at the time of the young Pamuk were merely mute symbols of the fall and degeneration of a past civilisation. On the Istanbul palimpsest cf. A. Nowaczewski, Pejzaże miejskiej melancholii, "Przegląd polityczny” no. 89, 2008, p. 59. Orhan Esen identified Pamuk's favourite motif of a wooden crumbling house, characteristic for the poor districts of Istanbul, with unkempt children reclining on the steps and laundry drying in the windows, as a symbol of backwardness and Oriental poverty contested by adhe­ rents of the modernisation of Turkey; cf. O. Essen, learning from Istanbul, in: Self-Service City: Istanbul, ed. O. Esen, S. Lanz, b-books, Berlin 2007, fragment available on: http://www.metrozones.info/istanbul/index.html (access 15 January 2009). In recent years, successive quarters dominated by such housing, e.g. the Fatih district mentioned by Pamuk, have been torn down. Cf. Pamuk's reflections about the marginal and indirect status of Turkey in the interview: Nadal naiwnie wierzę w Zachód, Magazyn "Dziennika”, 25-26 October 2008, pp. 7-8. The author devoted much attention to this motif also in his Nobel lecture: My Father’s Suitcase, ’’Przegląd polityczny” no. 89: 2008, (insert). Cf. E. W Said, Orientalizm, transl. M. Wyrwas-Wiśniewska, Zysk i S-ka, Poznań 2005, in particular pp. 284-354. The motif of the collision of Eastern and Western impacts is one of the leitmotifs of Pamuk's works. In: My Name is Red ( Nazywam się Czerwień, transl. D. Chmielowska, Wyd. Literackie, Kraków 2007) it is included within the context of a dispute concerning style and authorship conducted by sixteenth-century painters of miniatures active in the sultanate; in Snow (Snieg, transl. A. Polat, Wyd. Literackie, Kraków 2006) this tension is expressed 150 16 17 18 19 20 21 22 23 in a political and world outlook controversy, thus beco­ ming a direct reason for disturbances in the provincial town of Kars. Cf. Nadal naiwnie wierzę w Zachód, Magazyn "Dziennika”, 25-26 October 2008, pp. 7-8 and Moja turecka biblioteka, "Dziennik”, 24 December 2008. Cf. S. Morkoę, City and Self in Three Accounts of Istanbul: Lorich’s Panorama (1559), Le Corbusier’s Travelogue (1911) and Pamuk’s Memoir (2005), “Middle East Technical University Journal of the Faculty of Architecture” no. 2 (24) 2007, pp. 96-97. On the Istanbul (unrealised) projects by Le Corbusier see: S. Bozdogan, Modernism and Nation Building. Turkish Architectural Culture in the Early Republic, University of Washington Press, Seattle and London 2001, pp. 3-4 and 67. Born in 1928 in an Armenian family, probably the most famous Turkish photojournalist and the only Turk wor­ king for the Magnum agency. Photographs taken in the 1950s and 1960s, showing the fishermen and workers of Istanbul, attained the status of urban icons. In his book Pamuk included chiefly street photographs by Guler. The impossibility of the emergence of fldneurisme d la Turca was interestingly described by Ugur Tanyeli: due to the obliteration of the public/private borderline functioning in Western towns, in Turkey streets became an arena of intensive social control making it impossible to unrestric­ tedly roam other than in groups. Tanyeli pointed out that outer space assumed the form of places of meetings and interactions and not of the isolation of the individualised subject. Cf. U. Tangelo, Public Space/Private Space: The Invention of a Conceptual Dichotomy in Turkey, in: Art, City and Politics in an Expanding World. Writings from the 9th International Istanbul Biennial, istanbul Kultur Sanat Vakfi, Istanbul 2005, pp. 210-225. Another factor hampe­ ring the Istanbul version of fl&neurisme could be strongly politicized town space, cf. E. Ozyurek, Nostalgia for the Modern. State Secularism and Everyday Politics in Turkey, Duke University Press, Durham and London 2006, pp. 93-124. An interpretation of Istanbul as an analogue of Benjamin's Passagenwerk was attempted by D. Kozicka, cf. Stambulskie pasaże, “Przegląd polityczny” no. 89, 2008, pp. 55-57. Takke - a small and usually woolen cap used in Turkey by conservative Moslem men, a male counterpart of the shawl worn by women wishing to demonstrate their iden­ tification with Islam. Stephan Lanz described those poor and usually conserva­ tive arrivals from the provinces as anti-urbanites - the opposite of the ”genuine” residents of Istanbul, who in time occupied the majority of urban space and became culturally alien vis a vis the town elites , cf. S. Lanz, If you can make it in Istanbul you can make it anywhere, in: Self­ Service City: Istanbul, ed. O. Esen, S. Lanz, b-books, Berlin 2007, fragment available on: http://www.metrozones.info/ istanbul/index.html (access 15 January 2009). By way of example, the Asian coast, where 35% of the town's population now lives (about 4,5 million people), is mentioned in the book only twice or thrice as a place where Pamuk's friends raced the Mercedes cars borrowed from their fathers (Bagdad Street) and as one of the favo­ urite localisations of engravings by Melling (historical Uskudar). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/906c943686f0254d6e9e9c573fa4c95d.pdf 268efcd386788fd9fe69b49273c1f893 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5666 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5268 Title A name given to the resource Autoportret z negatywu czyli czego można dowiedzieć się o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy / Polacy o sobie Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polacy o sobie. Współczesna autorefleksja: jednostka, społeczeństwo, historia, red. Piotr Kowalski, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stpoka" 2005, s. 17-34. Prawa autorskie zastrzeżone. Anna Malewska-Szałygin Autoportret z negatywu czyli czego można się dowiedzieć o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy. Tytułowe sformułowanie odwołuje się do zaproponowanego przez Ludwika Stommę określenia portret z negatywu, którego użycie autor Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. uzasadnia w ten sposób „wyobrażenia przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń więc odwrócenie tych wyobrażeń, przekształcenie danej grupy o sobie są tej grupy o obcych". Wystarczy negatywu w pozytyw, by uzyskać własny portret grupy, by dowiedzieć się jakie warunki musi spełniać „swój" (Stomma 1986, s. 63). Zgodnie z tym zaleceniem postaram się odczytać jaki portret własny kreślą nowotarscy górale rozmowach na temat polityki i władzy. Badania prowadzone od 1999 r. na Podhalu przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej dotyczyły wiejskich wyobrażeń na temat władzy państwowej. Technika badań przewidywała długie, swobodne rozmowy (porządkowane wytycznymi zawartymi w dyspozycji badawczej), prowadzone we wsiach powiatu Nowy Targ. Muszę zastrzec, że termin górale stosuję w szerokim znaczeniu, nie rezerwując go dla górali tatrzańskich, z okolic Zakopanego. Naszymi rozmówcami byli w większości ludzie w wieku 30 - 70 lat, słabo wykształceni (w większości absolwenci szkoły podstawowej lub zawodowej, rzadziej technikum). Celem badań było przyjrzenie się lokalnemu dyskursowi na tematy polityczne i dlatego rozmowy ogniskowały się wokół pojęć: początkowo słów zaczerpniętych z dyskursu publicznego, a potem, kiedy już oswoiliśmy się z językiem lokalnych rozmów o władzy, doprecyzowaliśmyokreślenia, którymi posługiwali się nasi rozmówcy. 1 �W tym tekście skupię się na pojęciu władza i jego znaczeniach. Wyłania się z nich góralski obraz władzy, ale jeśli zastosować wytyczne Stommy można też zobaczyć portret samych siebie, jaki kreślą nasi rozmówcy. Zalecenia Stommy dotyczą badania stereotypów o „obcych". Można zapytać: na ile demokratycznie wybrani przedstawiciele są widziani przez społeczeństwo jako „obcy"? Z naszych rozmów wynika, że ludzie władzy, politycy są tak właśnie postrzegani. Wybrani spośród społeczeństwa kandydaci po dojściu do władzy przechodzą rodzaj metamorfozy, odtąd stosuje się do nich kategorię oni i uznaje za przeciwieństwo prostego narodu. Górale o władzy. Kiedy w rozmowie padało słowo władza nasi rozmówcy objaśniali je na różne sposoby: władza to jest polityka mnie się wydaje [Kobieta, lat 45]; władza to ktoś kto rządzi [Kobieta lat 55], ktoś kto będzie kierował, jak w pracy tak i w państwie [Kobieta lat 33], ktoś kto lepiej, rozsądniej to zorganizuje, musi być taka „głowa domu" [Taksówkarze lat 35-50]. Pierwsze z zacytowanych zdań potwierdza przekonanie, że pojęcia władza i polityka mają częściowo wspólną płaszczyznę znaczeniową, choć oczywiście rozważywszy wszelkie konotacje nie są to pojęcia pokrywające się, już choćby dlatego, że w rozmowach zwykle występują w innym kontekście słownym. Stwierdzenie władza to ktoś kto rządzi, podobnie jak następne, odsyła do zasadniczej funkcji władzy - kierowania i zarządzania: władza powinna być mądra i dobrze zarządzać [Mężczyzna lat 60]. Takie krótkie quasi definicje nie pojawiały się często. Chętniej stosowaną strategią objaśniania pojęć abstrakcyjnych było odwołanie się do przykładu. Zwykle był on wzięty z życia i tłumaczył abstrakcyjną ideę, poprzez odniesienie jej do zjawisk znanych i bliskich, podobnie jak przypowieść: Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest władza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane - objaśniał nas sześćdziesięcioletni rolnik. Porównań do ojca lub matki w rodzinie używali najczęściej ludzie starsi. Prócz nich wiele kobiet w średnim wieku (ok.40), objaśniło problem rządzenia krajem poprzez odniesienie do życia rodzinnego. Przy czym, co zaskakujące w patriarchalnych góralskich rodzinach, głową, o której mówiły była kobieta - zwykle nasza rozmówczyni: niechby tak rządzili jak ja w domu rządzę - postulowała pięćdziesięcioletnia rencistka. 2 �Inna kobieta w jej wieku wtórowała: ja w domu rządzę i mnie słuchają to oni w państwie też tak powinni . Objaśnianie pojęć abstrakcyjnych poprzez odwołanie się do rzeczywistości znanej z własnego doświadczenia opisywał Jacques Le Goff (2002) szukając odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób ludzie średniowiecza tworzyli wyobrażenia o odległej dla nich rzeczywistości? Jego zdaniem rozszerzali wiedzę o dobrze znanej człowiekowi mikro skali codziennego życia na makro skalę wyobrażeń o nieznanym świecie. Zaskakujące, ale podobnie postępowali również nasi rozmówcy. Odległe zjawiska objaśniali przez odniesienie do bliskich im i dobrze znanych realiów rodziny lub pracy: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierwszym miejscu chleba! - mówiła siedemdziesięcioletnia kobieta. Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo jak na przykład gospodarz na wsi... - postulował czterdziestoletni kowal. Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" - wtórowali nowotarscy taksówkarze, to jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego uzupełniał sześćdziesięcioletnie mężczyzna. Co wynika z takiego sposobu mówienia o władzy oprócz spostrzeżenia, że wielkie problemy objaśnia się poprzez odniesienie do codziennych? Jeżeli władza to gazda czy baca, jakie jest miejsce naszych rozmówców w tym układzie? Wydaje się, że pełnią oni rolę inwentarza, owiec, baranów, ale także juhasów, dzieci i parobków w gospodarstwie, w którym gospodarz czy ojciec rodziny organizują pracę. Społeczeństwo byłoby zatem grupą ludzi, której pracą trzeba tak pokierować, żeby zapewnić dobrobyt. To spostrzeżenie potwierdzałyby słowa cytowane na początku rozdziału o kierowniczej funkcji władzy. Władza, zatem powinna zarządzać pracą społeczeństwa tak, żeby ta przynosiła jak najwięcej korzyści. Gdy pytaliśmy naszych rozmówców czy można to tak ująć, niektórzy odpowiadali: aby oni tylko nie szkodzili! W tych słowach zawiera się realistyczny program minimum: skoro władza w Polsce nie umie dobrze zarządzać gospodarką, niech choć nie zarządza na niekorzyść. Warto tu po raz kolejny podkreślić, że - zdaniem naszych rozmówców - głównym zadaniem władzy jest zarządzanie gospodarką tak, aby ludzie swoją pracą mogli wypracować dobrobyt. Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę 3 �jednoosobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. To zdanie podkreśla podstawową, zdaniem naszych rozmówców, stanowczość. Siedemdziesięcioletni rolnik objaśniając cechę władzy - nam czym jest władza też uwypuklał ten aspekt: to tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie co sie dobrze pasom i takie co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania czym jest władza zostały odniesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównane do stada niesfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społeczeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że cechą dobrej władzy w Polsce jest żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, bo tak w ogóle to najlepsza jest demokracja. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie urodził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna strasnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka na wzór amerykańskiej byłaby optymalną formą władzy w Polsce. Amerykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Często podkreślanym zadaniem władzy było też zapewnianie ludziom bezpieczeństwa. Górale bardzo przeżywali wzrost przestępczości jaki nastąpił po 1989 r. Często o tym mówili, czuli się zagrożeni i wygłaszali sądy ostateczne typu: świat sie kończy! Pani! Kto to kiedy takie rzeczy widział! Gdy pytaliśmy czy opisywane nam przestępstwa wydarzają się we wsiach wokół Nowego Targu czy też wiedzą o nich z telewizyjnych wiadomości, często mieszali wydarzenia bliskie, znane z sąsiedztwa i dalekie, znane z telewizora, które razem składały się na obraz szalejącej przemocy. Oczywiście winą za to obarczali władzę (czasem używali wówczas słowa rząd), która jest zbyt słaba, aby przeciwstawić się przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Padały wówczas porównania do władz PRL, o których nasi rozmówcy mieli różne zdania, ale byli zgodni, że przestępców umiały trzymać pod kontrolą. Większe bezpieczeństwo na 4 �ulicach było jedynym aspektem rzeczywistości PRL, który był jednoznacznie dobrze oceniany. Prócz funkcji dyscyplinarnych władza powinna również wykazywać się troską o podwładnych. Element troski, podobnie jak rygoru jest dobrze widoczny w porównaniach władzy do matki lub ojca w rodzinie, do gazdy czy pasterza. Wszystkie te osoby mają prawo do narzucania swojej woli i wymuszania posłuszeństwa, ale mają też obowiązek działania dla dobra rodziny, gospodarstwa czy powierzonych ich opiece owiec. Nie sądzę jednak, żeby chodziło o troskę rozumianą w wzór karmienia inwentarza w gospodarstwie. Myślę raczej, że chodzi o organizację pracy taką, aby nikomu nie brakło ni chałupy, ni chleba. Dwa sposoby mówienia o władzy. Przysłuchując się naszym rozmowom można zauważyć wyraźną cezurę oddzielającą dwa, różne sposoby mówienia o władzy. Tą cezurą jest wykształcenie, zwykle skorelowane z wiekiem mówiącego. Większość naszych rozmówców, którzy ukończyli technikum lub liceum (zwykle byli to ludzie w wieku 30-50lat) albo nie posługiwała się terminem władza zastępując je słowami rząd, sejm, posłowie stosując to pojęcie objaśniała je jako instytucje sprawujące albo władzę, które potrafili wymienić. Można stwierdzić, że większość wykształconych respondentów posługiwała się w rozmowie monteskiuszowskim podziałem władzy czego przykładem może być taka wypowiedź pięćdziesięcioletniego sprzedawcy, po technikum ekonomicznym: państwo musi mieć władzę ustawodawczą i wykonawczą. Musi panować ład, porządek. Inaczej było w przypadku ludzi słabo wykształconych i starszych. Oni najczęściej używali określenia władza na opisanie mglistej sfery onych. Sfera władzy była dla nich tak odległa, że jawiła się nieostro jako tajemnicza, niepojęta, inna. Trudno było coś o niej wyraźnie powiedzieć, trudno mieć do niej zaufanie, wzbudzała raczej niepokój. Te spostrzeżenia przywołują na myśl obserwacje Floriana Znanieckiego o władzy, która jest 1 dla chłopów odległa i niepojęta jak Bóg . Wynikałoby z tego zestawienia, że Polityczny porządek jawi się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić dzięki ingerencji ludzkiej.(...) Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje i daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Jeśli nawet bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają oprócz tego w nieograniczonym kręgu nie znanych mu 1 5 �wyobrażenia o władzy zmieniają się bardzo powoli i te opisywane przez Znanieckiego wciąż są rozpoznawalne obecnie, choć najczęściej u ludzi starszych. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy używając słowa władza zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne. Często pytani o władzę odpowiadali to ci tam we Warszawie, albo jeszcze szerzej i mniej precyzyjnie no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są niejasne, można dopatrzyć się w nich echa dawnych podziałów organizujących życie na wsi, a przede wszystkim rozmówcom władza kojarzyła się z wyższą sferą: podziału stanowego. Naszym władza to te wszystkie co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. Wtórowała mu sześćdziesięcioletnia rencistka (rolniczka): władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci co na stanowisku. O jak ksiądz! On ttyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A. M . Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. Ludzie władzy to elita, wyższa sfera, której życie obserwowane z perspektywy mieszkańców wsi ma wiele cech dawnego życia pańskiego. Określenie oni tam żyją po pańsku pojawiało się bardzo często. Wiele cech przypisywanych tym na górze to przymioty, które Józef Chałasiński przypisuje inteligencji polskiej. Góralskie wyobrażenia o ludziach władzy. Ludzi władzy i mieszkańców wsi różni przede wszystkim wykształcenie, ogłada i pieniądze. Ten na stanowisku to musi być wykształcony - twierdziła cytowana rozmówczyni, inna, osiemdziesięcioletnia rolniczka, uzupełniała to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co sie orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie obyci, przygotowani do wyższych zadań: człowiek nie obyty nie wykształcony, wiedzieć co powiedzieć nie ma po co tam iść, on się musi umieć wypowiedzieć i [Kobieta lat 55]. Zwłaszcza kobiety w średnim wieku podkreślały, że: musi się umieć odpowiednio zachować w wielu sytuacjach, bo na przykład poprzedni prezydent [Lech Wałęsa - A. M . Sz.] to nie umiał, a ten [Aleksander Kwaśniewski - A. M . Sz.] to wręcz przeciwnie, zawsze zachowuje się Wizerunek motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. (...) Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest jednocześnie źródłem nieograniczonych możliwości (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133) 6 �człowieka z wyższej sfery uzupełnia postawa fajna, ubranie na nim, no i umiejętność na tej mównicy [Mężczyzna lat 65]. Zdaniem naszych rozmówców pieniądze to podstawowy wyznacznik władzy. Ludzie władzy są bogaci. Warto rozważyć wypowiedź czterdziestoletniego pracownika firmy krawieckiej dotyczącą wprawdzie problemów finansowych, ale wiele mówiącą na interesujący nas temat: Skąd oni biorą tą średnią krajową? Ja się pytam kto zarabia te osiemnaście baniek?[1.800zł - A. M . Sz.] No może posłowie tyle mają. Tu w Nowym Targu to jak ktoś zarobi 8 baniek [800 zł - A. M . Sz.] to podskakuje ze szczęścia. Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!. Ostatnie zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy ma większe szanse zarobić. Potwierdzają to potoczne wyobrażenia o warszawiakach przyjeżdżających na Podhale na letnisko czy na zimowisko. Mieszkając w Warszawie czyli w centrum są bardziej zamożni, obyci, pewni siebie - opromienieni bliskością władzy. Sądzę, że czasownik promieniować prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, obycie, pieniądze są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Dojście do władzy to niegodny wprawdzie, ale najszybszy sposób wzbogacenia się. Władza - wiadomo, to potem ułatwia ludziom inne sprawy - twierdziła czterdziestoletnia właścicielka małego sklepu. To samo, choć bardziej poetycko formułował siedemdziesięcioletni rolnik: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka. Na pytanie: czemu ludzie starają się zdobyć władzę, sześćdziesięcioletnia rencistka odpowiadała: Zeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się się było na pewno tak nie powodziło. Choćby krótka styczność z władzą bardzo szybko owocuje poprawą kondycji finansowej całej rodziny. Jest to aksjomat, podstawowy pewnik potocznej wiedzy o władzy. Wejście w sferę władzy kładzie się blaskiem złotego na całej rodzinie. Nasi rozmówcy nie mają rewolucyjnych poglądów uważają, że muszą być bogaci i biedni. Tak zawsze było, jest i 7 �będzie. Ale pomału trzeba się bogacić, a nie w ciągu roku i już bogaty! - irytował się starszy mężczyzna. Tu dochodzimy do sedna: bogactwo zdobyte ciężką, często wielopokoleniowa pracą jest wysoko cenione przez naszych rozmówców. Pieniądze szybko zdobyte poprzez dojście do władzy, podobnie jak poprzez udział w ciemnych, interesach uważa się ze niegodne. Tym, którzy są blisko żłobka władza objawia swą złocistą stronę, zwykłym ludziom jawi się przeciwnie, jako nienasycony poborca podatków: ten rząd to tak nam daje w dupę, że nawet tego nie można określić - narzekał na ciężary fiskalne czterdziestoletni elektryk w 2000 r. Pięćdziesięcioletni stolarz formułował podobne zarzuty tyle, że pod adresem sejmu: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Ucisk podatkowy zwykle opisywany był w emocjonalnych, ostrych słowach, choć czasem, zwłaszcza młodsi, lepiej wykształceni rozmówcy przedstawiali go w długich wyliczeniach mających nam wykazać jak zbójeckie są powinności, które trzeba płacić na rzecz państwa. Warto zauważyć, że w rozmowach o fiskalizmie nasi rozmówcy zwykle posługiwali się terminem państwo, a nie władza. Rozbuchany fiskalizm państwa nie jest w stanie nasycić Lewiatana, a ściślej szalonych apetytów ludzi władzy. Formułowany przez Edwarda Shilsa (1994) postulat samoograniczenia jako podstawowej cnoty obywatelskiej jest politykom zupełnie obcy. Naszym rozmówcom trzęsły się ręce ze złości, gdy mówili o zarobkach ludzi władzy i o wszelakich synekurach: Jak taki dyrektor w Krakowie zarabia 2 miliardy 700 milionów , to taki zwykły śmiertelnik nie zarobi do końca życia tego co on za miesiąc. To jak to może być! Jeden i drugi ma taki sam żołądek! - krzyczał kowal na bazarze w Nowym Targu. Wysokie podatki i opłaty na ZUS, fantastyczne zarobki ludzi władzy płacone z pieniędzy podatnika budziły złość, ale prawdziwą nienawiść, często mieszającą się z rozpaczą budziła wyprzedaż majątku narodowego: jak można sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu biznesmenowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu - zaperzała się rencistka, w średnim wieku. Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali? - pytał retorycznie pięćdziesięcioletni stolarz - a ile tam oni piniędzy majom!!! Niech to diabeł jasny weźmie! Wyprzedaż majątku narodowego jest 8 �najcięższym zarzutem wobec władzy. Często padały porównania do rozkradania państwa przez zaborców, czy do pobierania kontyngentów w czasie okupacji niemieckiej. Władza, która nie tylko nie wywiązuje się z umowy, ale jeszcze kradnie i wyprzedaje majątek narodowy działając ewidentnie na niekorzyść obywateli, a tak tę sytuację opisywali nasi rozmówcy, jest podejrzewana o służenie obcym interesom. Jest to najcięższy zarzut jaki można sformułować. Emocjonalne wypowiedzi oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają!, porównania do okupacyjnych kolaborantów sugerują oskarżanie władzy o zdradę. Ludzie władzy działając gospodarczo na szkodę Polski dopuszczają się zdrady wobec społeczeństwa. Ten proceder politycy ukrywają pod fasadą kłamliwych słów. Hipokryzja władzy budzi w naszych rozmówcach największą furię. Zapewnienia parlamentarzystów o służeniu dobru społecznemu odbierane jako okrutny fałsz. Głosów pełnych oburzenia i złości zanotowaliśmy wiele. Wyjątkowo kwiecista była wypowiedź siedemdziesięciolatki, która mówiła o sobie: ja mam dwie klasy i żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci, żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić. A pisać i cytać nie umim. Ta niepiśmienna gaździna o władzy mówiła w ten sposób: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygaństwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom bieda, tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! (...) A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Obłuda i zakłamanie władzy przemawiającej z telewizora budzą straszne rozgoryczenie. Słowa parlamentarzystów o uchwalaniu uchwał i podejmowaniu działań dla dobra społecznego zderzone z aferami, przekrętami, informacjami o zarobkach płynącymi z tego samego ekranu odbierane są jako kłamstwo niezmiernie irytujące. Powodem złości jest fakt, że kłamstwa władzy unicestwiają realną 9 �rzeczywistość. Wobec zastępowania doświadczanej rzeczywistości przez wykreowaną fikcję nasi rozmówcy czują się zupełnie bezradni. Mamy tu jak sadzę do czynienia z simulacrum, o którym Jean Baudrillard (1998) pisał, że znosi rzeczywistość. Oficjalny dyskurs polityczny kreuje nierzeczywistość, zastępując nią doświadczaną przez naszych rozmówców realność. W ten sposób ich prawda nie ma szans zaistnienia, znika podobnie jak przeżywana przez ludzi codzienność. To budzi irytację, choć jak powiedział jeden z naszych rozmówców do mijania się rzeczywistości z fikcją kreowaną przez polityków zdążyli przyzwyczaić już w latach PRL-u. Na koniec warto zapytać o to, jak to się dzieje, że zwykli ludzie, w tym także pochodzący ze wsi stają się ludźmi władzy? Targowi sprzedawcy mieli na ten temat jasną odpowiedź: Nie ma człowieka, który idzie do władzy żeby zachował swoje...[cechy - A. M . Sz.] traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby cos nie przeskrobał - twierdził pięćdziesięcioletni mężczyzna. Ten pogląd podzielało wielu naszych rozmówców. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera cech negatywnych: staje się kimś „wyższym", bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu, co znów przypomina wnioski Znanieckiego. Góralskie wyobrażenia o „dobrej władzy". Nasze rozmowy w ogromnej mierze wypełniały narzekania, żeby nie powiedzieć pomstowania na władzę czy polityków. Próbowaliśmy odnaleźć jakieś pozytywne oceny lub jakiś idealny wzorzec zadając pytanie o dobrą władzę. Zwykle uzyskiwaliśmy odpowiedzi odwołujące się do wartości: uczciwy powinien być. Ten kto sprawuje władzę powinien być uczciwy [Kobieta lat 55]. Słowo uczciwy padało najczęściej, streszczając wszelkie etyczne wymagania wobec kandydata do władzy. Nieco mniej popularne, ale dobrze uzupełniające poprzedni termin, było określenie sumienny: byle oni sumiennie rządzili [Kobieta lat 60] lub powinien być solidny, sumienny i nie myśleć tylko o sobie, ino o wszystkich [Kobieta lat 55]. Określenie sumienny i uczciwy jest używane w znacznym stopniu wymiennie - chodzi o to, aby człowiek władzy żył zgodnie z 10 �sumieniem ukształtowanym przez dekalog i miłość bliźniego. Wszystkie postulaty tego typu kończą się stwierdzeniem, że obecnie jest dokładnie na odwrót. Gdy zadawaliśmy pytanie o dobrą władzę wielu rozmówców porównywało ją do służby: Władza służyć powinna Polakom, społeczeństwu, każdemu człowiekowi [Mężczyzna lat 50]. Jak się przekonaliśmy władza rozumiana w kategoriach służby stanowiła idealny wzór wszelkiej władzy. Ten ideał wcielał, zdaniem górali, tylko jeden człowiek - papież Jan Paweł I I : władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy - objaśniała pięćdziesięcioletnia kobieta. Takie rozumienie władzy niewątpliwie zostało ukształtowane na gruncie chrześcijaństwa. Postać Jana Pawła I I jest niezwykle istotna dla zrozumienia góralskich wyobrażeń o władzy. Nasi rozmówcy, zwłaszcza ci wychowani w czasach PRL, bardzo ostro rozdzielali sfery polityki i religii, charakteryzując tę pierwszą jako sferę brudną, drugą zaś jako wzniosłą (Lubańska 2005). W przypadku Jana Pawła I I ten podział jest nieistotny, Ojciec Święty jest ponad nim: papież całą tą politykę utrzymuje, bo on jest podstawą tej polityki, (...) nie chce wojny, nie chce robić zła, chce jak najlepiej, zawsze czyni dobrze - podkreślał sześćdziesięcioletni mężczyzna. Polityczna rola Ojca Świętego jest podkreślana we wszystkich wypowiedziach, podobnie jak w rozmowie taksówkarzy w Nowym Targu: proszę Panią, wojnę przekroczył Papież, Reagan i Gorbaczow. Tych trzech ludzi załatwiło to i dalej tę politykę formują. My bez Papieża to byśmy już 18 republiką byli dawno! Rolnik, emeryt uzupełniał: on był tą iskrą, która rozpaliła wszystko, a wielu naszych rozmówców mówiło po prostu: on komunizm obalił. Zaskakujące, ale w osobie Jana Pawła I I polityka nie tylko nie jest przeciwieństwem religii czy moralności przeciwnie, zdaniem górali on potrafił wnieść do brudnej polityki dobro, przemieniając ją tym samym w sferę, nadal obcą i odległą dla zwykłego człowieka, ale nie diaboliczną. Według naszych rozmówców stało się tak dlatego, że Papież wniósł ewangeliczne wartości do świata polityki: Ojciec święty pokazuje jak wyciąga rękę do każdego. Miał spotkania ekumeniczne nawet z żydami. No najgorzej mu idzie z prawosławiem, ale do każdego wyciąga rękę - mówiła pięśdziesięcioletnia kobieta - i ta jego tolerancja! To jest podstawowa rzecz! Papież przeprasza, on do każdego wyciąga rękę! Starsza gaździna uzupełniała: Ojciec Święty powiedzioł: on psyjmuje i 11 �żydów i muzułmanów i każdego szanuje i powinno się tolerować każdego cłowieka: cy to katolik, cy to zyd, cy cygon. Młodsza kobieta, dawniej należąca do PZPR dodawała: Ojciec Święty pokazuje jak być tolerancyjnym w stosunku do tych, którzy wierzą w co innego niż my. O tolerancję mu chodzi i o pokój. Władza sprawowana w myśl zasad chrześcijańskich uległa przemienieniu. Stało się to za sprawą siły duchowej Jana Pawła I I , którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był ta iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, ze nic nie wolno było mówić, nic tego... i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali - tak objaśniała studentom fenomen oddziaływania Ojca Świętego staruszka, która ukończyła 2 klasy (rolniczka). Jej wypowiedź dobrze charakteryzuje stosunek górali do Papieża: No to my tu w Ludźmierzu Papieża bardzo szanujemy, bo jesce jak był biskupem w Krakowie, to cęsto psyjezdzoł do Ludźmierza, przeważnie na odpusty. No to sie go widziało, i wiedzieli my ze to ten i jak go wybrali na papieża to kazdy był zadowolony, że to taki, co my go znamy, nie! Dalszy ciąg jej wypowiedzi dotyczy zdarzenia istotnego dla rozważań na temat władzy: I jesce takie zdazenie było, ze jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali sie z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu sie jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opowieść o pochwyconym berle słyszeliśmy od wielu osób. Ludzie opowiadali nam ją wielokrotnie, abyśmy zrozumieli że, władza Ojca Świętego pochodziła od Boga. Opisywane zdarzenie interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia władzy, o którym pisał zarówno Mircea Eliade (1988), Jean Paul Roux (1998) jak i inni autorzy sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i ustanowionej przez ludzi. Reprezentanci wybierani przez elektorat i na mocy umowy społecznej oddelegowani do decydowania w ich imieniu, mają wszystkie ludzkie przywary: samolubność, skłonność do prywaty, nepotyzmu itp. Inaczej z władzą z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i 12 �wzmacnia swą siłą, która pozwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej. Ucieleśniający go Jan Paweł I I o oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca" - jest wybrany przez boga, jest pośrednikiem pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum: w obliczu Najwyższego uosabia rodzaj ludzki wstawiając się za nim, na ludzi oddziałuje mocą, której źródło jest ponad naturalne. Portret z negatywu. Próbując z tych rozważań odtworzyć obraz własny naszych rozmówców zacznijmy od porównań, którymi się posługiwali. Postaci gazdy, bacy, pasterza to jak pisze Sherry Ortner metafory źródłowe, o których można powiedzieć, że są jednym z rodzajów symbolu kardynalnego, który bywa symbolem służącym do porządkowania doświadczenia i uchwycenia go w kategoriach danej kultury, symbolem, który pomaga nam wymyślić w jaki sposób owo doświadczenie tworzy całość (Ortner 2003, s. 110). Jaki obraz własny ujawnia się w tak znaczącej metaforze? Jak już sugerowałam pierwsze skojarzenie to inwentarz w gospodarstwie, owce, które trzeba pilnować, karmić, poić. Jest też możliwa mniej deprecjonująca interpretacja: społeczeństwo to juhasi, członkowie rodziny gospodarza, słowem ludzie, którzy wespół z nim wypracowują dobrobyt, a od niego oczekują zorganizowania pracy tak, żeby była jak najbardziej efektywna. Pierwsza interpretacja nie zakłada podmiotowości. W drugim ujęciu Polacy, a w każdym razie górale, postrzegają się jako samodzielne podmioty, wymagające jedynie pokierowania. Jeżeli od władzy oczekują przede wszystkim dobrego organizowania gospodarki oznacza to, że uważają, iż sami odnajdą się w rzeczywistości rynkowej, o ile prawo, które reguluje tę sferę będzie sprzyjające i przejrzyste. Porównanie władzy do stanowczego pasterza niesfornych owiec wprowadza ważny element autoportretu polskiego społeczeństwa. Oczywiście uzasadnia potrzebę silnej władzy, ale przede wszystkim niesie informację o samoocenie naszych rozmówców, którzy uważają, że Polacy są niesubordynowani, mają kłopoty z samo organizacją i współdziałaniem. Są społeczeństwem zatomizowanym, które jednoczy się w obliczu silnej władzy. Czy zatem idea działania dla wspólnego dobra jest im obca? Przeczą temu bardzo emocjonalne i liczne wypowiedzi na temat rozkradania i wyprzedaży majątku 13 �narodowego. Wiele z nich zawierało argumenty, że przecież był to majątek wypracowany przez społeczeństwo. Można się zastanawiać, na ile jest to wynik oddziaływania socjalistycznych idei upowszechnianych przez radiowęzeł w kombinacie „Podhale". Warto jednak przypomnieć, że górale mają wyjątkowo zakorzenione poczucie własności. Nigdy nie odebrano im ziemi, nie powstały na Podhalu PGR-y. Może to być zatem poczucie więzi i współ wytwarzania czegoś, co nie jest majątkiem konkretnego właściciela, ale wspólnoty narodowej. Z tego wynika, że nasi rozmówcy zakładają istnienie takiej wspólnoty, że czują się składową narodu, wspólnoty, którą Benedict Anderson nazywa wyobrażoną (1997). Jak górale wyobrażają sobie naród, to temat do zbadania, tutaj chciałam jedynie złagodzić indywidualistyczną wizję społeczeństwa, jaką zawiera się w metaforze niesfornych owiec. Władza oprócz funkcji organizacyjnych powinna zapewniać obywatelom bezpieczeństwo - ten postulat jest chyba najstarszym i najbardziej uniwersalnie formułowanym oczekiwaniem wobec wszelkiej władzy i trudno się dziwić, że wciąż jest aktualny. Tymczasem ludzie czują się zagrożeni, bezradni wobec narastającej przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Porównanie z latami PRL jeszcze pogłębia to wrażenie. Całkiem niedawno było na ulicach dużo bezpieczniej. Po przełomie 1989 r przestępczość bardzo wzrosła, a przede wszystkim znacznie nasiliło się zainteresowanie mediów. Efektem jest społeczne odczucie gwałtownego spadku bezpieczeństwa. Nasi rozmówcy czują się również zagrożeni gospodarczo - zmieniające się przepisy i obciążenia fiskalne powodują, że nikt nie jest pewny jak długo jego mała wytwórnia, zakład usługowy, stragan czy gospodarstwo będzie rentowne. Gdy państwo zmieni przepisy, podniesie VAT, opłaty na ZUS drobny przedsiębiorca splajtuje i zwolni pracowników. W efekcie nikt nie jest pewien jutra, wszyscy obawiają się utraty pracy i narzekają na bardzo słabe zarobki u „prywaciarza", który obciążony świadczeniami na rzecz państwa, nie chce lepiej płacić pracownikom. Większość z nich porównując obecną sytuację z czasami PRL-u z nostalgią wspomina komfort, jakim była stała pensja przynajmniej jednego z członków rodziny pracującego w kombinacie obuwniczym 2 „Podhale" . Warto podkreślić, że górale w stopniu większym niż mieszkańcy innych 2 Kombinat przemysłu obuwniczego "Podhale" zbudowano w Nowym Targu w 1957 r. W okresie największego rozkwitu, w l. 70., zatrudniał do 10.000 pracowników. Został zlikwidowany w 1990r. 14 �regionów, byli od pokoleń przyzwyczajeni do tego, że dochód z górskiego gospodarstwa nie wystarcza na wyżywienie rodziny i trzeba szukać zarobku w rzemiośle lub w pracy za granicą. Mimo, że niepewność jutra nie jest dla nich niczym nowym, po latach zatrudnienia w państwowych zakładach zapewniających stabilność zarobków, obecna sytuacja jawi się jako niepewna. Poczucie niepewności i niestabilności gospodarczej dominuje w wypowiedziach. Wiele o lokalnym autoportrecie mówią opowieści o ludziach władzy, o tym kto może zostać politykiem, jakie cechy predestynują do władzy itp. Nasi rozmówcy uważają się za radykalnie różnych od polityków. Polityk to człowiek wykształcony, obyty, bogaty przywykły do dobrobytu i lekkiej a dochodowej pracy. Ludzie, z którymi rozmawialiśmy - przeciwnie - czują się nieznaczącymi pionkami. Mówią o sobie my bidne ludzie lub my - prosty naród. To poczucie niskiej wartości uzasadniają brakiem edukacji, ogłady, a przede wszystkim biedą. Uważają, że za ciężką pracę są słabo wynagradzani i choćby się zapracowali, nie są w stanie zarobić tyle, by żyć godnie. Zwłaszcza starsi ludzie uważają, że przyszło im żyć z karkami zgiętymi. Młodsi są bardziej konkretni i szukają przyczyn tego, że w Polsce człowiek pracujący fizycznie nie może się dorobić, a w USA czy Niemczech - tak. Za tą poniżającą dla nich sytuację obwiniają fiskalizm państwowy i złe zarządzanie gospodarką. Pod tym określeniem mieszczą się wszystkie afery gospodarcze, nieuczciwości związane z likwidacją i prywatyzacją przedsiębiorstw oraz wyprzedaż majątku narodowego. Są to sprawy bardzo bulwersujące, nasi rozmówcy czują się wobec nich bezsilni. Pracują, ale zyski z ich pracy czerpią inni. W efekcie trudno mówić o poczuciu własnej wartości, gdy walczą o utrzymanie siebie i swoich rodzin. Jedyne co im pozostaje to przekonanie o tym, że w porównaniu do polityków są bardziej uczciwi, sumienni, etyczni. Porównanie z politykami pod kątem wygody życia i dostatku wypada zdecydowanie na niekorzyść naszych rozmówców, rekompensatą za to jest korzystne dla ciężko pracujących ludzi porównanie pod względem moralnym. Wyrzucanie ludziom władzy prywaty, nieuczciwości, zakłamania wiele mówi o wiejskim systemie wartości, w którym uczciwa praca jest jedną z najwyższych wartości. Ciężka, codzienna praca, powolne dorabianie się, bogacenie przez pokolenia są przeciwstawiane obecnym karierom, kiedy to majątek zbijany jest w kilka lat. Czerpanie 15 �korzyści dawniej z przynależności do PZPR, a obecnie z uczestnictwa w polityce lokalnej czy centralnej jest negatywnie wartościowane. Jak wynika z naszych badań: polityka to nie jest uczciwa praca (Rozmowy...2005). Podkreślają to również wypowiedzi dotyczące przemiany moralnej człowieka, który wchodzi w sferę władzy - gdzieś gubi się jego kręgosłup moralny i zrozumienie dla problemów sąsiadów. Dla naszych rozmówców wartością jest sumienna praca, działalność polityków uważają za dorobkiewiczostwo. Co wynika z kreślonego przez górali wzorca idealnego? Ideał władzy formułowany w kategoriach służby zakłada podmiotowość tego, komu ta władza służy. Idea służby jest swego rodzaju dowartościowaniem owego podmiotu. Zmienia to diametralnie istniejącą sytuację, w której nasi rozmówcy czują się pionkami. W modelu idealnym następuje odwrócenie: to oni są godnym poszanowania podmiotem, wobec którego władza pełni funkcje służebne. Takie ujęcie pokazuje silną tęsknotę za poszanowaniem, dostrzeżeniem, zaistnieniem w sferze publicznej. Władza, która służy człowiekowi dostrzega jego problemy i dąży do tego, aby je rozwiązać. W takim ujęciu ludzie, również niewykształceni, są znaczący. Zważywszy, że mówimy tu o sytuacji pożądanej, a nie realizowanej, można wnosić, że nasi rozmówcy czują się nieistotni, lekceważeni, odsunięci o wpływu, a często poniżeni. Wielka irytacja jaką budzą zapewnienia ludzi władzy, o tym, że służą dobru społecznemu wynika z tego, że prawda jest inna, zdaniem naszych rozmówców. Publiczne wypowiedzi polityków o poszanowaniu wyborców i działaniu dla ich dobra, unicestwiają rzeczywistość zastępując ją sielankowa wizją. To budzi w naszych rozmówcach wielkie rozgoryczenie. Media dopuszczają do głosu polityków, głos ludzi niewykształconych jest niesłyszalny. Ich prawda o rzeczywistości nie ma, jak uważają, możliwości zaistnienia. Jest wyparta z dyskursu publicznego i zastąpiona obłudnymi deklaracjami. To wzmaga jeszcze poczucie odsunięcia i tego, że dla polityków nasi rozmówcy stanowią masę, łatwo poddająca się manipulacji. Co objawiają wypowiedzi dotyczące Jana Pawła II? Niewątpliwie ujawniają marzenia o władzy etycznej, zainteresowanej człowiekiem, akceptującej każdego, nawet prostych ludzi; władzy, która ich szanuje na tyle, że chce im służyć. Te marzenia powstają na gruncie przekonania, że w rzeczywistości jest odwrotnie. Wyrastają z poczucia nieposzanowania, okpienia, lekceważenia bidnych ludzi, którzy są pionkami. 16 �Oczywiście nie dotyczy to całego społeczeństwa, ale prostego narodu ludzi niewykształconych, pracujących fizycznie, mieszkających z dala od centrum władzy i bogactwa. Wypowiedzi naszych rozmówców dowodziły, że podział na Polskę „pańską" i „chłopską" jest wciąż aktualny. Józef Burszta wywodzi go ze średniowiecznego porządku społecznego, pokazuje jak umacniał się w czasach renesansu, racjonalizował w dobie oświecenia, nabierał emocjonalnego młodopolskim. O dwudziestoleciu zabarwienia w okresie romantyzmu i międzywojennym pisze, że wówczas podział był doświadczany w kategoriach kultury chłopskiej i szlachecko-inteligenckiej (1985, s. 274). Józef Chałasiński podobnie charakteryzuje go w latach pięćdziesiątych, kiedy przybiera postać opozycji kultura chłopska - kultura inteligencka. Burszta pisze o jego aktualności w latach osiemdziesiątych. Najnowsze wcielenie tego przeciwstawienia Izabella Bukraba Rylska (2005) nazywa dyskursem miejsko-inteligenckim i wiejsko plebejskim. Podsumowując, warto zauważyć, że kreślony przez górali autoportret zakłada bardzo głęboki podział społeczny, wywodzący się jeszcze z czasów społeczeństwa stanowego, a jak widać wciąż aktualny pomimo zmian prawnych włączających warstwę ludową do grona obywateli współdecydujących o losach Polski. Czym charakteryzuje się prosty naród przeciwstawiany tym, którzy żyją po pańsku? skupieniem na sprawach gospodarczych, zapewnić utrzymanie rodziny Przede wszystkim na pracy, pozwalającej odegnać biedę i (Stomma 1986, Kroh 2002). Sprawy gospodarcze są zawsze priorytetowe, a polityka interesuje ich o tyle, o ile ma wpływ na gospodarkę (Rozmowy...2005). Dlatego najistotniejsze są te wartości, które łączą się z pracą uczciwość i sumienność. Stanowiąca zasadniczą większość społeczeństwa grupa ludzi słabiej wykształconych ma poczucie odsunięcia. Ich cele, dążenia, wyznawane wartości nie przebijają się do dyskursu publicznego. Medialne debaty w małym stopniu dotyczą optymalizacji rozwiązań gospodarczych, skupiają się na sprawach politycznych, o których nasi rozmówcy mówili, że są fanaberią dla bogatych, co nie muszą ciężko pracować. Bibliografia: Anderson B. 17 �1997 Wspólnoty wyobrażone, tłum. S. Asmsterdamski, Kraków. Baudrillard J. 1998 Procesja symulakrów, w: Postmodernizm, red. J. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków, s. 175-189. Bukraba-Rylska I . 2005 Na temat wsi i socjologii wsi (pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko inteligenckim),Warszawa. Burszta J. 1982 Osobowość chłopa polskiego u progu niepodległości jako wynik przemian agrarnych i społeczno-ekonomicznych, w: Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, red. S. Michalski, t. I, Warszawa. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa. Chałasiński J 1997 Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, Warszawa. Eliade M . 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, tłum. S. Tokarski, Warszawa 1994 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, tłum. S. Tokarski, Warszawa Goff Le J. 2002 Kultura średniowiecznej Europy, tłum. H. Szumańska-Grossowa, Gdańsk, Warszawa. Lubańska M . 2005 Religia i polityka. Ich wzajemne relacje w powiecie nowotarskim, w: Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa, s. 125-140. Ortner Sh. B. 2003 O symbolach kardynalnych, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, tłum E. Klekot, Warszawa, s. 106-116. Rozmowy... 2005 Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa. 18 �Roux J. P. 1998 Król. Mity i symbole, tłum. K. Marczewska Warszawa. Schils E, 1994 Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, tłum. D. Lachowska, Kraków. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, Warszawa Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, tłum. M . Metelska, Warszawa. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5e59e8d8e5428b0e15385a9ed8761f2.pdf 4ee5c86d0c271f016d446ec4991514d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6510 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6082 Title A name given to the resource The Beauty of Human Error/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.112-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDWIK ST OM M A The Beauty of Human Error In Memoriam Professor Aleksander Jackiewicz Act I. The Eiffel Tower The Eiffel Tower was erected upon the occasion of the World Exhibition in 1889 and conceived as the at­ traction and embellishment of the event. Its author, as the name indicates, was engineer Gustave Eiffel, ear­ lier known as the builder of a viaduct over the Sioule (1869), a bridge in Porto (1876), and, predominantly, the 122 metre-tall Garabit Viaduct (1878), a techno­ logical miracle of its time. The tower brought him not only immortal renown but also the Legion of Honour, which Eiffel received on inauguration day (31 March 1889) from Minister of Trade Trade Édouard Lockroy (in place of Prime Minister Pierre Emmanuel Tirard, who became short of breath and could not reach the uppermost platform; lifts were installed several weeks later). The Tower is 301 meters high and weighs 9 699 tons. “This tower is the fulfilment of an eternal dream...” - Prime Minister Tirard said without undue exaggera­ tion in his inauguration speech. Designs for soaring constructions ”befitting the capital of the world” had been presented already to Charles VII, Francis I, Henry IV, Louis XV and Napoleon... Almost at the last moment the realisation of Alfred Picard‘s monu­ mental project was hampered by the July Revolution. To the end of 1886 Eiffel’s rival was Jules Bourdais, supporter of a cylindrical tower, also 300 meters tall and topped with a hundred powerful floodlights that would illuminate evenly not only Paris but also the whole of Bois Boulogne, Neuilly and Levallois, all the way to the Seine. Taking into consideration the height of our houses, wrote a malicious journalist, standing like cliffs along narrow canyons, and the fact that the streets of Paris do not radiate concentrically from the site intended for this monstrous column one may presume that the city roofs alone would become flooded with light; hence, probably contrary to the intentions of the authors, only our cats will benefit while pedestrians will continue breaking their legs in the darkness. 1 Despite “eternal dreams” the ultimate decision to embark upon building a ”steel construction accord­ ing to calculations made by engineer Gustave Eiffel”, signed on 8 January 1887 by Eduard Lockroy and the prefect of Paris Eugène Poubelle (yes! - the one re­ sponsible for dustbins), produced a storm of solemn protests. On 14 February “Le Temps” published an open letter addressed to Adolphe Alphand, chief architect of Paris. The signatories included, i.a. Guy de Mau­ passant, Alexandre Dumas, Sully Prudhomme, poets: François Coppée, Leconte de Lisle, painters: Jean Louis Meissonier, Leon Bonnat, William-Adolphe Bouguerau, Adolphe Willette, architects headed by the designer of the Paris Opera Charles Garnier, mu­ sicians, with Charles Gounod, and actors, including Victorien Sardou...: Citizen and dear countryman! We, the writers, painters, sculptors, architects and ama­ teurs devoted to the beauty of Paris that had remained intact until now, come to protest with all our might and indignation, in the name of the unrecognised French taste, French art, and French history that now find themselves threatened —we protest the construction, on the very earth of our capital, the useless and monstrous Eiffel Tower that public spite, often imbued with good sense and a spirit of justice, has already christened the Tower of Babel. With­ out succumbing to chauvinistic exaggeration we may boldly state that Paris is undoubtedly the most beauti­ ful city in the world. Along its streets, wide boulevards, enchanting riverbanks and promenades there tower the most magnificent works of mankind. The spirit of France, the author of those masterpieces, delights in this flourishing of stone dignity. The Italians, the Ger­ mans, and the Dutch, albeit correctly proud of their artistic heritage, do not possess anything comparable with ours, and thus Paris stirs curiosity and admiration in all corners of the world. Are we to desecrate all this? Is Paris to subject itself to the tradesman’s mentality of a machine constructor by losing its beauty and hon­ our? Yes! - This tower, which even commercialised America would not want, is unquestionably an insult to the town. Everyone feels this, all repeat this, all are anxious; we are merely a weak echo of a rightly disturbed public opinion. Foreigners arriving at our exhibition will cry out in surprise: “This is the mon­ strosity chosen by the French to give witness to their taste!?”. Mercilessly jeering, they will be right. Paris of the lofty Gothic, Paris of Jean Goujon, Pilon, Puget, Rude, de Barye, etc. ... will become Paris of Mr. Eiffel. In order to understand the l egitimacy of our outrage it suffices to imagine this ridiculous Tower ruling over Paris in the manner of a pillar of black factory smoke and smothering with its barbaric weight Notre-Dame, Saint-Chapelle, Tour Saint-Jacques, the Louvre, the Dôme des Invalides, L ’Arc de Triomphe ... All our monuments humiliated and belittled, vanishing in this mad dream. For twenty long years we shall be forced to watch how the shadow of an atrocious column 112 �Ludwik Stomma * THE BEAU' made of twisted tin will fall upon this city, trembling with the troubled genius of past centuries. - We turn to you, Sir, who loves Paris so much, who has granted it so much beauty, who has protected it so many times against the devastation and vandalism of industry, and who has the honour to shield it once again. We turn to you, Sir, while guarding the cause of Paris because we know that as an artist who loves all that is beauti­ ful, great and just, you will devote all your energy and eloquence. And if our call will remain unheeded, if our arguments will be rejected, if Paris will insist to be defiled, then let us, the signatories, and you, Sir, at least leave for posterity this protest, which does us honour.3 The signatories did not have to wait long for a riposte: the Tower is not a useless object - Lockroy replied, nor is it an ordinary attraction at the World Exhibition; on the contrary, it provides science with invaluable services. Eugene-Melchior de Vogue stated that the Tower is the immortal victory of masonic lodges over degenerate clericals, a blow dealt against parochial mystifications, revenge for the defeat of the freemasons of Senaar, and an embodiment of the om­ nipotence of science raising the tower of Babel, an edifice forbidden by the Biblical God. 4 Magnificent proof of the industrial power of our land; a monument of secular genius; an extraordinary flight of secular thought ... - added others, and Gaston Tissandier concluded that the Tower will symbolise not only the skills of contemporary engineering, but the whole age of Science and Industry, in which we live; it will be­ come a monument of gratitude for the heroes of scien­ tific renascence at the end of the eighteenth century and the Revolution of 1789, who delineated the paths of progress.5 As the construction work advanced and the Tower grew, the opinions of its supporters became louder and more exalted. The above cited de Vogiie, speaking in the name of the Eiffel Tower, addressed the bell towers of the Notre-Dame cathedral: You old abandoned tow­ ers, which no one obeys any longer. Do you not see that the poles of the Earth, now turning around my steel axis, have changed1 I am the power of the universe brought under control by the genius of calculations. Human thought runs along my members. My forehead is encircled by radiance brought from the sources of light. You were ignorance, and I am Science! 6 An anonymous author of Guide officiel de la Tour Eiffel echoed his opinion: Only from here (from the second platform of the Tower - L. S.) it is possible to grasp the great progress of History. Here, N a­ ture and History demonstrate their peak. It is here - on the plain stretching at your feet that the past took place. It is here (on the Tower - L. S.) that the future will become fulfilled. (...) Thanks to its form of a factory chimney the Tower triumphantly guided into Paris industry, of which attempts were made to deprive the city. Soaring proudly, it 113 reminds the heavens about the might of progress, the vic­ tory of Science and Industry. 7 The praise was crowned with Adolphe David’s Symophonic Poem, opus 63: - Engineers and workers arrive at Champ de Mars (lento) - Beginning of work and the Tower foundations (moderato) - The clangor of iron (moderato e martellato) - Ironworkers (allegro et gaiement) - Turmoil and anxiety among the workers (allegro mouvementé) - First platform, the Tower grows, the summit is closer (andante cantabile) - People on the Tower (moderato accelerando e crescendo jusqu’à la fin) - The French national anthem and flag (lento e grandioso). It should be added that according to its adherents the localisation of the Eiffel Tower accentuated its symbolic dimension. Up to 1765 Champ de Mars had been covered with vineyards, and then, for the next 15 years, it served as a training area for cadets of the nearby Military Academy. From that time, however, it became renowned for numerous spectacular events: 1783 - the Robert brothers launched a huge bal­ loon (which fell in Gonesse, near Ecouen, causing panic among the local peasants), 1794 - the Blanchard balloon, 14 July 1790 - Fête de la Fédération under Tal­ leyrand. In pouring rain more than 300 000 Parisians swore an oath of loyalty to the Nation and the Con­ stitution, �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR 10 November 1794 - the execution of Jean Baillie,strous”, “hideous”, "ridiculous, “horrible”, “made not astronomer and mer of Paris (the same who responded of stone” but of “tin twisted with screws” ; it “smothers to a comment made by the hangman, who noticed the town’s monuments with its barbaric weight” and that he was shivering with fear: Oui, mais cest seule- is the reason why “Gothic Paris will become the Paris ment de froid (Yes, but it is only the cold). of Mr. Eiffel”, etc. Ethical arguments proclaimed: “the 8 June 1794 - Apotheosis, the Festival of the Su­Tower is a profanity”, “it robs of all honour”, “it hu­ miliates”, is “an insult” and “a new Tower of Babel”, preme Being, organized by Robespierre, while utilitarian arguments added: “it is useless” and, 10 November 1804 - Napoleon presented the Le­ finally, socio-ideological ones claimed that the Tower gions with eagles, 1863 - the launch of “Le Geant”, a two-storey bal­ was created by the “tradesman’s mentality of a ma­ chine constructor”, “even commercialised America loon built by A. Nadar, would not want it”, it is an ”industrial product”... 1867 - International Exhibition, 1878 - World Exhibition. Counter-arguments include: ’’victory over the cler­ gy”, “’parochial mystifications”, “ignorance” and the The construction of the Tower lasted 26 months “’past” ; a triumph of “’iron”, “’industry”, “science”, (795 days, to be precise). The Parisian press reported about the course of the work with growing enthusi­ ‘’free thought”, “secular genius”, the “future”, the asm: The workers compete zealously, full of admiration ’’tradition of the Enlightenment and the French Rev­ for the common task. They do not fear exhaustion or in­ olution”, “usefulness”, and, finally, a pathos-suffused clement weather: be it winter or the hottest summer days admission: “Yes, this is the new Tower of Babel”. they labour with total devotion, courage and an undeterred It is easy to notice that the symmetric arguments and counter-arguments seem to be arranged in two will to successfully complete the Tower - wrote “Le cri opposition cycles: du peuple” in June 1887. “Le Rappel” added on 13 August: The number of curious onlookers watching the 1 - industry: art; engineer: artist; iron: stone, construction continues to grow. Foreigners passing through 2 - the future: the past; science: religion; freedom: Paris return from the site of the great undertaking delighted tradition. and slightly jealous. (...) All agree that the Tower appears Take the first contrast - industry: art. to be growing by itself. The French: I’industrie (and the Polish: industriFinally, on 1 April 1889, after all the speeches, alizacja/industrialisation) is derived from the Latin: celebrations, orders, and ribbons tourists mounted the industria, i.e. collective work, the activity of a closed Tower. The guest book placed next to the entrance group of the initiated... Up to the eighteenth century to the stairs makes it possible to learn about their first chevalier d’industrie signified a felon, a member of a impressions 8.What summit will the genius of the French band of thieves. This negative timbre survived all the reach in 1989? —The clouds will tell!’ (a visitor from Bra­ way to the middle of the nineteenth century suggest­ zil); Oh Egypt, my beloved homeland, how I would like to ing unsuitable, common, and even degrading activity. see from the peaks of the pyramids a work as mighty and Art, on the other hand, from the Latin: ars-tis (talent) magnificent as the Eiffel Tower, erected with the hands of and the Indo-European aritus/ritus, refers to a rite, sac­ your children!; Oh my native land! When will you achieve ral activity, the sacred, an encounter of the individual such a success? (a Hungarian); French genius, you will and the sacred. always be foremost in the world!’; Seeing the Eiffel Tower upon the etymological level the distinction into I am proud to be French; Just as on the Tower of Babel industry and art thus delineated further contrasts: here too a great mixture of languages but it does not divide industry: art people —on the contrary, it unites in a unanimous ado­ the collective: the individual ration of France (a Greek woman); I discovered on the the profane: the sacral. Tower the expanse of my native seas (a Breton). Only a Parallel, the iron: stone opposition, in which iron is certain Bloumette expressed some distance: The more I a transposed material while stone ”was begat without admire the Eiffel Tower the more I experience the infinites­ human intervention” places us vis a vis a fundamental, imal nature of high heels; a sergeant of the 18th infantry structural culture: nature opposition. regiment preceded Freudian interpretations and wrote Myth - Roland Barthes maintained - consists in succinctly and concisely: An imposing penis!. The sole overturning culture into nature or, at least, the social, the cultural, the ideological, the historical into the “natural". sceptical and embittered reaction of the day was the What is nothing but a product of class division and its one (is this not an additional symbol?) of our kinsman from the land on the Vistula: We build ever higher, we moral, cultural and aesthetic consequences is presented fall ever lower. Stanislas Skarżyński. Fortunately, his (stated) as being a "matter of course"; under the effect voice was drowned in the general clamour. of mythical inversion, the quite contingent foundations of the utterance become Common Sense, Right Reason, The opponents proposed aesthetic arguments against the Tower, which they regarded as “mon­ the Norm, General Opinion, in short the doxa (which is 114 �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR the secular figure of the Origin). 9 The basic function of collective impression thus consists of a permanent transition of the cultural to the natural, the mythical justification and integration of culture. Meanwhile, in the peculiar case of the adherents of the Eiffel Tower we are dealing with an opposite tendency - we reject Nature! We consciously speak in favour of the trans­ posed. We do not want revealed traditions but truths created by us. We are the future! We are the heretics! ... So many dreams of Castorp and Settembrini are to be found here, so many predictions of futurism and Surrealism. An anthropologist, however, knows, and this is the painful complaint of his (nomen omen) profession, that there is no truth or liberty, and that a myth will only replace a previous myth. The myth cherished by the supporters of the Tower was emancipated society without tradition, religion, and the past, progressing towards unruffled freedom just a step away. This is freedom devoid of tedious injunctions and numbing taboos from the past. Industry, iron, science ! Fifty years later, miniature Eiffel towers advertised (and sometimes still do) spots for cosy rendezvous in Portugal, Central America, the Far East, “all the cor­ ners of the world”. Decorations depicting the Tower are also, in our epoch, an indispensable component of Parisian cabarets, which, like “Folies-Bergère” or “Crazy Horse” consider or offer themselves as truly lib­ erated “’in the Parisian spirit”. Even in private brothel apartments in St. Denis a small golden model of the Tower is virtually unavoidable. Once: industry, iron, science; now: nudity, plumes, Chanel... New generations ruthlessly travestied the ideas of the adherents of engineer Eiffel. Did they ac­ tually betray the message? In June 1984 the lesbians of Paris, demanding the right to legal marriage, carried at the head of their procession a cardboard Eiffel Tower, and in the back a banner: ’’May secular thought win” ... . The Sun emerged from behind the clouds and smiled upon the Tower. Act IL L’A rt de Triomphe The construction of L’Arc de Triomphe an­ nounced by Napoleon on the battlefield at Austerlitz went on for thirty years (15 August 1806 - 29 July 1836). In the meantime, France witnessed the fall of the Empire, the Cossacks entering Paris, the Bourbon Restoration, the Hundred Days, another Restoration, the July Revolution, the onset of the reign of Louis Philippe ... Originally, the Arc was to stand in the presentday Place de la Bastille, since this was the route along which the army returned from the East along St. A n­ toine. The project was changed by the Minister of Foreign Affairs Jean-Baptiste de Nompère de Cham115 pagny, who skilfully suggested to the Emperor that the Arc, soaring over the Etoile tollgate, would be visible from the Tuileries, and thus always before the eyes of the Triumphant Commander; more, His Majesty will ride under it while on his way to Malmaison. 10 The walls of the Arc were 5,40 meters tall when suddenly Jean-Frangois Chalgrin, the author of the design and chief architect, died on 20 January 1811. Work conducted under the supervision of his loyal student Louis-Robert Goust during the tragic days of the fall of the Empire, attained a height of 20 metres. A seven years-long delay now followed. Construc­ tion was not renewed until 9 October 1823 upon the basis of an ordinance issued by Louis XVIII but with a new decoration-ideological programme. The Arc was now to laud Bourbon supremacy in the Span­ ish war. Goust was assigned a political controller - the ultra-royalist architect Jean-Nicholas Huyot, who by systematically questioning all of Chalgrin's drawings ultimately, in February 1830, led to Goust’s discharge. Huyot’s triumph was short-lived. Five months lat­ er, the July Revolution abolished the Bourbon dynasty. Louis Philippe returned to the original conception of the Arc - a monument commemorating the glorious victories won by the Revolution and the Empire; its realisation was entrusted to Abel Blount, whose name was etched for all eternity at the top of the eastern pillar. �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR The Arc is 49,5 metres high and 22 metres deep, decorated with sculptures, bas-reliefs, and numerous inscriptions. 1. Sculptures. - From the Champs-Elysées on the right pillar: The Departure of the Volunteers of 1792 by François Rude (a student of Pierre Cord­ elier); a sculpture today known as La Marseillaise, whose name comes from the “genius of war” dominat­ ing a group of female figures; on the left pillar: Napoleon’s Triumph by Jean Pierre Cortot. From Neuilly: two allegories by Antoine Etex: Resistance (on the right) and Peace (on the left ). 2. Bas-reliefs. - From the Champs-Elysées: on the right: Death of François Séverin MarceauDesgraviers at Altenkirchen 21 September 1796, on the left: The Battle of Aboukir (25 July 1799). Kincei Mustapha surrenders to Bonaparte and Murat. - From Neuilly: on the right: General Bonaparte on the bridge at Arcole, 17 November, 1796. In the foreground: Bona­ parte and the drummer boy André Etienne; on the left: Capture of Alexandria by Kléber (2 July 1798). - From Avenue de Wagram: Battle of Austerlitz (2 December 1805). Napoleon leads the Guards to attack. - From Avenue Kléber: Battle of Jemmapes (6 November 1792). Charles Dumouriez begins the cavalry attack. In the back­ ground, amongst the staff officers: the recognisable figure of the Count of Chartres - the later King Louis Philippe 3. Inscriptions. A. 150 names of localities associated with the mili­ tary successes of the Republic, the Directorate, and the Empire. Looking at a map of present-day Europe we find 35 sites in Italy, 29 in former West Germany, 25 in Spain, ten in France, nine in the former Soviet Union, eight in former East Germany, seven in Bel­ gium, five each in Egypt, Austria and Poland (accord­ ing to the spelling from the Arc: Pultusk, Ostrolenka, Eylau, Danzig, Breslaw), four in The Netherlands, two in Portugal, and one each in former Czechoslovakia (Austerlitz), Luxembourg (Luxembourg), former Yu­ goslavia (Montenegro), Switzerland (Zurich), Israel (Jaffa) and Hungary (Raab-Gyór). B. Names of 660 military commanders represent­ ing over ten nationalities. Alongside the French they include Germans, Italians, Belgians, the Dutch, the Swiss, Spaniards, seven Poles: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zajączek), 116 Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... and even commanders from Austria (Scherer), Ireland (Kilmaine), Dominicana (Briux) and Venezuela (Mi­ randa). From Place de l’Etoile (today: Place Charles de Gaulle-Etoile), crowned with L’Arc de Triomphe, there radiates a dozen (since 1854) wide avenues: Avenue des Champs-Elysée and, counting clockwise, Avenue Marceau (François Marceau-Desgraviers, 1769-1796 - revolutionary general, victor from Coblenz and Neu­ wied, died at Altenkirchen aged 27), Avenue d’Iéna (Napoleon’s victory over the Prussian army, 14 Octo­ ber 1806), Avenue Kléber (Jean Baptiste Kléber, 1753­ 1800 - victor from Fleurus, commander of the Egyptian army, stabbed in Cairo), Avenue Victor Hugo, Avenue Foch, Avenue de la Grande Armée (from 1805 this was the official name of Napoleon’s Army), Avenue Carnot (Lazare Carnot, 1753-1823 - leading activist of the French Revolution, member of the Directorate, provisional minister of war serving under Napoleon, later an opponent of Napoleon, during the Hundred Days accepted the post of minister of internal affairs, exiled in 1816, devoted himself to research), Avenue Mac-Mahon (Esme-Patrice Mac- Mahon, 1808-1898 - general, royalist, distinguished during the Crimean War and at Magenta, stifled the Paris Commune, Pres­ ident of France, in 1873-1879), Avenue de Wagram (Napoleon’s victory over the Austrians, 4-6 July 1809), Avenue Hoche (Louis Lazare Hoche, 1768-1797 revolutionary general, cruelly pacified the Vendéans) and Avenue de Friedland (Napoleon’s victory over the Russian army, 14 July 1807). The Arc closes one of the most magnificent vis­ tas of urban planning in the world: Place de l’Etoile - Champs-Elysées - Place de la Concorde with the Luxor Obelisk (thirteenth century B.C.) - the Tuiler­ ies Garden - Arc de Triomphe du Carrousel - the Lou­ vre. In a poem mentioning his father, a general whose name was omitted from L ’Arc de Trimophe, 11 Victor Hugo wrote: Oh! dans ces jours lointains où l’on n’ose descendre) sur ce bloc triomphal ou revit tout l’empire ou l’histoire dictait ce qu’il dictait ce qu’il fallait écrire vous avez oublié sire un nom militaire celui que je soutiens et que portait mon père c’était un vieux soldat, brave entre les plus braves dont le sabre jamais ne dormait au fourreau et que napoléon enviait à moreau pourtant sur votre mur, il est oublié sire et vous avez eu tort et je dois vous le dire car le poète pur, de la foule éloigné qui vous aborde ici de son vers indigné �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR sire! et qui vous souhaite un long règne prospère n'est-ce pas de ceux qu'on flatte en oubliant leur père. L ’Arc de Triomphe was intended to be a monu­ ment commemorating the power of the French army, national pride, and the invincible might of the Empire. It served as a point of departure for the funeral corteges of Ferdinand Foch (1926), Joseph Joffre (1931), Philip Leclerc (1947), Jean-Marie Lattre de Tassigny (1952) and the hero of colonial wars - Louis Lyautey (1961). It is here, next to the Tomb of the Unknown Soldier, established in 1921, that the ceremonial changing of the guard is held. Here runs the obligatory route of all war parades... The tourists, however, blissfully unaware of the blood-stained pages of military history and visiting colourful Paris distant from the roar of canons and the dust of the battlefields, lift their heads to seek on the Arc the names of native localities or familiar sounding surnames. The English appropriate Clarke, MacDonald, Hatry, and Pierce; the Germans - Kellerman, Struts, Stengel... the Spaniards - Almeras, Miquel, Loverd...: the Portuguese - Cosmao, Dugua... ; the Lithuanians - Baltus; and the Czechs (I heard this!) - Zayonscheck... Never mind the fact that those dead are probably rolling over in their graves. In this chaotic mixture of languages the Arc becomes a sign of cosmopolitanism rising above national frontiers, ar­ mies, and a gung-ho legacy. Paradoxically, it is those clueless tourists who are right. From the very onset, albeit independently of the intentions of its authors (naturally, if we recog­ nise them as individuals working on sketches and not the collective genius of history), the Arc was already a symbol of that, which is most alien to the power of armies and the might of empires - a symbol of toler­ ance and probably the only building in the world from which the revolutionary Dumouriez, Emperor N apo­ leon, and King Louis Philippe Bourbon look down; this is the starting point of the exits of avenues named after the perpetrator of regicide Carnot and the reac­ tionary monarchist and hangman of the Communards Mac-Mahon, together with Victor Hugo, defender of the latter’s right to asylum (a stand for which he was exiled from Belgium), the bloody enemy of religion Hoch and the self-declared supporter of clericalism Foch... . Recall yet another vista from the Arc span­ ning from the nineteenth century (Champs-Élysée), towards ancient Egypt, the sixteenth century (the Tuileries Garden) and the thirteenth century (the Louvre).... It becomes apparent that Place de l’Étoile is the site of overcoming and eradicating contradic­ tions between epochs, ideologies, and nations. A site for unity, for everyone, a refuge. Coincidentia oppositorum. Even more so considering that the patron of this conciliation of the opposites is the powerful shadow of the One who was the god of war and the little corpo­ ral, a monarch and a liberator of nations in the name of the ideals of the revolution, an Italian Corsican and “the greatest Frenchman”, a tyrant and the one who: augured ultimate salvation/ For men’s long-exiled liberties (Pushkin). 12 Naturally, one could say that these are mere intel­ lectual speculations and theoretical paradoxes. Let us then take a look at the Arc guest book 13. What joy to see the gateway to liberty (a Czech); Only twice in my lifetime could I experience similar uplifting moments - see­ ing the Statue of Liberty in New York and the Arch of Triumph in Paris! (a Moroccan); Welcome, land of asy­ lum and human rights! (a Romanian); France! You are forever the homeland of liberty! (a tourist from Lyon)... Not by accident do covers of guidebooks and albums showing Paris as a multicultural town, the capital of liberty, feature the Arc de Triomphe, while the night life and frenzy offered by the same town are accompa­ nied by our old familiar friend, the Eiffel Tower. As long as Ravic from Erich Marie Remarque’s Łuk Triumfalny found in Paris refuge and shelter, the massive grey shape of L ’Arc de Triomphe, as if made of liquid silver, towered above14. When, however, the French police arrested and deported the refugees, and when we know that the ominous time of nationalist hordes and ideologies is returning, the square turned into a sea of darkness, in which even L’Arc de Triom­ phe vanished. 15 117 Act III. The Sacré-Coeur Basilica Vineyards, mills, wooden cottages, a dozen crys­ tal clean founts, deep caverns - remnants of gypsum mines, the small church of St. Peter, eight cosy streets, and a small square. The fact that Montmartre Hill (from: mar tray —execution site) preserved its Arcadian character all the way to the 1870s is a strange caprice of history considering that already Louis XVI wished to erect here a royal necropolis (the project was well advanced), the Directorate - a mausoleum, Napoleon - a Temple of Peace, and Louis XVIII - a monumen­ tal column (the subscription was initiated). History too did not spare the hill. In 1814 it was the site of a bivouac of the Russian army (which set fire to half a century) and in 1815 - of the English. In June 1848 the insurgents waged their last bloody battle here, and on 22 May 1871 the famous platoon of woman-Commu­ nards, including Liza Michel and Elisabeth Dmitrieff, put up desperate resistance against the first army corps of Versailles led by General Ladmirault 16. But after­ wards the vineyards once again flourished, orchards blossomed, and trees forgot all about the past ... It was precisely illusory longing for bucolic idyll and freedom as well as a much more rational one for �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR cheaper life that in 1860-1865 inspired a group of young painters, the so-called Manet Company, to set­ tle down on the hill. Renoir worked in studios in, successively, Tourlaque, Caulaincourt (slightly lower) and Cortot streets; Degas - in Blanche, Lepic and Fontaine streets; Cézanne - in Hégésippe-Moreau; Van Gogh and his brother Theo lived in rue Lepic. Then there was Manet, Monet, Pissarro, Sisley... This group of peers (in 1865 the oldest, Pissarro, was 25 years old, and the youngest, Renoir, was 24) made Montmartre famous across the world. The site of their meetings - Café Guerbois - became the stuff off legends but al­ ready when... the artists had long left the hill. On 24 May 1873 the Adolphe Thiers cabinet was forced to announce its resignation by 362 votes against 342. On the same day, Thiers, whom Polish textbooks depict as a reactionary and the hangman of the Paris Commune, was recognised by the Parliamentary ma­ jority as much too soft, liberal, and republican. One of the first steps made by the new monarchist cabinet was to issue a decree (24 July 1873), proposed by the renowned extremists Hubert Rouault de Fleury and Alexandre Legentil about the erection of the SacréCsur basilica on top of Montmartre. A competition was immediately announced in December of the same year 17, and the design chosen from among 78 projects was the one by the architect Paul Labadie, modelled on the Romanesque-Byzantine church in Saint-Front (Périgueux). The text of the resolution passed on 24 July 1873 mentions the need to expiate the crimes of the Commune and for the Papacy’s loss of secular power... . It thus constituted an arrogant demonstration of the clerical conservatism of the new authorities, easily recognised by French society. In a country still partly occupied by the Prussian army (which left Nancy on 5 August 1873, and Conflans and Jarnay in as late as Septem­ ber) the resolution also reflected fierce opposition against the anti-religious Kulturkampf policy consist­ ently conducted by Berlin (14 May 1873 - the enact­ ment of a law against the Jesuits, 14 May 1873 - the dissolution of smaller seminaries and the restriction of the bishops’ jurisdiction) and thus, mutatis mutandis, featured an anti-German hue. Finally, the choice of the Abadi project contained an easily discernible pro­ Russian gesture. N ot without reason was the Russian Ambassador Alexander Gorchakov invited to the first display of the model. By referring to the traditions of the East the white domes of the Sacré-Csur were sup­ posed to evoke Franco-Russian political rapproche­ ment. Unfortunately, an excess of politics usually does not exert a favourable impact on works of art.... Building the Sacré-Coeur basilica took 38 years from the instalment of the cornerstone on 1 February 1874 to the completion of the bell tower in 1912; even 118 then, work on the interior had to be continued with an interval during the Great War; ultimately, conse­ cration took place on 16 October 1919 in the presence of nine cardinals, 12 archbishops, and 98 bishops from all over Europe. All agree - Josette Devin wrote - about the extraor­ dinary ugliness of this building, unfortunately one of the most conspicuous and known in Paris. The war of 1870 thus proved to be just as unfortunate for France as for the beauty of Paris... . Next, however, he added that surprisingly, just as in the ugliness of a beloved face we start to perceive charm and beauty, the Paris­ ians grew used to to Sacré-Coeur and even shower the basilica with sincere affection. 18 In reality, not everyone was compelled to grow ac­ customed. The church is living proof of French light­ heartedness and contempt for the well-worn canons of beauty - the “Times” wrote in October 1919. Just as the Impressionists overcame the aesthetic images of their epoch, so today these white walls accomplish the same on the very same spot... . In an interview given to “Le Figaro” upon the occasion of shooting the film The Life of Emile Zola (1937) director Wilhelm Dieterle went even further: I am not surprised that the Im­ pressionists were so fascinated with the Parisian lightness of this fantastic building in the white afterglow... When in about 1907 the walls of Sacré-Coeur were already tall enough to imagine their ultimate shape, Manet (d. 1883), Van Gogh (d. 1890), Sisley (d. 1899), Pissarro (d. 1903), and Cézanne (d. 1906) were no longer among the living. Others had left Montmartre long ago, driven away, as in the case of Monet, by the hubbub of the great construction site. But who cares? Day and night, steps leading to the basilica are full of colourful throngs of tourists longing for the careless subtlety of Parisian life, wishing to imbibe the legend of the Montmartre of the Impressionists and the Bo­ hème, and taking photographs against the backdrop of the Byzantine gates of the sanctuary. When I asked them, by no means facetiously but simply as a curi­ ous anthropologist, what Impressionist work was their favourite, more than 50% answered: Sacré-Coeur. This should not come as a surprise when reading travelogues and looking at the collages featured on postcards or the canvases by thousands of mediocre painters on show in Place du Tertre. The basilica has simply gotten mixed up with the Bohème, and socalled historical facts have once again proved to be non-essential and dissolved - this time - in the fumes of absinthe. Postscript The beauty of human error? Or, actually, of three assorted errors: the change of the subject of ideology (the Eiffel Tower), the change of ideology itself (L’Arc �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR de Triomphe) and, finally, the change of chronologi­ cal transposition (Sacré-Coeur). These differences, however, are secondary and the essence lies in the dy­ namic emanated by ostensibly unchanging and static objects. “Ostensibly”, since this is an illusory static quality. The Eiffel Tower was quite different in the positive and optimistic era of Jules Verne than in the passionate and decadent “belle époque”. Similarly, the meaning of the Notre Dame cathedral, Mona Lisa, and Van Gogh’s Sunflowers also changed. An historian of art is supposed to describe an artwork (while an his­ torian - an event) as such or, eventually, against the background of “its”: time, i.e. that for which it was intended. The anthropologist is interested in an object within the dynamic context of culture, an ever-living mythical object. The beauty of human error - is it not already an error that the Notre Dame cathedral is an “histori­ cal monument”, that people ”tour” it, that the police regulate traffic in the cathedral naves during Midnight Mass? Is this not a new sign within an equally novel system of values? A new myth? Structural anthropol­ ogy is charged with “losing the author”, with no longer remembering who was the architect of L’Arc de Tri­ omphe and who painted Sunflowers. What a misun­ derstanding! Structural anthropology does not deal with something that can be found in every lexicon. Instead, by studying the subtle game of meanings and myths it continues to rediscover the authentic author: lost in the labyrinth of history, unaware, but still the untiring genius of social imagery. Otherwise, all is true: Paris is the city of liberty, lightheartedness, cosmopolitanism, subtlety, frivolous ambiguity. It is also a refuge, the capital of the world and coincidentia oppositorum. Everyone who reclines on the lawn in front of the Eiffel Tower may feel how Axis Mundi - the axis of the world - runs across his navel. 19 Endnotes 1 A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, “Revue de l’architecture et des travaux publics”, 1885, p. 32. 2 According to the original project the Tower was to be pulled down after twenty years. 3 After: H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, p. 172 and 174. 4 E. M. de Vogue, A travers l’Exposition, “Revue des Deux Mondes”, VII/1889, p. 19. 5 G. Tissandier, La Tour, “Le Figaro” (special edition), 2 April 1889. 6 E. M. de Vogue, op. cit., pp. 24-25. 7 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, pp. 5-6. 8 After: J. P Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour Eiffel, Paris 1983, pp. 191-193. 9 R. Barthes, Changer l’objet lui- même, “Esprit”, vol. IV/1970, p. 6. 10 H. Dillange, LArc de Triomphe et le Carrousel, Rennes 1983. 119 11 V. Hugo, LArc de Triomphe. 12 A. S. Pushkin, Napoleon, [in:] Dzieła wybrane, Warszawa 1965, p. 92. 13 Visitors' book at the Arc de Triomphe Museum, availa­ ble at the Museum - year 1986. 14 E. M. Remarque, Luk Triumfalny, Warszawa 1973, p. 117 and 370. 15 Ibid., p. 482. 16 W Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, p. 500. 17 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris 1980, vol. l, p. 269. 18 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, p. 149. 19 Salvador Dali was wrong - the axis of the world (centre du monde) is not situated at the train station in Perpignan. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/377c608a5ccce2b6abc7608dd8675d9a.pdf f1ee49d2c048b623c2839715652f5d59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6511 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6083 Title A name given to the resource Fragments of Venetian Discourse / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.120-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA Fragments of the Venetian Discourse I. Hieroglyph 1. It was probably Henry James who was one of the first admirers of Venice to distinctly draw attention to the fact that the veritable building material of the town is neither sand, stone nor water but something much more powerful: light, conceived as materia prima: The light here is in fact a mighty magician and, with all respect to Tit­ ian, Veronese and Tintoretto, the greatest artist of them all. You should see in places the material with which it deals— slimy brick, marble battered and befouled, rags, dirt, decay. Sea and sky seem to meet half-way, to blend their tones into a soft iridescence, a lustrous compound of wave and cloud and a hundred nameless local reflections, and then to fling the clear tissue against every object of vision. 1 More than a hundred years later, the phenomenal Watermark by Brodsky contained a distant reflection of that observation, albeit this time in a more concrete form. Brodsky made an observant remark about the particular variant of Venetian light: The winter light in this city! It has the extraordinary property of enhancing your eye’s power of resolution to the point of microscopic precision [...]. It carries no warmth or energy, having shed them and left them behind somewhere in the universe or in the nearby cumulus. It’s particles’ only ambition is to reach an object and make it, big or small, visible. 2 What is the light mentioned in those two frag­ ments, how is it comprehended? Quite certainly it is not merely a physical quality. It is no longer ordinary electromagnetic radiation, but possesses the power of extracting things out of non-being. To put it in stronger terms: it has the power to create the world and render it visible. This gesture changes things fundamentally: it takes the conceit of light out of the space of physi­ cal description and strict measurable parameters and introduces it into curious space with properties that only partly succumb to rational description. 2. Each successive Venetian narration carries traces of comments by predecessors and is added above or 120 along other texts about the town, even if not always aware of this fact. The foundation of the discoveries made by Ewa Bieńkowska in her intentionally palimps­ est novel: Co mówią kamienie Wenecji? 3 is Venetian light in its assorted forms and versions. They are thus an open reference but also - and this must be stressed - an original and creative development of the abovecited observations of her predecessors. Already the fragment opening the book is highly symptomatic: This person stood in the centre of Piazzetta on a cool but sunny autumn morning, and holding a book looked at the cover and then at the view before him, rais­ ing and lowering his head in a regular rhythm, over and over again (...). His facial expression was both astonished and delighted to such a degree of bliss that I could not pre­ vent myself from a gesture of indiscretion. I came close and looked over his shoulder. Obviously... This was the cover of a cheap album of works by Guardi, reproducing precisely that, which was situated right in front of us. The slabs of Piazzetta leading towards the water, St. Mark’s, the church on the island of San Giorgio Maggiore on the opposite shore, and translucent sky marked with several swift clouds. The veracity of the image bordered on the uncanny, one felt the same chilly air, the same suffusion with light, the glistening quality of the dark colours (as if with an addition of bottle green), the strong vibrating white colour of the church facade, and the surface of the canal, whose smoothness was produced by tiny waves ruffled by the wind. One had the impression of a model, which in some manner rendered the view more accurately than our eyes (...). (CMKW, 7-8) This thoroughly Venetian genre scene is not con­ cerned solely with measuring the distance between the real and the painted, the reduction of the intensity of the painterly mimesis, which in a moment will reveal its illusory character. Here, the heart of the matter is different. Recalling the morning frame from Piazzetta, Bieńkowska openly demonstrated her writer’s inten­ tion: a wish to discover Venice predominantly in the images created there, to extract and name the Vene­ tian eidos manifested in those disturbing objects made of colour and light. In other words, this is a richly documented book about Venetian painting... or more exactly, about Venetian art and Venice as a work of art. Undoubted­ ly, the key to the town is painting, the works of Vene­ tians. An undertaking, and this cannot be concealed, that remains highly risky (If I could describe the Vene­ tian courtesans... , as in Milosz’s famous reservation about the possibility of depicting the canvas by Car­ paccio), since it embroils the narrator of the story into all the problems faced by the ekphrastic statement.4 Regardless whether this intention succeeds or not it must be underlined that it is in this particular gesture of abandoning literature for the sake of painting that the originality and force of Bieńkowska’s book lies. �D ariusz C zaja • FRAGMENTSOF THE VENETIAN D i s c o u r s e Venice, Photo: Joanna Benedyktowicz 121 �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE Whoever would like to perceive Bieńkowska’s publication primarily as a compendium on the history of art would be wrong.5 Although it brims with erudite comments bibliographical details, sophisticated de­ scriptions, and interpretations of particular canvases, it remains obvious that this is more than just a guide­ book on Venetian art, although one cannot exclude the possibility that this is the way in which it could be perceived. Following the complicated adventures of Venetian painting, delving deeper into the art of Bellini, Giorgione, Tintoretto, and Titian all the way to Guardi and Canaletto, the author revealed for our sake a complicated pattern, still only partly recognised, of spiritual and technical borrowings, affiliations, con­ tinuations, and negations occurring between their oeu­ vre. Actually, this feature is not the most relevant. It is merely factographic substance from which one can depart towards an intellectually subtler concept. Precisely. As I have mentioned, the book by Bieńkowska is usually read “transparently”, without understanding that this prose, sometimes with a strong underpinning of style, is not solely a thorough report on library and museum surveys but, first and foremost, a literary construction. And if this is so, then it is not because it cannot be - conceived without committing a cognitive ”sin”. In other words: it is an attempt not only at an account but also tries, sometimes in a high­ ly evocative manner, to impose with the assistance of rhetorical operations an image of Venice. Hence my task: to take a look not only at the designates towards which the text steers us but rather at the text itself, the way in which it creates a vision of the town and the lin­ guistic operations with which it fulfils this task. To put it differently: to discover the mythological component contained in the book. This is particularly interesting in view of the fact that many parts of Co mówią kami­ enie Wenecji? possess a distinctly meta-textual nature and the discursiveness revealed therein could suggest that this sort of narration is free of all myths. Unfortu­ nately, this is not so simple. There, where we fall into the trap of the language mythical matter reveals itself with all force whether we know this or not. More: it is worth remembering about a certain recommendation that has all the features of a self-fulfilling prophecy: there where there is Venice there you should search for a myth! Apparently, the mythical narration present in the book is organised predominantly by two closely con­ nected motifs: the metaphysics of light and the nature of the creative act. The whole erudite and impressionoriented “rest” is based on these two foundations. Let us try to take a closer look at them. 3. The first question posed by Bieńkowska is totally essential: how did it happen that it was precisely here, in Venice, at the turn of the fifteenth century, that there emerged painting so dissimilar to all that that was being executed all around, for instance, in the workshops of Tuscany? Were the Madonnas by Giambellino, The Tempest by Giorgione or The Pastoral Concert by Titian conceivable outside Venice? - she asked rhetorically and is clearly inclined towards some sort of a version of geographical-aesthetic determin­ ism. It is Venice, the author added, and its unique light that left such a strong impression on local paint­ ers. Venetian space is an inimitable laboratory of light, a place exceptionally suitable for observing its changes and for seeing how it behaves in a confrontation with matter: Whoever toured Venice or looked at its paintings in foreign museums was aware that something special was taking place as regards the question of perception and the puzzle of the visible nature of the world. Here this feature was exceptional and provoked unique responses. The sim­ plest elements of the world exist in Venice in a manner not encountered elsewhere, granting ordinary activity an additional aura, semi-ceremonial and semi-intimate. Light shines differently across the lagoon, builds space, enfolds things, draws forth and conceals their matter, and endows the latter with scores of guises. (CMKW, 237) In this town everyone, whether he wishes to or not, becomes engaged in looking. Here, we all are only a mere addition to the eye, the author echoes the lesson taught by Brodsky. Venice is the sole space in which the eye reveals its autonomy so distinctly, in which it not so much separates itself from the body as totally subjugates the latter: Venice taught how to look and suggested percep­ tion. Each of its seasons and time of the day, each caprice of the weather was a lesson in the manner in which the theatre of the visible is arranged, the manner in which plans and depths are constructed, the way in which they occupy their surfaces and abandon them. It teaches what happens with colours when they are illuminated by the variable glimmer of the lagoon, when they outline the meandering canal or the line of the coastline with its half-moon shape. That what is light becomes doubly reflected from the water and the stone; the degree to which it makes it possible to penetrate the con­ cealed substance of things and the extent to which it main­ tains us in a state of illusion. (CMKW, 238) Here we counter an interesting and creative ap­ plication of the metaphor of Venice as a theatre. Now, Venetian space will no longer be the patinated, old, and crumbling stage design that it is often perceived (in vain would we add that this is not a compliment!), but will become a living and pulsating panorama transformed into a theatre of perception. An instruc­ tive panopticon of the stirring work performed by light, texture, and colour. In other words, an instru­ ment with distinctly positive commutations enriching cognition. Remarks about the variable and disturbing nature of the visible are developed in another beautiful and 122 �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE instructive metaphor of the space of Venice possess­ ing the features of a magic telescope whose simplified version is the kaleidoscope. It combines the narrow field of vision and depth evading our gaze, concealed but foreseen in each element of the vision. The slight­ est movement and tremor of the telescope shift all the components that upon each occasion arrange them­ selves into a different world, into related micro-cos­ moses that, however, vary with every moment. The limited field of vision - the narrow canals, streets, and squares, whose majority are streets slightly expanded to make space for a church - produce the impression that the centre of vision is transferred elsewhere, al­ ways further on, and will be reached by walking ahead, by discovering the point of an encounter, the point of an equilibrium, somewhere where the eye can no longer penetrate. Each step causes an alteration, a rearrangement of elements creating an inexhaustible number of configurations; a walk across Venice is tantamount to slowly twisting a kaleidoscope and the transformation of its countless virtual versions into re­ ality. (CMKW, 71-72) This game with the unknown appears to be endless, since each consecutive version shows a successive one. Interestingly, the town plan­ ning configuration, narrowed down, stifling, and at times claustrophobic, does not become tedious due to the incessant presence in this restricted space of the elements: the sky and water. One could outright have the impression that Ven­ ice extracted itself from non-being as if specially for the sake of painters. The latter took up this challenge and devoted themselves to studying colour and light. Venetian painters discovered, albeit each in his own manner, an astonishing thing. As if contrary to all sorts of Platonic approaches they recognised that the mystery of reality lies in its skin, its surface appear­ ance. That e v e r y t h i n g is already given to us h e r e, and it is only necessary to be able to see it. It is in Venice that convincing arguments were provided demonstrating that the corporeal is merely a form of the spiritual and that only a thin line divides optics from metaphysics. For all practical purposes, the entire book by Bieńkowska is an attempt at describing this mysterious and, from the viewpoint of common sense, impossible abutment of opposites. 4. If it is true that, as Maurice Merleau-Ponty main­ tained in his pioneering analyses of the phenomenon of perception, painting, in its most profound vocation, is an incessant examination of the mystery of the vis­ ible 6, then Venetian painting is certainly the most credible confirmation of this declaration. It was in Venice that a discovery was made of the creative force of colour and its fundamental role in the creation of 123 painterly reality. Painting was revealed as a passionate celebration of the visible. Take a single instructive example. The Tempest by Giorgione, still puzzling and resisting all exegetes, belongs definitely to the canon of Venetian master­ pieces. Here is an ekphrase of this famous canvas as proposed by Bieńkowska: It is impossible to describe The Tempest without succumbing to a paralysing feeling of helplessness. Sometimes, personal recollections can assist us in coming closer to it. The eye first registers a cloudy sky and a snake-like line of lightening against ominous heav­ ens. Lightening is the source of light, it illuminates the walls of the town and the tops of the trees in an abrupt flash, which everyone recognizes from his experiences of summer storms. This flash brings forth the phosphorescent white­ ness of the stones and for the single blink of an eye changes leafs into constellations of glistening points, accentuating the dark shadows of trees standing against the light. Before the eye rests on a mysterious Gypsy woman in the lower part of the painting it is attracted by the view of a town as if straight out of a dream. The flash of lightening for a single moment changes not only the appearance of things but also their substance, and leaves us convinced that for a split of a second we took part in a different, ceremonial, and secret existence of the world. Only later does out gaze pause at a female figure and even later extracts the figure of a man —his white shirt and dark red jerkin. Both figures are less absorbing that that, which is taking place in the sky and on earth, but we feel that that the painting could not do without them. It is thanks to them that it evades pan-aestheticizing “Ro­ mantic” savouring and gains an equilibrium. (CMKW, 46-47) Not by accident in her description of the canvas the author did not concentrate on a mysterious an­ ecdote, which is the case of so many difficulties for its interpreters, but on the just as puzzling purely col­ our stratum, sensual and visual, not to say: formal, if it were not for the contemporary, almost exclusively “technical” comprehension of that term. The land­ scape of The Tempest is so extraordinarily rich as re­ gards colour that it reveals in Nature qualities whose existence the “ordinary” eye bypasses and simply does not surmise. Contrary to commonplace habits the painting is not a carbon copy of reality but its crea­ tive construction, created in an alliance of the eye, the imagination, and the intellect. It is the painting that reveals and projects into the visible the reflections of the invisible. It would be difficult to acknowledge an abuse or ex­ aggeration in the author’s claim, placing The Tempest among religious works. Naturally, this is quite a differ­ ent religiosity than the Renaissance (only?) compre­ hension of a religious canvas. She discerned in the per­ ception and reflection of Giorgione an unprecedented attempt at a totally new understanding of its meaning: �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE Giorgione - as far as we know - did not leave behind any religious paintings (...). This too is not unusual for those times. I have the impression that this fact is connected with the attitude, which we sense in The Tempest, as if he wanted to discover a different form for the sacrum, a form not foreseen in the official canon and one about which he too did not know, matching shapes and colours, eliminating the first sketch, and conducting a further search. Accord­ ing to him the sacrum was further from man (further than in the Christian missive - after all, so strongly anthropo­ centric) and closer to direct experiences of the world, that vibrating light, air, and earth shown in such a disturbing manner in The Tempest. (CMKW, 49) Giorgione discovered and with brilliant virtuosity demonstrated that a painting, regardless of the theme, can be a congenial medium of metaphysics.7 That a patient contemplation of the puzzle of the visible, the concentration of ways of the appearance of light, guides beyond its boundaries, towards a harmonious coexistence of “the visible and the invisible”. That the greatest achievement of the art of painting is not aes­ thetic entertainment, but can become the most pro­ found form of cognition. To put it differently: that a painting does not have to be merely a screen of reality, but can turn into an instrument of its r e v e l a t i on, disclosure, as the Latin interpretation suggests. A rev­ elation of the limits of the visible. 5. In Polish: “light “and “world” (światło and świat) are connected by an astonishing lexical similarity. As we have seen, in Venice light assumes extraordinary creative power. It reveals the world and extracts quali­ ties in it that were not anticipated. It is the funda­ mental building material of paintings - those specific products, “new worlds” . Yet another unusual compo­ nent of Bieńkowska’s narration is connected with the nature of the latter: reflection on the miracle of the birth of Venice. An attempt at an explication of the creative act. A t this stage, we abandon the aesthetic discourse and plunge into the dark terrains of ontology. Taking into consideration purely rational reasons, Venice, that strange civilizational and aesthetic prod­ uct, simply should not exist. This is obvious. It should not be and yet it is. Despite all gathered knowledge about the history of Venice it is impossible to find some rational reason for its existence. It is pure impos­ sibility, a paradox, a curiosity, a freak of Nature, or, as some claim, a miracle. It follows that Venice actually engages the mind not only and not predominantly as a town-planning problem but as a serious ontological puzzle, as a cipher that has to be decoded. What is the origin of Venice, what are the reasons for its exist­ ence? If for a moment one would relegate - since it is impossible to reject them completely - political, eco­ 124 nomic, and sociological reasons based on otherwise serious and scientifically confirmed arguments 8 then there remains only a single possibility of a purely poet­ ic nature: according to it, the town built on a lagoon ex nihilo is a folly of human imagination, an insane crea­ tive gesture devoid of pragmatic reasons. It is creatio ex nihilo repeated in a human dimension. Venice is an entirely imaginary town. Note, how­ ever, that this insane conception lacks the same sort of cold calculation that took place in the case of St. Petersburg, another town on water brought into be­ ing by the human fiat. Hence, perhaps, in both cases the unreal and phantom-like character, the mixture of dream and awakening that is part of their nature has quite a different dimension. But was it only the human hand that was involved in this project? In the emergence of Venice from non-being the motor force was not merely human imagination. Here, something more was needed: imagination outfitted with divine prerogatives, as in Blake: The material —and all others - being of Venice at each moment depended on a miracle, a constant preservation in a being which philosophers de­ scribed as the Supreme Being. Not only did it decide about creation, but in addition it conserves its work from mo­ ment to moment; without its incessant attention it would have dissolved in nothingness. The miracle of Venice, basically and actively human and arbitrary, forces us to think about constant, extraordinary intervention —so that which is could exist. So that it would not vanish together with springtime mists, so that it would survive wintertime attacks of freshet, floods flowing from terra firma and drowning St. Mark's Square, filling basements and under­ cutting foundations. (CMKW, 98) Exactly: the wonder of Venice consists not only of the fact that it was created at s o m e t i m e and was brought to life, but to an equal degree that con­ trary to all else, and despite the incessant destructive work performed by Nature, political failures or civilizational crises, it s t i I l goes on. Consequently, there emerges the question: What calls for greater effort: to create or to ensure duration? To this query, which once excited learned minds, Venice replies: I am, I continue be­ ing, the improbable became reality. Today, we know that the danger of gradual and systematic annihilation is real. But do we believe it? It is impossible to treat it seriously when we stand, for example, in Fondamenta Nuove facing the glistening stretch of the lagoon, the cemetery island of San Michele, and to the left, in the background, the less visible and Impressionistically outlined coastline of Murano. It is impossible that the Supreme Being resigned from its achievement, the masterly operation when with human hands and with the assistance of millions of beech posts it lifted out of the salty marshes one of its most magnificent works. What does this mean? Would Venice have to cease existing since the eternal work performed by the sea, the creative-destructive work of man, successfully tackled its �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE solidity? With its essence, one that does not have any coun­ terparts in some sort of an emporium of ideas and came into being only across the ages, connected by a dramatic bond with time? (CMKW, 98) Not for the first time did Bieńkowska make it obvi­ ous that Venice is a reality that cannot be explained with a metaphysical dimension, regardless of the way in which it is comprehended. From time to time, therefore, she shifted reflection from languages suit­ able for architecture or the history of art to unambigu­ ously theological rhetoric. Thus comprehended, not only Venetian masterpieces but Venice as such and conceived as a holistic ontological project containing not merely the miracle of creation but also the mystery of duration, are proof of the living existence of spir­ itual reality. Here, Venice is not “solely” a magnificent town, nor is it a superficially understood aesthetic di­ mension, its most profound component constituting its differentia specifica. Venice, as a multi-strata, unique reality is a work of art in its vivid meaning, accentuating predominantly the creative gesture. In other words, it is something that has been produced thanks to the creative act, and this means that it had been elevated to existence ex nihilo, without emulating the model of an already existing image. The aquatic genesis of Venice matches the exegesis of the creative act performed by George Steiner who showed convincingly how in the emer­ gence of each work of art (a painting, a poem, a so­ nata) the essential element is randomness. This means that it could be totally non-existent and that the very essence of a work of art includes the fact that it could have been never embodied: The work of art, of poet­ ics, carries within it, as it were, the scandal of its hazard, the perception of its o n t o l o g i c a l c a p r i c e (my emphasis - D. C.). 9 There is no beguiling logic of the necessity of its emergence. How rarely do we realise that such an admired work of art could have never existed! That thanks to some force, which cannot be fully analysed, it emerged from original nothingness. In this sense - one could add - each great work of art (including Venice) fully deserves to be regarded as a miracle since it comprises an open and brutal over­ coming of the logic of necessity. To put it yet differently: in the perspective outlined here Venice proves to be not only one of elements of the visible world (one of many) but something much more: it is a world on a reduced scale, a place in which all the most essential issues of our worldly existence are concentrated, the most profoundly symbolic real­ ity in which, as in textbook definitions of the symbol, extremities and contradictions merge. Symbolon com­ bines the spiritual and the material, the totally alien and that which is profoundly own, the conceptual and the imaginary. As Hans-Georg Gadamer wrote: We understand the symbol (...), the experience of the 125 symbolic, to mean that the individual and the spe­ cial resembles a particle of being, that the something, which corresponds to it is a promise of supplementing entity and happiness, or that the still sought particle supplementing the whole is a second particle matching our fragment of life.10 The experiencing of the symbol contains the warmth of the binding mystery but also the poignant certainty of participation in some sort of completeness transgressing our individual nature. In a genuine, deeply experienced encounter with the reality of the symbol our gaze seems to be turned towards the observer. The symbol is a mirror, in which our most profound spiritual “I” is looking at itself. This cognition is not only the recognition of that which is different but also self-cognition. Perhaps it is in this particular circumstance and not in literary inertia, the film legend or the pressure exerted by mass-scale tour­ ism that one should seek the true force of the end­ less attraction of Venice and its hypnotising gaze. All those seduced by Venice constantly stressed that they suddenly found themselves in a totally alien and ex­ otic space, but at the same time never felt more at home. More, they argued that despite the cognitive resistance initially put up by the town they ultimately felt an inexplicable unity with it. Such statements make it possible to understand a certain recurring cir­ cumstance: extremely emotional reactions to rumours about the annihilation of Venice. This is not difficult to comprehend: what would we care about the death of Venice, prophesied time and again, if we did not notice in this fact a prefiguration of our death? 6. There is not a shadow of doubt: in her book Ewa Bieńkowska disclosed extremely aptly several earlier unknown or only slightly recognised faces of Venice. Do not delude yourself, however, that we have final­ ly found out what Venice is r e a l l y like, and that while reading the book we have reached some sort of an “objectively existing” essence of the town that can be measured, tested, and confirmed. Actually, Bieńkowska has added to the web of the myth, labori­ ously woven for centuries, yet another thread by writ­ ing a successive version, this time her own. Her twomotif narration - the one about the creative power of light and the one about the origin of Venice - is only a camouflaged variation of the Biblical story about creatio ex nihilo. This is the reason why the narration as­ sumes the properties of an archaic myth according to the meaning proposed by studies about religion: a holy story about a powerful event, about the way in which something appeared in the world, came into being, emerged from primeval chaotic magma. This endows the story with a hieratic feature (in the literal, etymo­ logical meaning derived from the Greek hieros), and ensures that in the intimate discourse about Venice �D ariusz C z aja • F R A G M E N T S ( THE VENETIAN DISCOURSE the heart of the matter involves undoubtedly prime thing's. Here, Venice is a sign, but not: - as in this novel by Brodsky - a watermark, but rather a hieroglyph. Not always lucid, sometimes rattier illegible, but with all certainty: a holy sign. II. T h e deceitful beauty of the mask 1. One on tite images appe aring most often in attempts at reaching the essence ot Venice is, as we know, tine figure of an unreal town.Thris image, depending on tlee view, can assume two diametrically different classifica­ tions. Tlie unreal, in the eyei of a person enchanied with thf town, can mean something extraordinary and dazzling, and describe a world situated tit the pinnacle of the scale of his wishes and bewilderment. The unrerl is a designation of tin object that remains beyond the limits of tlee imagination eomething for which there is nr comparison In visiblr reality. Thus com­ prehended unreality is rhe utmosa degree of adoration and aesthetic sublimation. Ie is also, paradoxicallyethe name oh a powerful and multiplied exiitence. This it r being whose actual unreality is not sunject to any sort ofdiscutaion or appeal. The same adjective in the eyes of ascep tic can, hrwever, signify space with deformed onthlngee Somet thing that does not exist truly, strongly, and in reality. On the contrary: in this case, unreil "Venice proves to be merely collective hypnosis, a cognitive illusion inheritef across the nenfuries and concealfng the real image of things. In that case, the town on the lagoon is no longer an enchanting curiosum, but a being with an extremely doubtful identity; a town that not so much exists as pretends that it existse A town of artificial beauty and tawdry glitter. Tombac pretending; to lie fold. A town-planning phantomf This impressfon is visible in T ie Venice Text 11 almost trom the very first words. Here are several instructive examples arom differ­ ent time bertpectives. Eighteenth century. Edward Gibbon, author of the: slassical "The History of the Decline and Fatt of the Roman Empire, whose acrid itatement quite oaten inaugurates a lithany ob complaints rbaut Veneeian aet^lity, did not concea! his disenit after a brief visit: I was afforded some hours of astonishment ansi some dayt of disgust hy the spectacle of Venice. 12In this ftatement let us accentuatenot only fhe historian’s extreme disilSusionment with the city but the wrrd “spectacla”, rather clearly itating tOat Venetian space is not a real world; on the tontraey, it is a world put ore show', fleeting, and un­ real. !n addition, it is a case of poor art producing only distaste and thui worthy of swift oblivion. Nineteenth century. Mary Mc Carthy quite aptly dtscribed the behaviour of John Ruskin, the great codifier of the preatous stones oi Venice (The Stonee off 1Venice), who feom an initial enthusiast changed into a fanltfinder and a demystificator r f Venatian allure: Ruskin, who was her overdue Jeremiah and whr came at the end to detest nearly everything in Venice, spent half his days trying tf expose her frauds - climbing laddere in dusty churches to prove (what he had sushscted) that the Venetian Renairsance was a false front, a cynical taick fo.).0 Here too Venice deludes and pretends to be something aft r W. Turner, Veduta dal canale che porta Lido: la Riva degli Schiavoni (fragment) fSource: Venezia. Acquerelli di T ner, L'ippocampo, Milan 2008) t2 t �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE that it is not; uttered by Ruskin, such a declaration is a veritable kiss of death. Twentieth century. This motif of deceit and men­ dacious illusion returns in the text of yet another seri­ ous destructor of the Venetian myth, the outspoken Regis Debray. In a modest volume whose title leaves no place for ambiguities: Contre Venise, we encoun­ ter entire sets of epithets. The author compared pal­ aces along Canal Grande to a Potemkin mock-up, barely resembling human adobes and totally lifeless. 14 Here is the culmination conclusion: This city with its theatres, its opera, its masked balls is a theatre itself. (...) Venice is not a city but the representation of a city. 15 In other words, Venice is a town-model, a town pre­ tending to be a town, something that imitates real life. A town that cultivated a beautiful illusion and cel­ ebrated a world of theatrical illusion for so long that it exhausted itself and died, ultimately becoming that, which once was its valued hallmark: a mask devoid of a living, real face. Twenty first century. In a whistle-blowing arti­ cle published several years ago in the “Independent” about an apparently immortal question concerning the purposefulness of conserving the crumbling pal­ aces and churches of Venice, the author already in the first sentence pinions the readers with a strong end line: all who had just returned from Venice had taken part in horrendous deceit. 16This is followed by customary lament concerning the Venetian world of illusion - the effect is enhanced by statements made by eminent men of letters (naturally, including the classics of the destructive current, i.a. the abovementioned Gibbon and Debray, but also the Italian Futurist Marinetti, with impetus turning Venetian lies inside out 17). The text ends with the poetics of a ver­ dict eliminating all possibilities of an appeal: Venice is not endangered, it is dead. 18 In other words, touring Venice resembles strolling amidst rotting and musty sets, across a gloomy cemetery of past splendour. It is participation in collective hallucination, for which in addition one pays a high fee. But there is something more. This rather funereal description shows clearly that the old slogan Venice preserved, so strongly affect­ ing the imagination, is already very outdated. What is there to conserve, and for what purpose? There is no longer any rational reason to be concerned about a declining town, just as there is no sense in dealing with a painted corpse. Apparently, times are changing but this dark thread present in Venetian accounts remains almost unbroken. Arguments vary, different comparisons and metaphors circulate, but the basic intuition appears to endure undisturbed. 2. Among numerous testimonies expressing aversion towards Venice, which in a more or less sophisticated 127 manner reveals the town’s artificiality, falsehood, and phantom status, we come across an essay by Georg Simmel:Venedig (1907) 19 This brief text - sometimes issued in a separate volume together with two other portraits of towns (Florence and Rome 20) - is not only a handy catalogue of negative opinions appearing in publications written earlier but also, as can be easily proven, a true a r c h i t e c t of demythologisation statements made already after the publication of simmel’s essay. simmel presented his hermeneutics of suspicions in a series of arguments. His demystification of Venice construes images and comparisons that, probably con­ trary to his intentions, are not semantically transparent and as such outright invite to embark upon an interpre­ tation. It is worth taking a closer look at them. First, let us read this text as neutrally as possible, trying primarily to capture and name the “negative” sets of meanings in it, and then see what they mean and in what manner, but already without the deciphering intention and rhe­ torical custody of the author. In the case of simmel the unreality of Venice has many names. In order to understand something of simmel’s Venetian lesson it is necessary to first comprehend the way in which he interpreted urban space. This is certainly not rhetoric characteristic for an historian, an architect or a town planner. True, simmel made fragmentary use of languages typical for professional researchers but he did not identify himself completely with any of them. He did, however, merge them into a peculiar synthesis, typical only for him. Simmel in­ terpreted urban space, first and foremost, as a series of signs or, better still, indices referring to a reality more profound than the visible one. 21 Hence he saw the town predominantly as a text providing much food for thought. This is an ambiguous and multi-dimensional reality, a significant organism that is not a simple sum of its parts. A laboratory example of such an approach involves fragments dealing with the space of Rome. Here, ordinary sensual perception of urban space became a point of departure for a wider conclusion: hence the multi-storeyed form of Rome is capable of translating the haphazardness, contradictions and ir­ regularity of the history of erecting the town into a cohesive whole, with the top and the bottom grant­ ing the sinuous lines of the image of the town guide­ lines realised by all the details. This is the direction followed by the dynamic of the urban life of Rome: no element, even ancient, alien and unnecessary, can evade its extraordinary vitality. Even dissimilar ele­ ments are drawn into this current. The inclusion of old and oldest monuments into later development is a symbolic expression or frozen form of the same el­ ement that the dynamic of Roman life presents in a fluid form: the creation of own life unity out of end­ lessly different elements. [MiD, 56-57] �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE Simmel depicted Rome as a curious town, which draws the power of its influence from the variety of the elements comprising it. This process takes place both in the spatial dimension (particular “monuments” ex­ ert an impact not as isolated objects but as an entity) and temporal dimension (individual epochs in some incomprehensible way merge together, thus creating a palimpsest configuration of harmoniously coexisting strata). In doing so, he disclosed the phenomenon of the w h o l e, which, strangely, individual parts do not cancel but build, although not by means of simple ad­ dition. This is why, Simmel insisted, the typical tourist rushing from monument to monument understands little of the genius of Roman space because he does not notice the beauty of the second power inferred from particular beauties and imposed upon them. [MiD, 57] In other words: he is unable to penetrate the veil of the senses and to cross over to the other side of the looking glass, which discloses the spiritual depth of the town, just as he is incapable of putting together particular phenomena of the visible world so that the miracle of the whole could reveal itself. In a similar - anatomical, holistic, and spir­ itual - manner Simmel wrote about his favourite Flor­ ence, demonstrating at the same time the miracle of its cohesion. Everything in this organism matches: the past, albeit severed from the present, still pulsates in current life, and Nature, which the spirit encircles as if it were its astral body [MiD, 163], remains in a strange symbiosis with works of art. Everything here adds up and mutually supplements, creating a semblance of implemented utopia, an ideal town. Florence is the cosmos of realised Harmony: it is the joy of the mature man who has achieved all that is most essential in life or resigned from it and now wishes to only seek a form for his conquest or relinquishment. [MiD, 168] 3. The essay written by Simmel about Venice starts as if with an anacrusis, i.e. by defining the principal features constituting a work of art. A t first glance, this might seem rather strange but Simmel knew very well what he was doing: he was preparing solid ground for further reflections. A work of art, he maintained, should be always assessed from the viewpoint of its truth or falsehood. A work is genuine when its outer form is a living and adequate expression of reality. Sometimes, however, it may happen that a work of art seems to be referring us to some metaphysical world, which should be expresssed in it, but nothing of the sort takes place: particular fragments can be perfect and remain in mutual harmony but the w h o l e is detached from the roots and the greater its perfection the more radically does it lie, pretending to be some sort of inner life, world outlook or religious conviction that it actually denies. [MiD, 177-178] 128 This is a very relevant statement because the inadequacy of form and content, here depicted by an opposition between the empty interior and the lavish exterior, will become a pair of opposites that will work brilliantly in the further part of the text, i.e. the inter­ pretation key to Venetian space. The entire ideological construction of Simmel’s text is based on a juxtaposition between Flor­ ence and Venice. As we know, such an approach is by no means new in the history of ideas. Already once in the history of European culture we have dealt with such an acute contrast of both towns. Then, the heart of the matter was the essence of painting and the way of constructing a canvas. Renaissance treatises end­ lessly discussed a certain fundamental problem: what comes first, what is more important: drawing or col­ our? 22 In this dispute the names of both towns were for the time being extracted from the space of geography and politics and rendered legible emblems of a certain painterly attitude. Florence, therefore, is a model-like embodiment of disegno, the primacy of drawing over colour. Venice is just the opposite, i.e. the domination of colorito, a passion for the constructive role of colour and the weaker role of the line. This is a contradiction not to be reconciled. In the writings of simmel we also encounter a harsh contradiction, but the principle of the opposi­ tion is different. This time we are dealing with the function fulfilled by architecture, and more precisely: the idea of the town concealed behind real buildings. Or perhaps something more: the very conception of life obscured by town-planning premises. In simmel’s essay Venice is the model-like reverse of Florence, its sick contradiction, an ominous anti-thesis. start with a comparison of the architecture of both towns. The most profound differences between the architecture of Venice and Florence probably lies in the fact that in the palaces of Florence, or rather the whole of Tuscany, we perceive the outer aspect as an adequate expression of the inner meaning: as a vainglorious, grave and lavish demonstration of power tangible in almost every stone. Each palace represents confident, sovereign personality. On the other hand, Venetian palaces are sophisticated playthings, whose uniformity masks the individuality of their residents, a veil whose folds are arranged in accordance with the rules of its beauty while showing the life concealed be­ neath only by hiding it. [MiD, 178-179] Simmel did a lot so that his conceit would become convincing. Earlier remarks about the work of art are skilfully transferred into urban space. The yardstick of the evaluation of architecture is the degree of concur­ rence between the expression and the contents or ref­ erence to an archaic differentiation between form and contents. Florentine palaces are transparent in the function of expression and do not conceal anything. �D an u sz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE W. Turner, Chiarore mattutino sulla punta di Santa Maria della Salute, sullo sfondo de Zitelle, (fragment). (Source: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan 20085) They find total fulfilment in their revelatorE function. The opposite is crue in the case of Venetian architec­ ture. In order to de fend Inis thesis Simmel was will­ ing to sacrifice evens elementary respect for facti and common sense, i.e. only someone for whom tine initial conceit ie more important than empiria verifiable at a single gfanee can maintain that Venetian palaces afe identical (by way of example, take a look at C a’d’Oro, C a’Ree:.onico, Palazoo Dario - whas depressing similasity!). Let us move on, since palaces concealing life ore not the end. Sailing along Canal Grande we know that liOe, re­ gardless of its ntture, is aertainly different. Here, in 0i. Mark’s Square, the piazzetta, we teel the iron will of power, the murky passion embedded behind this tran­ quil phenomenon. Thc latter, how aver, seams to live in a state of ostentatious separation from being, and rise exterior does not: receive from the ina^rior any sort of guidelines or no urishment; it heeds only the laws of art, which appear to be outrighe established for deny­ ing the former. When, howevec, even rite mosf per­ fect arf does not conceal a meaning of life - or when it opposes it - then art becomes artificial- Florence is perceivsd as a work of art since its obvious form is con­ nected with life, which has undenisbly abandoned it but etill loyally stands bn ito side. Venice is an artificial town. Florenct will nevsr becom ea mere mask because its phenomenon re sounded with the pure voic e og real life, while in Venice, where all tranquillity, lighgness, end freedom strvnd only as a facade for a sombre and violent life, unrelentingle striving towards its god, the twilight of this liZe left behind only unfeeling decora­ tions, the talse beauty of the m ask.[M iD , 179] The same old story. Florence is transparent for the inner senses while Venice is aaliehood that conceals emptiness. Florence continuec being, an in the past, a work of art while Venice rs a mere extract oOartificial­ ity. Despite lexicel similarity, art and artificiality are 129 not quite the same. The reason lies in the fact that historical lite, ergo, true liOe, even though it has aban­ doned both towns (here Simmel does not seem to pro­ test so strongly), id some mysterious wae -till exerts an imprint on Florentinn architecture, continues being present in it, and permeates it in an outright intimate mannen while a Ve netian palazoo is only an old skin (thc externel) aasf off by a once living and vittl organiem. We are cemoelled to accept this intuition at tace value in view oCthe faca that Simmel did not offer any arguments. One could ask the justified question: wheat Weis that ’’real life” supposed to mean and why does it still appear in Florenye while totally abandon­ ing Venice? Simmel went eeen further in intensifying an imaye of artificial (unreal) Venice. Apparently, in ths Vene­ tian theatrum ie is not only buildings but also pgople that lose their vitality, while rUe town sucks their blood and changes them intc a collection of shadows. aimmet made creative use ya the nur particulady orisinal Zigure of Venice as a theatre, without losine anything of his iniaial intuition: W. Turner, Porta della Carta, Palazzo Ducale, ifragmosle. (Source: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan 2008) �D an u sz C zaja • FRAGMENTS OF THEVENETIAN DISCOURSE In Venice people walk as if across a stage, busy with barren dreams or undertakings that yield nothing; tkie^y incessantly appear around a corner and immediately vanish around anorher one, always resembling; actors meaningleso beyond the stage because an it there takes place a play devoid of causes and effects foi the rkality of the next moment. The work of art binds particu­ lar elemente into a single whole and imposes its own meaning; uonsequently, in Venice the image of people appears to tie shallow. They walk and stand, buy and solt, watch and speak - all within the enchanted cirkle of thie town, where illusion is detached from being and seems to Ire two-dimensional, added to its real and definitive essence. But this concealed esoenca appears to be dead, and all activity resembles a faekde without f background, onu peart of nn equaoion whote second part has been obliterated. [MiD, 179-180] Anticipating by severcl tecedet tine statement made by Debrae about V enice, which is no longer a town but only pretends to be one, Stmmel demon­ strated the way in which id Venice the moet ordinary tomn-plannins elements creating every other town are subjected to striking deformations causing a signidicant shift: of their normal Sanation: Here even bridges lote theis exhilarating power. As a r/le, a bridge accomplishes an extraordinaty teat and in one swoop establishes tension and conciliation between points in space, moves brtween them, makes it possible to experience their division end unton. This dual lunction, which endows a purely picturesque phenemenon with deeper and vital significance, fades in Venice, the streess e l i d e over innumerable bridgas as if along an even road, and ie seems that at this point a street is only talcing a deep breath without interrupt­ ing iti unvarying course. [MiD, 180] Worse "yet. In Venice changing seasons lecom e almoet invisible. Thk poor and fragile vegetation of Venice, Simmler claimtd, seems to be deprived of roots, and tfeus while normal vefetation always testi­ fies to the vitalitn of the base, here it appears to Ire sus­ pended in air and easily merges with the lifeless stone mock-up. The reason why Venice kppears to be deveid oP all symptoms of We, and that, which intensities ita phantom-lika dimensions, is a speasal dnily, routine rhythm not eneountoeed in ana other Pown: Thare probably does not exise another town whore entire life would possess a s i n g l e and i d e n t i c a l tempo. No vehicles or draught animuls cpmpelled no chase each other at the same speed, or gondolas moving at the rate and aceording to the rhythm, of pedestrianr. This is the reason why Venice always appeare d to be a ’’dretm”. As a rule, reelity stimulates us: the spirit, left so its own devices or subjecied to a uniferm impacti would remain in a state of inertia and only a change of experiences directs it towards tin sxternal existence, which would enterrupt its leisure. 130 W. Turner, Santa Maria della Salute e la Dogana, viste dalle Zitelle, sullo sfondo Il campanile di Santo Stefano, (fragment). (Soueca: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan 2008) This is why uniform and feng-lasting stimuli acf in a hypnutic mtnner and the continual rhythm creates a dimmed state of unreality. The monotony of till Vene­ tian rhythms deprives its c f the stimuli and shocks necessary to experience lreality and trests us into a dream of sorts, in which we are surrounded lay illu­ sions of things ye without the rhings as such. T tn spirit, embroilnd in the rhythm of this town, becomes im­ mersed in an ambiemce thar site nesthetec image of the town proposes iu the form of objectivity: as if only the upper, reflec ting strata of the spirit breathed while its W. Turner, Gondola e chiaro di luna, (fragment). (Soueca: Venezia. Acquerelli di Turner, L'ippocampo, Milan 2008) �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE full reality remains on the side, apparently submerged in idle slumber. Living by means of contents severed from the substance and experiences of real life we par­ ticipate in the lie of Venice. [MiD, 181] It is precisely this sensoric deprivation offered to us by Venice that contributes on yet another level to ex­ periencing it as a phantom deprived of the substrate of reality. In the final conclusion, maintained in a pessi­ mistic mood just like the previous comments, Simmel returned once again to initial intuition according to which Venice is pure surface devoid of all foundation, an illusion through which no being can be seen. Once again there appears the positive figure of Florence, whose buildings, images, and space preserve the life current that once was the source of their existence. If, however, an illusion to which no being ever corre­ sponded and whose contradictory beings had perished, pretends that it constitutes life and entirety, then it is a common lie and as if an embodiment of the ambigu­ ity of life. The dark and symmetric squares without vehicles that appear to resemble a chamber are just as ambiguous as the crowds unavoidable in narrow lanes and creating the illusion of intimacy and the "cosi­ ness” of life (...); the small, dark canals whose water uneasily quivers and flows, but one cannot distinguish the direction in which it moves without reaching a goal, are equally ambiguous. [MiD, 182] The horror of the hollow and the horror of unextinguishable ambiguity. If I am correct, in the definitions accentuated above simmel anticipated a phenomenon of simulacrum described several decades later. Venice is a gigantic lie, the illusion of all illusions, a facade that conceals nothing. This is probably the most bru­ tal disillusion performed by the philosopher. There is nothing behind this otherwise beautiful screen, which Venice is according to universal belief, behind this curtain.... A dark well of nothingness. Time, there­ fore, to remove the film off our eyes and start looking at Venice open-eyed. To see what it r e a l l y looks like. Also sprach Simmel. 4. The effect of the exposing interpretation proposed by Simmel is shattering. But naked truth is never ap­ petising. Simmel believed that Venice finally disclosed its genuine self - naked and featuring ugly nudity, repulsive, devoid of the veil of sugar-coated images, this grossly advertised wonder, this Golden Calf on clay feet, this trompe-l’oeil, this painted deception, this cliche 23 - one could add at this point a contemporary (and so very “Simmelian” in spirit!) commentary by McCarthy to the opinions of those who had not succumbed to the charms of Venice. Note that the philosophers disillusion is multi­ motif and takes place on several levels. It is precisely because it appears in various domains simultaneously 131 that it possesses such an extensive impact. Let us, therefore, gather all the invectives and epithets ad­ dressed to Venice. Venice is an illusion, a falsehood (the epistemological level), a lie, pretence, a theatre (the ethical level), an imitation (the aesthetic level) and, finally, an illusion, a dream, a non-being (the ontological level). We can see, therefore, that the in­ firmity of Venice cannot be reduced to only a single level. o n the contrary, on all the essential levels of hu­ man experience the town is located in the decidedly negative regions on the scale of values. The diatribe by Simmel contains a striking thought, i.e. that Venice as a whole, in all of its aspects, is a being tainted by an irremovable blemish. It is, therefore, a reality that one has to decidedly oppose. This is the last nail in the cof­ fin of Venice: an otherwise beautiful elegy written to commemorate its departure of no return. As I mentioned, Simmel’s text has an essential place in the long history of visions concerning Venice. He is probably the most eminent on the list of “negativists”. His grimaces and maledictions did not remain, as in the case of many others, only upon the level of impressions but subjected the latter to a discursive analysis with a theoretical underpinning. There seems to be little sense in conducting a polemic with visions (I already mentioned certain doubts concerning, so to speak, “material truth” while discussing the text). The truth of visions lies in their very existence. o n e thing, however, in Simmel’s writings is annoying and calls for a commentary: I have in mind the thesis about the ambiguity of life, mentioned at the end of his state­ ment. To put it in plain terms, I am concerned with the fact that the description of Venetian architecture and life performed by Simmel - many would call it extremely apt! (by way of example, who would ques­ tion a thesis about the vividly theatrical dimension of Venice?) - does not have to produce the o b v i o u s conclusions, which he drew upon the basis of observa­ tion. If one were to delve deeper into The Venice Text, then for each of the “negative features” mentioned by Simmel one could easily find a neutralising “positive quality”. Here is one instructive example: the widely dis­ seminated and known topos of Venice perceived as a dream, also present in Simmel’s writings. Simmel keenly registered the monotony of the stimuli offered by the town, the repetitiveness of Venetian rhythms, the striking immobility of the sets in which local life runs its course. (And this is the reason why Venice always appeared to be a “dream”). These observations were rapidly associated with the nature of a dream in order to draw even quicker the conclusion that this slumbering Venice has an unambiguously negative (mendacious, depriving of real traits, detaching from the truth) impact upon the people residing therein. �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE This part of an observation, however, does not contain anything of preordained necessity. Here are two counter-fragments about somnolent Venice to support the thesis: Venice makes an impression of things seen in the enchanted semi-shade of some sort of a dream. The curious magnificence of this town, resembling a flower emerging from deep waves, the strange absence of all noise - there are no automobiles, carriages or other vehicles - produce the illusion that we are strolling along the chambers, halls, and porches of a bewitched castle. Light, possessing the glimmer and sparkle of rays cast by diamonds, and isolation amidst the abyss of the sea grant extraordinary power to this visiondream. 24 This description seems to be somewhat familiar: the striking peace, quiet, and immobility of the town as well as the association of those observations with sleep. The conclusion, however, is totally different. Such drowsiness does not cause slumber. It does not lie. On the contrary: it intensifies impression and transfers into an extraordinary sphere, although there is no mention of any sort of betrayal of “real” life for the sake of some sort of passing illusion. Just the oppo­ site, there is the joy of becoming familiar with another sphere of life and its intensity, not encountered on a daily basis. Instead of expected passivity and sensual torpor, as in the writings of Simmel, there is ecstasy. Yet another fragment enhancing this recognition from another side and interesting not because it ab­ rogates Simmel’s definition (Venetian ambiguity) but demonstrates its one-dimensional character and limi­ tation: It suffices to free oneself from the carnival-spectacle Venice, to immerse oneself in it at night or at dawn, to come here in the autumn or the winter in order to under­ stand its true nature. A dream experienced while awake. (...) What is the essence of the dream - reality intensi­ fied, enhanced and powerful and combined with endless changeability, fragility, and fleeting qualities - this is also the essence of Venice. There are no towns in the world equally concrete and full of life and, at the same time, il­ lusory, enmeshed in echoes, sounds, the chiaroscuro, and mirrored reflections 25. Here, in turn, Venice does not seem to resemble slumber but actually is its essence. Note, the person proposing the description not only does not become distracted while pondering the degree of the real na­ ture of his experience, but outright cultivates this state of uncertainty, ontological suspension typical for the moment of transition between sleep and awakening. Just as in the previous example, Venice asleep is a dif­ ferent and, it is impossible to hide, better dimension of existence. It is a space in which one would like to live. La vida es sueño, as Calderon put it. This phrase still possesses the power of somber recognition. Who errs: those, who like Simmel, refer Venice to the land of illusion and non-being, or rather those who see it as an instrument for the recognition of the true nature of the world? What do the cited descriptions prove? I suspect that looking at Venice Simmel perceived it extreme­ ly keenly, as his comments convincingly prove. The trouble is that his perception is based on negative pre­ comprehension (its causes could be perhaps explained by a psychoanalytical discourse). The latter is, in turn, founded on a conviction (illusion?) maintaining that there exists somewhere (where?) a world that is free of ambiguity. His animosity towards Venice is, therefore, not the outcome of a defect of sight but of the pressure of an intellectual project. Its source is unattainable longing for a realm of unambiguity, full of transpar­ ency and realised harmony. Such a world, however, occurs only in fairy tales. III. Pasticcio 1. For each visitor arriving in Venice for the first time, waking up in this town is an exceptional event. Wak­ ing up in Venice with a tremendous hangover grants this unusual experience an even more special flavour: I awoke from the surrounding morning noises with such regret and sorrow inside that, even having opened my eyes, for a long time I remained motionless, without the strength to shake myself and to remove this torpor, uninvited just before dawn. (...) I ended up in Venice. I awoke in an an­ tique bed, on multi-coloured sheets that smelled of quince and dry apricot blossoms. A high and clean ceiling is above me with an ornamental decoration, which doesn’t remind me of anything. Around me is an entire collection of fine objects made of silver, walnut, ebony, sandalwood, ivory, bronze, terra-cotta, lace, velvet. Before me —five entire days and nights in this reality more like a hallucination. 26 This situation, as can be seen, is unfavourable, to say the least. A headache, unclear recollections of yesterday’s excesses, and all-pervading sadness. The person who one morning found himself in this opulent setting is Stanislas Perfetsky, the rarely sober Ukrain­ ian poet, musician, performer, and main protagonist of the exciting book by Yuri Andrukhovych - Perverzion. Perfetsky was invited as one of several speakers at an international conference held on the Venetian island of San Giorgio Maggiore under the evocative ti­ tle: “The Post-Carnival Absurdity of the World: What Is on the Horizon?” This is only the beginning of his Venetian escapade and nothing foretells its bloodcur­ dling successive course. Perverzion can be read in several ways. It appears to be outright programmed for a series of diverse albeit not necessarily mutually excluding interpretations. One can, or rather should first read it with a naive (this does not mean: imprudent) attitude, enjoying the 132 �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE inane adventures of Perfetsky in Venice and finding extraordinary pleasure in participating in the untamed element of creating a fictional plot. One can conduct a useful analysis of the language and treat the novel predominantly as a tempting exercise in poetics. o r it could be read in a more cultural dimension, discover­ ing the voice of its author among those who deliberate on the present-day shape of Europe. Yet another, promising, and not at all marginal track appears to be an interpretation of Andrukhovych book from the viewpoint of the image of Venice depicted therein. Placing the plot in this particular town was a decision of great semantic importance. Consequently, there arise a number of questions. What sort of an image of the town emerges from the text? In what sort of meaning contexts does it appear? What are the characteristic symptoms of this por­ trayal? What is the relation of the portrait of a town presented in Perverzion to the long, after all, list of its literary representations? We shall follow the traces of those questions. 2. Before we broach the topic of Venice and its as­ sorted perverse images, first a few words about the book and its literary dimensions since literariness alongside various other assets - is its chief substance. With Venice as the prime target one cannot forget this fact. Perverzion takes place entirely in the language, is constructed of words (and not ideas!), and simply does not exist beyond abundant, rich, living, pulsating, un­ expected, and innovative language. This is important since upon one of its levels of meaning it can be eas­ ily deciphered as a novel about language, its endless potential and causal force. This is one of the reasons why it is so difficult to propose a summary. The sec­ ond reason is the multi-motif and polyphonic - in the precise meaning of the word - construction. There are numerous differently sounding voices, styles, po­ etics (an autobiographical confession, an interview, a report, an interrogation, official printed matter, a libretto text, a last will and testament...). By making use of those testimonies the narrator tries to deter­ mine what actually occurred to Perfetsky in Venice and to explain the mystery of his strange - possibly suicidal - disappearance. As a genre the book is a hy­ brid: a crime story, a romance, a picaresque novel, and a fantastic vision. The novel has been classified rather unambiguous­ ly as an almost model-like example of a postmodern text, and such features as a mistrustful usage of lan­ guage or genre unsteadiness were supposed to support this opinion. As is known, labels quite often serve the excellent mood of the person who does the labelling rather than actually describe the objects to which they 133 refer. The adjective: "postmodern” granted to Andrukhovych novel wants to express in an abbreviated form everything but actually says nothing. The issue at stake is much more complicated. True, superficial familiarity with the book might confirm the conviction that we are dealing only with unhindered literary fun and thrilling attempts at games played with language. From the viewpoint of the lat­ ter the narration is, first of all, an element of parody, pastiche, and the aping of assorted stylistics and types of articulation. Here everything is upside down. The presented world is governed by excess and caricature, an incessant mixture of comic and serious elements, and thus components of a literary convention known as the grotesque. These are, after all, distinctive signs of the text belonging to the postmodern camp. o n the other hand, there is too much meta-critical laughter and self-ironic attacks not to notice that this - ever so! - postmodern stylistic serves not solely fun but a l s o the process of doubting certain obvious traits of postmodern dogmatics. Quite possibly, it assists first and foremost the most popular postmodern mantra about the all-embracing game and lack of gravitas as a response to the breakdown of the fundamental in­ tellectual, theological, and ethical orders of modern times. To put it still differently: Rabelaisian laughter conceals serious identifications. This observation al­ ready transfers us directly to the cultural reflection present in the novel. Everyone who embarks upon a commentary to Perverzion is defeated at the very onset. It is not only impossible to summarise this book properly, but its gargantuan laughter effectively safeguards it against “researchers specialising in insect legs”. Let us try, however, to perform several analytical motions while fully aware that in this situation they must resemble piercing a living butterfly with the dull pin of dis­ course. 3. What does Venice look like in the text of Perverzion? o n e would like to say: this is Venice treated ironically, as is everything else. To put it as briefly as possible: we are dealing with an erudite discourse of parentheses. 27 The author is well aware that literary Venice - especially in its popular version - is to a con­ siderable extent a lot of faded allegories and moribund metaphors. 28 And that he is writing his “Venetian” text on a thick pile of texts left behind by his predeces­ sors. His originality, after all, consists of the absence of originality, however paradoxical that may sound. Instead of new allegory he creates a gripping and fren­ zied collage (or, perhaps even better, a patchwork) of all that had been written about Venice across the centuries. A number of conventional metaphors, com­ parisons, associations, and motifs present in numerous �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE descriptions of the town - all this has been subjected to parodistic travesty. Take the first of many examples: a motif permeat­ ing European imagination from the end of the nine­ teenth century, the agony of Venice vanishing and slipping into the sea. Here is a pertinent declaration of aged (He looks at least a hundred years old [P, 71]) Professor Casallegro 29, who appears in the text as himself but also as a personified, so to speak, history of Venice. More, he fulfils the function of chairman of the “La morte di Venezia” (sic!) foundation and or­ ganiser of an international conference: Venice is dying, Mr. Perfekcy (...) The true death of Venice will happen not from swallowing by the sea or sand, not from floods or heavenly thunder (...) All this is only external, that is, apparent, that is nonessential (...). Entire institutions exist that have been summoned to save Venice (...). They stirred up a multitude of ideas, each more clever than the next (...). And now —for the sake of saving this stone, this gold, this marble, these stuccos and mosaics, this pigeon dung —several eggheads even propose to move this entire Venice to some safe and drier place (...). The monuments that will perish in these dirty waters, as it were, are dearer than (■ ■ ■ ). Otherwise, asses would have wanted to chase away everything living from here including the shitty pi­ geons and to preserve everything here in perpetuity (...). They contend that no one should be living here in twentyfive years. Such an, you know, accident zone (...). So that only ghosts of people should rush along the canals on ghosts of gondolas (...). [P. 64, 65] This extraordinarily funny literary realisation of arguments about moribund Venice, usually presented with deadly seriousness, is yet another answer to the question: what should be done with Venice, how to put a halt to its gradual disappearance? Further: the Venetian theatre and opera, Venice conceived as a theatre, and the opera-like qualities of Venetian life. It is worth checking how these lofty conceptions are faring today. In a bravura operatic se­ quence Andrukhovych reduced them to ground level, thus demonstrating their cheap and dubious side. The object of his sarcastic attacks is one Matthew Kulikoff, announced by the “La morte di Venezia” foundation as: one of the most well known opera directors and innova­ tors of the contemporary world. [P, 171] It is he who was commissioned to stage the opera Orpheus in Venice so that it may function as a musical appendix to the sci­ entific seminar. Here is the director, whose statement disgraces the entire undertaking in a manner that does not call for lengthier commentaries - his invitation to the premiere says: I was terribly enthralled with the idea of doing an opera in such a legendary city. Because right here, in this island state saturated with culture and its institutions, is quite appropriate for embodying one of my mad intentions - to create an opera beyond operas, an opera of operas, where 134 the very elements of operaness, its inner actuality, its sub­ stance, is parodied, rethought and, if You accept this, is elevated even higher. To my assistance came the old Italian experience of the seventeenth to the eighteenth centuries (to the point, the centuries of the most luxurious flowering of Venice). I have in mind the so-called pasticcio, when new operas were created on the basis of the deconstructing and recombination of elements of operas that already existed. The historical-cultural space of Venice, its topi, its genius loci, it seems, assisted me in my work. The spiritual land­ scape of the Italian opera tradition had no less meaning for me. Finally, the space of the stage and the hall - the magic of this fantastic space, the Teatro La Fenice, its aura. And countless other spaces in addition - the individual creative spaces of each, who believed me and worked with me on the same team. [P, 172-173] True, the director was not lying. The music of this opera is a combination of works by Monteverdi, Vival­ di, Donizetti, Bellini and several other composers, and its structure does recall a pasticcio - but this time comprehended literally, as a pâté . Or as an aesthetic monstrosity. The opera libretto contained in the book is undoubtedly the work of a madman. Thrilled with his own genius, the opera director Matthew Kulikoff, together with his crazed vision of an opera about o r ­ pheus as an entity made up of fragments of the ex­ isting world, proves to be an idiot submerged in self­ adoration. His opera about Orpheus in Venice turns out to be complete drivel and a postmodern fiasco of the idea of a total work. 30 Only literature salvages this verbal-musical pâté . In order to take a closer look at the auteur strategy of demythologisation let us examine one of the figures often exploited in literature: Venice as a crossing of the worlds, as the hinge of Europe. 31 Venice as a meet­ ing place of the culture of Western and Eastern el­ ements. As a gateway to the East, a bridge between the East and the West. Those methodical tropes have become firmly embedded in European writings and imagination. Entering St. Mark’s Square, the protago­ nist of Henry James’ Travelling Companions, admitted: I had left Europe; I was in the East. Theophile Gautier described the basilica of St. Mark as an Oriental dream. Jan Morris in: The World of Venice wrote outright: In Venice the Orient began, and John Ruskin in his monu­ mental: The Stones of Venice described the beauty of the basilica: It possesses the charm of color in common with the greater part of the architecture, as well as of the manufactures, of the East. In turn, Boris Pasternak saw the colour gamut of night-time Venice in the com­ pany of such words as: halva and Chaldea, the magi and magnesium, India and indigo. It is to this well-established topos: Venice as a place where, as that old banal saying goes, “East meets W est”, that the novel makes an ironic reference. But is anyone actually meeting someone? And if so, then �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE what sort of West and what sort of East? What sort of a bridge is this? One simply has to notice that Andrukhovych granted the well-worn metaphor of a "bridge” linking Western culture and the oriental element an entirely new meaning, one with a changed sign. The East, the Orient, which usually acted as a cryptonym of a mythi­ cal and exotically conceived version of the world of Islam, here denotes simply post-Soviet Ukraine, while halva and magnesium are replaced by the products of the spirits industry. A t the conference a representative of the former soviet colony is treated with condescending superior­ ity. A constantly recurring motif is that of the absence of any sort of knowledge about Ukraine among envoys of the civilised world. The organisers of the confer­ ence perceive Ukraine as an earthly version of a Never Never Land, a phantom reality somewhere on the very edges of the inhabited world. A distant and peripheral land on the border of non-being. A land somewhere at the end of a map, assuming that it actually does exist. A country-phantom. Its real name means nothing and thus it appears in official papers in different versions as: Urania, Ukrania, czy Ukraya, so as to include this unmarked particle into the world of linguistic and car­ tographic imagination. The Ukrainian, however, remains unconcerned and openly demonstrates his feeling of affiliation with Europe. During confession heard by the vicar of the church on San Michele, which smoothly turned into an alcoholic binge, Perfetsky admits to a number of truths about his origin. We learn about this dialogue from the priest’s account: “I’ve come here from a re­ ally distant land. May be you don’t even know about it, Father Antonio. Suffice to say I was born in a little town in the mountains, quite close to the center of Europe” At this point it seemed to me that he wasn’t completely ra­ tional. “What are you saying?" I was surprised. “Is it so far from here? Isn’t the center of Europe somewhere in Switzerland?" “No, Father, amid different, entirely dif­ ferent mountains, far from here!" he insisted. “Perhaps in the Ural Mountains?" I myself remembered something from school lectures on geography. “No, not the Urals, but in the Carpathian Mountains, Father", he corrected me. “Some of you still call them the Caucasus". [P, 110] This exemplary lesson of cultural relativism dem­ onstrates the scale of misunderstandings. The centre of Europe is not an immobile point. On the contrary, its location depends on the place where opinions are formulated. Hence the very concept of Europe has nothing of pre-established unambiguity and changes depending on who is speaking and where he lives. It is easy to guess, therefore, that the appearance of a phantom representative of equally phantom peripher­ ies in the cultural centre of civilised Europe becomes the cause of a number of unusual events. Perverzion is not, therefore, yet another text evok­ ing close historical relations - actually intense and present in a multitude of domains - between Venice and the Oriental world, but introduces a refreshing and cognitively enriching novum. It confronts the old figure of Venice as the gateway to the East with the entirely contemporary dilemmas faced by Europe. Cultural Europe, focused on its centuries-old civilisational lineage, is now forced to tackle new savages. As always, they arrive from the East. Is this barbar­ ian Ukrainian people a tribe totally alien or one of us? Perfetsky goes far to demonstrate in his complex lec­ ture the reasons why Ukraine could never belong to this part of the world: Where Europe was just beginning to arise, to grow, to be constructed, at the same instant Asia revolted, demanding the establishment of its despotic and simultaneously anarchic status. At this moment I am not saying that this is bad. But I am just saying that this is its essence, and this essence vehemently contradicts the other essence - the European. [P, 224-225] The strug­ gle of two tendencies, both facing different directions, determined the history of Ukraine. This exuberant historiosophy, formulated with deep conviction, is to serve Perfetsky simultaneously as a safe conduct pass enabling him to enter European salons. 4. Another image, permanently linked with Venice, is carnival. Here things become more complicated. The image of the town in the throes of fun (Are you familiar with Venetian Shrovetide? 32), with féeries of light and the inevitable parade of people concealed behind masks is almost an indispensable and thoroughly exploited el­ ement of numerous travelogues and literary and film depictions of Venice. By rendering the carnival the semantic axis of his story Andrukchovych envisaged it much deeper than a mere seasonal festivity. Now, carnival means something different (and much more serious!) than only a period of a temporary suspension of mores or festive debauchery. First and foremost, carnival or, more precisely, its decline - real or merely presumed - is, as we remember, the topic of a confer­ ence held in Venice. The invitations addressed by the organisers to the participants of the seminar say: We in Venice are inclined to think that the loss of C ar­ nival has occurred. We can see this. Almost no one can see this - for Carnival exists, it occurs year after year, sev­ eral times, for various reasons, with fires and masks, with wine and dance. Carnival exists, anyone will tell you from among those who still (or already) do not see and of which they are of countless number. Carnival is becoming bigger and bigger, it’s everywhere and uninterrupted, others who are of evil persuasion will tell you. But is it really this way? Or is it only measured by what is gulped down and devoured? Or with unbelievable 135 �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE swarms of tourists, Japanese, hotel services, amusements, or with the return of money and losses on pyrotechnics? And is this already only bare mechanics, machinery, cold industry, massive consumption, permanent parasitic be­ havior? What if it is just a trap? [P, 37] In Andrukhovych’s flamboyant narration “Vene­ tian carnival” is thus a more or less legible figure of the poor world - European contemporaneity. It can be discovered already in the ambiguously sounding ”post-carnival” in the title of the Venetian seminar. This peculiar carnival would be, therefore, a reality occurring after the carnival in the classical meaning of the word, some sort of a new mutation characteristic only for our era. Andrukhovych thus accepted simi­ lar connotations - such expressions as: post-religion, post-history, post-culture, etc. But if that prefix is changed into a noun then it becomes apparent that it can be understood as Lent (Polish: post) carnival, in the metaphorical sense: of little nutritious value, barren, poor. If the term were to be referred to events from the presented world (distinctly carnival events in the novel take place during Lent!), then it might sig­ nify also Lent, which assumed the features of carnival and resembled it to such a degree that the differences between them became unnoticeable. All this is the reason why the contemporary Vene­ tian post-carnival turns out to be an open oxymoron, a world based on a paradox. It is a special prank, some­ thing openly abnormal. In cultures of the past carnival was, after all, always a time directed against Lent. The formula: ”the battle of carnival and Lent” expressed this contradiction well. Here, carnival possesses the features of Lent emanating exhaustion. Consequently, is carnival still possible? Lecturers offer different re­ sponses, as a rule do not speak on the topic, or simply jabber. Listen to the end of Perfetsky’s speech; speak­ ing chaotically, he at least from time to time refers to the essence. In this fragment he seems to be uttering words that he finds most crucial although the whole time they are affected adversely by the poetics of irony and endless play-acting: Allow me a single truism just before the end of my talk. I expect that it won’t excessively irritate you. Only love can save us from death. There, where love ends the “absurdity of the world” begins. And I don’t think then that “anything" can still remain “on the horizon’’. Be­ sides emptiness, of course. It attracts, it calls, it pulls - how can we render resistance in this time of “postlove”? At the least I would want to be like a prophet and fore­ cast something here today. I proposed to your inattentive­ ness all of just several versions, each of which separately is erroneous, and all together contradicting each other. But all the same I will attempt, even out of such a hopeless situation, to emerge with honor, that is, with a certain con­ clusion. ... 136 I hold to the traditional system of notions. If we under­ stand carnival as the extreme strain of the powers of life in all their fullness and inexhaustibility or also the loftier manifestation of the battle between love and death (death as emptiness, as antilife, as nothing), than carnival truly should never end, or, at least, last as long as we have not spent our credit by the Heavenly observer. [P, 237-238] Jokes aside, it seems that at this stage Andrukhovych said several essential things, already beyond laughter. Although his declarations lack the passion of a missionary and the certitude of the only correct prescription, is there any better place to ask about the future of the carnival than Venice? The above statement introduced a certain disso­ nance to the earlier outlined likeness of post-carnival. In his sarcastic descriptions of Venetian reality the author unambiguously suggested that contemporary idolatry of permanent fun is no longer a source of joy; on the contrary, it is becoming a source of suffering. That, which once was an emanation of vital forces, today is a symbol of their disappearance. And if not of death then certainly of some form of non-life, pre­ tended life, life deprived of a genuine vital force. The reason why this is taking place lies in the fact that in the past carnival frenzy was a clear-cut caesura in a world ruled by order, and even if norms were not re­ spected it was acknowledged that they existed. Today, in a world of constant fun, a carnival-time mixture of matter, post-carnival ceased being a temporary suspen­ sion of stable order. There is no more “negative” back­ ground against which it would define itself. Everything is carnival, and there where this happens nothing is carnival and the carnival suspension of time is sense­ less. Post-carnival is, therefore, a sad figure of vain time. A contradiction of the frenetic carnival. Sheer exhaustion with fun... Thus: is carnival still possible? such questions are addressed to the participants of the Venetian sympo­ sium by its organisers, and this is the sort of query that Perverzion asks us. The question was formulated in a literary procedure, without any discursive justifications and footnotes, although I claim that it is cognitively profound and culturally essential. If I understood him well, Andrukhovych, who became familiar with the therapeutic properties of carnivalisation as a lifestyle in the Lent-like world of Soviet Ukraine, answers in the affirmative although it is not quite certain wheth­ er in the world of liquid values, a world in which the awareness of the tragic properties of life is vanishing (has vanished?), a return to differentiations introduc­ ing order into the experience of time is still possible. It seems, however, that this positive assessment of the carnival is unconcerned with its institutional res­ urrection. The heart of the matter pertains rather to two issues. First: carnival conceived rather as a certain mental disposition, carnival as a creative emanation �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE of life, an antidote against false attitudes and impo­ tence typical for the contemporary world, a liberating energy that supplements the already obligatory call: "Everything already has taken place” with the rec­ ommendation: ’’Yes, but everything still awaits to be discovered”. Secondly: carnival laughter envisaged as the generator of culturally reviving behaviour. Not the sort, therefore, which takes its anger out in foolish de­ struction and turning all constant points of reference inside out, but the kind that would possess liberating properties and reveal uncrititcal attachment to old schemes and intellectual habits, which would disclose their barreness and cultural chaos. It is difficult to evade the thought that it is precisely Perverzion that is an embodiment of such a comprehension of Carnival. 5. of the Venetian image in collective imagination. At the same time it must be stressed firmly that this Ven­ ice d rebours, despite its jeering portrayal, belongs - on par with laudatory texts - to The Venice Text, with all that this entails. It plays the role of a counter-sign, an anti-structure, and a negative myth, but regardless of this deciphering gesture it does not cease being part of a wider narration. Venice in Perverzion resembles a crooked mirror in which we might notice a caricature of our vision of this town - cultivated for years, stale, musty, and faded. It is up to us whether we would like to look at our reflection. But who is capable of such perversion? IV Resonances 1. The Latin word: perversitas means: reversal. From the literary viewpoint Perverzion proves to be predomi­ nantly an intelligent and discerning strategy of revers­ ing symbols. The image of Venice depicted in the book seems to be aimed against the most universal Venetian aspects of the discourse: the Bombastic and the Senti­ mental discourse. The most widely disseminated like­ nesses of Venice have been turned inside out. There is no fragile ecstasy of À la recherche du temps perdu, no desperate decadence of Death in Venice, no horror and tightening noose of fear of The Aspern Papers. Other, less distinctive examples can be multiplied. Instead of customary solemnity, seriousness, and mournful­ ness there is overacting and flippancy, and instead of suitable melancholy - irony and sarcasm. Such an in­ depth, gut-feeling carnival Venice has never appeared in literature despite the fact that scenes of carnival festivities (in their strictly calendar comprehension) are not, after all, the object of the description! In other words, carnival-time Venice from Perverzion turns out to be a world turned upside down twice and the disappearance of the chief protagonist grants yet another meaning to the trivialised expres­ sion: “death in Venice”. Andrukhovych was clearly trying to bring the unbearable, contrived quality - so frequent in Venetian rhetoric - down to earth. His ob­ jective, however, does not seem to be some sort of a radical disillusion whose culminating conclusion is to set fire to Venice! It rather appears to be - as Debray put it so brutally - to kill in oneself the Venetian il­ lusion (fantôme de Venise 33), but not, as is the case in his diagnosis, in the form of hysterical rejection but by keeping a rather emollient, ironic distance. Further targets include the disclosure of the comical and trivial qualities of numerous concepts present in the popular language (only?) of narrations about Venice 34 in order to demonstrate how certain emulated images are sepa­ rated from reality and start living a life of their own, as well as how insufferably flat and secondary is the shape 137 A t the beginning - a puzzle. What film starts with the below-cited scene? A fishing boat sails on a sea with a surface composed of choppy waves. It makes its way towards the dark out­ lines of islands concealed by a curtain of light cast from the sky. Pearly reflections trickle from the side of Ven­ ice, composed of marble and lace, still aslumber and already distant. From time to time they move upwards, piercing the mist suspended above the sea. The boat contains, apart from the fisherman listen­ ing to the regular sound of the engine, also two persons huddled together. A balding, forty-five year old man, dressed inappropriately for this time of the year and observing, with his head lowered, the traces left be­ gin by the boat. Later, we find out that this is Andrei Gorchakov. His face is turned but the general outline makes it possible to notice that he is fair-haired and slender. Gorchakov’s right hand is lowered and almost touches the boat. He holds a lit cigarette, which has nearly turned into ash. Gorchakov’s hand remains just above the water. By some miracle the lengthy ash stays on the cigarette. The boat sails along the coast of San Giorgio, slowly moving next to a paginated marble statue. This Titianesque-shaped nude turns its back towards a care­ fully trimmed hedge. A t this precise moment, right in front of the enthralled Eugenie, the marble, cracked, wet, and devoured by time, starts to slowly shift and disintegrates into tiny pieces, as if watched in a slowmotion movie. 35 The puzzle is not that difficult. The name of the protagonist in the quoted fragment is already a suf­ ficient clue for many readers. There is no doubt: this is the beginning of Nostalghia by Andrei Tarkovsky. I am right: this is not the beginning of the film but of the screenplay! A pity that the scene - stirring the imagination and offering interesting possibilities of its visual version - was ultimately not included in the film. 36 After all, it seems to be a distant echo of �D ariusz C zaja • FRAGMENTSOF THE VENETIAN DISCOURSE Edward Steichen, Venice (1907) the opening scene of Visconti’s Death in 'Venice. A sailing; boat, morning; light skimming; on the weter. And Gorchakov ... . A t the end of the take Ire dips ffis hand into the water lagether with the ashes. 37 Goechakov is a late embodiment of Aschenbach, whose surname, after till, conceals ashes and water. From the verc onset Gorchakov ir split asunder end looks fleetingly at tire surface, but his thoughts follow an­ other directionand suggest distant images. He rails acroos the lagoon, but his inner sight perceives the black water of the river Moskvo. 38 He is here, bruit he wishes to be elsewhere. And this is how things are going to bc. The Russian émigré, tired of ItaHan beauty, longs for home and Iris native land. This elsewhere Iras very concrete parameters. One way or another, tire title of the film does not lie arid, is en excellent description of tire main theme. Wherever fhe protagonist goes, and whatever he sees, he is not at home. He is in Italy but cannot bear being without Russia. He is here and now but he wants to be there and at some other time. He pinee. In his poign­ ant comme ntary on tht film Leoni° f atc in wrote a lot about this special Russian variant of nostalgia with its onderpinning of despair and - we have to believe him - incurable. 39. I evoke the initial fragment o° the screenplay for other nefarious purposes. I do not wish to either comme ne on tire film or name the colours of 138 Russian nostalgia contained therein. Anyway, others had already done this quite thoroughly. 40 I do, however want to write about nostalgia. N os­ talgia concerning Venice. This is why I evoke (nostal­ gically?) a scene with which numerous spectators of Taskovsky’s 'work are probably unfanoiliar. Nostalgia is the reverse of anticipating an encounter with in. It is a backward glance. A t tins moment, I would like to taring; to life that, which has turned into a dusty? book­ mark of memory. To disremembir that, which has been ejected, lost:, and forgottfn. And firsf and foaemost, ao ask about tha feasibility? of .ravelling in time and what could become a vehicle of a journey into the past, into le temps perdu. 2. We care see immediately that the above-cfied scene is lacking iomething. Obviouyly, that miysing element is music. Tha point, however, is not simply to add sound tv the image (delineated with the wore-. The objective is fomething more: music fulfilling the? function of naming spvce. After all, the-e exists a firm conviction persistently? recurring in the history of at­ tempt? as dnlving into the Venetian emgma, namely, that music is simply? anotheo name for Venice find that "Venice cbes noi exisf without music. Thus co mprehended "Venice is in its essence musical, which mepn- �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE that its distinguishing feature is not at all palpable space - those kilometres of marble beauty - but time. Something much more fragile and difficult to cap­ ture. To put it in more precise terms: a special expe­ riencing of time, the flow and compression of time, its whirlpool, but also the halting of time. What sort of music could accompany the recalled scene, what sort of sounds would be capable of carrying its bur­ den? Perhaps this could by the third, “Venetian” quar­ tet by Benjamin Britten, his last musical score with open references to the earlier composed opera: Death in Venice? And in particular its last part, Passacaglia, whose second name is already much more precise: La Serenissima. 41 Music, some claim, is the quintessence of Venice and experiencing the town is purely musi­ cal. The most acute observers of Venice were capable of noticing this feature. In a passage probably most classical for this trope Frederic Nietzsche wrote in Ecce homo: I could not pos­ sibly dispense with Rosssini and still less with my South­ ern soul in music, the work of my Venetian maestro Pi­ etro Gasit. And when I say beyond the Alps all I really mean is Venice. If I try to find a new word for music I can never find any better than Venice. 42 These are the words of Nietzsche - an admirer of Venice, seduced by the city. In the next sentence he immediately added: I do not know how to draw any distinction between tears and music. I do not know how to think either of joy or the South without a shudder of fear. 43 These are already the sentiments of Nietzsche the ecstatic and the nostalgic, author of a project for a strangely beautiful image of a town in which tears added to music produce a state of solace and in which beauty possesses an inevitable underpinning of horror. Venetian music. What is its essence, what could be its perfect audible landscape, to recall a phrase from Rilke? Philippe Sollers wrote a subjective Dictionnaire amoureux de Venise, whose considerable part, unfor­ tunately, proved to be a disappointment since it was painfully predictable (cf. such insightful entries as: “Byron”, “Casanova”, “La Fenice”, “Stravinsky”, etc.). In it he included a number of musical entries. In this tedious catalogue of well-worn images of Venice the sound emanation of the town appears to be - depressingly obviously - Vivalidi. V like Ven­ ice and V like Vivaldi. One cannot hide the fact that this is even quite correct. If there exists the spirit of a place and a perfectly harmonised spirit of the time then this is it. Two, three chords and we are already on the spot, on the lagoon, between the sky and water, in a sailing ship, a boat. 44 De gustibus non disputandum est, and the same is true for visions. It would be difficult to be ignorant of Vivaldi’s birthplace and the town where he wrote his music. Just as it would be difficult to assess his oeuvre (still lit­ tle known, and if so then in a caricature form). When 139 I say: Venice, when I seem to be fingering this sound, and when I listen to the harmonics surrounding it I cannot help the fact that I do not hear Vivaldi. I do hear, however, Mahler’s Adagietto from Symphony no. 5, and I see Dirk Bogarde on a deck arranging a blanket on his lap, the mercury sheen of the lagoon ... What is that you say? That it was not written in Ven­ ice or with Venice in mind? That is meaningless. The force of great art consists of the fact that it supplies a vision capable of overcoming us completely and im­ posing itself with some sort of mysterious ruthlessness. We succumb to it, offering no resistance, softly. He who has seen the first takes of Visconti’s film is lost for always. This initial phrase, slowly (sehr langsam!) unwinding as if a scroll of transparent fabric, those crescenda lost in thought, those dark swirls of Mahler’s Adagietto - all this will follow him step by step. 45 The downbeats will always bring to mind Ven­ ice and evoke from memory its dark trace. We may defend ourselves, but this is always stronger than us: already after several phrases “Esmeralda” will emerge from the milky mist, in a moment Aschenbach will cross the empty square where a bonfire will be burning, and thus, due to dark fatalism, he will make his way to the very end towards a chasm, and we shall follow him. 3. For years, I have been convinced that Mahler en­ joyed a monopoly as regards Venice until I saw and then heard a record titled: Wagner e Venezia!, made by the Uri Caine Ensemble. A rara avis, a true rar­ ity, an audiophile’s treat. 46 The corrugated cardboard of the navy blue cover, the embossed golden letters, and in the middle a reproduction of a painting by A n­ tonio Rotta: The Fiancée in a Gondola (ca. 1880). In the foreground - the outline of a young woman. Her profile and décolletage glimmer. She reclines in a dark cabin (such gondolas were still used at the end of the nineteenth century) and floats on the lagoon. Sunrise seeps through a rectangular opening and the contours of the island of San Giorgio Maggiore (the same as in the scenario by Tarkovsky!) rise in the distance. 47 In the booklet attached to the record carefully chosen excerpts of texts by Nietzsche and Wagner are accompanied by a series of excellent photographs from the turn of the nineteenth century. Il teatro Camploy, from 1876, Rio del Santa Caterina (1870), Piazzetta (ca. 1900), Palazzo Vendramin-Calergi (1855), Grande gon­ dola (ca. 890), a portrait of Richard Wagner (1882) and especially the striking Gran Caffè Quadri (ca. 1900). In the foreground - five persons at café tables. Judging by their clothes it is early spring or late au­ tumn. The men are wearing double breasted coats and bowler hats. A lady in a hat, with a veil across her face, holds a parasol resting on the ground. Between them �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE -a boy in a coat and a cap. Further to the right - a waiter in a black jacket, a white shirt with a stand-up collar, and a bow tie. He holds a tea kettle supported on a white napkin draped on the other hand. In the background - three men deep in conversation. Above them - a lampshade. Light coloured (white?) drapes hang from the arcades filling the space between the columns. All stood still for a moment at a sign given by the photographer, with the boy smiling and gazing straight at the lens and thus at us. I mention these reproductions in such detail because they are not or­ dinary illustrations to texts contained in the booklet. Here the past gains shape. Let us repeat after Barthes his favourite mantra: the photograph says predomi­ nantly: what is. It freezes the past in a frame. Wagner first arrived in Venice in 1858 and stayed several months. Interestingly, although he immedi­ ately appreciated its charm he found the town boring. Then he changed his mind; here, he wrote the score of Tristan und Isolde. Regularly at 11 a.m. he drank coffee at Caffe Quadri. Wagner savoured Venice and breathed it. He received all the impulses produced by the town. This is the way in which he described in his autobiography one of his most intense Venetian experiences: As I was returning home late one night on the gloomy canal, the moon appeared suddenly and illumi­ nated marvellous palaces and the tall figure of my gondo­ lier towering above the stern of the gondola, slowly moving his huge sweep. Suddenly he uttered a deep wail, not unlike the cry of an animal; the cry gradually gained in strength and formed itself after a long-drawn “Oh!” into the simple musical exclamation: Venezia! This was followed by other sounds of which I have no distinct recollection, as I was much moved at the time. Such were the impressions that to me appeared the most characteristic of Venice during my stay there, and they remained with me until the completion of the second act of Tristan, and possibly even suggested to me the long-drawn wail of the shepherd’s horn at the beginning of the third act. 48 The composer lived in Venice twice in 1882 and then on his last journey ever. He was not a resident of Venice by birth but, so to speak, by death. Death in Venice: he died on 13 February 1883 at the Vendramin-Calergi Palace on Canal Grande. As John Norwich noticed with thinly concealed irony: For him death in Venice would be fitting. 49 There are two reasons for the greatness of the Wagner e Venezia record and my delight with it. The first is an intelligent and original concept for a crea­ tive lesson about the music. The pianist Uri Caine rearranged fragments of Wagner scores, i.a. Tristan, Lohengrin, Tannhäuser, and The Master-Singers of N u­ remberg for a string quartet and a piano with the addi­ tion of an accordion (sic!). In other words, for a café ensemble. Contrary to appearances, this decision is by no means frivolous nor is it brutally iconoclastic. It is, 140 however, well aware of the provocative game played with tradition. 50 Caine admitted that he wanted to transpose the bombastic texture of Wagner’s music into a lighter form so as to extract the qualities em­ bedded in it: beauty and kitsch, harmonising so well with the popular image of Venice. 51 He achieved a brilliant de-construction (I firmly stress the creative momement) of Wagner’s massive works. The modest sound texture, the chamber instrumentarium resound with intense lyricism, but also with the sentimental frosting of certain Wagnerian compositions. This is not an accusation - I am simply stating a fact. Here, the musicians oppose Nietzsche’s oft-cited malicious opinions about the chronic decadence and morbidity of Wagner’s music. The effects? It suffices to listen to Liebestod, ex­ cellently rendered by Mark Feldman’s violin, or the beautifully performed overture to Lohengrin. Just as overwhelming is the Ride of the Valkyries executed by violins chiefly in the pizzicato technique, thus altering those kilos of sound from the original score into deli­ cate tulle. In turn, the unorthodox use of an accordion introduces a distinctly ironic distance. The second reason concerns an ostensibly sec­ ondary issue, that of the site of the recording. In this case, it turned out not be minor. A small part of the record was made at the Metropol Hotel along Riva degli Schiavoni, but predominantly in the Wagnerian (naturally, shared with Byron, Balzac, Proust...) Gran Cafe Quadri! More important, this is a live recording, a circumstance that cannot be over-estimated. The project was clearly concerned not only with histori­ cal deconstruction, but also with taking into account the authentic emotions of the listeners and register­ ing them on the recording together with the genuine sounds of the Venetian phonosphere. Already the very beginning of the record is excellent: unidenti­ fied murmurs, partly heard voices, individual instru­ ments, the sound of a water glass or a wineglass; after a longer while, without any previous preparation, this magma produces the beguiling Liebestod cantilena. The closing fragment of the overture to The Master­ Singers of Nuremberg is simply a miracle: the last echo of the string instruments is overlaid by an increasingly powerful chime of bells from a nearby campanile! Such effects cannot be planned - they are a blessed occur­ rence or a wonderful decision of fate. All this is the reason why for several years I have re­ garded Wagner e Venezia - always as an entity together with its iconographic side -as the most incredible and, from another viewpoint, the most credible evocation of Venice. This is a time machine strongly affecting the senses, a poignantly intensive creation of the space in which one would like to reside. Listening to s u c h Wagner I allow myself to be seduced and transported in time already from the very first sounds. Nostalgia �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE is the child of memory and desire. Due to the mel­ ancholic hue and dominating sadness it has much in common with melancholy but is not tantamount to it. Melancholy is prone to enclosure within a chalk circle of depression and contemplation. Nostalgia, on the other hand, contains motion to the outside. Nostalgia is an emotional movement with a dual nature: it in­ cludes the initial sweetness of returning (nóstos) to the place of longing and the final bitterness of recognising (álgos) the situation in which we actually are. Yes, for a moment all is beautiful, but when the last sounds grow silent the dream comes to an end. Puddles out­ side the window are not Venetian canals. 4. The more intensely I think about it the more of­ ten I experience a curious thought: perhaps Venice is present the most when it is not longer next to us. When it is not an object of direct perception, but emerges from tempus praesens and changes into the past tense. When it withdraws and becomes separated from us with an invisible windowpane. It settles down in dark niches of memory and waits, to return in a reminiscence, sometimes unexpected and puzzling, caused by a banal event such as an uneven pavement (the case of the narrator of In Search of Lost Time) or a familiar sequence of sounds. It is then that memory becomes a magnifying glass enlarging our emotions and imbues the phantom image with the density of a real vision. We see, therefore, a strangely clear image, a sui generis distillate, a world devoid of accidental ad­ ditions characteristic for the "here and now” percep­ tion. This is an astonishing paradox: the unreal begins to exist more intensely than the real. It is the present that becomes illusion. Venice, just as Nietzsche wished it to be, is mu­ sic. But he forgot to add that it is also another name for nostalgia. A perfect synonym. Venice, the adopted homeland of many, 52 is longing enclosed in stone. A longing for home, although the latter is strange, stands on water, and everyone arranges it according to his wishes and expectations. Here is a photograph taken probably in 1991. An October morning. A chill from the lagoon. The sky, all tattered shades of grey, resembles pigeon feathers. I sit at a table in Quadri, with my trousers rolled up, because the square is full of water. Venice is flooded, with water at knee level. Behind me, in blurred con­ tours, a piano trio is playing. I keep hearing the same sounds, although indistinct. Something light, probably a café evergreen, some non-invasive waltz. The space next to the tables, which resemble moored boats, is almost empty. The music has totally dissolved itself in the humid air. This situation is somewhat absurd and inexpressibly beautiful. The musicians are playing for no one, or perhaps for the one who will evoke this insignificant event sometime in the future, but neither they nor he know this. Right now, I am distant from that particular moment and myself. When I gaze at the past perfect - a balding, forty-five year old man 53 I feel strange. The moment was luminescent but I ex­ perienced a lump in my throat. Actually, this is an ap­ propriate reaction. Pursuing his hermeneutic of tears, composed of aphorisms, Emil Cioran defined Venice as a town of tears caught between doubts and dreams. 54 If I am not wrong, it is exactly such an ambivalent experience that Joseph Brodsky wrote about in the last passage of his Watermark, the most tender of all Vene­ tian elegies on departure: By rubbing water, this city im­ proves time’s looks, beautifies the future. That’s what the role of this city in the universe is. Because the city is static while we are moving. The tear is proof of that. Because we go and beauty stays. Because we are headed for the future, while beauty is the eternal present. The tear is an attempt to remain, to stay behind, to merge with the city. But that’s against the rules. The tear is a throwback, a tribute of the future to the past. Or else it is the result of subtracting the greater from the lesser: beauty from man. The same goes for love, because one’s love, too, is greater than oneself. 55 141 Endnotes 1 H. James, Venice. An Early Impression, in: idem, Italian Hours, ed. with an introduction by J. Auchard, Pennsylvania State University, 1992, p. 53. A meticulo­ us analysis of the image of Venice in texts by H. James in: T Tanner, Venice Desired, Oxford 1992, pp.157-209. 2 J. Brodsky, Znak wodny, transl. S. Barańczak, Kraków 1993, p. 61, 64-64. 3 E. Bieńkowska, Co mówią kamienie Wenecji?, Gdańsk 1999 (further as: CMKW). 4 The rhetoric of the descriptions of painting in this book is a topic for a separate sketch. 5 In order to become convinced it suffices to compare Co mowia kamienie Wenecji? with Joanna Pollakówna's Weneckie tęsknoty, whose major part also deals with Venetian painting. The difference is fundamental: Bieńkowska wrote about Venetian painting, but never neglected a wider perspective: intensive enrootment in an incomparable cultural-civilizational-aesthetic project that she considers Venice to have been. Pollakówna, on the other hand, is much closer to the standard narration of an historian of art following the biographical entan­ glements of painters and the aesthetic quality of descri­ bed canvases. Cf. J. Pollakówna, Weneckie tęsknoty. O malarstwie i malarzach Renesansu, Warszawa 2003. 6 M. Merlau-Ponty, Oko i umysł, selected, prep. and intro­ duction by S. Cichowicz, Gdańsk 1996, p. 27. 7 On such aspects of some of Giorgione's canvases - eva­ ding rational analysis - see: George Steiner: I have alre­ ady referred to the enigmas of silence in Giorgione, to Giorgione’s ability to „paint silence”. I suspect that this par­ ticular gift relates closely to his renditions of duration, of suspended narrative. Where Giorgione’s song and musical instruments are involved, the play of duration against time lies obviously to hand. But how can one account for the wonderfully translucid presence, vibrato of distinct, though related, gradations or planes of time in the painting known as �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 The Three Philosophers? By what spiritual-technical means does Giorgione initimate the muted menace of worldly time, of time charged with incipient silence so different from the pastoral-mythological irreversibility of time and the domination of the continuum in the background of The Tempest?, G. Steiner, Gramatyki tworzenia, transl. J. Łoziński, Poznań 2004, pp. 215-216. On the still insufficiently recognised beginnings of Venice cf. G. Benzoni, The Art of Venice and Its ‘Forma Urbis', in: Venice. Art & Architecture, ed. G. Romanelli, Koln 1997, pp. 12-13; J. Morris, The World of Venice, New York 1988, pp. 17-20; W Szyszkowski, Wenecja. Dzieje Republiki 726-1797, Toruń 1994, pp. 6-9. G. Steiner, op. cit., p. 31. H. G. Gadamer, Aktualność piękna. Sztuka jako gra, sym­ bol i święto, transl. K.Krzemień, Warszawa 1993, p. 43. At this stage I apply the concept introduced by Vladimir Toporov, who in his dazzling reconstruction of the image of St. Petersburg in Russian literature applied the term: ’’the St. Petersburg text” to designate all statements pertaining to the town. "The Petersburg Text" is not an ordinary mirror of the town, enhancing the effect. It is a construction with whose assistance one achieves a transition a realibus ad realiora, a transformation of material reality into spiritual values, cf. V. Toporov, Idea petersburska w historii Rosji. Petersburg-Moskwa, in: idem, Miasto i mit, selected, transl. and introduction by B. Żyłko, Gdańsk 2000, pp. 49-50. In the footnotes Toporov also mentio­ ned the St. Petersburg-Venice paralell known in Russian literature. The Autobiographies of Edward Gibbon, ed. J. Murray, London 1896, p. 268. M. Mc Carthy, The Stones of Florence and Venice Observed, London 1972, pp. 174-175. R. Debray, Contre Venise, Paris 1995, p. 22. Ibid., p. 23. S. Bayley, Whose Venice do we want to preserve? And why, when, “Independent”, 14 April 2004. Cf. F. T Marinetti, Against Past-Loving Venice, in: idem, Selected Writings, London 1972. S. Bayley, op. cit. The original appeared in a periodical issued in Munich: Der Kunstwart, Halbmonatsschau über Dichtung, Theater, Musik, bildende und angewandte Kunst. Translation into the Polish in: G. Simmel, Most i drzwi. Wybór esejów, transl. M. Lukasiewicz, Warszawa 2006, pp. 177-183. Further as: MiD, with the page number. Cf. French edition: G. Simmel, Rome, Florence, Venise, transl. Ch. David, Paris 1998. Lukacs described Simmel's miniatures of cities as excellent examples of "Impressionistic philosophy”, i.e. a method in accordance with which the author attained the intended effect with several rapid movements of the pen; cf. Ch. David, Notes sur l’impressionnisme philosophique de Georg Simmel, in: Simmel, Rome, Florence Venise, p. 57. The outlines of this dispute were skillfully reconstructed by, e.g. M. Rzepińska, Historia koloru w dziejach malar­ stwa europejskiego, Kraków 1983, second edition, pp. 272-289. M. McCarthy, op. cit., p. 174. P. van der Meer de Walcheren, Dziennik nawróconego, transl. Z. Starowieyska-Morstinowa, Kraków 1982, p. 61. G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1973-1979, Warszawa 1990, pp. 217-218. 142 26 Y. Andrukhovych, Perwersja, transl. O. Hnatiuk and R. Rusnak, Wołowiec 2003, p. 59, 61(here: transl. and introduction by Michael M. Naydan, Northwestern UP 2005, p. 52, 54). Further as: P together with page num­ ber. 27 Mentioning the origin of the novel and difficulties with finding a suitable language Andrukhovych particularly underlined the enormity of Venetian logorrhoea: During my first stay in Venice - in 1992, when I spent only 16 hours there - I promised myself that one day I shall write a Venetian novel. For many years I grappled, rejecting succes­ sive ideas and was terrified by the awareness that Venice has been the topic of quite a few novels. Who needs another one? Finally, I discovered a suitable form; Srebrny sygnet. Z Jurijem Andruchowyczem rozmawiaJan Strzałka, ’’Tygodnik Powszechny”, no. 32:2003. 28 The words uttered by Perfetsky in the interview can be recognised as an expression of the convictions harbo­ ured by Andrukhovych: Will there be a book about Venice? - That would really be a crazy idea! To write about Venice? Can you write anything else about Venice? After thousands upon thousands and thousands of the pages already written? No, I’m nobody’s fool. Sorry. [P 244] 29 The semantics of personal names in the novel as well as the extraordinary invention of Andrukhovych's termi­ nology are material for a separate essay. 30 Much seems to indicate that this concept, at first glance purely literary, was preceded by an original model. An opera by Harrison Birtwistle: The Masks of Orpheus, premiered in 1986. It took ten years to write and the author of the extremely bombastic, and pretentious libretto, convoluted to the limits of the absurd, was one Peter Zinovieff! It does not take much to see his reflec­ tion in Kulikoff and the paranoiac libretto of Orpheus in Venice as a parody of the irritating grandiloquence of The Masks of Orpheus. Competent commentaries by musico­ logists on the opera by Birtwistle-Zinovieff additionally confirm the above supposition: This work represents the conception of the twentieth-century total theatre. (...) Zinovieffs libretto alone totals almost seventy pages and contains, alongside the main text of the three acts, a copious commentary by the author, a detailed description of the structure of the work, an explanation of the nature of the rites, a description of the stage design together with drawings, numerous tables showing the construction of the acts and scenes as well as an appendix containing the principles of the “Orphic language”, cf. Z. Helman, Metamorfozy mitu Orfeusza w muzyce scenicznej XX wieku, in: Mit Orfeusza. Inspiracje i reinterpretacje w europejskiej tradycji artystycz­ nej, ed. S. Żerańska-Kominek, Gdańsk 2003, pp. 292­ 293. This is a rather neutral description but already the author of a monograph about the musical transforma­ tions of the myth of orpheus was less kind and wrote outright that Zinovieff's libretto read as a dramatic work may seem pretentious as well as confused, W. Mellers, The Masks of Orpheus. Seven Stages in the Story of European Music, Manchester 1987, p. 168. 31 This was the name granted to Venice by the historian W H. McNeill, depicting the town on the lagoon as a cen­ tre in which Western culture met the Eastern element and a place where thoughts, ideas, commodities, etc. flowed in two directions across the centuries Cf. W. H. McNeill, The Hinge of Europe, 1081-1797, Chicago and London 1974. 32 A. Malczewski, Pieśń masek, in: Maski, selection, prep. �D ariusz C zaja • FRAGMENTS OF THE VENETIAN DISCOURSE 33 34 35 3(5 37 38 39 40 41 42 43 44 and ed. M. Janion and S. Rosiek, Gdańsk 1986, vol. 1, p. 7. Debray, op. cit., p. 11. By way of example: an almost bottomless treasury of secondary words, banalities, and obvious statements about Venice is Erika Jong's Serenissima (transl. E. Horodyska, Wrocław 1992). This book, supposedly admired by enthusiasts (although it is hard to believe this) looks like it was appears to be constructed accor­ ding to a “do-it-yourself” kit supplied to the author; all the elements used to portray the town are ready-made. Here is a brief fragment from the very opening: City of plagues and brief liaisons, city of lingering deaths and incen­ diary loves, city of chimeras, nightmares, pigeons, bells. And so on, to tire very end. Reading; this book prior to beco­ ming familiar with Perverzion is highly instructive and cognitively enriching. I guarantee that the fun will be even greater. A. Tarkowski, Scenariusze, vol. II, Warszawa 1998!, pp.103-104. Tarkovsky's notes in his Diaries, dating from tire time he was working on the film, make it possible to propose el rather trivial but probable reason: money. A considera­ ble part of the notes, apart from remarks about the pro­ gress made on the screenplay, also de scribes the struggle waged by both authors - Tarkovsky and Tonino Guerra - to obtain funds, rhe necessity of7eliminating; certain scenes prom thf film or their reduction, etc. Cp. A. TaAuwzki, Dzienniki, transl. and prep. S. Kuśmierczyk, Warsznwa 1998, pp. 190-276. ¿Ay. Tarkowski, Scenariusze, p. ce4. Ibid., p. 103. L. Batk’n, Czym jest nostalgia?, ’’Kwartalnik Filmowy?” n°. 9-10:1995, p. 2-2. Z. Benedyktowicz, Powrót do domu. Tarkowski i Kantor, ’’Kfnteksty” no. 2:i008, pp.14-27. Listen to this quartei in a unique performance by? the Belcea Quartet (B. Britten, String Quartern 1.2&3>, 3 Divertitmenli, EMI 7243 5 59i68 2, 2005) F. N ietzsche, Ecce homo. Jak się stajemy tym, caym jeste­ śmy, Kraków 2002, p. 59. Ibid. Ph. Sollors, Dictionneire emoureux de Venise, Paris 2004, p. 460. 143 45 The intuitions of Bohdan Pociej about the Adagietto contain an even more apt reflection on the merge of the introduction from Death in Venice and the accompanying sound: In this scene the entire epic-dramatic symphonic quality is supplanted by the pure expression of beauty suffu­ sed with love. Here music and its melodic speech are gover­ ned (...) by the fluid rhythm of emotion, a delicately swaying movement ceased by a sigh and swelling with intense longing for completeness. This is an expressive mirage of happiness, painful due to its elusiveness, B. Pociej, Szkice z późnego romantyamu, Kaaków 1978, pp. 121-122. 46 Uri Caine Ensemble, Wagner e Venezia (Winter&Winter 910 013-P, 1997). 47 Since in The Venice Text everything is connected, it reems suitaple to mention upon this occarion that the book: Co mówią kamionie Wenecji (see: chapter I? begins with a compariion of the view of the town with reality, and thee gaze of the tourist is focused on San Giorgio; in turn, the conference about the post-carnival nonsense of7the world (see: chap ter III) takes place on the game riland... 48 R. Wegner, Mein feben, Munchfn 19 11, vol. H, p. 684. 49 j. J. Norwieh, Paradise of Citi6s. Venice and Its NinatMenthcentuty Visitors, London 2003, p. .41. 50 Caine treated in a similar way - and with an equally axcellent outcome - music by Mahler, cf. Gustaw MahlerfUri C aine, Primal light (Winter&Winter, 910 004-2, 1997). Admittedly, the method applied in both recordings did not e’ways paus ehe test, for mstance, in Bach's T he Goldberg Variations g inter&Winter, 910 054-2, 2000); here, Caine's raconstructions proved totally? unconvmcing. 51 Cf. M. Zwerin, An ‘interpretive musicologist’ takes on MaWer. Rri Ccine, the classioal jazzman, “International Herald Tribune”, 13 February 2002. 52 °immel wos so wrong to write with distaste: although our soul can thus find in Venice an adventure, it cannot build a home, Simmel, IMostj drzwi, p. 183. 53 Actually, 47 years old, but as we know one should never interfere with quotations! 54 E . Cioran, Święci i łzy, tranrl. and preface by I. Kania, Warszawa 2003, p. 140. 55 J. Brodski, Znak wodny, transl. S. Barańczak, Kraków 1993, p. 105. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4e06af46839f307f36ec444f56107d7.pdf 75bac1cfac61e813531107fc7ad909f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6508 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6080 Title A name given to the resource My Province/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.79-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Kuba Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W hile skiing towards Mr. Kasprowy and slowly climbing a slope I could not resist the impression that this was quite a dif­ ferent mountain than the one I knew a quarter of a century ago. The configuration of the terrain had not altered and the tricks performed by the skiers are not radically different, but the novelty is striking. N ot s o long ago, a mere twenty or s o years ago, Mr. Kaspro­ wy was the domain of a distinctly delineated relation between the metropolis and the province. This small area witnessed the coexistence of all Polish skiers and it was immediately obvious who came from the centre of the country and who from the more distant regions. Obviously, there existed a single common de­ nominator and a skiers’ world. Within its range the less numerous members of the elite remained closer to the realisation of a certain evident model (skiing style, fashionable clothes, Western equipment, amo­ unt of time spent on the Mountain), while the masses standing in queues could only dream and hope that one day they too would join the “Duchy of Warsaw” (this being the name given to the skiers’ metropolis). Despite all the differences and every s o often fierce animosity there existed a certain discernible commu­ nity, and the centre and the peripheries remained an important structural element of its existence. Today, no one speaks of the “Duchy of Warsaw“ because it is simply impossible to notice any sort of a “capital“ on Mr. Kasprowy. There are also no elements making it possible to situate the skier upon a certain scale. Skis, clothes, shoes mean s o little. Their universality and availability have deprived them of some of the symbo­ lic significance; in addition, skiing itself now possesses a radically different dimension. The equipment of a serious skier creates a radical chasm from that of the amateur. The two no longer meet while assessing the style of their performance, nor do they share conversa­ tions about the quality of the snow. They simply come from dissimilar worlds and the Mountain too differs and no longer creates a bond. Relations are weak or outright absent. The multiplicity of the proposals defi­ ned by the snow and skis is the reason why the opposi­ tion: model-like/emulated, strong/weak, metropolitan/ provincial is replaced by: mine/not mine. Choice and personal decision become fundamen­ tal since they grant a name. I would like to ski, I de­ clare, and this access, together with its consequences, defines me much more that the sort of skier I shall become. It is not blind chance or an accident, but some sort of powerful and demonic determinants that locate me here and not elsewhere. I select and mould my world whenever I have the opportunity, will and energy, and enter a reality whose basic property be­ comes mine-ness. This is the case in the mountains. I s this an enclave, a special place with individual features or, on the contrary, do distinctive tendencies that in wiesław szpilka My Province horizontal and expansive worlds are less visible come to the fore in this small area? In Lapidaria 1 by Ryszard Kapuscinski, a spiritual diary of drifting across the world inspired by extraor­ dinary intellectual and physical activity, a voracious need to see, experience, and comprehend the world, we deal with a grand panorama of our times. The au­ thor constantly contrasted the poverty of the South with the wealth of the North, the descent of the Third World, which he found emotionally close and which is a concept encompassing more a civilisational quality than a political or geographic one, and the enclosure of the West, which to a considerable measure provoked it. The contrasts entail assorted qualities, but the op­ position of interest to u s , i.e. between the metropolis and the province, is missing. The world at the end of the twentieth century and the beginning of the twenty first century appears not to have a distinct centre. On the contrary, Kapuscinski constantly stressed a tendency towards separation and distinction, a striving towards autonomy, and, in a word, a provincialisation of reality. Professor Piotr Sztompka about the world congress of sociology in Montreal in 1998. The Congress dealt pri­ marily with the processes of globalisation (...). The other aspect of globalisation is a defensive manifestation of own distinctness (...). Globalism - a feature of the contempo­ rary World - is the fragility of dominant confrontations, orders and unions. “Today” might look totally different than ”yesterday” and no one is any longer surprised that suddenly things are different, no one asks about the causes or seeks the roots. (...) Pessimists claim that the future of our planet will in­ volve further Balkanisation and even tribalisation. They declare that in a certain sense we are returning to the most distant times, to our very beginnings, when Earth was populated by an enormous gathering of innumerable groups, clans and ethnic communities without any clearcut central structures and hierarchies. This Balkanisation and tribalisation are not only territorial but also mental. A narrow, closed and one-directional mentality is on the rise, 79 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE one that rejects everything that is different and that does not confirm its convictions about its exceptionality, superi­ ority and supremacy (...). Provincialism denotes enclosure within one’s narrow world in which the local mediocre at­ tain the dimension of powerful heroes and petty incidents achieve the rank of historical events (...). The weakness of provincialism lies in the fact that it often becomes a shelter for the frustrated, the failures, those devoured by ambition and devoid of talent.2 This portrait of contemporaneity outlined by Kapuściński is confirmed also by other prominent in­ terpreters. A close image is depicted by, i.a. Bauman in Liquid Modernity.3 In other words, we are dealing not with a subjective vision but with a solidly ground­ ed opinion. In addition, it harmonises with the fact that the Internet - a web, the emblem of our times, universally known and obvious, also emphasizes the changeability, undulation, horizontality, and absence of hierarchy, as well as the fetters, the whole, the im­ possibility of evasion. H o w is it possible in a world thus perceived, devoid of obvious centres whose number is s o great that they mutually annul their magnetism and where metropo­ lises perish due to their peripheries, to speak about the province and its spiritual offspring - provincialism? N o problem would arise if we were to assume that the phe­ nomenon of the metropolis and the centre is created by quantity. On the other hand, however, it is easy to indicate examples toppling such a thesis. Political or financial power and the force of culture, science, and art are often located beyond the most populous largest cities. Small Geneva is higher ranking in the financial world than gigantic Mexico City, while Washington is politically more important that New York. Moslems regard Mecca as much more significant than Cairo or Karachi. We may speak about the phenomenon of interest to u s only when there come into being new models of existence, lifestyles possessing sufficient power and energy to conquer both further and nearer regions. Assorted factors may stimulate the force of ra­ diation. Nonetheless, the latter is evident. The gener­ ated model is legible and distinctive; hence the force of its attraction. Kapuściński never indicated any point endowed with such properties on the map of the con­ temporary world. He also consistently did not speak about the province as a physically existing space but of­ ten returned to provincialism, which he conceived as a state of the spirit and a manner of thought, and which he deemed as the worst threat for human existence. He inhabited some sort of a spiritual metropolis that he did not present outright. One thing, however, is clear. It is not located anywhere in the concrete world but remains a transcendent point making it possible to at­ tain a distance - naturally, varied - towards all sorts of reality. This citizen of the world, a martyr of the jour­ ney, whose path links New York salons with African refugee camps, Parisian hotels with collapsing Russian rural dwellings, who talked with the great figures of our times, described the sources of his “worldliness”: The impact of my childhood upon later fascinations: Pińsk was situated along the peripheries of, once, Po­ land, and now, Europe. This is probably why I am con­ stantly attracted by the peripheries of the world. The cli­ mate of the peripheries, the time that follows such a slow course there, the languid and drowsy atmosphere, those empty streets and immobile faces peering through small win­ dows and raised curtains. I remember silent Bernardyńska Street and the unexpectedly appearing figure of a rabbi. He walks hurriedly and looks around nervously as if he suddenly became aware that he had mixed up worlds and has to quickly return to non-being. Paradoxically, Kapuscmski’s openness, curiosity, and attention came into being in a godforsaken locality amidst marshes and bogs, but were able to truly originate, develop, and produce effects only when severed from the roots and after abandoning the place of origin. In his essay - significantly entitled: Paradoks prow­ incji5 - Dariusz Czaja indicated the archetypical di­ mension of such a situation: Fellini’s Rimini, Kantor’s Wielopole, Mrożek’s Kraków - the worlds of begin­ nings, small, poor, part of the past, never to return. One either left them or outright escaped from them, and at times the horror of history drove one out. It is impossible, however, to abandon them totally. They are constant, albeit as reminiscence, nostalgia or long­ ing. For the authors - an important source of their works, and for those who use only their life to write a text - a lesson taught by memory, an important stirring of the soul. D. Czaja described this movingly: Accord­ ing to this interpretation, the inhabitant of the province is simply a different name of the human condition of each one of us regardless of the place of residence. (...) The presentday Everyman is a figure with an underpinning of longing, whose characteristic mark is a part of the DNA cultural chain distinguishing each one of us. 6 Lithuania, my fatherland! You are like health/ How much you must be valued, will only discover/ The one who has lost you. A t the onset of the twenty first century, when li­ quidity, change, and impermanence are a global expe­ rience, and in the wake of the previous century, an era of disinheritance, banishment and loss, Mickiewicz’s words resound with a dramatic force containing a strikingly true image capturing human plight. A por­ trayal of the Poles from the Eastern Borderlands, the Germans of Prussia, the Serbs of K o s o v o , the Hindi of London, refugees from China and Indochina living in American cities, the inhabitants of refugee camps in Africa and on other continents. Much divides them, but they share only/as much as “lost fate, whose value grows as it becomes more distant in time and space. The harmony and beauty of a reality given without 80 �Wiesław Szpilka m y p r o v in c e our choice, and in this sense natural, becomes obvious only from a perspective, and as a finite experience it results in longing and calls for reflection and delibera­ tion. A thus conceived province would be, therefore, the name of a spiritual land enduring via literature, the cinema, music, and the visual arts. As a rule, in its capacity as the memory of the poor it would become a vanishing continent implicitly departing together with them. If we describe the province in this fashion then what will its opposite be like? Is the here and now in which we exist a centre or a metropolis? In what manner is it accessible considering that we lack in it distance necessary for cognition? After all, we remain inside a reality that is only becoming and starting to take place. It is open and focused on the future, and thus unclaimed. We expe­ rience it more than understand it, or rather it is our existence within it that constitutes its comprehen­ sion. In this case, our understanding does not consist of examination and interpretation (as in the case of the province) but of selection and activity. It involves writing much more than reading reality. A t the end of his journey Kapuściński said something very charac­ teristic in one of the interviews: I do not understand the world. Despite this, or rather precisely for this reason, he fervently described his special experiences while creating the world. In his: I do not understand the great reporter evoked a peculiar feature of the centre, the space of life. In extraordinary essays about the reflections of Friedrich Nietzsche, Krzysztof Michalski also pre­ sented this quality: Always, regardless of the extent to which we determine how much we shall know about it, “my” life, “our" life are something more than just I or we. Consequently, it possesses an inalienable, different, dark, and strange side, about which all knowledge fails, a side about which we cannot know. Note that the word “dark” assumes in this context additional meaning. Here, “dark­ ness“ does not denote a mere lack of knowledge. It is ex­ cess rather than absence, excess that is life, an excess of meaning beyond everything that we know and can know. A darkness of life seen from the point of view of each par­ ticular moment, a darkness about which we can say that it is unfathomably deep, mysterious, and too full of meaning. (...) In other words, by describing life as the will of power Nietzsche maintained that life does not adapt itself to the world but shapes it (...). Life understood as power and the will of power is a life that cannot be restricted either to that, which it is or something that it could or should be. In that sense, it is "excess". (...). Life is creative. It is the power of the will because it always exceeds itself by creating constantly new forms, of which none can become its ultimate form.7 If we, therefore, see the province as a painted im­ age, a completed text, the space of memory, that what is closed, distant, and recollected and for which one longs, then the centre appears to be life, the will of power s o evocatively depicted by Michalski. Note that the most conventional manners of presenting the op­ position of interest to u s aim in a similar direction. Boring, suffocating, ever the same, ossified, dark, sti­ fling, hopeless - are those not the names given to the province? Even when we describe it as calm, gentle, laid back, a vacation destination, and locate it on the site of death/birth, it remains distant from the force of existence. He who wishes to exist better, to live and not to vegetate, sets off for the symbolic city. It is the latter that bustles, roars, glimmers, and constitutes multiplicity, intensity, and fever. Kapuściński declared that great cities attract thanks to their opportunity, potential, and reinforced life that reveals quantity. The metropolis and the province are thus more the figures of an existential situation than a descrip­ tion of material reality. This is the reason why there is nothing strange in the fact that the same place will be evaluated differently. We are dealing with a black hole in which everything gets lost, while for others it is a territory full of life. Accounts by Andrzej Stasiuk from the European end of the world show just how radical this reversal can be or even something more: contrary to initial observations we are not tackling a strong opposition. Here, life is not contrasted with death or existence with non-being. It rather faces that, which is taking place, coming into being, which creates, encloses, grants shape and form and renders comprehensible. This is life harmonized with knowledge, the obvious, and the impossible novelty reducing it. But we must re­ peat: KNOW ING and BEING - wrote D. H. Lawrence - are opposite, antagonistic states. The more you know, ex­ actly, the less you are. The more you are, in being, the less you know [...]. This is the great cross of man, his dualism. The blood-self, and the nerve-brain self.8 Succumbing to the province is a natural process of the life, which one wants to see and understand. The price of such a task will be cooling off, slowing down, enclosure, the loss of the principal quality of the metropolis, i.e. power, excess, the dark side. Why pay such a price, what is the purpose of knowledge, the province, memory? Why did the “blonde beast” establish a “dead class”? Tadeusz Kantor, whose re­ flections about the province Zbigniew Benedyktowicz extracted and recalled in Powrót do domu,9 said: Prob­ ably only there can we be redeemed,10 adding: We stand in the door helpless, saying farewell to our childhood, upon the threshold of eternity and death, in this poor and gloomy interior; beyond those doors storms and human hell rage and tidal waves rise.11 Against what does that childishly helpless and poor space protect u s , towards what sort of eternity does it lead u s - this is the theme presented in Kantor’s spectacles through image, sound, mood, 81 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE the avoidance of words, declarations, and unambigu­ ity. Figures of the inferno, the flood and the storm indicate that for this immensely dramatic person ex­ istence is threatened with annihilation, dissolution, scattering, i.e. the loss of steady points, obvious places of reference. Osip Mandelstam, yet another great witness of the twentieth century, wrote during an apogee of Stalinist terror: We are living, but can’t feel the land where we stay, and this phrase conceals the horror of a total lack of enrootment and the absence of all anchors. We are liv­ ing meant at the time: we are driven, exiled, marched, treated as a herd at the disposal of others. All mineness is destroyed and denigrated, and sole truth lies in the created project of the future, while the present is considered only if it serves the former. Nothing op­ poses a thus devised, constructed life created by peo­ ple and dependent on them more than the province. Childhood and old age, birth and death, the extremi­ ties of life remembered and recalled, all possess certain independence. Given without a choice, obvious, and impossible to negate, close to the borderline of all hu­ man power, they refer to, or perhaps only indicate or suggest a dimension greater than life and transcend­ ent in relation to it. Reference to it denotes seeing the poverty of each finite existence and comprehending the relativity and, in this sense, the weakness of each project. More, in this perspective there is no other but provincial life. The metropolis is only a movement, a blinding flash, an escape from the memory of prime and ultimate things. Hope, faith or, worst of all, certainty that such a moment will last puts an end to all think­ ing and dims the imagination. After all, the project of condensing volatility, the enslavement of power is one of the central ideas of the metropolis. The power of its existence is not to transfix the end, which discloses frailty. It would be an expression of pride and narcis­ sism to grant the idea, frequently merging in the me­ tropolis, the name of provincial thinking, but it would also indicate its universality and extensive distribution rather than scattered intensity. While pondering the opposition of interest to u s we continue the laborious task of delineating the obvious border between its members. The metropo­ lis and the province, death and life, the intense and the weak, the dark and the comprehensible, the open and the closed, the existent and the recalled, all those categories introduce order into reality, create order that makes comprehension possible, but also conceal more - they lose an existence that cannot be uttered through them. The continuum, the transition, the encapsulation, the difference of the same, the horror of the metropolis-province - this is the misery of eth­ nographic thinking adhering to life and experiencing reality. A magnificent weakness. When after the last steep ascent I finally reach Świńska Pass and look at Goryczkowy Cirque, ever the same and yet totally different due to past ski expedi­ tions, experienced years, and the events I witnessed in this calm place, where, fortunately, I am now all alone, I known that I am in my provincial-metropol­ itan world. I hear once again the words of Claudio Magris, an Italian from Trieste, said about Ryszard Kapuściński and indirectly, in my opinion, about the issue examined by u s : Kapuściński knows that it is neces­ sary to carefully listen to the voice that is within us without obscuring it with words. I find in him a sense of life that is also fundamental for me: loyalty to wanderings with people whom we love, be they living or dead but ever present. And loyalty to things, places, seasons of the year. This writer, so fascinated with reality and its limits, sometimes succumbs to a desire for whiteness, emptiness, a void, a poor cell — the most discreet signs of all things. Silence - as if there was too much clamour, too many events and objects, too many oppositions. I too always thought that someone who really loves life without artificial comfort and its bathos sometimes becomes really tired of it all.12 Endnotes 1 R. Kapuściński, Lapidaria I-III, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008. 2 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008. 3 Z. Bauman, Płynna rzeczywistość, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007. 4 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, op. cit., p. 35, 36, 43. 5 D. Czaja, Paradoks prowincji, “Konteksty” 2/2008, pp. 14-27. 6 D. Czaja, op. cit., p. 33. 7 K. Michalski, Płomień wieczności, Znak, Kraków 2007, pp. 232, 241. 8 K. Michalski, op. cit., p. 246. 9 Z. Benedyktowicz, Powrót do domu. Tarkowski i Kantor, “Konteksty” 2/2008, see here english vesion previous pages. 10 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 24. 11 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 25. 12 C. Magris, Wierność wędrówce, in: Kapuściński R., Wierszezebrane, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008, pp. 133-134 82 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE UMARŁA KLASA TADEUSZA KANTORA zapis filmowy ANDRZEJA WAJDY cricoteka Ait the top: DVD cover and poster to Umarła Klasa (Dead Class) by Tadeusz Kantor Publisher: Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka Janusz Palikot Studio Filmowe Propaganda Kraków 2007 On the left: cover of the book: Jam Koet, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, Biblio­ teka Mnemosyne, ed. Piotr Kloczowski, wyd. slowf/obraz/terytoria. 2007 Graphic and typing loyoutJanusz Górski On the cover: window from Wielopole, Wielopole Photo: Marcin Czechowicz © by Pracownia 83 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2570763e79b8c0be81ac73b371f43f19.pdf fd9aef0345c58629b3502a62718f2ab4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6509 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6081 Title A name given to the resource A Phantom of the Centre of the World/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s. 82-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text fully?) hidden collective imagination of the past dec­ ades, and that it is a prominent part of the latter. On the other hand, the Palace has not been discussed by ethnographers. The reasons for embarking upon this topic and the motives, which inspired me, are much more numerous and I shall thus mention only several most essential ones. Start from the least important. This article was to appear in a monographic issue of “Polska Sztuka Ludowa” about the symbolism of the centre. In refer­ ence to this category, described by Eliade, the issue in question was to embrace reflections concerning the symbolic of the home conceived as mythical space, the mythology of the place in a sequence characteristic for the symbolic of the centre: home - village - town; these deliberations pertain to the small (local) home­ land, the mythology of the town. A sketch on the Pal­ ace of Culture was to be published next to an article evoking images of the homeland in reminiscences by Wieniawa-Długoszowski, the poems of émigré poets, and images of the “small homeland” recorded in folk poetry; alongside images-plans by Surowiak; next to reflections on the world of allotments, and, finally, combined with an essay by Ludwik Stomma on the significance of the Arc de Triomphe and the Eiffel Tower - the mythical sites of Paris. According to the principle of the counterpoint these assorted reflections on the symbolic and mythical structures of the home were to be accompanied by yet another contemporary symptom, another variant and sui-generis extension of the symbolic of the centre. This concept was comple­ mented by discernibly lively interest in the category of the home upon the basis of reflections about culture, expressed by parallel research into the conception of the home conducted by sociologists and sociologists of culture,4 or the extraordinary success of Witold Rybczynski’s Home. A Short History of an Idea, 5 a best­ seller on the American, Canadian and English-speak­ ing market. This Canadian architect of Polish descent devoted special attention in his study about the Home and a brief history of the idea of the Home to such concepts as: “intimacy”, “privacy” and “domesticity” by following their historical moulding up to this very day. With images of homes in contemporary film as well as those launched by fashion, advertisements, photography, and magazines on interior design as his point of departure Rybczyński recorded the phenom­ enon present in particular phases of fashion in recent years, i.e. a special nostalgia and longing for the past, and the complementary phenomenon of discovered (devised) “tradition” created for the sake of contem­ poraneity; in doing so, he descended more and more into the past. For all practical purposes, the book is a publication not so much from the range of the history of architecture, as the title and the name of the author could suggest, but from the domain of the history of ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contemporaneity From the corner of Racławicka and Miłobędzka streets (I live nearby) Every day, if I’m up to it, I look at the Palace of Culture... Its architecture is unimportant It is the architecture of my imagination that is significant The architecture of my of blood and heart Life and death Sun and mist. (...) (Eugeniusz Zytomirski, Pałac Kultury, in: Liryczne okienko Stolicy, “Stolica”, 15 May 1963) In the perspective of a moment the past day is seen dif­ ferently than the past millennia. (Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?, Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 1990) M uch has been written about the Joseph Stalin Palace of Culture and Science.1 Hundreds of reportages and articles. It has been the topic of poems and songs, poetry and prose. Its image beca­ me a permanent part of contemporary literature and has intrigued and inspired the cinema.2 It appeared in youth subculture, in fanzines, special-occasion texts of rock bands, and Rastafarian texts, and is discernible as a motif of graffiti on the walls of Warsaw houses.3 It has been discussed by journalists, publicists, men of science, architects, and historians, historians of archi­ tecture and art, and men of letters. The Palace of Culture has been the theme of writ­ ings by Hanna Krall, Stefan Kisielewski, Leopold Tyr­ mand, Jerzy Kosiński, and its foremost bard - Tadeusz Konwicki. A thorough survey must (perhaps without undue astonishment) lead us to the declaration that the Pal­ ace of Culture belongs to the quite possibly non-co­ hesive, scattered, and at times concealed or (shame­ 84 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD culture, written with extensive anthropological impe­ tus. The transformations and moulding of the conceits of “domesticity”, “intimacy” and “privacy” are dis­ cussed in reference to the language, culture, mentality and changes occurring therein during particular eras, times and places. The book is dominated by the prin­ ciple to which the author referred in the introduction and which is contained in a maxim by Milan Kundera, namely, that the task of the writer and writing does not consist of proclaiming the truth but its discovery. The force of the publication in question is also determined by the fact that the reflections amassed therein were inspired by the author’s personal experiences and were closely intertwined with the extraordinary adventure of building and shaping his home.6 Despite this ex­ tensive anthropological perception and frequent refer­ ence to examples borrowed from assorted distant and frequently exotic cultural situations, the characteristic feature of Rybczynski’s book, concentrated mainly on American, Anglo-Saxon culture, is a distinctively Occidentalistic attitude. This holds true predominantly for experiences recorded either in the history of West European culture or those belonging to contempora­ neity. We are dealing with a brief history of the idea of the home written from the Western point of view. In other words, the planned monographic “home” issue of “Polska Sztuka Ludowa” could, together with a text about the Palace of Culture, become a contribu­ tion from this part of the world together with its rather different complications, from this part of the ‘’other Europe”, a contribution to the theme of the home ap­ pearing and discussed in present-day humanities and stirring the interest of the most varied milieus. This original conception, however, was partly thwarted and the issue was split into several fascicles. Nonetheless, the problem remained. For many years, ethnography and anthropology of culture wrote about the “disappearance of the tradi­ tional object” of those domains. This trend was recent­ ly mentioned most conspicuously by Clifford Geertz in his essay: Be There, Write Here: The world, examined chiefly by anthropologists and once known as primeval, tribal, traditional or folk, and today emergent, under­ going modernisation, peripheral or still concealed, has changed immensely as has the world of the scientific institutions from which these researchers originate.7A similar course was followed by James Clifford, whose re­ flections concentrate on the problematic nature of the description of culture shown against the backdrop of relations between twentieth-century ethnography, art, and, literature (The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography, Literature and A rt) .8 Observing the changes to which ethnography was, and contin­ ues to be subjected, Clifford placed greatest emphasis on the one that occurred in experiencing the journey and residing, the change and shift of the meaning and sense of such concepts as: “centre” (“Metropolis”) and “Peripheries”. If the task of ethnography is to search for a way of understanding and approaching a differ­ ent world, which since the sixteenth century has been unified in cartography, and one of the fundamental functions of ethnography is “orientation” (a term dat­ ing back to the time when Europe travelled and was engaged in self-discovery in relation to the fantasti­ cally unified ”East”) then it could be said about twen­ tieth-century ethnography involved in reflecting “new spatial praxis”, new forms of residence and circulation, that it is accompanied by a sui generis experience of “disorientation”. When we take a look at our century through the prism of a drastic expansion of mobility including tourism, economic migration, immigration, throngs of polyglotic refugees, emigrants, and asylum seekers, when we take into account urban scattering and the blending of foreign populations in towns on six continents, and, finally, the very fact that “habi­ tation” takes place with the assistance of mass-scale transport, automobiles, and airplanes - then all this is the reason why in the contemporary world the two ex­ periences of “habitation” and “travelling” are becom­ ing increasingly difficult to distinguish. Apparently, there is no such a distant place on the planet where the presence of modern products, the mass media and their power would not be palpable. Old topography is exhausted, Clifford concluded.9 No one any more (and the ethnographer in particular) leaves home in the hope that he will discover something radically dif­ ferent, new, or strange. The feeling of nativeness can be discovered at the ends of the world. A t the same time, differences, cultural distinctness, alienness, and foreigness are becoming part of the closest environ­ ment. The anticipation of authenticity in culture and art is doubted. The old topography is exhausted, wrote James Clifford. Why go to the Trobriands?10 - Polish sociologists seem to be echoing him - when one can come across the closed world of consciousness isola­ tion in a contemporary village some 200 kms from Warsaw. Within this context the Palace of Culture and Science could appear to be an extremely attrac­ tive and intriguing object for an ethnographer. In its capacity as an example of sui generis (domesticated (?) exotica within the range of our outstretched hand it poses assorted questions, tempts, and outright chal­ lenges to embark upon an attempted description and to take the risk of interpretation. It seems odd that ethnographers, sensitive to the strangeness of the sur­ rounding world and cultural phenomena, and accen­ tuating the importance of astonishment in cognitive experience inscribed into anthropology have so far paid insufficient attention to it, and that simply noth­ ing has been written about it. Meanwhile, the Palace of Culture makes it possible to transgress this tradi­ tional situation and condition of the ethnographer, 85 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD not very clearly outlined in the contemporary world terpretation and its archaic religious-ritual foundation Olędzki proposed his own common sense presentation (be there and write here) and makes it possible ’’to be here and write here” and thus to realise the essence of hopscotch. Employing peripatetic detailed analysis he tried (despite serious gaps in the documentation of the task of present-day anthropology as understood by Geertz. While attempting to locate this text within - once again, ethnographers had failed) to insert hop­ scotch into history, connecting it with the idea of uni­ its current, and speaking about the anthropology of contemporaneity I accept its comprehension by fol­ versal education developing across the world from the second half of the nineteenth century, the production lowing the example of the American anthropologist: The risks are worth running because running them leads to of flagstones, the urban environment, and closely with a thoroughgoing revision of our understanding of what it is a certain old fashioned model of elementary school­ to open (a bit) the consciousness of one group of people to ing. Hopscotch is to contain the idea of labour and the (something of) the life-form of another [...]. What it is (a outright onerous passage from grade to grade, from the task at which no one ever does more than not utterly fail) most difficult or worst remembered first grade - HELL, is to inscribe a present —to convey in words “what it is like" to the last - HEAVEN. Without delving further into to be somewhere specific in the lifeline of the world: Here, the details of this unilinear, historical interpretation, as Pascal famously said, rather than There; Now rather and without becoming involved in a dispute about it, than Then. Whatever else ethnography might be —Mabecause this is not the occasion, let us return to the linowskian experience seeking, Levis-Straussian rage for Palace of Culture and Science. I cannot tell whether order, Benedictine cultural irony, or Evans-Pritchardish the proposed sketch will be capable of helping Jacek cultural reassurance —it is above all a rendering of the Olędzki and other researchers in solving doubts (if actual, a vitality phrased.11 they were to experience them), getting rid of uncer­ I would be not quite honest if I were to insist thattainties and discovering a response to the question: ethnographers had never written about the Palace of Should the Palace of Culture be included amongst cosmic trees? (In my opinion, it will prove to be of little use Culture and Science, appearing in a polemical form in: Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych12 since these are not the intentions of this study, nor is it possible, seeing that uncertainty and doubts, as the by Jacek Olędzki. Recall the essence of the dispute: the heart of the matter was hopscotch, or, more pre­ gathered material will show, are part of the allure of cisely, an interpretation of this game, full of question the Palace and one of its constitutive features). None­ marks and referring to its archaic ritual-belief motif theless, as regards the Palace I would be inclined, in contrast to Olędzki’s proposal, to choose the part of of “wandering to the netherworld” discussed by Jerzy Sławomir Wasilewski in: Podróże do piekieł. Rzecz o sza­ interpretation he rejected. In order to do so, I seek the support of the earlier-cited Geertz: Ex ante prescriptive mańskich misteriach (Warszawa 1979). Not to be groundless, let us cite a hazardous, but criticism - this is what you must do, this is what you must tempting owing to the symbolic of a journey to the neth­ not - is as absurd in anthropology as it is in any other intellectual enterprise not dogmatically based.14 I shall, erworld, example of hopscotch. Is jumping between “hell" therefore, select the first of the two manners of inter­ and “heaven" not the echo of some sort of ritual journey pretation: the “farsighted” one, whose horizon con­ to those regions? Note, that jumping on one leg (similarly to limping) is associated universally with the demonic, with sists of the archaic-religious-ritual (Wasilewski), and the spheres of the subterranean. Does the schematic figure the “short-sighted” historical-genetic one, peripatetically interested in the details of daily life, our closest of the “person" drawn in chalk not resemble a shaman’s drum, shaped like a human figure with a monstrous head, contemporaneity (Olędzki) ... I was prepared to write: I choose the former, which I find closest. But is any or an anthropomorphic cosmic tree painted on its surface? Rejecting this interpretation Olędzki declared: In sort of a choice actually necessary? In the case of the Palace of Culture we are in the opportune situation of this manner we might explain everything, including the first skyscrapers together with the most recent ones, more than not being forced to investigate or present its histori­ 400 meters tall. After all, these are simply non-anthro­ cal origin (i.e. Joseph Vissarinowicz Stalin), and have pomorphic cosmic trees, "axes linking the bottom and the at our disposal extensive and varied documentation top" (or trees of life, a term obsessively applied by many re­ spanning from the emergence of the idea of building searchers). I cannot tell whether the Palace of Culture and the Palace in Warsaw, the erection of the first foun­ Science may be regarded as a cosmic tree but it was cer­ dations, and the particular phases of its growth and expansion all the way to the present day. In the case tainly the first highest building in Poland (today this rank of the Palace of Culture both approaches could exist is held by the Warszawa Hotel). Not without reason was its called “Prudential".13 By resorting to irony and deri­ as parallel without one excluding the other (i.e. in our conventional division: the second excluding the first). sion Olędzki urged us to resort to Prudence (after all, The Palace of Culture offers us the wonderful oppor­ the first Warsaw skyscraper belonging to an Insurance Society was known as “Prudential”). Rejecting this in­ tunity of being longsighted and myopic at the same 86 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD time. That this is a division far from perfect is demon­ viewpoint of a moment one sees rather yesterday than past millennia.16 strated by the earlier cited example of hopscotch. A t the end of his article Olędzki reconstructed meticu­ I am well aware of the fact that there are numer­ lously a scenario of the “ritual-theatre” accompanying ous possible interpretations of the Palace of Culture hopscotch and returned to the “rashly” criticised the­ - architectural, historical (historiosophic), ideolog­ ical-political, reference to the world of the language sis proposed by Wasilewski about the existence of an and phenomena of propaganda, and many others. I, archaic hinterland of this children’s game. More, both however, am most interested in the Palace of Culture interpretations, the one closing Olędzki’s article and envisaged as an unusual “strong” reality, by no means the one suggested by him at the beginning of his text, part of daily life, a reality “existing par excellence”, or, do not undermine the course followed by Wasilewski. The “laborious and onerous transition from class to to cite M. Eliade - sacral reality, an element of the contemporary secular sacrum. We face a question class” and “the mood of intensifying the awareness of similar to the one Claude-Henri Rocquet asked Eliade the difficulty and demonization of the task” present in the game remain within the aura of the initiation rite; about the Lenin mausoleum - is it a sacral object? 17 it was to its background and archaic foundation that To what extent can the profanum turn into the sacrum? We are concerned also with recognition of the Wasilewski made references. To make things clear: expression and structures of the sacrum in a world, the difference between those two approaches consists of the fact that the interpretation proposed by W a­ which presents itself decidedly as profanum. I am in­ silewski is “understanding” and, in my opinion, did terested in the Palace of Culture as an element of sym­ not harbour the ambition of “explaining” in the way in bolic imagination, a structure of long-term duration. which Olędzki comprehended it, while its historicalThis is the reason why I wish to examine the Palace genetic interpretation could be described precisely as in reference to the complex and symbolic cycles of the “explanatory” .15 “centre”, the symbolic of the centre of the Earth 18, such images belonging to it as: “holy mountain”, I must admit that in ethnology and ethnography with I “cosmic mountain”, axis mundi and parallel visions of had been always attracted and enchanted not only by a predilection for the concrete (presented in a mas­ columna universalis, “a pillar of the world upholding al­ terly manner in texts by Jacek Olędzki), but also by most everything that is”, a column of the heavens, a pillar, a ladder, a “stairway to heaven”, a tree, “the tree the fact that sometimes distant cultural phenomena of the world” and “the tree of life”. I intend to search are considered not in isolation, and that for the sake of their more complete comprehension (without ob­ for those images characteristic for archaic conceptions and systems of religious imagery in contemporary tes­ literating differences and specific contours) they are timonies about the Palace of Culture, making it pos­ contrasted on a more universal scale, where (as in the case of Wasilewski) archaic shamanic ritual scenarios sible to perceive a community (and difference) in the of “wandering to the netherworld”, the initiation ritu­ experiencing of space and place by contemporary man al, and the contemporary game of hopscotch involving and a member of primeval societies. This is the experi­ hell and heaven can exist side by side, encompassed ence described by Eliade: (...) The religious man sought to live as near as possible to the Center of the World. He within a single glance. Just like the Lascaux cave paintings can be exam­ knew that his country constituted the navel of the universe, and, above all, that the temple or the palace were veritably ined within their palaeolithic temporal and cultural horizon, and the work executed by a contemporary art­ Centers of the World.19 ist on Big Salt Lake in Utah can be viewed separately, I shall be the interested in the Palace of Culture so it is possible to perceive them jointly. In our periodi­ as reality brimming with meanings and amassing as­ cal this was the theme of reflections by Stanisław Ci­ sorted, frequently contrary emotions. In a word: a chowicz, which can be referred also to other cultural contemporary myth of the Palace of Culture and the phenomena, both the children’s game of hopscotch Palace as a myth. A symbol that concentrates both drawn in chalk on a sidewalk and the example of the contents referring to the archaic symbolic of the world Palace of Culture, of interest to us: Art has its expanse, and stressing - here I slightly precede the analysis - its which establishes the artist’s gesture from and for him, it phantom-like, unreal character. Speaking about the has its temporality ruled by the mystery of the existence Palace of Culture as a symbol and about the symbol, its of mankind. In him and in it one must contrast artistic polyphonic and polysemantic nature, 20 I refer directly documents left on the walls of European caves by the Pal- to the comprehension of the symbol mentioned by aeolithic culture and on the dry bed of an American lake Yuri Lotman,21 accentuating its ’’unclear”, ’’allusive” by contemporary culture; this double scale, especially the character: The content only flickers through the expres­ temporal one, contains a proximity incomprehensible for sion and the latter only indicates the content by means of man; true, eyewitness familiarity with history is alive but allusion. The example of the Palace of Culture makes historical retrospection erects a memory carrier: from the it possible to follow all the essential features of the 87 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD symbol as a condensator of cultural memory, also de­ scribed by Lotman: 1. The symbol always features something archaic. Each culture requires strata of texts realising the function of the archaic. 2. Symbols preserved the ability to store exceptionally copious and important texts in a rolled-up form. 3. The symbol never belongs to a single synchronic cross section of culture —it always cuts across this cross section vertically, coming from the past and departing into the future. The memory of the symbol is always older than the memory of its non-symbolical textual surrounding. 4. As an important mechanism of the memory of cul­ ture symbols transfer texts, schemes and other semiotic products from one stratum of culture to another. 5. The symbol occurs as irregular in relation to the surrounding textual space as a messenger of other cultural epochs ( = other cultures), as a reminder about the ancient ( = “eternal") foundations of culture. On the other hand, the symbol actively correlates with the cultural context, transforms itself under its impact and itself transforms it. 6. An element most essential in the case of our “text-expression”, i.e. the Palace of Culture, is indefi­ niteness in the relation between text-expression and text­ content. The latter always belongs to a more multi-dimen­ sional space of significance. This is why the expression does not fully coincide with the content, but only as if alludes to it. In a given case it is irrelevant whether the expression is merely a brief mnemonic sign of the diluted text-content or whether the former belongs to a secular, open and dem­ onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral, esoteric and mysterious culture (...). The sources on which I am basing my analysis call for a brief commentary and are of various qual­ ity and origin. In this case, I made use of press notes from “Trybuna Luda”, “Express Wieczorny”, “Zycie Warszawy” , and “Stolica”, and to a lesser extent of weeklies and dailies issued outside Warsaw. I also benefited from the Palace Chronicle and supple­ mentary material,22 special-occasion poetry, literary works, diaries, and recollections. In press accounts one is immediately struck by ceremonial, “uplifting”, festivity stylistics as well as the fact that information is offered in certain language or propaganda schemes and clichés, copied and repeated outside the cen­ tral press; this is the reason why first texts about the Palace of Culture create a specific set of canons. A l­ ready upon the level of the language used for writing about the Palace and the creation of its tradition we may observe sui generis sacralisation. Also upon the level of sources, the central problem of ethnographic description, which today, in the opinion of Geertz, faces anthropology and demands to be solved by the latter (It is not quite clear just what “faction”, imagina­ tive writing about real people in real places at real times, exactly comes to beyond a clever coinage23), has found itself outside our range and resolved without our greater participation.24 Upon this occasion, we may note and warn the reader that in some of the cited texts the uplifting mood is accompanied by specific infantilisation, often the outcome of the pedagogi­ cal functions of a text intended for youngest readers (children, adolescents); this mixture of the lofty with the infantile is, however, also to be encountered in official texts addressed to adults. This is one of the most characteristic traits of the canon and ambiance of the period. In my analysis I try to maintain as much as possible a chronological sequence enabling bet­ ter observation of the stratification of meanings and symbolic motifs. On the other hard, I cannot assure the reader that I shall be able to maintain suitable re­ search distance and relegate my emotions. The Pal­ ace of Culture makes it feasible not only to descend to the archaic basis of symbolic and cultural memory. For a resident connected with this town since birth and I am such a resident - and looking at the Palace since childhood this is also a journey to that part of one’s personal past, which I do not encompass within living memory or awareness. Listen to the statements made by the witnesses of this world, already part of the past. Flower of stone We are introduced to the afore-mentioned unu­ sual ambiance of the Palace, stressed in all texts, by a reporter’s account. Here, we encounter other deline­ ated motifs developed also in remaining evidence - el­ ements of light (steel), splendour, brilliance, loftiness, and the Palace as a constant orientation point. The author of this book is a reporter, i.e. the sort of per­ son who jots down everything he notices and then passes on to others all that he takes down. In other words, to You. And you are members of a strange excursion who with­ out leaving their homes in Stalinogród, Gdańsk, Szczecin or Łódź, assorted small towns and villagers shall tour the Joseph Stalin Palace of Culture and Science in Warsaw. This reporter has been observing the Palace for the past three years, from the day of its birth when the first streams of concrete flowed into its foundations (...). It was 21 July, the eve of our national holiday, when members of the government of People’s Poland stood on a ramp. The ceremonious moment began: Prime Minister Premier Józef Cyrankiewicz leaned across a barrier and threw a zloty piece while workers tore caps off their heads and throwing them high into the air cried out: “N a shchastie! For good luck!” (...). The steel colossus grew. Yes, steel, because today, when we admire the glowing floors, magnificent marbles, and fine upholstery we have to keep in mind that the Palace of Culture is predominantly made of steel. Each of the 32 storeys is steel, the dome of the Congress hall is steel, and the shaft of the colossal spire is steel. (...) 88 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD On that day people stopped in the streets and lifted their heads high: will they make it or not? The globe of the spire glistened brightly in the sunlight, covered with 1 4000 colourful pieces of glass. From that day, regardless in which district of Warsaw we find ourselves - Wola, Bielany or Mokotów - we shall see the glowing spire of the Palace. (Jerzy Janicki, O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, TWP, Warszawa 1955). Attention to the extraordinary nature of the Pal­ ace, and to the gift which it was intended to be for Warsaw, is drawn in another text. The Palace’s un­ usual qualities could be summed up in the formula: “it existed before it came into being” and: ’’it was still not there and yet it already was”. There also appears an oneiric motif: We glance at newspapers from Febru­ ary, March, April —there it is! All the first pages feature enormous headlines: “A great gift from the Soviet Union to Warsaw”, “The most magnificent building in Warsaw - the Palace of Culture and Science". Yes, it was 5 April 1952. A year ago no one even dreamed of a Friend­ ship Palace. On the contrary, quite a few who read the papers on 6 April could have been thinking that he was dreaming. After all, History had not accustomed us to such gifts. This is particularly true of Warsaw. Our town had been plundered by all of Europe —the Swedes, the Saxons, Rakoczy of Transylvania and Catherine of St. Petersburg, the Austrian “invader” and the Napoleonic “ally". It was looted by generations of Prussian soldiers, from Friedrich to Hitler. History certainly did not acquaint us with such gifts as a Friendship Palace. And today? At present it is probably the only edifice in W arsaw that is still uncompleted but with which were are familiar and which we love and admire25. Konstytucji Square achieved the feat of blending with Warsaw immediately after construction, but in this respect the Palace of Culture and Science outdid the MDM [Marszalkowska Residen­ tial District] by becoming an inseparable part of Warsaw already before it was erected. Are we not already famil­ iar with a panorama of Warsaw, with the lower tower of the largest Palace by this time so much a part of Warsaw, soaring above the outline of Nowy Świat and Krakowskie Przedmieście streets, the Zygmunt Column and the dome of Staszica Palace, the solid of the Party House and the angular box of Prudential? (Karol Małcużyński, Nasza Stolica, “Trybuna Ludu”, 17 January 1953). The extraordinary character of the enterprise, i.e. raising the Palace, was described by Alexander Za­ kharovich Antonov, constructor of Friendship Pal­ ace: When I read the agreement signed by our governments about the git for People’s Poland I was overcome with pride for my country, government, and Stalin. Nowhere and never has anyone built something of the sort, with walls made of friendship. It is a great honour to participate in this magnificent deed (ibidem.) A poem about the growth of the Palace of Culture also features a discernible epiphany of technology and includes a classical image of kratophany (Mighty like a rock). The Palace combines opposites and constitutes a specific coincidentia oppositorum captured in an oxy­ moron formula (“flower of stone”): On their way to Poland, boards and bars, lime and cement, glass and machines. Cars and cranes, bronze and marble to build a magnificent Palace of Culture. A long train is already travelling to Poland with powerful excavators in the front. On their way - resourceful Soviet diggers, drivers, welders. A hundred engineers, masters, masons, carpenters and fitters have already arrived. Work has started in Warsaw. They have boldly embarked upon the deed. Wheelbarrows are not needed to transport soil: the work of excavators will make things easier. These machines are veritable dragons; they instantly encompass a wide range. (...) Such work renders all problems insignificant: the earthworks are already completed! The foundations are ready, the great construction has began! Mighty walls ascend higher: the Palace of Culture emerges from its foundations! It boldly grows and rapidly rises like a flower of stone on the flowerbed of the city! Higher and higher it expands. 89 �Zbigniew Benedyktowicz A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A pleasure for the eyes! A joy for the heart! Look, soon it will catch up with the clouds this multi-storey Palace of Culture! Beautiful like a smile! Mighty like a rock! Tall like a tower! Eternal like glory! A magnificent monument of Soviet glory: a symbol of friendship in the heart of Warsaw! (R. Piwarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultury) N ext to images stressing might, permanence, du­ ration, images and symbols known in the history of religious ideas from the time of megalithic civilisa­ tions, which developed a complex lithic and reli­ gious valorisation of stones and rocks (The rock, the stone slab, the granite block prove to be eter­ nally durable and resilient to damage and ultimately e x i s t independently of becoming in time, cf. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa 1988, vol. 1, chapter V, p. 82 sq.), next to images of a tower (tall like a tower), among images of rising, growth, and entering the sky - here we once again perceive coincidentia oppositorum, the unification of the opposites: static and durability together with dynamic becoming, motion (it will catch up with the clouds), overcoming weight, the motif of flight (it will reach the clouds/ Where birds and clouds abound), in other words, amidst imagery from the symbolic axis mundi26, there appears in descriptions of the Palace the image of the M o u n t a i n, also typical for the symbolism of the centre. Naturally, this is not a pure image of the “cos­ mic mountain” linking Earth and Heaven (although it is located in the centre: Seen from afar in the very heart of Poland). The emergent image of a mountain is tainted with another archaic motif belonging to folk­ lore and folk imagination, intertwined with fairy-tale convention and stylistic, in which the afore-mentioned oneiric ambiance returns: Just like in a fairy tale, our Palace of Culture. That what our people could only dream of They received as a gift from a nation-friend. The girl is imprisoned no more And does not recollect the bad years. Glistening with red ribbons, This girl is simply a book From which wisdom and knowledge flow, Preceding the march of culture. Seen from afar in the very heart of Poland It will last like faith in man, It will last like love for a child, It will last like Soviet friendship. (Jan Brzechwa, Pałac Kultury) This fairy-tale motif, together with reaching the sky, growth, and height (barely discernible to the human eye), was developed also in other texts: The first foundations have already risen above the ground, The spans of steel scaffolding climb upwards, The canvas of a Palace more magnificent than that of An enchanted princess is growing higher and higher. There, high up, next to that cloud, the pinnacle of the spire will glitter barely discernible to the human eye. And a thousand windows will light up And a torch shall burn endlessly A symbol of profound and sincere friendship, The most splendid ornament of a magnificent Capital. (Adam Nowak, Pałac Kultury i Nauki) Here, the most often recurring motif is that of pow­ er, radiance, an epiphany of light and lustre, as well as upward growth: (...) Trains carrying rocks travel from the Union. The engine glows like a heart. A palace is rising from the history of friendship From a joint battle for freedom! The mountain peak soared into the clouds A tall castle stood on top With a girl imprisoned therein... Everyone certainly recalls this tale. Look how it adorns heights with a lace ornament, How it climbs upward, ever slimmer! So that the victory of labour below Could merge the mason and the inspired writer! That what the peasant storyteller wrote What the people imagined We shall all soon see while awake! A fairy-tale palace is being built in Warsaw. So that the Palace could become evidence in a battle For the happiness of the people, for labour and peace, So that the sons of factories and peasants Could handle books. (Grzegorz Timofiejew, N a budowę Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie) It will reach the clouds Where birds and clouds abound 90 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A dialogue of two clouds resounds with a cosmic symbolic of the Palace, an image of a column of the heavens (a tower leaning on stars): I see how it glows above, sparkles among the stars and below reflects the constellations of the town. I feel the breath of Warsaw deep in slumber and hear how early in the morning it hurries to work. Beauty will reside here and joy will make itself at home and while aging it will grow younger! On the Palace spire, where only wind the wind ca­ rouses, a crystal ball predicts happiness for Warsaw. May all the radiance of the capital sparkle within it! We believe our seers: our days and nights. (Witold Degler, Kryształowa kula Pałacu Kultury) (...) The mother cloud answers: I’m not laughing I heard, after all, Boria, “zhmi bistrieye”. And it’s a good thing when Boria “zhmi bistrieye”. I know them, each smiling But determined. They will build towers, pedestals And lean them against the stars. This is what the mother-cloud Said tearfully: The poetic images and experiences of the Palace of Culture concentrate motifs so characteristic for the symbolic of the centre (a permanent, strong and con­ stant orientation point enabling transition between assorted levels of the reality of the cosmos: heaven - earth - underworld; we shall observe elements of this level also in a further part of this analysis) as well as the symbolic of the home, together with its value of the centre enabling a transition between different temporal dimensions (withdrawal and descent into the past; exit and entry into the future). The home provides an image of the past. More, ideally, the home is situated in the centre of human life and the centre (as we have seen) delineates the point of departure and the beginning (cf. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i mie­ jsce, Warszawa 1987, p. 164). In images of the Palace of Culture we also come across symbols of the “inte­ rior of the land”, “the source”,” the centre”, and “the heart”, connected with the mythical evaluation of space and place, all of which indicate the idea of the time of the past (cf. Yi-Fu Tuan, ibid., p. 161). In the case of the Palace of Culture if we are not to speak about a sui generis inversion of meanings (apart from the ideological premise of an architectural project), then we are certainly dealing with a much stronger accentuation of the past, and the recalled images and symbols (the home, the centre, the heart) are linked with the idea of the future tense, the new and the different, and focus predominantly on the future. Even the poem by Stanisław Ryszard Dobrowolski, setting into motion a Romantic, Mickiewicz-like to­ pos of the “home river” and in this manner inscrib­ ing the Palace into tradition and turning towards the future, appears to be new, together with its cosmic “natural-religious” symbolic (A house as enormous as Mt. Kościelec). Vistula, native river, have you ever seen Such houses? A tower soaring over the city to reach the Moon, - Flee, daughter-cloud, I don’t want to be scraped. They floated away listlessly, far beyond the Vistula, Over Warsaw The sky is clear. (Józef Prutkowski, Mówi chmura córce chmurce...) We come across cosmic symbolic also in a poem about a “crystal ball” shining from afar and topping the Palace spire, with the Sun and the Moon bending over it, an opportunity for communication and con­ tact established between Heaven and Earth. This im­ age becomes expanded in a magical (magic ball, seer, fortune-teller), romantic and fairy-tale mood. On the Palace spire, where only the wind carous­ es, a crystal ball high up shines in the Sun. And the day - like a seer - cradles it in its hands casts spells and seeks the future. Tell me, ray of Sun, kindly, what do you see in that magic Warsaw ball? I see the completed Palace, MDM growing with each building looking at its reflection in the ball with joy! I see people, vehicles, gardens, streets, the Vistula, bridges, boulevards - the whole capi­ tal! I see how it is going to look tomorrow: larger, more populous and even lovelier! On the Palace spire, where only the wind carous­ es, a crystal ball shines brightly in the moonlight. And the night - the best fortune-teller - raises its hand above it, casts starry spells and peers into it. Tell me, lovely, romantic moonlight, what do you see in that Warsaw magic ball? 91 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A house as enormous as Mt. Kościelec. In a poem by the Hungarian Ferenc Pakozdy the Palace of Culture is not merely a fount of life but alongside the already mentioned symbols and motifs it appears to be an almost holy, miraculous site (Here is the new miracle of life). The epiphany of light, glow, and luminescence reaches its culmination. The poem acts as testimony of mystical experiences within the range of the Palace, the site of an ecstatic transforma­ tion of the author (the lyrical subject) into sheer light (Today, I bathe my soul in the glow (...) And change into sparkling radiance). (Stanisław Ryszard Dobrowolski, “Express Wie­ czorny”, 22 July 1954) This focus on the future, together with the Palace as an orientation point - once again with an epiphany of light - is to be discovered in a poem by Second Lieu­ tenant Mieczysław Michalak: O f all the Warsaw roads the best known leads to the site where the Palace is growing, where the white wall shines like a bright torch and the town’s pride glimmers with light bulb eyes. Palace of Culture and Science, Already on my way I watched it. Its steel climbing upwards above Warsaw. A foretaste! A symbol! It storms the sky... The hands of cranes send kind greetings and speak to human hearts the crane, iron but alive, speaks powerfully, and just like man stretches its arms to the future. Rubble and ruins still all around. Your foot still touches the past, But friendship already glows above all And proudly grows mightier. Gazing at the people and the walls —a fraternal gift, on the marble slab I distinctly feel the warm hand of a worker — this is the touch of Friendship — and thus I send to you, Moscow, my soldierly salute. (Z wycieczką na budowie Pałacu Kultury i Nauki) I observe the history of the expanding construction, A daily pilgrim to this site. Here, thunders constantly The pounding heart of the city. On a platform - a multitude of spectators. In their eyes I notice zeal and reflection. Words spoken in deep thought: This is Stalin’s priceless gift! The Palace of Culture also appears to be a source of truth (the Palace of Truth), together with its ex­ hilarating and rejuvenating force. Steel giraffes had been brought over, steel arms have been stretched out, steel constructions are growing upwards , Storeys are rising in steel hands. Two hundred metres! Two hundred metres! The palace is growing, And climbing upwards! Two hundred meters above the town! This is friendship stretching out its arms, it is friendship crowning the city centre! Higher, higher! Like joy! Like a bird! The storeys are growing just like frriendship did! The palace is growing just like friendship — Workers’, soldiers’, the simplest possible! Here, the worker and the peasant will meet, Here truth is as straightforward as rye growing tall. Here Moscow presents Warsaw with its ever fresh youth and beauty. This lovely palace brings such joy As if it was being built for me. Peace springs forth here, hearts are set alight: Proletarian internationalism. Here in each motion you feel The Soviet touch, thought and tempo; Here streches a vision of the world: A communist epoch of beauty. Famous communist constructions ... I owe their image to books; Today, they bathe my soul in radiance And insert the glow of the future into the present. When in the evening the sky above the construction Glimmers with sparks, A song and thrill grow in me, And I too change into sparkling brightness. Palace of Culture and Science... I greet it shedding tears of happiness. (Stanisław Czachorowski, Pałac prawdy) 92 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD I am full of joy. Here is a new miracle of life: The key to the future. I feel I am growing. (Ferenc Pakozdy, Pałac Kultury i Nauki, transl. from the Hungarian Tadeusz Fangrat) and its purpose... (...). Happy news stir the imagination of all residents of the Capital - declared the writer Leon Kruczkowski. This noble gift of one nation to another will be not only a durable monument of our eternal friendship. Already the very process of erecting it will affect us day after day more strongly than any word can do (...) (“Ex­ press Wieczorny”, 7 April 1952). Such was also the situation after the completion of work, when starting in January 1955 “Zycie Warszawy” published voices in a discussion on the edifice growing in Stalina Square: It is necessary to erect buildings, which in the man­ ner of a beautiful setting will comprise a uniform whole together with the sky-high palace. The white and slender edifice stands in all its magnificence. Its soaring outline, so inseparably and for ever connected with the image of War­ saw, visible from a distance of tens of kilometres, towers above the town and daily attracts the gazes of thousands and thousands of residents of Warsaw (“Express Wiec­ zorny”, 21 January 1954). From a 132 metres-high ter­ race the Saxon Garden resembles a lettuce leaf - reports “Express” (Jerzy Ciszewski, 28/29 July 1954, no. 205). How often while walking along the streets of Warsaw you turn your gaze towards the colossal outline of the Palace of Culture and Science. High up, the spire glistens in the sun­ light ... the enormous white stone columns of the entrance portals beckon from afar. Our Palace is beautiful, proudly declare the inhabitants of the capital and interrupt their daily strolls for a moment to enjoy its view. Resembling a priceless pearl in its setting the white palace glows amidst sprawling green lawns. The special significance of this vertical dimension of the Palace, directing all sight upwards, was stressed by architect Rozhnev already at the stage of discussing the project: The grand solid should be seen from the viewpoint of the height of a person and his raised head. People on their way to work tend to stoop; otherwise, they walk with their heads held high. Such a building is part of life —the base should be connected with man (Jak powstał projekt Pałacu Kultury, prep. M. Kledź, “Stolica”, no. 23, 9 June 1985). Fascination with height was also shared by Polish architects in the course of attempts at determining the proportions of the Palace in relation to the outline of the capital: Architects were assisted by airmen. In order to establish the highest parts of the future palace a pilot was asked to perform a number of flights 160 and 220 metres above Warsaw. Polish and Soviet architects in assorted parts of the city and along the banks of the Vistula in the district of Praga observed the plane and in this fashion de­ fined the height of the building while taking into considera­ tion the general outline of the capital’s architecture. Next, standing on roofs of houses adjoining the future construc­ tion site they made necessary measurements and finally ar­ rived at a joint conclusion, namely, that the most suitable The poem by Pakozdy is the most vivid expres­ sion of an aggressive image of the Palace envisaged as a challenge addressed to the heavens and an image containing the recognisable motif of the T o w e r o f B a b e l (It storms the sky). This image is a reference to the Biblical story of the Tower of Babel as interpreted by Marxist-communist ideology. The motif in question, conceived as an ex­ ample of the symbol’s transformation, was broached by Lotman, who with its assistance showed its essence as a copious text that in a rolled up form transfers the memory of culture. Already the formula conceived by Marx, which was (...) immensely popular - “the people storm the sky” - contained a reference to the myth of the Tower of Babel subjected to dual inversion: first, the as­ sessments of heaven and the Earth attacking it changed places, and, second, the myth about the split of the na­ tions was replaced by an image of their merger, i.e. the International (cf. Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, op. cit., p. 154). A t this point it is worth recalling yet another interpretation of the story of the Tower of Ba­ bel, which perceives in the “punishment” consisting of mingling languages a blessing that offers protection against the temptations of totalitarianism (a single tongue, we shall resemble the gods): hampering the con­ struction of the Tower and the mixture of languages are seen as a preservation of the diversity, differences, and pluralism of identity and thus freedom offered to mankind. Features invariably stressed in all texts and evi­ dence of experiences connected with the Palace in­ clude its height, soaring shape, and skywardness. The Palace’s extraordinariness and power are summed up in its stature and dimension. The lofty Palace fasci­ nates, attracts, and exudes magnetic allure. This was the situation from the very onset, the moment of an­ nouncing news about the gift: The largest square of the capital, located in Marszałkowska Street, will become the site of a gigantic construction some 28-30 storeys tall (...). Polish creative thought will radiate from here across the whole country. Response to this piece of news could bring to mind as­ sociations with mass-scale reactions to a miracle: The whole of Warsaw immediately found out about the mag­ nificent gift of friendship, which the capital of People’s Po­ land received from the Soviet Union —the tallest building in Poland, the Palace of Culture and Science. The inhabit­ ants of the Capital made their way towards the construc­ tion site between Marszałkowska Street and Jerozolimskie Avenue, and Sosnowa and Świętokrzyska streets, discuss­ ing on the spot the assumed appearance of the colossus 93 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD would be a building about 220 meters tall (J. Dąbrowski, Podniebny pomnik przyjaźni, Warszawa 1953, pp. 7-8). Architect J. Sigalin recalled: Soviet architects, especially Rudnev, said: That’s enough: this should be just fine for the outline of Warsaw: 100-200 metres. We, the Varsovians, however (...) be­ came victims of a height frenzy and after each turnabout of the plane issued the order: “Higher!” (the side towers were to be 60 metres tall, just like the Warszawa Hotel, and quite possibly we were more or less consciously concerned with creating a new Warsaw on a scale larger than the one delineated before the war by the Prudential or Cedergren buildings (J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta, Warszawa 1986, vol. 2, p. 429). The sacral (quasi-sacral) reality of the Palace could be testified not only by the irrational and often mysti­ cal nature of experiences associated with it, but also the language of architecture in which it speaks to us. Wojciech Włodarczyk, author of an interesting study about socialist realism (in which, unfortunately, the Palace of Culture is treated in a rather fragmentary and marginal fashion, with the author discussing only the portal of the main entrance and focusing his at­ tention on the candelabras in Konstytucji Square), devoted much attention to the mystical dimension of this architecture (cf. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sz­ tuka Polska w latach 1950-54, Libella, Paris 1986, in particular chapter 3 - Mysticism architektury, pp. 39­ 53). Noting that alongside military terminology ar­ chitectural vocabulary comprises the prime material of the speeches, Włodarczyk drew attention that the ideological obligations imposed upon architecture as well as socialist realistic architecture as such created a mystical communication of sorts between, and with the public. Such architecture was supposed to be a pretext for members of the public who were thus to become capable of experiencing the greatness of the epoch. The theses proposed by Włodarczyk about the mystical experience provided by the architecture of socialist realism, speaking a language characteristic for such experiences - expressed in coincidentia oppositorum, a union and combination of opposites - find their particular confirmation in the example of the Palace of Culture. One could say that the latter was one great coincidentia oppositorum, whose different dimensions on assorted levels merged contradictions and opposites. The Palace is a blend of high art and tradition with their folk counterparts, force and lightness, sound and silence, the old and the new, the local and the glo­ bal, the foreign and the native. What features had not been ascribed to the Palace? They include the voice of Ewa Bandrowska-Turska and Nike from the Louvre; naturally, it had been described as the “Warsaw Eiffel Tower”. The Palace, as we shall see, often combines the contradictory ambiance of fascination and horror, and for some it remains an example of order and har- mony while for others - of chaos; it is a foretaste of freedom: In a town closest to my heart I shall see slender towers, A fort, of which only a free man is worthy. A lantern that glows with beauty and science. (T. Kubiak, N a budowę Pałacu Kultury i Nauki), or of rude enslavement. All those a m b i g u o u s moods and meanings amassed by the Palace best demonstrate its a m b i g u i t y as a symbol. They also display the different dimensions and levels (either in the positive or the negative part of the Palace myth) in which it realises the fundamental function of the myth, i.e. an attempt at “expressing the inexpressible”. Testimonies of this mystical experience offered by the Palace, that unification of contradictions, are to be found in the following selected statements: Academician Rudnev: (...) The purpose of this project is to create a uniform image of beauty that would blend with architecture into a single architectural entity with Old Warsaw (...) The uppermost part of the building seems to dissolve in the air; just like the voice of Ewa Bandrows­ ka-Turska spans from silence to uppermost crystal clear sounds so we too, in the construction of this building, must strive towards creating a lightness of form, a magnificence of the forms of the erected edifice in a transition from the monumental lower parts... (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 2, p. 435).27 The Palace of Culture and Science is a work of the Soviet architectural school, exceptionally apt in its loca­ tion, dimension, and fragmentation of the solid. (...) The impression made by the building is lightness, joyfulness, nativeness, and the feeling that it almost has been a part of Warsaw (J. Minorski, O projekcie szkicowym Pałacu Kultury i Nauki, “Architektura” 1952, no. 7-8). Helena Syrkusowa spoke during a discussion held at a meeting of architects: The Palace of Culture and Science has become a part of Warsaw. It was feared that it might be a stranger but it turned into a tuning fork of New Warsaw (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 3, p. 83). The synthesis of high and low (folk) tradition was also considered: The Palace of Culture and Science is not supposed to be merely great - it is to be beautiful. As the central building in Warsaw, the socialist capital of Poland, it should possess the characteristic features of Polish ar­ chitecture, elements borrowed from the treasury of Polish architectural culture. Soviet designers thus went on a trip across Poland. They examined the historical monu­ ments of Cracow and the buildings of Zamość, raised in the magnificent Renaissance style. Their sketchbooks re­ corded successive fragments of the pearls of architecture in Kazimierz, Chełmno, Kielce and Toruń. They noticed 94 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD and noted all the distinctive traits of our architecture, all the most splendid fragments of buildings-remnants of the epoch of the zenith of this art in our country. Finally, they departed and once again the studios of Moscow became the site of busy work. A project was made. This work, whose outcome was the emergence of a project of the Palace, is described by Lev Rudnev, member of the Academy of A r­ chitecture of the USSR. “We spent much time examining the special features of Polish national architecture before we chose a variant of the project and definitely established the architecture of the building. We reached for Polish folk art, travelled across Polish towns, observed Warsaw rising from the ru­ ins, sought the advise of Polish architects. We discovered a common language with Polish architecture —and this proved decisive for the success of our project. The style of the Palace is synchronised with the most beautiful ex­ amples of Polish architecture and, at the same time, it is quite new. It must be stressed that the foundation of Polish architecture is —if one eliminates foreign borrowings - as­ sociated with the people, with life. It is light and airy, does not encumber man but elevates him" (...). Premises similar to those that inspired the construction of Moscow skyscrapers lie at the basis of the conceptions of the Warsaw Palace of Culture. We saw how it is pos­ sible to adapt it to the words of a resolution pertaining to Moscow skyscrapers, which are to be “original in their architectural-artistic composition and connected with the historical architecture of the town”. Just as in their case, the Palace of Culture should not be, and will not be “a rep­ etition of models of multi-storey buildings known abroad“. (J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Mała Biblioteka TWP, Warszawa 1953, pp. 7-8 and 25-26). This whole enormous edifice will be raised in the spirit of Polish masterpieces of architecture. (...) In the Palace of Culture and Science we see dynamics characteristic for Polish architectural models: the massive main building is topped by a boldly soaring, much nar­ rower spire. The architectural solution of the lower fragments of the Palace brings to mind somewhat the Cracow Cloth Halls, while the congress hall, a semi­ rotunda, contains elements of the Barbican, so typical for Polish architecture. The outstanding artistic assets of the building were jointly accentuated by Polish architects requested to assess the project. They declared that the building is a harmo­ nious part of the development of Warsaw and excellently composed into its panorama (J. Dąbrowski, Podniebny ... , op. cit., pp. 9-10). It was also said that the Palace of Culture is a com­ bination of the Cracow Renaissance and Warsaw Clas­ sicism. Engineer architect Skibniewski asserted that the in the stylisation of the building Soviet architects resorted to the examples of the most outstanding works of the Cracow Renaissance. The building also reflects the tranquil Clas­ sicism of Warsaw architecture. Prof. Biegański drew at­ tention to certain features of the architectural similarity of the Palace to Polish historical architecture. (...) Engineer architect Stępiński, discussing the harmonious blend of the architectural elements of Cracow Renaissance and W arsaw Classicism, declared that it is precisely this fea­ ture that grants the Palace the qualities of equanimity (...). Academician Rudnev discussed the guidelines of the work performed by the architects and accentuated that “they strove towards creating an atmosphere of warmth, love and respect for man, so that everyone, both a child and an adult, would want to come and relax here“. (J. Dąbrow­ ski, Podniebny..., op. cit., pp. 10-12). The phantom centre of the world The above-cited texts showing the Palace of Cul­ ture as a unity of contradictions outline the successive motif of our reflections and inevitably lead towards the symbolism of the centre. This involves questions about the extent to which it is a constant point ena­ bling orientation in the world, the degree to which it amasses echoes and is the reverse of traditional, archaic conceptions of the “centre of the world” described by Eliade (cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1978, chapter II: Element rzeczywistości mitycznej). The extent to which it is not only that constant “absolute” point of support enabling orientation but also a centre that established “our world’, the “Cosmos”, whose or­ der opposes “chaos”, the same “centre of the world” as each temple and palace that summarise the world and act as its image. These issues are directly connected with the way in which the Palace of Culture preserves and contains the structure and character of a sacred site. While responding to those questions, which can be reduced to a single query concerning the manner in which the symbolism of the centre is recorded in the Palace of Culture, we are compelled to preserve additional caution. First, we must remember about the “frame” of the Palace, the specific site in which it had been situated. Marta Zielińska wrote in Studium o Placu Defilad: At the northern and southern edge of the square, more or less at the level of Poznańska Street, the pavement fea­ tures two commemorative plaques. There used to be a third one, but I did not find it - it had vanished behind the fenc­ ing around the construction site. Probably no other city has similar tablets, which do not commemorate people or events but mark ordinary street crossings. The inscription on one of them says: “Here was the crossing of Chmielna and Wielka streets". “Was" —now these are the ghosts of crossings, symbolic gravestones —so popular here. (...) Nor do I know who came across this idea but I do know that it enabled the spirit of Warsaw to speak, the spirit of a town deprived of a sufficiently solid and unchanged material foundation that now seeks refuge in ideal be­ 95 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD ings, namely, in words and letters.28 This is expressed by the protagonist of Tadeusz Konwicki’s film How Far Away, How Near, setting out on his way home into the past or the future (he obviously finds it difficult to define the direction) from the main entrance of the Palace of Culture, against a current of a group of visi­ tors, late and dashing into the Palace interior.29 He is the protagonist of a film in which the Palace plays a considerable role, is shown from time to time, and is used as a setting for events transpiring in the course of the journey: The towering outline of the Palace of Cul­ ture conceals the setting Sun. Above it, in the memora­ ble scene opening the film, the figure of a Hassidic Jew (the Eternal Wanderer?) flies amidst clouds - an im­ age of a condemned soul cast into the void of Hell or lifted into the heavens, high above the Palace and the crossing of Jerozolimskie Avenue and Marszałkowska Street.30 The protagonist of the film turns to the ghost of a friend who had committed suicide: You see, Maks, this is our whole town. So often occupied by foreigners, tortured, and razed to the ground. Our town. Sometimes in the centre of Europe, upon other occasions East Euro­ pean.31 Keep in mind the city’s specific and unclear, phantom-like character and status, this exclusive am­ biguity of the “centre” and “heart” of Poland. Secondly, remember the principle accompanying assorted symbols, namely, that just as in the case of heretofore considered themes and symbolic motifs as­ sociated with the Palace so in this case, when we are talking about the Palace and the symbolism of the cen­ tre, the content only flickers through the expression and the latter only indicates the content by means of allusion. This phenomenal and illusory nature of the Palace and its phantom-like quality are stressed in numerous texts: It was spring, probably May, at sunrise, wrote Gus­ taw Morcinek. I leaned out of the train arriving in War­ saw and suddenly I saw the soaring, white outline of the Palace of Culture in the rising Sun. The sky was deep blue, and in it - the immersed white silhouette of the Palace of Culture. It resembled a phantom and mainly brought to my mind Nike from the Parisian Louvre. It cast a spell on me with its extraordinarily slim, towering, skyward shape, and just like the other Nike it spoke of victory and faith in man (“Trybuna Robotnicza”, 12 April 1972). Attention to this phenomenal quality and demate­ rialisation of socialist realistic architecture was drawn by Włodarczyk - the inclination to encumber archi­ tecture with ideological obligations and duties occurred parallel with a tendency towards a “dematerialisation" of the building, erecting it in a painterly fashion, concealing its geometry and tectonics underneath expanded ornaments (cf. W. Włodarczyk, Socrealizm, op. cit., p. 41). Whenever the idea of the centre of the world is being considered it is simply impossible to omit citing a poem by Tadeusz Kubiak, which alongside home motifs (a nest, a swallow nesting next to a beam) contains an outright inversion of this idea. In traditional versions, the “centre” is an orientation point and marks four parts of the world, but in the case of the Palace the diversity of parts of the world vanishes in its beauty. The pinnacle of the Palace directs our sight (in accordance with the original meaning of the word in Polish) only to the East whence one can see the Don, the Volga. and an outline of the Ural Mts. Only love for daily objects as simple as a chisel, a masonry hammer, or a trowel, and belief in works produced by the human hand can attach us in an hour of the greatest heat wave or even in the downpour rustling among leafs, will not allow us to abandon the scaffolding that con­ ceals walls. This poem passed the test, my friend, when we recently traversed the storeys of the Palace of Culture. I have often watched labour and great toil, the busy swallow carrying in its beak a lump of soil to a nest next to a beam, or human hands like swallow wings, hovering over work and love that fills your heart. Friend, recall This is what I spoke to you about when the Palace of Culture stood in front of us, like a nest. Like a monument. I know how much heart is needed to build as if for oneself in a city whose name differs so much from that of your hometown. When the night puts out the star and day lights the Sun —to submerge oneself like a deep sea diver with a diving suit and a blowtorch into the artificial stars of fire into the vertical steel construction, or to climb up­ wards along a wall as steep as a precipice. My friend. The diversity of parts of the world will vanish in the beauty of the Palace of Culture. I am familiar with longing for that wondrous moment when hands rest on a completed work. Those on the highest storey, with hands raised to their forehead, may see scrubs along the Don, green birches along the Volga and the outline of the Ural Mts. while I shall be entering interiors of marble in War­ saw. 96 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Friend, thus each day links us with the distant and each brick of the Palace of Culture - with each other. (Tadeusz Kubiak, Rozmowa na budowie Pałacu Kul­ tury w Warszawie wiosną 1953 roku, from the cycle: Miłość prawdziwa). The Palace of Culture is also an untypical centre be­ cause it lies... to the side. This eccentricity was stressed upon numerous occasions: in Warsaw all large streets lead towards the sky. None ends with some sort of an architec­ tural accent - apart from the unfortunate candelabras in Konstytucji Square. Situating the Palace of Culture and Science eccentrically vis a vis the largest municipal arteries is yet more proof that architects do not fear draughts and are fond of endless street vistas. (...) The Palace does not close any large artery of the capital. Its outline is distinctly seen from Służewiec or Stara Miłosna, but at the crossing of Nowy Świat Street with the Avenue, or Marszałkowska Street with Wspólna Sreet it disappears, concealed by non­ descript town houses (Jerzy Putrament, O ‘elewactwie’ i innych sprawach warszawskich, “Zycie Warszawy”, 15 January 1955). This strange centre, better noticeable in the town peripheries and along its edges - expressed by the poet­ ic intuition of Adam Nowak as “the most magnificent ornament of a splendid capital” - concentrated atten­ tion and disturbed serious architects who while dis­ cussing the solution of Stalina (Defilad) Square, the centre and the East Wall, stressed the inconsistency of the Palace, which already has a place of its own in the panorama of Warsaw (...) but the accessibility of this central location of the Palace of Culture is simultaneously rather limited (cf. J. Sigalin, Warszawa, op. cit, vol. 3, p. 77). A t the same time, references were made to ex­ emplary models of such superb solutions as Place de la Concorde in Paris, where arteries connected the cen­ tral square with the whole town, rue Rapalle, Place de la Madeleine, and all the other reasons why: When in Paris, it is impossible not to cross Place de la Concorde and to ignore the obelisk brought by Napoleon I from Luxor, whilst when we observe the Palace of Culture we rarely see it, and its location in the centre of Warsaw appears to be some sort of a paradox (J. Sigalin, ibid.). In order to prevent this, other Parisian models were evoked, and the Palace of Culture was compared to the Eiffel Tower: Together with my colleagues at the studio we tried to insert the outline of the Palace of Culture into that of the Eiffel Tower because there is a certain affiliation between those two monuments (ibid.). It was also suggested to turn to the legacy left behind by Le Notre, the esplanade of the magnificent solution of the Versailles Park next to the palace (ibid., p. 85). Apparently, the Palace of Culture links opposites and assorted motifs constituting its ”absence of clarity” and ambivalence. It connected motifs of the South and the North (Cracow Renaissance and Warsaw Classi­ cism), the East and the West (scrubland along the Don and an outline of the Ural Mts.; the Eiffel Tower and the Versailles gardens), reflecting the following prin­ ciples of a town: Sometimes in the centre of Europe, upon other occasions East European. It appears to be either a non-integrated particle or a synthesis of national ar­ chitecture, according to all the rules of the Barthesian principle of the myth as its “natural centre”. (Studying the national features of Polish architecture... finally made it possible to create a project that will be completely new for the town and merge with it organically, creating a natural centre of the Capital - cf. J. Dąbrowski, Pałac..., op. cit., p. 9). Paradoxically, the Palace of Culture also blends within itself the order of the “Cosmos” and “Chaos”. We come across two competing experiences: Chaos and Order, the native “Cosmos”, in the already cited study by Marta Zielińska. First, when she wrote: Today, the square is fading more and more. The chaos of this site is astounding considering that this is the centre of, after all, a European capital and vividly negates the name it was once granted. Scarce passersby vanish in the distance, following some sort of invis­ ible trails playing the part of streets; cars circulate just as helplessly, while large trucks and buses park nearby. From the side of the Avenue one sees fences and digs, and from Świętokrzyska Street —the remnants of stalls with few haphazard traders; all this is encircled along the edges with quite young but already sickly trees. Recently, there appeared a pickled whale, probably to supplement the chaos. This text was written several years ago and today the described mayhem is increased even fur­ ther by an international, free-market “bazaar” and one of the first “ sex-shops” situated in a stall main­ tained in a camping-Mazovian-Podhale style, all am­ plified with the lowing of suffering cattle left for the night with no water in trucks parked in the square as the press and radio informed recently. Describing Defilad Square, Zielińska noticed: Strangely and even symbolically it reflects the plight of Warsaw, the entire convoluted history of the last 150 years. History (...) has made a circle: the square was once a meadow with cha­ otically scattered wooden houses and planted trees, and now, contrary to all architects’ plans, it once again comes close to this appearance. True, the Palace stands but one has to look up in or­ der to see it, because normally from the vantage point of a pedestrian only its particular wings detached from each other and not comprising a sensible whole can seen in the distance. It is much too large to be embraced, and thus has disintegrated into pieces: the bottom and the top are separate, and in addition the bottom has collapsed into several fragments. He who finds himself at the foot of the Palace gazes mainly at empty space on all three sides of the world. Alongside this Cubist experience of the Palace, enhancing the associated feeling of chaos, we find an 97 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD entirely different confession. The author, a contempo­ rary of the Palace, added: I appreciated the Palace’s height and was uninterested in the contents. Whenever I returned to Warsaw from my vacations I always waited for the moment when a tiny Pal­ ace of Culture would appear from afar. “Oh, the Palace” - we would call out and enjoy the pleasant awareness that home was near. In other words, a semblance of a light­ house effect. I cannot say that I did not experience sym­ pathy of sorts, especially towards the Palace swiderviewed from a distance, for example, from the banks of the Vistula in Świder. As long as I remained within its range I knew that I would not get lost and if anyhting should happen I would always find my way —I even tried to traverse this route in my childish imagination (p. 124). Having recorded all these paradoxes and sui generis splits in the perception of the Palace now let us go back to the original ideological premise at its basis and pay some attention to the symbolism of the centre record­ ed within. A t the same time, it is worth mentioning that the Palace constituted an essential novelty on the city plan. Situated along a former edge, on the site of former chaos, the Palace, together with the sequence of Marszałkowska Street starting from the MDM, the planned centre (today: the East Wall), and Stalina (Defilad) Square, created a parallel and simultaneous­ ly competing sequence to the Old Warsaw Route, the Royal Route running from the Old Town, the Royal Castle, Krakowskie Przedmieście Street, Nowy Świat Street, Ujazdowskie Avenue, “across” Łazienki Park and Belweder Palace all the way to Wilanów - a se­ quence marked by history and the extensive symbolics connected with the history of the town and country. Warsaw is a specific city, whose “centre”, brimming with historical symbols, stretches parallel to the Vis­ tula along the Royal Route and the North-South axis. The location of the Palace not only created a competi­ tive, new centre progressing parallel along the same axis but accentuated the East-West direction, insig­ nificant apart from the Saxon, Stanisławowska, and Ujazdowska axes. Architects and observes often complained that the town ” runs away from the Vistula”, that it does not descend towards the river and remains un­ connected with its right-bank part as if unware of cer­ tain logic in such an accentuation of the North-South axis reflecting the course of the Vistula connecting Cracow, Warsaw, and Gdańsk (since, as Piotr Skrzy­ necki repeated after Wiesław Dymny: We have friends on three sides, but the sea only on one). It is precisely along the Vistula and upon the basis of anthropologi­ cal research and measurements that Talko-Hryncewicz determined the ethnographic boundary between Asia and Europe, the East and the West. Placing the Palace of Culture in the western part of the town not only emphasised the direction towards which the city turned its back, but also realised the rule of a temple, sacral orientation. The less impor­ tant side walls of the Palace sprawled between the South and the North, while its “altar”, ritual part, if this is how we may describe the platform from which all parades and marches were to be watched, the stat­ ues in front of the façade, and the portal of the main entrance faced the East. (It is here, to the East Wall, that it was planned to transfer the “town hall” and administration offices while discussing solutions con­ cerning the new centre and the best way to display the Palace - whether to introduce arches and colonnades or leave wider open space). In order to illustrate this new valorisation in the mythical geography of the town here is a plan making it possible to better follow its symbolic-centric con­ tents: 1. Main entrance 2. Stand 3. Site of planned statue of J. Stalin 4. Odra and Vistula fountains 5. Pillar-road sign 5A. Obelisks Marszałkowska Street In 1953 the Palace of Culture and Science was granted the name of Joseph Stalin (When in distant Moscow the great heart of Comrade Stalin, friend of the Polish people, leader of the working masses all over the world, ceased to beat, the Government of People’s Poland passed a resolution... - J. Dąbrowski, Podniebny..., op. 98 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Vistula and the Odra (cf. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał Pałac Kultury, typescript, p. 71). 3. A granite obelisk (at the corner of Jerozolimskie Avenue and Marszałkowska Street, at present disas­ sembled for the duration of redesigning an under­ ground passage and the construction of the metro) indicating directions and distances to all European capitals and more important Polish cities - of slight usefulness for drivers but what symbolics! The heart of the matter lies in distances to Warsaw, its centre, and the central square. And from here - a window onto the world! (cf. Sigalin, op. cit., vol. 3, p. 147), that celebrated pil­ lar of laughter mentioned by L. Stomma in a fragment concerning the mythical dimension of geography (in: Z zapisków etnologa, a letter send by L. Stomma to the editors: Słoń a sprawa etnologii, “Polska Sztuka Lu­ dowa” 1982, no. 1-4). The construction of this road sign historically refers to Polish road signs - a granite road sign in Konin dating from 1511 and still extant, measuring the precise distance between Konin and Kruszwica (“Zycie Warszawy” , 18 July 1955). 4. Two colour water walls separate Defilad Square from Jerozolimskie Avenue and Świętokrzyska Street. Nine metre-high streams will be produced by fountains symbolising the Vistula and the Odra (“Express Wiec­ zorny”, 20/21 July 1955). (In other words, the Vistula and the Odra were situated along the East-West axis - sic! Z. B.). 5. A sundial without dials, in which a ray of the Sun is to measure man’s time on Earth (Jerzy Janicki, op. cit.). Actually, there were to be two such dials, one, lemniscate-type, near the Pavilions of the Śródmieście (City Centre) Train Station, and the other, analematic, in a park in Świętokrzyska Street. Or rather ... a complete explanation is offered by the Master, Docent Przyp­ kowski, in connection with the damage incurred by vandals: In 1954 I measured, and a year later outlined eight sundials next to the Palace of Culture. A large, analematic dial, in whose case man himself is the dial (so that no one may steal it again), and seven lemniscate-type ones, which were to show time from dawn to twilight. This is one of the few sundials in the world to indicate user time. Un­ fortunately, the face was executed on a frail pivot. Con­ sequently, it was supplemented already several times and alltold in the past 15 years the dial worked for perhaps half a year. I can present the documentation on a subbotnik basis (“Express Wieczorny”, 30/31 May 1970). 6. Garden, 3,6 hectares. Trees and shrubs came from all over Poland. Mag­ nificent oaks were offered by Szczecin, maples - by Śrem, spruce and rhododendrons came from Wrocław, linden trees - from the voivodeship of Lublin, with the whole of Poland contributing to arranging the Palace Park (Jerzy Janicki, op. cit.). 20 000 trees according to specially selected species: linden, hornbeam, beeches, plane trees, rowan trees, poplars, apple trees, birch, spruce, cit.). It was also decided to place in front of the main entrance a monument (on the competition for the design cf. the reminiscences of Henryk Urbanowicz: The most eccentric was a statue of Stalin by Xawery Dun­ ikowski —the Master proposed a granite sculpture made of great blocks comprising the whole figure, including the head. The direct intervention of the artist was to be lim­ ited to a minimum. Enormous legs-shoes, built of slabs, trampled the ground, and the figure, usually depicted while breathing out, this time inhaled deeply, slightly swelling the cheeks and, indifferent and menacing, appeared to be spit­ ting on the whole world - “Stolica”, 14 November 1988; cf. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał PKiN, “Res Pub­ lica”, 1990, no. 3). The project was never implemented but the im­ portance of the undertaking is testified by a discussion held by sculptors and architects deliberating whether the remaining statues from the Palace facade should be sitting or standing. I can imagine Mickiewicz sitting. But for Kościuszko to sit?; the figures were to include men of science, artists, freedom fighters, and heroes. The pantheon was to be composed of Chopin, CurieSkłodowska, Copernicus, Mickiewicz, Lelewel, M ate­ jko, and “couples”: Bogusławski - Staszic, Kołłątaj Śniadecki, Kościuszko - Świerczewski or Marchlewski - Waryński, as well as Frycz-Modrzewski, Wit Stwosz, and Jan of Kolno, albeit the last three gave rise to doubts: There are no photographs (cf. Większego wyboru pozycji nie ma - minutes from a discussion, prep. Jacek Królak, “Res Publica” 1990, no. 3, pp. 34-40). The only remnants of those projects are two executed sculp­ tures (both of sitting figures) at the sides of the main entrance: Adam Mickiewicz (by Ludwika Nitschowa) and Copernicus (by Stanisław Horno-Popławski). Next to a synthesis and a quintessence of the masterpieces of Polish architecture (We showed then all the historical monuments of Warsaw, Cracow, Toruń, Kazimierz on the Vistula, Puławy, Płock, Czerwińsk, Nieborów, and Kielce - and they kept taking photographs... . They became ac­ quainted with the Tatra Mts., Żelazowa Wola, Nieszawa (...). We presented them with albums showing Krasiczyn, Baranów, Sandomierz, and Gdańsk. They admired paint­ ings by Canaletto - cf. J. Sigalin, op. cit., vol. 2, p. 430), elements of the symbolism of the centre and the image of the world contained in the ideological premises of the Palace and the square include: 1. The above mentioned sitting figures of Coper­ nicus and Mickiewicz, and 29 sculptures standing in semi-circular niches in the Palace walls and portraying figures from all over the world (cf. Jerzy Janicki, op. cit., p. 28). 2. The government stand with an eagle (the em­ blem of the People’s Republic of Poland); originally, it was planned to display the eagle above the platform, next to, i.a. semi-reclining figures personifying the 99 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD firs and oaks, Japanese cherry, yews, and about 10 000 shrubs and perennials representing sixty species, including rhododendrons and azaleas, were brought from all over the country (cf. J. Sigalin, op. cit., vol. 2, p. 146). 7. The Congress Hall —here future peace congresses will be held, words about peace will be spoken in all lan­ guages of the world [and addressed to the West - Z. B.]. The Palace is to become a centre of science and culture, a site radiating the wisdom and beauty of our nation (Jerzy Janicki, op. cit.). 8. One of the largest squares in Europe, the site of demonstrations held by 700 000 people (“Express Wiec­ zorny”, 18 January 1954); two vertical obelisks (see: explanation further on). 9. Tables with brass letters: “Here stood the clock tower of the Warsaw-Vienna Rail Station”, “Pańska Street”, "Złota Street”, “Wielka Street”, “Śliska Street”, “Chmielna Street”. Owing to the symbolic of the centre (next to al­ lusive traditional elements: mountains, cliffs, towers, water, trees-garden, columns - all characteristic for a holy site) just as important are calculations made by statisticians creating a sui generis tradition of the cen­ tral character of the Palace, whose reference points are Vladivostok and Madrid: Placed one next to another the bricks used for building the Palace of Culture and Science would take up space from Warsaw to Vladivostok (“Express Wieczorny”, 5 April 1955). Stretched out, the electric, water main, and air-condi­ tioning ducts would achieve a length of 2 500 000 m = 2 500 km, i.e. more or less the distance from Warsaw to Madrid (“Express Wieczorny”, 27 April 1955). If we were to remove the floor in each interior and place it on the ground we would create a square with sides 400 m = 160 000 m2 large; such a square, which does not exist in Warsaw, could accommodate four Ujazdowski Parks and serve enormous demonstrations attended by hundreds of thousands (“Express Wieczorny”, 27 April 1955). If a child were born in the Palace and without leaving it slept there every night in a different room it would exit the building at the age of 22 (ibidem). Six days are needed to tour the whole Palace, stopping only for a single minute in each interior (“Express Wiec­ zorny”, 5 April 1955). A May Day demonstration was first held in front of the Palace on 1 May 1955. Next to drawings and pho­ tographs of the Palace there also appeared a special occasion poem reflecting the ambiance of the Central Square: North, South, West and East The Pole and the equator The village and the town 100 A tiny cottage and a skyscraper A French port and the Chinese Wall The worker, the peasant, our friend and brother And the whole globe And the whole world Celebrate May Day In Spain provocateurs and spies Will go out to roam The prison will be filled With political prisoners But a piece of red fabric hangs Even from the thickest grates On the fresh grave of Belojanis Someone placed a red flower Fathers, mothers, Sons, daughters, Soldiers, six year-olds Arranged into fours Or better still into tens! Wider, wider, wider The spinners of Łódz The dockers of Gdańsk Or better still in hundreds More, more, more! Peasants and workers a hundred thousands each! More, more. More! Peasants and workers A hundred thousand each! On this day with red flags, that socialist nerve system The world makes a fraternal sign: Peace —Victory —Redness A ship, an airplane, an automobile Together with us! With us! Soldiers of peace —join the march O f millions! We shall put an end to all scoundrels. Tear off the heads of hydras. Across Asia, Europe, America We carry the colour Red Black Negroes Yellow Chinese Brown Hindus - all red The banner is raised by the Russians Red in every land Red enhancing the streets Red must win Overcome the reactionary black! (J. Prutkowski, 1 Maja, “Express Wieczorny”, 1 May 1955) Newspapers announced in connection with the emergence of the Palace of Culture and the progress of the construction work, nearing its end: In ten years �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Warsaw will be the most beautiful city in the world (“Ex­ press Wieczorny”, 21/22 July 1954). Already in 1955 in a letter from Silesia Gustaw Morcinek, having toured the “Warsaw” cinema, the MDM, Marszałkowska Street and the Old Town, wrote: ... When I saw the Palace of Culture I thought Farona Kandego [a Silesian expletive]! Today Warsaw is already the loveliest town in the world (“Zycie Warsza­ wy”, 15 January 1955). The ceremonial opening of the Palace took place on 22 July 1955 in connection with celebrations of the state holiday of the People’s Republic of Poland. Three years ago we stood in this square with our Sovi­ et friends, builders (...) and together with the Soviet com­ rades we threw kopeks and groszy pieces into the still soft concrete for luck, according to an old builders’ custom (from a speech given by Prime Minister J. Cyrankie­ wicz, Palace Chronicle, 1955). The Fifth World Fes­ tival of Youth and Students took place in Warsaw in August 1955, thus making a specific contribution to experiencing the symbolism of the centre associated with the Palace, next to which assorted events, fes­ tivities, and the closing march-demonstration were held. Alongside information about the festival being attended by representatives of almost every nation in the world mention was also made of such symbolic accents as placing next to a clock, in the middle of a large circle with a diameter of 5,4 metres, a compass rose situated according to parts of the world (“Express Wieczorny”, 11 July 1955), while the banners of all nations were affixed on a mast at the corner of Jero­ zolimskie Avenue and Marszałkowska Street, near a granite signpost, (“Express Wieczorny”, 31 July/1 August 1955). The Palace of Culture became an es­ sential emblem of the festival - vide a special-occasion poster showing the globe and on it a map of Europe featuring in the centre the rising Palace; above, a white dove of peace soars, below - inscriptions: “Pax, Pokój, Frieden”, and underneath - three heads: pale with “European” features, yellow with slanting eyes, and black (cf. “Express Wieczorny”, 31 July/1 August 1955). The Palace of Culture seems to have been an ex­ traordinary place, the source of admiration and fas­ cination. Its descriptions and testimonies contain a conspicuous element of mirum (the marvellous). The ceremonial mood was embedded already in the ideo­ logical premises of the building, turning it into a sui generis holy site: The approach of a noisy group of citizens intending to enter the Palace of Culture and Science requires a democratic openness of forms to be fulfilled by the en­ trance porticos and portals, whose artistic message intro­ duced those entering to an elevated mood of anticipating the important experiences awaiting them (Jan Minorski, op. cit.). The visitors remained under a great impression of the Palace and faced it with admiration and fascina­ tion: During our tour it was impossible to examine every­ thing. Our heads are already spinning from an excess of impressions. We saw the enormous halls of the Museum of Technology (...). We walked on oaken stairs, touched profiled doorknobs cast in bronze, noiselessly shut behind us scores of splendid doors. We passed whole brigades of stucco masters, carpenters, and fitters. It seemed that all those people are caressing each fragment (Jerzy Ciszewski, Z tarasu..., “Express Wieczorny”, 28/29 July 1954). The microclimate is watched over by an invisible keeper protecting the interior against an influx of cold air. Special filters provide the whole building with fresh mountain air devoid of dust (“Express Wieczorny”, 1 January 1954). Fascination does not become obliterated with the passage of time; on the contrary, such experiences grew more vivid. The vulnerable adoration produced by the Palace was described by Kazimierz Koźniewski, who called the Palace the symbol of our times: When one and a half years ago I toured the interior the impression of space was not all that great. Today, its enormity simply overwhelms: I face this quantity of rooms full of helpless admiration. I have the impression that one can explore the entire Palace not more than once in a life­ time (Symbol naszego czasu, “Zycie Warszawy” , 2 May 1955). A t the same time, the Palace is a symbol of new rela­ tions between free nations (ibid.). This symbolic and sacral character intended by the authors of the Palace and its decorations was often ex­ pressed directly: (Director Motyka): I told engineer Sigalin that my res­ ervations pertain to the form of the allegories and that sym­ bols would be more appropriate. It is irrelevant whether they are to be portrayed with the help of angels or the mus­ es. For me they are all sculptures. We can depict PolishSoviet friendship as an angel bestowing a blessing, etc. (...) It is necessary to reflect whether certain abstract phenomena cannot be really expressed in any other way than only according to the conventions of the Baroque or the Renaissance. Everyone was struck by the fact that these sculptures are so old-fashioned while the Palace is thoroughly modern. (Colleague Wiśniewski): The sculptures must be dei­ fied and depict extraordinary figures. The Palace of Cul­ ture is not an ordinary residential house, but there is talk of featuring ordinary people. These must be metaphorically sanctified figures. (Director Motyka): You executed the statue Peace­ time Frontier —a girl wearing an ordinary dress, and still no one claims that she is a mere worker. This is a symbol, a synthesis of the convictions of certain people. This must be a synthesis of our times, and, simultaneously, sanctified. Otherwise, we would be forced to draw the conclusion that 101 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD we are incapable of creating new forms for sanctifying new times (Większego wyboru pozycji nie ma, “Res Publica” 1990, no. 3.) Experiences connected with the Palace interiors and symbolics also reflect its sacral dimension. The Palace tradition knows of numerous visitors behaving as if they were worshipping in church, as in the case described by Hanna Krall: (Mr. Klein, head of order-keeping services): A medical doctor is summoned, in my opinion quite incorrectly, to people kneeling, just like in church, in front of a bas-relief symbolising peace and prosperity. This enormous statue, dripping with gilt, shows a female symbolising the moth­ erland, a dove (peace), an ear of grain (good harvest), a child (motherhood), and many other symbols, and to all intents and purposes, as the Palace architect engineer Adamkiewicz says, no one really knows what it depicts be­ cause the builders did not leave any pertinent instructions. When behind the figure, further on, a door opens and a brightly lit hall is seen the mood becomes so splendid and uplifting that everyone feels the urge to kneel; why call the doctor immediately? (“Polityka”, 19 July 1975). Not only did the Palace spire draw the gazes of the local residents, fascinate, and attract but it possessed a specific magnetic force. This magnetism and sacral dimension of the Palace are evidenced by ... a portfo­ lio of “untypical correspondence” in the possession of Hanna Szczubełek, who keeps the Palace Chronicle. All sorts of letters personify the Palace, addressed as: "Dear Palace”, and make miscellaneous requests. Faith in power capable of resolving mundane needs is inter­ mixed with a sui generis symbolism of the centre - the Palace was envisaged as the seat of the government and the residence of Party first secretaries (probably due to associations produced by the Congress Hall). Here, all local and world issues converge and the cor­ respondence constitutes a unique votive body. Natu­ rally, the letters are full of symptoms of sheer pathol­ ogy (also in the more profound meaning of the word, i.e. suffering) and madness, which so often adjoins the sacrum. Apparently, the Palace, in the manner of eve­ ry sacrum, attracted also insanity. The correspondence comes from different periods; note that the last letter was written in 1989. Whenever possible, I add dates in parentheses. The best example of the sacral can be the convic­ tion that the Palace is the residence of Santa Claus; Ania from Sokółka wrote: Dear Santa, I know that you live in Warsaw on the uppermost storey of the Palace of Culture. Pay me a visit this Christmas and bring me an inflatable mattress. 2. Authors of the letters turned to the Palace for assistance in resolving property disputes: Dear Palace, help me: a neighbour has seized my balk.32 3. The omnipotence of the Palace of Culture was also connected with a conviction that it contained some sort of a special archive, a thesaurus of infor­ mation, as indicated by the address on one of the letters: Fortified Archive at the Palace of Culture, whose author, an owner of an old model of a Sona­ tina radio set, sought bulb wire unavailable on the market. 4. Belief in the demonic power of the Palace is re­ flected in a letter addressed to: The State Palace of Culture. Department of employment and destruction: Please destroy (...) and her three children, named (...). These superfluous people are condemned to be annihilated. Starve them as soon as possible. 5. The letters also include offers, with one of the authors proposing (1980): To the Director of the Palace of Culture. I, the above mentioned, inform that I am in the possession of items worth about half a million zlotys, all for sale, including a palace, a church and museum exhibits. (The letter also requests transport facilities since the objects do not fit into a passenger car). 6. The Palace of Culture was the addressee of an artist wishing to open a Museum of Matchstick Art, the only of its sort in Poland; the author, a winner of numerous prizes and with many accomplishments, includ­ ing, naturally, international ones, would like to win a world record in vertical construction and proposed to make a model of the Palace. 7. Here is Wanda TL, ready to work as: 1. A personal office boy of the Secretary General. 2. a flat-rate fee employee. 3. Chief of the Security Service of Poland. 4. a Polish TV collaborator (independent office boy) offering the following services: electronic protection of diplomatic outposts accredited in Poland and their resi­ dences..., electronic protection of foreign guests —heads od state, protection of international congresses and meetings in the so-called antipodes. 8. The author of a letter from Ząbkowice Śląskie asked for help concerning a lack of response to a pre­ vious letter on the same topic, which must have been seized by a mentally ill civil servant. I am not surprised that You keep such workers. Socialist youth as a whole suffers from mental disorders. 9. One of the letters is addressed to: First Secretary Comrade Edward Gierek —Congress Hall (and contains an invitation to the 1978 Poznań Fair). 10. The healing powers of the Palace or its special climatic properties were indicated in 1982 in a request for temporary accommodation. The author, on his way to Szczyrk to a Fund of Workers Vacation cen­ tre, asked whether for health reasons he could obtain accommodation for several years: I was at the Stalin Palace some ten years ago, but could not find out any­ thing since everyone was queuing up for food, “Trojka” was closed, all were hungry and drank scalding tea —quite unacceptable. I was, therefore, forced to send a letter to my son from the Palace post office telling him “what is happen­ ing at the Palace“. 102 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD 11. The Palace was also perceived as a centre of power, as in a letter addressed to: The Ideological President of the All-Russia Communist Party Bolshe­ viks of the Republic of Poland (1989), and containing sheer gibberish, starting with: On the eve of the third five-year plan ... 12. The letters also reflect an eschatological di­ mension and ambiance: To the Kind Government of the Palace of Culture I, Leo, Son of the First Creator, Write to You, the genuine Government, The great troublemaker will overturn the globe Since it is high time To send me part of my dues through a postman (...). 13. We also come across a complaint full of con­ cern and addressed to the Central Council of Trade Unions Congress Hall (1974), informing: Young people go coatless, and postulating to create a 5% unemployment Fund for citizens aged from 16 to 70. A negative response will cause war or an atom bomb raid against Warsaw, against which the ‘’Residents of Warsaw”, signed below, protest. 14. The file contains requests and selfless letters about scientific research, written by a retired profes­ sor from Gdańsk involved in conducting studies on the verge of physics and electrodynamics, particularly about lightning and the electrodynamics of the electron: since I would like to initiate a register of lightning strik­ ing the Palace of Culture and Science I ask for permission to install on the Palace an insulated spire, from which a concentric cable would be connected with a measurement apparatus on the highest storey of the Palace. A flat next to the observatory would be required due to night shifts and two full time employees. A female author of a letter addressed to: The P al­ ace of the Culture the Indian Sepulchre at the corners of Zielna, Wielka, Złota, Chmielna, and Śliska streets and Jerozolimskie Avenue (1976) sent a poem to an African tune, a song dedicated to the Warsaw Month: From Warsaw to Szprotawa One heart beats about our Warsaw Lovely Warsaw with its panorama! Here the picturesque Vistula flows by And the thirty-storey Palace of Culture stands. Our symbol and source of joy. A letter written in 1971 includes a poem about Lenin, with an obstinately recurring refrain: Although I am a Pole And precisely for this reason I worship and love the Great Lenin. The cited texts and evidence comprise predomi­ nantly a positive myth of the Palace of Culture and Science. Up to now, we omitted antithetical moods and experiences linked with the Palace, which create its sui generis anti-myth. On the other hand, the el­ 103 ements and contents of the positive myth extracted from the quoted texts do not correspond to antith­ eses according to the principle of a simple game of binary oppositions. If we were to make a list of val­ ues associated with the Palace and belonging to the positive myth, such as power, might, force, duration, luminescence, glow, light, truth, nativeness, harmony, life-giving force, friendship, love, youth, freedom, life, etc., it would be impossible to deduce from it, and arrange according to the principle of contrariness, a suitable anti-list composed exclusively of anti-theses. The same holds true for the anti-myth of the Palace, in which the dominating experience is horror accom­ panied by specific fascination. Only after taking into consideration both parts of the tradition can we see just how deeply the Palace combined both those in­ separable feelings of horror and fascination, charac­ teristic for the primeval experience of the sacrum. The Palace may be perceived as a profound unity of contra­ dictions: coincidentia tremendum et fascinosum. The above mentioned “bright” values of the Pal­ ace are closely connected with its ideological-propa­ ganda official message and only upon this level is it possible to observe the game played by those simple reverses and antitheses. The beauty of the Palace and its height were contrasted with the ugliness of “old tenement houses” or the ghastliness of capitalist sky­ scrapers. Owing to insufficient space I shall not delve deeper into this motif, but concentrate only on several synthetic examples. According to the propaganda-ide­ ological interpretation, the construction of the Palace delineated and established a new time, a new epoch, contrasted with the old. Just as Leszek Mech wrote in his poem: Once, history shared a national/ Gamut of dates stretched across fires/ Or love was stirred in the hearts of those longing for peace by an anaemic saint. / Today, it is not history or winged saints (...) Today, the people proudly / erect for the people (...) a construction of attained friendship. The same motif of new times and values offered by the Palace is to be encountered in a poem by Adam Ważyk: The walls of our architecture did not belong to us, palaces bonded by blood, the work of the poor, the Gothic of our toil the Renaissance accomplishment of the people, the Baroque erected for the lords, deformed tenement houses of a merchants’ democracy calculated to last a year, the house-phantom of the speculator, an inhuman style straight from a failed venture, without heart and beauty. �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Now, from the ruins there grows to become part of socialism, for day centres and libraries our Old Town Gothic, our Renaissance and Baroque, our unadorned monument, a fronton out of lace, as if just completed by embroiderers, above them, roof tiles dear to our heart shine differently... The construction and growth of the new, socialist Palace were contrasted not only with wartime devas­ tation but also with the downfall produced by capi­ talism. It has to be kept in mind, Edmund Goldzamt stressed, that: The creation of the Palace of Culture and Science started at a time when the nations of Western Europe ex­ perienced all the “blessings" of so-called American aid, and when after five years of the Marshal Plan they have already become acquainted with the outcome of such help: the liq­ uidation of entire branches of industry, a further rapid rise of unemployment, a pauperisation of the masses, stagnation and torpor affecting construction, the elimination of the po­ litical and economic independence of their countries (cf. E. Goldzamt, Wieżowce Radzieckie, Warszawa 1953). The socialist Palace connected with “pacific con­ struction”, peace, freedom, and life was juxtaposed against capitalism, imperialism, fascism, war, destruc­ tion, and death. Summing up these reflections let us turn to another poem by Tadeusz Kubiak, which not only contains this motif but also the probably most apt characteristic of the Palace enhanced with scarce plant hierophanies and allusive references to the sym­ bolic motif of the tree of life in the tradition linked with the Palace: It is socialism that builds despite death and crime. It is the nation that gives to a nation and man to man, what they had won during that October night. Like the hardworking gardener offering his son fruit grown in the Michurin manner. O n the side o f the anti-m yth. A growth..., and I would agree to forget all about Suvorov Embarking upon testimonies and documents com­ prising the negative myth of the Palace it is simply im­ possible to omit accounts in the diary of Leopold Tyr­ mand. On 1 February 1954 this first antagonist and determined oppositionist, an outsider highly sensitive to the rhythm of the social life of Warsaw, recorded: Merciless cold weather and people wandering across Warsaw absurdly wrapped against the cold, so that even the shapeliest female resembles a parcel. The sheer martyr­ dom of waiting for city transport: I suspect that an armed revolt against the regime, if it ever takes place, will start on tram stops in weather such as this. (...) The press drips with lackey tones writing about the "magnificent gift of the Soviet Union for Warsaw”. A skyscraper totally useless to anyone. If they had really wanted to send a gift they would have supplied several hundred tramcars. But then their intention is to make an impression and not to offer gifts, and for that particular purpose a skyscraper is just perfect. (Dziennik 1954, Warszawa 1989, p. 167). The unemotional and architectural interpretation proposed by Tyrmand once again accentuated the fas­ cination and horror merged in the Palace: Some see in it a Russian fist, others stammer with delight; the author also registered an attempt at taming (ridicul­ ing) this appalling gift: 13 February. Another exhibition of projects for the town planning and architectural solu­ tions of Stalina Square, the centre of future Warsaw. In the middle: the Palace of Culture and Science - this is its name —a gift from Russia for Warsaw. Some see in it a Russian fist, others stammer with delight. The people have named it “Peking” - which apart from an anagram contains a subtext: this was the name of a large tenement house thus described with scathing contempt in pre-war Warsaw, at the corner of Złota and Żelazna streets, the seat of backstreet brothels. It is easy to guess that from the moment when the construction was announced I was one of its most fervent opponents. As a would-be expert I skilfully criticised its size, anti-Warsaw scale, and bom­ bastic style. But. (...) The Soviet skyscraper with its lofty steel construction would have been passable as a power­ ful solid which, if it had been left alone and covered with glass, would have been of use and I would agree to forget all about Suvorov. When it received a ready-made facing the colour of beige sand I was not pleased, but the facade, colour, and texture looked good and acceptable. Then they started to add: a pseudo-Renaissance helmet tower topped with a spire, confectionary attics and crowning, motifs straight from Kazimierz on the Vistula, and pedes­ tals. This socialist realistic horror emerged in the very centre of the town in the manner of a growth on the nose of a drunkard. And now plans are made for a Polish show of socialist realistic imagination surrounding this Russian architectural dissolution (ibid., p. 210). Hence, even such an unruffled and decisive critic as the author of Dziennik and Zły experienced am­ bivalent and competing feelings and doubts produced by the Palace. Despite his categorical opinion: Where is the nationality of this architecture, why is it supposed to be Polish considering that its elements are at home both in Cadix and Helsinki? (ibid., p. 215), and despite the deep conviction about the madness of the whole idea: 104 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD The leitmotif of socialist realism in architecture —that, which is being built today is supposed to look, for the sake of the wellbeing of man, like something built yesterday, the day before yesterday, and four centuries ago - contains some sort of unconcealed madness (ibid., p. 211) Tyr­ mand shared qualms whether the Palace might actu­ ally become part of the city’s tradition: A town is a culmination. That which ages in it properly ages nicely. After centuries of serving ugly buildings be­ come inevitably beautiful and surrounded with something that we are accustomed to call an ambiance, a climate, a mood, a style; they gather strata of events and experi­ ences, individual and collective, which in time blend the decorations and details of the façade with contents of exist­ ence to yield inimitable monuments and symbols. (...) The creation of something new, which is supposed to look old, is domed to parody and kitsch. (...) Quite possibly, in a hundred years, communist gigantomachy, pathos "close to each man”, as they put it, the tawdriness of artificial orna­ ments, the medley of decorations, and thus nouveau riche and trivial wastefulness will become patinated with time, just like neo-Gothic skyscrapers in fin de siècle Manhat­ tan. We shall have to wait long for this to happen, and, furthermore, the outcome is by no means certain (ibid., p. 212). The notes in Dziennik are accompanied by an im­ age of the Place in Zły, in which Tyrmand, contrary to the “new” centre - Why are a pedestal and gravity to become the emblems and ambiance of Warsaw? (Dzien­ nik, p. 215) - attempted to conduct a remythicisation of urban space in which the largest square in Europe emerges from the chaos of conflagration and the bat­ tlefield of the construction site of a new skyscraper. The resultant Palace enlivens and stirs the memory of a city of the past. Since remythicisation is the topic of the above-cited study by Marta Zielińska we shall only note this function of the new and undomesticated Palace evoking the past, as well as yet another ironic name to be placed in its onomastic alongside the al­ ready mentioned “tuning fork”, i.e. “little finger”. It is simply impossible to walk around this town. The capital is being turned into a quarry. (...) Not to mention that little finger (...) - who needs such large houses?” (L. Tyrmand, Zły, Warszawa 1965, p. 165; cf. M. Zielińska, op. cit.) Playground of Satan The Palace of Culture appears occasionally in novels by Stefan Kisielewski (Przygoda w Warszawie, Podróż w czasie —the cover of the 1989 edition pub­ lished by Iskry features the Palace together with a red flag affixed to it as if to a mast), but the most complete interpretation is to be found in this author’s Cienie w pieczarze. Here, the Palace and the surrounding enormous and strange Defilad Square are the meeting place of lovers - the chief protagonist, Roman, who remembers the town and the world prior to their anni­ hilation, and Bluzeczka, a representative of an already new epoch - a place where (at the foot of the enormous thirty-storeys tall building) love turned into hatred, and which is compared to a tree: Each side of this square is different, since it originates from a different epoch of Warsaw; Roman deciphered in this variety history, just like the past of a tree is read from the cross-section of its rings, but for Bluzeczka this interpretation was totally un­ attainable (p. 123). Next to this micro-cosmic scale of the Palace inscribed into the love story, alongside the local history of the town, the Palace and the square reflect each other and the micro-history of this stretch of no man’s land, where borders, assuming that some sort actually existed, shifted in one way or another, stretched and shrunk as if they were made of rubber. Neither the West nor the East (p. 134). Kisielewski, as no one be­ fore, embarked upon a historiosophic interpretation of the Palace, seeking a specific logic of Chaos for the indefinite and chaotic moods creating and moulding the character of the site: It is here that this palace, a mixture of styles, a monster of naïve monumentality and tasteless ornamentality devoid of the instinct of exaggera­ tion, managed to defend itself quite successfully and even attained the significance and rank of a symbol. After all, if all sorts of things took place in this city since 1939, if all the madness and ordinary kinks of the East and the West ar­ ranged to meet here, if life became excessively strange and intends to preserve that state and in all respects grew even more embedded in it, then why should a G O D KNOWS WHAT, a symbol of eccentricity so curiously attached to assorted psychic and chronological worlds that it is impos­ sible to express it in brief or long worlds, not dominate in the centre of a sprawling square emptied in all directions (p. 181). For Roman the Square surrounding the Palace evokes, to an extent greater than for the protagonists of Zly, the memory of a town once crushed, and stirs and produces increasingly profound introspections: This place, which he, after all, had known for the past fifty years, now spoke to him suddenly because it became the site of his secretive walks with Bluzeczka. (...) It is impossible to deduce when the past or the present spoke to him, or which particular past since there were so many, ar­ ranged in strata and gathered vertically and horizontally, because Defilad Square was simultaneously a junk room and a synthesis, the old and the new, a mixture of vari­ ous sorts of the past and curious proposals formulated by the present. A tangle of traces and ciphers as well as the emptiness of whole districts razed to the ground. A peculiar place, the largest square in Europe and, at the same time, quite underrated! (p. 177). Each side of the square was different, and this dissimi­ larity grew across the decades and contained the curious and unique history of the town (p. 208). In Kisielewski’s historiosophic perspective W ar­ saw appears to be a special city, an under-appreciated 105 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD centre of the world, a genuine centre. It is in this un­ known (provincial) Warsaw that the cruel and the in­ sane dilemmas of the world were always understood more rapidly than the whole world was capable of doing, here Stalin, Hitler, and other great and merciless magi of the world were deciphered ahead of time (...). The Western world never understood that it is here, in Warsaw, that everything is known ahead of time, and thus it never ben­ efitted from this knowledge. Now, this was the scene of a historical comedy of totalitarianism, which the world treated quite seriously thinking that it is some sort of a peo­ ple’s revolution (...). Due to mistakes, one’s own or those committed by others, by the world, this was the scene of things that had never transpired elsewhere. After all, con­ trary to logic, Warsaw resisted all alone, and upon quite a few occasions, the surging tides of the East and the West (a turnstile antemurale!) (...) with a demonstration of si­ lent absence it greeted the parade of the victorious armies of Hitler; here, the largest number of Jews was murdered in history, here, the Germans set up a horribly crowded ghetto for 600 000 residents, here, in the autumn of 1944 a solitary battle was waged along two fronts: political with Russia and face to face with the foolish Germans fighting for their greater defeat, here, after the fall of the Uprising the whole population was driven out, the first such case in world history, and the town was left alone to itself and conflagrations (p. 209). The whole square, the streets, and the pavements wrote Józef Sigalin - all are built on a “tombstone” placed on the foundations of old basements, former houses inhab­ ited by thousands. This is a truth that we, the older gen­ eration, cannot forget (J. Sigalin, op. cit., p. 146). The awareness of this truth, however, was shared also by the younger generations. An English-language fanzine issued by a rock group in 1981 and displaying a graphic motif of the Palace declares: they all live in Warsaw, a city of lunatic Surrealism, a dead city, a city-cemetery, a city built anew but never revived. For the protagonist of Cienie w pieczarze the Pal­ ace and this strange square, that “sorcerer’s retort”, in which a frenzied history of art is mixed up with the past and the present, stirred memory and became the reason why in this strange square the old regained its youth and the new disclosed is hopeless barren old age. This is the Palace that chased the world of dreams to the other side of Marszałkowska Street, and this is the Square, which once and for all banished the world of old movie theatres: the “Apollo” and the “Stylowy” , those genu­ ine illusion cinemas together with their asylum of in­ ternational dreams, living side by side in the memory and interior of the protagonist together with images of Mae West, Jean Harlow, Franchot Tone or Gary Cooper, who existed and performed for all, accessible for a paltry fifty or eighty groszy, proof that in their dreams are not controlled or rationed. The Palace adjoins, and merg­ es with, images of unassuming Jewish shops, unkempt but full of commodities, an likeness of the Russian Or­ thodox church in Saski Square, and a scene, recalled from childhood, of the latter’s demolition, when several score men pulled a cable tied around one of the domes (...) the poor onion-shaped dome - so inadequately installed in its base, which cannot be said about the present-day Marx­ ist temple in Warsaw: sacrosanct and undeconstructable; it will stand and tower over the city for centuries to come. The Palace and the Square are located next to the church of All Souls in Grzybów, which during the Nazi occupation found itself within the closed ghetto, with images of empty gates and basements, where in the courtyards and on wooden stairs there lurks and sleeps the echo of old voices, the breath of murdered and forgotten Jews. The protagonist now sees this strange Square as a “Land of Wandering Love” (just like Spain, which in the imagination of Don Quixote appeared to be a land of knights errant, or rather erring) , and with time assumed a new name borrowed from the title of an old film: A Roundabout of Torment. No other book, with the possible exception of Mała Apokalipsa, had amassed so many epithets, invectives and derisive words addressed to the Palace. In Cienie w pieczarze the Palace of Culture is portrayed as con­ fectionary white, with jagged stalactites of ornaments (...) an artificial growth originating from nowhere, outside life, evolution, development and normalcy, similarly to two meaningless, nonsensical, and pretentious obelisks thrusting in front of the Palace in honour of an unknown victory; an enormously expensive whole, of little use; sup­ posed modernity, or a superfluous miracle; each column of outright elephantine thickness; simply "Russian Greece”; the nightmare of a pastry chef, as it was universally teased in Warsaw; a shiny spire straight out of Leningrad or, in other words, St. Petersburg; pure madness, and in addi­ tion free of charge to all, with fountains recalling a feudal folly imitated by the tsars of the North; socialist opium for the masses; a Marxist church of Warsaw; a gigantic piece of ugliness; a soulless Moloch devouring the town and covering half of the sky; a 300 meters-tall town hall, conspicuously devoid of all style; a symbol of a gigantic fracas; intentionally indifferent, whose primitive mixture and enormous lack of contents will continue to cry out for centuries in this largest square in Europe; surrounded with niches featuring sculptures depicting heroic workers (as a certain reactionary said: one really has to be a hero to work here); a Rhodes colossus of our times; a magic edifice raised by magi from the East, between whose glass and thus ostensibly invisible walls the old and the new will continue to hang around for centuries to come. Do those exclamations and strong words not reflect, as in curs­ es, the domain of the sacrum and, at the same time, an attempt at profanisation and desacralisation com­ mitted so as to tame the terrifying and inexplicable element of tremendum, an attempt opposing (and in this way revealing) its demonic might. On the other 106 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD extreme, this process of taming encountered derision, a spontaneously flourishing tradition of more or less scornful jokes about the Palace of Culture: "Small but in good taste", “The old Warsaw-Vienna railway sta­ tion in a state of erection" (cf. Z. Raszewski, Wstęp do teorii kawału, “Polska Sztuka Ludowa", no. 2/1990), “Little Polish architecture", “What is the most beau­ tiful place in Warsaw? - The thirtieth storey of the Palace of Culture. - Why? - Because the Palace of Culture cannot be seen from there". To the strains of the national anthem local jokers sang: What the alien power has given us, we shałł pułł down at night. A t the same time, it is characteristic that in the case of a such a critically inclined author we come across also contrary testimony of positive experiences and even specific beauty veiling the ambivalence of the Palace and the ambiance amassed therein; this is testimony of taming the Palace and its growing enrootment in the city: It no łonger annoys anyone, visitors like it, the panorama from the top storey is magnificent, the ground-floor stateły interiors are spatial and comfortable (....) On the upper storeys everything seemed to be mis­ conceived but the ground-floor halls featured representa­ tive grandeur and excellent acoustics. It became apparent that the enormous naivete of the very notion deprives it of all demonic features and renders it possible to make its close acquaintance on a daily basis. Finally, it is here that the protagonists find their asylum: The Palace was sur­ rounded by idyllic green lanes (...) why should Roman not drink beer at a stand in his favourite windswept and sunwarmed West Side - that, which is part of the landscape cannot be ugly and must discover its concealed beauty. By means of such a mental operation connecting com­ mon sense with imagination Roman removed from Defilad Square that unfortunate palace, whose stairs, balustrades, projections, and colonnade pavilions he pleasantly albeit unselfishly used. In Kisielewski’s book we find a con­ firmation of an already familiar phenomenon, a prac­ tice characteristic for numerous Varsovians screwing up their eyes and ignoring the Palace: How different it looked close-up —the square without the palace remained curiously beautiful (...) a real square and yet altered by efforts of the imagination. The same phenomenon of ignoring the Palace was scrupulously recorded by the oft-mentioned Marta Zielińska, who noticed that the Palace appears only six times in the works of an au­ thor strongly connected with Warsaw, namely, Miron Białoszewski: (...) In all of Bialoszewski’s prose the Palace together with the square are present upon six occasions, including three in passing: during a Sun eclipse, while getting into a bus at the square, and in a description of the sky, which as­ sumed an interesting hue exactly on the side of the Palace. The other three times are mere mentions albeit significant. Actually, they contain the whole quintessence of the Palace. We first come across it in a description of a certain Satur­ day in Marszałkowska Street: "(...) The Lord God rests in heaven, the Mother of God dries diapers on the Palace of Culture...". —At first glance, nothing of importance and yet such copious contents - Zielińska commented. - Or­ dinary white clouds near the spire bring to mind a home, perhaps somewhat largeish but suitable for Our Lady (M. Zielińska op. cit., p. 126). The other two important images are those of the Palace seen in a dream: Tadzio flying around the spire with Ania and someone else, and mention of fires breaking out in Warsaw: The Cedet shop, a bridge. What next? The Palace of Culture? Once again, the Palace considered against a back­ drop of the symbolism of the centre appears in a spe­ cial way as strong, permanent, and conspicuous - it is difficult to ignore it - but also as an unnoticed and strange centre around which there emerge not Order and Cosmos but Chaos or, more precisely, Order and Cosmos that is Chaos: Because it constituted, after all, an organic component of the town, that transit Warsaw for red armies on the move between Moscow and Berlin. Here one lives as if on a volcano, in a passage, on the eve; it is simply impos­ sible to exist outside history. Defilad Square was proof —a complex, style-less, periphery opened to four parts of the world, unprotected against the roar of trains and lorries, against menacingly chaotic motion, ostensibly urban but possessing something affiliated with Nature and spontane­ ous (...). Perhaps the alienness of the square, so vividly accentuated, is the outcome of a chaotic and haphazard process of someone putting things together (or rather no one or a coincidence of “fate", as working-class Warsaw was in the habit of saying), assorted elements of the past and the present, thus becoming a strangely monumental reference point for collective premonitions, hypotheses, and fears about the future? (S. Kisielewski, Cienie w piecza­ rze, p. 221, 223). 107 Axis M undi , the Valley of Josaphat, Golgotha Just as there is no Wyspiański without Wawel Castle so there is no Konwicki without the Palace of Culture, wrote Marta Fik (cf. J. Lerska /M. Fik/, Bardzo mala apoka­ lipsa, “Kultura niezależna", April 1990, no. 60, p. 53). A writer whom the palace hypnotises as if it were a basilisk - claims another opinion about Tadeusz Konwicki (cf. M. Zielińska, op. cit., p. 126). The Palace of Culture appears in Konwicki’s last film: Lava, a screen version of Mickiewicz’s Forefathers’ Eve, seen from Konrad’s prison cell and behind the Angel (played by Grażyna Szapołowska) walking among a crowd of pedestrians along the main passageway next to the Centrum shop­ ping centre, on the “’other" side of Marszałkowska Street. I am well aware of the fact that in view of the exist­ ence of assorted interpretation perspectives proposed by numerous scholars examining the writings of Kon- �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD wicki, such as Maria Janion, Jan Walc, Tadeusz Lubel­ ski, Marta Zielińska, and Anna Sobolewska, speaking about the Palace of Culture, or about any other motif without an opportunity for a more thorough consid­ eration of its inner-textual references and place within the entire oeuvre must result in an incomplete image. Even in the latter, however, and in a restricted ap­ proach to the symbolism of the centre, a problem of interest to us, the Palace still displays a multitude of meanings. Among their variability and evolution, ob­ served starting with Wniebowstąpienie, Jak daleko stąd, jak blisko and Mała Apokalipsa to Rzeka podziemna, podziemne ptaki, the classical structures of the symbol­ ics of the centre come to the fore in the most distinc­ tive and evident fashion. Upon numerous occasions emphasis had been placed on the oneiric or outright magical dimensions and ambiance of Konwicki’s writ­ ings and simultaneous immersion in concrete daily re­ ality, the author’s sensitivity to the concrete and the pulse and rhythm of daily life. Works by the author of Sennik współczesny are a combination of several cur­ rents and dimensions: absolute realism, oneirism, and magical qualities, and this is the reason why we may perceive in them an outright reflection and example of Lotman’s principle governing the tension between expression and the contents of the symbol, a situation in which the former belongs to a secular, open and dem­ onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral, esoteric and mysterious culture (cf. Y. Lotman, Symbol..., op. cit., p. 152). The secular, profane, mundane exist­ ence of realistically depicted contemporaneity, in the case of Konwicki with an extraordinary underpinning of the sacrum, does not lose any of its cosmic and sac­ ral dimensions. The same holds true for the Palace of Culture. The mentioned duality, so frequently record­ ed by the interpreters and exegetes of Konwicki, is still decisive for difficulties with the “classification” of his works. The author frequently complained about their reduction to a purely political dimension: One cannot look at literature exclusively through a prism of the poeti­ cal here and now. I am of the opinion that in my books it is possible to come across more permanent and universal strata (cf. M. Fik, op. cit., p. 53; cf. also Stanisław N o­ wicki, Pół wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Kon­ wickim, London 1986). On the other hand, Konwicki kept a distance towards attempts at enclosing his writ­ ings within the “’magical realism” formula. [This brings to my mind Marquez and South America, which I do not understand, cannot bear, and find totally foreign. I am a “Catholic Protestant’ for whom all is true and palpable (cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101)]. This is why while observing the presence of the structures of the symbolics of the centre we should al­ ways keep in mind the character of this literature with its Janus-like face, evading all classification. A t the same time, we have to remember the original testimo­ ny of its time, evidence of the contemporaneity con­ tained in Konwicki‘s works (I have in mind the already mentioned titles, spanning from Wniebowstąpienie to Rzeka podziemna) that could be described analogously to rejected “magical realism” as some sort of specific realism - HyperPRLrealism (PRL = People’s Po­ land), or more precisely, and not merely for the sake of easier pronunciation but also to capture the meaning of the described reality of People’s Poland - HyperPRLSurrealism . In all those works the Palace appears surrounded with an aura of festivity, an unusual time, a time of special tension, a time with eschatological dimension and ambiance, which for all the protagonists is simul­ taneously a time-rite of passage. In Wniebowstąpienie it is a desacralized holiday (the official harvest festivity) and a time of unrest caused by a new world crisis: The shops were emptied of all commodities already by noon, the army is in a state of battle readiness - something is in the air, perhaps they had already dropped the atom sausage, the town is full of pageants of "faux peasants” dressed in folk costumes: A huge group of Cracovians and Kaszubians poured down the main avenue to the accompani­ ment of the hoarse glissandos of an accordion. Many had the pale, bloated faces of city dwellers-civil servants. I was somewhat surprised that they were not ashamed of this masquerade (T. Konwicki, Wniebowstąpienie, Warszawa 1967, p. 13, further on: pages from this edition). The main protagonist awakens under a bridge with a bleed­ ing puncture in his head and suffering from amnesia; he cannot recall even his name and later his acciden­ tally newly met friends call him Charon. The first thing he sees is two inhabitants of Kurpie or Fishermen spitting across a rusty balustrade into the river. The Palace of Culture is an orientation point, a place where the protagonist has a date with an unfamiliar girl dressed up as a native of Łowicz-Opoczno; the whole plot takes place around the Palace, which is almost the lead protagonist of the novel. In Wniebowstąpienie (whose title is literally evoked by its German transla­ tion: Auf der Spitze des Kulturpalastes) the Palace of Culture is a central point, the axis and centre of the world, making possible a passage and a transition be­ tween three levels of reality: the underworld, the Earth, and Heaven. Above them hung a constellation of blood-red lights from the palace tower. Higher, there were only stars, a void of sparklers, the glimmer of an unknown, eternal campsite (p. 54). The “pyramid” towering over the city or the “red Christmas tree of the Palace of Culture” seen from afar in the manner of a cosmic tree is an axis encircled by ghosts and the dead. The author complained that apart from the political tissue no one seemed to notice that the plot takes place amidst the dead (cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101). Here, next to the axis, in this centre of the world, there is a passageway and an entrance to the innermost recesses of a subter­ 108 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD ranean inferno. Here begins a voyage to Hell under­ taken by protagonists with an unclear ontological sta­ tus (ghouls, ghosts, and vampires, like the lead pro­ tagonist with his numerous life histories, a potential writer feeding on the blood of someone else’s life and sucking out of reality as much as he possibly can): Be­ hind us the terrible trembling of the walls increased and resembled an earthquake. Mr Lilek tugged at something that resounded like a cast iron cover of a tomb. We set off into stifling darkness... (p. 40). The entrance to those subterranean labyrinths of the Palace resembles a se­ pulchral niche in monastic crypts. The journey to the netherworld, the land of death, the descent into the underworld, and the ascent to heaven along the verti­ cal axis of the Palace of Culture are accompanied by wanderings undertaken by the protagonists along the horizontal level of the town and the afore-mentioned East-West axis, a plunge into the inferno of the shady joints of Warsaw, a trip to the other bank of the Vis­ tula along the following route: the Poniatowski Bridge - the St. Vincent cemetery in the Bródno district - the two-level bridge - back via Krakowskie Przedmieście Street to the Palace of Culture, accompanied by a vigil next to the coffin of a deceased man, a stay in a speakeasy, and a night spent at a militia station. The motif of the labyrinth expanded by Konwicki in Wniebowstąpienie is closely intertwined with the All Souls’ Day and sepulchral motif. Descending into the Palace basement and making his way in the darkness, the protagonist seeks support and stretches out his hand to touch the wall: It’s a waste of time —he said. — We’re walking inside a long pipe. - What sort of a pipe? — God knows, even those who built it had no idea. You know, Misiu, how it is. Some guys dug a ditch, others brought the building material, still others poured the concrete and cov­ ered it with soil, while the designer vanished somewhere, like a stone cast into water, in other words, like a true in­ dividual among the collective masses. Only the deceased probably knew something. —What deceased? In the enor­ mous silence something resounded in the distance, resem­ bling bells stifled by a strong wind. —You know, Joseph Vissarionovich. This is a passageway from his times. Eve­ ryone already forgot about it because this detail is absent on city maps (p. 40). Konwicki introduced into Wniebowstąpienie a motif (subsequently expanded in Mala Apokalipsa and Rzeka podziemna) kept alive in the folklore and tradition of post-war Warsaw and re­ lating to underground corridors and passages between the Party Central Committee and the Palace of Cul­ ture, a system of nuclear bomb shelters. Just how deep­ ly was this motif embedded in reality and not merely a theme of the folklore tradition of legends and stories belonging to the backdrop of the symbolism of the centre of the world was evidenced by the dramatic events of the Romanian ’89 revolution, disclosing a whole subterranean town in the centre of Bucharest. 109 In Poland too, the presence of underground interiors under the Government Stand in Defilad Square was not mentioned until after 1989, when it was proposed to open there an underground café; up to that time it was a strict secret kept by censorship. I’ll interrupt you because I want to say —confessed the writer —that my tragedy consists of the fact that I am simply a realist. After the publication of Mała Apokalipsa for eight months the route from café “Melodia” (before: “Paradis”) to the Central Committee was out of bounds. Everything was dug up. When Wniebowstąpienie appeared I received a phone call from someone who I suspect worked for the se­ curity service, pretending to be a Polish philologist wanting to know whether I possessed a plan of the underground part of the Palace of Culture. In other words, my emotion­ alism contains some sort of a rational core. (...) There is something real and genuine in what I write. I describe Warsaw the way it really looks like. This is a town of dead­ end streets, a town-cripple full of dumps, passageways, and dens teeming with drunks and drug addicts. Below my house there is a fifteen-storey bomb shelter. And you tell me that this is an abstract vision of a labyrinth (cf. S. N o­ wicki, op. cit., p. 142). The protagonists making their way in the dark subterranean interiors of the Palace finally reach a sanctuary cum junk room from an ep­ och described in Tyrmand’s diaries and rapidly becom­ ing part of a past doomed to oblivion: We found our­ selves in an interior as high as a church and windowless. Old ladders, buckets, broken banners, some sort of fabric stretched on frames facing the wall. Lilek opened a white door and I saw an enormous, magnificent toilet. (...) Full of sophisticated columns and almost Baroque stucco, it was neglected and on the washbasin I noticed a thick layer of black dust (p. 41). In the closing sequence of Wniebowstąpienie the protagonist, in the wake of all his adventures and mishaps, after working in a cold stor­ age room resembling a morgue where he carried enor­ mous slabs of meat; after a visit to a church while holding a parcel full of animal hearts received as pay­ ment for his work; after an almost ritual purifying bath in the fountain in front of the Palace, takes the eleva­ tor just before the break of dawn and rides to the top storey where all the ghosts, phantoms, and the dead encountered that night had already gathered. Once again, the Palace discloses its concealed, indistinct, and sacral nature and ambiance: Misiu, you’re depart­ ing through purgatory. Tomorrow you’ll see God... I don’t know why I went to the hall where enormous figures made of stone stood (...) Three brightly lit lifts invited me in the manner of cathedral confession stalls (p. 233, 235). The space stretching around this cosmic axis of the Palace, that murky centre of the world, that aged obelisk dam­ aged by the passage of time - featuring blackened brass names of distant capitals, with many letters missing; only the numbers of kilometres separating us from those towns were untouched; the collectors honoured the brass num- �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD bers - is the site of final accounts and Judgement Day. The Palace resembled the Valley of Josaphat. A curious light, extremely dense and amber-coloured, illuminated the Palace pedestal. The structure of the Palace outlined in Wniebowstąpienie and envisaged as the centre of the world, was developed in successive Konwicki stories and close-ups. The Palace changes, its portrayal is dynamic, but the basic core of the structure remains invariable. An amazing construction, a source of mul­ tiple associations, Charon, ghosts seeking a passage to the other side: We have to go back. —Go back where? —What do you mean: where? To return there or there? Marta Zielińska interpreted the edifice according to the Romantic tradition: Around it soars a spirit before departure to the unknown, here is the station between this world and the other, a caricature of a chapel of sorts, where the Seer celebrated his rituals. Here, the Palace plays a part totally unforeseen by its builders: a cross between a man-eating monster and a haunted Gothic castle. The Palace deciphered by Anna Sobolewska in the light of the initiation rite, that grotesque axis of the world, appears to be a place of incomplete initiation into death and suffering, where transcendence is cheap and full of holes, just like the whole reality of People’s Po­ land. This reality cannot be redeemed in any way (W. Sobolewska, Współczesna powieść inicjacyjna: Tadeusz Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, “Twórczość” 1991). Even in such an interpretation and reality, im­ ages from this range of the profanum mysteriously touch the sacrum and demonstrate their concealed purification force. In Mała Apokalipsa the crumbling Palace is not only desacralized but cursed by almost all sides, a statue of pride, a statue of servitude, a stone cake of warning, for­ merly a source of fear, hatred, and magic horror, a cosmic shed erected vertically, an old outhouse devoured by fungi and mould, forgotten in the middle of a Central European crossroad, a terrifying tumulus, a wilderness, and turns into an artificial altar, a site for self-immolation: I was preceded along this path by Buddhist monks, a certain Czech, some Lithuanians, all on their way to the pyre. I was preceded by people of assorted races and religions walking along this fiery route. The Palace turns into Golgotha: I have a terrible urge to tempt fate. So much that I can feel the flesh on my back crawl. And then we shall meet, right? I‘ll be waiting for you some fifty kilometres directly above the spire of the Palace of Culture, there where our atmosphere, our pleasant earthly existence, comes to an end. But you will not do this, because 2 000 years ago a certain Aramean said to his cruel contemporaries: “In­ stead of slaughtering a lamb, a neighbour or your brother, make a sacrifice of yourself”. I contain seven atoms of the Antichrist but you —at least 77. - He took a brick from my hand and weighed it in his hand. —I shall take this as a souvenir. (...) Perhaps you’re hungry, I have two lumps of sugar. —What are you talking about? —I should wipe your face with a piece of cloth, but I don’t have one. —Was this the last station of our passion? —Yes, we’re facing the sac­ rificial altar. - He pointed to the iconostasis of the palace reaching the sky and white in the snow flurry. In Rzeka podziemna the image of the Palace-Golgotha appears briefly before the suicide committed by Siódmy with the assistance of natural death: The great Square opened up before him. In the centre stood that famous Palace, a souvenir of Joseph Vissari­ onovich. It stood immersed almost halfway in clouds or ac­ tually in a single huge cloud... Siódmy suddenly experienced absurd relief. This enormous amount of air, free space, the grey sky, which before evening will split above the horizon showing a red glow, and those black jagged clouds halted in their wild rush, the same as those that appeared above the horizon when Christ was crucified. 110 Endnotes 1 Owing to insufficient space I have not included a com­ plete bibliography, which I managed to establish in the course of surveys, and present bibliographic information about used sources in the text. I would like to express my thanks to Ms Hanna Szczubełek, who rendered availa­ ble material in the Administrative Head Office of the Palace of Culture and Science and made it possible to for me to work for several days in her office. Using the Chronicle I was able to reach in the course of further surveys less known sources (cf. n. 22). 2 Mention is due predominantly to the film by Tadeusz Konwicki: How Far Away, How Near. The Palace also appears in this director's Lava and plays a considerable part in Grand Picnic, directed by Krzysztof Rogulski (cf. Bożena Sycówna, Raj odnaleziony, (in:) Film i kontekst, Warszawa 1988, pp. 55-83); cf also: Labirynth, a film directed by Andrzej S. Kałuszko (“Filmowy Serwis Prasowy” 1-31 December 1988); the film by Piotr Łazarkiewicz: Soc, shot on the margin of an exhibition of socialist realistic art, contains a special effects scene showing the Palace of Culture being blown up. Great joy for the eyes, wrote Tadeusz Szyma (cf. “Tygodnik Powszechny” no. 22, 28 May 1989). 3 Cf. sprayed-on graffito showing a foot wearing a large “punk-style” shoe and kicking the Palace of Culture, which I saw on the wall of the “Iluzjon” cinema in October 1990, and which was used as an emblem and graphic motif in the fanzine of the ”Brygada Kryzys” band, no. 0, Warsaw, August 1981 - I owe the latter information to Ryszard Ciarka. 4 Cf. Dom we współczesnej Polsce. Szkice, ed. Andrzej Siciński and Piotr Lukasiewicz (in print) - the outcome of a years-long research programme and a conversatorium conducted by the authors in the Institute of Philosophy and Sociology at the Polish Academy of Sciences (IFIS PAN); the publication contains, i.a. Andrzej Siciński, O idei domu i jego roli w Polsce; Anna Zadrożyńska, Ludzie / przestrzeń domowa. Przyczynek do antropologii schronienia; Jan Prokop, Dom polski; Piotr Łukasiewicz, Dom jako społeczne minimum. Spojrzenie na okres okupacji niemieckiej w Polsce; Michał Boni, Funkcje życia domowo-rodzinnego w doktrynie komunistów polskich (1945-1950); Danuta Markowska, Dom - twierdza tożsa­ �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 mości; cf. material from the I international conference: “Home: Its Contemporary Material, Social and Value Aspects”, Zaborów, Poland, 11-13 October 1990, orga­ nised by A. Siciński and P Lukasiewicz, in the Department of Lifestyle Studies IFiS PAN. Witold Rybczyński, Home. A Short History of an Idea, Viking Penguin Inc., New York 1986. Initially, Rybczyński intended to build only a shed for a boat, but then in order to be able to spend the night there it was necessary to make some sort of sleeping arrangement, add a kitchen, a work room, etc. and in this way instead of a hangar he erected a home; this process of a gradual construction of a home became the source of meditation, reflection, and subsequently stu­ dies on the idea of the home. Clifford Geertz, Być tam, pisać tu, “Ameryka”, winter 1989, p. 60. James Clifford, The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography. Literature and Art, Harvard University Press, Cambridge, Mass. and London, 1988. Ibid., p. 9, 13-14. Jadwiga Siemaszko, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, “Polska Sztuka Ludowa” 1989, no. 3, pp. 177-181. Clifford Geertz, op. cit., p. 62. Jacek Olędzki, „Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych, “Polska Sztuka Ludowa” 1987, no. 1-4, pp. 142-149. Ibid., p. 142. Clifford Geertz, op. cit., p. 63. On this differentiation, derived from Dilthey, between comprehension and explanation cf. James Clifford, op. cit., p. 22, 36 sqq., where the author, accepting the gene­ ral stand claiming that ethnography is an art of interpre­ tation, an interpretation process and not an explanation, presented the pertinent discussion conducted in con­ temporary anthropology; cf. also on this differentiation: Gerardus van der Leeuw, Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, London 1963, pp. 5-6; idem, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, pp. 717-719; cf. comments by Y. Lotman about the symbolising and desymbolising reading of texts: the former makes it possible to read texts or their particles as symbols, which in their natural context were not intended for this sort of reception. The latter transforms symbols into commonplace communiqués; Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, p. 152. Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?, “Polska Sztuka Ludowa” 1990, no. 1, p. 50. Cf. M. Eliade, Doświadczenie Labiryntu, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3. Cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia. Warszawa 1970; idem,Traktat o historii religii, Warszawa 1966, pp. 361­ 379. M. Eliade, Sacrum... , op. cit., p. 78. On the polysemantic and multi-dimensional nature of the symbol cf. “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3; here, an extensive bibliography. Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 151-154. Apart from a source survey I made use of the Palace Chronicle arranged by Ms Hanna Szczubełek and a col­ lection of untypical correspondence and poems, compri­ sing an appendix to the Chronicle; not in all cases was it possible to establish the place of the publication of 111 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 particular texts. The absence of more exact bibliographi­ cal data denotes that the given text originates from the above collections. Clifford Geertz, op. cit., p. 62. The situation is rendered even more complicated by a philosophical statement made by the former Prime Minister of People's Poland at a reception held at the “Holiday Inn” upon the occasion of a promotion of a book written by the former First Secretary of the Polish United Worker's Party Edward Gierek. The quotation comes from Polish TV: “Sometimes reality becomes fic­ tion, and fiction - reality”. This and subseqent emphasis - Z. B. On the symbolic of axis mundi cf. M. Eliade, Brancusi i mitologia, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 181­ 182. This comparison reflects Rudnev's European stance and greater sensitivity in contrast to the remaining members of the Soviet team: ...These people were in the West for the first time! Only old Rudnev had been in his youth in Warsaw in 1913. He recalled this fact (cf. J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 2, p. 428). Marta Zielińska, Największy Plac w Europie, “Kronika Warszawy”, no. 4/1989. On the significance of this film in the cinematic oeuvre of T. Konwicki and a more detailed analysis against the background of the motif of the home in the Polish cine­ ma cf. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci, in: Film i kontekst, Warszawa 1988, pp. 151-203. Cf. scenario of How Far Away, How Near, in: T Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe. Warszawa 1973: I do not know why I remembered this for the first time in my life, the memory of a person carried to Hell. Now I think that he could have been slowly ascending to Heaven. T Konwicki, Ostatni..., op. cit., p. 250. During my survey I did not come acrosss this note and thus cite it after: Mariusz Szczygieł, Kochany Pałacu, “Na Przełaj”, 10 September 1989. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76225c5fe9fd238a8264562b19f58639.pdf 7dba41ddd670d62931e2d929a7bd7278 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2455 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2279 Title A name given to the resource Reklamowy smak raju: między archetypem a historią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.73-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Reklamowy smak raju: między archetypem a historią Dariusz Czaja Reklama telewizyjna już na dobre zadomowiła się w naszym życiu codziennym. Tworzy ona istotny fragment otaczającego nas „pejzażu semiotycznego". Staje się coraz bardziej agresywną częścią wciąż zmieniającej się ikonosfery codzienności. Pojedyn­ cze kadry, jak i rozwinięte historyjki reklamowe tkwią już mocno w magazynach naszej pamięci. Reklamowe hasła funk­ cjonują powszechnie w języku potocznym: bądź to jako dosłow­ ne cytaty, bądź jako ich prześmiewcze trawestacje i parodie. Reklama, jak wiadomo, chętnie odwołuje się do gotowych, już istniejących wzorców, konwencji, obrazów, symboli, stereoty­ pów. Toteż dziwić może, że etnolodzy tak bardzo uwrażliwieni i wyczuleni na ich obecność w różnych sferach kultury, w nikłym jak d o t ą d stopniu zwracali swoją uwagę na twórczość re­ klamową. A przecież nawet niewinnie brzmiący slogan, jak choćby ten, reklamujący pewną m a r k ę kawy, który przekonuje nas, że zawiera ona „wszystkie tajemnice A r a b i i " , to gotowy temat antropologicznego studium. Mówiąc o reklamie z reguły podkreśla się najmocniej jej perswazyjny charakter. Wskazuje się na to, że cynicznie żeruje ona na odbiorcach, wykorzystując utrwalone w ich głowach skojarzenia oraz językowe i wizualne klisze. To prawda. Ale reklama reklamie nierówna. Badacze zajmujący się profesjonal­ nie reklamą dostrzegają to wewnętrzne zróżnicowanie komuni­ k a t ó w reklamowych. Zastanawiają się nawet, czy w niektórych przypadkach mamy do czynienia z perswazją czy ze sztuką. Ściślej: jeszcze z perswazją czy już ze s z t u k ą . Etnologowi, przypatrującemu się reklamowym obrazkom nieuzbrojonym okiem dyletanta, obce jest tego rodzaju hamletyczne rozdarcie. Nie musi interesować go artystyczny wymiar reklamy, nie musi też ubolewać nad jej niskim nierzadko poziomem intelektual­ nym. Sfera wartościowania i estetycznej oceny, powiedzmy to wyraźnie, nie powinna interesować go wcale. T y m natomiast, co winno zajmować go przede wszystkim jest reklama rozumiana jako „ t e k s t " kultury. Jako obszar znaczeń. Jako przestrzeń kreowanych i sugerowanych sensów. Jako drobny fragment znacznie większej całości historii kultury. Tak właśnie, z o g r o m n ą intuicją etnologiczną, postąpił Leo Spitzer w błyskotliwym studium poświęconym amerykańskiej reklamie. Dostrzegł w niej realizację tego, co w obszarze niemieckojęzycznym określane jest jako Gebrauchkunst, sztuka stosowana, użytkowa, należąca do ustalonego p o r z ą d k u co­ dzienności. T y m , co przede wszystkim zaskakuje w artykule Spitzera, jest przyjęta przezeń postawa. Oto bowiem uznany filolog, wykorzystujący z powodzeniem swoją metodę exp­ lication de texte przy interpretacji wielkiej sztuki, tym razem zastosował ją do analizy banalnego plakatu reklamowego. Tak tłumaczy powody swojej decyzji: „Będę się starał analizować tę reklamę tak, jak poemat św. Jana od Krzyża albo list Woltera, to znaczy w s p o s ó b nieuprzedzony. Wierzę bowiem, iż ten typ sztuki, choć jego ranga jest bez p o r ó w n a n i a niższa niż ranga tekstów zazwyczaj analizowanych przez badaczy, także tworzy 'tekst', w którego słowach, chwytach literackich i rozwiązaniach graficznych kryje się duch naszego czasu i narodu - a więc sens, który jest niewątpliwie unmittelbar zu Gott. K t o chce zrozumieć współczesność, musi zrezygnować z niechętnej lub wyniosłej 1 2 wobec niej postawy. Współczesność zaś zasługuje na refleksję w nie mniejszym stopniu niż przeszłość." Św. Jan od Krzyża i reklamowy obrazek - oto miara mentalnego przełomu! Przedmiotem zainteresowań Spitzera stał się plakat reklamu­ jący kalifornijskie p o m a r a ń c z e marki „Sunkist". Z wirtuozerią analizuje on chwyty poetyckie (tak - poetyckie!) zastosowane w towarzyszącym wizji plastycznej sloganie reklamowym ( „ F r o m the sunkist groves o f California. Fresh for you"), umieszczając je na tle nie stroniącego od przesady języka poezji barokowej. Odkrywcze uwagi poświęca znaczeniu zaimka „yo u " („choć znaczenie takie może się k o m u ś wydać urojeniem, a p r ó b a jego uchwycenia zajęciem j a ł o w y m " ) , który tak często pojawia się w tekstach reklam, wiążąc go, między innymi, z językiem kazań w kościele protestanckim, z formą bezpośred­ niego, personalnego i zarazem bezosobowego - angielski wyko­ rzystuje tu znakomicie dwuznaczność zaimka „ y o u " - zwracanie się do wiernych. Wykazuje podobieństwo szczególnego sposobu eksponowania głównego obiektu reklamy (w analizowanym plakacie była to gigantyczna, umieszczona na pierwszym planie, szklanka z sokiem p o m a r a ń c z o w y m na tle gór - układ rażący brakiem proporcji) do techniki średniowiecznego obrazowania, z właściwą jej perspektywą ideową, a nie linearną - zgodną z prawami widzenia. D o sztuki średniowiecznej odnosi również chwyt opierający się na powtarzaniu w celach dydaktycznych podstawowego motywu (w plakacie był to motyw pomarańczy, którego wizualnym wyrazem stał się pojawiający się czterokrot­ nie kolor pomarańczowy). 3 4 W ostatniej odsłonie artykułu, znakomity filolog pokazuje zakorzenienie analizowanego plakatu reklamowego, ale i re­ klamy jako zjawiska, w kulturze amerykańskiej: „ R e k l a m a jest bowiem dziełem Ameryki; tu się ukształtowała, tu rozwinęła i osiągnęła nie znaną gdzie indziej intensywność." W istocie; reklama jest ubocznym produktem kapitalizmu pojmowanego nie tylko jak struktura ekonomiczna, ale przede wszystkim jako formacja ideowa. Odwołując się do klasycznych prac Webera i Troeltscha, odsłania Spitzer kalwińsko-deistyczny podkład działalności reklamowej. Wskazuje na istotny dla niej kom­ ponent protestanckiej proweniencji: „mentalność kaznodziejs­ k ą " , z jej przekonaniem o tlącej się w każdym iskrze rozumu, którą wystarczy jedynie pobudzić, aby pouczona jednostka pięła się k u coraz wyższym piętrom doskonałości. Dysponent reklamy przywdziewając szaty kaznodziei wskazuje drogę. Konsument zaś, przyjmując rolę napominanego wiernego, zmierza w stronę regularnie obiecywanego szczęścia. 5 Pełną erudycyjnych uwag analizę Spitzera, przypominam na wstępie tych rozważań z trzech p o w o d ó w . 1° - filologiczna w punkcie wyjścia metoda znakomitego uczonego, w trakcie drobiazgowych analiz niepostrzeżenie przechodzi w lekturę znaczeń do złudzenia przypominającą postulaty przypisane wcześniej podejściu etnologa, m o ż n a by nawet p o t r a k t o w a ć ją jako modelową ich realizację. 2° - wskazuje ona dowodnie, że za pozbawionym większego sensu „ t e k s t e m " reklamowego plaka­ tu, tkwią wcale poważne treści. 3° - temat główny analizy Spitzera - plastyczna, ale i retoryczna wizja ziemskiej szczęśliwo- 73 t �ści - będzie również motywem centralnym analizowanych dalej reklam. Stwierdzenie, że reklama kreuje świat szczęścia nie jest zapewne tezą przesadnie odkrywczą ani nazbyt kontrowersyjną. Interesujące jest natomiast to w jaki sposób reklamowy komuni­ kat tego dokonuje, jakich środków używa, do jakich obrazów i skojarzeń odwołuje się w dziele stworzenia wizji doskonałości. Sięgnijmy zatem do paru przykładów wybranych ze standar­ dowej telewizyjnej oferty, tych, które realizują - każdy na swoją modłę - podstawowy imperatyw reklamowej twórczości. Oto soczyście zielona trawa. W tle, zraszany deszczem leśny zagajnik miękko zlewający się z kolorem podłoża. W takiej scenerii znalazły się. zastygłe w pozycji „ p o m n i k o w e j " , dwie marmurowe figury. Postać kobieca i męska. Na razie nic o sobie nie wiedzą. Po chwili na wyciągniętą k a m i e n n ą dłoń kobiety zaczyna łagodnie spływać zielonkawy płyn. Ręka ożywa, a w ślad za nią cały posąg, jakby na prośbę niewidocznego na ekranie Pigmaliona. Marmurowe ciało posągu przechodzi pra­ wie niepostrzeżenie w lśniące kroplami wody ciało kobiety. Po k r ó t k o trwających ablucjach wręcza ona kuszącym ruchem opakowanie płynu, nieświadomemu swej roli w tej scenie uwodzenia, kamiennemu mężczyźnie. (Czyżby Galatea i Ewa w jednym?) K o ń c o w y napis: „ N o w y Palmolive - balsam pod prysznic". I tu suspens: nie wiemy bowiem co stało się dalej. Możemy jedynie domyślać się finału tej niedopowiedzianej do końca historii. Zaklęty w kamień mężczyzna powtórzył zapewne wyczyn swej posągowej towarzyszki i ożywszy, obmył swe ciało w ożywczym balsamie. Po czym żyli długo i szczęśliwie... Otoczenie w jakim pojawia się kamienna para przypomina pejzaże Poussina. Jeden z jego obrazów Wiosna albo Raj ziemski przedstawia nagą parę zatopioną w zielonych zaroślach. To klasycystyczny pejzaż idealny. Obrazy Poussina - to ciekawy przykład przenikania idei pomiędzy różnymi dziedzinami sztuki - zalecane były jako wzorcowe dla powstającego w X V I I I wieku ogrodu angielskiego. Pojawił się on jako reakcja na sfor­ malizowany, rażący przesadną geometryzacją przestrzeni i wizu­ alnym wyrachowaniem ogród francuski. Ogród angielski starał się możliwie wiernie naśladować naturę. Jego projektodawcy starali się połączyć „sztukę Boga" j a k ą była dla nich natura z ingerencją człowieka. Jeden z entuzjastów tego stylu ogrodo­ wego, francuski poeta Delille zalecał - co dla nas interesujące - by nie przeładowywać ogrodu budowlami, doradzał nato­ miast, aby eksponować posągi antyczne. Trudno się dziwić: klasycyzm z nabożeństwem odnosił się do wszelkich starożytno­ ści. Nie przypadkiem wskrzeszono wówczas jedno z ważniej­ szych antycznych wyobrażeń: mit złotego wieku. Poussin malu­ jąc swoje płótna miał w pamięci Wergiliuszową Arkadię, krainę obfitej roślinności, wiecznej wiosny i nieustającego czasu miło­ ści. Oto fragment I V eklogi - apostrofa do boskiego dziecka, które jest obietnicą mającego ponownie nadejść złotego wieku: 6 „Bluszcz pełzający swobodnie, nard rozkwitły, radosne Akanty i nenufary - to będą pierwsze podarki, Które, c h ł o p c z y k u , przyniesie ci ziemia, pługiem nietknięta. I nieco dalej: ... K w i a t ó w ł a g o d n o ś ć otuli twoją kołyskę, A w ą ż zdradziecki przepadnie i uschną zioła trujące, I wszystkie łąki napełni w o ń asyryjskich b a l s a m ó w . " 7 W naszym obrazku reklamowym, będącym połączeniem fragmentu angielskiego ogrodu z poussinowskiem pejzażem arkadyjskim, nie odnajdziemy nawet cienia melancholii, tej elegijnej zadumy, która stała się udziałem pasterzy ze słynnego obrazu Poussina, pochylających się nad grobowcem z inskryp­ cją, tak wnikliwie zinterpretowaną przez Panofskiego. Cóż, kiedy ciało wchodzi pod prysznic, nie ma czasu na myśli o przemijaniu; jego świadomości nie dosięga, najzupełniej niestosowne w tym miejscu - „et in Arcadia ego". 8 74 To jednak nie natura jest głównym obiektem reklamy „Palmolive", ale właśnie ciało. Ciało zmienione w posąg, aby unaocznić dokładniej cel przebywania pod prysznicem z konser­ wującym balsamem w dłoni. Po umyciu w balsamicznym płynie nasze ciało pełne wad i niedostatków stanie się gładkie, lśniące, proporcjonalnie zbudowane jak antyczna rzeźba. Powiedzmy mocniej: zmieni się w dzieło sztuki, w obiekt odporny na destrukcyjne działanie czasu. Interesujące, że rzeźba antyczna (lub ściślej: przedmiot, który j ą imituje) bądź jej fragment stają się w reklamie wręcz synonimem sztuki ucieleśniającej nie­ przemijającą i dotykalną doskonałość. R e k l a m ó w k a jednej z firm elektronicznych informuje, że „Finlux to więcej niż telewizor, to dzieło sztuki", a w ekranie jednego z pokazywanych odbiorników pojawia się głowa bliżej nieokreślonego, greckiego (?) posągu. Użycie w reklamie sławiącej powaby ciała rzeź­ bionych postaci daje i ten efekt, że przywołuje na mocy mechanicznych skojarzeń cały zestaw zgranych, pseudopoetyckich p o r ó w n a ń i metafor - „alabastrowa s k ó r a " , „posągowa piękność" itp. - co pozwala wzmocnić jeszcze od strony językowej siłę rażenia obrazowego komunikatu. Reklama balsamu „Palmolive" przypada na moment w his­ torii ciała szczególny. Oto bowiem współczesne ciało stało się obiektem, niespotykanych na tak o g r o m n ą skalę w ubiegłych wiekach, zabiegów odmładzających, konserwujących, pobudza­ jących jego witalność. Ciało zmieniło się w przedmiot kultu. Z niezliczonych salonów piękności, gabinetów chirurgii plas­ tycznej, sal masażu rozlega się, zwielokrotnione o g r o m n ą liczbą poddawanych zabiegom ciał, wołanie: „Verweile doch! D u bist so Schón!" Współczesne ciało Faustem podszyte już wie, że starzenie się nie musi być frustrującą koniecznością, ale że zdając się na osiągnięcia medycyny i przemysłu chemicznego można skutecznie o tym, wydawać by się mogło nieuchronnym, proce­ sie zapomnieć. Starość została usunięta z wyobraźni zbiorowej. Nie przystające do faustycznych aksjomatów współczesności zwiotczałe ciała straszą już tylko w domach spokojnej starości. W świecie kultury masowej króluje młode, najlepiej nagie i jędrne ciało: „Młodości wiecznie naga! Nagości wiecznie młoda!". Posągowe ciało z reklamowego obrazka staje się obiektem pożądania. Reklama dowodzi przy tym, że odległość między ciałem rzeczywistym a ciałem idealnym rozciąga się co najwyżej na wyciągnięcie ręki. Tej ręki, która w naszej reklamie skrapia ciało balsamem. Wystarczy tylko chcieć a ciało poddane nacis­ kowi woli zmieni się w marmurowe bóstwo wiecznie kwitnące i młode jak arkadyjska roślinność. Interesujące, że tę jedną z głównych obsesji współczesności, reklama „Palmolive" umie­ szcza w starych, antyczno-klasycystycznych dekoracjach. Przejdźmy do kolejnego przykładu. Naga para skryta w gałę­ ziach drzew. Kobieta sięga po rosnące na jednej z nich jabłko. Nagle blask oślepia jej oczy i kieruje wzrok w stronę zwiniętego na dachu samochodu, mieniącego się kolorami, węża. I wówczas spostrzegli oboje, że pojazd, który stał przed nimi był lśniący i piękny. I nie ociągając się podążyli w jego kierunku. I z pro­ miennym wzrokiem, zdumieni nagłym ciała odzianiem, pewnie ruszyli przed siebie. W chwilę później m k n ą już szosą na tle surowej nadmorskiej przyrody. K o ń c o w y napis: „ R e n a u l t Clio - prosto z raju". Tym razem identyfikacja otoczenia, w którym pojawiają się nagie postacie nie nastręcza większych trudności. Obecność takich rekwizytów jak jabłko i wąż nie pozwala wątpić, że znaleźliśmy się w rajskim ogrodzie - Edenie, zaś pozbawione zrazu tożsamości nagie stadło, okazuje się p a r ą biblijnych prarodziców. Tekst sloganu, jakby niedowierzając naszej kom­ petencji, z łopatologiczną precyzją komentuje oglądany obraz. Na tle licznych reklam samochodów, ta odróżnia się niekonwencjonalnością. Bo zauważmy: gdy inne roztkliwiają się nad �zaletami pojazdu - „piękno i wewnętrzna siła" (Ford Mondeo), „młoda, zgrabna, p i ę k n a " (Ford Fiesta), „trwały, silny, bez­ pieczny" (Volkswagen Golf), „ n o w e poczucie swobody" (Ford Escort) - to reklama Renault Clio kładzie kres temu wielosłowiu. Nie mnoży się tu przymiotników, nie korzysta z per­ swazyjnej mocy superlatywu, ale jednocząc słowo z obrazem powiada się po prostu: ten samochód został stworzony na obraz i podobieństwo boskiego prototypu. W tej sytuacji wszelkie epitety stają się zbędne, p r o w a d z ą bowiem do tautologii. Gdzie pojawia się doskonałość, tam milknie słowo. Samochód, który wyjechał prosto z raju, na mocy definicji - rajski być musi. K a ż d a inna możliwość jest wewnętrznie sprzeczna. Renault Clio spadł na ziemię wprost z nieba idei i to nie on ma dorównywać innym pojazdom, ale sam jest miarą doskonałości i wzorcem do naśladowania. Wychwalanie zalet kolejnego modelu Renault, zamiast zjednywać nabywcę, mogłoby go jedynie zniechęcić: któż bowiem i po co zachwala ideał (czyżby nie był taki idealny?). Ideał wystarczająco reklamuje się sam. Powróćmy do naszego obrazka. Historia w nim opowiedziana jest skrótowym, sprowadzonym do niezbędnego minimum powtórzeniem biblijnego dramatu kuszenia. Skrótowym, ale równocześnie strawestowanym i zubożonym, a w dodatku z całkowicie zmienioną w epilogu wymową. Przede wszystkim nie jest to żaden dramat, ale raczej komedia z happy endem. Piknikową zgoła atmosferę reklamowej opowieści podkreśla obecność węża, rodem z disneyowskich animacji. Stracił on całkowicie swoje cechy demoniczne. Przeciwnie: filuternie mru­ ga okiem i ociągając się niczym niesforny pies, w ostatniej chwili wślizguje się na tylne siedzenie samochodu. „ A d a m " i „ E w a " , co prawda dają się skusić (czyż reklama nie jest współczesną formą kuszenia?), jednak nie krągłym jabłkiem, ale połyskującym karoserią samochodem. Dalej następuje zdumiewająca, zwłasz­ cza na tle późniejszego odwrócenia, analogia z biblijnym mitem. Wchodząc bowiem do samochodu, uległszy pokusie, reklamowi „ p r a r o d z i c e " zostają ku swemu zaskoczeniu ubrani w szykowne stroje. Przejście od naturalnej niewinności do stechnicyzowanej kultury znalazło swój obrazowy ekwiwalent. U b i ó r uwydatnia tę radykalną przemianę. W tym punkcie reklama w miarę wiernie odtwarza biblijny wzorzec. Nie m o ż n a tego powiedzieć o scenie końcowej. O ile biblijna sekwencja kończy się nieod­ wołalnym i bezpowrotnym wygnaniem z rajskiego ogrodu, o tyle reklama dokonuje w t y m miejscu znaczącej inwersji. Wyjazd z raju nie jest tu karą za chwilę słabości, ale wydaje się raczej nagrodą, czymś w rodzaju „medalu za o d w a g ę " . Ubrana para z wdziękiem i radością, bez skruchy opuszcza Eden, by tuż za jego rogatkami docisnąć pedał gazu „ d o dechy". Ż a d e n też miecz ognisty nie zagradza i m drogi powrotnej. Ale po cóż wracać? Świat jest piękny i szeroki, a samochód został dany po to, aby tę nowo p o d a r o w a n ą przestrzeń uczynić sobie p o d d a n ą . Jak rozumieć bliżej relację pomiędzy biblijną opowieścią a reklamową historyjką? Na czym polegałyby dokładniej ich niebezpieczne związki, co je łączy, a co dzieli? Ricoeur, w zna­ nym studium poświęconym charakterystyce symbolu, oddziela tę strukturę znaczącą od znaku, następnie od alegorii a w końcu pokazuje jej związek z mitem. Co dla nas interesujące, w tym ostatnim przypadku sięga po znaną nam już biblijną opowieść: „ M i t będę traktował jako rodzaj symbolu, Symbol rozwinięty w formie opowieści artykułującej się w czasie i przestrzeni, które nie dadzą się przyporządkować czasom i przestrzeniom znanym z geografii i historii wedle wymogów metody krytycznej; na przykład 'wygnanie' jest pierwotnym symbolem ludzkiego wy­ obcowania, lecz historia wypędzenia Adama i Ewy z Raju jest mityczną opowieścią drugiego stopnia, wprowadzającą osoby, czas, miejsce, bajeczne epizody" . Zbigniew Benedyktowicz w artykule prezentującym nową, oryginalną perspektywę spoj­ rzenia na stereotyp, odwołuje się do analiz Ricoeura, do 9 10 poczynionych przez niego r o z r ó ż n i e ń . Proponuje by roz­ ważane zwykle osobno zjawiska: symbol i mit z jednej strony oraz stereotyp z drugiej, p o t r a k t o w a ć w jednej płaszczyźnie, zbliżyć je do siebie, nie zacierając przy tym różnic między nimi. Stereotyp byłby w jego rozumieniu „ o d w r ó c o n y m symbolem", „mitem o odwróconych i uproszczonych proporcjach", wyob­ rażeniem płaskim i nieskomplikowanym, zachowującym jednak więź z symbolem i opowieścią mityczną. Byłby symbolem, tyle że wtórnie zracjonalizowanym. To, co w micie i symbolu jest tajem­ nicze, irracjonalne, głębokie, w stereotypie zostaje wyjaśnione, przełożone na pojęcia, zracjonalizowane. By obrazowo unaocz­ nić podobieństwa i różnice między symbolem i mitem a stereoty­ pem, sięga Benedyktowicz do Historii Jakubowych Manna, do sceny, w której Józef opowiada przed faraonem historię swego ojca. Wskazuje przy t y m na dwa równolegle stosowane przez Manna sposoby narracji, w których dominuje albo „czas przeżywania" albo „czas opowiadania". „I oto dzieje, pełne dramatyzmu, którego przed chwilą byliśmy świadkami (dzieje składające się na tradycję plemienną Józefa, opowiedziane w 'czasie przeżywania' w pierwszej części tej opowieści), historia podstępnego uzyskania błogosławieństwa przez Jakuba, jego ucieczki przed gniewem Ezawa, pierworodnego brata, któremu to błogosławieństwo przysługiwało, ulega tu skróceniu do anegdoty o tym 'jak to gładki oszukał kosmatego'. W tym uproszczającym stereotypie odwróceniu uległy proporcje. To, co mit przedstawiał jako pełne grozy, napięcia, dramatyzmu i po­ wagi, przedstawia się tu jako żart, facecję, b a j k ę . " Podobnie rzecz się ma w przypadku naszej historyjki re­ klamowej. Zamiast pełnej napięcia i powagi opowieści biblijnej, widzimy „rozmienioną na drobne", o b r ó c o n ą w obrazkowy żart, zracjonalizowaną i łatwo czytelną anegdotę. W miejsce tajemniczej i niejasnej sceny kuszenia ,mamy jej oleodrukową replikę. Następuje również, wspomniane wcześniej istotne od­ wrócenie: biblijny upadek, wygnanie z Raju, przyjmują postać radosnego happy endu. Trudno o lepszy przykład obrazujący nazwanie stereotypu „mitem o odwróconych i uproszczonych proporcjach". Ten obrazowy stereotyp, mimo banalizacji i uproszczeń zachowuje więź z archetypowym wzorcem, który usiłuje imitować. I trzeci przykład. Zdjęta z lotu ptaka turkusowa plama lekko falującego morza. W jej środku zielono kwitnąca wyspa. Spoś­ ród traw wyrastają wysmukłe palmy. Promieniejący tężyzną fizyczną młodzieniec (domyślamy się: krajowiec) nurkuje w wo­ dny przestwór. Po czym wynurza się za moment ze zdobytą muszlą, którą ofiarowuje młodej ciemnoskórej kobiecie. W za­ mian za to otrzymuje na liściu batonik „ B o u n t y " . Najwyraźniej, w tej mało może wyrafinowanej, bezpośredniej wymianie towa­ rowej, zadzierzgnięta zostaje przyjaźń. Kolejny kadr: odcięta z drzewa kokosowa kula spadająca na ziemię rozpada się na dwie lśniące miąższem połowy. W chwilę później Piękność o ciemnej karnacji w półuśmiechu pogryza czekoladowy baton. Napis-pointa: „Bounty - smak Raju". The End. Ta egzotyczna historyjka jest może najciekawsza z analizowa­ nych reklam. Operuje bowiem nie tylko warstwą wizualną, ale również szczególnie d o b r a n ą nazwą, a nawet niesie z sobą, co zobaczymy zą chwilę, historyczną anegdotę. Najistotniejszym elementem ikonograficznym tej filmowej opowiastki jest zjawiająca się na samym początku, już w pierw­ szym kadrze - wyspa. Wyspa zajmuje ważne miejsce w naszej wyobraźni symbolicznej. „Pewne przedmioty - odnotowuje Czesław Miłosz - dzięki ich 'podziemnym' związkom z cechami ludzkiej natury, zyskują nad człowiekiem władzę niemal magicz­ ną, wchodzą jako wyrazy do potocznego słownika, służąc do nazywania zatajonych pragnień. Powiedzieć: 'wyspa' - to rów­ nocześnie powiedzieć: oddzielenie od reszty ziemi t r u d n ą do przebycia przeszkodę, ale przeszkodą, która jest przezroczysta, 11 12 75 �błękitna i nie stanowi zapory dla wzroku. Wyspa oznacza bezpieczeństwo jej mieszkańców od walk, sporów i wojen pozostałej ludzkości. Ten brak zagrożenia, tak właściwy wszel­ kiej legendzie o szczęściu, czy to będzie 'raj' biblijny, czy 'złoty wiek' przeniesiony poza historię, rozpoczynający 'Metamor­ fozy' - jest istotną cechą wyspy, tak jak przedstawia się ona wyobraźni dziecka (nauczyciel ani rodzice nie zdołają nas j u ż dosięgnąć - ulubione marzenia w czasie lekcji), tak, jak przed­ stawiała się w wyobraźni różnych epok ('wyspy szczęśliwe', wyspa Utopia). M o ż n a też przypuścić, że wyspa wprowadza w inne pojęcie czasu, niż czas w jakim normalnie żyjemy. Człowiek ujmuje czas za p o m o c ą obrazów przestrzeni (czas płynie, 'odcinek' czasu, duży 'obszar' czasu), widzi czas jako pewien płynny fluid, unoszący się nad ziemią. Wykrawając wyspę z lądu, otaczając ją błękitem morza, jest skłonny, drogą wielu dziwnych i pięk­ nych błędów, odciąć jej czas od lądowego czasu, n a d a ć jej inny czas, jak nadaje jej inne od lądowych prawa i przywi­ leje." Niezwykle precyzyjnie wydobywa Miłosz odruchowe skoja­ rzenia i obrazy związane ze słowem wyspa. W wyobraźni zbiorowej funkcjonuje ono jako metafora rajskiej rzeczywisto­ ści. Przez długie stulecia od antyku po Kolumba mit wysp, na których lokalizowano raj ziemski był jednym z bardziej żywych i kulturotwórczych wyobrażeń Europejczyków. Ale, co ciekawe mit ten przeżył w licznych przebraniach nawet demistyfikujący okres odkryć geograficznych. „Wyspy i nowe ziemie długo jeszcze zachowały charakter mityczny, nawet wtedy gdy geo­ grafia rozwinęła się jako nauka. 'Wyspa szczęśliwych' przeżyła Camoesa, przetrwała wiek oświecenia, romantyzm i nie straciła swej roli również w naszych czasach. Ale wyspa mityczna nie oznacza już raju na ziemi; jest ona wyspą miłości (Camoes), wyspą 'dobrego dzikusa' (Daniel Defoe). Wyspą Euthanasiusa (Eminescu) lub wyspą 'egzotyczną', krainą snów, pełną ukryte­ go piękna, wyspą wolności, jazzu, doskonałego wypoczynku, idealnych wakacji, wycieczek luksusowymi statkami, do których człowiek nowoczesny wzdycha pod wpływem mirażu literatury, filmu lub po prostu własnej fantazji. Funkcja krainy rajskiej, uprzywilejowanej, pozostała ta sama: zmieniła się i przesunęła jedynie jej semantyczna waloryzacja począwszy od raju ziems­ kiego (w znaczeniu biblijnym) aż do raju egzotycznego, o któ­ rym marzą w s p ó ł c z e ś n i . " By się o tym przekonać nie trzeba zaglądać do reklamowych prospektów biur podróży, wystarczy sięgnąć do pierwszego z brzegu popularnego tygodnika. Oto wyniki uzyskane na podstawie wyrywkowej lektury pisma „Twój weekend": „Kiedy słyszysz wzywający cię głos natury, szukasz rajskiej wyspy, masz w kieszeni pieniądze to bezzwłocznie wyruszaj na Antiguę. Przez cały rok świeci tu słońce. To prawdziwy raj na ziemi!" (nr 8:1992) „Określana jest mianem najpiękniejszej wyspy Azji. Phuket - tropikalny eden na Morzu A n d a m a ń s k i m . " (nr 11:1992) „ D l a wielu Barbados, najbardziej na wschód wysunięta wysepka archipelagu Małych A n t y l i , jest prawdziwym rajem: Karaiby najczystszej jakości (...) Sezon na Barbados trwa nieprzerwanie przez cały r o k . " (nr 10:1992) Dołączone do reportaży zdjęcia unaoczniają, że słowo nie kłamie: lazurowe morze, piaszczyste plaże, „ d y ż u r n e " palmy i słońce nigdy-nie-zachodzące... Nawet te m a ł o znane wyspy (nie wspomnieliśmy bowiem słowem o Bermudach, Seszelach, Majo­ rce, Hawajach, Wyspach Kanaryjskich) okazują się o d m i a n ą jakiejś jednej, istniejącej na kształt platońskiej idei, rajskiej Pra-wyspy obejmującej stały zestaw elementów. Zmieniają się jedynie ich nazwy, istota pozostaje ta sama. M o ż n a odnieść wrażenie jak gdyby autorzy cytowanych artykułów odpisywali od siebie. Ale prawdopodobniejsza wydaje się inna ewentual­ 13 14 76 ność: to nie oni mówią słowami, ale słowa nimi mówią. I może zamiast dopatrywać się w tych tekstach realizacji jednego ze strukturalistycznych aksjomatów, warto dostrzec jak funkc­ jonuje w nich, zdeterminowana kulturowo sztanca wyobraże­ niowa, której wyrazem jest językowa klisza. Istotnym składnikiem reklamowanego produktu jest jego nazwa. I m bardziej wypakowana znaczeniami, tym ma większą nośność. Toteż autorzy reklam uciekają od pojęć-abstraktów, sięgają natomiast po słowa obciążone tradycją religijną, materią historyczną, literaturą, do słów nasyconych sensem symbolicz­ nym. Oto wypowiedź Petera Carlberga, dyrektora marketingu w jednej z zachodnioniemieckich agencji reklamowych: „Dla fachowca od reklamy komunikacja symboliczna jest ważna, bo mówi wiele przy pomocy niewielu znaków. Ponieważ wiele symboli religijnych spełnia ten warunek, chętnie do nich sięga­ my. (...) Dlaczego proszek do prania nazywa się Ariel? Właściwie tego nie wiemy. Gdybyśmy dzisiaj przeprowadzili odpowiednie badania, dowiedzielibyśmy się, że Ariel to nazwa proszku do prania. Przed dwudziestu laty p o w a ż n a większość ludzi wy­ kształconych powiedziałaby, że chodzi o szekspirowskiego elfa, być może byliby wśród nich i tacy, którzy potrafiliby powiedzieć: to jest starotestamentalne imię i oznacza Lwa Bożego. To jest działanie dwustronne: taka nazwa jest n a ł a d o w a n a często wcale nie uświadomionym znaczeniem, następnie znajduje zastosowa­ nie w reklamie i staje się (na pozór) już tylko tym, czym jest w reklamie. Symbole (...) przekształcają się wtedy i działają także w odwrotnym k i e r u n k u . " Słodki nasz batonik z rajskiej wyspy nosi gęstą od znaczeń nazwę - „ B o u n t y " . W angielskim, pole znaczeniowe tego słowa rozciąga się od szczodrości, hojności przez zasiłek, dodatek do daru. Znakomicie podkreśla ono i dopowiada obecną już w sferze wizualnej ideologię produktu. Oto prawdziwy dar hojnej i szczodrej natury, która nie szczędząc swych sił ofiarowu­ je nam to, co ma najlepsze: kokosowy baton. Istotny jest tu akcent położony na tej „samodzielnej" pracy natury, która bez pomocy przemysłu przetwórczego sama przemienia kokosowe kule w otulony warstwą czekolady kokosowy farsz. Oczywiście 0 czekoladzie, którą oblany jest przetworzony kokos producent reklamy taktownie zmilczał. To zrozumiałe: czekolady nie rosną przecież na drzewach. Ale „ B o u n t y " to również nazwa słynnego statku dowodzone­ go przez kapitana Williama Bligh, który wraz z załogą podjął w roku 1788 wyprawę na Ocean Spokojny. N a południowy wschód od Nowej Zelandii odkrył on grupę wysp (ok. 180°), którym n a d a ł nazwę swego statku. Wyprawa ta zapisała się w historii podróży dwoma przede wszystkim faktami: buntem załogi przeciwko surowej dyscyplinie narzuconej przez kapitana oraz swawolnymi poczynaniami marynarzy na wyspie Tahiti podczas jednego z postojów statku. W 1823 wychodzi poemat Byrona Island osnuty wokół opowieści sławiących rajsko-idylliczną atmosferę T a h i t i . Od tego momentu Tahiti rozpoczyna swoje istnienie w historii i zaczyna oznaczać to, co w wyobrażeniach potocznych znaczy do dzisiaj: kobiety, wino, cytrusy i śpiew, łagodny powiew bryzy o skacowanym poranku oraz tajemniczy urok bujnej natury. Kilkadziesiąt lat później Gauguin wybierze się na Tahiti w poszukiwaniu krainy nie­ tkniętej przez czas i cywilizację. Jedna z popularnych biografii Gauguina (pióra Francoise Cachin) nosi tytuł Gauguin. Quest for Paradise, który dobrze oddaje cel jego poszukiwań. I to nic, że już dla francuskiego malarza Tahiti okazało się cieniem rajskiej krainy. M i t y i wyobrażenia zbiorowe żyją swoim życiem, odporne na empiryczną weryfikację. A zatem i od tej strony nazwa batonika spełnia swoją funkcję, wskazując na istotne 1 przysługujące mu „ n a t u r a l n i e " właściwości. „Geniess ein Stiick vom Paradies" - zachęca napis na opakowaniu, które powtarza elementy ikonograficzne telewizyjnego obrazka. Z każdym 15 16 �kęsem „ B o u n t y " , rozcierając smak raju na podniebieniu, zbliża­ my się do czystej, niewinnej, nietkniętej ręką człowieka, szczod­ rej natury. Analizowane przykłady, każdy na swój sposób, p r o w a d z ą nas do królestwa superlatywu i krainy szczęścia. Raz będzie to Arkadia, innym razem Eden, jeszcze innym razem jedna z Wysp Szczęśliwych. Charakterystyczna jest łatwość z j a k ą m o ż n a osiągnąć rajską przestrzeń. Anioł z ognistym mieczem nie stoi już na straży ogrodu, nie trzeba p o k o n y w a ć drogi najeżonej niebezpieczeństwami ani też zwyciężać potwora strzegącego świętego miejsca. Wystarczy tylko kupić balsam pod prysznic lub czekoladowy batonik z kokosem (wersja dla gawiedzi) albo nabyć s a m o c h ó d (wersja dla krezusów) by cieszyć się wiekuis­ tym szczęściem. Marzenia o ziemskim raju nie zniknęły nagle z ludzkiej wyobraźni. Zmieniły jedynie medium i odrodziły się w miejscu j a k najbardziej stosownym dla stechnicyzowanej, nasyconej telewizyjnym obrazem współczesności. Paradoksem jest przy tym, że kultura współczesna używa matryc wyob­ rażeniowych o prastarej metryce by zachwalać jedne z najbar­ dziej emblematycznych dla niej zjawisk: ciało, s a m o c h ó d i natu­ rę. Te trzy ultranowoczesne „ o d k r y c i a " prezentowane są przy użyciu archaicznych form i obrazów. Oleodrukowe obrazki reklamowe zachowały przy tym pamięć swoich odległych wzo­ rów, nawet wtedy gdy ich autorzy sami o t y m nie wiedzą. Nietrudno dostrzec j a k spod grubej warstwy werniksu po­ krywającej obrazowy stereo-typ, przeziera głębsza warstwa archetypu. „ N a wszystkich poziomach ludzkiego doświadcze­ nia, nawet tych najbardziej prostych, archetyp nadal nadaje wartość egzystencji i tworzy wartości k u l t u r o w e . " Tak, Eliade ma rację. M a słuszność również wtedy gdy powiada, paradoksalnie, że przejście od archetypowej sakralnej głębi do zdesakralizowanego, płaskiego stereotypu to niewątp­ liwie „ u p a d e k " , ale upadek zapładniający. Świadczy bowiem o wciąż żywych, obojętnych na upływ czasu treściach archetypu. Typos to po grecku: odbicie, odcisk, utrwalony ślad. Ów rajski archetyp przejawiający się tak wyraźnie w analizowanych re­ klamach, wydaje się trwale obecny, „odciśnięty" w naszej wyobraźni. I nie kłóćmy się już tak bardzo o to, czy jest on wrodzony czy n a b y t y . W a ż n e , że jest. „Zostaliśmy wygnani z Raju, ale Raj nie został zniszczony" - powiada celnie Franz Kafka. I chociaż miał na myśli rzeczy niewątpliwie głębsze niż te, o których była mowa, zdziwiłby się może, że ów aforyzm tak trafnie oddaje zasadniczą myśl t u wyłożoną. 17 18 PRZYPISY 1 E. Szczęsna, Reklama - sztuka czy perswazja?, „Dialog" nr 11, 1992, s. 70-81; Sztuka reklamy? Dyskusja, tamże s. 81-89 L. Spitzer, Amerykańska reklama jako sztuka popularna, w: Język 2 i społeczeństwo, red. M . Głowiński, Warszawa 1980, s. 338-382 Tamże, s. 339 Tamże, s. 354 Tamże, s. 355-356 R. Przybylski, Ogrody romantyków, Kraków 1978, s. 7-14 Wergiliusz, Ekloga 4, 18-20, 23-25, przekład Z. Kubiaka, (w:) 3 1 0 12 1 3 5 1 4 7 Muza Rzymska, Warszawa 1963, s. 50-51 E. Panofsky, Et in Arcadia ego. Poussin i tradycja elegijna, (w:) tenże, Studia z historii sztuki, Warszawa 1971, s. 324-342 P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie. 8 9 możliwościach 11 4 6 Z. Benedyktowicz, Stereotyp - obraz - symbol. O nowego spojrzenia na stereotyp, „Prace etnograficzne" (Zeszyty Nau­ kowe UJ), z. 24, s. 7-35 Tamże, s. 33 Por. P. Ricoeur, Symbolika zla, Warszawa 1986, s. 219-246 1 5 Cz. Miłosz, Prywatne obowiązki, Paryż 1972, s. 220-221 M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 426-427 Cyt. za: T. Węcławski, Czy dusza moż być jeszcze bielsza?, „Tygodnik Powszechny", nr 3, 1993, s. 6 1 6 Por. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1988, s.v. Bounty, Wyspa 17 18 Eliade, op.cit., s. 427 Por. M . Porębski, Interregnum, Warszawa 1975, s. 126-127 Warszawa 1985, s. 65 77 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6aaf2223294d963b6f6da8afe11e2554.pdf b6d81ca9ee5503cb204a8e8564b6d736 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2278 Title A name given to the resource "Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacja formuły kabaretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.61-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Raut w Teatrze S ł o w a c k i e g o 15 maja 1993 r. Loża cesarska: Franciszek Józef (Tadeusz Huk) i cesarzowa „Sisi" (Beata Rybotycka) „Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacja formuły kabaretu Czesław Robotycki Trzy argumenty p r z e m a w i a j ą za tym, by działalnością t y t u ł o w e g o kabaretu m ó g ł zająć się antropolog kultury (umyślnie piszę „ d z i a ł a l n o ś ć " - bo nie tylko o spektakle tu chodzi). Po pierwsze, kabaret „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " istnieje i działa w K r a k o w i e j u ż trzydzieści pięć lat, ciągle w t y m samym miejscu - z p r z e r w ą w latach 1962-1964. „ P i w n i c ę " przez wszystkie jej lata tworzyli nie tylko zmieniający się z czasem „ a r t y ś c i " , ale też k r ą g przyjaciół - r ó ż n e g o rodzaju t w ó r c ó w - oraz bliżej n i e o k r e ś l o n a grupa stałej publiczności. T o p ł y n n e , ale zawsze w s p ó l n e , ś r o d o w i s k o o b r o s ł o swoistą h i s t o r i ą i n a r a s t a j ą c ą legendą p o d t r z y m y w a n ą przez nieza­ leżny styl bycia prezentowany przez piwniczan w trakcie rozmaitych z d a r z e ń a r a n ż o w a n y c h przez kabaret. Po drugie, w potocznym odbiorze, ale też i wśród znaw­ c ó w , „ P i w n i c a " u w a ż a n a jest za autonomiczne ś r o d o w i s k o t w ó r c z e , w k t ó r y m treści ideowe i artystyczne w y r a ż a się inaczej niż w uznanych stylach wykonawczych. Powiada się wręcz o rozpoznawalnym, tak zwanym, „stylu piwnicznym". Po trzecie, w przekazywaniu samoistnych s e n s ó w jakie niesie w swoich p r z e s ł a n i a c h k a ż d y program „ P i w n i c y " , kabaret wykorzystuje r ó ż n e matryce kulturowe, figury m y ś ­ lenia, struktury o różnej proweniencji i r ó ż n y c h pierwotnych funkcjach. Tworzy to w sumie stylistyczny m e l a n ż - atrak­ cyjny dla widza oraz interesujący dla badacza k u l t u r y . Biorąc p o w y ż s z e pod u w a g ę , ł a t w o przychodzi u z n a ć istnienie i d z i a ł a l n o ś ć kabaretu za zjawisko kulturowe sui generis. P o t w i e r d z a j ą to liczne p r ó b y zdefiniowania, opisa­ nia i zdokumentowania tego fenomenu. K i l k a n a ś c i e lat temu napisano o „ P i w n i c y " p r a c ę magis­ t e r s k ą ( H . Cyganik). Z r o k u 1968 pochodzi utrzymany w „ d u c h u p i w n i c z n y m " album fotograficzny zawierający r ó w n i e ż teksty z kabaretu ( Ł a g o c k i 1968). D o k u m e n t a l n y wymiar ma też najnowszy album z portretami w s p ó ł c z e s n y c h 61 �artystów „Piwnicy" zaopatrzony w krótkie, jednozdaniowe ich charakterystyki (Bobek R „ Gardulski M . 1992). Od lat osiemdziesiątych ukazywały się liczne wywiady z Piotrem Skrzyneckim - jednym z twórców kabaretu - w których tenże wiele m ó w i ł o założeniach artystycznych i koncepcjach kabaretu. R ó w n i e ż inni artyści kabaretu i dawni współtwórcy „Piwnicy" coraz częściej wypowiadają się publicznie. Joanna Ronikerowa ogłasza fragmenty włas­ nych w s p o m n i e ń o początkach kabaretu oraz zanotowane przez N i ą wypowiedzi innych o s ó b związanych z „Piwnicą". Niektórzy z „piwniczan" od lat gromadzą ciekawe ar­ chiwalia (J. Garycka, J . Ronikerowa, P. Ferster, M . Pacuła). D o k u m e n t a c j ę filmową prowadzi W. Morek. O „Piwnicy" p o w s t a ł o kilka filmów dokumentalnych i jeden pełnometrażowy utrzymany w konwencji paradokumentalnej (Przewodnik reż. T. Zygadło). Piotr Skrzynecki był scenarzystą i reżyserem wspomnieniowego filmu Dwa pawie na sznurku. Obecnie powstaje Jego film O Groblach na Groblach (fragment scenariusza drukowała „ P S L - Kontek­ sty", nr 3/4, 1992). O d 1991 roku także Telewizja Polska przedstawia co pewien czas zarejestrowane recitale artystów „Piwnicy", zdarzenia parateatralne, bale, rauty itp. A więc i sama „Piwnica" dbała i dba o swój obraz. Podtrzymuje w ten s p o s ó b potoczne przekonanie o istnieniu niezwykłej „zbiorowej o s o b o w o ś c i " kabaretu. Przez wiele lat Piotr Skrzynecki współpracując z krakowską prasą („Prze­ krój", „ E c h o Krakowa", „Dziennik Polski", „Czas K r a ­ kowski") oraz z eleganckim miesięcznikiem „ K r a k ó w " prowadził w nich rubryki informujące w quasi-dadaistycznej formie o życiu „Piwnicy". Podobnie rzecz miała się z K r a ­ kowskim Polskim Radiem, z którym współpracowało wielu „piwniczan". O d trzech lat jest w jego programie stała audycja „Piwnica pod Baranami" - redagowana przez J . Drużyńską przy współudziale P. Skrzyneckiego i tak zwa­ nych „ludzi piwnicy". W „Polskiej Sztuce Ludowej" wypo­ wiedział się P. Skrzynecki na temat istoty święta oraz przygotowanego filmu „ O Groblach na groblach" (Benedyktowicz 1988 i 1992). Wielostronność zjawiska jakim jest „Piwnica pod Barana­ mi" wymaga częstego wykraczania poza antropologię kul­ tury i poszukiwania interpretacyjnej pomocy w literaturo­ znawstwie i historii sztuki. W tym bowiem przypadku nie m o ż n a z a m k n ą ć się w jednej formule opisowej, a pogranicz­ na z zasady interpretacja antropologiczna jest najskutecz­ niejszą strategią, jaką należy z a s t o s o w a ć wobec „Piwnicy". T y m bardziej, że na równi ze źródłami przyjdzie korzystać w analizie z ludzkiej pamięci, krążących plotek, anegdot i zbiorowych przekonań o „piwnicznych" artystach i tak zwanym środowisku - ergo - posługiwać się trzeba materia­ łem czysto etnograficznym. Istota interpretacji antropologicznej w k a ż d y m przypadku - a więc również i w odniesieniu do kabaretu „Piwnica pod Baranami" - polega na umieszczeniu interpretowanego zjawiska w kontekście kulturowym, na jego wyjaśnieniu przez inne fakty kulturowe (Łotman, Uspienski 1975, s. 117). Kabaret to forma artystyczna p o c h o d z ą c a dopiero z k o ń ­ ca X I X wieku. Wywodzi się z rozwiniętej kultury dużych europejskich miast - przede wszystkim Paryża, Berlina, Monachium - i właściwie od początku służyła wyrażaniu alternatywnych idei, krytycznych, nieuznawanych lub awan­ gardowych treści. Kabaret był miejscem wolnej ekspresji i często krzywym zwierciadłem politycznej lub społecznej rzeczywistości. T a k było w pierwszym paryskim kabarecie „Le Chat Noir" Rodolphe Salisa, podobnie w „Le Mirliton", gdzie królował Aristide Bruant - jeden z twórców 62 kabaretowego stylu wykonawczego (Maziere 1926, s. 209). Podobnie później w Berlinie Ernst Wolzogen (w „Buntes Theater") i Max Reinhardt (w „Schałł und Rauch") stworzy­ li sceny (Brettle) kabaretowe pełne politycznych aluzji, satyry i parodii, gdzie występowali aktorzy literaci, malarze (Weiss 1987). Kabarety to co innego niż rozwijające się równolegle z nimi rewie i variettes. Niestety w latach dwudziestych dawne paryskie kabarety były już raczej legendą. Natomiast rewie, jak pisze znawca paryskiego obyczaju, rozkwitły przy rue Pigalle. Otwierane o p ó ł n o c y , do świtu mamiły koloro­ wymi świetlistymi reklamami. Przyciągały prowincjuszy i eg­ zotycznych c u d z o z i e m c ó w już samymi nazwami: „Paler­ mo", „ R o y a l " , „Harem", „Paradise" (Maziere 1926, s. 216-217). Jak widać, mimo upływu lat, w Paryżu nic się nie zmienia. Współczesny kabaret jako fenomen mieści się w zbiorze historycznych wariantów kulturowych, które modelowane są przez głębokie kategorie kultury, takie jak komizm i śmiech, zabawa, karnawał, ironia. Jako taki ma więc swoje dalekie kulturowe parantele w literaturze sowizdrzalskiej, w postaci błazna oraz w k a r n a w a ł o w y m odwracaniu świata (Słotwiński 1990, Bachtin 1975, Huizinga 1967). Łatwiej byłoby zapewne dociec, czym jest komizm i śmiech, gdyby Arystoteles napisał drugą księgę swojej poetyki - lub, jak niektórzy powiadają - gdyby część drugą udało się odnaleźć. M ó w i się bowiem, że została ona napisana, ale zaginęła (Podbielski 1989). Fakty te z paradok­ salnego punktu widzenia są wielce znaczące dla rozpatrywa­ nych tu kwestii. Tajemniczy los tej księgi uczestniczy bowiem w ambiwalentnym stosunku jaki ż y w i o n o do komizmu i śmiechu w kulturze europejskiej od c z a s ó w jej greckich początków. Jak wiadomo, istniejąca księga Poetyki wprowadza klu­ czowe dla istoty tragedii i teatru pojęcie katharsis. Katharsis to podstawowa funkcja dramatu. Psychiczne oczyszczenie jakiego doznaje widz w y w o ł y w a n e jest uczuciem „litości i trwogi", które opanowuje obserwatora wobec bohaterów tragedii w trakcie spektaklu (Arystoteles 1989, s. 19-21, 33). Wiemy z n a p o m k n i e ń w Poetyce oraz z innych tekstów Stagiryty, że druga jej księga miała być poświęcona satyrze, komedii i sztukom naśladowczym. Nie wiemy natomiast, czy gatunkom tym przysługiwałaby funkcja katharsis. Autor Poetyki wiódł spór ze swoim nauczycielem Platonem o to, czy śmiech m o ż e oczyszczać poprzez stosunek do rzeczy, z których śmiejemy się. C z y m jest komedia? C o to jest śmiech, czy uwalnia od namiętności, czy też jest czymś niskim? Platon wykluczał p o e t ó w z państwa za to, że swoją sztuką skierowują uczucia i myśli obywateli na sprawy błahe (Gawroński 1984, s. 39-64). Ten spór został przeniesiony w wieki średnie. Znana jest humoralna teoria temperamentów, rozwinięta ze starożytnej przez św. Hildegardę. Powiada się tam, że śmiech pochodzi od śledziony, od organu wytwarzającego w człowieku złe soki. Skrajnym przykładem śledziennika jest melancholik, który w swych stanach psychicznych łatwo przechodzi od głupiego śmiechu do rozpaczy. Nie ma więc w śmiechu niczego dobrego. Sumę średniowiecznych, kontradyktorycznych p o g l ą d ó w na śmiech przypomniał Umberto E c o w swojej postmoder­ nistycznej powieści Imię Róży. Ten świetny znawca kultury tamtych czasów beletrystyczną formą nie zubożył istoty jednego z ważniejszych sporów epoki. Powieściowa dyskusja klasztornego bibliotekarza Jorgego i brata Wilhelma po­ wtarza ówczesne argumenty. �- Jorge posługuje się Platonem. Jest więc przeciwny śmiechowi, który wstrząsa ciałem, zniekształca rysy twarzy, czyni człowieka podobnym do małpy. - Wilhelm replikuje, że małpy nie śmieją się, że śmiech to właściwy ludziom znak rozumności. - Jorge odpowiada, że to znak głupoty. K t o śmieje się ten nie wierzy w to, co jest powodem śmiechu, ale też nie czuje do tego czegoś nienawiści. Jeśli więc śmiejemy się z czegoś złego, oznacza to, że nie zamierzamy owego zła zwalczać, jeżeli śmiejemy się z czegoś dobrego, oznacza to, że nie cenimy siły, przez którą dobro szerzy się samo z siebie. T a k więc głupiec śmiejąc się powiada w domyśle: Deus non est. - Wilhelm znowu: śmiechem m o ż n a p o d w a ż y ć fałszywy autorytet lub niedorzeczność co budzi odrazę rozumu (Eco 1987, s. 152-155). Gdzie więc racja ostateczna. T a s k r ó t o w o zreferowana kontrowersja - mająca w powieści swoją funk­ cję - jest równocześnie wyrazem ogólniejszej myśli. Jest przedstawieniem teologicznego sporu, który - pisał Jacques le Goff - w X I I I wieku był przedmiotem uniwersyteckich dysput na Sorbonie, w których roztrząsano, czy Pan Jezus się śmiał. Jak p o g o d z i ć bowiem przeciwstawne sobie teologię śmiechu z społeczną praktyką. Śmiech, powiada tenże autor, był funkcją zbiorową - był więc kategorią kulturową. W ciągu średniowiecza był on p o c z ą t k o w o potępiany i wstrzymywany, następnie rozróżniano jego dobre i złe wersje, a w p ó ź n y m okresie wybuchł on groteską i formą nieokiełznaną, karnawałową (Le Goff 1993). T a średnio­ wieczna tradycja trwa nadal w europejskiej kulturze. Pozo­ stajemy do dzisiaj w przeświadczeniu o ambiwalentnym charakterze śmiechu jako kategorii kulturowej. Potwierdzają tezę powyższą inne jeszcze funkcje śmiechu w kulturze. Oto K a r o l Ćapek przekonywał, że poprzez śmiech oswaja się o b c o ś ć , że śmiech idzie zawsze od dołu (w sensie metaforycznym). Wywołuje skojarzenia pozwalające przybliżyć rzeczywistość w y s o k ą lub niepojętą. Bliski jest postaci Marsjasza - nieszczęsnego konkurenta Apollina (Ćapek 1981, s. 41-47). Fascynująco społeczną rolę śmiechu opisał Michał Bachtin. Śmiech towarzyszy ustanawianiu relacji społecznych powiada tenże autor prowadząc w swoich pracach na­ stępujące rozumowanie. Socjologicznie rzecz biorąc w ist­ nienie społeczeństwa z r ó ż n i c o w a n e g o stanowo wpisany jest konflikt ról i statusów. Trwałość społeczną osiąga się przez cykliczne, rytualne odnawianie istniejących struktur. K u l ­ turowym wyrazem tego procesu był karnawał rozumiany jako rytualne odwracanie społecznego świata. Towarzyszył temu śmiech, p o w o ł y w a n i e k a r n a w a ł o w e g o króla - postaci sprzecznej samej w sobie: pochodzącej z dołu a zajmującej na czas karnawału w y s o k ą pozycję. K a r n a w a ł o w ą wykładnię m o ż n a z a s t o s o w a ć do analizy każdego czasu przełomu, uważa Bachtin. M a argumenty - na przykład - menippeja, czyli powstająca w takich czasach literatura powagi i śmie­ chu, literatura pomieszanych g a t u n k ó w (Bachtin 1970, s. 175-184). Pokrewną śmiechowi jako kategorii kulturowej jest zaba­ wa. Jej różne postacie i formy oraz jej rola w kulturze zostały wielokrotnie i wnikliwie opisane. N a użytek niniejszych rozważań wystarczy przypomnieć, że etnologowie podkreś­ lają p o w a ż n e reguły zabawy, trwa ona tak d ł u g o , d o p ó k i respektuje się jej zasady. Naruszenie reguł przerywa zabawę, kończy się jej kulturowa siła (Huizinga 1967, s. 12-48). W tradycji europejskiej przez wieki występowały dwa porządki kulturowe jako swoiste lustrzane odbicia. Ł a d społeczny - powaga - sztuka akademicka versus anarchia (karnawałowy chaos) - zabawa - sztuka niska (kontrkultura). Tendencje w sztuce i kulturze z przełomu lat dwudzie­ stych i trzydziestych naszego stulecia - mam na myśli ruch Dada i surrealizm - p o d w a ż y ł y ostatecznie kulturową wagę tego podziału. Wieloraka kulturowa funkcja śmiechu i zabawy powołała do życia groteskową sztukę oraz związaną z nią postać błazna. W kulturze europejskiej natrafiamy już w gotyku na wspaniałe przykłady groteski a różne przekształcenia, wa­ rianty i tradycje postaci błazna przewijają się w typach króla karnawału, jokera, pierrota i cyrkowego clowna. Błazen, groteskowo przerysowany, jest postacią ze zbioru kulturo­ wych przekształceń opozycji: głupie/mądre, niskie/wysokie, śmiech/powaga, ludowe/elitarne. Błazen i groteska znikają gdzieś w historii pod koniec X V I I wieku, by pojawić się ponownie na przełomie X I X i X X wieku. Jako szczególnie n o ś n a forma wyrazu groteska trwa w sztukach naszego stulecia: w plastyce, literaturze i właśnie w kabarecie (Gryglewicz 1984). Forma kabaretowa nie m o ż e istnieć bez ironii. T a też pochodzi ze starożytności. Jest to specyficzny punkt widze­ nia, ale też postawa kulturowa. Postawa ironiczna podkreśla i wywołuje poczucie sprzeczności, skłania do dystansu wobec tego, czym się zajmuje. Poprzez ironiczny dystans m o ż n a p o r z ą d k o w a ć rzeczywistość w s p o s ó b pełny, pokazując, że ma ona antynomiczny charakter, że każda strona jasna ma swoją stronę ciemną, że śmiechowi towarzyszy tragizm. Ironia bywa też rodzajem intelektualnej samoobrony przed światem, z którym się nie zgadzamy. Zajmując p o s t a w ę ironiczną nie uznajemy rzeczywistości (Laguna 1984, s. 28-46). Kabaret „Piwnica pod Baranami" od swoich p o c z ą t k ó w był i pozostaje do dzisiaj formą hybrydyczną. Jego twórcy świadomie, lub też mimowolnie posługują się różnymi sposobami ekspresji, odwołują się do rozmaitych przypom­ nianych wyżej tradycji. Najmniej wykorzystywano przy tym formy satyry. Ich działania szły w stronę w y w o ł y w a n i a nastrojów refleksji lub groteskowego zdziwienia i oszołomienia. Intuicyjnie wy­ czuwali, że między groteską a satyrą zachodzi istotna różnica. Jak pisze Michał Głowiński: „...Groteska to swobodna gra zastanymi elementami wyobrażeń, poglądów, ideologii, to uchylanie praw rządzących oficjalnym światem - satyra zaś, to przemawianie w imię pewnych racji... Groteska kwestionuje obowiązujące wartości, satyra poucza - czę­ sto w imię tych wartości... Groteska stanowiła zawsze votum nieufności wobec usankcjonowanych poglądów i obyczajów, była sprzeciwem, z natury rzeczy odznaczała się więc nonkonformizmem..." (Głowiński 1992, s. 81-82). W takim kontekście m o ż n a snuć myśli o oryginalności „Piwnicy" przypominając i to, że od lat toczą się spory 0 granice sztuki. Dyskutuje się wszak o jej końcu, o stylu wysokim, o dziele unikatowym, o zagrażającym im kiczu, pastiszu, cytacie, formie mieszanej. Problemem do rozstrzyg­ nięcia stały się relacje sztuka - twórczość, co jest w nich bardziej autentyczne: stylistyczna p o p r a w n o ś ć czy szczerość ekspresji (Brach-Czaina 1984, s. 135-213). T w ó r c y i aktorzy „Piwnicy" swoją p o s t a w ą już wiele lat temu opowiedzieli się za ekspresją bliską formule Dada, którą interesowali się na przykład Wiesław Dymny i Piotr Skrzynecki. A więc również 1 stąd to pomieszanie w „Piwnicy" stylów, g a t u n k ó w i po­ etyk. Kabaret „Piwnica pod Baranami" jest przestrzenią i „cza­ sem" dla gry znaczeń, s y m b o l ó w , stereotypów, figur, tro­ p ó w , z n a k ó w plastycznych i teatralnych. Sposobem prezen­ tacji rządzi zasada kalejdoskopu i kontaminacji. Teksty, gesty, akcje pojawiają się w zmiennych kontekstach, innych funkcjach i poziomach użycia. Widz czerpie satysfakcję z odkrywania nowych sensów, z poczucia ironicznego dys­ tansu, z własnych interpretacji i znaczeń nadanych spektak- 63 �Program i bal na cześć ustępującego prezydenta m. K r a k o w a - prof. Jacka W o ź n i a k o w s k i e g o w ..Piwnicy" łowi. Spektakl istnieje przecież p o m i ę d z y widzem i aktorem. W tej grze czasem widz, czasem aktor bywa mądrzejszy. Razem p o s z u k u j ą miejsc w s p ó l n y c h dla poezji, plastyki, groteski, ś m i e c h u , b a n a ł u , f o l k l o r u i kiczu. Tak b y ł o od p o c z ą t k ó w kabaretu. Z p e w n ą c h r o n o l o g i c z n ą tolerancją - esej niniejszy nie jest k r o n i k ą ani h i s t o r y c z n ą r e k o n s t r u k c j ą - m o ż n a , t n ą c z gru­ ba, w y r ó ż n i ć w działalności „ P i w n i c y " trzy okresy. Lata 1956-1959 to p o c z ą t k i kabaretu bez specjalnej jeszcze linii programowej. Lata 1960 do ok. 1970 to okres „starej Piwnicy" tak nazwany przez „ p i w n i c z a n " czas, gdy wykrys­ talizował się trzon zespołu, k t ó r y stanowili E. Demarczyk, J. Garycka, K . Zachwatowicz, M . Z a j ą c ó w n a oraz L . D ł u ­ gosz, W . D y m n y , Z . Konieczny, T. K w i n t a , K . L i t w i n , M . O b ł o ń s k i , M . Święcicki, P. Skrzynecki ( Ł a g o c k i 1968). Po czasie kryzysu - większość zespołu odeszła - P i o t r o w i Skrzyneckiemu u d a ł o się p o w o l i s k o m p l e t o w a ć nowy zespół, k t ó r y o k r z e p ł pod koniec lat 70-tych i znowu w pewnym podstawowym składzie istnieje do dzisiaj j a k o „ n o w a Piwni­ ca". Przez cały czas istnienia „ p i w n i c y " przewinęły się przez jej scenkę dziesiątki „ a r t y s t ó w " r ó ż n y c h specjalności, z a w o d ó w i r ó ż n e g o stopnia amatorstwa. M i m o to nie zatraciła ona nigdy swojego charakterystycznego stylu, kształtując raczej tych co do „ P i w n i c y " przychodzili. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż przy t y m ciągłym k r ą ż e n i u ludzi - a r t y s t ó w , kibiców, w s p ó ł p r a c o w n i k ó w - p o z o s t a ł y w niej trzy osoby, k t ó r e kabaret w s p ó ł t w o r z y ł y : Piotr Skrzynecki, Janina Garycka i Z y g m u n t Konieczny. T o trzy filary, k t ó r y m i stoi obecny kabaret. W „starej Piwnicy" ciężar istnienia kabaretu inaczej się r o z k ł a d a ł . O p r ó c z wymienionych, silnymi o s o b o w o ś ­ ciami t w ó r c z y m i byli Krystyna Zachwatowicz, W i e s ł a w D y m n y i Leszek D ł u g o s z , a pozostali mieli n i e c o d z i e n n ą vis comica lub niezwykły talent wykonawczy, j a k na p r z y k ł a d Ewa Demarczyk. Piotr Skrzynecki, Janina Garycka i Z y g m u n t Konieczny nadal w p ł y w a j ą na rodzaj aktorskiej wrażliwości i ekspresji. N i e k t ó r z y z a k t o r ó w nie zdają sobie sprawy z tego, że ulegają ich o s o b o w o ś c i o m , inni zwracają się wprost do nich po r a d ę , p o m y s ł , chwyt, k o r e k t ę zamierzenia. W „ n o w e j Piwnicy" niepomiernie wzrosła kreacyjna rola Piotra Skrzyneckiego, k t ó r y w s p o s ó b z pozoru b a ł a g a n i a r ski, m o ż n a rzec en passant - a przecież z o g r o m n ą w y o b r a ź ­ nią i wyczuciem - reżyseruje, by nie p o w i e d z i e ć s k ł a d a kabaretowe „ n u m e r y " w spektakle. O Zygmuncie Koniecznym Piotr Skrzynecki m ó w i , że dla „ P i w n i c y był najważniejszy z tych co b y l i " . Stojący obecnie t r o c h ę z b o k u ma wciąż ogromne p o w a ż a n i e . Powiada dalej 64 Piotr S., że „ K o n i e c z n y potrafi z r e a l i z o w a ć d ź w i ę k o w o to co dzieje się w poezji. P r z y k ł a d e m m o ż e być w s p a n i a ł y collage z wierszy wojennych B a c z y ń s k i e g o (śpiewała Demarczyk). Z s ł a b e g o wiersza - Ta nasza młodość - uczynił j a k i ś świetlisty h y m n " (śpiewa Halina Wyrodek). T o O n w s p ó ł ­ tworzył interpretacje Ewy Demarczyk (Skrzynecki 1993). Obecnie wiele pisze dla A n n y S z a ł a p a k nie o b n i ż a j ą c progu wymagań. Janina Garycka - historyk teatru z w y k s z t a ł c e n i a - w „ s t a ­ rej i nowej Piwnicy" wyszukuje opracowuje i podrzuca a k t o r o m teksty. N i e g d y ś bardziej b e z p o ś r e d n i o uczestniczy­ ła w k s z t a ł t o w a n i u p r o g r a m ó w , gdy miały one p e w n ą p r z e w o d n i ą ideę - na p r z y k ł a d - programy „starej Piwnicy": Siedem dziewcząt pod bronią lub Łaska Imperatora albo pamiętnik Mary z Reguł albo koncert ambitnych samouków ( Ł a g o c k i 1968). Janina Garycka z intuicją p o d o b n ą etnolo­ gom, ze z m y s ł e m paradoksu albo też wyczuciem stylu epoki wyszukuje stare teksty i u k ł a d a z nich słowa pieśni, skecze lub pastisze form dramatycznych j a k na p r z y k ł a d ostatnie Niedole życia Wazów. W kabarecie „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " tworzywem bywały teksty o r ó ż n y m charakterze: p a m i ę t n i k i , opisy p o d r ó ż y , listy, instrukcje, opisy etnograficzne, stare encyklopedie, dawna prasa, książki kucharskie, d r u k i ulotne różnej treści, traktaty filozoficzne, Biblia, ludowe apokryfy. Wyliczenie to ł a t w o kojarzy się z indeksem ź r ó d e ł i m a t e r i a ł ó w jakie wykorzystuje współczesny antropolog k u l t u r y . W „ P i w n i c y " j a k o r ó w n o w a ż n e wyrazowo i dramatycznie t r a k t o w a n o o g ł o s z o n e w 1981 r o k u przepisy stanu wojennego, sentencję w y r o k u na Piotra S. z kolegium o r z e k a j ą c e g o oraz literaturę surrealistyczną, w y s o k ą poezję i dramaty. ABOLICJA (muz. Zbigniew Raj) Kolegium Rejonowe do Spraw Wykroczeń przy Naczelniku Dzielnicy Kraków-Śródmieście - pieczęć Kolegium numer rejestru: 3692 przez 82 3692 - dotyczy obywatela Piotr Skrzynecki syn Mariana postanowienie, postanowienie, postanowienie Kolegium w składzie: mgr Jan Kozioł - przewodniczący członkowie: Zbigniew Puczek Irena Michalska działając na podstawie artykułu ósmego Ustawy z dnia 21 lipca 0 amnestii postanowiło na posiedzeniu dnia 28 lipca 1983 przebaczyć i puścić w niepamięć przebaczyć i puścić wykroczenie z artykułu 50 o to, że w Rynku Głównym nie opuścił zbiegowiska publicznego, pomimo wezwania uprawnio­ nych organów M O . Popełniono 31 sierpnia 82. Na niniejsze postanowienie przysługuje obwinionemu zażalenie do Kolegium. Do Kolegium zażalenie wnosi się w terminie siedmiu dni. Wszystko to jest ś p i e w a n e , wypowiadane w r ó ż n y c h manierach, odgrywane w scenkach lub wykrzykiwane. Przy­ chodzi więc skojarzenie n a s t ę p n e : p o c z ą t e k wieku i Kabaret Voltaire i ruch Dada i tylekroć cytowane wspomnienie H u g o Balia o p o c z ą t k a c h zuryskiej scenki: „...W ten sposób mieliśmy kabaret. Pani Hennings i pani Leconte śpiewały po francusku i duńsku. Pan Tristan Tzara czytał swoje rumuńskie poezje. Zespół bałałajek grał rosyjskie ludowe piosenki 1 tańce..." Hans A r p p o s t a r a ł się o obrazy, były akwaforty Picassa, na scenie w y s t ę p o w a ł też Marcel Janco i M a x Oppenheimer, recytowano Apollinaire'a, Jarry'ego, Rimbauda i innych - pisze M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i r e k o n s t r u u j ą c p o c z ą t k i ruchu Dada. W y s t ę p y w kabarecie Voltaire nie były przy t y m z a b a w ą grzecznych dzieci. Pełni życia d a d a i ś c i u r z ą d z a l i na scenie t a ń c e , hałasy, bywali manifestacyjnie pijani, używali masek, dziwnych k o s t i u m ó w , rzucali w p u b l i c z n o ś ć j a k i m i ś �kulkami (Porębski 1989, s. 260-277). kabaretu Hans Richter w s p o m i n a ł po Były członek latach: „...Każdy grał tu na swoim w ł a s n y m instrumencie, czyli grał samym sobą, i to grat z całą namiętnością, z całej duszy. K a ż d y tak niepodobny do pozostałych, był sobie własną melodią, własnym tekstem, własnym rytmem. K a ż d y ze wszystkich sił w y ś p i e w y w a ł swoją własną pieśń... a przecież o k a z y w a ł o się wreszcie, że j a k i m ś cudem stanowią jedność, że pasują do siebie i potrzebują siebie nawzajem..." (Richter 1983, s. 38). I tu z n o w u p r z y p o m i n a j ą się obrazy z „ P i w n i c y " . Pierw­ sze, t o przebrania sceniczne - bo nie k o s t i u m y - aktorów k o m p o n o w a n e z części zdekompletowanych s t r o j ó w , n a k r y ć g ł o w y , peruk, p i ó r , bielizny i t p . D r u g i e , to ulubione przez „piwniczan" do dziś rzucanie w p u b l i c z n o ś ć szmatami, p o s i e k a n ą w trakcie skeczu k a p u s t ą , niewiele w a r t y m i bank­ n o t a m i i t d . Trzecie, to surrealistyczne scenografie a r a n ż o w a ­ ne przede wszystkim z m a r t w y c h p r z e d m i o t ó w - D u c h a m p Fragment występu (1991): śpiewa Aleksandra Maurer, grają Mary­ na Barfus, Robert Chobrzyk i Michał Półtorak p o w i e d z i a ł b y z rzeczy g o t o w y c h . Po czwarte wreszcie, to w y s t ę p u j ą c y w „ P i w n i c y " goście. O d zawsze pojawiali się w niej Cyganie, k a r ł y , baletnice, iluzjoniści, p o ł y k a c z e ognia. Przychodzili do niej nienajlepsi krakowscy a k t o r z y opowia­ d a j ą c y stare d o w c i p y i anegdoty, p r z y c h o d z i ł a m a t o r ś p i e w a ­ j ą c y arie operetkowe w stylu fryzjerskiego belcanto. Czasem by w y s t ą p i ć w postaci. T a k ą przykład - „Piwnicy" wystarczała osobą z nadmiarem niezapomniana K i k a sama ekspresji wyrazistość była Szaszkiewiczowa, - na która z a u t o i r o n i c z n y m dystansem ś p i e w a ł a w pierwszym okresie „ P i w n i c y " francuskie piosenki. Treść wykorzystywanych tekstów p o c h o d z ą c a z odległych c z a s ó w usytuowana w k o n t e k ś c i e w s p ó ł c z e s n e g o kabaretu w y w o ł u j e u wszystkich u c z e s t n i k ó w s p e k t a k l ó w (aktorów i w i d z ó w ) w r a ż e n i e fascynującej egzotyki i o b c o ś c i . N a p r z y k ł a d w „ s t a r e j P i w n i c y " m o g ł a to b y ć ś p i e w a n a przez K r y s t y n ę Zachwatowicz piosenka Straszne dziecię ( s ł o w a X I X - w i e c z n e g o poety Franciszka M o r a w s k i e g o ) : M ó w i ą , że gdzieś chodzi w świecie jakieś dziwne, ciche dziecię dziewczyneczka to jest mała twarz jej śniada, suknia biała, wzrok jej dziwny i uroczy, jakieś martwe, trupie oczy, w polne maczki się przebiera, po cmentarzach kostki zbiera, krwawą chustą g ł o w ę słoni, czarny pręcik nosi w dłoni, a gdzie przejdzie tam jej ramię wszystkie kwiatki niszczy, łamie, a gdzie przejdzie tam o wiośnie trawka nawet nie porośnie... R a z j ą chłopek jakiś trącił zaraz mu się m ó z g pomącił, ręka w krótkiej uschła porze i powiesił się gdzieś w borze... Tak po świecie jak po grobie drobna mara chodzi sobie. Słucha miłych sobie d ź w i ę k ó w , pogrzebnego dzwonu j ę k ó w a po miejscach, gdzie przemija cień jej krwawo się przewija i nikt nie wie skąd przybywa patrząc na nią dreszcz przeszywa zimno g r o b ó w od niej leci M ó w i ą , że to m ó r na dzieci. - lub polecane ze starych o g ł o s z e ń przez Tadeusza K w i n ­ tę k o s m e t y k i do twarzy z C K apteki Schwartza: Ogłoszenia prasowe z XlX-wiecznej prasy austriackiej. C K . obwodowa apteka M . Schwarza poleca następujące środki kosmetyczne do pielęgnowania i upiększania twarzy: Schwarza K r e m Wschodnich Piękności - nader szczęśliwe połączenia do wydelikacania naskórka, wygubienia piegów, przeciw opalaniu słonecznemu, pryszczykom, trądzikom itp. nieczystościom skóry, cena 80 halerzy. (...) Schwarza Mleko Wschodnich Piękności - do odświeżania i o d m ł a d z a n i a twarzy, usuwa w zdumiewający s p o s ó b zmarsz­ czki, piegi i opalenia słoneczne, cena I korona i 60 halerzy. - albo a n o n i m o w y Wiesława Dymnego: tekst o gorzałce mówiony przez GORZAŁKA (znaleziony przez Janinę Garycka) Bądź co bądź gorzałka była i jest zabójczynią życia ludzkiego, bo sama w sobie jest trucizną. Jakże często bowiem słyszy się: umarł na ropienie się w r z o d ó w na nogach umarł na zatwardzenie wątroby umarł na puchlinę w o d n ą umarł na wstrzymanie moczu umarł, bo się w nim w ó d k a zapaliła - korona pijaństwa. O, bo to ż n i w o dla suchej śmiortki w okolicach tych, gdzie gorzałka panuje. Przypatrzmy się teraz jak ta nieboga sucha śmiortka za­ wczasu pieczętuje tych, którzy mają b y ć wybrani: nogi mu się trzęsą i g ł o w a białko mu się w oczach czerwono skrzy kuprowata ma twarz stracił apetyt jedzenie mu nie smakuje. C h o ć są czasami i inne tego przyczyny. - czy też s p o s ó b na t a n i ą p o d r ó ż przedstawiany przez Krzysztofa L i t w i n a : PODRÓŻ (fragmenty - autor nieznany) Kto chce tanio p o d r ó ż o w a ć , musi uprościć swój bagaż. Wystarczy tornister nieprzemakalny, jedna zmiana bielizny, pantofle, szlafrok, szlafmyca oraz kajecik m a ł e g o formatu do zapisywania wrażeń. D o tornistra należy przytroczyć siatkę na motyle, lunetę oraz łopatkę do kopania d o ł k ó w . . . I tutaj śmiałość i odwaga bywa nagradzaną. K t o słabości ulega i leży bezczynnie, cierpi daleko więcej od tego, kto wbrew tej słabości z a ż y w a przechadzki po pokładzie, jeżdżąc sobie do Rygi. T a k a p o d r ó ż dziwnie o d m ł a d z a i osładza. Bon voyage! W „ n o w e j P i w n i c y " podobne w r a ż e n i e ogarnia widza, gdy s ł u c h a Duchów polskich (wykonuje M a ł g o r z a t a G ó r n i s i e wicz): C Z A R O W N I C E , S T R Z Y G I . M A M O N Y itp. Czarownicami - są stare baby n a p i ę t n o w a n e jaką u ł o m n o ś ­ cią lub bardzo brzydkie. (...) - t e k s t ó w C z e s ł a w a W o j t a ł y Co jest w Polszczę (zredago­ wane z c y t a t ó w z Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego), czy też z ł o ż o n e j z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w pieśni o A n n i e Csillag (wykonuje A n n a S z a ł a p a k ) : ANNA CSILLAG (słowa: Bolesław Leśmian, Bruno Schulz muzyka: Zygmunt Konieczny) 65 r �Wkosmacona w kwiat płytki, łeb ująłwszy w dwie chwytki, pszczoła, nim ją porwie lot, w słońcu myje się jak kot. Niech się dłuży cień ławy, niech wypoczną w nim trawy, z łbem na łapie chudy pies śpi po łapy owej kres. Porośnięta szła przez ziemię, porastało ludzkie plemię, porastało pod niebiosy, rozwłoszone włosząc włosy. (...) Ja, Anna Csillag urodzona w Karłowicach na Morawach, miałam słaby porost włosów. Byłam nim dotknięta z dopustu Bożego. Na skutek długotrwałych modłów zostałam wysłuchana. Otrzymałam znaki i wskazówki. Sporządziłam specyfik, lek cudowny. Zaczęłam porastać we włosy, a także mój mąż, szwagrzy i bratankowie. (...) A więc świat przedstawiony w kabarecie to pozornie nie nasz współczesny świat. Jedną z wielu różnych reakcji na program kabaretu m o ż e być refleksja bliska spojrzeniu antropologa na rzeczywistość. Kabaretowe teksty w y w o ł a ć m o g ą zdziwienie i chwilę zastanowienia się nad dawnymi ludzkimi wysiłkami i sposobami opanowywania codzienno­ ści, nadawania jej kulturowego sensu. Ironicznie przywołany w kabarecie krąg dawnych znaczeń w mimowolnym p o r ó w n a n i u z naszym światem daje efekt paradoksu lub olśnienia surrealistyczną logiką każdej rze­ czywistości. Oczywiste, że kabaret nie jest uniwersytecką katedrą antropologii kultury. Jego celem i sposobem wyrazu nie jest naukowy dyskurs, lecz śmiech i komizm. Ale przecież i śmiech ma głębokie kulturowe funkcje. Kabaretowy śmiech również bywa formą poznania, oswajania rzeczywistości, lub odwrotnie, dystansowania się wobec niej (Bystroń 1968, Bachtin 1975, Ć a p e k 1981). Wykładnia wizji świata jaka dominuje w „Piwnicy" należy do tradycji ruchu Dada i surrealizmu. Stwierdzenie to nie oddala wcale od tezy o antropologicznej interpretacji w ka­ barecie, ponieważ surrealizm i współczesna antropologia mają wiele w s p ó l n e g o . Przy odpowiednio szerokiej definicji surrealizm to nie tylko prąd w sztuce, ale rodzaj światopoglądu, program na odczytywanie realności świata. W takim rozumieniu w sur­ realizmie spotkali się w Francji w latach 1920-1930 artyści i antropolodzy. N a przykład Michel Leiris i George Bataille to surrealiści, którzy z czasem zajęli się antropologią. N a wykłady znanego antropologa Marcela Maussa p o w o ł y w a l i się artyści. Związki takie z a o w o c o w a ł y nowym programem dla sztuki i dla nauki (Kaniowska 1991). W sztuce dzięki surrealistom i ich fascynacjom etno­ graficznym z r ó w n a n o wszystkie możliwe formy wyrazu. Maska „afrykańska" okazała się równie piękna co dzieło „europejskiego" artysty (Janicka 1985, Porębski 1989). W nauce surrealizm przywrócił znaczenie wyobraźni, obudził postawy paradoksalne i wskazał, że relatywnie wszystko powinno nas dziwić. Egzotyka jest wśród nas - wystarczy przyjąć odpowiedni punkt widzenia. Czymże bowiem, różni się w X X wieku biret i kryza w stroju rektora europejskiego uniwersytetu od metalowych obręczy na szyi egzotycznej piękności, czym makijaż żony tegoż rektora od rytualnych barw na twarzach uczestników obrzędu (Kaniow­ ska 1991). Dziwni jesteśmy sami dla siebie podpowiada surrealistyczna formuła w antropologii i w kabarecie. Teza p o w y ż s z a była i pozostaje siłą kabaretu „Piwnica pod Baranami". Większości tekstów w „Piwnicy" nie trzeba 66 było tworzyć na potrzeby spektaklów, wystarczyło wykorzy­ stać okruchy historii i współczesności. Forma „piwniczna" jest wehikułem znaczeń. W tekstach zaadaptowanych przez artystów „Piwnicy" dawne fakty, wzorce obyczajowe, wyobrażenia, stereotypy, przeniesione w inny kontekst, ozdobione kontrastową lub wystylizowaną muzyką, kostiumem i n o w ą formą wyrazu są nowymi znakami i sensami. Wywołują efekty komiczne lub niosą refleksyjne przesłanie. Bywa też, że wiele z dawnych tekstów niespodziewanie aktualizuje się, nabiera antropologicznego wymiaru a pierwotne intencje autorów i w y k o n a w c ó w są na nowo interpretowane. Oto kilka ilustracji. Wspomniana już piosenka Straszne dziecię (muzyka Zbi­ gniew Paleta) śpiewana przez Krystynę Zachwatowicz p ó ź ­ niej przez Małgorzatę Górnisiewicz, opowiadającą o moro­ wym powietrzu nabrała nowych znaczeń w kontekście inwazji A I D S . Scena Seans u państwa Siemiradzkich (tekst Janina Garyc­ ka, muzyka Grzegorz Turnau) opowiadająca o wyczynach Eusapii - dziwnego medium z rzymskiej willi malarza - koresponduje z współczesną m o d ą na parapsychologię, okultyzm, erę wodnika i związany z nim ruch New Age: U Siemiradzkiego w styczniu tysiąc osiemset dziewięćdziesiąt trzy w willi rzymskiej na via Gaetta ukazała się Eusapia Palladino dama z prostej sfery - i dość pełnoletnia w drodze z Neapolu do Mediolanu dała pokaz magii. A ujrzeli go: państwo Siemiradzcy państwo Bakałowiczowie państwo Azzurri hrabina Bremla - osoba z wyższego towarzystwa, znajoma królowej... W okresie stanu wojennego i w latach po nim następnych w „Piwnicy" wiele tekstów miało patriotyczny wydźwięk. Zaktualizował się bowiem romantyczny wzorzec przeżywa­ nia, według Marii Janion, obecny w polskiej „zbiorowej p o d ś w i a d o m o ś c i " (Janion 1981). Pojawiła się w ó w c z a s zno­ wu czarna biżuteria, orzełki z koroną, kotwice i inne drobiazgi będące znakami społecznych nastrojów. W tym czasie w „Piwnicy" Anna Szałapak śpiewała pieśń Czarna sukienka (słowa Seweryn Goszczyński, muzyka Zbigniew Preisner) p o c h o d z ą c a z c z a s ó w powstania styczniowego: Schowaj matko suknie moje, perły, wieńce z róż, jasne szaty, świetne stroje to nie dla mnie już. Niegdyś jam stroje, róże lubiła gdy nam nadzieji wytryskał zdrój, lecz gdy do grobu Polska zstąpiła jeden mi tylko przystoi strój Czarna sukienka. (...) Lecz gdy nas zdrady wrogom przedały, gdy zaległ Polskę najeźdźców rój, gdy w pętach jęczy nasz naród cały jeden mi tylko przystoi strój Czarna sukienka. Nastrój w kabarecie tworzyły wtedy właśnie zwierzenia co „kobiecie przystoi gdy na wojnie kochanek lub brat" modlitwa Jana Lechonia Matko Boska Częstochowska (mu­ zyka Zbigniew Raj) śpiewana przez Aleksandrę Maurer: Matka Boska Częstochowska ubrana perłami cała w złocie i w brylantach modli się za nami. Aniołowie podtrzymują jej ciężką koronę i jej szaty, co jak noc są gwiazdami znaczone. Ona klęczy i swe lice, gdzie są rany krwawe �obracając, gdzie my wszyscy patrzy na Warszawę. 0 Ty, której obraz widać w każdej polskiej chacie 1 w kościele i w sklepiku i w pysznej komnacie, w ręku tego co umiera, nad kołyską dzieci i przed którą dniem i nocą wciąż się światło świeci. (...) Nieraz potop nas zalewał, krew się strugą lała, a wciąż klasztor w Częstochowie stoi jako skała. I tyś była też mieczami pogańskimi ranną, a wciąż świecisz ponad nami Przenajświętsza Panno. I wstajemy wciąż z popiołu, z pożarów co płoną i Ty wszystkich nas powrócisz na Ojczyzny łono. Podniesiemy to co legło w wojennej kurzawie, zbudujemy zamek większy, piękniejszy w Warszawie. I jak w złotych dniach dzieciństwa będziemy słuchali tego dzwonka sygnaturki co Cię wiecznie chwali. - wiersz Adama Asnyka wykonywany przez Jacka Wójcic­ kiego i Tamarę K a l i n o w s k ą (muzyka Zbigniew Preisner). MIEJCIE NADZIEJE Miejcie nadzieję! ... Nie tę lichą, marną co rdzeń spróchniały w wątły kwiat ubiera, lecz tę niezłomną, która tkwi jak ziarno przyszłych poświęceń w duszy bohatera. Miejcie odwagę! ... Nie tę jednodniową, co w rozpaczliwym przedsięwzięciu pryska, lecz tę, co wiecznie z podniesioną głową nie da się zepchnąć ze swego stanowiska. Miejcie odwagę... Nie tę tchnącą szałem, która na oślep leci bez oręża, lecz tę, co sama niezdobytym wałem przeciwne losy stałością zwycięża. Przestańmy własną pieścić boleścią, przestańmy ciągłym lamentem się poić kochać się w skargach jest rzeczą niewieścią, mężom przystoi w milczeniu się zbroić... Lecz nie przestajmy czcić świętości swoje i przechowywać ideałów czystość, do nas należy dać im moc i zbroję, by z kraju marzeń przeszły w rzeczywistość. Po roku 1989 niespodziewanie powróciła część dawnego kontekstu jednej z licznych piosenek organizacji strzelców śpiewanej przez Małgorzatę Górnisiewicz Szabla i karabin (muzyka Paweł Orkisz, słowa Henryk Zbierzchowski). K o ­ mizm anachronizmu zlał się tu z reaktualizowaną mitologią okresu przed „złotym czasem niepodległości" (Romanowski 1990). Wszak znowu mamy drużyny strzeleckie, legionistów (w Krakowie nawet dwa zarządy), piłsudczyków i kłótnie o to, kto jest prawowitym spadkobiercą idei Marszałka. Niech w Księgach wiedzy szpera rabin Nauka to jest wymysł diabli Mądrością moją jest karabin i klinga ukochanej szabli. Nie tęsknię do kawiarni gwaru, gdzie mieszka banda dziwolągów gardzę zapachem buduaru gdzie amor psoci na szezlągu. Nie nęcą mnie zalety babin kobieta zdradną, bierz ją diabli. Kochankiem moim jest karabin i klinga ukochanej szabli. (...) Przez pewien czas niespodziewaną n o w ą siłę komiczną uzyskał jeszcze jeden stary tekst „piwniczny" odgrywany ponownie w parodystycznej scenie przez Kazimierza Made­ ja. Oto gdy w roku 1990 minister Jacek K u r o ń rozpoczął akcję pomocy społecznej od spektakularnego rozdawania darmowej zupy, piwniczny artysta, parodiujący też inne postaci, sięgnął po XIX-wieczne przepisy na zupy w kuch­ niach dla ubogich. Kiedyś w „starej Piwnicy" tonem żałos­ nego nabożeństwa czytała je Krystyna Zachwatowicz, a te­ raz jak u g o t o w a ć zupę Jacka Kuronia tłumaczy Kazimierz Madej. I wreszcie „piwniczny" hymn Dezyderata (muzyka Piotr Walewski). Jest to jedna z późnych wersji (1692) średnio­ wiecznego apokryfu tzw. „listu z nieba". W tym przypadku zawiera on zbiór protestanckich zaleceń moralnych. Piotr Skrzynecki powiada, że jest autentyczny, ale co znaczy autentyczny w odniesieniu do apokryfu. Listy z nieba są znane w folklorze religijnym kultury europejskiej od c z a s ó w wczesnego średniowiecza. Były formą ówczesnej agitacji lub przestrogą. „ M o r a l n e dezyderata" przeniesione w piwniczny kontekst nie tracą wagi i mocy etycznego przesłania. DEZYDERATA Przechodź spokojnie przez hałas i pośpiech, pamiętaj jaki spokój można znaleźć w ciszy. O ile to możliwe bez wyrzekania się siebie bądź na dobrej stopie ze wszystkimi. Wypowiadaj swą prawdę jasno i spokojnie wysłuchując innych, nawet tępych i nieświadomych, oni też mają swoją opowieść. Unikaj głośnych i napastliwych, są udręką ducha. Niech twoje plany będą dla ciebie źródłem radości. Bądź ostrożny w interesach, na świecie bowiem pełno oszustwa. Bądź sobą, zwłaszcza nie udawaj uczucia, nie podchodź cynicznie do miłości, albowiem wobec oschłości i rozczarowań ona jest wieczna jak trawa. Przyjmij spokojnie co ci lata doradzają z wdziękiem wy­ rzekając się spraw młodości. Jesteś dzieckiem wszechświata nie mniej niż drzewa i gwiazdy masz prawo być tutaj. Tak więc żyj w zgodzie z Bogiem, czymkolwiek On ci się wydaje, czymkolwiek się trudnisz i jakiekolwiek są twoje pragnienia, w zgiełkliwym pomieszaniu życia zachowuj spokój ze swą duszą. Przy całej swej złudności, znoju i rozwianych marzeniach jest to piękny świat. (Znalezione w starym kościele Świętego Pawła w Baltimore, datowane 1692 rok) r 0 kabarecie powiada się czasem lekceważąco - błazenada. Błazenada, to działanie błazna. Ten trop j ę z y k o w y kieruje uwagę na inny aspekt antropologii „Piwnicy". Kabaret to krzywe zwierciadło rzeczywistości, to m o ż l i w o ś ć stosowania odwrotnej optyki wobec faktów i ludzi. W „Piwnicy" mimo stałego nadzoru cenzury i szykan dyrekcji Krakowskiego D o m u Kultury m o ż n a było powie­ dzieć to co nieoficjalne i ośmieszyć to co oficjalne. Schizo­ freniczna i pompatyczna rzeczywistość P R L była dobrą p o ż y w k ą dla kabaretu. Bunt przeciw niej, gry z cenzorem, aluzje i śmiech przeciw nudzie były istotą „Piwnicy". Ale oto i życie społeczne w trzeciej Rzeczpospolitej pozostato wielce zrytualizowane i jest aż do przesytu „święcone". Śmiech, który idzie od dołu, oswaja i czyni niegroźną nieprzychylną rzeczywistość albo degraduje zbyt patetyczne i wysokie tony, w jakie tak ł a t w o popadają Polacy. W „starej Piwnicy" wśród innych, szczególne wyczucie formy błazeńskiej miał Wiesław Dymny. Często występował w kostiumie cyrkowego clowna: wypchanym, za obszernym, z dużymi guzikami, w meloniku. Wykorzystywał go do kreowania swojej scenicznej o s o b o w o ś c i . Pisał teksty utrzy­ mane w poetyce sowizdrzalskiej, na przykład Łazik z Tormesu, a jego prześmiewcze monologi wygłaszane w kabare­ cie, ze słynnymi Na przykład Majewski: Rodacy i Rodaczki! Czworacy i Czworaczki! Dość tych kabaretów politycznych, tych kawałów abstrakcyjnych, tych sztuczek podejrzanych, tych absurdalnych kojarzeń i całego tego memłania. Weźmy przykład z Majewskiego: ten nie memła, ale za to jak coś powie, to boki zrywać. Precz z fałszywą ułudą sceniczną, pozostawiającą wiele do życzenia. Nie zaciem­ niajmy horyzontu myśli współczesnej. Na przykład Majewski. Nie zaciemnia. Zerwijmy z tym chwiejnym balansowaniem na krawędzi egzystencjalizmu i wegeterianizmu. Skończmy, skory­ gujmy i skonfrontujmy. Na przykład Majewski. Skończył, skorygował, a teraz konfrontuje. Nie oglądajmy się na różne prądy, prądziki, arabeski, frytki i frykasy. Na przykład Majew­ ski. Ten się nie ogląda... (fragment) 1 Zadania obywatelskie należą do klasyki gatunku. Obywatele! Obywatelki! I ty, młodzieży najmilsza! Niewątp- 67 i �I liwie nikt z was nie poda w wątpliwość tego, co powiem, że jasne jest, że musimy się rozwijać. Rozwijać się konsekwentnie, rozwijać permanentnie, konsolidalnie, wertykalnie, hormonal­ nie oraz horrendalnie. Rozwijać się trzeba! A czasy są, jak skądinąd wiemy, ciężkie. Lecz nie ciążenie jest tu ważne. Ważne jest, żeby do czegoś dojść. Żeby dojść trzeba iść, żeby iść trzeba mieć buty. I to dobre buty, a czasy są, jak wiemy, skądinąd, ciężkie, więc żeby mieć buty, trzeba wykonać swoje zadanie. I tak są różne zadania, które na nas ciążą. Jest na przykład zadanie bojowe. Jest zadanie domowe. Jest zadanie ciosu, zadanie bobu, zadanie dnia codziennego. Zadanie najwyższe, zadanie specjalne. Niewątpliwie większość z nas nie zna swojego zadania! Więc w celu ułatwienia wam szybkiego włączenia się w nurt wykonywania swoich zadań, podaję na dziś zadanie. Niech każdy z was tam w domu nad łóżkiem sobie złotymi literami wypisze: Adsum te pressurum esse ... Jaka to forma? Aaa, do widzenia, (fragmenty) Piotr Skrzynecki wspomina G o j a k o człowieka wielowars­ twowego wyczulonego na k a ż d ą d w u z n a c z n o ś ć ludzi. We­ d ł u g Skrzyneckiego b ł a z e ń s k a i groteskowa poetyka „ P i w ­ nicy" jest z a s ł u g ą W i e s ł a w a Dymnego. S k ł o n n y do obsc e n ó w , co m i a ł y m u za złe k o l e ż a n k i z kabaretu ( w y p o w i e d ź Janiny Garyckiej), był człowiekiem o n i e z w y k ł y m poczuciu h u m o r u . Teksty Dymnego gromadzi i chroni, czasem opo­ wiada w „ n o w e j Piwnicy" M a r e k P a c u ł a . W s p ó ł c z e ś n i e , poza M a r k i e m P a c u ł ą , tradycję Dymnego w innych ramach kontynuuje Kazimierz Madej. Natomiast g r o t e s k ę i z a b a w ę f o r m ą - n i e o b c ą też D y m ­ nemu - rozwija piwniczny entuzjasta Witkacego Zbigniew Raj. W nurcie b ł a z e ń s k i m , w bachtinowskim oczyszczającym ś m i e c h u , d o c h o d z ą c y m dzisiaj z „ P i w n i c y " , mieszczą się ś p i e w a n e do niedawna dekrety o stanie wojennym, pieśń 0 Koniewie (spreparowana z w y w i a d u z A n t o n i m Hajdeck i m - t w ó r c ą p o m n i k a Koniewa) oraz w s p ó ł c z e s n e Kazania sejmowe Krzysztofa Janickiego, w y k o r z y s t u j ą c e j u ż rzeczy­ wistość I I I Rzeczypospolitej. W k o n t r a ś c i e do formy prześmiewczej p o z o s t a j ą dzieła sztuki wysokiej odpowiednio dopełniające całość wyrazu dramatycznego s p e k t a k l ó w . D r u g a strona „ p i w n i c z n y c h " n a s t r o j ó w czerpie przede wszystkim z poezji. Lista wykorzys­ tywanych a u t o r ó w jest bardzo bogata, ale sama niewiele tu powie, p o n i e w a ż efekt artystyczny osiąga się r ó ż n y m i sposo­ bami. Jednym z ciekawszych jest p r a k t y k o w a n y do dzisiaj collage z t e k s t ó w jednego lub k i l k u t w ó r c ó w , co daje w r a ż e n i e z a s k a k u j ą c e i oryginalne. Swoboda z j a k ą d o k o n u ­ je się pewnych z a b i e g ó w na p i e r w o t n y m tworzywie litera­ c k i m nie degraduje o r y g i n a ł ó w , raczej w y d o b y w a z nich nowe sensy. D u ż a w t y m z a s ł u g a Piotra Skrzyneckiego, znawcy poezji, obdarzonego w y j ą t k o w o d o b r y m smakiem. Jego p o m y s ł y u z u p e ł n i a oryginalna t w ó r c z o ś ć „ p i w n i c z a n " 1 zaprzyjaźnionych autorów. W „ P i w n i c y " poezja jest ś p i e w a n y m dramatem, m u z y c z n ą liryką lub ż a r t e m . Z z a ł o ż e n i a istnieje ona tu j a k o forma muzyczna - powraca więc do swojej archaicznej postaci i z w i ą z k ó w . Obserwacja ta m o ż e być r ó w n i e ż tropem interpretacji antropologicznej. Powiada bowiem W ł a d y s ł a w Tatarkiewicz o dawnej łączności m u z y k i i poezji: „...Muzyka była związana w wiekach średnich z poezją niepo­ równanie ściślej niż w czasach nowych: długo nie było muzyki bez słów ani poezji bez akompaniamentu. Liryki (trubadurów) były pieśniami, utwory dramatyczne (misteria) rodzajem oper..." (Tatarkiewicz 1989, s. 124). Wiedza lub intuicja t w ó r c ó w „ P i w n i c y " potwierdza w t y m przypadku tezę o nieustannych transformacjach i nawrotach do f o r m wyrazu utrwalonych w kulturze europejskiej. A w a n ­ garda to s p o s ó b wykorzystywania tradycji. Cotygodniowe spektakle w m a ł e j , dusznej, piwnicznej 68 salce p a ł a c u Pod Baranami nie są j e d y n ą f o r m ą istnienia kabaretu. P o m i j a j ą c liczne od pewnego czasu wyjazdy artystyczne - wcześniej kabaret m i a ł k ł o p o t y z w y s t ę p a m i poza K r a k o w e m , co p r z y d a w a ł o m u jeszcze legendy - „ P i w ­ nica" organizuje dla siebie i przyjaciół liczne bale, święta, rocznice, parateatralne zdarzenia plenerowe, performance i żywe obrazy. Przez trzydzieści lat istnienia „ P i w n i c y " o d b y ł o się ich tyle, że trudno je zliczyć i chronologicznie u p o r z ą d k o w a ć . D l a ilustracji zatem, a nie dla potrzeb k r o n i k i , przedstawiam w y b ó r rozmaitych dawnych i nowych piwnicznych d z i a ł a ń . Pierwsze bale o d b y ł y się w ó w c z e s n y c h k r a k o w s k i c h barach „ W i a r u s " , „ S m o c z a Jama", „ S i e l a n k a " . Miejsca te nie należały do najelegantszych w mieście, m i a ł y opinię raczej p o d ł ą . Inne słynne bale z w i ą z a n e były z premierami p r o g r a m ó w i m i a ł y miejsce w zamkach w Piaskowej Skale i N i e p o ł o m i c a c h . N i e z w y k ł y bal - w e d ł u g w s p o m n i e ń Janiny Garyckiej - z o r g a n i z o w a ł a „ P i w n i c a " w opuszczonym p a ł a ­ cu Potockich w Krzeszowicach. U r o c z y ś c i e obchodzono kolejne jubileusze kabaretu uświetniające 15, 20, 25 i 30 lat jego istnienia. Lata siedemdziesiąte przyniosły bardzo udane rekonstrukcje z d a r z e ń historycznych, a to: wjazd księcia Józefa Poniatowskiego do K r a k o w a i bal w Sukiennicach (z r o k u 1879). S p o ś r ó d najnowszych w y d a r z e ń p r z y p o m n i e ć w a r t o bal pod n a z w ą „ L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e " , w y s t a w ę „ r e ­ sztek" własnej działalności w P a ł a c u Sztuki „ C o nam z tego z o s t a ł o " , której w e r n i s a ż z a m i e n i ł się w kolejną d a d a i s t y c z n ą manifestację. N a s t ę p n i e , „ N o c p a r y s k ą " na ulicy F l o r i a ń ­ skiej, bal na p o ż e g n a n i e k o m u n y , bal modernistyczny, przysięga Tadeusza K o ś c i u s z k i , święto krakowskich kop­ c ó w , H o ł d pruski, raut w teatrze S ł o w a c k i e g o z duchem Franciszka Józefa. Program ( n a p i s a ł P. Skrzynecki) otwarcia R a u t u w Teat­ rze i m . Juliusza S ł o w a c k i e g o w dniu 15 maja, w k t ó r y m podpisany z o s t a ł u k ł a d o opuszczeniu przez wojska radzie­ ckie terytorium Republiki A u s t r i i . Część pierwsza: powitanie Camerata gra wiedeńską muzykę w westybulu teatru, na pięknych schodach upozowane tancerki w pięknych romantycznych pączkach, schodzą się goście. Konsul Austrii w otoczeniu świty wita przybywających gości, publiczność powoli wchodzi do teatralnej sali lekko przycie­ mnionej. Loża Cesarska na razie pusta oświetlona punktowym reflek­ torem, kurtyna Siemiradzkiego podświetlona, po wejściu publiczności, do loży przylegającej do Cesarskiej wchodzi Konsul z małżonką wraz ze swoimi gośćmi, światło na sali nieco przygasa, Loża Cesarska Oświetlona bardzo silnie, zapala się światło w prawej loży obok sceny, w tzw. loży Dąbrowskiego, do Loży wchodzi gość w pelerynie, staje przy balustradzie, zapowiada przybycie Cesarza i jego małżonki Cesarzowej Sisi, fanfary - trzy razy, do Loży wchodzi Cesarz z Cesarzową i ze świtą, publiczność na wezwanie Gościa wstaje, Ogromne Oklaski !!!! powtórzenie fanfar, kurtyna Siemiradzkiego podnosi się, na scenie Teatru ukazuje się Apoteza Habsburgów, powtórzenie fanfar, Artyści wygłaszają odezwy i zapowiedzi przyjazdu Franciszka Józefa I do Krakowa, światło skierowane na Lożę Cesarską nieco przygasa, wchodzi Elżbieta Towarnicka w cudownej sukni, E. Towarnicka śpiewa dwie pieśni wiedeńskie, wbiegają dzieci, dzieci recytują nieznany wiersz na cześć Cesarza, �G o ś ć w pelerynie zapowiada Seans u pp. Siemiradzkich w Rzymie, po Seansie M . Górnisiewicz śpiewa Gdy się ma 16 lat - m o d n ą piosenkę wiedeńską z k o ń c a X I X wieku, i Austriackie Gadanie w wykonaniu C z . Wojtały i p. Grabow­ skiego, G o ś ć w pelerynie z Loży wzywa do o k l a s k ó w na cześć Cesarzowej Sisi, L o ż a Cesarska oświetlona pięknie, kolorowo. Cesarz i Cesarzowa wstają, Cesarz pozdrawia publiczność, Cesarz mówi: Witajcie M i e s z k a ń c y K r a k o w a - p o polsku i po niemiecku, Witajcie pp. Strausowie, Panowie Strausowie wstają. Szalone Oklaski !!!! G o ś ć w pelerynie błaga Cesarzową Sisi o przemówienie. Cesarzowa Sisi śpiewa wiersz Byrona Wędrówki Childe Charolda w tłumaczeniu A . Mickiewicza, Apoteoza H a b s b u r g ó w znika, na scenę Teatru wchodzi chór Dominanta, śpiewa Hymn H a b s b u r g ó w , publiczność wstaje, Oklaski !!! po z a k o ń c z e n i u H y m n u Cesarz i jego świta opuszczają Lożę, kurtyna Siemiradzkiego powoli spada, G o ś ć w pelerynie z Loży: „ W imieniu Cesarzowej i Cesarza, w imieniu pp. Strausów, w imieniu Konsula Republiki Austrii zapraszamy na uroczysty bankiet, szampana", pp. Strausowie i publiczność powoli opuszczają salę i udają się do sal recepcyjnych teatru, w sali balowej na gości oczekują Cesarzowa i Cesarz, kelnerzy roznoszą szampana, U r o c z y s t o ś ć otwarcia dokonuje się powoli i dostojnie, potem dziać będą się rzeczy niezwykłe. ( O d b y ł o się 15 maja 1993 r.) Część druga: Piękny bankiet. J u ż przytoczone tytuły i nazwy organizowanych paraartystycznych i towarzyskich przedsięwzięć sugerują, że k a ż d e z nich m i a ł o ideowe założenia. Ś w i a d o m i e p r z y w o ł y w a n o tradycję, zdarzenia, k t ó r e j u ż w swojej pierwotnej formie były świętem, z b i o r o w y m przeżyciem lub legendą. W te zamiary w c i ą g a n o a k t o r ó w , k r ą g przyjaciół, w ł a d z e miasta, p r o f e s o r ó w , wojsko, d o r o ż k a r z y , kwiaciarki i p r z y p a d k o w ą p u b l i c z n o ś ć . I oto bez w z g l ę d u na charakter administracji, zajmowane etaty i prestiż, osoby r ó ż n y c h s t a n ó w i funkcji p o m a g a ł y w realizacji p o m y s ł ó w „ P i w n i c y " . I c h g ł ó w n y m reżyserem i s c e n a r z y s t ą był zawsze Piotr Skrzynecki. O p r ó c z reżyserskiej w y o b r a ź n i , dysponuje on a n t r o p o l o g i c z n ą i n t u i ­ cją i wie czego m o ż n a o c z e k i w a ć od u c z e s t n i k ó w piwnicz­ nych s p o t k a ń i widowisk. Wykorzystuje przy t y m zawsze s w o i s t ą a t m o s f e r ę K r a k o w a i t r a d y c y j n ą g o t o w o ś ć jego m i e s z k a ń c ó w do ś w i ę t o w a n i a i u r o c z y s t o ś c i ( W o ź n i a k o w s k i 1991). D y r e k t o r kabaretu - Pan Piotr S. - zdaje też sobie s p r a w ę , że w ogólniejszym planie realizują się w tych akcjach archaiczne struktury zabawy i święta. W y p o w i a d a ł się o n kiedyś na ten temat. (Benedyktowicz 1988) Z kulturowego p u n k t u widzenia zabawa jest swobodnym i bezinteresownym d z i a ł a n i e m w e d ł u g reguł p o c h o d z ą c y c h spoza k r ę g u codziennych z a c h o w a ń . Te cechy zabawy, j a k o pierwotnego wzorca, odnajdujemy w świecie - stwierdził Johan Huizinga: W owej platońskiej identyfikacji zabawy i świętości bynaj­ mniej świętość nie zostaje pomniejszona wskutek tego, iż nazwana zostaje z a b a w ą , lecz zabawa podniesiona zostaje dzięki temu, iż pojęcie to uznaje się nawet w najwyższych rejonach ducha... C z ł o w i e k m o ż e bawić się na owym poziomie kiedy zabawa wyraża p i ę k n o i świętość..." (Huizinga 1967, s. 46). O d w o ł a n i e p o w y ż s z e odnosi się do świata kultur, k t ó r y m i zajmuje się etnologia, należy ono do historii k u l t u r y . W s p ó l szesna k u l t u r a europejska, w efekcie dominacji racjonali­ zmu, ograniczyła swoje z d o l n o ś c i symbolicznego myślenia i p r z e ż y w a n i a świata. W a ż y to istotnie na t a k i m postrzeganiu otoczenia, w k t ó r y m d o s t r z e g a ł o b y się j e d n o ś ć wszystkich w y m i a r ó w ludzkiego istnienia. Ale Mircea Eliade przekonu­ je, że nawet najbardziej zdesakralizowane społeczeństwa z a c h o w u j ą n i e ś w i a d o m e p o k ł a d y rytualizmu, zakamuflowa­ nych m i t ó w i struktur magiczno-religijnych (Eliade 1993, s. 414-416). T o właśnie te sfery zbiorowej „ n i e ś w i a d o m o ś c i " wyzwalają się w „ p i w n i c z n y c h " świętach i balach. Powaga reguł zabawy p o z w o l i ł a na sesję n a u k o w ą o „ P i w ­ nicy" z o r g a n i z o w a n ą w P A N przy okazji jubileuszu 20-lecia (1976) a „ Ś w i ę t o k o p c ó w " (1992) p o p r z e d z i ł a sesja naukowa w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego - i nie c h o d z i ł o przy t y m o tanie efekty. I n n y m zdarzeniom t o w a r z y s z y ł y patriotyczne uniesienia. Szczególnie w i d a ć to było w czasie „ w j a z d u księcia Józefa do K r a k o w a " i podczas „ H o ł d u pruskiego". Liczne bale, mające zawsze p e w n ą ideę p r z e w o d n i ą , a n g a ż o w a ł y u c z e s t n i k ó w do d z i a ł a ń quasi-rytualnych. By­ w a ł o , że z a k ł a d a l i o n i maski, stroje z epoki, uczestniczyli w ż y w y c h obrazach. Bal zmieniał walor czasu i przestrzeni - j a k na p r z y k ł a d - wspominana przez wszystkich iluzja jakiej ulegli balowicze w zrujnowanej sali balowej p a ł a c u w Krzeszowicach. I n n ą f o r m ą „ p i w n i c z n y c h " świąt są coroczne, otwarte dla przyjaciół spotkania, nazywane „ o p ł a t e k " i „ j a j e c z k o " - to oczywiście wersje świąt powszechnie w Polsce obchodzo­ nych. „ P i w n i c a " rozumiana szerzej j a k o swoisty socjologicz­ ny t w ó r artystyczny i towarzyski jest ź r ó d ł e m pewnych tradycji. Powtarzane przez „ P i w n i c ę " obchody ł a t w o rytualizują się, p o n i e w a ż nadaje i m ona n i e c o d z i e n n ą o p r a w ę - tak powstaje „ p i w n i c z n a " tradycja. Jej etnologiczna w y k ł a d n i a z w i ą z a n a jest z i s t o t ą święta. (Benedyktowicz 1988) Chaos z d a r z e ń naszej c o d z i e n n o ś c i u ł a d z a co pewien czas święto. Czas świąteczny ukazuje sens życia, oświetla ś w i a d o ­ m o ś ć istnienia. Ś w i ę t o przywraca z b i o r o w ą w r a ż l i w o ś ć na rzeczywistość s y m b o l i c z n ą . W wymiarze s p o ł e c z n y m nato­ miast odnawia l u b kreuje poprzez r y t u a ł społeczny ł a d , to znaczy tworzy lub utwierdza relacje m i ę d z y l u d ź m i na r ó ż n y c h poziomach (Leach 1989, s. 46-49). Ten inter­ pretacyjny p r o t o k ó ł - najkrócej rzecz b i o r ą c - tak oto spełnia się w „ p i w n i c y " . Otwarte przyjaźnie d r z w i , żywe ś w i a t ł o świec, odpowied­ nia do święta dekoracja, zastawiony stół. Przez salki „ P i w ­ nicy" przewija się t ł u m . R y t u a ł czytania z B i b l i i , k o l ę d y - jeśli to o p ł a t e k - życzenia, gesty przyjaźni i pojednania. R o z m o w y , potem alkohol, coraz więcej ludzi, w y c h o d z ą stateczni przyjaciele kabaretu. Bywa, że jeszcze później k t o ś p r z y ś n i e na b o k u . W k o ń c u zniszczone dekoracje, rozbite szkło, bełkotliwe resztki r o z m ó w - tak d o p e ł n i a się w swoim przeciwieństwie k a ż d y r y t u a ł . Opisane wyżej święta i zabawy m a j ą swój specyficzny w y m i a r t a k ż e i dlatego, że fenomen „ P i w n i c y " tworzy też skupiony w o k ó ł niej k r ą g towarzyski - dalszych i bliższych przyjaciół. M i c h a ł Roniker w j e d n y m z w y w i a d ó w z J o l a n t ą D r u ż y ń s k ą w k r a k o w s k i m Polskim Radio stwierdził, że „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " p r z e t r w a ł a tyle lat właśnie dzięki temu ś r o d o w i s k u , k t ó r e stale odnawia się. Ś r o d o w i s k o to jest niezwykle z r ó ż n i c o w a n e . M ó w i ą c o n i m M i c h a ł Roniker m i a ł zapewne na myśli a k t o r ó w , reżyserów, p l a s t y k ó w , p o e t ó w , p o l i t y k ó w , dziennikarzy, n a u k o w c ó w i innych. W s p o m a g a j ą o n i kabaret swoją t w ó r ­ czością, p o s t a w ą , a p r o b a t ą i g o t o w o ś c i ą do zabawy. Czuli krytycy, p o m y s ł o d a w c y , uczestnicy premier, b a l ó w , imienin, sylwestrów i bywalcy „ p i w n i c z n e g o " baru t w o r z ą rzeczywi­ ście d r u g ą d o p e ł n i a j ą c ą część „ P i w n i c y " i co ważniejsze pojawiają się w niej ciągle nowe postacie. „ P i w n i c a " p r z y c i ą g a swoją legendą, p l o t k a m i , k t ó r e o niej 69 i �k r ą ż ą , i ś w i a d o m i e t w o r z o n y m obrazem. P r z y c i ą g a więc i inne postacie, o k t ó r y c h nie m y ś l a ł cytowany wyżej znany t ł u m a c z . M a m na myśli s a m o u k ó w , d e b i u t a n t ó w , grafoma­ n ó w , p i j a c z k ó w , h o c h s z t a p l e r ó w , ludzi o k i c z o w y m stylu bycia, ale też postacie niebanalne oraz n i e o k r e ś l o n ą m a s ę k i b i c ó w , wieloletnich k l i e n t ó w baru i stałych u c z e s t n i k ó w „ p i w n i c z n y c h " imprez, znajomych znajomych, i tak dalej. D o p i e r o łącznie te dwie wymienione a przemieszane grupy t w o r z ą ś r o d o w i s k o kabaretu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " . Socjograficzne p o d z i a ł y tej całości m o ż n a r o b i ć stosując r ó ż n e kryteria. O d w e w n ą t r z w i d a ć j ą j a k o bardzo z r ó ż ­ n i c o w a n ą , w o p i n i i potocznej całość: „ P i w n i c a " i k r ą g przyjaciół to „ b a n d a p i j a k ó w " - j a k w y n i k a z wpisu do księgi wystawy „ C o nam z tego z o s t a ł o " - w łagodniejszej wersji to b ł a z e n a d a , p a s o ż y t n i c t w o , g ł u p o t a . Kabaret zawsze fas­ cynował i odpychał. Takie ś r o d o w i s k o - rozumiane globalnie - jest potrzebne „ P i w n i c y " . Jest ono t ł e m koniecznym dla jej działalności. G d y b y nie ta życzliwa ś r o d o w i s k o w a p u b l i c z n o ś ć wiele imprez nie m o g ł o b y się o d b y ć . T o ona p r z y c i ą g a ł a innych, n a d a w a ł a k o l o r y t u i sensacyjności wydarzeniom, gdy obok siebie stawały lub bawiły się persona grata i persona incognita. Wiele o s ó b z tak zwanego ś r o d o w i s k a bywanie w k r ę g u „ P i w n i c y " traktuje j a k o legitymację ich z w i ą z k ó w z kabaretem. Są one przekonane, że t w o r z ą rodzaj duchowej w s p ó l n o t y i właściwie one też t w o r z ą ten kabaret. T a k dzieje się od lat. Potwierdza to n a s t ę p u j ą c a obserwacja. Kiedy p o latach p o j a w i a j ą się w K r a k o w i e ludzie z k r ę g u przyjaciół „ P i w n i c y " p o s z u k u j ą z n i ą k o n t a k t ó w . Z n a j d u j ą c w niej w ł a s n e wspomnienia raczej niż rzeczywistość, k o n ­ statują co chwila: t u nic się nie zmieniło. A zmieniło się wszystko. Nie ma k a w i a r n i „ K o l o r o w a " (dawnego miejsca s p o t k a ń ) , i n n i są artyści w kabarecie, ma on inny wyraz artystyczny, n o w i ludzie t w o r z ą ś r o d o w i s k o , inny jest też status kabaretu. A l e w t y m niedostrzeganiu zmian t k w i siła myślenia istotowego, znanego c h o ć b y z teorii f o l k l o r u . T o dzięki temu zachowuje się ciągłość tradycji - tej „ p i w n i c z n e j " również. W s p ó l n o t ę a r t y s t ó w i przyjaciół podtrzymuje też i inna, t r w a j ą c a o d lat sytuacja, w a ż n a chyba dla o b u g r u p - c h o c i a ż t r u d n o t u o jednoznaczne opinie. Chodzi o uczestnictwo w kabarecie od strony kulis. Gdy toczy się kabaretowy spektakl w piwnicach P a ł a c u pod Baranami, w pomieszczeniach kabaretu o b o w i ą z u j e pewien funkcjonalny p o d z i a ł . Część stałych b y w a l c ó w nie­ odmiennie zajmuje swoje ulubione miejsca przy barze i w sali tzw. „ k o l u m n o w e j " . P u b l i c z n o ś ć tłoczy się w salce, w k t ó r e j trwa w y s t ę p , natomiast artyści m a j ą do dyspozycji m a ł ą g a r d e r o b ę , salkę, przez k t ó r ą w c h o d z ą na p o d i u m oraz salę z w a n ą „ p l a n e t a r i u m " (dawniej „ ś l i z g a w k a " ) . W salce przejś­ ciowej p o d lustrem Piotr Skrzynecki u k ł a d a plakat - tak nazywa się schemat w y s t ę p u - w p r o w a d z a j ą c p o p r a w k i i ostateczne decyzje. T u i do „ p l a n e t a r i u m " m a j ą prawo w s t ę p u osoby z a p r z y j a ź n i o n e z „ P i w n i c ą " . W „ p l a n e t a r i u m " p e ł n y m znajomych prowadzi się roz­ m o w y , popija a l k o h o l , t u p r z y g o t o w u j ą się artyści, czasem jeszcze coś p r ó b u j ą . T u s k ł a d a się i m pierwsze gratulacje po występie, t u na stronie słyszy się o nich złośliwe uwagi i p l o t k i . T u o n i sami wygłaszają nudne autotematyczne m o n o l o g i , n a r z e k a j ą , k r y t y k u j ą innych, zarzekają się, że więcej j u ż nie w y s t ą p i ą i ... biegną na scenę. Czasem t u r ó w n i e ż grają i śpiewają artyści s k r a c a j ą c sobie czas oczeki­ wania na wejście. Czasem k o n c e r t u j ą t u podchmieleni goście. M i ę d z y t y m wszystkim k r ą ż y zdenerwowany Piotr S „ w y w o ­ łuje na scenę, pyta o w r a ż e n i a , podpowiada, kłóci się, wita w przelocie gości, wyrzuca n a t r ę t ó w i wraca do p u b l i c z n o ś c i , by z a p o w i e d z i e ć kolejny w y s t ę p . Bywa, że w „ p l a n e t a r i u m " znajdują się osoby sławniejsze 70 niż na scenie. C i , k t ó r y m w o l n o p r z e b y w a ć w „ p l a n e t a r i u m " , m a j ą poczucie, że uczestniczą w misterium. Być za kulisami to rodzaj wtajemniczenia, dopuszczenie profana do procesu powstawania spektaklu. Przekroczenie progu, o g l ą d a n i e od tyłu tego, co dzieje się na scenie, fascynuje i p r z y c i ą g a . N a p i ę c i a i relacje jakie w y t w a r z a j ą się w tej dziwnej salce są też kabaretem - jeden kreują artyści na sali z d e k o r a c j ą i p u b l i c z n o ś c i ą , inny, k t ó r e g o nie wszyscy są ś w i a d o m i , trwa w „ p l a n e t a r i u m " . G d y czasem artyści z a p r a s z a j ą t u swoich nowych gości, to w i d a ć , że w c h o d z ą c y stają onieśmieleni, czują się nie na miejscu. I n n i j u ż obyci, czerpią z tej atmosfery rodzaj satysfakcji. Są w centrum, są u siebie. Za komentarz do opisanej sytuacji niech p o s ł u ż y paraf­ raza p l a t o ń s k i e g o dialogu łon, k t ó r ą p o s ł u ż y ł się M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i , by u w y p u k l i ć istotę relacji m i ę d z y a r t y s t ą i odbior­ cą. „... G d y ś p i e w a m - m ó w i ł Ion do Sokratesa - w y c h o d z ę z siebie, płaczę, żeby inni płakali, boję się, żeby przyprawić o strach słuchaczy. Lecz w głębi duszy wiem dobrze, co robię, i wiem również, że później będę się śmiał, p o n i e w a ż uczciwie zarobiłem swoje pieniądze. K t ó ż więc jest autorem ten, który płacze, czy ten, który się śmieje. K t ó r e m u z nich przypisać wykonane dzieło. Odbiorca napotyka pierwszego z nich - z a m a s k o w a n ą postać, która gra przewidzianą dla niej rolę. Idzie za nią i to powinno mu wystarczyć. Bo jeżeli nie, jeżeli szuka drugiego z nich - artysty w życiu prywatnym, aktora po spektaklu, rozczaruje się. Lecz być m o ż e dopiero wtedy dane mu będzie p o z n a ć aż do k o ń c a pełny mechanizm wszelkiej twórczości..." (Porębski 1986, s. 241-242). C z y m f a s c y n o w a ć m o g ą o d b i o r c ę „ p i w n i c z n i " artyści w życiu p r y w a t n y m , artyści po spektaklu? „ O d zawsze" tworzyli oni bardzo specyficzny zespół ludzi i o s o b o w o ś c i b o d ź c u j ą c y c h się nawzajem, często o k r u t n y c h wobec siebie i dla tych, k t ó r z y nie umieją się p r z e b i ć . Piotr Skrzynecki p o w i e d z i a ł wprost w j e d n y m z w y w i a d ó w : „... T u wszyscy się z wszystkich wyśmiewają bez przerwy, wszyscy plotkują o sobie i bawią się sobą. Nie ma ż a d n e g o zadęcia. I ta swoboda, jak się zdaje, wyzwala... Najbardziej drętwych ludzi, którzy tu zostali, u d a ł o się w naturalny s p o s ó b p o z b a w i ć drętwości..." (Skrzynecki 1993). Są też k o n f l i k t y , z a z d r o ś c i , g w a ł t o w n e odejścia. Z dawnej, licznej grupy o s ó b , k t ó r e przewinęły się przez kabaret prawie n i k t nie poświęcił się m u bez reszty. W i ę k s z o ś ć reprezen­ t o w a ł a r ó ż n e inne gałęzie twórczości lub zawody i do nich z czasem odeszła. Kabaret był dla nich w a ż n y m miejscem i f o r m ą manifestacji p o g l ą d ó w , ale przecież nie j e d y n ą . Nielicznym t y l k o osobom u d a ł a się kariera, k t ó r e j p o c z ą t k i w i ą ż ą się z kabaretem. Nie inaczej jest współcześnie. Kabaret nie w y p e ł n i a całości życia a k t o r o m , plastykom, m u z y k o m i l u d z i o m innych z a w o d ó w . Czy to co, stwierdziłem m o ż e r o z c z a r o w a ć o d b i o r c ę , w sensie w j a k i m u ż y w a tego pojęcia M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i . C z ę ś c i o w o tak, p o n i e w a ż nad kabaretem dominuje o d lat o s o b o w o ś ć Piotra Skrzyneckiego. T o O n jedynie c a ł y m swoim życiem potwierdza d a w n ą k u l t u r o w ą m a t r y c ę „ k o m e ­ d i a n t a " - człowieka marginesu. R o z w i n ą ł O n przez lata swój w ł a s n y styl bycia, k t ó r y w b a n a l i z u j ą c y m opisie dziennikarze n a z y w a j ą c y g a n e r i ą . Jednak u Piotra S. nie ma fałszywej pozy. Postrzegany j a k o ironiczny błazen, autentycznie speł­ nia swoje p r o g r a m o w o samotne życie, m i m o że wszystkim jest znany, z wieloma z a p r z y j a ź n i o n y . Jego w y j ą t k o w y styl życia sprawia, że jest outsiderem wobec k a ż d e g o ś r o d o w i s k a , ale i k a ż d e G o przyjmuje od d o r o ż k a r z y do p r o f e s o r ó w . Obdarzony w y o b r a ź n i ą , s u b t e l n ą intuicją w sprawach sztu­ k i , manifestacyjnie obnosi swoją p o e t y c z n ą o s o b o w o ś ć i gar­ dzi p o w s z e d n i o ś c i ą i n i e w o l ą rzeczy. Jego s p o s ó b widzenia świata i opowiadania o n i m nie pozostaje nigdy na poziomie �protokolarnego opisu. Jego wypowiedzi t o z a s k a k u j ą c e , sensacyjne, surrealistyczne, purenonsensowe o p o w i e ś c i o zdarzeniach i ludziach. Ż y c i o w a i t w ó r c z a biografia Piotra S. nie rozczarowuje. W y p e ł n i a bowiem p e w n ą k u l t u r o w ą figurę z n a n ą z tradycji europejskiej. N a l e ż y ona dzisiaj do - m o ż n a powiedzieć - potocznej wiedzy o kulturze. T ą figurą m y ś l e n i a jest przekonanie o z g o d n o ś c i dzieła i życia t w ó r c y . Dlatego t e ż biografia artysty bywa często p o d s t a w ą interpretacji jego twórczości. Zgoda p r z e k o n a ń i d z i a ł a ń człowieka wywołuje oceny estetyczne i moralne. Spotykamy się z ocenami „ p i ę k n e " l u b „ p r a w d z i w e " życie. Jurij Ł o t m a n powiada, ż e zobaczenie pięknej i bogatej o s o b o w o ś c i artystycznej p o ­ głębia przeżycia estetyczne. Biografia artysty m o ż e więc b y ć elementem d o p e ł n i a j ą c y m dzieło ( Ł o t m a n 1985). B a z ą tych figuralnych s ą d ó w są p r z e m y ś l e n i a licznych europejskich t w ó r c ó w . Z a p r z y k ł a d y niech p o s ł u ż ą t u myśli F r y d e r y k a Schillera o sztuce życia i sztuce j a k o w o l n o ś c i autokreacji, przekonania Johna Ruskina, że sztuka jest siłą m o r a l n ą , Herberta Reada, że t w ó r c z o ś ć to rodzaj m o d l i t w y lub ocalenia ( t a k ż e C y p r i a n K . N o r w i d , H e r m a n Hesse). (Stróżewski 1983, s. 206-241). P o w y ż s z e tezy są g ł ę b o k o osadzone w systemach nor­ matywnych. W pewnej sfolkloryzowanej postaci t w o r z ą one część kliszy j a k ą posługuje się tak zwana szeroka p u b l i c z n o ś ć w ocenie zjawisk artystycznych. Klisza, podobnie j a k s ą d stereotypowy, jest oporna na zmiany i odporna na fakty. W t y m sensie jest m i t o t w ó r c z a i pozaczasowa. Towarzyszy z r ó ż n i c o w a n y m postawom: aprobacie, rozczarowaniu l u b niechęci. W a l o r pozytywny lub negatywny uzyskuje w k o n ­ tekście użycia i interpretacji. M o ż e b y ć fragmentem ideologii a r t y s t ó w l u b p o d ł o ż e m ich oceny przez innych. L e g e n d ę „ P i w n i c y p o d B a r a n a m i " t w o r z ą z a r ó w n o arty­ ści, j a k i p u b l i c z n o ś ć kabaretu. S t a n o w i ą łącznie stale o d r a d z a j ą c y się k r ą g . D z i ę k i temu legenda nie ginie a r o ś n i e . I m więcej „ k i b i c ó w " i przyjaciół w o k ó ł „ P i w n i c y " , t y m bardziej „ p i w n i c z n e " życie l u b fakt z niego wzięty urasta poprzez p l o t k ę do rangi zdarzenia i sensacji. W ten s p o s ó b powstaje kolejne złudzenie o i n t e n s y w n o ś c i życia „ p i w ­ niczan". N a d t o na „ P i w n i c ę " j a k o na całość jej a r t y s t ó w , potoczna opinia projektuje, na zasadzie pars pro toto, o c e n ę osoby Piotra Skrzyneckiego. O n jest jej znakiem. Czy lepiej więc, i d ą c za r a d ą M i e c z y s ł a w a P o r ę b s k i e g o , p o z o s t a ć na kabaretowej sali i u l e g a ć t y l k o złudzie, czy też w a r t o z a g l ą d a ć za kulisy, by wiedzieć więcej. W p o w y ż s z y m szkicu czyniłem i jedno i drugie. W i o d ł a mnie myśl wolna o d r o z c z a r o w a ń i zarazem przekonanie, że „ P i w n i c a " to jest jednak co innego n i ż „ b a n d a p i j a k ó w " . T e n kabaret, przy wielu słabościach, ma w ł a s n ą o r y g i n a l n ą f o r m ę , ma jeszcze przyjaciół i legendę, za k t ó r ą ostatnio o t r z y m a ł w a ż n ą nagrodę. „ . . . M a l a r z e i poeci mieli zawsze r ó w n y przywilej o d ­ w a ż a n i a się na wszystko..." - p o w i a d a ł X I I I - w i e c z n y W i l ­ helm Durandus (Tatarkiewicz 1989, s. 163). I m a j ą go nadal. M o ż n a tak p o w i e d z i e ć o b s e r w u j ą c p o p u l a r n ą recepcję kaba­ retu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " . Zawsze życzliwa p u b l i c z n o ś ć nie dostrzega, że obecnie zespół przechodzi swoisty kryzys wieku ś r e d n i e g o . Traci się gdzieś „ p i w n i c z n a " ideologia, artyści powielają się, gdzie indziej realizują w ł a s n e p o m y s ł y . O d c h o d z ą , brak nowych dynamicznych postaci. Pan Piotr S. kręci nostalgiczny film o dawnych swoich latach. N a ten temat prowadzi z n i m r o z m o w y Zbigniew Benedyktowicz. Pani Joanna Roniker pisze w s p o m n i e n i o w ą k s i ą ż k ę o „ P i w n i c y " . C z y ż b y j u ż czas t y l k o na wspomnienia? Czy „ P i w n i c a " znowu się odrodzi, czy też przyjdzie powie­ dzieć: Sic transit Gloria. BIBLIOGRAFIA Arystoteles 1989 Poetyka, wyd. I I (opracowanie H . Podbielski), Wrocław Bachtin Michaił 1993 Czy Chrystus się śmiał, „Nowa Res Publica" nr 1, s. 17-18 Gryglewicz Tomasz 1970 1975 Guriewicz Aron Problemy poetyki Dostojewskiego, Warszawa Twórczość Franciszka Rabelaisgo a kultura ludowa niowiecznego i renesansu, Kraków śred­ Benedyktowicz Zbigniew 1988 O święcie i świętowaniu. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim z udziałem Zbigniewa Bujaka, Czesława Robotyckiego i An­ ny Szałapak, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 107-114 1992 Uciekające zdjęcia. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim, „Kon­ teksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, s. 168-178 Bobek Ryszard, Gardulski Marek 1992 Piwnica pod Baranami, album fotograf, (wyd.) Towarzystwo Przyjaciół Piwnicy pod Baranami, Kraków Brach-Czaina Jolanta 1984 Marsjasz Imię róży, Warszawa Dlaczego Platon wykluczył Głowiński Michał 1992 1981 1991 Rytuał i demagogia, Warszawa Goff Jacques le Odnawianie znaczeń, kultury, Warszawa Kraków Surrealizm i etnografia, (w:) Metodologiczne problemy współ­ czesnych badań nad kulturą i tradycją, Toruń, s. 79-94 Leach Edmund 1989 Kultura i komunikowanie, (w:) E. Leach, A . L . Greimas, i narracja, Warszawa z państwa, Ironia jako postawa i jako wyraz, Kraków Łotman Jurij 1985 O biografistyce, „Literatura na świecie", nr 11 (172), s. 348-353 Łotman Jurij, Uspienski Borys O semiotycznym mechanizmie kultury, (w.) Semiotyka kul­ tury, Warszawa, s. 177-201 Maziere Pierre la 1926 poetów Homo ludens. Zabawa jako źródło Kaniowska Katarzyna 1975 Kraków Gawroński Alfred 1984 1967 Janicka Krystyna 1985 Surrealizm, Warszawa Janion Maria 1984 czyli na marginesie literatury, Kraków Okultyzm, czary, mody kulturalne, Traktat o historii religii, Łódź kultury ludowej, Warszawa Łagocki Zbigniew 1968 Piwnica (wstęp, wybór tekstów, zdjęcia), Kraków Laguna Piotr Eliade Mircea 1992 1993 w sztuce polskiej XX wieku, Kraków Problemy średniowiecznej Rytuał Eco Umberto 1987 1987 Groteska Huizinga Johan Etos nowej sztuki, Warszawa Bystroń Jan Stanisław 1960 Komizm, (wyd. I I ) Wrocław Caillois Roger 1973 Żywioł i lad, Warszawa Ćapek Kareł 1981 1984 Warszawa Oflziell Amusements, (w:) Sitten geschichte rausg: Leo Schidrowitz) Wien-Leipzig Podbielski Henryk 1989 Wstęp, (w:) Arystoteles, Poetyka, s. V - C I . von Paris, (he- (wyd. I I ) , Wrocław, 71 I �Porębski Mieczysław 1986 Sztuka i informacja, K r a k ó w 1989 Granica współczesności (wyd. I I ) , Warszawa Richter Hans 1983 Dadaizm. Sztuka i antysztuka, Warszawa Romanowski Andrzej 1990 Przed złotym czasem. Szkice o poezji i pieśni patriotyczno-wojennej lat 1908-1918, K r a k ó w Skrzynecki Piotr 1993 O Zygmuncie Koniecznym, „ S u p l e m e n t " nr 21, marzec, K r a k ó w , s. 10 Słowiński Mirosław 1990 Błazen. Dzieje postaci i motywu, P o z n a ń Zaproszenie na sesję n a u k o w ą w U J : Krakowskie 72 Stróżewski Władysław 1983 Dialektyka twórczości, Kraków Tatarkiewicz Władysław 1989 Historia estetyki, t. 2, Estetyka średniowieczna, Warszawa Wasilewski Jerzy Sławomir 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa Weiss Tomasz 1987 Legenda i prawda Zielonego Balonika, K r a k ó w W o ź n i a k o w s k i Jacek 1991 Kraków miasto stare, nowa sztuka, (w:) Kraków dialog tradycji, K r a k ó w , s. 77-93 Kopce, 5.06.1992. Projekt: Jerzy Skarżyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d497a8afb5ec86b68c55fa52651a5123.pdf 2b4856f27982c6115434b1ea8696d783 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2270 Title A name given to the resource Parodia i ironia w teorii i praktyce literackiej Umberto Eco / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.31-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Parodia i ironia w teorii i praktyce literackiej Umberta Eco Teresa Rutkowska Śmiech, j a k powiada W i l h e l m de Baskerville w Imieniu róży, stanowi cechę d y s t y n k t y w n ą g a t u n k u ludzkiego. Śmiech, m ó w i ponadto, p r z y t a c z a j ą c h i p o t e z ę egipskiego alchemika, posiada wielką moc k r e a t y w n ą , bowiem B ó g stworzył świat śmiejąc się i śmiejąc się s i ó d m e g o dnia s t w o r z y ł obdarzonego d u s z ą człowieka. Z a ś wiara pozba­ wiona r a d o ś c i daje do ręki b r o ń szatanowi. Imię róży jest poza wszystkim powieścią o prawie człowie­ ka do ś m i e c h u , o walce o to prawo. W powieści tej konsekracja ś m i e c h u dokonana zostaje przez Arystotelesa, k t ó r y autorytetem swoim z a ś w i a d c z a o wadze tego zjawiska w kulturze. O n to pisze w księdze swojej Poetyki, będącej zaczynem powieściowej i n t r y g i kryminalnej: 1 „ P o k a ż e m y , jak śmieszność faktów rodzi się z przyrównania lepszego do gorszego i na o d w r ó t , z zaskakiwania wybiegiem, z niemożliwości i z p o g w a ł c e n i a praw natury, z błahego i z nielo­ gicznego, z poniżenia o s ó b , z użycia pantomim błazeńskich i pospolitych, z dysharmonii, z wybrania rzeczy mniej godnych. P o k a ż e m y potem, j a k ś m i e s z n o ś ć wypowiedzi rodzi się z wielo­ znaczności między słowami podobnymi dla rzeczy odmiennych i odmiennymi dla rzeczy podobnych, z gadatliwości i powtarza­ nia, z gry słów, ze zdrobnień, z błędów w wymowie i barbaryzmów." 2 O t ó ż wydaje się, że ś w i a d o m o ś ć i s t o t n o ś c i tego aspektu intelektualnej kondycji człowieka towarzyszy U m b e r t o Eco o d samego p o c z ą t k u . Poczucie h u m o r u , ironia, wyczulenie na absurd, z d o l n o ś ć do parodystycznej syntezy, to tyleż cechy n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n e z jego pisarstwem (z biegiem czasu intensyfikujące się i doskonalone), co stale, w r ó ż n y c h wariantach, p o w t a r z a j ą c y się m o t y w jego r o z w a ż a ń . T y m właśnie c h c i a ł a b y m się zająć. Jak jednak p i s a ć o c z y m ś tak nieuchwytnym i w y s u b l i m o w a n y m j a k poczucie humoru? Najmniej ryzykowne wydaje się prześledzenie jego p r z e j a w ó w na płaszczyźnie tekstowej, j a k k o l w i e k i ten problem przekracza znacznie ramy referatu takiego j a k ten. T o t e ż wiele kwestii zostanie t u jedynie zasygnalizowanych. B e z p o ś r e d n i m tłem m o i c h r o z w a ż a ń będzie myśl U m b e r t o Eco. W pierwszej części a r t y k u ł u o d w o ł a m się wprost do jego wypowiedzi ma temat funkcji i r o n i i , parodii i pastiszu, p o s ł u g u j ą c się p r o p o n o w a n ą przez niego b a z ą pojęciową, niekiedy, j a k s ą d z ę k o n t r o w e r s y j n ą . O p o w i e m o niej jednak z d o b r ą w i a r ą , nie polemicznie — bo zależy m i nie tyle na prezentacji w ł a s n e g o stanowiska — ile przede wszystkim na wydobyciu, tak typowej dla U m b e r t o Eco, z g o d n o ś c i teorii z praktyką. O d w o ł a m się do t e k s t ó w jawnie i po prostu pastiszowych, a t a k ż e do tych bardziej wyrafinowanych, k t ó r e p a r o d i ę , ironię i pastisz w y k o r z y s t u j ą z a r ó w n o w funkcji estetycznej, j a k i dyskursywnej, m e t a j ę z y k o w e j . Zastrzec też chcę, że — głównie z uwagi na brak miejsca — nie p r z y t o c z ę d o k ł a d n y c h definicji ani i r o n i i , ani p a r o d i i , ani pastiszu — nie podaje ich zresztą i sam Eco, o g r a n i c z a j ą c się do charakterystyki opisowej i c z ą s t k o w e j tych t e r m i n ó w , ufny, j a k zawsze, w k o m p e t e n c j ę odbiorcy. Przy całej swojej r ó ż n o r o d n o ś c i , w s z e c h s t r o n n o ś c i i mozai k o w o ś c i t w ó r c z o ś ć U m b e r t o Eco — naukowa i literacka, t a k ż e ta pozornie b ł a h a i ulotna, felietonowo-dziennikarska — jest nad podziw s p ó j n a . Wszystko t u łączy się ze s o b ą . Metafora kłącza (rhisori) Deleuza i Guattari'ego, na k t ó r ą Eco tak c h ę t n i e się p o w o ł u j e wydaje się t u najwłaściwsza. Ten rodzaj labiryntu bez p o c z ą t k u i k o ń c a , bez centrum, ciągle w akcie tworzenia i rozrostu jest s t r u k t u r ą d o m i n u j ą ­ cą, w p o s z c z e g ó l n y c h utworach i w jego dziele j a k o całości. T o rzecz fascynująca śledzić, j a k p r z e m y ś l n i e w jego pastiszach s k r y w a j ą się klucze do Imienia róży czy Wahadła Foucaulta i odwrotnie, zaś w obu p o w i e ś c i a c h — klucze do teorii interpretracji i odwrotnie, a we francuskim w y d a n i u zbioru esejów Wojna fałszerstw (La guerre dufaux) klucze do w y w o d u Lector in fabuła i odwrotnie. Eco, j a k ż e by m o g ł o b y ć inaczej, zaprasza do o d b i o r u intertekstualnego. Jeśli więc chcemy b y ć czytelnikami m o d e l o w y m i , idealnymi — a do takich przecież Eco się zwraca — musimy p o d d a ć się tej pokusie, wziąć udział w grze, d a ć się uwieść przygodzie intelektualnej i s z u k a ć tych p o w i ą z a ń , bez obawy o u t r a t ę naukowej solenności. M o ż e się to jednak stać pod j e d n y m tylko warunkiem. M u s i m y „wiecznie p o w r a c a ć " , odczyty­ w a ć wciąż na nowo te lektury, tak rozmaite przecież i w tak rozmaitych j ę z y k a c h s f o r m u ł o w a n e . Z r e s z t ą sam Eco m ó w i o sobie, że jest typem intelektuali­ sty postmodernistycznego. I n t e l e k t u a l i s t ó w w s p ó ł c z e s n y c h dzieli na trzy grupy. T y p pierwszy — to profesor szkoły frankfurckiej, k t ó r y stając wobec ś w i a t a k u l t u r y masowej, w niezgodzie na alienację, k t ó r a jest z nią z w i ą z a n a , o s ą d z a j ą krytycznie za p o m o c ą kategorii filozoficznych, przyjmując 3 4 31 �p o s t a w ę odrzucenia w stosunku do przedmiotu analizy, Jedynym n a p r a w d ę w i e l k i m przedstawicielem tej odmiany jest w e d ł u g niego Walter Benjamin. T y p drugi — to intelektualista p o k r o j u M c L u h a n a , k t ó r y żyje w społeczeństwie konsumpcyjnym, l u b i je i decyduje się m ó w i ć j ę z y k i e m tego s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie t y p trzeci, z k t ó r y m Eco się identyfikuje, to intelektualista postmodernistyczny. P o s t a w ę jego ilustruje w y p o w i e d ź Edgara M o r i n a — o t y m , że nie m o ż n a analizo­ w a ć fenomenu piłki n o ż n e j , jeśli nie umie się c z e r p a ć czystej p r z y j e m n o ś c i z o d b i o r u meczu. Ten t y p intelektualisty ś w i a d o m niebezpieczeństw, jakie ze s o b ą niesie k u l t u r a masowa, jest n a m i ę t n y m jej o d b i o r c ą , kinomanem, telewi­ dzem, czytelnikiem k o m i k s ó w . Rezygnuje z postawy klerkowskiej. A l e żyjąc w społeczeństwie naznaczonym w p ł y w a ­ m i k u l t u r y masowej, nie rezygnuje z j ę z y k a filozoficznego i kategorii teoretycznych, z a k ł a d a j ą c w s z a k ż e , że i ten j ę z y k u w i k ł a n y jest w kontekst współczesności. W y r a z takiej postawie d a ł Eco j u ż wiele lat temu, w pracy Apokaliptyczni i zintegrowani (1964). T u , katastroficznej, „ a p o k a l i p t y c z n e j " właśnie wizji h u m a n i s t ó w , duchowych a r y s t o k r a t ó w , p o s t r z e g a j ą c y c h w kulturze masowej f o r m ę rozprzestrzeniającego się nieuchronnie barbarzyństwa — przeciwstawia p u n k t widzenia z w e w n ą t r z , tych „zinteg­ r o w a n y c h " , k t ó r z y remedium na b a r b a r z y ń s t w o w i d z ą w do­ k ł a d n y m rozpoznaniu p r o c e s ó w k o m u n i k o w a n i a , a t a k ż e w usprawnianiu systemu komunikacji, w s t a ł y m „ u d r a ż n i a n i u " w y w o d ó w intelektualnych i p r z e f o r m u ł o w y w a n i u koncepcji sztuki i estetyki tradycyjnej w świetle tych właśnie p r o c e s ó w . Rozwija tę myśl w Dopiskach do Imienia róży. D o ż y l i ś m y c z a s ó w , gdy awangarda s t a ł a się tradycją, miłą niekiedy w odbiorze. Zachwiana z o s t a ł a dychotomia p o m i ę ­ dzy p o r z ą d k i e m a chaosem, p o m i ę d z y t w o r e m konsumpcyj­ n y m a dziełem p r o w o k u j ą c y m . N i e a k c e p t o w a l n o ś ć odbior­ cza sztuki awangardowej p r z e s t a ł a b y ć gwarantem w a r t o ś c i . Schemat aksjologiczny awangardy nie z o s t a ł wprawdzie całkowicie obalony, ale mocno p o d w a ż o n y . Istnieją w e d ł u g Eco elementy kontestacji i zerwania w dziełach przeznaczo­ nych do łatwej konsumpcji, z a ś wiele z tych, k t ó r e z założenia m a j ą b y ć prowokacyjne i o b r a z o b ó r c z e , w istocie niczego nie kontestują. Awangarda historyczna usiłowała r e g u l o w a ć porachunki z przeszłością, z t y m , co oswojone. Rezultatem tych po­ c z y n a ń jest informel, a w k o ń c o w y m etapie sztuka koncep­ tualna, czyli rodzaj m e t a j ę z y k a , k t ó r y m ó w i o rzeczach niemożliwych. Dalej j u ż pójść nie m o ż n a . O d p o w i e d z i ą postmoderny na m o d e r n ę jest założenie, że przeszłości nie da się z b u r z y ć — bo jej dekonstrukcja prowadzi do ciszy. Przeszłość natomiast trzeba nieustannie w e r y f i k o w a ć — ale nie w s p o s ó b niewinny. U t r a t a niewinności jest faktem powszechnym i d o k o n a n y m . Przeszłość należy w e r y f i k o w a ć z i r o n i ą . Postmodernista, pisze Eco, jest w sytuacji takiej, j a k w y k s z t a ł c o n y człowiek zakochany w w y k s z t a ł c o n e j kobiecie. Nie m o ż e jej p o w i e d z i e ć — z d o b r ą w i a r ą : „ K o c h a m cię miłością b e z n a d z i e j n ą " , p o n i e w a ż on wie, że ona wie (i ona wie, że on wie), że te zdania zostały j u ż napisane przez k o g o ś takiego, j a k Barbara Cartland (której i w naszych księgar­ niach jest p e ł n o ) . Jest jednak na to rada. M ó g ł b y jej powiedzieć: „ J a k powiada Barbara Cartland: « K o c h a m cię miłością b e z n a d z i e j n ą » " . I w rezultacie powie jej to, co chciał powiedzieć, u n i k a j ą c fałszywej niewinności, powiedziawszy jasno, że nie m o ż e m ó w i ć w s p o s ó b niewinny, że j ą kocha i że kocha j ą w epoce utraconej niewinności. I obydwoje b ę d ą musieli z a a k c e p t o w a ć to ciśnienie przeszłości, to deja dit 5 — ś w i a d o m i e i z p r z y j e m n o ś c i ą zagrają w tę i r o n i c z n ą grę, p o n i e w a ż o w o branie w c u d z y s ł ó w nazywamy właśnie i r o ­ n i ą . Tyle Eco. 6 32 I r o n i a więc to gra metalingwistyczna. W epoce post­ modernizmu nie da się tej gry z r o z u m i e ć — jeśli b ę d z i e m y b r a ć j ą p o w a ż n i e . C h o c i a ż zawsze z n a j d ą się tacy, k t ó r z y dyskurs ironiczny w e z m ą na serio. (Postmodernizm nie m ó w i , wyjaśnia w t y m ż e p o s ł o w i u Eco, do a n a l f a b e t ó w zlobotomizowanych przez mass-media, ale ma też r o z e r w a ć i p o r u s z y ć k o g o ś więcej niż, j a k p o w i a d a ł M a n n , pierwszych chrześcijan i d e w o t ó w sztuki.) Postmodernizm w t a k i m ujęciu jest więc k a t e g o r i ą ducho­ w ą (Kunstwolleń), a t a k ż e sposobem d z i a ł a n i a . W t y m znaczeniu, powiada Eco, k a ż d a epoka ma swoją postmodernę. Idealna powieść postmodernistyczna p o w i n n a w e d ł u g niego s y n t e t y z o w a ć opozycję p o m i ę d z y realizmem i irrealizmem, p o m i ę d z y formalizmem a a n a l i z ą treści, l i t e r a t u r ą czystą i z a a n g a ż o w a n ą , e l i t a r n ą i m a s o w ą — j a k d o b r y jazz i muzyka klasyczna. I r o n i a jest zasadniczym mechanizmem retorycznym stoso­ w a n y m w p a r o d i i . Parodia nowoczesna — j a k tego d o w o d z i L i n d a Hutcheon, ma nie tyle moc ośmieszającą i destrukcyj­ n ą (ten cel przyświecał p a r o d i i klasycznej) — ile moc i n t e r t e k s t u a l n ą , czyli moc aktualizowania i rekonstruowania innych t e k s t ó w w j e d n y m hipertekście (zgodnie z terminolo­ gią Genetta). Parodia utrzymuje dystans krytyczny w sto­ sunku do tekstu parodiowanego. Bywa paradoksalnie, i ta jej właściwość wydaje się szczególnie interesująca w świetle p r a k t y k i uprawianej przez Eco, „ p e ł n y m szacunku h o ł d e m i j e d n o c z e ś n i e prztyczkiem w nos d a n y m t r a d y c j i " . Za takie parodie u w a ż a ł Eco swoje teksty o d w o ł u j ą c e się do Borgesa, Joyce'a i ( O dziwo!) Derridy. 7 8 Ten rodzaj p a r o d i i stosowali zresztą Barth, Fowles, N a b o ­ kov, M u r d o c h i oczywiście sam Borges. Parodia, dodaje Eco jest lasem deja vu i deja dit, przez k t ó r y trzeba przejść c h c ą c d o t r z e ć do czegoś nowego. W przypadku Imienia róży i Wahadła Faucaulta jest to las gęsty, przez k t ó r y trudno się niekiedy p r z e d r z e ć , ale też niespodzianka, k t ó r a czeka nas na k o ń c u , warta jest tego t r u d u . Kategoria i r o n i i bywa przez Eco rozumiana d o ś ć szczegól­ nie. Jako chwyt retoryczny, ale t a k ż e , podobnie j a k post­ modernizm, j a k o typ postawy intelektualnej wobec świata. M ó w i w j e d n y m z w y w i a d ó w : „ I r o n i a jest przede wszystkim imperatywem g o d n o ś c i . Jak p o w i e d z i a ł Villiers d'lsle A d a m , życie jest potworne, pozostawmy ten problem naszym nie­ w o l n i k o m " . Jako figura retoryczna odznacza się ironia g ł ę b o k ą a m b i w a l e n c j ą . Jest w istocie s z t u k ą m ó w i e n i a rzeczy przeciwnych o d tych, k t ó r e są uznane za prawdziwe, ale z w i a r ą w inteligencję odbiorcy, że ó w zna p r a w d ę i rozpozna, strategię, j a k ą się posługuje nadawca. Jest to figura na granicy tekstu i tego, co poza tekst wykracza, czyli konteks­ tu. Eco zwraca u w a g ę na to, iż ironia m o ż e b y ć najdoskonal­ szą strategią p e r s w a z y j n ą . 9 Jest to jednak strategia nie bez ryzyka. U w a ż a się po­ wszechnie, że tragedia odznacza się większą u n i w e r s a l n o ś c i ą niż komedia. Eco w eseju o Komizmie i regułach z t o m u La guerre de faux zwraca u w a g ę na fakt, iż w y n i k a to s t ą d , że w utworze tragicznym w i a d o m o d o k ł a d n i e , j a k i e reguły uległy przekroczeniu, p o n i e w a ż reguły te zostały uprzednio explicits s f o r m u ł o w a n e przez c h ó r — w tragedii klasycznej lub przez szeroko zarysowany kontekst społeczny, na przy­ k ł a d w powieści d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j . I n n y m i słowy, k a ż d e dzieło tragiczne jest swojego rodzaju lekcją a n t r o p o l o g i i kulturowej. W k o m e d i i dochodzi do p o g w a ł c e n i a scenariu­ szy w s p ó l n o t o w y c h , z n a j o m o ś ć k t ó r y c h zostaje z g ó r y z a ł o ż o n a . Śmieszność zostaje zasugerowana za p o m o c ą figury pronuntiatio, ale jedynie zasugerowana. K o m e n t a r z do i r o n i i zabija ironię. Eco ma ś w i a d o m o ś ć tych o g r a n i c z e ń . Zdaje sobie s p r a w ę z faktu, iż część z tego co pisze jest 10 �niepercypowalna poza jego krajem, w j ę z y k u i n n y m niż włoski. Dlatego też nader pieczołowicie weryfikuje obcoję­ zyczne wydania swoich u t w o r ó w pastiszowych, a niekiedy czuje się w o b o w i ą z k u d o o k r e ś l i ć , ich kontekst (we francus­ k i m w y d a n i u Diario minimo, n o s z ą c y m tytuł Pastiches et postiches — w traktacie fenomenologicznym o M i k u Bongiorno wyjaśnia, że jest to prezenter telewizji włoskiej, zawdzięczający p o p u l a r n o ś ć absolutnej swojej przeciętności, a fragmenty literackie analizowane w futurologicznym eseju o wynikach prac archeologicznych na p ó ł w y s p i e a p e n i ń s k i m po w y b u c h u a t o m o w y m to teksty piosenek w ł o s k i c h z lat 3 0 — 6 0 ) . Jego w s t ę p y do u t w o r ó w literackich, a t a k ż e obszerne Dopiski do Imienia róży świadczą jednak o pewnym niepokoju w t y m względzie, j a k k o l w i e k nieustannie de­ klaruje w i a r ę w kompetencje swojego czytelnika. Problem w t y m , że zazwyczaj u Eco m a m y do czynienia z p a r o d i ą „ u c z o n ą " i p o z i o m w y m a g a ń stawianych przezeń czytel­ n i k o w i bywa bardzo wysoki. 11 Jakie więc są cechy tego czytelnika modelowego? W s p o s ó b najbardziej wyrazisty s f o r m u ł o w a ł je oczywiście Eco w pracy Lector in fabuła. O d w o ł a j m y się do jej fragmentu, p o ś w i ę c o n e g o analizie nader przewrotnej no­ welki Alphonse'a Allais'a p.t. Dramat typowo paryski (Un dramę bien parisieri). Jest to o p o w i e ś ć o dwojgu niezmiernie zazdrosnych m a ł ż o n k a c h , stale ze s o b ą s k ł ó c o n y c h . K a ż d e z nich otrzymuje pewnego dnia a n o n i m o w y list, w k t ó r y m zawarta jest w i a d o m o ś ć , że w s p ó ł m a ł ż o n e k ( k a ) dnia tego a tego spotka się z k o c h a n k i e m ( ą ) na balu maskowym w przebraniu " p i r o g i kongijskiej" i "templariusza fin de sićcle". Zjawiają się więc w sekrecie na t y m ż e balu jedno przebrane za p i r o g ę , drugie za templariusza, szukając się wzajemnie. Z n a j d u j ą się, wieczór k o ń c z y się w lokalu, gdzie zdejmują maski — i t u ogromne zaskoczenie: ani jedno, ani drugie nie jest domniemanym w s p ó ł m a ł ż o n k i e m . 12 Wszystkie poprzednie rozdziały są przygotowaniem teore­ tycznym do rozprawy z t y m u t w o r e m . Eco lojalnie uprzedza: Jeśli jesteś na tyle inteligentny, aby o d c z u ć paradoksalny dowcip tej nowelki, jesteś w y s t a r c z a j ą c o inteligentny, aby zrozumieć mój wywód. Pierwszy więc warunek to inteligencja i kompetencja. C ó ż to oznacza? Oznacza to m i ę d z y i n n y m i u m i e j ę t n o ś ć wpada­ nia w p u ł a p k ę z a s t a w i a n ą i przez Eco i Allais'a i g o t o w o ś ć na przyjęcie niespodzianki. W ł a ś c i w a lektura tego u t w o r u jest rodzajem chytrej p r ó b y . Zwycięskie jej przejście — to nie t y l k o zrozumienie tego dziełka, ale przede wszystkim zro­ zumienie będącej naszym u d z i a ł e m pracy u m y s ł u w procesie interpretacji. I , dodaje Eco — j a k w s z a n u j ą c y m się k r y m i n a ­ le p r a w d z i w y m m o r d e r c ą jest czytelnik. Oznacza to po prostu, że czytelnik idealny musi „ p o d j ą ć się kooperacji tekstowej — a więc o d b i e r a ć wirtualne intencje" zawarte w tekście. Czytelnik jednak, i to jest d r u g i n i e z b ę d n y jego atrybut, musi p o s i a d a ć coś, co Eco nazywa k o m p e t e n c j ą encyk­ l o p e d y c z n ą , k t ó r e j towarzyszy intuicja i w r a ż l i w o ś ć po­ zwalająca a k t u a l i z o w a ć jedne hipoteksty w hipertekście, a inne, j a k pisze Eco „ n a r k o t y z o w a ć " , czyli u n i e w a ż n i a ć . T o stawia przed czytelnikiem u t w o r ó w Eco szczególne wymagania. Kompetencja czytelnika parodii musi być nieja­ ko p o t r ó j n a : 1) lingwistyczna — tak by m ó g ł r o z p o z n a ć i z r o z u m i e ć język; 2) retoryczna — w y m a g a j ą c a z n a j o m o ś c i n o r m i rozpozna­ nia o d s t ę p s t w o d niej; 3) ideologiczna — aby m ó g ł o d n i e ś ć się do systemu w a r t o ­ ści. T o w a r z y s z y ć temu musi z n a j o m o ś ć konwencji k u l t u r o ­ wych i historii interpretacji poprzednich t e k s t ó w ; Czasem autor litościwie udziela nam w s k a z ó w e k . N a p r z y k ł a d w traktacie antropologicznym o zachowaniach seksualnych m i e s z k a ń c ó w doliny Padu s f o r m u ł o w a n y m przez australijskich a b o r y g e n ó w , j a k sam pisze, o d w o ł u j e się b e z p o ś r e d n i o do pracy Malinowskiego, ale t a k ż e do metod Margaret M e a d , R u t h Benedict czy Kroebera, po­ sługując się ponadto z lekka tylko retuszowanymi cytatami z Husserla, Binswangera i Heideggera. W e w s p o m n i a n y m szkicu o pracach archeologicznych nawiązuje do szkoły frankfurckiej i j a k wyjaśnia do „ a d o r n i z u j ą c y c h k r y t y k ó w w ł o s k i c h " . Czasem w s k a z ó w k i t k w i ą w samym tekście, j a k na p r z y k ł a d w zjadliwym eseju o trzech s ó w k a c h na k o m o ­ dzie, gdzie aplikuje na a b s u r d a l n ą w y l i c z a n k ę dziecięcą najbardziej solenne metody analizy tekstowej, „ c y t u j ą c " Starobinskiego, Jakobsona, Levi-Straussa, Le Goffa, Lacana, D e r r i d ę , Guattariego, wreszcie Greimasa z jego k w a d ­ ratem m o d a l n o ś c i , nie szczędząc i siebie samego. 1 3 Z p o w i e ś c i a m i sprawa jest jednak znacznie trudniejsza. Bowiem poza bardzo w ą s k i m k r ę g i e m specjalistów — czytel­ nik nie m o ż e wiedzieć z całą p e w n o ś c i ą , czy ma do czynienia z k o n f a b u l a c j ą , p a r o d i ą , czy z faktami i w y w o d e m serio. Oto bohaterowie Wahadła Foucaulta p r z y g o t o w u j ą Plan temp­ lariuszy: „ D o d a w a ł o nam otuchy uzgodnienie — milczące, j a k wymaga etykieta i r o n i i — że parodiujemy logikę tamtych. A l e w czasie d ł u g i c h przerw, kiedy k a ż d y z nas osobno g r o m a d z i ł m a t e r i a ł y do wspólnej pracy, ze spokojnym sumieniem, gdyż w przekonaniu, że zbiera fragmenty, k t ó r e złożą się na p a r o d i ę mozaiki, nasze m ó z g i p r z y w y k ł y w i ą z a ć bez ustanku wszystko ze wszystkim, jeśli m i a ł o się to d o k o n y w a ć automatycznie. Sądzę, że na pewnym etapie zanika r ó ż n i c a m i ę d z y nawykiem udawania, iż się wierzy, a nawykiem w i e r z e n i a . " T a d w o i s t o ś ć i tajemnica jest losem czytelnika Wahadła. Jak u Borgesa, k t ó r y wymyślił idealnego p a r o d y s t ę Pierre'a M o n o d a , autora Don Kichota, k t ó r e g o a m b i c j ą b y ł o sparo­ diowanie Cervantesa s ł o w o po słowie, linijka po linijce — tak aby tekst parodiowany i parodia stały się identyczne. Ten w ą t e k podjęty zostanie w Wahadle Foucaulta w opo­ wieści Belba o Johnie Dee, Baconie, Szekspirze i Cervantesie — gdzie wszyscy imitują wszystkich tak dalece, że autor j a k o osoba r o z p ł y w a się w niebycie. Eco z nie u k r y w a n ą satysfakcją stwierdza w Dopiskach do Imienia róży, że ilekroć, k t ó r y ś z k r y t y k ó w z a r z u c a ł m u przestylizowanie i p r z e s a d ę — zarzut był chybiony, bo d o t y c z y ł tekstu autentycznego. Trzecim warunkiem właściwego o d b i o r u jest podjęcie t r u d u p o w t ó r z e n i a lektury. Ten „ p i e r w s z y raz" musi b y ć oczywiście na tyle w a b i ą c y , aby czytelnika do tego zachęcić — to j u ż zadanie autora. W trakcie ponawiania procesu odczytywania rodzi się czytelnik krytyczny — d o k o n u j ą c y interpretacji, k t ó r y niejako zabija w sobie czytelnika naiw­ nego z okresu pierwszej lektury. T o odnosi się tyleż do czytelnika nowelki Allais'a, co do czytelnika Eco — a praw­ dopodobnie do czytelnika k a ż d e g o u t w o r u opartego na strategii ironicznej. Brak t u miejsca na w y w ó d bardziej szczegółowy, ale c e c h ą niezmiernie i s t o t n ą r o z w a ż a ń w Lector in fabuła jest przemia­ na scholastyki semiologicznej w l u d y c z n ą wycieczkę, zaba­ w ę , c h w i l a m i w b u r l e s k ę . U jej korzeni t k w i jednak za­ dziwiająca dyscyplina p o j ę c i o w a i metodologiczna. W y p a d a więc p o w i e d z i e ć nieco więcej o parodii j a k o o sposobie uprawiania przez Eco m e t a k r y t y k i naukowej. Ta metakrytyka daje o sobie z n a ć w tekstach jawnie parodystycznych na p r z y k ł a d we wspomnianym tekście o trzech s ó w k a c h . W tych tekstach pozornie, do z ł u d z e n i a prawdziwych, Eco o d k r y w a p u ł a p k i metodologiczne roz14 33 �m a i t y c h szkół humanistycznych, własnej zresztą r ó w n i e ż . A l e parodia jest obecna i w tekstach o randze wybitnie naukowej. N a p r z y k ł a d w Granicach interpretacji dokonuje on bardzo ostrej k r y t y k i zasad tego, co nazywa i n t e r p r e t a c j ą n i e o g r a n i c z o n ą . A u t o r Dzieła otwartego, pozwala je sobie wymienić w punktach : 1) tekst poddaje się n i e s k o ń c z o n y m interpretacjom. 2) nie ma jednego sensu — nie ma intencji autora. 3) język odbija n i e a d e k w a t n o ś ć myśli. 4) tekst jedno-sensowy jest tekstem kalekim. 5) grzechem j ę z y k a jest szukanie iluzji sensu. 6) k a ż d y m o ż e stać się w y b r a n y m , wtajemniczonym — j e ś l i narzuci w ł a s n ą intencję lektury na a u t o r s k ą ( n i e u c h w y t n ą ) . W ten s p o s ó b k a ż d y czytelnik stać się m o ż e n a d c z ł o w i e k i e m . 7) słowa m a s k u j ą sens. 8) „ w y b r a n y " rozumie, że prawdziwy sens tekstu to pustka. 9) najważniejsze: semiotyka to spisek, zmowa tych, k t ó r z y c h c ą nam n a r z u c i ć wiarę, że język służy k o m u n i k o w a n i u myśli. Sam Eco przyznaje n a s t ę p n i e , że jest to karykatura interpretacji nieograniczonej, ale z a s t o s o w a ł j ą ś w i a d o m i e , p o n i e w a ż k a r y k a t u r y ujawniają fizjonomię, tendencje, cechy inaczej nieuchwytne. Nie chodzi o to, aby w c z a m b u ł p o t ę p i a ć wspomniane powyżej zasady — ale ujęte w t a k ą całość — s k ł a d a j ą się one na obraz patologicznego syndromu aluzji i p o d e j r z e ń i implikują metafizykę p o z o r ó w tyleż s u g e s t y w n ą , co u k r y t ą . C i , k t ó r z y u p r a w i a j ę ten rodzaj nauki, nie są b y ć m o ż e — powiada litościwie Eco — paran o i k a m i , ale dręczy ich choroba podejrzliwości. T y m stylem argumentacji posługuje się Eco d o s y ć często. N o t a bene wspomniana metoda interpretacji hermetycz­ nej i nieograniczonej z o s t a ł a przewrotnie i cynicznie w p r o ­ wadzona w życie przez Causabona i jego towarzyszy w Wa­ hadle przy mistyfikowaniu Planu templariuszy. T u Eco d a ł w y k ł a d n i ę tego, do czego doprowadza inwazja g ł u p s t w a . D o c h o d z i m y w ten s p o s ó b do n a s t ę p n e j cechy Ecowskiej parodii. Parodia jest k ł ą c z e m . Figury ironiczne i p a r o d i ę stosuje w obu p o w i e ś c i a c h i niemal we wszystkich pracach naukowych. W y d a ł t a k ż e dwa t o m y Diario minimo ( g r u p u j ą ­ ce felietony z „ E s p r e s s s o " drukowane z przerwami o d lat 60 do tej p o r y — częściowo znamy je ze z b i o r k u Zapiski na pudelku zapałek). Są to, j a k pisze, ćwiczenia w stylu R a y m o n ­ da Queneau, w tej samej aurze intelektualnej, co Mythologiques Barthesa. N i e k t ó r e z tych t e k s t ó w nie m a j ą charakteru parodystycznego, przechylają się raczej w s t r o n ę czystego, bezinteresownego pastiszu, r o z r y w k i , wyzbytej intencji krytycznej i moralizatorskiej, pisanej j a k m ó w i autor, lewą r ę k ą , j a k c h o ć b y „ p i o s e n k i do ś p i e w a n i a przy winie na kongresach n a u k o w y c h " . W praktyce nawet ta deklarowana b e z i n t e r e s o w n o ś ć m o ż e b y ć postrzegana j a k o bodziec do n a m y s ł u nad k u l t u r ą w s p ó ł c z e s n ą , tą najbardziej t r y w i a l n ą i t ą w y r a f i n o w a n ą . R ó w n o c z e ś n i e t u właśnie pozwala sobie Eco na rozwijanie p o m y s ł ó w parodystycznych zainicjowanych w tekstach poważniejszych, k t ó r e z uwagi na ciągłość w y w o d u m u s i a ł p o w ś c i ą g a ć . W drugiej części Diario minimo m a m y na p r z y k ł a d k o n t y n u a c j ę pomys­ łu Belba i Diotalleviego co do reformy uniwersytetu i fakul­ tetu irrelewancji p o r ó w n a w c z e j — gdzie s t u d i o w a ć się będzie 15 to co z b ę d n e i n i e m o ż l i w e , czyli r o z b u d o w a n ą k o n c e p c j ę tetrapiloktomii. R o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y recenzjom książek n a d e s ł a n y c h do wydawnictwa (Biblii, Jerozolimy Wyzwolo­ nej Tassa, Boskiej Komedii Dantego), zawarty w pierwszej części Diario minimo, to egzemplifikacja o d b i o r u a-kontekstualnego i a-historycznego, a więc absurdalny komentarz do Lector in fabuła i Granic interpretacji. T a s p ó j n o ś ć w y w o d u sankcjonowana jest przez trzy toposy Ecowskie: Bibliotekę (wraz z jej u n o w o c z e ś n i o n ą wersją — komputerem), L a b i r y n t i W y d a w n i c t w o . Rzeczy­ wistość, po k t ó r e j porusza się on i jego bohaterowie — to rzeczywistość t e k s t ó w k u l t u r y . W i l h e l m de Baskerville, Causabon, Belbo — to r ó ż n e oblicza porte-parole autora. Erudyci, k t ó r z y p r a c ę intelektu w y k o n u j ą z ironicznym dystansem, ale i paradoksalnie, z pasją d e t e k t y w ó w . Badanie m o d a l n o ś c i z n a c z e ń — to p o w o ł a n i e semiotyka, k t ó r e Eco realizuje w całym, swoim dziele. Parodia jest j e d n y m ze ś r o d k ó w dochodzenia do celu. Jednym z n a j w a ż ­ niejszych a s p e k t ó w parodii, k t ó r ą Eco się interesuje —jest płaszczyzna lingwistyczna. J u ż od lat 60 doskonali instru­ menty dekodowania lingwistycznego, instrumenty dekonstrukcji j ę z y k o w e j . Z d o l n y jest p a r o d i o w a ć wszelkie style j ę z y k a pisanego i m ó w i o n e g o . B a w i się g r ą z n a c z e ń . Paro­ diuje języki d y s k u r s ó w naukowych i style autorskie (między i n n y m i Manzoniego, Cortazara, N a b o k o v a , Robe-Grilleta, Borgesa), z a r ó w n o w formie bardziej rozbudowanej, j a k i w s p o s ó b maksymalnie syntetyczny — j a k w felietonie z Diario minimo, gdzie ustami najrozmaitszych pisarzy i filozofów udziela odpowiedzi na pytanie: Come va? (Co słychać?). Rozmaite fragmenty Wahadła Foucaulta dostar­ czają t u szczególnie w d z i ę c z n e g o m a t e r i a ł u do analizy. O d r ę b n y aspekt jego pisarstwa parodystycznego to ono­ mastyka. M a m y z t y m do czynienia z a r ó w n o w p o w i e ś c i a c h , j a k i drobnych pastiszach. D o w c i p tam opiera się na swobodnych, absurdalnych skojarzeniach w y p ł y w a j ą c y c h z p o d o b i e ń s t w a d ź w i ę k o w e g o (częste w Pastiszach). Niekie­ dy, jest to istotne przede wszystkim w p o w i e ś c i a c h , i m i o n a i nazwiska to klucze, k t ó r y c h dopasowanie wymaga dedukcji ze strony czytelnika, zawsze jednak się o p ł a c a , p o n i e w a ż pomaga w d o o k r e ś l e n i u funkcji postaci. W t y m miejscu, z p e ł n ą ś w i a d o m o ś c i ą , iż temat nie z o s t a ł wyczerpany, d o s z ł a m do k o ń c a moich r o z w a ż a ń . Jest prze­ cież jeszcze Eco — autor książki ekologicznej dla dzieci i Eco — autor historii w y n a l a z k ó w , Eco — autor w s t ę p u do zbioru k o m i k s ó w i t d . Ze zdjęć prasowych i licznych, umieszczanych w czasopismach k a r y k a t u r (Eco jest p o s t a c i ą niezwykle na zachodzie p o p u l a r n ą — i c h c ą c nie c h c ą c usytuowany z o s t a ł w systemie gwiazd współczesnej k u l t u r y ) s p o g l ą d a na nas wyrozumiale w s z e c h w i e d z ą c y m spojrzeniem, u ś m i e c h a j ą c się u ś m i e c h e m z lekka s z a t a ń s k i m . Zgotuje nam zapewne jeszcze niejedną n i e s p o d z i a n k ę . D o d a m m o ż e jeszcze t y l k o , że j a k o klasyk sam też j u ż bywa przedmiotem parodii, że w s p o m n ę o księżce Philipa Sollersa Portret gracza, w k t ó r y m analizowane są przyczyny niezwykłej popularności powieści Róża bezimienna ( c y t . " J e s t e ś m y t u na dole po to, aby się ś m i a ć , nie będzie tego m o ż n a r o b i ć w czyśćcu ani w piekle. A w raju — nie będzie wypadało.") 1 6 P R Z Y PISY 1 Por. Umberto Eco, Imię róży, Warszawa 1991, s. m.in. 113,152,551 Tamże, s.540 Tamże, Dopiski na marginesie, Imienia róży s.613 i dalej. Por. „Magazin Litteraire" No 187, sept.1982 Umberto Eco, Imię róży, Dopiski..., s.618 i dalej. Tamże. Por. Linda Hutcheon, A Theory of Parody. The Teachings of Twentieth Century Art Form, New York 1985 Tamże, s.12 2 3 4 5 6 7 8 34 9 Wywiad w „Magazin Litteraire" No 262, fevr.1989 Umberto Eco, La guerre de faux, Paris 1985 Tamże. Umberto Eco, Lector in fabuła, Paris 1988 Umberto Eco, Le Pastiches et postiches, Paris 1992 Umberto Eco, Wahadło Faucaulta, Warszawa 1993, s. 469 Umberto Eco, Les limiles de {'interpretation, Paris 1989 Cyt. za: Annie Montant, La Parodie indefinie et le discours de Tincroyance, (w:) Dire la Parodie, Paris 1988 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f340ef6558544502e4c34e1ef6dee8ae.pdf de6b4f8e855b47cfeb23886483e75fe7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2451 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2275 Title A name given to the resource "Tango" - taniec uniwersalnej alienacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.48-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 „Tango" - taniec uniwersalnej alienacji Zbigniew Benedyktowicz U w a g i te i refleksja (poprzedzone projekcją d w u k r ó t k i c h filmów Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o : pierwszego, zrealizowa­ nego w s p ó l n i e z Bogdanem D z i w o r s k i m Wdech-wydech oraz nagrodzonego Oscarem w 1983 r o k u Tanga ) p o w s t a ł y na marginesie przygotowywanej, w Pracowni filmu I n s t y t u t u Sztuki P A N , książki o twórczości Zbigniewa R y b c z y ń s ­ k i e g o . C h c ę je t u p r z e d s t a w i ć j a k o przyczynek do tematu „ E t n o l o g i a wobec w s p ó ł c z e s n o ś c i " . Sam fakt zajmowania się przez w s p ó ł c z e s n ą e t n o l o g i ę filmem j a k o tekstem k u l t u r y nie jest j u ż dzisiaj c z y m ś w y j ą t k o w y m i dziwnym, ani r z a d k i m i odosobnionym. Świadczy o t y m rozwijająca się o d r ę b n a dziedzina j a k ą jest antropologia filmu, postrzegana j u ż to j a k o subdyscyplina etnologii, j u ż to j a k o specyficzne o d r ę b n e podejście interpretacyjne b i o r ą c e za m a t e r i a ł do analiz dzieło filmowe. P o d k r e ś l a się w s p ó l n o t ę d o ś w i a d c z e ń p o m i ę d z y fotografią, filmem a e t n o g r a f i ą i a n t r o p o l o g i ą . Rozwija się r ó w n i e ż nowy rodzaj „ p i s a n i a " , czy też tworze­ nia antropologii - przy pomocy fotografii, kamery filmowej i video - tzw. antropologia wizualna, w k t ó r e j nie brak r ó w n i e ż antropologicznej refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m i i daw­ n y m i zjawiskami k u l t u r y wizualnej. M o g ą więc b y ć te uwagi r ó w n i e ż przyczynkiem na rzecz uzasadnienia prawomocno­ ści, potrzeby i s e n s o w n o ś c i stosowania takiego antropologi­ cznego spojrzenia na film, rozpatrywania go w antropologi­ cznej perspektywie, odnajdywania w dziele f i l m o w y m zawar­ tego w n i m antropologicznego w s p ó ł c z y n n i k a . K r ó t k o i po prostu m ó w i ą c , byłby to przyczynek, k t ó r e m u m o ż n a by d a ć tytuł: „ O potrzebie i s e n s o w n o ś c i pisania antropologicznego komentarza do dzieła filmowego, jakiego n i k t inny poza antropologiem nie napisze." B e z p o ś r e d n i m z a ś powodem dla tych uwag stała się recenzja p i ó r a Charlesa Solomona, j a k a u k a z a ł a się w „ L o s Angeles T i m e s " w k r ó t c e po nagrodzeniu filmu Oscarem, pod frapującym (już nie tylko dla antropologa) t y t u ł e m ,,Tango" - polski taniec alienacji. Oddajmy głos Solomonow i : „Tango to hipnotyczne, z ł o ż o n e dzieło, k t ó r e z o b a c z y ć trzeba kilkakrotnie, aby w pełni je d o c e n i ć . W r a z z p o c z ą t ­ kiem starego, zdartego tanga oczom w i d z ó w ukazuje się pusty, anonimowy p o k ó j . Przez o k n o wpada piłka, do ś r o d k a wdrapuje się c h ł o p i e c i podnosi j ą . F i l m wydaje się być oparty na żywej akcji, ale struktura jego jest osobliwa - działanie c h ł o p c a powtarza się z zadziwiającą d o k ł a d n o ś ­ cią. Kiedy wspina się po raz drugi, do p o k o j u wchodzi kobieta t u l ą c n i e m o w l ę , potem wychodzi. A k c j a rozbudowu­ je się dalej, aż do c h w i l i , gdy na planie porusza się 26 a k t o r ó w i aktorek, a p o k ó j r o b i się bardziej z a t ł o c z o n y niż kabina o k r ę t o w a w filmie braci M a r x Noc w operze. Potem t ł u m p o w o l i się rozprasza, i p o k ó j się wyludnia. Co w a ż n e , ludzie ci nie współdziałają ze s o b ą , k a ż d y kontynuuje swoje działa­ nie w izolacji, zupełnie obojętnie, nie reagując na otaczający go chaos - komentarz do zbyt ciasnych m i e s z k a ń w polskich miastach i bolesnej alienacji, k t ó r ą ten stan rzeczy w y w o ł u je(...)" W stosunku do wiele z a p o w i a d a j ą c e g o tytułu ta jedno­ znaczna autorytatywna, bo p o w a ż n i e b r z m i ą c a , mieszkaniow o - k u l t u r o w a konkluzja interpretacji uderza p r o s t o t ą i spra­ wia, że trudno p o w s t r z y m a ć u ś m i e c h . A l e nie mniejsze poczucie niedosytu p o z o s t a w i a j ą i p o z o s t a ł e filmoznawcze wyjaśnienia rozwijające zresztą konsekwentnie ó w w ą t e k polskich t r u d n o ś c i mieszkaniowych. Z n a m i e n n y m przy t y m 1 2 3 4 5 48 dla nich rysem jest to, że k o n c e n t r u j ą się one głównie na zagadnieniach warsztatowych, ściśle technicznych. Podkre­ ślają zazwyczaj b a n a l n o ś ć historyjki, właściwe jej nieważ­ n o ś ć . Przestrzegają przed doszukiwaniem się w filmie j a k i ś głębszych treści filozoficznych. T e m u p r y m a t o w i z g a d n i e ń technicznych t o w a r z y s z ą przede wszystkim r o z w a ż a n i a nad przechodzeniem przez R y b c z y ń s k i e g o od filmu do nowej f o r m u ł y i porzucaniem forrny filmowej na rzecz innej. R o z w a ż a n i a nad o d k r y w a n i e m przez niego nowej formy obrazowania j a k ą u m o ż l i w i a technika video. O t o k i l k a takich p r ó b e k . W artykule Jak Polak pisze Jean Paul Fargier: „ Z b i g n i e w R y b c z y ń s k i uprawia video od zawsze. Nawet kiedy kręcił w Polsce filmy eksperymentalne, realizował video. Tango ostatni film zrobiony w Polsce (...) jest bezdyskusyjnym video, nawet jeśli jego podstawa ma charakter filmowy, a wszystkie jego t r i c k i są klasycznymi maskami i kontrmaskami filmowymi. A l b o w i e m czasoprzestrzenna strategia, k t ó r a organizuje to dzieło, absolutnie genialne, należy do d z i a ł a n i a video. Chodzi o stworzenie m o ż l i w o ś c i r ó w n o c z e s ­ nego obejrzenia o k o ł o trzydziestu akcji r o z g r y w a j ą c y c h się, by tak rzec, w t y m samym czasie w bardzo m a ł y m p o k o j u (gdzie znajduje się o k n o , troje drzwi, szafa, stół i ł ó ż k o ) . N a p o c z ą t k u p o k ó j jest pusty. Przez o k n o wpada piłka, za n i ą wdrapuje się dziecko, k t ó r e pragnie j ą o d z y s k a ć , c h ł o p i e c wyrzuca piłkę i sam wychodzi. Lecz natychmiast piłka powraca i dziecko r ó w n i e ż . Uwaga! pętla! Uwaga: w trakcie p o w r o t u pierwszej pętli pojawia się (i zawiązuje) inna akcja; j a k i ś m ę ż c z y z n a wchodzi, zabiera (kradnie?) walizkę leżącą na szafie. I tak dalej, d w a d z i e ś c i a a nawet trzydzieści akcji będzie się s u m o w a ć w tej ciasnej przestrzeni. Przy stole m ę ż c z y z n a będzie j a d ł z u p ę p r z y n i e s i o n ą przez k o b i e t ę . K i e d y s k o ń c z y , wyjdzie. A l e zaledwie odejdzie od stołu, inny m ę ż c z y z n a wkroczy do p o k o j u i wejdzie na ten stół, aby w y m i e n i ć ż a r ó w k ę , stół, z k t ó r e g o z p o w o d u w y ł a d o w a n i a elektrycznego zejdzie szybciej niż n a ń wszedł, p o z o s t a w i a j ą c wolne miejsce dla kobiety, j u ż pojawiającej się z talerzem zupy... K a ż d y z a k ą t e k przestrzeni zostaje maksymalnie zagospodarowany. Ł ó ż k o służy do przewijania n i e m o w l ę c i a , do czekania na śmierć, do uprawiania miłości. T o tak j a k dziewięć i p ó ł Nowej książki (poprzedni film eksperymental­ ny R y b c z y ń s k i e g o - przyp. Z.В.), p o m n o ż o n e j przez 3 lub 4, z o s t a ł o ustawione w perspektywie, przezroczyste w stosunku do siebie, p o ł ą c z o n e w stos uchylający z a r ó w n o przestrzen­ ne, j a k i czasowe rozgraniczenia." I dalej francuski k r y t y k stawia znamienne pytanie: „ K r y ­ zys mieszkaniowy czy kryzys kina? K i e d y po raz pierwszy o b e j r z a ł e m Tango, p o m y ś l a ł e m o kryzysie mieszkaniowym w Polsce ( i innych krajach socjalistycznych). W trakcie p o w t ó r n e g o o g l ą d a n i a rzucił m i się w oczy kryzys kina (w kraju rozpowszechnionej telewizji). Tango jest samym k i n e m (ze swoimi drzwiami i o k n a m i , swoimi wejściami i wyjściami z planu, swoimi banalnie p o w t a r z a j ą c y m i się, z u ż y t y m i scenariuszami), k t ó r e j a w i się w trakcie zsuwania w prze­ strzeń telewizji, w czasie b e z p o ś r e d n i o ś c i . Wszystko w i d a ć r ó w n o c z e ś n i e na t y m samym planie: tragedia i burleska w y r a ż a j ą się tutaj z finezją, ale zyskują na gęstości. Nie ma czego ż a ł o w a ć . K i n o r e p r e z e n t o w a ł o p e w n ą siłę dramatycz­ ną, k o m i c z n ą , c z ę s t o k r o ć p o t ę ż n e emocje. Video otwiera się na nowy świat emocji, ś m i e c h ó w , d r a m a t ó w . " 6 7 �Pora przejść do analiz czynionych od w e w n ą t r z i o d d a ć głos p o l s k i m a u t o r o m . Pisze M a r c i n G i ż y c k i : „ D o pustego, przechodniego p o k o j u wpada przez o k n o p i ł k a . Za nią tą s a m ą d r o g ą wchodzi c h ł o p i e c . Bierze piłkę, wyskakuje przez o k n o . Piłka natychmiast wpada ponownie do w n ę t r z a . C y k l powtarza się, j a k zacięta p ł y t a . Z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się inne postacie, w c h o d z ą c e z r ó ż n y c h stron. Z a c h o w u j ą się one tak, j a k by były same w p o k o j u . Wszystkie w y k o n u j ą ściśle o k r e ś l o n e c z y n n o ś c i i w y c h o d z ą , aby natychmiast ponownie się p o j a w i ć i p o w t ó r z y ć d o k ł a d n i e to samo. M i m o , iż o s ó b stale przybywa, ich d r o g i j a k i m ś cudem tak się przecinają, że nigdy nie dochodzi do kolizji. I to jest właśnie swoisty majstersztyk R y b c z y ń s k i e g o , tak z g r a ć wszystkie d z i a ł a n i a w czasie z d o k ł a d n o ś c i ą co do u ł a m k ó w sekund, żeby zazębiały się niczym t r y b y w zegarku. Zwyczajne odegranie tego przez a k t o r ó w b y ł o b y po prostu niemożliwe, a nawet jeśliby to się w j a k i m ś przynajmniej stopniu u d a ł o i tak nie u z y s k a ł o b y się owej absolutnej m e c h a n i c z n o ś c i akcji, stano­ wiącej w k o ń c u istotę f i l m u . W momencie k u l m i n a c y j n y m w p o k o j u znajduje się podobno ponad trzydzieści o s ó b , co przyjąć trzeba na s ł o w o h o n o r u , bo widz gubi się w liczeniu znacznie wcześniej. Później w n ę t r z e zaczyna się stopniowo w y l u d n i a ć , tak j a k się wcześniej zapełniło - to znaczy, że po k t ó r y m ś tam wyjściu postacie nie w r a c a j ą i nie w z n a w i a j ą c y k l u . T r e ś c i ą f i l m u jest więc ruch i zmienne relacje prze­ strzenne m i ę d z y bohaterami - ruch n a r a s t a j ą c y do pewnego p u n k t u , w k t ó r y m n a s t ę p u j e szczytowe skomplikowanie u k ł a d u zgromadzonych postaci, n a s t ę p n i e o p a d a j ą c y , a ż do ustania wszelkiej akcji. D r a m a t u r g i a Tanga budowana jest przez zagęszczenie, w d o s ł o w n y m znaczeniu, sytuacji. K a ż d e wejście nowego l o k a t o r a podnosi napięcie: j a k też uda się m u przejść przez p o k ó j ? A ludzi przybywa i przybywa. K o n ­ strukcja filmu jest bardzo konsekwentna i jasna. K a ż d e z a s k a k u j ą c e z a k o ń c z e n i e b u r z y ł o b y logikę założenia, c h o ć na m a l u t k i e o d s t ę p s t w o autor sobie w finale pozwolił, zmieniając nieco c z y n n o ś c i ostatnich z w y c h o d z ą c y c h po­ staci, o co m o ż n a mieć pretensje, gdyby s k i e r o w y w a ł o to w y m o w ę filmu w j a k ą ś zupełnie i n n ą s t r o n ę . P o n i e w a ż jednak nic takiego nie n a s t ę p u j e , przyjęte r o z w i ą z a n i e o d ­ biera się j a k n a t u r a l n ą , m u z y c z n ą k a d e n c j ę , co znajduje t a k ż e swoje uzasadnienie w tytule. Z n a j ą c R y b c z y ń s k i e g o m o ż n a b y ć niemal pewnym, że Tango i n t e r e s o w a ł o go przede wszystkim j a k o problem techniczny. Po prostu m i a ł p o m y s ł , wiedział j a k to da się z r o b i ć . S t ą d n a l e ż a ł o b y b y ć raczej o s t r o ż n y m z doszukiwa­ niem się j a k i ś głębszych intencji filozoficznych (podejmowa­ no takie p r ó b y ) . Niemniej autor r ó ż n i c u j ą c swych b o h a t e r ó w pod w z g l ę d e m charakteryzacji i k o s t i u m u , co b y ł o konieczne dla czytelności akcji (nawiasem m ó w i ą c , pojawia się też ó w m ę ż c z y z n a w czerwonym płaszczu z Nowej książki), i projek­ tując scenerię s t w o r z y ł swoiste polskie p a n o p t i k u m . Wszyst­ k o kotłuje się w j a k i m ś p o k o j u przechodnim, t y m symbolu polskich k ł o p o t ó w mieszkaniowych, ale i demokratyzacji s p o ł e c z e ń s t w a (to t u przecież u s t a w i a ł a się po wojnie we w s p ó l n y m o g o n k u do łazienki inteligencja z klasą robot­ niczą, co utrwalił Leonard Buczkowski w głośnej k o m e d i i Skarb). Przez owo pomieszczenie przewija się galeria prze­ ciętnych P o l a k ó w . Postacie te p r e z e n t u j ą p e ł n y zakres funk­ cji życiowych s p e ł n i a n y c h w mieszkaniu - od kopulacji p o c z y n a j ą c , a na umieraniu k o ń c z ą c . Jest więc s p ó ł k o w a n i e , karmienie, ubieranie się, s p r z ą t a n i e , a nawet (w d o m y ś l e , bo ukryte poza kadrem, za d r z w i a m i do łazienki) mycie się i wydalanie. Są to treści w filmie d r u g o r z ę d n e , niejako w t ó r n e , niemniej w y z w a l a j ą wiele r ó ż n y c h asocjacji." 8 I jeszcze, na z a k o ń c z e n i e , głos Daniela Szczechury: „ P o d ­ s t a w ą realizacji Nowej Książki, Tanga i innych filmów jest olbrzymia partytura z ruchami p o s z c z e g ó l n y c h postaci. Dlatego brak jest f o t o s ó w z filmów R y b c z y ń s k i e g o . Nie m o ż n a b y ł o w y k o n a ć fotosu z Nowej książki, g d y ż efekt finalny był p r o d u k t e m w y o b r a ź n i autora i o b r ó b k i laborato­ ryjnej. (...) W pustym p o k o j u , j a k na scenie p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie, w y k o n u j ą proste codzienne c z y n n o ś c i . Z czasem liczba postaci zwiększa się, p r z y b y w a j ą nowe, a k a ż d a wykonuje stale j e d n ą i tę s a m ą c z y n n o ś ć . C h ł o p i e c wychyla się zza okna i zabiera piłkę, k t ó r a w p a d ł a do p o k o j u , kobieta przewija dziecko, dziewczynka odrabia lekcje, babcia umiera itp. W kulminacyjnej scenie tworzy się c o ś w rodzaju baletu czy p a n t o m i m y , w k t ó r e j występuje 26 postaci. A k c j a p o w o l i wygasa i znowu zostaje pusty p o k ó j . Wszystko to rozgrywa się w rytmie tanga. F i l m prosty w p o m y ś l e i o s z c z ę d n y w ś r o d k a c h wywiera d u ż e w r a ż e n i e . Po projekcji pada niezmienne pytanie: j a k to b y ł o zrobione? Rzeczywiście czegoś podobnego się nie o g l ą d a ł o . " 9 N a s t ę p n i e D a n i e l Szczechura, sam b ę d ą c nielada t w ó r c ą i r z e m i e ś l n i k i e m w tej dziedzinę, o d s ł a n i a tajniki tej filmowej roboty. Daje niezwykle rzetelny, fachowy, opis techniczny, k r o k po k r o k u r e k o n s t r u u j ą c powstawanie tego filmu. Dlaczego więc te filmoznawcze analizy, j a k p o w i e d z i a ł e m , m o g ą b u d z i ć niedosyt? W ł a ś n i e dlatego, że nawet gdy s k u p i a j ą c się na samym filmie, starają się w s p o s ó b rzetelny i szczegółowy go o p i s a ć , p o z o s t a j ą niejako w n i m uwięzione, skazane na repetycję. U m y k a j ą niejako przed p r ó b ą o d ­ powiedzi „ c o znaczy TangoT, a nawet i przed pytaniem bardziej o s ł a b i o n y m : „czy Tango m o ż e c o ś z n a c z y ć ? " . I t u spostrzegam miejsce i rolę dla antropologa, j a k ą m o ż e o d e g r a ć , p o j a w i a j ą c się ze swym komentarzem. Z p o c z ą t k u z d a w a ł o b y się, że filmoznawcze podejście w t y m dylemacie: techniczny (materialny) opis czy poszukiwanie sensu, jest j a k b y bliższe intencjom t w ó r c y i autora, k t ó r y sam zabiera głos w tej sprawie (cytuję t u jedynie fragment tej wypowiedzi, do k t ó r e j przyjdzie jeszcsK nam p o d koniec p o w r ó c i ć ) : „ N a j w a ż n i e j s z a jest technologia. M o ż n a m ó w i ć o p i ę k n i e piramidy, ale najistotniejsze jest t o , j a k j ą zbudowano. Podobnie z wieżą Eiffla. Były protesty, gdy budowano tę o l b r z y m i ą , s t a l o w ą k o n s t r u k c j ę . M ó w i o n o , jest ohydna. Teraz stała się sentymentalnym symbolem P a r y ż a . Najpierw jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o potem to obrasta znaczeniami i wytwarza nastroje. ( . . . ) " 1 0 J e d n a k ż e istnieje i d r u g i biegun. I inne na to spojrzenie. P o g l ą d , k t ó r y m ó w i , że nie p o w i n n i ś m y jednak do k o ń c a ufać artystom. U f a ć , to m o ż e tak, ale nie do k o ń c a wierzyć w to, co m ó w i ą , ani się temu p o d d a w a ć . Z w r a c a ł na to u w a g ę Janusz Bogucki w rozmowie, zamieszczonej w „ K o n t e k s t a c h " : „ A r t y s t a jest skupiony na t y m , co powstaje w jego u m y ś l e i stopniowo przemienia się w przedmiot. Później nad t y m przedmiotem pracuje, jest cały zanurzony w świecie w e w n ę t r z n y m tego przedmiotu. N o ale ten obiekt zaczyna potem żyć swoim w ł a s n y m życiem, k t ó r e jest r ó w n i e prawdziwe j a k to pierworodne życie w głowie i w pracowni artysty. A u t o r r o b i ą c to, nie wie na pewno, co właściwie r o b i , to się t y l k o po części wie. Prawdziwy artysta nie wie, co r o b i , jest instrumentem, jest ź r ó d ł e m energii, k t ó r a zostaje przelana w j a k ą ś m a t e r i ę na zasadzie t r o c h ę z a m i e r z e ń , ale przede wszystkiem p r z e c z u ć - prawda, u m y s ł nad t y m czuwa, u m i e j ę t n o ś ć fachowa jest na usługi, ale j a k to się dzieje, bo to nie jest sprawa zaplanowania i wykonania. Jeżeli jest to sprawa zaplanowana i wykonana, to powstaje przedmiot estetyczny pusty w ś r o d k u , a jeżeli jest to akt t w ó r c z y to jest to w j a k i m ś sensie od t w ó r c y n i e z a l e ż n e . " 11 Stojąc zatem na t a k i m stanowisku i w przekonaniu, że Tango nie jest t a k i m pustym w ś r o d k u przedmiotem estetycz­ nym, (świadczą o t y m też p r z y w o ł a n i autorzy - „ h i p n o t y c z ­ ne, z ł o ż o n e d z i e ł o " , „dzieło genialne", „ m a j s t e r s z t y k " „film wywiera d u ż e w r a ż e n i e " ) , podsumujmy tymczasem głosy filmoznawcze. Ilość pozafilmowych o d n i e s i e ń jest t u zniko- 49 �ma. I c h lektura odbywa się głównie w o b r ę b i e omawianego dzieła (jak jest zrobione) i przebiega w odniesieniu do jednego kontekstu (kontekst f i l m o w y ) , odsyłając nas j u ż to do lokalnej (Giżycki - Skarb), j u ż to do światowej - zależnie zresztą z k t ó r e j strony na to spojrzymy - (Solomon - Bracia M a r x , Noc w operze; Szczechura j a k o p u n k t odniesienia, j a k wielu przywołuje - Meliesa) historii kina. Tymczasem pyta­ nie „czy Tango m o ż e coś o z n a c z a ć ? " , „czy Tango c o ś znaczy?" pozostaje nadal w mocy i nie daje, nie t y l k o nam, spokoju. Powraca wciąż natarczywie. Natarczywie domaga się odpowiedzi. O t o stawia je t w ó r c y , dziennikarz p r o w a d z ą ­ cy z n i m w y w i a d dla wydawanego przez A n d y W a r h o l a pisma „ A n d y Warhols Interview Magazine": „ C z y teraz, gdy z d o b y ł pan Oscara, m o ż e nam pan powiedzieć, co oznacza Tango! - (a m y uprzedzeni j u ż , że za bardzo nie należy wierzyć w t y m względzie artyście) m o ż e m y przyjąć ze spokojem p a d a j ą c ą o d p o w i e d ź : „ A b s o l u t n i e nic." Co więc robić? Co z naszym k u l t u r o w y m komentarzem po t a k i m dictum. N i e ma rady. Trzeba z a c z y n a ć od p o c z ą t k u . . . Trzeba nam w r a c a ć do Solomona. N a t y m tle ta, zrazu odrzucona przez nas, śmiesząca nas, bo p ł y t k a w y p o w i e d ź , czytana bez c u d z y s ł o w u : Tango - polski taniec alienacji, pozostaje nadal frapująca i zdaje się w y p r o w a d z a ć nas na właściwy trop. N o bo rzeczywiście, c o ś t u wydaje się b y ć na rzeczy. Tango w Teatrze Śmierci K a n t o r a , Tango w filmie R y b c z y ń s k i e g o , Tango w teatrze absurdu M r o ż k a (To p o d o b i e ń s t w o nazwy i tytułu z dramatem M r o ż k a o d ­ n o t o w a ł nawet skwapliwie, oficjalny korespondent ówczes­ nej „ T r y b u n y L u d u " i P A P - u , i „ Ż y c i a Warszawy" - Luliński, k o n c e n t r u j ą c się jednak na opisie skandalu w y w o ł a n e g o przez laureata, k t ó r y z a c h o w u j ą c się agresywnie p r ó b o w a ł w y k r z y c z e ć c o ś do odebranego m u m i k r o f o n u o „ S o l i d a r n o ­ ści", z a k ł ó c a j ą c p o w a g ę imprezy, a potem, gdy wyszedł na z e w n ą t r z , nie wpuszczany z p o w r o t e m do ś r o d k a w d a ł się w b ó j k ę ze s t r a ż n i k a m i z o c h r o n y . ) I d ą c za tropem odczytania, jakie daje Solomon: Tango - polski taniec alienacji, d o t y k a m y t u centralnego dla ant­ ropologii i antropologiczno-kulturowej problematyki, zaga­ dnienia, j a k i m są l o k a l n o ś ć i u n i w e r s a l n o ś ć kultury, procesy uniwersalizowania się tego, co lokalne, oraz w c h ł a n i a n i a tego, co uniwersalne w lokalne i vice versa. D o t y k a m y problemu kulturowego p r z e k ł a d u . Czy j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć tę d r o g ę ? Zadanie, przyznajmy, t r o c h ę trudne i k a r k o ł o m n e , j a k ż e p r z y p o m i n a j ą c e sytuację z motta, j a k i m Jan K o t t o p a t r z y ł niegdyś swoją analizę i r o z b i ó r Tanga M r o ż k a : „ N i k t stąd nie wyjdzie, d o p ó k i nie znajdziemy idei. Edek nie wypuszczaj nikogo. (Tango)" O t o bowiem w najogólniejszym zarysie d a ł o b y się tę d r o g ę tak zapisać: L o k a l n y , (egzotyczny, a r g e n t y ń s k i taniec) uniwersalizuje się stając się europejskim i o g ó l n o ś w i a t o w y m , przenika do lokalnej k u l t u r y , gdzie poddany zostaje artystycznej, teatral­ nej, literackiej, filmowej o b r ó b c e , by p o w r ó c i ć do niej, tzn. - do uniwersalnej światowej k u l t u r y , w nowej lokalnej szacie. O t o j a k l o k a l n o ś ć i egzotyka zostaje oddana temu, co uniwersalne: Tango stając się p o l s k ą specjalnością - polskim t a ń c e m alienacji, staje się w swojej l o k a l n o ś c i uniwersalne. Jak to się dzieje i j a k to jest możliwe? Zacznijmy najpierw od warstwy lokalnej, starając się przy t y m nie u r o n i ć nic ze ś l a d ó w i t r o p ó w zawartych w filmoznawczych opisach, jakie j u ż się pojawiły. N i e p r z y p a d k o w o r o z p o c z ę l i ś m y te uwagi od projekcji i zestawienia tych d w u tanecznych, a tak r ó ż n y c h filmów, j a k i m i są Tango i Wdech-wydech (Dziworskiego i R y b c z y ń s k i e g o ) - nota bene m y l i się t u francuski k r y t y k , kiedy pisze, iż Tango to ostatni film zrealizowany przez R y b c z y ń s k i e g o w Polsce, jest n i m właśnie ten w s p ó l n i e z D z i w o r s k i m zrobiony dokument (1981). Zapis i obraz świata, k t ó r e g o j u ż nie ma, i k t ó r y zda się z n i k n ą ł w niebycie a za k t ó r y m j u ż o d z y w a ć się zaczyna t u i ó w d z i e społeczna nostalgia. Ś w i a t a s a n a t o r i ó w i w c z a s ó w . 12 13 50 D o k u m e n t a l n y zapis swoistego PRL-owskiego czasu ś w i ą t e c z n e g o (w przeciwieństwie do tak p o d k r e ś l a n e j co­ dzienności, i prostych czynności Tanga), a nawet d o s ł o w n i e k a r n a w a ł o w e g o , czasu kursokonferencji, odbywanej przez i n s t r u k t o r ó w k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h Towarzystwa Przyja­ źni Polsko Radzieckiej, realizującej swoisty program "re­ kreacji w pomieszczeniach z a m k n i ę t y c h " . Obraz świata rozrywek i towarzyskich k o n k u r s ó w (nie wyłączjąc k o n k u r ­ su wiedzy o Z S R R ) . J a k ż e odmienne to filmy! Wdech-wydech to: naturalne w n ę t r z a , naturalna muzyka (orkiestra dancingowa i z chryp i ą c e g o g ł o ś n i k a ) , muzyka z " t a m t y m i " przebojami, z k o n ­ kursami t a ń c a (są i Podmoskowskije wiecziera), k o n k u r s a m i na egzotyczny strój, na artystyczny w y s t ę p , z rekreacją t a k ż e na świeżym powietrzu, piruetami na ł y ż w a c h , na l o d o w i s k u w otoczeniu naturalnego, g ó r s k i e g o krajobrazu; to żywi ludzie filmowani z precyzją, u w a g ą , o s t r o ś c i ą ale i czułością. C o ś , co filmowo nie ma swego odniesienia, a jedynie umieścić m o g l i b y ś m y „ p o m i ę d z y " i „ p o n a d " , c o ś p o m i ę d z y i ponad homo ludens, homo sovieitcus i homo PeReLus; i c o ś , co nieudolnie d a ł o b y się określić, j a k o „ p o m i ę d z y " filmami i dokumentami o konkursach socjalistycznych fryzjerów i Rejsem M a r k a Piwowskiego a czeską szkołą filmową z Miłością blondynki, i z Pali się moja panno. Zaczęliśmy od zestawienia tych dwu tanecz­ no-muzycznych filmów nieprzypadkowo, bo pozwala n a m to na przypomnienie o istnieniu jeszcze jednego istotnego s k ł a d n i k a w twórczości autora Tanga. Pozwala zwrócić u w a g ę na stale o b e c n ą w a r s t w ę antropologii wizualnej w filmach R y b c z y ń s k i e g o . Ż e b y t u c h o ć b y w s p o m n i e ć 0 m a ł y m etnograficzno-antropologicznym traktacie j a k i m jest Święto (1975), z zapisanymi w n i m obrazami, j a k b y wyjętymi z niedawno opublikowanego na tych ł a m a c h studium Rocha Sulimy o s y r e n k a c h . M a m y więc w Święcie o w ą „ k r ó l o w ą pobocza", „ s a m o c h ó d stacjonarny", w y ­ znacznik s p o ł e c z n e g o prestiżu, ó w hybrydyczny t w ó r spo­ między „cywilizacji drewna" i „cywilizacji techniki" w y ­ prowadzany do rytualnego mycia. M a m y t u też r y t u a ł ś w i ą t e c z n e g o rodzinnego spotkania, z gestami p o w i t a ń i po­ ż e g n a ń , u ś c i s k ó w b r u d e r s z a f t ó w i t o a s t ó w , wizytę na cmen­ tarzu, p a m i ę ć o z m a r ł y c h z „ z a d u s z k o w y m zapalaniem lampek" z d o b i e g a j ą c y m w tle p ł a c z e m n i e m o w l ę c i a , t r o c h ę p o ś p i e s z n y i r u t y n o w y , bo n i e m o w l ę przywiezione na cmen­ tarz, marudzi i niecierpliwi się w w ó z k u . M a m y i świąteczne, o b r z ę d o w e , rodzinne o g l ą d a n i e telewizji. Jest też i na uboczu pośpiesznie odbywana miłość (w krzakach na działce). Eros 1 Thanatos (jak i w innych filmach R y b c z y ń s k i e g o ) , są blisko i sąsiadują tu ze s o b ą . ( O t o j a k w y g l ą d a to w opisie k r y t y k a obcokrajowca: „ D r o b n a kobieta na podmiejskim p o d w ó r k u ucina łeb kurczakowi - symboliczny r y t u a ł k r w i i ofiary życia r o z p o c z y n a j ą c y o w ą s p o k o j n ą , nader u p o r z ą d k o w a n ą , tra­ dycyjną c e r e m o n i ę r o d z i n n ą . Czerwony m ę ż c z y z n a wyjeżdża z g a r a ż u białym samochodem, za k t ó r y m ciągnie się smuga zielonego d y m u . Rozpoczyna c e r e m o n i a ł mycia samochodu, p o l e w a j ą c go żółtą woda(...) o ś m i o o s o b o w a rodzina, wraz z n i e m o w l ę c i e m w w ó z k u , przybywa do d o m u starszego m a ł ż e ń s t w a . W y k o n u j ą o n i swoisty taniec p o w i t a l n y (...) n a s t ę p n i e widzimy r o d z i n ę przy obiedzie, nad niedawno zabitym i p r z y r z ą d z o n y m kurczęciem i s m a k o w i t y m i t r u n ­ k a m i ^ . . ) Po obiedzie rodzina w skupieniu o g l ą d a telewizję, n i e c h ę t n a do r o z m o w y i znudzona s o b ą wzajemnie. I c h milczenie kontrastuje z sekwencją dzikiego pościgu na ekranie telewizora. Potem m a m y r y t u a ł p o ż e g n a ń (...). Te milutkie sceny liturgii rodzinnej poprzerywane są ujęciami pary (uciekającej z rodzinnego obiadu), k t ó r a potajemnie uprawia miłość za domem, niezręczny balet ich r ą k i n ó g (w ruchu sterowanym przez R y b c z y ń s k i e g o ) upodobnia ich do p o ż e r a j ą c y c h się i n s e k t ó w . M ę ż c z y z n a myjący s a m o c h ó d wreszcie z a k o ń c z y ł tę c z y n n o ś ć , natychmiast odprowadza 14 �bezpiecznie do g a r a ż u ó w ukochany symbol statusu społecz­ nego i zamyka drzwi. Starsze osamotnione m a ł ż e ń s t w o pozostaje w p o k o j u (...) Dziadek moczy nogi, a babcia leży na łóżku. W dalszym ciągu oglądają ten sam program telewizyj­ n y . " Kamera R y b c z y ń s k i e g o czy to w Święcie, czy eks­ perymentach, w rozbitym na 9 pól obrazie (Nowa książka), czy w szaleńczym pościgu w Oj, nie mogę się zatrzymać zapisuje i „ u t r w a l a " obraz obyczaju, gestów, banalnego, codziennego życia, brzydkich k r a j o b r a z ó w miasta, przed­ mieść, s u b u r b i ó w , zapisuje etnografię - j a k to n a z w a ć ? - miasta, m a ł e g o miasta, m a ł y c h historii, starej rozpadającej się, i starej-nowej p r z e m y s ł o w o - p a w i l o n o w o - b l o k o w o - b a r a kowej socjalistycznej architektury, „rzeczywistości nie miejs­ kiej nie wiejskiej", o której śpiewał Piotr Szczepanik w „ t a n g u za p ó ł z ł o t e g o " . Powiada się o wybitnych artystach, że są t w ó r c a m i jednego dzieła, odnawianego w wielu postaciach - tak m ó w i się o Fellinim, Bergmanie. Tango (i ta swoista antropologia wizualna, d o ś w i a d c z e n i e polskich filmów) jest s t r u k t u r ą w a ż n ą dla t w ó r c z o ś c i R y b ­ c z y ń s k i e g o k o n t y n u o w a n ą dalej w i n n y c h dziełach tego autora, nieraz odnajdziemy nawet drobne elementy. (Ot c h o ć b y takie, j a k gesty, drobne delikatne m ł y n k i , k r ę c o n e we Wdech-wydech przez t a ń c z ą c e g o w takt podmoskowskich wieczierow mężczyznę, o d n a l e ź ć m o ż e m y w energicznych m ł y n k a c h k r ę c o n y c h przez w s p a n i a ł e a m e r y k a ń s k i e dziew­ czyny, szaleńczo j e ż d ż ą c e na w r o t k a c h po Manhattanie w wideo klipie The Original Wrapper L o u Reeda) W rysunku-notatce j a k i zamieściliśmy w tej k s i ą ż c e - m o n o grafii o R y b c z y ń s k i m - na samym p o c z ą t k u , notatce, k t ó r a chyba była szkicem do wideoklipu Imagine (przedstawia trzy amfiladowo p o ł ą c z o n e pokoje, w k a ż d y m z nich przed z a m k n i ę t y m i drzwiami stoi ta sama p o s t a ć , człowiek), pod spodem, w dole m o ż e m y o d c z y t a ć : - czy o n sam? - j a k o inne postaci - czy powtarzanie i dodawanie j a k w Tangu - czy ciągłość jakiejś historii - jednej - kilku? - j a k a konstrukcja całości? Bohaterami filmów R y b c z y ń ­ skiego są nie t y l k o „ r u c h i relacje przestrzenne m i ę d z y bohaterami", studia nad p r z e s t r z e n i ą i czasem, bipak, reprojektor i maski, high definition, ale t a k ż e ruch stosunki i relacje k u l t u r o w e . W z n a k o m i t y m studium o symbolach i sztuce j a k i m i żywi się ta t w ó r c z o ś ć , M a ł g o r z a t a Baranowska, autorka pojęcia kluczowego dla tej twórczości i sztuki, k t ó r ą uprawia R y b c z y ń s k i : „ r e a l i z m symboliczny", i k t ó r y m to terminem stara się o b j ą ć i z i n t e r p r e t o w a ć ostatnie filmy R y b c z y ń s k i e g o wskazuje t a k ż e i na tę k u l t u r o w ą w a r s t w ę , gdzie z n ó w m o ż e m y o d n a l e ź ć w s p o m n i a n ą p r o b l e m a t y k ę nieustannej gry, r u c h u , relacji p o m i ę d z y t y m co lokalne i uniwersalne: „Manhattan to wizja poetyckiej całości złożonej z wielkiej ilości osobnych k u l t u r , z w ł a s n y m i k o l o r a m i , strojami, melodiami, t a ń c a m i , artystami, z nowojorczykami cierpiący­ m i na b e z s e n n o ś ć , z nieco śmiesznymi policjantami i przechy­ trzającymi ich złodziejami, z bezdomnymi, a t a k ż e z nieudol­ n y m i p o l i t y k a m i wszystkich m a ś c i w y k o n u j ą c y m i , bez w z g l ę d u na cokolwiek, k i l k a r y t u a l n y c h gestów. F i l m y R y b c z y ń s k i e g o cechuje poczucie h u m o r u . Z a r ó w n o on, j a k M i c h a ł U r b a n i a k , zrobili wszystko, żeby kolejne sekwencje z a s k a k i w a ł y z m i a n ą , ale często też śmiesznością obrazu i d ź w i ę k u . D o najśmielszych chyba scen Manhattanu należy ogniste tango t a ń c z o n e pewnie przez A r g e n t y ń c z y k ó w , bo t u sceny podzielono j a k b y w e d ł u g popularnych r y t m ó w po­ szczególnych n a r o d ó w , s k ł a d a j ą c y c h się na wielką m i e s z a n k ę Nowego J o r k u . Ś r o d k o w a część t u ł o w i ó w tańczącej pary z a s t ą p i o n a z o s t a ł a w i e l k i m miechem, j a k od h a r m o n i i , k t ó r y kurczy sie i r o z c i ą g a w r y t m m u z y k i , czyniąc ich raz olbrzymami, raz k a r ł a m i . Daje to efekt j a k b y obrazow o - d ź w i ę k o w e g o k a l a m b u r u . Bardzo śmiesznie w y g l ą d a rap t a ń c z o n y t u w powietrzu - r y t m t a k i n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n y 1 5 1 6 z tupaniem nagle zawieszony nad u l i c ą . " W y m i a r antropologiczny odnajdziemy w tych d w u fil­ mach o genius loci - j a k n a z w a ł a je M a ł g o r z a t a Baranowska zbierając w skrócie zawarte w nich tematy: „ F i l m y o D u c h u Miejsca nadzwyczajnie łącza w sobie nigdy przez R y b c z y ń s ­ kiego nie przerwane studia nad przestrzenią i nad czasem z wizją tak r ó ż n i ą c y c h się miast. Krajobraz t u zachowuje swoją s t a t y c z n o ś ć , a ludzie w y k o n u j ą c y symboliczne czynno­ ści w niesamowitym t a ń c u względności określają charakter miejsca. W w i e l k i m skrócie i uproszczeniu: Manhattan reprezentuje - wielkiego grajka, a r t y s t ę , bezdomnego, dziec­ ko, policjanta, kalejdoskop ś w i a t ó w i r ó ż n o r o d n y c h l u d ó w , życie, m ł o d o ś ć , miłość, nadzieję, w s p ó ł c z e s n o ś ć . Washington D. C. reprezentuje - u r z ę d n i k a , o d k r y w c ę , łowcę, napastnika, znikanie dawnych k u l t u r , żołnierza, k a r n a w a ł , posiadanie, p i e n i ą d z e , miłość, z d r a d ę , przemijanie, h i s t o r i ę . " W r ó ć m y do Polski. Zdajemy sobie s p r a w ę z r ó ż n i c p o m i ę d z y Tangiem u M r o ż k a (1964), Tangiem u K a n t o r a i Tangiem R y b c z y ń s ­ kiego, i nie s p o s ó b ich wszystkich t u rozwijać. Tango u M r o ż k a (La Cumparsita) jest t a ń c e m zniewolenia do jakiego zaprasza nas w ł a d z a chama ( „ p r o p o z y c j ą nie do odrzucenia"), czyż nie jest j a k ą ś wersją niemocy naszej, echem i przetworzeniem chocholego t a ń c a z arcydramatu Wesela. Jan K o t t w y w o d z i ł b o h a t e r ó w - Rodzinę Mrożka z Kurki Wodnej Witkacego. Jan Błoński pisał: „ W Tangu p o p e ł n i a s a m o b ó j s t w o idea b u n t u : popada ona we w ł a s n e p r z e c i w i e ń s t w o , p o n i e w a ż w o l n o ś ć zapowiadana przez a w a n g a r d o w ą sztukę, umiera w pieczarze E d k a jaskiniowca, do k t ó r e j nas sama z a p r o w a d z i ł a . " I n n y jest p o k ó j w s p o m n i e ń , p o k ó j u m a r ł y c h , p o w t a r z a j ą ­ cych mechanicznie elementarne c z y n n o ś c i u K a n t o r a , u k t ó ­ rego zresztą tango pojawia się d o ś ć p ó ź n o , najpierw w Nigdy już tu nie powrócę (1988) j a k o znak czasu i miejsca - w knaj­ pie: „ C z ę ś ć p i e r w s z ą , owe Zaduszki w tajemniczej knajpie, prowadzi z kolei a r g e n t y ń s k i e tango Tempos viejos (to j a k b y replika walca Francois z Umarłej klasy) , potem w Cichej Nocy, gdzie: „ Z c a ł u n ó w p o w o l i zaczynają się rozwijać postacie. Kolejne o p o w i a d a j ą o swoich śmiesznych i tragicz­ nych i n t y m n y c h katastrofach. W y ł a n i a się cała galeria. Wszystkie postaci s ą mocno zakorzenione w ikonografii teatru Cricot 2. - M ł o d y chasyd, w chałacie i j a r m u ł c e ; r o z t a ń c z o n y k s i ą d z , z drewnianym k r z y ż e m w d ł o n i ; som­ nambuliczna dziewczyna; bigot z r ó ż a ń c e m na szyi; demoni­ czna ulicznica, z m y s ł o w o t a ń c z ą c a kobieta w żałobie; czło­ wiek z r o ś n i ę t y ze szczotką; i ten z czarnym parasolem; żołnierzyk z I wojny światowej i jeszcze 'nieproszony' - w czarnych okularach, z r o l k ą papieru z a w i e s z o n ą na szyi. Scenę wypełniają dźwięki tanga. Wszyscy t a ń c z ą w ekscent­ rycznie dobranych p a r a c h . " A n o n i m o w y p o k ó j Tanga R y b c z y ń s k i e g o jest daleki od inteligencko-intelektualnego salonu „ w a r s z a w k i " , a t a k ż e i jego bohaterowie dalecy od w i d m K a n t o r a , jeśli j u ż strukturalnie p a t r z ą c , to bliżsi a n o n i m o w y m , szarym l u ­ dziom z Pieszo M r o ż k a , m i m o techniki animacyjno filmowo-videowej to ludzie żywi (sfilmowani t e c h n i k ą live action), j a k interpretowano Tango - b y ć m o ż e R y b c z y ń s k i sfilmował p a m i ę ć p o k o j u po jego (żywych? - dop. Z . B ) l o k a t o r a c h . Skoro p r z y w o ł a n y został „ p o k ó j przechodni" to z p e w n o ś c i ą tak j a k dla K a n t o r a , tak i dla R y b c z y ń s k i e g o w tle b y ł o b y i p o k ó j - m i e s z k a n i e z Kartoteki R ó ż e w i c z a (z t y m , że w przy­ padku R y b c z y ń s k i e g o , bez trenu postaci romantycznych b o h a t e r ó w , ani wojennej przeszłości). Tango R y b c z y ń s k i e g o sytuuje się najbliżej m o ż e , - przez swoich szarych a n o n i m o w y c h b o h a t e r ó w (jak zapisane jest w scenopisie są to osoby, k t ó r e c o ś r o b i ą : 1. c h ł o p i e c z piłką 2. k a r m i ą c a m a t k a 3. n i e m o w l ę 4. złodziej 5. pan z p a c z k ą 6. dziewczynka r o b i lekcje 7. kobieta niesie z u p ę 8. m ę ż c z y z n a je z u p ę 9. m ł o d z i e n i e c gimnastykuje się 10. pani z zakupami 11. pan zmienia ż a r ó w k ę 12. pani czyści r y b ę 13. dziewczyna 1 7 18 19 2 0 21 22 23 51 �r o b i toaletę 14. pan wynosi śmiecie 15. m u n d u r o w y 16. pani s p r z ą t a 17. podpity m ę ż c z y z n a 18, 19. pan pani - goście 20,21. całująca się para 22. matka przewijająca n i e m o w l ę 23. r a c z k u j ą c e n i e m o w l ę 24. m ę ż c z y z n a z gazetą 25. starszy pan z psem 26. staruszka) / najbliżej uniwersalnych/lokalnych korzeni tanga. Pora więc wreszcie o d d a ć głos ekspertowi, a n t r o p o l o g o w i k u l t u r y i p r z y w o ł a ć k u l t u r o w e referencje. Zadanie to t y m łatwiejsze, że w tej funkcji m o ż n a p o w o ł a ć się na pisarza. I to nie byle jakiego, autora eseju o tangu. Jest n i m Ernesto Sabato. C z e r p i ę t u z d w u ź r ó d e ł ,(idlatego m a m nadzieję, że w tekście tangistycznym wybaczone b ę d ą pewne repryzy, nawroty i p o w t ó r z e n i a . ) Poprzedzam też same „ i n f o r m a c j e " 0 tangu, w y j ą t k i e m jego myśli etnograficznych o subkulturze p r z e d m i e ś ć , n i e b ł a h y c h t a k ż e dla naszego tematu - etnologia wobec współczesności. Odnajdziemy w nich p r o b l e m pery­ ferii i centrum, odwieczne pytanie o peryferie k u l t u r o w e o to czy może być co dobrego z GalUei, (tu: z Polski, A r g e n t y n y w sztuce i kulturze poza Tangiem), pytania w k t ó r y c h o d n a l e ź ć m o ż n a echa gombrowiczowskich p y t a ń o w a r t o ś ć peryferyjności kulturowej, niedojrzałości, l o k a l n o ś c i , „ n i e ­ d o s k o n a ł o ś c i " , k t ó r a bywa, że jest wyższą w a r t o ś c i ą : 24 ironicznego. N e a p o l i t a ń c z y k , gdy t a ń c z y t a r a n t e l ę - r o b i to dla zabawy; p o r t e ń c z y k * t a ń c z ą c tango, r o z m y ś l a o swojej doli, k t ó r ą uosabia p r z e w a ż n i e jego partnerka, lub usiłuje r o z g r y ź ć i dociec, j a k a jest o g ó l n a struktura egzystencji ludzkiej. Nalany p i w e m Niemiec, gdy podryguje w takt muzyki tyrolskiej, śmieje się i najniewinniej w świecie b a w i się; p o r t e ń c z y k nie śmieje się i nie bawi, a jeśli czasem bezwiednie i u k r a d k i e m niejako się u ś m i e c h n i e - ten grotes­ k o w y jego grymas r ó ż n i się od ś m i e c h u Niemca tak, j a k garbus pesymista r ó ż n i się od instruktora gimnastyki. (...) 2 5 Subkultura 26 przedmieść „ P r a w i c o w i nacjonaliści, k t ó r y m i r o i się Argentyna steryl­ nie czysta, c h c ą a b y ś m y wciąż pisali o (niestniejących) gauczach. N a c j o n a l i ś c i z lewa u t r z y m u j ą natomiast, że problemy metafizyczne są stosowne dla starej europejskiej cywilizacji... W e d ł u g tej szczególnej d o k t r y n y „ b ó l metafizy­ czny" m o ż e d o k u c z a ć jedynie m i e s z k a ń c o m P a r y ż a l u b Pragi, a przecież jeśli ma się ś w i a d o m o ś ć , że p o w o d e m b ó l u jest s k o ń c z o n o ś ć c z ł o w i e k a , trzeba u z n a ć , że dla tych s z a l e ń c ó w ludzie u m i e r a j ą tylko w Europie, a u nas żyją l u d o w o i nieśmiertelnie. - Jednak tak się nie dzieje, jeśli bowiem przemijanie jest t y m , co ożywia metafizyczny niepo­ k ó j , m a m y więcej p o w o d ó w , by je o d c z u w a ć niż na starym kontynencie,bo j e s t e ś m y bardziej t y m c z a s o w i . " 27 Tango piosenka 2 rioplateńska * 1 HYBRYDAŻ (...) M i l i o n y i m i g r a n t ó w , k t ó r e n a p ł y n ę ł y do tego kraju w ciągu niespełna stu lat, nie t y l k o zaszczepiły tutaj owe dwa atrybuty w s p ó ł c z e s n e g o A r g e n t y ń c z y k a , j a k i m i są rozczaro­ wanie i smutek, lecz r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ł y glebę dla po­ wstania najoryginalniejszego fenomenu regionu del Plata, j a k i m jest tango. Taniec ten był sukcesywnie ganiony, chwalony, satyryzowany i analizowany. Wreszcie najwięk­ szy jego t w ó r c a Enrique Santos Discepollo określił go najcelniej, dając najtrafniejszą definicję: Jest to smutna myśl, którą się tańczy. (...) II NIEZADOWOLENIE (...) Wszystko to sprawia, że tango jest t a ń c e m introwersyjnym, a nawet i n t r o s p e k t y w n y m , s m u t n ą m y ś l ą , k t ó r ą się tańczy. W przeciwieństwie do tego, co ma miejsce w innych t a ń c a c h ludowych, k t ó r e są ekstrawertyczne i erotycznie wesołe. T y l k o gringo m o ż e się z d o b y ć na pajacowate w y k o ­ rzystanie tanga do konwersacji l u b beztroskiej zabawy. Tango jest zjawiskiem ze wszech miar zadziwiającym, jeśli chodzi o gatunek t a ń c a ludowego w o g ó l e . N i e k t ó r z y s ą d z ą , że tango nie zawsze jest dramatyczne i że zdarza się, iż w y ł a n i a się z niego humor. Przez to zdają się o n i s u g e r o w a ć , że nieobca jest tangu niefrasobliwość. O t o ż , wydaje m i się i to c a ł k i e m niesłuszne, gdyż mamy t u do czynienia z u k r y t ą s a t y r ą . W humoryzmie tanga jest c o ś z a r g e n t y ń s k i e j przekory, jego epigramaty są gniewne i p o n u ­ re. Cały dzień nieludzka harówka, a w sobotę wieczorem jesteś sobie pan. Oblicze A r g e n t y ń c z y k a ma w sobie c o ś karykaturalnie 52 III SEKS (...) R ó ż n i myśliciele a r g e n t y ń s c y u t o ż s a m i a l i tango z sek­ sem lub, j a k to czynił Juan Pablo Echagtie, zwali go po prostu t a ń c e m l u b i e ż n y m . U w a ż a m , że mamy t u do czynie­ nia z c z y m ś w r ę c z o d w r o t n y m . P r a w d ą jest, że tango p o w s t a ł o w spelunkach, ale j u ż sam ten fakt p o w i n i e n n a s u n ą ć nam podejrzenie, że zachodzi t u c o ś w rodzaju rewersu, gdyż t w ó r c z o ś ć artystyczna niemal zawsze jest aktem antagonistycznym, p r ó b ą ucieczki lub rebelii. W y o b ­ r a ź n i a tworzy to, czego nie ma, co jest niejako przedmiotem naszej t ę s k n o t y i naszej nadziei, co w s p o s ó b magiczny pozwala nam wyzwolić się z ciężkiej codziennej rzeczywisto­ ści. (...) IV (...) C i a ł o drugiego jest t y l k o obiektem i sam k o n t a k t z jego m a t e r i ą nie u p o w a ż n i a do przekroczenia granic s a m o t n o ś c i . T a k więc sam akt seksualny jest p o d w ó j n i e smutny, gdyż nie t y l k o pozostawia m ę ż c z y z n ę w jego poprze­ dniej s a m o t n o ś c i , lecz j ą nasila i wzmaga frustracją wysiłku. T o jest jeden z m e c h a n i z m ó w , k t ó r y m m o ż n a t ł u m a c z y ć smutek tanga, tak często p r z e p e ł n i o n e g o d e s p e r a c j ą , gnie­ wem, g r o ź b ą i sarkazmem. (...) V BANDONEON (...) Z p r o s t y b u l ó w i spelunek tango r u s z y ł o na p o d b ó j centrum z k a t a r y n k ą i p a p u g ą , k t ó r a z całą n i e w i n n o ś c i ą głosiła zuchwale: Chciałbym być łobuzem, by posiadać dziewczynę. I z niezwyciężoną siłą, j a k a cechuje a u t e n t y c z n ą ekspresję, tango p o d b i ł o świat. (...) VI METAFIZYKA (...) W t y m kraju o p o z y c j o n i s t ó w , za k a ż d y m razem, gdy k t o ś c o ś planuje l u b tworzy ( b u d ż e t , symfonię czy projekt mieszkaniowy m i n i m u m ) , natychmiast w y r a s t a j ą tysiące k r y t y k ó w , k t ó r z y z s a d y s t y c z n ą s k r u p u l a t n o ś c i ą wszystko to niszczą. (...) (...) W s p o m n i a n i krytycy znajdują m e t a f i z y k ę t y l k o w fo­ liałach p r o f e s o r ó w niemieckich, podczas gdy, j a k m a w i a ł Nietzsche, leży on na ulicy, w trzewiach „ s z a r e g o " człowieka z k r w i i kości. (...) Nieuchronna frustracja, nostalgia za d a l e k ą ojczyzną, n i e c h ę t n y stosunek t u b y l c ó w do tej inwazji, poczucie n i e p e w n o ś c i i k r u c h o ś c i w z m i e n i a j ą c y m się zawrot­ nie świecie, n i e m o ż n o ś ć zapewnienia sobie egzystencji, brak hierarchii absolutnych - wszystko to znajduje swój wyraz w tangistyce metafizycznej. Asfalt zmiótł za jednym zamachem starą dzielnicę, gdzie się urodziłem. P o s t ę p , k t ó r y forsownie w p r o w a d z i l i p r z y w ó d c y nowej Argentyny, nie z o s t a w i ł kamienia na kamieniu, więcej: nie zostawił cegły na cegle, gdyż technicznie m a t e r i a ł ten jest mniej trwały, a co za t y m idzie, fakt jest jeszcze bardziej przygnębiający. W mieście widmie nie ma nic t r w a ł e g o . L u d o w y poeta opiewa s w ą nostalgię za starym Cafe de los Angelitos: Ewokuję cię, zagubiony w życiu i pogrążony w odmętach dymu. �Z kolei skromny podmiejski M a n r i q u e zapytuje: Za jakimi snami odleciały'.' Po jakich gwiazdach wędrują'' Glosy, co wczoraj nadeszły i minęły i zamilkły, gdzie są dziś? jakimi ulicami wrócą? P o r t e ń c z y k j a k n i k t w Europie odczuwa przemijanie czasu i to, że frustracja wszystkich jego s n ó w i ś m i e r ć ostateczna jest n i e u n i k n i o n y m epilogiem wszystkich jego w y s i ł k ó w . O b ł o c o n y na m a r m u r o w y m blacie stolika, w ś r ó d kielichów ..semillonu*" i d y m u z p a p i e r o s ó w „ n e g r o s " w przyjaznej medytacji zapytuje: Czy pamiętasz bracie, tamte piękne czasy? 1 z c y n i c z n ą g o r y c z ą konkluduje: Płynie życie, odchodzi i nie wraca. Więc najlepiej jest używać, a wszystkie Niech idą do diabla. (...) troski C z ł o w i e k tanga jest i s t o t ą , k t ó r a medytuje o mijaniu czasu i o t y m , co to mijanie ze s o b ą niesie: o n i e u b ł a g a n e j ś m i e r c i . " (Przełożył .1. Kekslas) * porleno - Mieszkaniec Buenos Aires * lichy gatunek popularnego wina. P RZ 1 Wdech-wydech (1981) scenariusz, zdjęcia, reżyseria: Bogdan Dziworski i Zbigniew Rybczyński, muzyka: Janusz Hajdun, kier. prod. Ryszard Okuński, produkcja SeMaFor (dla TVP) Tango (1980) realizacja: Zbigniew Rybczyński, współpraca: Janina Dychto, Andrzej Teodorczyk, Andrzej Strąk. Janusz Olszewski, Zyg­ munt Smyczek, Wiesław Nowak, Halina Krajewska, muzyka: Janusz Hajdun, dźwięk: Mieczysław Janik, montaż: Barbara Sarnocińska, kier. prod.: Ryszard Okuński, Ignacy Goncerz, produkcja: SeMaFor. Zbigniew Rybczyński podróżnik do krainy niemożliwości. Praca zbiorowa pod red. Zbigniewa Benedyktowicza. współpraca red. Teresa Rutkowska, Ryszard Ciarka. Warszawa 1993. Por. m.in. moje wprowadzenie do poświęconego antropologii filmu numeru „Kontekstów", Nr 3/4 1992; a także cały ów numer zawierający teksty na ten temat. Por. też Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia Warszawa 1991. Charles Solomon, „Tango" - polski taniec alienacji, tł. Teresa Rutkowska, (w:) Zbigniew Rybczyński podróżnik...., dz. cyt. s. 37 Jean-Paul Fargier, jak Polak, tł. Teresa Rutkowska, tamże s.44-45 tamże Marcin Giżycki, Wizja i kalkulacja, tamże s. 28-29 ' Daniel Szczechura, Tango, czyli nowe spojrzenie nu kino, tamże s.34-35 Wypowiedź podczas konferencji prasowej w IS P A N , polem powtarzana w wywiadach i publikacjach prasowych. Janusz Bogucki, w rozmowie Emaus za dużo czy za mulo wolności?. „Konteksty" nr 1/1992 s.29 por. w relacji z wywiadu dla ..Andy Warhols Interview Magazine", w: Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., dz. cyt. s. 84--85 2 3 4 5 6 7 8 1 0 1 1 1 2 Pora więc i na u p o r z ą d k o w a n i e : Wdech-wydech mieści się poetyce lanca ekslrawertycznego. Tango jest z natury rzeczy inlrowertycznc. Ś w i a d o m i j e s t e ś m y r ó ż n i c m i ę d z y w i d m o w o s c i ą Buenos. Ł o d z i , Warszawy... Gdy j u ż p o z n a l i ś m y s r u k l u r ę tanga m o ż e m y p o w r ó c i ć do całej wypowiedzi R y b c z y ń s k i e g o (urwanej poprzednio i po­ zbawionej k o ń c z ą c e g o j ą zdania): ..(...) Najpierw jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o p o l e m obrasta znaczeniami i w v t w a r z nastroje. T R E Ś Ć JEST W I E C Z N A I WSPÓLNA WSZYSTKIM LU­ DZIOM." Asfaltem zalane znikło w jednej chwili osiedle stare, gdzie na świat przyszedłem... Za jakimi snami odleciały'? Po jakich gwiazdach wędrują? Glosy, co wczoraj nadeszły i minęły i zamilkły. gdzie są dziś? jakimi ulicami wracaj? Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u Kantora Inna jest smutna myśl. która się tańczy u Mrożka Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u R y b c z y ń s k i e g o Inna jest smulna myśl, którą się tańczy w Tangu, wc Wdech-wydech, w Orkiestrze, na Manhattanie, i w Washing­ tonie. T R E Ś Ć J E S T W I E C Z N A 1 W S P Ó L N A W S Z Y S T K I M LUDZIOM. PISY 1 3 Jan Koli, Rodzina Mrożka. Nr 4/1965 s. 68-73 Roch Sulima Przyczynek do semiotyki śmieci. ,,Konteksty" Nr 11993 s. 33 Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., dz. cyt. s. 67 tamże s. 189-190 tamże s. 200 Na ten temat por. rozmowę z Mrożkiem Jerzego Jarockiego, w której autor wyznaje, iż pierwszą obejrzana sztuką która zrobiła na nim potężne wrażenie było właśnie Wesele „Teatr" Nr 4/1994 Jan Kott, dz. cyt. Jan Błoński Drugie danie czyli powtórka poczwórki, „Dialog" Nr 5/168 s. 70 Krzysztof Pleśniarowicz, Teatr Śmierci Tadeusza Kantora. Verba/Chotomów, 1990 s. 114 Magdalena Smęder, .,Betlejem, Go/gola, Basty/ia i Biedny Pokój", „Konteksty" Nr 3-4/1991 s. 123 Ryszard Ciarka Zbigniew Rybczyński podróżnik... dz. cyt. s. 169 tamże - wkładka graficzna. Ernesto Sabało, Pisarz i jego zmory zebrał, przełożył i posłowiem opatrzył Rajmund Kalicki, Kraków 1988: tenże. Tango piosenka rioplateńska, „Literatura" 12, nr 12, 20 marca 1975 s. 11 Składam serdeczne podziękowanie Panu Rajmundowi Kalickiemu za pomoc w zlokalizowa­ niu bibliograficznym tego eseju, który zapadł mi w pamięć, ale bez zapisu danych. Ernesto Sabato, Pisarz i jego zmory, s. 68 tamże numeracja śródtytułów pochodzi ode mnie ze względu na nowy układ fragmentów. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 0 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 0 2 7 2 8 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/474deec6075d847192ccba4d2618c495.pdf e4ff22065bc1862b3fe0555a5e25e76b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2450 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2274 Title A name given to the resource Historia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.46-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia współczesności Ludwik Stomma Podług definicji Rolanda Barthesa, k t ó r ą cytuję zawsze i wszędzie, do znudzenia; mit polega na przestawianiu szeregów kultury i natury - przedstawianiu kulturalnego, społecznego, ideologicznego, ekonomicznego, jako oczywistości, normy, ko­ nieczności wynikłej z prawa naturalnego i istoty człowieczeńst­ wa. Człowiek nie chce i nie może żyć w braku sensu. Buduje więc konstrukcje uzasadniające jego przyzwyczajenia, odruchy, pra­ wa - buduje mity pozwalające m u przemienić niekonieczne w konieczne, przypadkowe w obowiązujące i naturalne. Z tej właśnie immanentnej cechy wszystkich kultur korzysta reklama. Jest ona niczym innym, jak drugim piętrem mitu: ma uzasadnić naturalną oczywistość i konieczność potrzeby, która jeszcze nie zaistniała. Stąd elementarną regułą reklamy jest zestawienie: produkt - natura, a jeszcze lepiej: produkt - natura odwieczna, gdyż „odwieczność" uwypukla „ n a t u r a l n o ś ć " , „potrzebę wrodzo­ n ą " . Stąd wszechobecne w ikonografii reklamowej góry, pus­ tynie, wodospady, dzikie zwierzęta na wolności, łany zbóż... D o tej samej grupy należy ewokacja „ n a t u r a l n e g o " życia: wieś, święto ludowe, folklor, chłopska rodzina przed stylizowaną chatą, wąsaty dziadek z wnukiem. „ N a t u r a l n o ś ć " eksponowana poprzez „odwieczność" propo­ nuje nam obrazy przeszłości: rycerstwo, herb szlachecki, staro­ żytny Rzym, aluzje biblijne. Nie chodzi tu oczywiście o żaden realny związek z miejscem, epoką czy zdarzeniem. Chodzi 0 znak mający wywołać podświadome skojarzenie. Herb z re­ klamy jest przeważnie heraldycznym absurdem. To oczywiste, nie jest on przecież herbem, a tylko herbu symboliczną ewoka­ cja... Tak więc pierwszą regułą reklamy jest konstrukcja struktury mitycznej, czyli usytuowanie produktu w p o r z ą d k u naturalnej 1 odwiecznej konieczności. Jakimż cudem mogłem się dotychczas obejść bez X?! D r u g ą regułą jest obietnica. T u pojawiają się piękne panie, bezszelestni kelnerzy, pocałunki, olśniewające bogactwem wnęt­ rza. X jest elementem tego świata. Poprzez X osiągasz więc coś z nim wspólnego. Jest to o d w r ó c o n a zasada magii sympatycznej: skoro produkt oddziaływuje i na ciebie i na nich, nawiązuje się między wami interakcja, nić konfidencjonalnej wspólnoty. Cat­ herine Deneuve zachęcająca Francuzów do kupowania akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa przemawia argumentami pseudoracjonalnymi. Racjonalność jest jednak antytezą rekla­ my, wymagałaby bowiem udowodnienia, że produkt X jest nam rzeczywiście niezbędny, co jest oczywistym absurdem, gdyż żyliśmy dotąd bez i spokojnie toczył się światek. W rzeczywisto­ ści mówi Deneuve: kup akcje, które i j a kupiłam. Będziemy razem, będziemy podobni. A w tym upodobnieniu mieścić już się m o g ą i schody w Cannes, i poufałość z gwiazdami i marzenia seksualne. Obietnica i tajemnica. Wreszcie reguła trzecia - znak musi zostać zapamiętany. Z a p a m i ę t a n y przy t y m w sposób miły, nie powodujący agresji przeciw, nie rodzący frustracji, a wręcz przeciwnie raczej frustra­ cję rozpraszający. Stąd, nie wspominając o muzyce i kolorystyce, reklam telewizyjnych, ich dobroduszny paradoks, dowcip, przy­ mrużenie oka. Nawet pozorna prowokacja: „Nigdy nie będziecie tacy piękni, jak chłopcy z Kaliforni. Nigdy nie będziecie tacy muskularni, jak chłopcy z Kaliforni, Nigdy nie będziecie tacy opaleni, jak chłopcy z Kaliforni, I nigdy nie będą was dziewczyny kochały jak chłopców z Kaliforni. 46 A L E . Ale za to! Możecie mieć takie same slipy, jak chłopcy z Kalifornii!!!" W zasadzie wszystko jest proste. Obiektywna triada dobrej reklamy: natura - obietnica - wesoła spolegliwość... T u jednak właśnie zaczynają się kłopoty. Wszystkie trzy bowiem wymie­ nione czynniki są zmienne i w przestrzeni i w czasie. Zmienia się i obraz „ n a t u r a l n o ś c i " nas samych i sfera aspiracji społecznych i kształt humoru. Dobra reklama relacjonuje stan społecznych zaszłości. Bardzo dobra, a ta tylko okazuje się znacząco skuteczna, antycypuje koniunktury i koniunktur zderzenia. To właśnie dlatego pisałem kiedyś o reklamie mydła „ C a dum". Koniec wieku X I X jest z jednej strony czasem wynalazku i teatralizacji dzieciństwa; z drugiej epoką fetyszyzacji higieny. Jeszcze około 1860 nie tylko chłop, ale i mieszczanin francuski przekonany był o dobrodziejstwie i medycznie zbawiennych właściwościach brudu. Ba! Kiedy w 1991 kupiłem dom należący przedtem do małomiasteczkowej inteligentki, nie było w nim... łazienki. Ta pani akurat na pewno była j u ż przekonana o dob­ rodziejstwach czystości ciała, po prostu nie miała pieniędzy, by poprawić po przodkach. Wychowano j ą też w wierze w swois­ tość - którego sama nie zdążyła jeszcze zaznać - ale w której j u ż zaczynała wierzyć, błogiego stanu dzieciństwa. W końcu X I X wieku miała lat osiemnaście. I wtedy właśnie pojawia się na murach „Bebe Cadum" - gołe, sterylnie czyste niemowlę. Znak tendencji jeszcze nie w pełni uspołecznionych, dopiero torujących sobie drogę. Apoteoza dzieciństwa i higieny wpisanych już w porządek naturalny - cóż jest bowiem naturalniejsze nad dziecięcą nagość. Reklama mydła „ C a d u m " zrobiła kolosalną furorę. Bezpłciowe niemowlę z plakatów zaadoptowane zostało przez społeczeństwo, włączo­ ne w realne życie. Podczas I Wojny Światowej krążyły powszechnie dwie, po­ wtarzane zresztą i przez prasę i przez polityków, plotki o „Bebe Cadum" - jedna achronologiczna, że rodzice Cadum zamor­ dowani zostali przez Boszów i zostało się ono nieszczęśliwą sierotą; druga - bardziej licząca się z wymiarem czasu, iż Bebe, które w międzyczasie, n o r m a l n ą koleją losu wyrosło, poszło na front i bohatersko zginęło. Tak oto reklama mydła posłużyła z kolei reklamie (choć częściej używa się w tym kontekście pojęcia „ p r o p a g a n d a " ) wojennej. Dzisiaj znowu spotkać możemy to samo „Bebe Cadum" we francuskich sklepach. Przepraszam, nie to samo. Ten sam jest tylko rysunek. Zmieniła się ideologia. Dzisiaj przywołuje golas siebie samego sprzed lat jako figurę trwałości, „wieczności", a dodatkowo jeszcze wspomnienie tak modnej dzisiaj „la belle epoque" - pięknych czasów schyłku poprzedniego wieku; „Bebe Cadum", Montmartre impresjonistów czy wieża Eiffla w kon­ strukcji stały się znakami wymiennymi. Dobitny to przykład, że wbrew przeważającym dzisiaj sądom nie odwołuje się reklama tylko do statycznego: rzekomych archetypów, czy odwiecznych symboli (które są zresztą pojęcia­ mi mitycznymi same w sobie), ale przede wszystkim do dynamiki społecznego i kulturalnego, do rozpryskujących się i łączących wciąż od nowa zmiennych figur kultury. Dlatego właśnie może być d o m e n ą etnologii. D o m e n ą etnologii? - Myślę, że konieczny jest w tym miejscu obszerniejszy komentarz. Truizmem jest stwierdzenie, iż wyrosła etnologia z doświad­ czenia konfrontacji z innością. Bez względu na to, czy było to spotkanie z egzotyką odległych ludów, czy społeczeństw chłops­ kich, to samo pytanie tworzyło etnologię: jeżeli X , a co więcej cała seria X-ów zachowuje się tak dziwnie, tak niezgodnie �z naszymi standartami, które uważamy za racjonalne i natural­ ne, to czy stoi za tymi ekstrawagancjami j a k o w a ś logika, jakiś system, jakiś sens. Tak sformułowane pytanie, będące poniekąd po dziś dzień pytaniem naczelnym akademickiej etnologii, wyznaczyło na długie lata dwie istotne słabości naszej dyscypliny. Po pierwsze, przyjmowano milcząco, że to zachowanie X jest dziwne w stosu­ nku do naszego, a nie odwrotnie. Trzeba było długich lat i przejścia przez strukturalizm, by uznać wreszcie zasadę r ó w n o ­ ważności „dziwności". Po drugie, baza działalności p o r ó w n a w ­ czej zdeterminowana została przez synchronic. Zestawienie: j a - mój odpowiednik z buszu, j a - chłop, przesłoniło całkowicie zestawienie równie płodne: j a - mój odpowiednik sprzed lat, czy też: on - jego odpowiednik sprzed lat. Jakościowe wręcz rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pytaniami wprowadziły kierunki akcentujące lub wręcz podnoszące do rangi swoistego panaceum konieczność b a d a ń terenowych, czyli empirii dotyka­ lnej. Dalej jeszcze poszedł Levi-Strauss, który pojęcie „ludów, do historii których brakuje nam źródeł" zastąpił „ludami bez historii", k t ó r a to drobna manipulacja stylistyczna przekształ­ cona została następnie w paradygmat. Nic dziwnego, że z t a k ą stanowczością i konsekwencją potępia Levi-Strauss wszelkie próby podejmowane w dziedzinie tak zwanej „antropologii współczesności". Przeciwieństwem współczesności jest wszakże przeszłość, inność w diachronii, a nie synchronic Porównanie: j a - m ó j odpowiednik z buszu, pozwala mi się obejrzeć w mojej europejskości czy innej lokalności. Tylko zestawienie: j a - mój odpowiednik sprzed lat, pozwala mi się rozszyfrować w mojej „współczesności". Tak więc współczesno­ ści naucza historia. Przytaczałem przed chwilą przykład wynalezionego w końcu X I X wieku dzieciństwa i jego nieudolnej teatralizacji polegającej na miniaturyzowaniu, defunkcjonalizowaniu i w końcu infantylizowaniu świata dorosłych, czyli jedynego dotąd realnego. Rzecz rozgrywa się na przestrzeni niecałych stu lat, a przecież jest dziś dzieciństwo z całym towarzyszącym m u systemem nakazów i zakazów, a nawet sztafarzem estetycznym, oczywis­ tością samą. Weszło w sferę „naturalności", jest więc mitem spełnionym. Spełnionym co więcej, czemu winna (lub co jej zawdzięczamy?) rewolucja środków komunikacji, na przeważa­ jących połaciach naszego globu. O ileż wyraziściej rysuje więc nam proces transformacji mitycznej analiza dia-, niż synchroni­ czna. Fernand Braudel wyróżniał, jak wiadomo, trzy elementy procesu dziejowego: zdarzenia, koniunktury i długie trwanie. Są one wzajemnie zależne. „Bebe Cadum", będące samo w sobie zdarzeniem, karierę zrobiło na skrzyżowaniu dwóch rodzących się koniunktur. Jest to przykład względnie prosty. Równie proste są wstępne założenia Braudela (potem je komplikuje), iż długim trwaniem jest na przykład typ klimatu, gleb, układu p r ą d ó w morskich... Ta pozorna prostota, czy wręcz banalność niektórych obserwacji Nowej Historii spowodowała, iż przyjął się zdroworozsądkowy poniekąd sposób rozróżniania trwałości poszczególnych elementów kultury. Język wyobrażeń zbioro­ wych, na którym słusznie opiera się reklama zdominował tu język analizy, na której słusznie opierać się winny i historia i etnologia. Tymczasem analiza przynosi tu wnioski zgoła zaskakujące. I tak na przykład jadłospis nasz narodowy ma charakter zdarzeniowo-koniunkturalny. W ó d k a pojawia się w Polsce dopiero w X V I wieku! Kartofle w X V I I I ! . . . Sport jako rozrywka milionów (oglądających, nie uprawiających) jest wy­ nalazkiem X X wieku, niewiele dłuższy ma r o d o w ó d muzyka rozrywkowa. Elementarne pojęcia powszechnej demokracji, praw człowieka i obywatela, równouprawnienia kobiet... w wy­ miarze historycznym nie strząsnęły z siebie jeszcze płodowych płynów. Natomiast reakcje społeczne w konfrontacji z niezna­ ną c h o r o b ą zakaźną wykazują przez wieki zadziwiające podo­ bieństwa. Czy to d ż u m a X I I i X I I I w., czy A I D S odnajdujemy tą samą triadę: kara za grzech - grzeszne marginesy - ocalenie przez dyskryminację. Wbrew potocznym wyobrażeniom sek­ sualny charakter choroby rna tu drugorzędne znaczenie. To nie w reakcji na syfilis pokutowali biczownicy i mordowano Żydów... Zaiste, dziwną dialektykę trwania i ulotności ukazuje nam analiza diachroniczna. Toteż w niespodziewanym pokazuje nas lustrze etnologia współczesności. Świadomość tak narodowa, grupowa, jak i indywidualna jest sumą wyobrażeń jakie chcieli­ byśmy, by o nas miano - pisał Bloch. Innymi słowy byłoby to zjawisko zbliżające się na poziomie mitycznym do struktury reklamy. Czym innym tożsamość, będąca syntezą długiego trwania (Braudel). Przyjdzie nam dopiero p o z n a ć własną naszą tożsamość. Scena z Tanga Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o 47 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4b70a993a5c8909963acf65bc18b4e9.pdf 90ddfc234dd82c67a558df65866d1ac1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2453 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2277 Title A name given to the resource Powroty do przeszłości, albo czy wspomnienia kłamią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.57-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Powroty do przeszłości, albo czy wspomnienia kłamią? Krzysztof Piątkowski Czy godzi się i r o n i z o w a ć z tak miłego dla d o j r z a ł e g o serca uczucia j a k n o s t a l g i a za przeszłością? G ł u p i o to r o b i ć w skali jednostkowej, prywatnej, kiedy „ c z a r w s p o m n i e ń " , tylko dobrych w s p o m n i e ń , prostuje nam przygarbione plecy, a p r z y w o ł a n i e utraconego czasu wyciska łzę. Jacy byliśmy p i ę k n i , j a k żarliwie k o c h a l i ś m y , jakie cudowne b y ł o kiedyś życie i świat... Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D e l i k a t n y to problem z a k ł a m a ­ nie ludzkich biografii. A l e gdy rozszerzymy skalę patrzenia, gdy „ w y j d z i e m y z siebie", gdy do tego rozejrzymy się wokół... Być m o ż e zobaczymy, j a k k u l t u r a popularna epatuje nas n o s t a l g i ą za czasem m i n i o n y m . Słyszymy m u z y k ę , o g l ą d a m y filmy, z a k ł a d a m y modne stroje - i j u ż j e s t e ś m y w sidłach przeszłości! W y w o ł a n e j przeszłości. Najpierw była moda na lata pięćdziesiąte - j a k w filmie G . Lukasa American Graffiti (1973): dynamiczny czas, cudow­ ne, wyzwolone dziewczęta, najpiękniejsze samochody i rock and r o l i ! W y d a w a ł o się - „ t o se ne v r a t i . . . " Dziś pop k u l t u r a czaruje nas n o s t a l g i ą za latami sześć­ dziesiątymi. M o d y w kulturze, m o d y w sztuce... „ Z a c z ę ł o się to chyba od m o d y na retro, czyli n a w r o t u do stylu modernizmu z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k ó w . Szybko zaczęły k l a r o w a ć się tendencje do przeciwstawiania się awangardyzmowi z jego a b s o l u t y z a c j ą o r y g i n a l n o ś c i , rady­ kalnej n o w o ś c i . W pewnym k r ó t k i m okresie p o w r ó c o n o do r o m a n t y z m u czy też neoromantyzmu - zwłaszcza w muzyce. Lecz artyści nie mogli z a p o m n i e ć bez reszty tego wszyst­ kiego, co d a ł a W i e l k a Awangarda i p o w s t a ł konglomerat, ś w i a d o m e przemieszanie stylów na zasadzie pastiszu, cyta­ t ó w z odniesieniami do nowych tendencji w myśli filozoficz­ nej" ( G o ł a s z e w s k a 1992:103). Czy k u l t u r a postmodernistyczna w t y m w i e l k i m przypo­ m i n a n i u o d k r y w a nam j a k ą ś p r a w d ę o przeszłości? S p ó j r z m y na nasz, lokalny, polski p r z y k ł a d . N a p o c z ą t k u paradoks: nie należy dziś „ d o dobrego t o n u " nostalgiczne p r z y w o ł y w a n i e c h o ć b y f r a g m e n t ó w z peerelow­ skiej przeszłości. Jest t u jednak sfera pop k u l t u r y w y m y k a j ą ­ ca się z „ o b s z a r u wstydu i zapomnienia": muzyka m ł o d z i e ż o ­ wa - j a k to się wtedy m ó w i ł o . Z w r ó ć m y u w a g ę , że j u ż s ł o w o „ m ł o d z i e ż o w a " , u ż y w a n e wtedy oficjalnie, m i a ł o p r z y w o ł y ­ w a ć kontekst czegoś d r u g o r z ę d n e g o , m a ł o w a r t o ś c i o w e g o , infantylnego czy niedojrzałego (przypomnijmy jednak d w u ­ z n a c z n o ś ć niedojrzałości u Gombrowicza!). O d k i l k u lat do dziś j e s t e ś m y ś w i a d k a m i serii k o n c e r t ó w tzw. „ d i n o z a u r ó w " . Reanimowane zespoły z lat sześćdziesią­ tych zapełniały w i d o w n i e w większych i mniejszych mia­ stach. Ostatnio r ą c z o p r z y g r y w a ł y „ C z e r w o n e G i t a r y " , a k i l k a d n i temu come back w p e ł n y m składzie z a p o w i e d z i a ł zespół „ N o T o C o " . Czy to t y l k o zwiewny czar elektrycznych gitar, czy zawarta jest w t y m zjawisku j a k a ś prawda czasu? Milan Kundera zauważa: „Jeśli to prawda, że historia m u z y k i s k o ń c z y ł a się, to co p o z o s t a ł o z muzyki? Cisza? S k ą d ż e ; m u z y k i jest coraz więcej, wielokrotnie więcej, niż 58 było jej w najwspanialszych czasach. Rozlega się z g ł o ś n i k ó w na domach, ze straszliwych a p a r a t ó w d ź w i ę k o w y c h w miesz­ kaniach i restauracjach, z m a ł y c h t r a n z y s t o r ó w noszonych przez ludzi na ulicach. S c h ó n b e r g z m a r ł , Ellington z m a r ł , ale gitara jest wieczna. Stereotypowa harmonia, wytarta melodia i r y t m , t y m w y r a ź ­ niejszy, i m bardziej m o n o t o n n y , oto co z o s t a ł o z m u z y k i , oto jej wieczność. W tych prostych kombinacjach nut wszyscy m o g ą się zjednoczyć; przecież to sam byt krzyczy w nich swe radosne: Ja t u jestem! Ż a d n a zgoda nie jest głośniejsza i bardziej j e d n o m y ś l n a niż prosta zgoda na byt. Pod t y m w z g l ę d e m p o r o z u m i e w a j ą się A r a b o w i e z Ż y d a m i , Czesi z Rosjanami. C i a ł a p o r u s z a j ą się w takt d ź w i ę k ó w , pijane ś w i a d o m o ś c i ą , że istnieją. Dlatego ż a d n a kompozycja Beethovena nie była p r z e ż y w a n a z większą, z b i o r o w ą e k s t a z ą j a k rytmicznie p o w t a r z a j ą c e się uderzenia w struny gitar. (...) H i s t o r i a m u z y k i jest ś m i e r t e l n a , lecz g ł u p o t a gitar jest wieczna. M u z y k a w r ó c i ł a dziś do swego p o c z ą t k o w e g o stadium. Jest to stan po ostatnim postawieniu pytania, stan po ostatnim zastanowieniu, stan po h i s t o r i i " ( K u n d e r a 1993: 183-184). A więc dźwięki gitar b r z m i ą j a k słowa konsekracji: p o w o ł u j ą świat m i t u . J a k i ż to m i t j e d n o c z y ł dawniej tych s z a r p i ą c y c h d r u t y i tych wywijających marynarkami? M i t w s p ó l n o t y , w k t ó r y wierzono wtedy i k t ó r y m i t o l o g i z u j ą c przeszłość wywołuje się teraz. P ó j d ź m y tropem Rolanda Barthesa i przyjmijmy rozumienie takiej m i t o l o g i i j a k o z a k ł a m y w a n i a (Barthes 1970). W s p ó ł c z e ś n i e w dalszym ciągu - p o w i a d a ł Barthes - mamy do czynienia „ z obfitością e l e m e n t ó w mitycznych, j a k dawniej anonimowych, p o k r ę t n y c h , rozgadanych, p o d ­ dawanych z a r ó w n o krytyce ideologicznej j a k i semiologicznemu d e m o n t a ż o w i " . D z i ś jednak trzeba - d o d a w a ł - „ w y ­ o d r ę b n i a ć i o p i s y w a ć nie m i t y ale socjolekty. M i t o l o g i ę n a l e ż a ł o b y z a s t ą p i ć przez idiolektologię, bardziej sformali­ z o w a n ą i j e d n o c z e ś n i e , j a k sądzę, bardziej p r z e n i k l i w ą . Jej kategorie operacyjne to j u ż nie znak, signifiant, signifić czy konotacja, ale cytat, odniesienie, stereotyp" (Barthes 1992:6). J a k ą przeszłość w y w o ł u j ą „ d i n o z a u r y " ? Oczywiście miłą, wesołą, z a b a w o w ą - t a k ą jak piosenki z tamtych lat. Bo w o k ó ł czego ma b u d o w a ć się m i t w s p ó l n o t y ? Naturalnie, w o k ó ł spraw, k t ó r y m i żyje pokolenie. J a k i e ż to sprawy j e d n o c z y ł y m ł o d y c h ? - pytamy dalej. N i e w ą t p l i w i e w a ż n e . O N tak J Ą charakteryzuje: „ J e s t e ś taka j a k inne dziew­ częta / lubisz b a w i ć się, b y ć u ś m i e c h n i ę t a " ; jest jednak pewien feler: „ T o , że ty się boisz myszy / czy nie śmieszne to?" - śmieszne, bardzo śmieszne. O N A bywa bardziej konkret­ na: „ N i e wołaj mnie na ż a d e n film" - powiada, t y l k o : „ z a m ó w m i czekoladowy k r e m " ; lecz m ł o d y nie musi się z a m a r t w i a ć zanadto, bo wreszcie usłyszy: „ C i e b i e k o c h a m i czekoladowy k r e m " . O N A p r z e w a ż n i e „ c z e k a na m i ł o ś ć " , O N to wyczuwa i pyta wprost: „ C z y będziesz sama dziś wieczorem / bo jeśli tak, to przyjdę / a jeśli nie, to nie"! O N A spuszcza z t o n u i sugeruje: „ N i e pukaj do m y c h d r z w i " , raczej: „ N a p i s z p r o s z ę " , bo przecież „ Z a daleko mieszkasz �m i ł y " , a w o g ó l e to lepiej „ Z a m n ą nie o g l ą d a j się". O N p r z y g n ę b i o n y filozoficznie się zaduma: „ N a betonie kwiaty nie r o s n ą " , ale zaraz krzyknie do innych: „ P o w i e d z c i e j e j " , że „ P ł y n i e Wisła, p ł y n i e " , ot co. R o z d o k a z a ł e m się erotycznie... M o ż e zamiast seksu, dzie­ w c z ę t a zajęłyby się p r z y r o d ą ? P r o s z ę bardzo, najlepiej r u d y m rydzem, m u c h o m o r k i e m czy b i e d r o n e c z k ą w kropeczki. Najbezpieczniej jednak w r ó c i ć do zabaw dziecięcych i za­ c h ę c a ć wszystkich: „ B a w się w c i u c i u b a b k ę z nami (wystar­ czy w k r ą g u s t a w i ć się) c h u s t e c z k ę j e d n ą m i e ć " - prawda, że proste? Były też marzenia. Co m o g ł o być obiektem m a r z e ń ? - oczywiście dżinsy. Jako że był to towar trudno d o s t ę p n y i drogi, m u s i a ł go s f i n a n s o w a ć tato: „ T a t o , k u p m i dżinsy spodnie (tato, będzie m i wygodnie) tato, nie m ó w , że są drogie". T a t o , naturalnie, p r a c o w a ł w sektorze p a ń s t w o w y m ( u s p o ł e c z n i o n y m ) , bo „ b a n a n o w a m ł o d z i e ż " w y w o d z ą c a się z k r ę g ó w „ p r y w a c i a r s k i c h " dżinsy k u p o w a ł a sobie sama. Banan - symbol b u r ż u a z y j n e g o zbytku... C ó ż tam banan! Przypomnijmy sobie, j a k o statku w i o z ą c y m cytryny na święta entuzjastycznie i n f o r m o w a ł a cała prasa z k i l k u d n i o ­ w y m wyprzedzeniem. Notabene debatowano na „ n a j w y ż ­ szym szczeblu", czy nie da się z a s t ą p i ć tego luksusowego owocu k a p u s t ą k w a s z o n ą ( w y t ł u m a c z o n o jednak towarzy­ szowi W i e s ł a w o w i , że nie da się z t y m pić herbaty...). I n n y m obiektem m a r z e ń był m o t o c y k l ( „ N i e chcę skody ani opla..."), oczywiście krajowej produkcji. U b r a n i w jajo­ waty kask, elastyczny golf i p r z y s ł o w i o w y o r t a l i o n (z p o d p i n ­ k ą lub bez) m o g l i ś m y z a d a ć szyku, c h o ć b y na zabawie podmiejskiej, gdzie m o ż n a b y ł o „ T a n g o za p ó ł z ł o t e g o tańczyć"... K s z t a ł t o w a ł y się t a k ż e pewne wzorce p o s t ę p o w a n i a . Bujn o w ł o s a nimfa, k o k i e t u j ą c a o b f i t y m biustem w y l e w a j ą c y m się z obcisłej, brokatowej sukni kusiła: „Przyjdzie na to czas / przyjdzie czas / najpierw w s t ą p do d o m u / o przyszłości ze m n ą p o m ó w " . D z i e w c z ę t a smodzielnie natomiast zapew­ niały hardo: „ O mnie się nie m a r t w / j a sobie r a d ę d a m " . Z kolei r o d z i m y amant o wyglądzie wyleniałego wymoczka, z a w o d z i ł j a k prawdziwy macho: „ P o s ł u c h a j co ci powiem dziś / j u ż jesteś nie potrzebna m i / j u ż z a p o m n i a ł e m chwile te"... A emocjonalnie pobudzona p u b l i c z n o ś ć dziś się wzrusza i bije brawo... Jaki m i t w s p ó l n o t y , j a k i e d o ś w i a d c z e n i e pokoleniowe kryje się za t y m i piosenkami o banalnej miłości czy trzecio­ r z ę d n y c h problemach życiowych? Ż a d e n m i t , raczej jego skrawek, rudyment; przywołuje się d o ś w i a d c z e n i a m i ł o s t e k , prywatek, mody... Piosenka z c z a s ó w m ł o d o ś c i - j a k w magii kontaktowej - p r z y w o ł u j e m ł o d o ś ć . M ł o d o ś ć jest p i ę k n a i dobra, m ł o d o ś ć jest wieczna; p r z y w o ł a n y m i t w s p ó l n o t y redukuje się do wspomnienia młodzieńczej zabawy, wywołuje obraz siel­ skiej, wesołej, bezproblemowej m ł o d o ś c i . C i sami ludzie grają, te same usta śpiewają s t a r ą p i o s e n k ę : stare jest dobre, stare nie m o ż e k ł a m a ć , jest p r a w d ą . I d i o c i m u z y k i p r z y w o ł u j ą czas zapomnienia... Lecz za­ k ł a m a n a prawda zderza się z p o d w ó j n i e z a k ł a m a n ą rzeczy­ wistością peerelowskich lat sześćdziesiątych. P o d w ó j n i e za­ k ł a m a n a , bowiem zostaje p r z e s ł o n i ę t a nawet r e a l n o ś ć tej rzeczywistości. Tak wielka jest siła kreacji ideologii, wiary w moc słowa, k t ó r e stwarza n o w ą p o s t u l o w a n ą rzeczywis­ tość. C h o d z i ł o o to - j a k m ó w i ł Aleksander W a t - by „ u z n a ć za to co jest - to, co p o w i n n o być, a czego właśnie nie ma i być nie m o ż e " . Z a w o d o w i interpretatorzy p r z e k ł a d a l i i upo­ wszechniali m ą d r o ś ć partii. W s p i e r a ł a to wiara (to co, że udawana) i nauka (to co, że fałszywa). Obraz ś w i a t a w y d a w a ł się ustabilizowany na wieki w i e k ó w ; nie m o g ł a go z a c h w i a ć z m i e n n o ś ć f o r m pop k u l t u r y . M a ł o tego: p r ó b o w a ­ no z a a n e k t o w a ć w y t w o r y k u l t u r y masowej i u s t a w i ć je pod sztandarami realnego socjalizmu. O p o r t u n i ś c i m u z y k i śpie­ w a l i na propagandowych festiwalach o t y m , że „ Ż o ł n i e r z dziewczynie nie s k ł a m i e " , czy o mogile partyzanckiej w „ s z c z e r y m p o l u " , gdzie biały krzyż, lub zachęcali m ł o d z i e ż „ d o woja marsz", czy r o d z i n ę do przyjazdu na przysięgę w o j s k o w ą . Wychwalali też p o m y ś l n y r o z w ó j ludowej ojczyz­ ny, k t ó r a „ k w i t ł a j a k p ę k czerwonych r ó ż " , a zespół „ N o T o C o " tak się rozpędził, że w s t ą p i ł w 1968 r o k u do partii i p o p a r ł linię kierownictwa... W ł a d z e d o z o w a ł y w radio i T V r o c k - a n d - r o l l o w ą m u z y k ę a n g l o s a s k ą , preferując p i o s e n k ę w ł o s k ą (np. F. Buscalione) czy f r a n c u s k ą - a m ł o d z i e ż słuchała Radia Luksemburg. Jeśli n i e k t ó r z y nasi wykonawcy p r ó b o w a l i ś p i e w a ć „ R o c k A r o u n d the C l o c k " czy „ R o c k and R o l l M u s i c " , to r o z g ł o ś ­ nie p a ń s t w o w e h u c z a ł y szlagierem o Tierieszkowej, jeśli k t o ś z a ś p i e w a ł ,,1'm Sorry", czy „ L o v e M y Tender", nasi t w ó r c y odpowiedzieli zaraz „ Z i e l o n y m i w z g ó r z a m i nad S o l i n ą " . . . R o d z i m o ś ć była u r z ę d o w o zalecana, zwłaszcza sięganie do ludowych tradycji. P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . . . Z w i ą z e k tego t y p u propozycji z t y m co się działo w muzyce rockowej na Zachodzie był, delikatnie m ó w i ą c , umowny. N i e zapominajmy jednak o całkowitej k o n t r o l i p a ń s t w a nad życiem estradowym, rynkiem fonograficznym czy radiem i telewizją, o p r ó b a c h skanalizowania i zaanektowania muzycznej pop k u l t u r y . T o co w y m y k a ł o się t y m zakusom m i a ł o charakter undergroundowy; k i l k a z e s p o ł ó w p r ó b o w a ­ ło p r z e n o s i ć na nasz grunt wzory zachodnie (ciekawe zwłasz­ cza były p r ó b y bluesowe czy jazzrockowe). N i e zapominaj­ my wreszcie o d o s ł o w n e j granicy z a m k n i ę t e j m i ę d z y obu blokami: na p o c z ą t k u szóstej dekady w y b u d o w a n o m u r berliński, a narowisty p r z y w ó d c a Z S R R omal nie p r z e k s z t a ł ­ cił tzw. k o n f l i k t u k u b a ń s k i e g o w ś w i a t o w ą w o j n ę . Rock jest o g ó l n o ś w i a t o w y m fenomenem artystycznym, k u l t u r o w y m i s p o ł e c z n y m drugiej p o ł o w y X X wieku, k t ó r y ma w ł a s n ą p r a w d ę i w ł a s n ą estetykę ( Z o b . Siwak 1993). M o ż n a powiedzieć, że zjawisko to lokuje się m i ę d z y s z t u k ą a życiem, czy m i ę d z y s z t u k ą a c o d z i e n n o ś c i ą ; t o usytuowanie „ p o m i ę d z y " dodaje m u sensów nie t y l k o artystycznych i nie t y l k o k u l t u r o w y c h . Zajmuje pozycje m e d i a c y j n ą m i ę d z y spontanicznymi, często z a m k n i ę t y m i subkulturami m ł o d z i e ­ ż o w y m i , a najszerszym obiegiem k u l t u r y masowej. Jest więc „ p o trosze" s z t u k ą k u l t u r y nieoficjalnej i „ p o trosze" p r o d u k t e m masowym, w y t w o r e m p r z e m y s ł u kulturowego (jest też s z t u k ą w i e l o p o s t a c i o w ą : obejmuje koncerty, płyty, film, T V e t c ) . K u l t u r a w s p ó ł c z e s n a w ostatnich kilkudziesię­ ciu latach w y p r o m o w a ł a ideę m ł o d o ś c i j a k o w a ż n ą w a r t o ś ć , j a k o m i t ; rock w t o p i ł się w tę ideę, k t ó r a jest jego n o ś n i k i e m . Rockowcy m u s z ą zawsze p o z o s t a w a ć w opozycji do zasta­ nych f o r m k u l t u r o w y c h : bunt i agresja (wyrażająca się m i ę d z y i n n y m i poprzez h a ł a s , głośne granie) są atrybutem m ł o d o ś c i i reakcją na nieprzystosowanie do s k o s t n i a ł y c h f o r m , czy p o t r z e b ą znalezienia własnej t o ż s a m o ś c i . Rock ma swoją p r a w d ę , szczerość wypowiedzi: zjawiska sztuczne, nieautentyczne nigdy nie z a d o m o w i ł y się na dłużej na rockowej niwie. Ta prawda kreuje w s p ó l n o t ę r o c k o w c ó w , zawarta jest w ewokowanych pragnieniach w o l n o ś c i , m i ł o ­ ści, a u t e n t y c z n o ś c i i p r a w d z i w o ś c i , poczuciu b e z p i e c z e ń s t w a i akceptacji, m o ż l i w o ś c i uczestniczenia na w ł a s n y c h warun­ kach w życiu s p o ł e c z n y m . . . Intensywna ekspresja, specyficz­ na forma wsparta p u l s u j ą c y m rytmem, w o k a l n o ś ć - oto ś r o d k i , k t ó r e tę p r a w d ę niosą. Dialogiczny charakter k o n ­ t a k t u t w ó r c a - odbiorca, w y m u s z a j ą c y specyficzną aktyw­ n o ś ć odbiorcy - to u ł a t w i a . K o n c e r t rockowy bywa spektak­ lem parateatralnym, ma w ł a s n ą , z a a r a n ż o w a n ą dramatur­ gię, gdzie stopniuje się napięcie od p o c z ą t k u do finału. Manifestuje się m i t w s p ó l n o t y , poparty w s p ó l n ą ekspresją i p o d o b n y m w y g l ą d e m t w ó r c ó w i słuchaczy. O d swego p o c z ą t k u rock w y t w a r z a ł s p o ł e c z n ą o t o c z k ę , k r e o w a ł idoli, bożyszcze t ł u m ó w . Dawniej ten mechanizm 59 �I c e c h o w a ł k i n o i o d n o s i ł się do gwiazd filmowych. O d p o ł o w y lat pięćdziesiątych na o ł t a r z uwielbienia wynoszeni są rockowcy; pierwszym był Elvis Presley... D z i ś dawniejsi idole w y w o ł u j ą uczucie nostalgii za prze­ szłością, m ł o d o ś c i ą . . . M ó w i ę o t y m w k o n t e k ś c i e m u z y k i . O d j a k i e g o ś czasu w kulturze Zachodu w y r a ź n i e z a u w a ż a się tendencje do p o w r o t ó w - ostatnio zwłaszcza do lat sześć­ dziesiątych. W i d a ć to w filmie, sztukach plastycznych, zainteresowaniach kulturalnych, modzie czy nawet w p o l i t y ­ ce. Prezydent U S A B i l l C l i n t o n w y r a ź n i e kształtuje swoje image na w z ó r Johna F. Kennedy'ego, niemal mitycznego dziś prezydenta, bohatera wielu filmów, książek. Ten sam w y g l ą d , fryzura, retoryka, styl, rola ż o n y , m o ż n a wręcz powiedzieć: czekamy jeszcze na głośne romanse... S ą d z ę , że jest w t y m pewne uzasadnienie: konserwatywne r z ą d y R. Reagana czy M . Thatcher nie r o z w i ą z a ł y wielu n a b r z m i a ł y c h p r o b l e m ó w społecznych, m i m o p o c z ą t k o w y c h s u k c e s ó w ekonomicznych. Liberalna gospodarka, aktywne społeczeń­ stwo - d o s k o n a ł y m i realizatorami takich idei o d p o c z ą t k u lat 80-tych byli tzw. yuppies ( Z o b . P ę c z a k 1992); j e d n a k ż e późniejsza recesja i ostre k o n f l i k t y społeczne (np. ten w Los Angeles) zmąciły j e d n o z n a c z n ą o c e n ę takiej p o l i t y k i . Z r e s z t ą k o n s e r w a t y ś c i n i e c h ę t n i e o d w o ł u j ą się do lat sześćdziesią­ tych, w i d z ą c zwłaszcza u ich schyłku d e s t r u k c j ę i anarchizm a w treściach - mistyfikacje. Polityka konserwatywna zawsze k r y t y k o w a n a b y ł a przez kręgi akademickie i artystyczne. Przedstawiciele tych ś r o d o w i s k p o s t r z e g a j ą tamte lata j a k o czas rozbudzenia demokracji, okres w a ż n y c h przemian obyczajowych i i instytucjonalnych, modernizacji społecznej i liberalizacji prawa, a także przemian duchowych - sięgania, j a k by to p o w i e d z i a ł Eliade, do archaicznej gleby religijnej, by r e k o n s t r u o w a ć pierwotne dla wszelkiej k u l t u r y d o ś w i a d ­ czenie sacrum. Z r e s z t ą r ó ż n e na ten temat opinie, j a k i e znajdujemy w literaturze zależą od stanowisk politycznych a u t o r ó w ( Z o b . u nas L e g u t k o 1993 i K r z e m i ń s k i 1993). Przypomnijmy t a k ż e , iż artyści z formacji beat generation, czy intelektualiści b y l i ideologami ruchu hipisów; ś r o d o w i ­ ska te m o d e l o w a ł y t a k ż e wizerunek k o n t r k u l t u r y ( Z o b . J a w ł o w s k a 1975). R ó ż n e nurty k u l t u r y alternatywnej są j a k ą ś k o n t y n u a c j ą r u c h ó w s p o ł e c z n y c h z lat sześćdziesią­ tych. M a m y więc powody, aby w kulturze Zachodu pojawiła się - czy to w perspektywie jednostkowej, czy w perspektywie s p o ł e c z n e g o d o ś w i a d c z e n i a - nostalgia za przeszłością, za straconą młodością. W muzyce rockowej po inwazji w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h heavy metalu, m u z y k i monochromatycznej, noise music czy rapu - wraca się do r o z w i ą z a ń i b r z m i e ń z szóstej dekady (np. styl rave). Nawet ekscentryczny heavy metal w y c i e n i o w a ł swą a g r e s y w n ą d i a b o l i c z n o - h e d o n i s t y c z n ą w a r s t w ę , upoda­ bniając się coraz bardziej do starego hard rocka. Notabene ciekawym jest, iż w tekstach a u t o r ó w klerykalnych czy B I B L I O Barthes R. 1970, Mit i znak, Warszawa 1992, O zmianie przedmiotu badań (czyli mitologia dzisiaj), „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 3-4 Gołaszewska M . 1992, Postmodernistyczna gra w ku/turę, (w:) Oblicza postmoderny. Teoria i praktyka uczestnictwa w kulturze współczesnej, red. A. Zeidler-Janiszewska, Warszawa Jawłowska A. 1975, Drogi kontrkultury, Warszawa 60 konserwatywnych bardzo często heavy metal u t o ż s a m i a n y jest z satanizmem i wręcz z c a ł y m rockiem; nierzadkie są też opinie, że tego t y p u muzycy n o s z ą długie włosy, aby p r z y k r y ć ślady po l o b o t o m i i . . . K u l t u r a postmodernistyczna przetwarza wiele w ą t k ó w k u l t u r y alternatywnej. Socjolog Jerzy W e r t e n s t e i n - Ż u ł a w s k i z a u w a ż a , że „ T o , co (...) najbardziej znamienne w z w i ą z k a c h postmodernizmu z k u l t u r ą a l t e r n a t y w n ą to antyteologiczna wizja świata nie m a j ą c e g o wytyczonej drogi ani d o m i n u j ą c e j jedynie słusznej aksojologii i k u l t u r y - ś w i a t a «globalnej wioski» z ł o ż o n e g o z lokalnych, bardzo spluralizowanych kultur, w k t ó r y c h p r z e b y w a j ą czasowo jednostki ludzkie, o d g r y w a j ą c e na pewien czas j a k i e ś role społeczne, opierające jednak swój sens egzystencji na autonomicznych systemach w a r t o ś c i służących doznawaniu k o m f o r t u psychicznego (post-konwencjonalnych) i b ę d ą c y c h w l u ź n y c h z w i ą z k a c h z i n n y m i ( p r z y n a l e ż n o ś c i t o ż s a m o ś c i o w e j a nie p r z y n a l e ż n o ś ­ ciowej). Jest to wizja świata trwałej anomii, ś w i a t a w k t ó r y m m o ż n a się z a t r a c i ć , jeśli nie zredukuje się swoich potrzeb transcendentalnych na rzecz temporalistycznych r o z w i ą z a ń d o r a ź n y c h , p r z y n o s z ą c y c h ulgę i m o ż n a być stale r a n i o n y m , jeśli nie u ł o ż y się na n o w o więzi z l u d ź m i , ze w s p ó l n o t a m i l u d z k i m i , z k u l t u r a m i i ich w z o r a m i i n o r m a m i : »lojalność wobec s p o ł e c z e ń s t w a s k o ń c z y się w momencie, w k t ó r y m m u s i a ł b y m z a p r z e c z y ć w ł a s n e m u j a « - pisał W . S i m o n " ( W e r t e n s t e i n - Z u ł a w s k i 1992: 136-137). Powroty do przeszłości m a j ą swe uzasadnienie w refleksji postmodernistycznej. Nostalgia za u t r a c o n y m czasem jest w kulturze Zachodu t a k ż e p r ó b ą poszukiwania t o ż s a m o ś c i ze s o b ą samym i k o m u n i k a c j i z i n n y m i k u l t u r a m i . A w naszym kraju? M ó w i ł e m o muzyce z tamtych lat odgrzewanej przez „ d i n o z a u r ó w " , o zderzeniu z a k ł a m a n y c h ś w i a t ó w . Czy wspomnienia k ł a m i ą ? D o jakiej rzeczywistości społeczno-politycznej sprzed ćwierćwiecza m i e l i b y ś m y się o d w o ł a ć : do g o m u ł k o w s k i e g o marazmu, regresu, b r a k u alternatyw i sytuacji totalnego niedoboru wszystkiego, czy do hucpy politycznej z 1968 roku? Nie m o ż e t a k ż e do w ł a s n y c h korzeni p o w r ó c i ć polski rock, k t ó r y dopiero w latach 80-tych o d z y s k a ł swoją p r a w d ę , gdy w stanie wojennym s p a d ł a maska z z a k ł a m a n e g o oblicza i trzeba b y ł o samemu to przeżyć i z a c z ą ć pisać w ł a s n ą a u t o b i o g r a f i ę . . . Coda Przypomnijmy na koniec film W i m a Wendersa Niebo nad Berlinem (1987), m ó w i ą c y o e u r o p e j s k o ś c i rozumianej j a k o p a m i ę ć . Berlin jest miastem o b c i ą ż o n y m p a m i ę c i ą wojny; bohater filmu stara się go o b s e r w o w a ć z pozycji przybysza, z p u n k t u widzenia anioła... T r o c h ę tak j a k antropolog: t y l k o dla niego p a m i ę c i ą jest w ł a s n a k u l t u r a . R A F I A Krzemiński I. 1993, Lata szczęśliwe, lata szalone... Kontrkułtura i lata sześćdziesiąte, „Znak", nr 455 Kundera M . 1993, Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa Legutko R. 1993, Trzy tezy o kontrkulturze, „Znak", nr 455 Pęczak M . 1992, Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa Siwak W. 1993, Estetyka rocka, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c1649325a1f0bb9a1c222699b5c3fe6.pdf 4afa0015dab4f57a7765b281317c29d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2452 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2276 Title A name given to the resource Yes. Nostalgiczne strefy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.54-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Yes. Nostalgiczne strefy pamięci Wojciech J . Burszta Grecki termin nóstos ( = p o w r ó t ) w połączeniu z algos, co oznacza „cierpienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia nostalgii jako gorącego pragnienia ujrzenia ojczyzny czy nawet choroby powstającej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym. Uczucie nostalgii odnosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili dostępne. Będąc Polakiem rzuconym gdzieś w dalekie strony, nie przestaję - jeśli tego pragnę - czuć się nim, ale wypełnia mnie nostalgia za rodzinną ziemią, za zapachem ziemi ojczystej, bliskimi, za niegdyś przeżytymi chwilami „wtedy i tam". Nostalgia cechuje tedy emigrantów - czasowych i trwa­ łych - budujących wizje utraconego skrawka globalnej rzeczywi­ stości przyrodniczej i społecznej o cechach orbis interior, skraw­ ka uważanego za najważniejszy, gdyż jest on rzeczywistością „ o s w o j o n ą " w stopniu maksymalnym. Od dawna j u ż jednak takie pierwotne rozumienie nostalgii uległo niebywałemu rozplenieniu swego sensu i to w sposób dwojaki. Przede wszystkim nostalgia uzyskała swoją wykładnię zbiorową, jako już nie tylko uczucie charakteryzujące po­ szczególne jednostki, ale wręcz pokolenia. Nie chodzi przy tym o generacje wewnątrz jednego narodu czy społeczeństwa, ale 0 formacje identyfikujące się w wymiarze globalnym, skupione wokół wartości związanych przykładowo z kulturą kontestacji lat sześćdziesiątych. Pojęcie „ojczyzny" należy tutaj t r a k t o w a ć wyłącznie metaforycznie - oznacza ona l i tylko „ojczyznę uczuć 1 myśli", w której jednostki i generacje uzyskały swoją toż­ samość, ważącą na ich przyszłych losach i życiowych wyborach. Na takiej właśnie fali nostalgicznego powrotu do korzeni Ameryki lat sześćdziesiątych tamtejsze środowisko muzyczne jak jeden mąż opowiedziało się za Billem Clintonem. M a on jakoby wyrażać te cechy amerykańskiej kultury, które za czasów rządów republikańskich zostały zdegradowane. Pat Metheny, brylantowy gitarzysta współczesnego jazzu, tak mówi o Clin­ tonie: „ B o to inteligentny człowiek. Dla wielu muzyków ważna jest świadomość, że jest teraz w Białym D o m u ktoś, z k i m m o ż n a porozmawiać o różnicy między Sonny Rollinsem a Johnem Coltrane'em. A tak poważnie (...) Facet na tyle trzeźwy i bystry, by właściwie oceniać rzeczywistość, rzeczywistość całkowicie różną od obrazu tej mitycznej Ameryki, j a k i p r ó b o w a n o nam przez tyle lat sprzedawać" („Gazeta Magazyn" nr 13:1993:14). Metheny nie dodaje już, że i jego wizja Ameryki jest równie mityczna, widziana przy tym poprzez pryzmat nostalgicznego wizerunku przeszłości i początków kariery w Missouri. „ J e g o " świat powraca trzydzieści lat później, a uosabia go nowy prezydent, czynny uczestnik „ t a m t y c h " lat. Jak wyglądałby Ronald Reagan z saksofonem i jointem w kąciku ust? Ale pojęcie nostalgii nie tylko uległo uogólnieniu i oderwane zostało od oryginalnych konotacji. Stało się ono bowiem także przedmiotem świadomych zabiegów interpretacyjnych, „wy­ stawione" niejako w formie towaru do konsumpcji w kulturze popularnej. Nostalgia stała się p o ż ą d a n ą wartością. Jak zwykle najbardziej spektakularny wyraz tego trendu mamy w modzie, 'żywiącej' się nieustannie cyklicznymi powrotami do fasonów, kroju i kolorów identyfikowanych według kryterium generacyj­ nego. Za „zwykłą" m o d ą jako zjawiskiem usytuowanym do­ kładnie pomiędzy gustem a snobizmem kryją się wszakże konkretne wybory związane ze stylem myślenia, preferencjami w sferze sztuki czy nawet demonstrowaniem moralności. Trafnie zauważył przed laty Edward Sapir, że: Jakkolwiek bowiem p o c z ą t k o w o odnoszące się do ubioru i ciała ludzkiego, pojęcie 'moda' w sposób zasadniczy wiąże się nie z ubiorem i ciałem, lecz z symboliką (Sapir, 1978:247). Zatem moda na nostalgię może być - i jest - myślowo-symbolicznym równoważnikiem czyjegoś wewnętrznego „ja", czego zewnętrznym jedynie przejawem są: przebieranka i ozdoby. 54 Od jakiegoś czasu, mówiąc konkretniej od połowy lat siedem­ dziesiątych, funkcjonuje w literaturze naukowej i krytyce (głów­ nie) filmowej pojęcie nostalgia films. Pisał o nich m.in. Fredric Jameson, widząc zresztą w tym rodzaju twórczości jeden z klasycznych przejawów świadomości postmodernistycznej (Jameson, 1983). Rzecz w tzw. uwięzieniu w przeszłości, od­ sunięciu się od widzenia jej na sposób historycystyczny, tj. jako oglądu z dystansu czasu minionego, który to ogląd rościł sobie pretensje do całościowości i pragnął „ z r o z u m i e ć " przeszłość w jej zmieniających się uwarunkowaniach (relatywizm his­ toryczny). Dziś zamiast relatywizmu z oddalenia pojawia się pastisz. Jednymi z jego atrybutów są stylizacja i retrospekcja, przez krytyków francuskich określone podstawowymi wyznacz­ nikami la mode retro. Wymarzonym polem dla takiego „retro­ spektywnego stylizowania" jest kino. Jameson zauważa, że współczesne filmy z kręgu nostalgicznej ewokacji nie muszą tyczyć przeszłości, jak klasyczny już Chinatown Polańskiego, ale dzieją się obecnie, a nawet w przyszłości, jak Star Wars. Proliferacja metaodniesień do wyobrażeń o historii, teraźniej­ szości i przyszłości ma na celu rozerwanie typowo modernistycz­ nego myślenia o czasowym continuum logicznego następstwa zdarzeń jako odrębnych okresów. Te filmy mają przedstawiać nasze rutynowe myślenie o innych epokach; historyczna prze­ szłość widziana jest poprzez nasze popularne wyobrażenia i stereotypy myślenia o niej. „ B r a k " realizmu w tych filmach ma wiele wspólnego z brakiem tradycyjnie pojmowanego realizmu w myśleniu nostalgicznym, z tym charakterystycznym „składa­ niem" elementów przeszłości znanej nam z autopsji, wynikłych z lektury, skrywanych namiętności, eliminowanych fragmentów życiorysu, o których pamiętać się nie chce. Są one ponadto zabawą z nostalgią, jej obnażeniem, dekonstrukcja wskazującą na przygodność tego, co chcemy widzieć i z czym się iden­ tyfikować. Nie będzie, jak sądzę, żadnym nadużyciem powiedzieć, iż mimo postmodernistycznych gier, cytatów i metakomentarzy, nostalgia pozostaje ważnym elementem kulturowej identyfikacji zarówno w wymiarze jednostkowym, jak grupowym. Jest zaró­ wno przeżywaniem, jak i świadomym wyborem interpretacyj­ nym, dotykającym każdego uwikłanego w przemijanie zdarzeń. Patrząc pod tym kątem widzenia możemy się przekonać, w j a k i sposób żal za odchodzącą kulturą ludową odcisnął swe piętno na powojennej generacji rodzimych etnografów. W dużym stopniu postrzegała ona rzeczywistość poprzez pryzmat wewnętrznego zaangażowania i identyfikacji z kulturą, która „gasła" jako zwarty system czynności i obiektów. W profilu b a d a ń uzewnę­ trzniały się tedy wartościujące uwarunkowania „badacza we­ w n ę t r z n e g o " - j e g o niepokoje, nadzieje, marzenia nawet. Zaiste dałoby się napisać tę specyficzną, nostalgiczną historię etno­ grafii polskiej jako nieustannej pogoni za mitem kultury ludowej jako materialnej i symbolicznej pełni. Stosunek do odchodzącej tradycji przybierał niekiedy wręcz intymny charakter, jak choćby w wierszach pisanych pod koniec życia przez Kazimierza Moszyńskiego: POŻEGNANIE Dorodne ziarno miotając na rolę, dziś już nie stąpa chłop w bieli jak anioł błogosławiący mu cicho, by rosło. Siewnik rzędowy jego miejsce zajął. Dziś już nie piele dziewka pól prosianych, nie plecie wianka, z chabrów nie korzysta, ani z kąkolu, co tak kraśniał w życie. Wszystkie już chwasty tępi się do czysta. �W złocistym zbożu dzisiaj sierp nie błyska tak świętą pracą znojąc chłopskie ręce, iżby się chciało przypaść do nich usty, by z całej duszy oddać cześć ich męce; Czarcim rzechotem warczy tam pod chmury traktor koślawy, na znak, że w niebiosach brat mu rodzony ten rzechot powtórzy gotów świat zgubić w ognistych pokosach. Młyn już nie huczy dygocząc z niemocy ni szum kół jego nad stawem się pieni, gdy motor wyje jak pies w kamienicy nagiej i zimnej śród marnych drzew cieni. Ani już wzgórze skrzydłami nie wzlata, gdy Bóg wiatr zesłał na swych wiernych modły; wszystkie zarosły pod te skrzydła drogi i ślad już tylko po nich został podły. Już się nie ozwie z borów róg pastuszy echem dalekim o wieczornej porze, tęsknotę nagłą budząc do zaświata, gdy nad wsią cichą gasną słońca zorze. I głos piszczałki z wiatrem nie przyleci. Dzisiaj od innej tętnią wsie muzyki: tanga i samby i rumb bełkotania, skrzeczą wesoło ochrypłe głośniki. Pośród zmian tylu, śród tego postępu pozwól - choć zbożnie przed nikim nie klęknę! w zorzy modlitwą pożegnać na zawsze wszystko, com kochał i co dla mnie piękne. (wiersz pochodzi z 1959 roku; Moszyński, 1976:152-3) Przez dziesięciolecia obowiązujący paradygmat widzenia kul­ tury chłopskiej zwanej ludową dawał się ujmować w formule podanej jeszcze w roku 1930 przez Franciszka Bujaka: „ K u l t u r a ludowa jest tym cudownym zwierciadłem, które pozwala naro­ dowi patrzeć w przeszłość oraz oglądać swoją m ł o d o ś ć " ( K u l ­ tura wsi, Warszawa 1930:72). A n o właśnie, swoją młodość oglądali także sami badacze, a i m bardziej ona była odległa, t y m kultura ludowa mocniej idealizowana i jakby pełniejsza. Zaś młodsza generacja, jak to pisała Anna Kutrzeba-Pojnarowa: „ k t ó r a j u ż tylko z książki historycznej zna pojęcie dziedzica, a sochy jako narzędzia do orki poszukuje w muzeum, będzie tą, która przestanie przymierzać pojęcia 'swój' i 'obcy' do wsi i do miasta" (Kutrzeba-Pojnarowa, 1985:65). Etnografowie w ogóle przejawiają charakterystyczną tendencję, by czas i miejsce b a d a ń t r a k t o w a ć bardzo osobiście: czas etnograficzny i czas personal­ ny tworzą jedno. Zofia Szromba-Rysowa tak oto kończy wspomnienia o ukochanej przez siebie wsi opolskiej, w której prowadziła wieloletnie badania: „Ostatni kontakt ze wsią mia­ łam w 1979 r „ zatrzymując się w drodze powrotnej z urlopu. Nie brak było i zdumienia na m ó j widok: 'to wy jeszcze żyjecie?', i radości i wspólnie wymienianych uwag, i moich niecierpliwych pytań: 'kto wyjechał?'. Wtedy też musiałam sprostać prośbie syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejews­ ką, o której miał napisać wypracowanie szkolne. Z pytającej stałam się i ja indagowana, co zresztą nierzadko zdarza się w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po 10-letniej nieobecności we wsi, poczułam się związana mocno z tą bliską m i społeczno­ ścią. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat minęło znacznie więcej, nie byłabym jej obca" (Szromba-Rysowa, 1989:80). K a ż d y ma prawo do takiego kształtowania przeszłości, aby jawiła się ona jako spójna i taka przede wszystkim, z którą jesteśmy w stanie się identyfikować. Jeśli tak, niech nie dziwi nas natychmiast uruchomiany proces nostalgicznej waloryzacji świa­ ta, który jest wspomnieniem tylko. Ale jest to nasze osobiste wspomnienie, nasz prywatny „ p r o p r i o s p e k t " , jak określiłby je zapewne Ward Goodenough. Pielęgnujemy starannie nasze strefy nostalgicznej pamięci, co niejednokrotnie stanowi dogod­ ną pożywkę dla wszelakich mitologizacji, jeśli tylko nasze prywatne usensownienie świata przenosimy na zjawiska o walo­ rze ogólnym. A tak miała się rzecz w wypadku badaczy kultury ludowej, którzy pielęgnowali częstokroć własną wizję tejże. „ K o n i e c " kultury ludowej był jednoczesnym końcem samoidentyfikacji etnografa zmuszonego poruszać się w gruzach dawnego sensu. Ale zostawmy tę kwestię na inną okazję. Kultura masowa, którą dzisiaj określa się raczej mianem kultury popularnej, zdaje się być fenomenem, z k t ó r y m nie bardzo wiadomo, co uczynić. Diagnozy tej kultury się tyczące, jej socjologiczne definicje z lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­ tych, okazały się powierzchowne i mało przydatne. T y m bar­ dziej, iż minęło kilkadziesiąt lat i nasza poczciwa pop culture nabrała cech nowych, wynikających z upływu czasu i jej zakorzenienia w historii kultury. Właśnie fakt, iż kultura popularna ma już swoje własne dzieje, że istnieje czasowy „ o d d e c h " , dzięki któremu możemy się jej przyglądać, prowoku­ je do postawienia następującego pytania: czy nie jest tak, iż w mechanizm partycypacji w wartościach kultury popularnej wpisana jest nostalgia jako jeden z wzorów zindywidualizowane­ go w niej uczestnictwa? Ograniczmy się do przykładu muzyki rockowej. A n i się obejrzeliśmy, a nabiera ona cech tradycyjnie wiązanych z muzy­ ką klasyczną, z jej kanonami estetycznymi i kryteriami oceny. Oczywiście - nie cała muzyka rockowa, k t ó r a nieustannie poszukuje nowych stylów, pojawiają się w niej hybrydowe mieszanki przeznaczone do natychmiastowej konsumpcji przez najmłodszych zwolenników. Ale jest wszakże faktem, iż grupy wyznaczające drogi rozwojowe rocka, grupy nadal aktywne, liczą j u ż sobie - bagatela - po 25 czy nawet 30 lat. Jedna z nich nazywa się Y E S i właśnie mija dwadzieścia pięć lat, kiedy to w czerwcu 1968 roku narodziła się z inicjatywy basisty Chrisa Squire'a. Jako wierny - też już z górą dwudziestoletni - fan tego zespołu, miałem okazję spotkać swych muzycznych idoli „ n a żywo". Było to w paryskiej hali Zenith, 3 czerwca 1991 roku. Chciałbym ten właśnie koncert, tak dla mnie ważny z wielu względów, uczynić pretekstem dla dalszych uwag niniejszego szkicu. Oto zwykła sceneria koncertu rockowego; tłumy oczekujące na moment, gdy będzie m o ż n a pospiesznie zająć miejsca w środ­ ku hali, kupić program, okolicznościowe gadgety. R o z g l ą d a m się w o k o ł o i jedna rzecz zdumiewa mnie od razu: rozrzut wieku publiczności. Obok siebie stoją piętnasto- i szesnastolatkowie oraz osoby eufemistycznie określane 'dojrzałymi', mające więc po pięćdziesiąt lat, a może nieco więcej? I jedni, i drudzy z odpowiednimi znaczkami firmowymi Yes; starsi demonstrują te sprzed wielu lat, z innych koncertów; są wytarte i wyblakłe. Małolaty wyposażeni w nowiutkie, firmujące p o w r ó t grupy na koncertowe trasy po latach nieobecności pod hasłem Round the World in Eighty Dates. N o właśnie. Już od kilku dobrych lat notujemy zjawisko cyklicznych p o w r o t ó w d i n o z a u r ó w rocka do czynnej kariery. Raz są one udane, najczęściej jednak są to przedsięwzięcia efemeryczne, jak choćby w wypadku Procol Harum. Również i żywot super-Yes był krótki. Jak zwierzył się ostatnio przebywając w Polsce Rick Wakeman, o rozpadzie grupy zadecydowali menagerowie, dla których najistotniejsza była finansowa strona całego pomysłu. Dla samych zaś muzy­ k ó w - a m o ż n a wierzyć Wakemanowi - liczyły się względy towarzysko-muzyczne, ponowne pojednanie ludzi, których dro­ gi rozeszły się wiele lat temu, a którzy powrócili pod historyczną nazwą Yes. Zatem na takiej właśnie ogólnej fali nostalgicznych (i finanso­ wych) p o w r o t ó w zeszli się także prawie wszyscy muzycy tworzą­ cy na przestrzeni lat różne mutacje Yes. Paryskie gazety zapy­ tywały: pourquoi tant de Yes? Rzeczywiście tę supergrupę A . D . 1991 tworzyło ośmiu muzyków: Jon Anderson (wokalista), Chris Squire (bas), Steve Howe i Trevor Rabin (gitary), Rick Wakeman i Tony Kaye (klawisze) oraz Bill Bruford i A l a n White (instrumenty perkusyjne). Słowem - wielki kawał historii świa­ towego rocka w jednym zespole i jednym miejscu. Trasę koncer­ tową tej grupy poprzedziło wydanie kuriozalnej płyty pod tytu­ łem Union. Sam jej tytuł sugeruje już, że połączyły swe siły dwa opozycyjne odłamy „ d a w n e g o " Yes: „ n o w e " Yes (Squire, Rabin, Kaye i White) i formacja Anderson-Bruford-Wakeman-Howe. Płyta Union była jednak o tyle kuriozalna, iż mimo firmowania jej przez całą ósemkę, w żadnym utworze muzycy nie 55 �grali wszyscy razem. Stylistycznie była ona równie niejednorod­ na; część zdominowana przez klasyczne, panoramiczne brzmie­ nie Yes, część pisana wyraźnie pod gusta lat dziewięćdziesiątych, dla nowej publiczności, bez sentymentów dla przeszłości. Sam koncert spięty był klamrą lat 1971-1991 i składał się głównie z materiałów z trzech płyt - The Yes Album, Fragile i Union. Gdy ubrany w ulubione białe, 'anielskie' szaty Ander­ son zapowiedział dwa pierwsze utwory: Heart of the sunrise i Roundabout, na widowni wybuchł wielki, międzypokoleniowy entuzjazm. Jednako wyrażali swe uwielbienie kilkunastolatkowie, których w ogóle nie było na świecie, gdy oba te kawałki powstały (1971), jak i starsi panowie, dla których każdy utwór z tamtych lat to swoisty hymn do młodości utraconej i przypom­ nienie przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, tak brzemiennych dla tamtego pokolenia. Maksymalne utożsamie­ nie publiczności z Yes nastąpiło jednak, gdy Anderson zain­ tonował słynną końcówkę z The gates od delirium: Soon Oh soon the light Pass within and soothe this endless right And wait here for you Our reason to be here Soon Oh soon the time All we move to gain will reach and calm Our heart is open Our reason to be here... itd. Cóż znaczą dla tych różnych pokoleń powyższe słowa? Jaki rodzaj identyfikacji może tu wchodzić w grę? Tego nie możemy powiedzieć z całą pewnością, ale też i z całą pewnością powie­ dzieć możemy, iż rzecz nie w tym, co kto „ p o d k ł a d a " pod rockowy tekst, ale w tym, że go w ogóle słucha, zna na pamięć, śpiewa i przeżywa w tłumie „ n a ten czas" takich samych, jak on. Jeśli ma się przeszło pięćdziesiąt lat, albo dopiero - naście, stoi ramię w ramię, zawodzi, klaszcze, przytupuje, ma łzy w oczach, co powoduje tę niebywałą integrację? Przecież na ulicy i w domu inne zupełnie role przypisano poszczególnym pokoleniom. Wydaje się, że sytuacja przypomina tę, opisaną przez Lud­ wika Stommę w odniesieniu do fenomenu piłkarskiego święta. W tekście 1:0 czyli ludzie jak bogowie czytamy: M i t przenosi się na trybuny. Połączeni k o m u n i ą z tymi samymi, zapominamy 0 obowiązujących poza stadionem podziałach klasowych, wie­ kowych, płciowych, ekonomicznych... Razem krzyczymy, zry­ wamy się z miejsca, wpadamy sobie w ramiona po bramce (...) Normalne życie przywraca swoje prawa. Koniec chaosu. Świat znów został stworzony (Stomma, 1991:142). Koncert rockowy tym się jednak różni od ekstazy futbolowej widowni, iż ma on zawsze w tle określone wybory pokoleniowe 1 linia identyfikacji z występującymi idolami oscyluje wokół - realnych czy jedynie postulatywnych - wartości 'życiowych' i artystycznych „przywiązanych" do poszczególnych zespołów i n u r t ó w muzycznych. Nie znajdziesz tedy na koncercie Yes rapowców i odwrotnie. Linia demarkacyjna jest silnie zaznaczo­ na. Na początku, to jest gdy rock i pokrewne gatunki budziły się do swego instytucjonalnego bytu i wpisywały w m a p ę współczes­ nej kultury, ta muzyka była tylko i wyłącznie kojarzona z młodością, buntem, nieodpowiedzialnością, kontestacją mie­ szczańskich wzorów życia, protestem i negacją świata zastanego. To świetnie znamy, tego nie trzeba tutaj szczegółowo przypomi­ nać. Ale minęło lat z górą trzydzieści. Muzyka rockowa rozwija się, mamy jej - jak się rzekło - nowe mutacje, hybrydowe style, nurty przeznaczone wyłącznie dla kolejnych małolatów. Ale jednocześnie pokolenie „z tamtych lat" jest czynne w życiu, nie mówiąc o samych muzykach, którzy nadal w wybornej formie. To pokolenie czegoś słucha, czymś się fascynuje, mimo iż żyje normalnie innymi sprawami, dorabia się dzieci, w n u k ó w , pienię­ dzy. Pojawia się element tęsknoty za przeszłością nieodwołalnie minioną. T ą przeszłością nie była tylko muzyka, ale generalnie styl życia wyrażany między innymi przez tę muzykę. Sam dźwięk nazw takich zespołów, jak Led Zeppelin, K i n g Crimson, Deep Purple, Santana, Pink Floyd, Black Sabbath, The Rolling Stones, Jethro Tull, Budgie, Rare Bird, itd., wywołuje natych­ miast szereg skojarzeń pozamuzycznych - z życiem, które już za nami, które już nie wróci, ale które tkwi j a k o ś magicznie w tych 56 rockowych dekoracjach: w nazwach zespołów i tytułach utwo­ rów. Dziesiątki z nich, lub nawet ich fragmenty łączą się nierozerwalnie z jakimś życiowym epizodem, a ten z kolei ewokuje obraz przeszłości, gdy wszystko było przed nami. Rock staje się z wolna klasyką, a w każdym kanonie klasyki pojawiają się pozycje odczytywane jako znaki muzyki o nie­ przemijającej wartości. Rock jest dziś z a r ó w n o klasyką, jak i twórczością poszukującą nowych form; jest w nim miejsce dla różnych generacji. Stare, uznane firmy, takie choćby jak Yes, doskonale łączą w sobie obie te cechy. Z jednej strony firmują przeszłość owych kanonicznych znaków dla średniego pokole­ nia r o c k m a n ó w , z drugiej wzbudzają respekt młodych będąc klasyką, ale klasyką żywą. A że zbliżają się do pięćdziesiątki? Pod tym względem także wiele zmieniło się w kulturze popular­ nej, niegdyś zaanektowanej przez ideał niedojrzałości w sensie nie-starości. Dzisiejsze pojęcie „młodości" jest o wiele bardziej rozciągliwe, staje się rodzajem metakategorii abstrahującej od temporalnych zmian czasu jednostkowo przeżywanego. Dziś można j u ż powiedzieć coś, co jeszcze niedawno wydawa­ ło się być zaprzeczeniem zjawisk z kręgu kultury rockowej. Oto bowiem coraz bardziej uwidacznia się w niej mechanizm nostal­ gii, skwapliwie zresztą wykorzystywany komercyjnie. Rock jest niewątpliwie muzyką pokoleniową w tym znaczeniu, że zwykły człowiek, nie-muzyk, wcześniej czy później z niego wyrasta. Słucha nadal „swojej" muzyki, ale już z dystansem, już nie ma pełnej identyfikacji. W pewnym momencie W I E M Y już, że nie jesteśmy wewnątrz rocka, że konsumujemy jedynie przy okazji jego produkty. Wówczas to rodzi się nostalgia dodatkowo dowartościowująca tę muzykę dlatego, że ona B Y Ł A nasza, a już taką de facto nie jest. W tym Sensie m o ż n a mówić o klasycznym rocku, iż stanowi on metonimię młodości. Mechanizm nostalgii działa jednak na paradoksalnej zasa­ dzie. Rock z jego heroicznego okresu wywołuje uczucia za czymś utraconym u ludzi, którzy urodzili się wiele lat po „ t a m t y m " czasie, którzy nawet nie są sobie w stanie wyobrazić jak to onegdaj bywało. Jak wytłumaczyć dzisiejszemu licealiście atmo­ sferę Woodstock? Taki młody człowiek buduje sobie mityczny wizerunek „dawnych lat", kiedy to jakoby muzyka i styl życia stanowiły jedno. Nasz młody człowiek zaczyna uczyć się tamtej muzyki, tamtych tekstów, tamtych zachowań, uczy się młodości nie-swojej. Myśli o przeszłości jako o czymś bezpowrotnie minio­ nym, zagubionym w strumieniu życia. Jest to - i tu tkwi paradoks także j e g o , przeszłość, jego muzyka, jego świat wzruszeń. Paryski koncert Yes nie był z pewnością niczym szczególnym dla k o n s u m e n t ó w kultury rockowej, ale był prawdziwym świę­ tem dla tych, którzy identyfikują się z tą akurat grupą i jej muzycznym profilem. Dla mnie był dobitnym potwierdzeniem tego, co starałem się wyżej powiedzieć. Pozostaje jednak jeszcze inna kwestia. Chodzi o samych muzyków z Yes. Wraz z roz­ wojem koncertu cała ósemka poczęła być rzeczywiście poruszo­ na faktem, że są po latach razem, że grają stare kawałki sprzed dwudziestu lat, że atmosfera jest wspaniała, że entuzjazm rośnie, że każda aluzja muzyczna (np. cytaty z albumu Tales form the topographic oceans) natychmiast wychwytywana. Gdy na bis zagrali trudne dla dwóch klawiatur i dwóch perkusji Awaken, kłaniając się następnie widowni, byli autentycznie wzruszeni. To nie było dla sponsorów, na zewnątrz, to było szczere. W momen­ cie uścisków wymienianych przez dwóch głównych antagonis­ tów w Yes - Andersona i S q u i r e ' a - p u b l i c z n o ś ć wiedziała już, iż stało się coś ważnego: w imię wywołanej przeszłości w niepamięć poszły zwady i indywidualne ambicje. Nostalgia nie jest jeno przypisana stronie słuchającej. Jest faktem, którego zanegować nie sposób, choć mówi się o tym niechętnie, półgębkiem niejako - że dwa pokolenia ludzi wyrosły i ukształtowały się w orbicie oddziaływania przede wszystkim kultury popularnej. Wspomnienia tychże pokoleń są wspomnieniami obrazu uczestnictwa w wartościach z kulturą popularną nierozerwalnie związanych. Dlaczego w imię klasyfi­ kowania kultury na „wyższą" i „niższą" pozbawiać je tych wartości. Przecież wybiórczość pamięci na tym właśnie polega, że wspomnienia mają zindywidualizowany charakter choćby nie wiadomo jak zuniformizowana była w przeszłości konsumpcja d ó b r kultury. Kulturę masową deprecjonowano głównie za jej... �masowość właśnie. Ale przypominanie przeszłości nie ma maso­ wego charakteru. Warto w t y m miejscu zacytować dłuższy fragment z O szczęściu Władysława Tatarkiewicza: „Nic nie jest pewniejsze od udziału p r z e s z ł o ś c i człowieka w jego szczęściu i nieszczęściu. Pamięć tego, co było, idzie za n i m i zapełnia część jego świadomości. Po wtóre, w przeszłości formowały się jego wyobrażenia i sądy; przeszłość uczyniła, że są pogodne czy posępne, ufne czy nieufne. I po trzecie; ufor­ mowane w przeszłości wyobrażenia i sądy stanowią 'masę apercepcyjną', wedle której człowiek ujmuje i ocenia teraźniej­ szość" (Tatarkiewicz, 1979:244). Jest niewątpliwą zasługą świadomości postmodernistycznej, cokolwiek sam termin „ p o s t m o d e r n i z m " miałby oznaczać, iż zaciera ona z upodobaniem granice pomiędzy starannie wy­ znaczanymi przez modernizm rodzajami sztuki. Modernistycz­ ne jej continuum rozciągało się pomiędzy sztuką elitarną, czyli Sztuką po prostu, a kiczem. I m elitarność dzieła gwarantowana była przez twórcę w większym stopniu, tym bardziej zasługiwało ono na to miano. Sztuka „przemysłowa" wzbudzała co najmniej nieufność jeśli nie estetyczną odrazę. Ten swoisty sposób aksjologicznego klasyfikowania uniwersum artystyczno-estetycznego wiązał się w pewien sposób z stratyfikacjami klasowymi i społeczną hierarchią. Postmodernizm uderza w te utrwalone zasady z pełną świadomością tego faktu; p o d w a ż a t y m samym pozycję samych twórców. Zdaje się zachęcać odbiorców, by traktowali Sztukę z t a k ą samą nieufnością, jak modernistyczni twórcy traktowali masowego odbiorcę sztuki konfekcyjnej. Tak n a p r a w d ę sztuka jest przede wszystkim zabawą z konwencjami, gustami, ale także zabawą z naszą pamięcią. Stąd wywoływanie hasła nostalgii jako klasycznej deformacji przeszłości. Jest to wszelako deformacja inspirująca, gdyż stanowiąca źródło uświadomienia sobie przygodności (contingency) naszego byto­ wania, widzenia bliźnich, interpretowania dziedzictwa, wyzna­ czania rzekomo absolutnych wartości i ideałów. Posmodernistyczne hasło zrównania statusu sztuki wysokiej i niskiej jest w efekcie głosem „ n a rzecz" tej drugiej; jest dowartościowaniem wielostylowości i powtórzeń, ale r ó w n o ­ czesnym wskazaniem, że nie ma od niej ucieczki. M i l a n Kundera sarkastycznie zanotował: „Schónberg zmarł, Ellington zmarł, ale gitara jest wieczna. Stereotypowa harmonia, wytarta melo­ dia i rytm, tym wyraźniejszy, i m bardziej monotonny, oto co zostało z muzyki, oto jej wieczność. W tych prostych kombinac­ jach nut wszyscy m o g ą się zjednoczyć; przecież to samo byt krzyczy w nich swe radosne: 'Ja tu jestem!' Ż a d n a zgoda nie jest głośniejsza i bardziej jednomyślna niż prosta zgoda na byt. Pod tym względem porozumiewają się Arabowie z Żydami i Czesi z Rosjanami. Ciała poruszają się w takt dźwięków, pijane świadomością, że istnieją. Dlatego żadna kompozycja Beethovena nie była przeżywana z większą, zbiorową ekstazą jak rytmicznie powtarzające się uderzenia w struny gitar (Kundera, 1993:183). Kundera obwieszcza koniec „historii muzyki", Fukuyama pisał o „ k o ń c u historii", „koniec filozofii" wieszczą sa­ mi postmoderniści. Kultura popularna trzyma się jednak krzep­ ko i nie znać na niej s y m p t o m ó w schyłku. Źródłem j ą wzmacBI BLIO Burszta W. J . , Piątkowski K . w druku O czym opowiada antropologiczna opowieść. Instytut Kultury, Warszawa Gitarzysta nastroju 1993 Z Patem Metheny rozmawia Maciej Chmiel, „Gazeta Magazyn" nr 13, 28 maja Jameson F . 1983 Postmodernism and Consumer Society, (w:) The Anti-Aesthetic Essays on Postmodern Culture, H . Foster (ed.), Washington, ss. 111-125 Kultura wsi 1930 Biuletyn X I I I konferencji oświatowej poświęconej zagadnieniu kultury wiejskiej w Polsce (tam wypowiedź Franciszka Bujaka) Kundera M . 1993 Księga śmiechu i zapomnienia, przel. Piotr Godlewski i Andrzej Jagodziński, Warszawa niającym staje się niewątpliwie czas wywołujący wrażenie wszechobecności symbolicznych Kunderowskich gitar. D l a dzi­ siejszej generacji ludzi młodych kultura popularna, muzyka rockowa były od zawsze. Jako antropologowie wiemy, iż nie jest to prawda, ale gdy słucham Close to the edge grupy Yes mam poważne wątpliwości. Strefy mojej nostaligicznej pamięci pod­ powiadają coś zupełnie przeciwnego. Deformacja bywa jednak sprzymierzeńcem szczęścia. POSTSCRIPTUM Najbardziej nostalgicznym twórcą współczesnego rocka wy­ daje się być Roger Waters. Jego kolejne płyty po odejściu z Pink Floyd w swej warstwie słownej (niezwykle rozbudowanej) są nieustannym przypominaniem czasów młodości, wartości kul­ tury lat sześćdziesiątych. Watersowi w dzisiejszym świecie nie podoba się właściwie nic, przywołuje więc swój osobisty mit szczęścia i przeciwstawia kulturze lat dziewięćdziesiątych, k t ó r a „zabawi się na śmierć". Oto p r ó b k a charakterystycznej poetyki Watersa z piosenki Amused To Death z ostatniej płyty pod takim samym tytułem: Doctor Doctor what is wrong with me This supermarket life is getting long What is the heart life o f a colour TV What is the shelf life of a teenage queen Ooh western woman Och western girl News hound sniffs the air When Jessica Hahn goes down He latches on to that symbol Of detachment Attracted by the peeling away of feeling The celebrity of the abused shell the belle (...) Our last hurrah And when they found our shadows Grouped around the TV sets They ran down every lead They repeated every test They checked out all the data on their lists And then the alien anthropologists Admitted they were still perplexed But on eliminating every other reason For our sad demise They logged the only explanation left This species has amused itself to death No tears to cry No feelings left This species has amused itself to death Amused itself to death. W świecie obfitości wszelkich d ó b r zanika rzecz najważniejsza - uczucie. Tego świata nie uratują także antropologowie, ludzie zabawią się na śmierć. Waters nie ma złudzeń, że jego świat powróci. RAFIA Kutrzeba-Pojnarowa A. 1985 Wieś i jej kultura w społecznej świadomości (o rewaloryzację kultury ludowej), (w:) Kultura wsi - kryzys wartości?, praca zbiorowa pod redakcją naukową Jerzego Damrosza, Warszawa Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość. 1976 redaktor tomu: Jadwiga Klimaszewska, Wroclaw - Warszawa - Kraków - Gdańsk Sapir E. 1978 Moda, (w.) Kultura, język, osobowość. Wybrane eseje, przeł. Barbara Stanosz i Roman Zimand, Warszawa, ss. 236-248 Stomma L. 1991 1:0 czyli ludzie jak bogowie, „Polska Sztuka Ludowa" 3-4, ss. 141-142 Szromba-Rysowa Z. 1989 Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w Dzierżyslawicach kolo Głogówka, „Etnografia Polska" X X X I I I zeszyt 2, ss. 65-80. Tatarkiewicz W. 1979 O szczęściu, Warszawa 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8e2828033cc7dbee8c9925e7b6ec113.pdf 0e6d4e1b4a7baf620ba896fba297ac8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4670 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4338 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.62-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY Jacek O l ę d z k i POLAND • OF — REGIONS OF FOLK ART I N The author criticises the attempts made so far to régionalise folk art in Poland. In view of the inadequa­ cies of monographic studies these attempts are bound to be oversimplified. In other European states large folk groups were prominently evident, which was reflected in administrative structures. In Poland, on the other hand, these groups function at the lowest level by a sense of belonging to a certain collective community. Interest in folk art at the beginning of the 20th cen­ tury followed such ideologies as pan-Slavism, pan-Celtism or pan-Germanism. After the First World War thii was accompanied by tendencies to strengthen the polit­ ical and economic role of the regions in order to em­ phasise their native values. In view of the specific polit­ ical situation of Poland in the 19th century, regional tendencies were strong here and helped the people to bear the rule of the partitioning powers. A t that time too the cohesion of some groups — for instance, the peo­ ple of the Kurpie, Mazurian and highland regions — was strengthened and a separate trend in art emerged which went hand in hand with a growth of their social cohesion. A r t played an important part in this situation. These groups emerged as separate units of the large collective communities formed in the Middle Ages. These communities did not have an isolated position in the 19th century. They were for the groups then emerging as separate units a source of traditions, beyond which they went. They were certain local traditions — of the courts, the plebians or urban traditions. And above all the traditions of centres of Christian culture which was an expression of the official art and ideology. The author critically discusses the important attempt made at régionalisation of folk art by Józef Grabowski. He discusses, giving sculpture as an example, the crite­ rion of the intensity of the occurrance of certain kinds of creative work in a given locality. An accurate histori­ cal study is essential to point to the reasons for the un­ even development of folk art all over the country. A t ­ tempts to find the sources of this in the inborn predis­ positions of a group are doomed to failure. Also evalua­ tions of the sort which say we are dealing with an ideal example of folk art — and with „imperfect" executions according to this pattern — are false ones. As long as we do not have a full range of mono­ graphic works, it is too early to make generalisations on the subject of the reasons for the differences and the regional features of folk art. I t is essential to take this group of features together with: 1) recent history, 2) cul­ tural ballast, 3) attitudes to tradition, 4) the dynamism of the development of various peasant groups. Present activities have brought out completely new values in the culture of provincial centres, independent of local traditions. This is leading to a sudden breaking up of local structures in favour of national values. In this situation régionalisation of folk aft and geography of form is no longer so important. Attention should be concentrated on the problems of the changes in the func­ tions of folk art and the way it is evaluated by the folk artist and the buyer of his products. R y s z a r d K u k i e r — PRODUCTION AND ORNA­ MENTATION OF BUTTER MOULDS I N THE BYTÔW REGION The tradition of making butter moulds has lasted till this day in the Kashubian Bytôw region. In the past 62 P E 3 K ) M E ARTICLES it was associated with local customs; it was also con­ ditioned by the environment, as the abundance of forests were conducive to various kinds of woodwork, carpentry and coopery. The butter moulds were in various shapes: square, oblong, oval and round. Rollers made of wood for orna­ menting large pieces of butter were also made. The best wood was oak, then came beech, plum and pear wood. Moulds made of softer woods — ash or poplar — lasted as long as twenty years. The size of the mould was from quarter of a pound to two-pounds, depending on the wealth of the farmer. The ornamentation of butter moulds was varied. There were: 1) sprays of lilac or of sorb-tree sprigs with flowers or berries, somtimes with a bird motif, 2) animals, mostly lambs (in Catholic communities), eagles (in Protestant communities) or cows, 3) geometrical motifs, particularly vertical grooving of the sides, 4) inscriptions, mostly in German. The production and use of butter moulds was very widespread among the native people of medium wealth and among artisans. I t was characteristic that the mak­ ing of moulds, the kind of ornamentation and the use of the moulds was undertaken by the German colonists. The author discusses literature on the subject and the views of the Kashubians connected with the produc­ tion and ways of preserving butter moulds. Jan G ó r a k BUG — DUTCH HOUSES ON THE RIVER Dutch settlement in Poland can be traced back to the first half of the 16th century. I t occurred all over the country, up to the River Dniepr. In Lublin Voivodship settlement of the Dutch type embraces 18 physio­ graphic objects (fig 1). In the village of Mościce Dolne, founded on the right bank of the River Bug in 1564, out of the hundred or so farms, eight are built in the Dutch style. A l l of these buildings have a characteristic layout (fig. 7—9); most of them are situated with the gable facing the street. A significant element of the building is the upper part of the chimney. The chimney, in the form of a four-sided pyramid with the top cut off is made of pine logs 38 mm thick (fig. 18). The top is finished with a cornice. The sides of the chimney are not plastered either inside or outside. The chimney stands in the corridor on a brick base in which there is an oven for baking bread. The flues from the kitchen and heating stove go into the chimney in the attic. This type of chimney is quite unique, as in Mościce Dolne and the whole voivodship column type bricked chimneys pre­ dominate. The difficulties in establishing Dutch settlement are connected, among others, with German colonisation which in methods of cultivation, occupations and in building became simiar to the Dutch. German research­ ers also sometimes identify Dutch settlement (Hollander) with German settlement in clearings (Haulander). The kind of settlement in Mościce Dolne was of the Haulan­ der type — with the preservation of the privileges of the old Dutch settlement. The present inhabitants of Mościce Dolne consider themselves Dutch, although they are not. They understand this as the name of their oc­ cupation. This occupation, like the former one of the Dutch settlers, is carrying out seasonal earth works, sometimes in quite distant districts. Jan Gorak's study apart from bringing an accurate description of the houses, also has a comprehensive se­ lection of bibliographic material. �Jan S e t k o w i c z — SHEPHERDS' "MOSORY" THE BESKID MOUNTAINS IN „Mosory" are vessels self-produced toy the sheep farmers for use when the flocks of sheep are put out to graze under the care of a shepherd. They are made by gouging out tree trunks that have rotted in the centre. They are used as scoops, kneading troughs, milk con­ tainers and for keeping grain. The tradition of making vessels of this type has been kept up in Cieszyn Silesia. The author of the arti­ cle describes the technique of making these vessels and the conditions favouring the kind of tree trunks used to produce them. A r m a n d V e t u l a n i — WOJCIECH HIS INTEREST IN FOLKLORE GERSON AND The article discusses the work of one of the most active representatives of the national trend in painting in the second half of the 19th century, namely W. Ger- son. During his planned tours of the country he collect­ ed a vast amount of ethnographic material, above all, in the form of drawings, but also texts and objects 01 folk art. In 1855 he issued a colour lithography publica­ tion „Gostumes of the Polish People'. Many of his pain­ tings show scenes of customs and manners with folklore as their subject. Gerson's interests also extended to folk handicrafts based on folk decorative motifs. His person­ ality is associated most closely with the Podhale region. J a n M i n o r s k i — THE SCULPTURES OF WINCEN­ TY ZUBIELEWICZ The author writes about a sculptor who while stay­ ing in Międzygórze, Kłodzko district, made some ar­ tistic compositions and placed them in the open air among trees and greenery. In his sculptures he took advantage of the natural shape and properties of the wood he used, which was found in the forest. Only in a few cases does he supplement this material with in­ dustrially produced material. PE3K3ME O j i e i i j 3 K H — PErMOHbl HAPO/IHOrO MCKYCCTBA B nOJlbLUE HiieK ABTOP KpMTMHeCKH p a C C M a T p M B a e T npOBOJJ,MBHIHeCH flO eux n o p nonfaiTKii perMOHajiM3auMM BbicTynaiomMX b nojibiue HBjieHHM HapoflHoro MCKyccTBa. B B M f l y H e f l o CTaTOHHOCTH MOHorpadJMHecKMX nocjieflOBaHíiü mx npw- xoflMTca noHCBOJie ynpomaTb. B Hanajie X X b. M H r e p e c k HapoflHOMy MCKyccTBy 6 w j i cpoflHM T a K H M M f l e o j i o r n H e c K M M TeHeHMHM K a K n a H C J i a BM3M, n a H K e j i b T M 3 M , n a H r e p M a H H 3 M . n o c j i e n e p B o i ł mmpOBOM BOMHbl WHTepeC 3TOT 6 b U I C B H 3 a H c o crpeaiJiemieM y K p e n n T b nojiMTMnecKyio m SKOHOMMHecKyio pojib p e r n o HOB, C Heo6xOflHMOCTbK> n O f l H e p K H y T b OTeHeCTBeHHbie u e H HOCTM. B CBH3M C OCOOeHHblM nOJIMTMHeCKMM nOJIOJKeHWeM nojibiim b X I X b., perwoHajitHbie reHfleHipM 6bijra y Hac m noMorajiM r r p o c y m e c T B O B a T b bo bpcmh MMeHHO y c M J i M j i a c b c n j i o n e H H O C T b h c k o T o p b r x r p y n n , — H a n p w M . K y p n e B , M a 3 y p , r o p i r e B , —• y KOTopbix, Hapnjxy c p a c T y m e ń o 6 m e c T B e H H O i i c n j i o H e H HOCTbK), onpeflejiHJiMCb cBoeo6pa3HMe xyflOJKecTBeHHbie TeneBUH. B t 3 k m x y c j i O B M H x M C K y c c T B o M o n o j i H H J i o o n e H b o n e H b cMjibHbi n o K a H e T n o n H o r o c o c T a B a MOHorpadpMii rpopMyjiMpoB a H M e Ot>o6meHMU OTHOCMTejIbHO npMHMH, BbI3brBaK>mHX pa3JiMH:MH m p e n i o H a j i b H b i e o c o ô e H H O C T M n a p o f l H o r o M C K y c CTBa, HBJiaeTCH npexcfleBpeMenHbiM. HeoóxoflMMo yBH3aTb C O B O K y n H O C T b 3TMX HBJieHMM c : 1) HOBeMiueiî M C T o p u e f i , 2) oôiitmm KyjibTypHbiM flocTOHHwe^, 3) OTHonieroieM K Tpa^Hrj;JIM, 4) flHHaMMKOH pa3BMTMH KpeCTbHHCKMX rpynn. npoBOflMMan b HacTOHm.ee BpeMH p a ô o T a c n o c o ô c T B y e T B03HMKHOBeHMK) C O B e p i I i e H H O H O B b l X I i e H H O C T e Ü B K y J I b T y p e n p O B M H i ; M a j I b H b I X L ( e H T p O B He3aBMCMMO OT MeCTHOÍÍ T p a A r a i M M . O t o BjieneT 3a co5oü B H e o a n H b i M pacnafl MecTHbix c r p y K T y p b aonb3y oóiueHaiíMOHaflbHbix i r e H H O C T e i i . n p M T a K O M nojioHceHMii B e u i e i ł , hm p e r a o H a j i H 3 a u . M H n a p o f l H o r o M C K y c c T B a hm r e o r p a d p M H dpopM H e MMeeT c y n i e C T B e H H o r o aHaneHMH. C j i e f l y e T cocpeflOTO^iMTb B e e b h m MaHMe H a n p o S j i e M a x , K a c a i o m M x c n M3MeH6HMH dpyHKr;Mił HapoflHoro MCKyccTBa, a T a K s c e Ha bochphhtmh tbopl;ob pa3flejiOB. Tor^a m noTpeoMTejien. BaaiHyro pojib. Pbiuiapfl K y K e p — Bbl^EJIKA H yKPAIHEHME TPAAMHHOHHblX * O P M «JIH MACJIA B BblTOBCKOM PAHOHE P a c c M a T p M B a e M b i e a B T o p o M r p y n n b i B b i ^ e j i M j u i c b M3 60jiee K p y n H w x ooiuecTBeHHbix r p y n n , ccpopMMpoBaBiiiMxcH eme b cpe^Hwe Beita. Otm r p y n n b i He 3aHHjiM b X I X b. OTflejibHwx nawwjwi. Rnn ooocooflMBaroiirMXCH rorfla r p y n n ohm c T a j i M m c t o h h m k o m TpaffiMruiM, KOTOpbie ohm pa3BHBaJiw. Oto 6bijiM TpaffMUMM onpeflejieHHo MecTHoro xapaKTepa —• flsopHHCKMe, njieSeftcKHe jim6o ropoflCKMe. KyjibBbipajKeHweM ocbu- upexc^e Bcero TpaflMUMw ueHTpoB xpucTMaHCKoii Typbi, HBjiHBineiicH b t o ace BpeMH UHajibHoro MCKyccTBa u nfleojiornM. A b t o p KpMTMHecKM paccMaTpMBaer cepbe3Hyio paôoTy KtoedDa rpa6oBCKoro, n b i r a r o u i e r o c n n p o s e c T M p e r a o n a maaujiio n o j i b C K o r o HapoflHoro M C K y c c T B a . OnwpaHCb Ha C K y j i b n r y p H b i e npoM3BefleHMH, oh c r a p a e T C H n a ü T H K p w TepMM flJiH o 6 o 3 H a H e H M H , K a K n a c T o B b i c T y n a i O T x a p a K T e p H b i e #JIH flaHHOK MeCTHOCTM BMflbl TBOpHeCTBa. C 3T0M irejibK) HeoôxoflMMo flerajibHo M3yHMTb M C T o p M H e c K w e yCJIOBMH, HTOObl B W H C H M T b npMHMHbl H e p a B H O M C p H O r O pa3BMTHH p a s j i H ^ H b i x BHflOB H a p o f l H o r o M C K y C C T B a H a TeppHTOpMM C T p a H b l . H o n b l T K M HaMTM MCTOHHMK STOPO HBjieHMH bo B p o x c f l e H H O M n p e j r p a e n o j i o j K e H M M t o m hjim mhom r p y n n b i 3 a p a H e e o'openeHbi n a Heyflany. EbiJio 6bi TaKHce H e n p a B M j i b H b i M flasaTb o i i e H K M , w c x o f l H M3 n p e f l n o c b i j i K M , HTO MMeeTCH M f l e a j i b H b i ü o 6 p a 3 e i r H a p o f l H o r o MCKyccTBa w „ H e c o B e p u i e H H b i e " wcnojmeHHfl. B BbiTOBCKMX Kauiy6ax flo e u x n o p coxpaHMjiacb TpaflMUMH BbwejiKM cbopM flua M a c j i a . B npeJKHee BpeMH OHa B H 3 a j i a C b C MeCTHbIMM OÓblHaHMM, a T a K J K e C MeCTHbIMM yCJIOBMHMM, T a K - > K a K BBMfty oSmJIMH JieCOB JKMTejIM n j I O T HMMajIM, CTOJIHpHMHajIM, ©OHflapMJIM. 3>opMbi fljiH M a c j i a flenajiMCb p a 3 H b i e : K B ą u p a r H b i e , n p n MoyrojibHwe, O B a j i b H b i e , K p y r j i b i e , M s r o T O B j i H J i M C b T a K a c e flepeBHHHbie c k s j i k m fl^H y K p a m e H H H S o j i b i H M x n o B e p x HOCTeM M a c j i a . C a M b i M j i y n m M M M a T e p n a j i O M fljin dpopM CHMTajiMCb fly6, 3aT©M 6yK, c j i M B a m rpyrna. I I p o i H O C T b obopM M3 MeHee TBepfloro ^epeBa, 6epe3bi m Tonojia, SbiJia paccHMTaHa J i e T Ha 20. < ï > o p M b i M3roroBjiHjiMCb oÓTbeiioM HeTBeprb-flBa dpyma, b 3aBMCMMOCTM o t saacwTOHHOCTM xo3HeB. P a 3 H O 0 O p a 3 H b i M M QbijiM y K p a m e H M H o>opM, a MMeHHo ; 1) B e T K M CMpeHM mjim pHÔMHbi b i^Bery JIMÔO y B e m a H H b i e n j i o ^ a M M , M H o r ^ a c i i t h h l m m motmbom, 2) hcmB O T H b i e , name a c e r o S a p a u i e K (b KaTOJiMHecKOM c p e f l e ) , o p e j i (y npoTecTaHTOB) jim5o KopoBa, 3) reoMerpMnecKMe MOTMBbI, B O0O6eHH0CTM ropM30HTajIbHOe pMcJuieHMe 6 o k o B b i x C T e H O K , 4) HaflnMCM, name B c e r o ma HeMei^KOM H 3 b r K e . 4>opMbi fljiH M a c j i a n o B c e M e c T H o M3roTOBJiHJiMCb m y n o TpeCjiHjiiMCb c p e f l H e 3 a s c M T 0 H H b i M m oaTpar^KMM H a c e j i e H M e M I I o j i b L U M . X a p a K T e p H O , h t o k M3roTOBJieHMio, y K p a m e H M K ) m y n o T p e ô J i e H M K ) r p o p M ^ j i h M a c j i a n p M C T y n M j i M HeMeirKMe KOJIOHMCTbl. 63 �flbi A b t o - p CTaTŁM npMBOflMT j i H T e p a T y p y n p e f l M e T a m b 3 w i h K a m y ö o B n o Borrpocy w3roTOBjieHjia m c n o c o ô O B c o - xpaHeHMH cpopM fljiH Macjia. H h r y p a k — rOJIJIAHÄCKME ÄOMA H A E E P E r A X ByrA TojinaHflCKiie a o M a b nojibine flaTupyioTca n e p B o i ł n o jioBMHoü X V I b. m BCTpe^aioTCH no Bcefi cTpaHe BnjioTb AO ^ H o n p a . B JIk>5jimhckom B o e B O f l C T B e n o c e j i e H M a r o j i j i a H f l C K o r o rana o x B a T b i B a i o T , k s k Ha^o n o j i a r a ' T b , 18 o p n 3 M o r p a c p i i H e c K M x oö'beKTOB ( h j i j i . 1). B flepesHe M o c u M i r e JI,0JibHe, n o c T p o e H H O i i b 1564 r. H a n p a B O M ô e p e r y Byra u HacHMTbiBaioiiTeíí o k . 100flBopoB,M M e e T c a 8 3acTpoeK r o J i ^ a H f l O K o r o T u n a . Bee ohm o T j i p r a a i o T c a x a p a K T e p H O ü n j i a H M p o B K O í i ( u j i j i . 7—9); ôonbiiiMHCTBo M3 HMX p a c n o j i O H í e H O cpacaflOM H a y j i n u y . X a p a K T e p H b i M 3Jie¡MeHTOM 3TMX n O C T p o e K H B J I H e T C a B e p X H H H H a C T b flblMOBOÜ T p y 6bl. B b m O J I H e H H a a H 3 COCHOBblX flOCOK TOJIIIIMHOM 38 MM ( h j i j i . 18) Tpy6a MMeeT cpopMy i r a p a M M f l b i , o c h o b o m k o t o poü aBjiaerca KBa^paT. BepxHaa nacTb 3 a K 0 H H O H a KapHM30M. CTeHbl Tpy6bl He OUITyKaTypeHbl HH M3BHe, HM B H y T p H . TpySa « a x o ^ H T c a b c e n a x H a k h p i i r h h o m ( p y H aaMeHTe, B H y T p n KOToporo coopyaceHa x j i e ô H a a nenb. ¿ m M o x o f l b i M3 K y x H M m H a r p e B a T e j i b H o í í n e n n BÙRYT bTpyö y na H e p f l a K e . Taxofi T u n T p y ß b i H B J i a e T c a y K W K a j i b H b i M m6o b MociTML(ax AojibHbix m b o BceM BoeaoflCTBe n p e oôjiaflaeT flbiMOBaa TpySa b BM^e K w p n n H H O ü k o j i o h h w . TpyflHOCTM CBa3aHbI, no onpeflejieHHio B HaCTHOCTW, rojiJiaHflCKMx C HeMer;KOÜ nocejienníí KOJIOHM3aU,WeÜ T a K KaK npaBa, BbmojiHaeMbie npodpeccuM m b h a erpoHTejibC T B a 3TMX n o c e j i e H M M o n e H b c x o j k m . HeMeiiKiie MCCJiefloBaTejiM T a i o K e HeoflHOKpaTHo orojKflecTBjiaioT rojiJiaHflC K w e n o c e j i e H w a (Hollander) c H e M e r r K H M H H a K o p n ë B K a x (Hauländer). n o c e j i e H M a b MocuHnax npMHafljiesîaT K T u n y „Hauländer" c c o x p a H e H M e M r r p n B M J i e n i M c T a p w x rojijiaHÄOKux nocejieHMü. TenepeuiHne HCHTejiw Moclçmii ííojibHbix c^MTaiOT ce6a ,,rojiJiaH,zm;aMii", x o T a u H e a B j i a i O T c a HMH. Ho iix noHaraflM 3 t o Ha3BaHne Bbinojmaemoü n p o d p e c o M H . Ohm, K a K m n p e j K H J i e n o c e j i e H U b i , B t i nojiHHiOT c e s o H H b i e ß o p o j K H b i e p a ö o T b i , mhoü p a 3 b o t najieHHbix n o B a r a x . CTarba TypaKa coflepjKMT, KpoMe noflpoSHoro onwcaHMa nocTpoeK, TaKJKe o6rrinpHŁiM 6n6jiMorpacpMHeeKMii jiaTepwaji. Hh — C e T K O B M H nACTyillbM „MOCOPbl" B B E C - KM^AX „ M o c o p a M M " Ha3biBaioT CBoeo6pa3Hyio flepeBaHHyw nonaôaHaMM b OBHapHax. „ M o c o p b i " BbiflajrôjiMBaioT B H y r p w nporHMBuiwx m mctjiobuimx n H e i í . Ohh BbiBaiOT pa3JinHHbix pa3MepoB m c j i y j K a T b K a n e c T B e H e p n a K O B , K B a u i H e i i , n o c y f l b i fljia M O J i o K a u 3epHa. cysy» ynoTpeßjiaeMyio T p a f l I I L ( M H B b l f l e j I K M „MOCOpOB" I I O C e Ü fleHb JKMBa B HeUTHHCKOM CMJieSHH. A ß T O p CTaTbM o n w c b i B a e T T e x HMKy MsroTOBjieHMa s t o í í nocyflbi m y c j i o B i i a , enocoöC T B y K ) l H M e BOSHMKHOBeHMIO „ M O C O p H b l X " n H e ü . B e i y j i H H M — MHTEPEC BOHLf,EXA TEPCOHA K HAPOÄHOtf XCMBOnilCM ApMaHfl CTaTba nocBameHa fleaTejibHOCTji Boüuexa T e p c o H a — O f l H o r o H 3 e a M b i x aKTMBHbix n p e f l C T a B M T e j i e i i H a p o f l H o r o T e n e H M a b nojibCKOÜ jkmbofimcm B T o p o ü nojioBMHW X I X b. B o B p e M a CBOMX r r p o r p a M M H b i x c r p a H C T B O B a H H Í i T e p c o H c o ö p a j i b CTpaHe ö o r a T b i i i sTHorpacpMHecKMM MaTepwaji, n p e J K / r e B c e r o b BMfle p M c y H K O B , a T a K s t e T e K C T O B m n p e ^ M6TOB HapoflHoro TBopnecTBa. B 1855 r. T e p c o H M3flaji b B a p u i a B e u B e T H b i e J i M T o r p a d j M M : „no^bCKMe Hapo^Hbie KocTiOMbi". B s i M B o n H C M xyflOJKHMKa n a c T o BCTpenaroTc a a c a H p o B b i e c i r e H M c H a p o A H o i i TeMaraKoii. r e p c o H m h TepeccBajica T a K J K e xyflOHcecTBeHHbiM peMec^oM, koto- poe nOJIb30BaJIOCb JlM^iHOCTb perMOHOM. a h HapOflHbIMMfleKOpaTMBHblMMMOTMBaMM. TecHo CBa3aHa c noflrajibCKMM TepcoHa M M H o p c K M — CKyjiBnTOP b m h h e h t b i 3 y - BEJIEBMH A b t o p nwuieT o cKyjibnTope, r y j K y Kjiofl3Koro paiiOHa. npojKMBaBuieM b MeHfl3bi- B M H i r e H T b i 3 y 5 e j i e B M H M c n o j i b 3 0 B a j i fljia c b o h x k o m i i o 3hu¡míí c B o e o 5 p a 3 M e cpopM m e c T e c T B e H H y r o c p a K T y p y « e p e ß a . y n o T p e ö J i a a o ö b i i h o MaTepnaji, HaüfleHHbiií b Jiecy, 3 y 6 e j i e B M H jimuib iwape^Ka n p w o e r a j i k npoMbirujieHHbiM MaTepwajiaM. Cboh p a ö o T b i x y ^ o j K H H K noMeuiaji H a o t K p b i r o M B 0 3 f l y x e , cpeflM flepeBbeB n 3ejieHM. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe, Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma nabywać można regularnie jedynie w prenu­ meracie. WARUNKI PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę na kraj dla czytelników indywidualnych przyjmują urzędy pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni mogą dokonywać wpłat również na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Towarowa 28. Wszystkie instytucje państwowe i społeczne mogą zamawiać prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, ul. Wronia 23, za pośrednictwem PKO Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można nabywać w Punk­ cie Wysyłkowym Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na zamówienie za zaliczeniem poczto­ wym. Konto PKO Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN posiada Ośrodek Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Wrocław, 1971. Oddział w Warszawie. Nakład: 1530 + 120 egz. Objętość: 9,40 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: rotogr. III kl., 120-gram., Al. Karton: Kred., III W., 220-gram., BI. Oddano do składania 20 XII 1970. Podpisano do druku we wrześniu 1971. Wydrukowano' we wrześniu 1971. Cena: 18,- zł Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 934/70. U-107. ul. Podchorążych 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a50a7c4c6b945a9afe629524777be27.pdf 59b0431e08a8ab64179761721639d533 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3459 Title A name given to the resource Historia idei i etnologia w obrębie struktury znaku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.75-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia idei i etnologia w obrębie struktury znaku Marcin Brocki Historia idei w swoim penetrowaniu rozłamów i nieciągło­ ści w skorupie „nieuchronnych procesów historycznych i kul­ turowych", zbliża się do etnologii na wiele sposobów. Nie pragnę w tym miejscu odtworzyć (nie byłbym w ogóle w stanie) wszystkich wątków zaproponowanej przez Foucaulta „historii idei", lecz skupię się na fundamentalnym dla myśli Foucaulta poziomie, który jest styczny z obecnymi od początku w etnologii zasadniczymi obszarami jej zaintereso­ wań. Pokażę, że z tej styczności wynikają dla etnologii nowe możliwości kształtowania i poszerzania dotychczasowego pola zainteresowań, bez uciekania się do radykalnego ze­ rwania z przeszłością. 1 Foucault poszukuje nieuświadomionych form myślenia (episteme), a priori epistemologicznych, określających po­ znawczą przestrzeń danejkultury.Wtymsensiejegopracajest zbieżna z podstawową dyrektywą antropologii strukturalnej rekonstrukcji nieuświadomionych, podstawowych modeli po­ znania. Wykracza on jednak poza tę dyrektywę konfrontując to, co „bezwiednie stosowane czy nieświadomie zakładane, z prowadzoną explicite argumentacją" (Nycz 1995, s. 40). Tym, co interesuje go szczególnie jest przepaść epistemologiczna jaką odnalazł między renesansem a wiekiem klasycz­ nym. Jest to bariera w sposobie myślenia, między przed i pokartezjańskim paradygmatem nauki, opartym na okreś­ lonej zasadzie logicznej, której struktura stalą się już wcześ­ niej przedmiotem zainteresowań etnologów. Chodzi o mo­ ment przejścia (a tym samym o rekonstrukcję struktury zasad logiki myślenia) od myślenia przednaukowego (struktura analogiczna do „myśli nieoswojonej") do myślenia nauko­ wego, a w szczególności o zmianę w strukturze znaku. Już wcześniej Lévi-Strauss opisał mechanizmy myślenia w ob­ rębie tego pierwszego porządku, natomiast Foucault pokazał, że choć między oboma porządkami istnieje absolutna prze­ paść, to bezustannie przeplatają się ze sobą, tzn. dyskurs późniejszy (naukowy) nie wyeliminował wcześniejszego, lecz go zmarginalizował i ukrył. Etnologia od początku obecna jest w obrębie struktury binarnej, ze struktury podobieństwa czyniąc przedmiot swoich zainteresowań. Skoro więc obie struktury się przeplatają, etnologia nie musi zrywać z tradycją dyscypliny, aby przesunąć punkt ciężkości zainteresowań. Jest to główny wkład historii idei do etnologii współczesnej - dało jej to podstawy do działania poza dotychczasowym wąskim paradygmatem opisywania obcości kultur „dzikich" - „ple­ miennych" czy „ludowych". Derrida wskazał na pewne założenia i sprzeczności zawarte w drobnej naturze znaku, na jakim wspiera się cała niemal antropologia, zarówno we właściwych jej strategiach retorycz­ nych, jak i leżących u jej podstaw założeniach. Strukturalizm świadomie uczynił ze znaku binarnego narzędzie i wewnętrz­ ny składnik wiedzy. Sama koncepcja znaku binarnego po­ zwala strukturaliście (antropologowi w ogóle) na „spojrzenie z oddali", na ugruntowaną pozycję na zewnątrz przedmiotu badań, na jego obiektywizację. Gdy traci bazową koncepcję binarną, traci dystans, zatraca się różnica między MY a ONI. Powstaje pytanie: czy wobec tego kryzys reprezentacji ma być końcem etnologii? Nie. Ponieważ sama różnica nie znika. Pojawia się w postaci JA JAKO INNY (patrz np.: Burszta 1992). Gdyby to różnica między MY a ONI miała być dla etnologii konstytutywna, etnologia przestałaby istnieć w mo­ mencie upadku czy przy próbie fundamentalnej krytyki binarnej koncepcji znaku. Nie dzieje się tak, ponieważ strukturalną jedność dyscyplinie zapewnia różnica sama, która jest obecna tak w klasycznym znaku binarnym, jak i w jego zdekonstruowanej postaci.Modele znaku są z kolei metaforami, na których wspierają się wszelkie wyobrażenia, a jak od dawna dowodzą etnolo­ dzy: „metafory są silniejsze od faktów". Modele znaku są przeniesione dalej, często więc krytyka nie docierała do źródeł określonego dyskursu, na modele języka - np. w przy­ padku podobieństwa będziemy mieli do czynienia z odpowiedniością słów i rzeczy - oraz na całość kultury. Każda krytyka obecnych wyobrażeń na temat kulturowych wizji świata, musi więc odwoływać się do owej metaforyczności modeli znaków. Każdy problem, próby jego rozwiązania, każda etnologiczna metodologia są ograniczone i określane przez stojącą za nimi koncepcję znaku i wynikające z jej przyjęcia określone wybory metody i strategii osiągania wyznaczonego celu oraz zakresu przedmiotowego badanejrzeczywistości. Dzięki całej poststrukturalistycznej humanistyce, a głów­ nie dzięki Foucault i historii idei, szczególnie w odniesieniu do historii pojęć, dekonstrukcji, możliwe stało się zaistnienie etnologii krytycznej i interpretacyjnej na spójnym gruncie tradycji dyscypliny, a niejako zewnętrznej krytyki literackiej. Dopiero to, co Foucault nazywa „przesunięciami i transfor­ macjami pojęć" pokazało, że aparat narzędziowy jakim posługują się etnolodzy ma ważność jedynie w ramach konkretnych momentów i środowisk w jakich się ukon­ stytuował i trwał oraz, że ma ważność jedynie w odniesieniu do reguł używania go. Poza tym kontekstem staje się pustym naczyniem na bezwartościowe, ad hoc tworzone typologie, jest „porządkowaniem obcych i nieregularnych faktów w zna­ jome i uporządkowane kategorie" (Geertz 1988, s. 1). Jednak bez fundamentalnej krytyki znaku binarnego nie byłoby takie 75 �rozszerzenie pola poznawczego etnologii w ogóle możliwe. Foucault, wypowiadając się na temat historii jest bliski temu co można by powiedzieć o etnologii przed przełomem strukturalistycznym (co uczynił w pierwszej części Works and Lives Geertz): „historia w swej tradycyjnej postaci starała się 'upamiętniać' zabytki przeszłości (w etnologii: 'zabytki kul­ tury ludowej/obcej" - M.B.), przekształcić je w dokumenty (co równało się ubraniu w 'znane i uporządkowane kategorie') oraz zmuszać do mówienia owe ślady, które same w sobie często nie są werbalne lub mówią w milczeniu co innego, niż zdają się mówić. Dzisiaj historia jest tym, co odsłania [...] zbiór elementów, które należy wyodrębnić, podzielić na grupy, zwaloryzować, ułożyć w związki, połączyć w całości" (Foucault 1978, s. 269-270). Chodzi o to, aby nie tylko odnieść się do wewnętrznej struktury badanych zjawisk, do ich własnych reguł opisu (interpretacji) rzeczywistości, lecz także 0 pytanie co spowodowało, że dane zjawisko-tekst kultury wygląda tak a nie inaczej, co zakłada istnienie tak a nie inaczej ukształtowanego tekstu. Oczywiście można tak jak Rorty nie zgodzić się z tym, że tekst (także tekst kultury) „już" posiada wewnętrzną spójność, jakąś daną mu od początku naturę, a mimo to nadal lektura Foucault (ponieważ nie pyta on w zasadzie o sens, o znaczenie) nie zawęża etnologicznych horyzontów poznania, lecz je poszerza oraz daje etnologom możliwość, bez opuszczania etnologii, autolektury, co zamie­ rzam w dalszej części artykułu wykazać. Przejście od interpretacji martwych zjawisk - zamkniętych w niezależnych od podmiotu formach pojęciowych języka (tj. np. totemizm, małżeństwo czy tradycja), do ich wewnętrznej struktury, do pytań o ich usytuowanie w dyskursie, w jakim są używane, o zjawiska które je warunkują, do których odsyłają, czyli poprzez które uzyskują taką a nie inną waloryzację w obrębie danego dyskursu, to podstawowe zadanie jakie stawia przed historią idei Foucault, a które powoli zaczyna być realizowane przez etnologów. Warto w tym miejscu przypo­ mnieć, że poszukiwanie zgodności z sensem a nie sensualnie pojmowaną rzeczywistością jest istotą mitu, tym co zbliża aż do utożsamienia („każdy dyskurs to bricoleur") dyskurs nauki 1 dyskurs mityczny (Stomma 1986, s. 131) - zabieg czytania kultury dosłownie jest od razu jej niezrozumieniem, wręcz pominięciem. Jest to dyrektywa metodologiczna, która stała się elementem zacierania różnicy przedmiot-podmiot, naturakultura, fakt-teoria itp., a więc elementem detronizacji znaku klasycznego. Pociągnęła za sobą konieczność rewizji i relaty­ wizacji podstawowych pojęć wyjaśniających, pojęć za pomo­ cą których nauka opisywała przedmioty swoich zaintereso­ wań. Konieczność takiego zabiegu jest tym bardziej koniecz­ na, iż „nie jest trafne sformułowanie, że w ciągu dziejów zmieniają się wizje tej samej rzeczywistości. Celniej byłoby powiedzieć, że wraz z każdym z dyskursów szaleństwo (tu można podstawić, każdy inny element danego dyskursu - przyp. M . B.) jest czym innym" (Foucault 1987, s. 7). To dyskurs decyduje o tym w jaki sposób będziemy rozumieli kategorie opisu rzeczywistości, a zatem w jaki sposób tę rzeczywistość będziemy interpretowali. Stosunki władzywiedzy powodują, że podstawowe kategorie opisu (elementy danego dyskursu) są wypadkową sił i napięć pomiędzy zmiennymi, a nie stałymi relacjami łączącymi je ze światem. „Foucault przekonywująco pokazuje, że w różnych momen­ tach swoich losów ludzie odmieniali zasadnicze kategorie. 3 76 w ramach których odbywało się porządkowanie stosunków zachodzących między nimi a rzeczywistością, że odmieniali episteme, określając tym i siebie i rzeczywistość dla siebie" (Foucault 1987, s. 11). Stwierdzenie to, w etnologii obecne raczej w sposób migotliwy, ma dla naszej dyscypliny poważ­ ne konsekwencje. Lévi-Strauss zauważa, zwracając uwagę na wewnętrzny rodzaj sił kształtujących określone formy kul­ turowe, że znaczenia w myśleniu mitycznym są osiągane dzięki różnicy, lecz ta nie ustanawia się raz na zawsze, a więc i znaczenie ma raczej „chwilowy" a nie stały charakter. Jest krótką tożsamością, z której wynika kolejna różnica: „mit nigdy nie przekazuje słuchaczom ściśle zdeterminowanego znaczenia. Proponuje on siatkę, określaną wyłącznie przez wewnętrzne reguły konstrukcji. Dla uczestników kultury stanowiącej źródło mitu siatka ta nadaje sens nie samemu mitowi, lecz całej reszcie: to znaczy obrazowi świata, społeczeństwa i jego historii, której członkowie grupy mają bardziej lub mniej jasną świadomość, jak również roz­ ważaniom, narzucającym się w związku z tymi przedmiota­ mi" (Lévi-Strauss 1993, s. 242-243). Jeśli np. idzie o dyskurs wokół tradycji, to idąc za Foucault, nie należy traktować samego zjawiska jako formę stałą i niezależną od innych treści kultury, od wcześniej przyjętych bazowych założeń kultury. W szczególności nie jest niezależna od tego w jaki sposób o tradycji się mówi i pisze, ale i nie jest formą wyłącznie zmienną, pełną natomiast rozłamów, nieciągłości oraz zależności od procesów mityzacji, a więc i przemiesza­ nych porządków logiki znaku (każdy dyskurs jest wypad­ kową sił wokół i wewnątrz niego działających). Koniec z wrzucaniem do jednego wora na modłę dyluzjonistyczną zjawisk „podobnych", ze spłaszczaniem kultur do prostych i stałych relacji. Mnogość jaką wprowadza Foucault w bazo­ we pojęcia etnologii jest pierwszą prawdziwą na tym gruncie rewolucją, do dziś zresztą nie w pełni zaadoptowaną. Rewolu­ cja nie oznacza jednak zmiany totalnej, czy wręcz zupełnego oderwania od tradycji dyscypliny. Przecież to właśnie dzięki historii idei etnologia odnajdując nadal swój przedmiot w różnicy, w obcości , w innym typie myślenia, staje przed problemem zasadniczym (a co ważniejsze, w świetle propo­ zycji Foucault potrafi sobie z nim poradzić) - obszar różnic rozciągnął się poza obcość terytorium, języka, kultury - nie­ ciągłość i różnica znajdują się także wewnątrz tego właśnie języka, który przyszło etnologom krytykować, którym przy­ szło się im posługiwać, a także w samej praktyce badań terenowych. Hasło wywoławcze nowej etnologii brzmi: „etnologia jest częścią zjawisk, które opisuje". Pojęcia wy­ pracowane przez etnologów dla opisania przedmiotu ich badań, są tak samo zmienne jak sama etnologia czy historia kultur opisywanych oraz dają się zastosować do kultury własnej badacza: „aparat pojęciowy antropologii daje się zastosować do różnego typu społeczeństw i procesów. Hipo­ tezy etnologiczne nie ograniczają się więc do tzw. społe­ czeństw plemiennych" (Buchowski 1995, s. 188). „Jest to ostrzeżenie dla tych, którzy chcieliby jeszcze udawać, że odnajdują i określają definitywnie struktury: opowiadając o nich, nie tylko będziecie opowiadać zawsze o czymś innym, ale w każdym wypadku nie będziecie w stanie ich ufundować, ponieważ język, który rości sobie prawo do ich fundowania, jest tym samym językiem, którego złudzenia chciałyby zdemaskować struktury" (Eco 1996, s. 342). 4 5 �1 Przełom epistemologiczny' , który opisał Foucault w Les mots et les choses, jest jednocześnie fundamentem scalającym cały współczesny dyskurs na temat obcości, inności, ponieważ wyznacza zasadniczą nieciągłość, różnicę między my a oni, która nie jest wyłącznie strukturalną różnicą wewnątrz opisy­ wanego przez etnologów i psychologów uniwersalnego umys­ łu, lecz także różnicą zewnętrzną określającą stosunek nauki do myśli mitycznej. Etnolog nie pracuje już wyłącznie z własną sytuacją zróżnicowania na ja-nauka, on-myśl mitycz­ na, lecz zróżnicowanie rozciąga się do wewnątrz na przedmiot badań oraz własną sytuację - Ja badacza jest także zróż­ nicowane na nierozłączne „Ja-podmiot" i „Ja-przedmiot" wiedzy, Prawda, którą etnolog odkrywa nie należy już do przedmiotu, „nie jest zdeponowana w jakimkolwiek miejscu - ani w osobie analizowanej, ani w osobie analizującej, ani nawet w ich relacji: jest ona bez miejsca, nie ma formuł" (Eco 1996, s. 340). Kiedy Ja-przedmiot staje się częścią obcości i różnicy, okazuje się, że ta złożona sytuacja jest podobnie skomplikowana jak, badane do tej chwili, kultury zewnętrzne. Geertz postuluje więc, „aby widzieć siebie pośród innych jako lokalny przykład lokalnie danych form ludzkiego życia, przypadek wśród przypadków. Stąd bierze się tolerancja umysłu, bez której obiektywizm jest jedynie samozadowole­ niem, a głoszone hasła tolerancji zwykłą blagą. [...] Antyantyrelatywista Geertza jest badaczem, który - uwikłany w różnorodność kultur - widzi zarazem tożsamość świata kultury symbolicznej. Jego zadaniem nie jest zachwalanie lub potępianie konwencji, które podlegają wartościującemu oglą­ dowi, ale namysł nad podstawowym paradoksem antropologii: jednością myśli symbolicznej jako procesu i różnorodnością efektów owej myśli w postaci odmiennych czynności i obiek­ tów kulturowych. Jednak etnografia myślenia w ramach anty-antyrelatywizmu to nie tyle postawa poznawcza, ile specyficzny udział w kulturze" (cyt. za: Burszta 1995, s. 198). Etnolog uwikłany został (tzn. był, ale tym razem uwikłanie jest jego świadomym wyborem określonej postawy metodologicz­ nej) w praktyki dyskursywne („udział w kulturze"), które w złożony sposób wpływają na jego wyjaśnienia. W sprawo­ zdaniu z konferencji The making of ethnographic texts (Clifford, Marcus 1985, s. 267) Marcus i Clifford piszą, że celem zgromadzonych wystąpień było m.in. poznanie praktyk za pomocą których konstruowane były teksty etnograficzne, retoryki opisu międzykulturowego, zmiennych historycznie kontekstów władzy i wiedzy, a więc zastąpienie odległego przedmiotu, przez przedmiot-podmiot bez opuszczenia ram dyscypliny. Historia idei spowodowała, że etnolog odnalazł siebie w polu sił, w którym do tej pory starał się sytuować wyłącznie obiekt swoich zainteresowań, „wiedza antropologi­ czna nie dotyczy de facto innych, ale generowana jest przez wzajemną definicję nas i innych i stąd właściwie ma charakter autobiograficzny; jest antropologią personalną w sensie do­ chodzenia do, mylnie roszczącej sobie uprawnienia epistemologiczne samowiedzy. «Antropologia jest częścią samej sie­ bie. Każde twierdzenie dotyczące kultury jest także twier­ dzeniem o antropologii, a samowiedza dyscypliny jest w ko­ nieczny sposób związana z rozwojem antropologii wiedzy». Tak więc sąd o kulturze obcej jest zakorzeniony w odpowied­ nich przesądzeniach własnej kultury badacza i być może z tego powodu antropologia jest w sposób nieunikniony «karuzelą ctnocentryzmu»" (Burszta 1992, s. 48-49). Todorov postuluje nawet, aby porzucić samą dychotomię My - Oni, wykazując, że niejednokrotnie niejeden z Nich jest bardziej podobny do Mnie niż niejeden z Nas (Strenski 1995, s. 1). Radykalne zerwanie z klasyczną teorią znaku dc Saussure'a, z etnologią opartą o model językoznawstwa związanego ze znakiem binarnym, prowadzi, i jest to jedyna droga przeobrażeń, do najgłębszej rewizji samego przedmiotu etnologii. Etnologia poddała dyslokacji zarówno swój przedmiot, metodę jak i cel. Właściwie dopiero antropologia strukluralistyczna pozwoliła na taką rewizję, również za względu na to, że zawierała w sobie pierwiastek ją rozkładający w postaci ujawnionej sprzeczności znaku binarnego. Ogłoszona w Les mots et les choses „śmierć człowieka" odsuwa możliwości interpretacji kultury przez pryzmat do­ świadczeń jednostki, przez jej biografię (motyw tak często obecny w badaniach nad „sztuką ludową") ze względu na metodologiczną niepoprawność, czy raczej wadliwość, oraz usuwa poza nawias badań etnologicznych cały nurt psychologizujący oraz biologizujący (socjobiologia, neocwolucjonizm) , ze względu na mijanie się z celem etnologii, którym ma być wyjaśnianie kultury przez kulturę (zgodność z sen­ sem). Język i kultura, bez względu na to w jakich formach funkcjonują (podobieństwo lub dualizm), są aparatem przy­ musu i jako takie przemawiają przez człowieka (podmiot umiera), możliwe jest więc już. wyłącznie konfrontowanie ze sobą kolejnych prawd wytworzonych, a nie konfrontowanie ich z jakąś zewnętrzną rzeczywistością. Foucault uskarża się na człowieka - „istotę «zdominowaną przez pracę, życie, język», czynniki wobec niego zewnętrzne i «starsze od jego narodzin*, «walące się na niego całym swoim ciężarem i przeszywające go, jakby był tylko i wyłącznie przedmiotem». Nauki o człowieku, zajmujące się «analizą finalności», ukazują nam człowieka «zniewolonego». «uwikłanego bez wyjścia w pozytywne treści języka, pracy, życia»" (Daraki 1991, s. 287)." 7 Wracając do samej dyslokacji przedmiotu etnologii, to mógłby on zostać wskazany przez wydobycie istoty, koniecz­ nych cech tego wszystkiego czym etnologowie się zajmowali. Levi-Strauss czyni to ujawniając za zmiennym porządkiem rzeczy, porządek o wicie istotniejszy, porządek który generu­ je konstelacje znaków pojawiających się na jego powierzchni (poprzez które może być w ogóle odsłonięty) - a więc porządek struktury operującej w obrębie podobieństwa i róż­ nicy. Te z kolei Foucault sytuuje poza „społecznościami etnograficznymi". Stąd przedmiot etnologii będzie teraz określony poprzez sposób docierania do ukrytego porządku, sposób jego wydobywania, przez określony sposób refleksji nad kulturą, a nie przez typ społeczeństwa. „Wszystko jest antropologią o tyle, o ile w analizie bądź interpretacji ujawnia się właściwa antropologom postawa, która jest ze swej strony postawą warunkowego ledwie wyrażania sądu o interesują­ cym nas fragmencie rzeczywistości" (Burszta 1996, s. 146). Etnolog traci swoją demiurgiczną otoczkę: „Antropolog winien tedy wiedzieć, że jego sądy są jedynie jednymi z wiciu możliwych na ten sam lemat, ale pokazywać, że la możliwość jest logicznie i teoretycznie prawdopodobna oraz merytorycz­ nie podbudowana" (Burszta 1996, s. 146). Ludwik Stomma, przedmiot etnologii lokuje w obrębie tzw. „kultury typu zamkniętego": „Tak zarysowana definicja klasycznej «kultury elnologicznej» [...] nie ogranicza pola zainlcresowań 77 �dziedziny - nawet w jej tradycyjnym pojmowaniu - do żadnego czasu, przestrzeni ani warstwy społecznej, pozwala­ jąc odnajdywać elementy izolacji świadomościowej równie dobrze w kulturze średniowiecznego chłopa inkaskiego, co w naszych współczesnych wysoko cywilizowanych, zindustrializowanych i zurbanizowanych cywilizacjach kręgu euro­ pejskiego" (Stomma 1986, s. 146). Ujawnienie podstawowych różnic, podstawowych aporii rządzących porządkiem fenome­ nalnym kultury, ujawnienie pod pozorem oczywistości i pew­ ności jaką daje nauka, porządku myśli mitycznej, lub formacji dyskursywnych operujących w obrębie obu porządków (mity­ cznego i naukowego) - pamiętając, że etnologia jest częścią świata, który opisuje, jest tym przesuniętym przez dekonstrukcję znaku binarnego przedmiotem, już wprawdzie wcześniej zapowiadanym przez Levi-Straussa w Antropologii struk­ turalnej. Ten ostatni dokonując wewnętrznej krytyki dotych­ czasowych stanowisk teoretycznych oraz dorobku faktografi­ cznego etnologii, zmienił radykalnie status tych stanowisk i dorobku. „Poglądy te definitywnie utraciły moc obowiązy­ wania, lecz wraz z tym przestały także być „poglądami do wyznawania i głoszenia", a stały się materiałem domagającym się ponownego opracowania i będącym zarazem podstawą tego opracowania. Po pierwsze dlatego, że stanowią z góry zadany przedmiot tego opracowania, po drugie zaś dlatego, że ich określoność wyznacza sposób tego opracowania, jego cel i zasadnicze cechy poszukiwanej strategii" (Rotter 1996, s. 100). Antropologia interpretacyjna jest (lub mogłaby być) więc już tylko dalej wyprowadzoną konsekwencją immanenlnej krytyki przeprowadzonej przez Levi-Straussa. Charakterystyczne dla historii idei śledzenie przełomów mentalnych, tych momentów wiedzy, które pozwoliły na zupełną zmianę sposobów postrzegania określonej rzeczywis­ tości*, jest w gruncie rzeczy częścią wrażliwości etnologicznej, dość solidnie ukrytej na korzyść wydobywania na jaw struktur wiecznotrwałych. Wiecznotrwałość, ciągłość i nie­ rozłączna z nią zmiana, tradycja to elementy pierwszoplanowe wiedzy etnologicznej od samych początków dyscypliny: „'Ciągłość i zmiana' oznaczają dwie stale występujące w kul­ turze opozycje. [ ...jefektywne badania nad kulturą można było rozpocząć dopiero z chwilą uznania faktu zmiany" (Sokolewicz 1969, s. 33). Pierwszym krokiem Foucaull, którego etnolog przeoczyć nie może, jest więc pozbycie się pozorów ciągłości: „Najpierw trzeba dokonać pracy negatywnej: wy­ zwolić się z całej siatki pojęć, z których każde stanowi swoistą odmianę idei ciągłości. Nie mają one zapewne wyraźnej struktury pojęciowej, niemniej ich funkcja jest oczywista. Takim jest pojęcie tradycji. Dąży ono do nadania szczególne­ go statusu czasowego zespołowi zjawisk następujących po sobie i zarazem identycznych (lub przynajmniej analogicz­ nych); pozwala odtworzyć rozproszoną historię w układzie tożsamości; upoważnia do usunięcia różnicy, właściwej wsze­ lkiemu początkowi, by kazać cofać się bezustannie w nieskoń­ czonym wyznaczaniu źródła; dzięki niemu można izolować, na tle nieprzerwanego trwania, zjawiska nowe i przypisywać zasługę stworzenia ich - oryginalności, geniuszowi czy decyzjom właściwym jednostkom. Takim jest również pojęcie wpływu, dające podporę - nazbyt magiczną, by dawała się poddać dokładnej analizie - fakuiin przekazu i komunikacji. Odnosi się ono do procesu o charakterze przyczynowym (nie tworząc wszakże żadnych ścisłych rozgraniczeń ani teoretycz­ 78 nych definicji) zjawiska podobieństwa i powtórzenia; łączy za sobą ponad czasem i przestrzenią - jak gdyby działał tu jakowyś ośrodek propagacji - elementy określone jako jednostki ludzkie, dzieła, pojęcia czy teorie. Takimi są także pojęcia rozwoju i ewolucji. Pozwalają zgrupować szeregi rozproszonych zdarzeń, związać je jedną i tą samą zasadą organizacji, podporządkować wszechwładnemu modelowi życia [...], odkryć - już w punkcie początkowym - obecność czynnika spajającego i zarys przyszłej jedności, zawładnąć czasem przez stworzenie nieprzerwanie odwracalnego związ­ ku pomiędzy jakimś początkiem a jakimś kresem, które nigdy nie są dane, które wciąż się aktualizując [...] Należy podać w wątpliwość owe gotowe syntezy, owe układy przyjmowane zazwyczaj bezkrytycznie, owe związki, których zasadność uznaje się z góry. Należy wypłoszyć niejasne formy i moce, za pomocą których przyzwyczajono się łączyć z sobą ludzkie wypowiedzi, wypędzić je z mroku, w którym panują. I za­ miast pozwalać na ich spontaniczne istnienie, trzeba raczej założyć, jeśli metoda ma być prawomocna, iż w pierwszej kolejności ma się do czynienia jedynie z populacją roz­ proszonych zdarzeń" (Foucault 1977, s. 44-45). Czy społeczeństwa nie-zachodnie mają prawo do bycia polem epistemologicznych rozłamów? W Pamiętniku znale­ zionym w wannie Lem opisuje sytuację, kiedy w ręce ludzi przyszłości wpada pamiętnik zamierzchłej cywilizacji (patrz: Lem 1961). Próba rekonstrukcji sposobu życia, myślenia zaginionych/innych przypomina, często pełne uproszczeń i przekłamań, rekonstrukcje odmiennych światów mental­ nych dokonywane przez etnologów. To „spojrzenie z oddali", przez pryzmat pamiętnika, odwraca postawione pytanie: należy się raczej zastanowić co nie pozwala nam dostrzec tych rozłamów. Odpowiedź oczywiście jest wkalkulowana w kon­ strukcję struktury wiedzy, tak jak ją widzi Foucaull. Dopóki dla świata ukształtowanego wokół różnicy potrzebny jest ten INNY. Antropologia istnieje dzięki różnicy (jest w sposób nieunikniony „karuzelą etnocentryzmu"), nie tylko ją bada lecz na niej się opiera, a więc stara się za każdym razem ją podkreślać i utrwalać, badać „marginesy", „obcość", „kul­ tury pierwotne", „prymitywne" czy „ludowe". Produkuje więc niejako obcych, wytwarza różnicę. Dopóki struktura znaku, konieczna dla funkcjonowania wiedzy, nie zostanie radykalnie podważona, dotąd nie można w sposób metodolo­ gicznie poprawny i racjonalny zamazać myślenia w katego­ riach obcości, odmienności i odnoszenia jej wyłącznie ku INNYM. Foucault pokazał bowiem, że wiedza, również ta oparta na doświadczeniu, tj. etnologia, zawsze wspiera się na koncepcji znaku, a ta wyznacza możliwe obszary poznania i faktycznie kieruje klasyfikowaniem faktów. Etnografia, jak dotychczas (w większości przypadków), nie uciekła binarnej koncepcji znaku, reprezentacji, więc nie udało się jej prze­ kroczyć progu taksonomii. Świetnie pokazuje to Geertz w pierwszej części Works and Lives, a także w komentarzu do jego teoretycznego programu interpretacji antropologicznej Paul Shankman: „Od strony programowej Geertz w swej pracy próbuje odwrócić antropologię od naśladowania nauk przyrodniczych w kierunku reintegracji z humanistyką. Ge­ ertz wysunął wniosek, że nauki społeczne zajmują się raczej znaczeniem niż zachowaniem ", szukając raczej rozumienia niż przypadkowych praw, i odmawiają wyjaśnień mechanistycznych charakterystycznych dla nauk przyrodniczych na 1 �rzecz interpretacyjnych. Zachęcił swoich kolegów, aby wzięli na serio możliwości analogii i metafory, aby rozważali ludzką aktywność jako tekst a działania symboliczne jako teatr. Innymi słowy zaprosił nauki społeczne do ponownej rewizji, o ile nie porzucenia, tradycyjnych wniosków, wyobrażeń na temat istoty ich intelektualnego przedsięwzięcia" (Shankman, 1984, s. 261)". „[...] pomiędzy uczonym, który poprzez rachunek dociera do niewyobrażalnej rzeczywistości, a ogó­ łem ludności pragnącej uchwycić coś z tej rzeczywistości, której matematyczna oczywistość zaprzecza wszelkim danym bezpośredniego poznania, myślenie mityczne na powrót staje się pośrednikiem, jedynym dla fizyków sposobem porozumie­ wania się z niefizykami" (Lévi-Strauss 1994, s. 7). Foucault pozwala też w pewnym stopniu uniknąć etnologii etnologów, czytania tekstów kultury na sposób czytającego, ponieważ punkt wyjścia etnologii jest zawsze generowany poza nią. Reguły budowy wypowiedzi, tworzenia tekstów kulturowych i ich interpretacji, tworzą trzon etnologii danego momentu historycznego, i tylko w odniesieniu do tego momentu mogą być właściwie odczytywane. Etnologia etno­ logów jest treścią pustą. Jednocześnie „historia idei" odsuwa możliwość waloryzacji, odniesień do jakiejś ponadkulturowej prawdy relatywizując ją do określonej episteme i ukształ­ towanych w jej obrębie określonych formacji dyskursy wnych. Nazywając - zawłaszczamy, otaczając fragment rzeczywis­ tości wiedzą, czynimy go przedmiotem władzy. Poznanie „obcego jest jego kolonizacją, oplataniem mikrofizyką władzy - wiedzy. Poczynając od oświecenia proces kolonizacji „dzikich" obrasta w instytucje, czego zwieńczeniem są pierw­ sze XIX-wieczne katedry antropologii. Wspomagany przez taksonomizujący każdy element życia społecznego empiryzm proces zawłaszczania obcości, podporządkowywania jej rac­ jonalnemu centrum nie domaga się od przedmiotu swoich zainteresowań realnego istnienia. Wystarczy, że istnieje tak, aby europejska tożsamość została utrzymana. „Inny" może (i w rzeczywistości jest) być ideą (por. Burszta 1996, s. 48-52, s. 144-145). Dopiero moment destrukcji znaku klasycznego, a więc i odejścia od empiryzmu taksonomii, pozwoli „innemu" na wspólne zamieszkiwanie świata z „nami". Foucault pisząc o roli rodziny w „radzeniu sobie z seksualnością",zauważa, że kazirodztwo jest elementem oswajania świata obcości, jest dowodem na imperializm stosunków władzy - wiedzy, którego etnologia jest także narzędziem: „Skoro przyjmiemy, że u progu każdej kultury stoi zakaz kazirodztwa, wówczas seksualność okaże się od początku czasów umiejscowiona pod znakiem prawa i prawodastwa. Etnologia, od dawna bez wytchnienia przepracowująca teorię transkulturowego zakazu kazirodztwa, dobrze się przysłużyła nowoczesnemu urządzeniu seksualności i wytwarzanym prze­ zeń teoretycznym dyskursom" (Foucault 1995, s. 98). Upada tożsamość dyscypliny oparta na radykalnej różnicy, wywołując gwałtowne reakcje tych, którzy nie potrafią w inny sposób jej utrzymać. „Inny" musi być „Inny" - „prymityw­ ny", „barbarzyński", „ludowy". „Bez poczucia obcości, a więc bez etnocentryzmu nie ma etnografii"(Mitterand 1994, s. 192). Co więcej sama etnografia potrzebuje własnych obcych do budowania lokalnych, „naukowych" tożsamości. Np. Lévi-Strauss musi być radykalnie przeciw diachronii, radykalnie za badaniami typu „etic" i od samego początku do końca musi być strukturalistą. Chociaż teksty Lé vi-Straussa, pominąwszy jego ostatnie wypowiedzi, które często nic znajdują odniesienia we wcześniejszych tekstach, nie dają podstaw do takich sformuowań. A jednak przemoc różnicy, wymóg który pozwala na określenie własnej tożsamości w języku różnicy jest silniejszy od „faktów". Jak refren mogłyby brzmieć wciąż powtarzające się: „metafory są silniejsze od faktów", czy „mit oto nie poszukuje zgodności z sensualnie pojmowaną rzeczywistością, lecz zgodności z sensem" (Stomma 1986, s. 131). Lévi-Strauss zastanawia się nad tym przedziwnym antropologicznym pędem ku obcemu, który ostatecznie jest poszukiwaniem własnej tożsamości: „jakie wyjście ma etnograf ze sprzeczności, która wynika z sytuacji, w jakiej dokonuje etnograf swego wyboru? Ma przed sobą, do swego rozporządzenia swoje własne społe­ czeństwo: dlaczego decyduje się nim pogardzić i zachować dla innych społeczeństw - wybranych spośród najbardziej oddalonych i najbardziej odmiennych - cierpliwość i oddanie, których przez swoją decyzję odmawia współobywatelom?". I od razu odpowiada: „Będąc widzem, a nie aktorem za­ chodzących przemian mogę łatwiej położyć na szale ich przyszłość i przeszłość, gdyż są tylko pretekstem do kontemp­ lacji estetycznej i rozważań intelektualnych, a nie stają już przed nami w formie moralnego niepokoju" (Lévi-Strauss 1964, s. 354-355). Antropolog jest nie tylko tłumaczem, ale i narzędziem ujarzmiania. Oczywiście nie jest to ujarzmianie, którego ośrodkiem jest konkretna instytucja, tak jak nie ma jednego, zdemonizowanego centrum władzy. Ujarzmianie jest funkcją języka, opisu, interpretacji. Wracamy więc do pierwszych rozważań Foucault, do systemu od którego chciał uciec rozpraszając go pomiędzy władzę a wiedzę, do języka i interpretacji, Nie istnieje żaden demon wladzy-wiedzy. W większości przypadków „obcy" („społeczności etnograficzne") zgadzają się na tą mikrofizykę, oczekują od antropologa konkretnej propozycji polepszenia ich bytu. Antropolog jednak, z zimną krwią „czyni swoją powinność", nie angażując się po stronie „przedmiotu badań" w imię naukowego obiektywizmu, przy­ znając jednak, że czyni to dla egoistycznego celu ostatecz­ nego jakim jest lepsze rozumienie własnej kultury. PRZYPISY 1 Styczność wynika z jedności struktury pola myślowego oraz jedności metody, co staram się wykazać w dalszej części artykułu. Dekonstrukcja znaku klasycznego nie oznacza powrotu na pozycje przedkartezjańskie. Nie oznacza też wypadnięcia etnologii poza obszar nauki w momencie zniesienia własnych podstaw. To raczej brak krytyki oznaczałby niemożność istnienia w po-naukowym, postmodernistycznym świecie etnologii „wieku nauki". 2 ] Dla Foucaulta władza i wiedza łączą się ze sobą w sposób uniemoż­ liwiający myślenie i mówienie o nich osobno: „Trzeba będzie także, zarzucić tradycyjne wyobrażenia, że wiedza rodzi się tam tylko, gdzie ustają związki z władzą i można j ą rozwijać jedynie poza jej nakazami, wymogami i interesami. Trzeba może zrezygnować z wiary, ze władza przyprawia o szaleństwo, zatem rezygnacja z niej jest jednym z warun­ ków, które trzeba spełnić, by zostać uczonym. Wypada raczej uznać, że 79 �władza produkuje wiedze (ale nie dlatego po prostu, że fawory żuje ją, gdy ta jej służy lub wykorzystuje, gdy jest użyteczna); że władza i wiedza wprosi się ze sobą wiążą; że nie ma relacji władzy bez skorelowanego z nią pola wiedzy, ani też wiedzy, która nie zakłada i nie tworzy relacji władzy. Stosunków w obrębie „władzy-wiedzy" nie da się zatem analizować wychodząc od podmiotu poznania, który jest albo nie jest wolny wobec systemu władzy; przeciwnie - trzeba uznać, że poznający podmiot, poznawane przedmioty i warunki poznania są raczej skutkami fundamen­ talnych następstw władzy-wiedzy i ich historycznych przemian. Krótko mówiąc - to nie działanie podmiotu poznającego tworzy wiedzę użyteczną dla władzy lub wobec niej opomą, ale władza-wiedza, procesy i walki, którym podlega i z których się składa, wyznaczają możliwe formy i dziedziny poznania" (Foucault 1993, s. 34-35). znaku, a w szczególności pojawienia się w naszej kulturze znaku binarnego. Konsekwencje tego faktu były dalekosiężne. Znak binarny z jednej strony utrwalił i uprawomocnił prymat poznania mate­ matycznego, z drugiej zaś strony zapewnił dyscyplinom pozamatematycżnym jedność strukturalną w obszarze poznania. W efekcie bez względu na to, czy dana dyscyplina konstruowała swoje poznanie zgodnie z wymogami myślenia matematycznego, czy też sytuowała się poza nim i niezależnie od niego, pozostawała w takiej samej przestrzeni poznawczej i w takiej samej konfiguracji strukturalnej. Znak binarny wyznacza sposoby i granice formowania wszelkich wypowiedzi naukowych - gdyż wszelkie wypowiedzi muszą uwzględniać reguły znaku - zapewniając im jedność epistemologiczną (Krakowski 1992, s. 9) * Próbą analizy dyskursu wokół tradycji jest artykuł Krzysztofa Piąt­ kowskiego Badacz wobec tradycji, zamieszczony w tomie Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesności pod redakcją Wojciecha Burszty i Jerzego Datnrosza. ' Przedmiot badań etnologii jest już przemieszczony z grupy, z okreś­ lonego typu społeczeństw, z terytorium, na poziom typu myślenia, który infiltruje zarówno społeczności stanowiące tradycyjny obszar zaintereso­ wań etnologii (tu „myśl nieoswojona" jest pozbawiona alternatyw poznaw­ czych), jak i społeczeństwo zachodnie, wraz z jego nauką. ° Przełom epistemologiczny opisany przez Foucaulta w Les mots et la choses. w sumie jako efekt nie zamierzony, nie chciany, efekt, którego Foucault wypierał się w kolejnych swoich pracach, tecz który jest fundamantalny dla zrozumienia formalnej struktury całości wiedzy (właśnie tej „całościowości", „fundamentalności" w gruncie rzeczy Foucault chce uniknąć), dotyczy „transformacji w obrębie koncepcji Tą konsekwencję można również odnaleźć w krytyce kierunków metodologicznych przed strukturatizmem u Claude'aLévi-Straussa w An tropologii strukturalnej. " Należy pamiętać, że rekonstrukcja struktury wiedzy dotyczy całości wiedzy, w tym także etnologii. • Dokładnie ten sam zarzut pod adresem ewolucjonistńw i dyfuzjonistów stawia na początku Antropologii strukturalnej Lévi-Strauss (przypis M. B). Wg Lévi-Straussa. gdyby było inaczej minęłyby się z celem (por. Lévi-Strauss 1970). " Tekst i ton artykułu jest w zasadzie polemiczny z propozycjami Geertza, nie zmienia to faktu, że można go w inny sposób, na użytek in­ nego tekstu wykorzystać, ponieważ stanowi dość dokładną prezentacje ogólnych poglądów Geertza na temat antropologicznej interpretacji kultury 7 10 B I B L I O G R A F I A Buchowski M . , 1995 Nieznośna lekkość metafor i ich dyskretny urok. [w:] Horyzonty ponowoczesnośa, i. Sójki (red.), Poznań Burszta W., 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań 1993 Utracona niewinność'/ Rozterki antropologii postmodernistycznej, [w;] Poznańskie studia z filozofii nauki. Warszawa - Poznań 1995 Relatywizm i etnocenlryzm postmodernistycznie widziane, [w;] Między pragmatyzmem a postmodernizmem, A. Szahaj (red), Toruń 1996 Czytanie kultury. Łódź Clifford J„ Marcus G„ 1985 77ie making of ethnographic texts: Preliminary report. ..Current Anthropology", no 2. Daraki M . , 1991 Przezwyciężanie strukturalizmu. [w:] Wiek XX - przekroje. An­ tologia współczesnej krytyki francuskiej. Kraków Derrida J., 1992 Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, [w:] Współczesna teoria badań literackich za granicą, t. 2, H. Mal­ kiewicz (red), Kraków 1992, s. 161-163 Eco U., 1996 Nieobecna struktura, Warszawa Foucault M . , 1977 Archeologia wiedzy. Warszawa 1978 Archeologia wiedzy, [w:] Drogi współczesnej filozofii, M.J. Siemek (red). Warszawa 1987 Historia szaleństwa, Warszawa 1993 Nadzorować i karać. Narodziny wiezienia. Warszawa 1995 Historia seksualności. Warszawa 80 Geertz C , 1988 Works and Lives. The Anthropologist as Author, Stanford Krakowski J.. 1992 Mathesis i metafizyka Studium metodologiczne przełomu kartezjańskiego, Wrocław Lem S . 1961 Pamiętnik znaleziony w wannie. Kraków Lévi-Strauss C , 1964 Smutek tropików. Warszawa 1970 Antropologia strukturama. Warszawa 1993 Spojrzenie z oddali. Warszawa 1994 Opowieść o rysiu. Łódź Mitterand H . 1994 Od etnografii do fikcji literackiej. „Pamiętnik Literacki", z. 1 Nycz R., 1995 Tekstowy świat. Warszawa Rotter K„ 1996 Struktura epistemologiczną etnologii w pracach C UviStraussa. [w:] Studia z filozofii współczesnej. R Różanowski (red), Wroc­ ław Shankman P, 1984 The thick and thin: on the interprétative theoreticat program of Clifford Geertz „Currem Anthropology", vol. 25, no 3 Sokolewicz Z. 1969 Etnologia, Warszawa Stomma L., 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa Strenski 1., 1995 The Ethics of Ethnocentrism, „Posmodern Culture", vol. 5, no 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acef932f01d01885e727e0a7c3ea6f9a.pdf c84665c52c6f81e65b2b3126ac11f5bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - regiony Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4330 Title A name given to the resource Rejony sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Figury zwierząt wypiekane z ciasta na Nowy Rok we wsiach warmińskich. Twórczość o stosunkowo ścisłej lo­ kalizacji terytorialnej w Polsce (Mazury, Warmia, Kurpie — Puszcza Zielona) Jacek Olędzki REJONY SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE Zagadnienie regionów terytorialnych w kulturze ludowej (a tym samym w sztuce — pieśni, stroju, bu­ downictwie) było stałym przedmiotem zainteresowań etnografii już od czasów narodzin tej nauki. Zagadnie­ nie to stało się też jednym z głównych czynników i n ­ spirujących Oskara Kolberga do stworzenia dzieła wy­ jątkowego, jedynego na świecie pod względem rozmia­ rów. Nie ulega też wątpliwości, że dzieło Kolberga jest funkcją samej kultury ludowej, która na terytorium Polski mieni się w zakresie zjawisk artystycznych nie spotykaną gdzie indziej rozmaitością. To, co w innych państwach europejskich rozpoznajemy jako odrębności narodowościowe, a co znalazło potwierdzenie w struk­ turach administracyjno-politycznych tych państw (auto­ nomie republik, prowincji) oraz w kulturze, w szcze­ gólności zaś języku — odrębności obejmujące całe zbiorowości (niezależnie od ich różnic wewnętrznych: klasowych czy warstwowych) — u nas manifestuje się, jak wiadomo, tylko w życiu grup ludowych, na naj­ niższych piętrach świadomości przynależenia do okreś­ lonej zbiorowości. Fakty te nie pozostawały bez wpływu na rozwój fascynacji sztuką ludową. Góralszczyzna (Zakopiań­ szczyzna), Huculsizczyzna, Krakowskie, a w późniejszym czasie Wileńszczyzna i Nowogródczyzna oraz Kurpie, Śląsk i Kaszuby, to jakby odrębne światy zaintereso­ wań, rozwijających się pośród badaczy i artystów od Młodej Polski po ostatnie lata I I Rzeczypospolitej. W miarę roewoju zainteresowań pogłębia się orientacja w strukturze odrębności terytorialnych w życiu wsi. Wspomniane wyżej zainteresowania nawiązywały często do ogólnoeuropejskich prądów umysłowych z przełomu X I X i X X w., znanych pod nazwami panslawizmu, pangermanizmu i panceltyzmu. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej nastąpił dalszy rozwój tych zainteresowań. Łączył się on wó­ wczas z dążeniami społeczno-politycznymi szerokich rzesz, dążeniami zmierzającymi do rekonstrukcji czy utrwalenia państwowości, często dopiero w tym czasie reaktywowanej. Zależnie też od sytuacji historycznej i geo-politycznej danego kraju rozwijające się tzw. r u ­ chy regionalistyczne w pierwszym ćwierćwieczu X X w. podejmowały mniej lub bardziej odrębne zadania. W nie­ których krajach zachodnioeuropejskich dochodziły do głosu ze szczególną siłą dążenia do przywrócenia należ­ nych praw prowincjom zaniedbanym pod względem rozwoju gospodarczego. Na tym tle rodziły się nawet działania o charakterze wybitnie separatystycznym. Nade wszystko jednak przewodziły owym ruchom doniosłe przedsięwzięcia mające na celu wzmocnienie prestiżu, podniesienie do należytej rangi historycznej i roli kul­ turotwórczej wartości rodzimych, „prowincjonalnych", określanych tu regionalnymi. U nas już w czasach niewoli treściom tej kultury przypisywano uzdrawiającą rolę w procesach przetrwa­ nia narodu. Ostatecznie służyć one miały ugruntowaniu nowo uzyskanej państwowości. Nie bez znaczenia po­ zostawał fakt wyjątkowo drastycznej formy ucisku po­ litycznego, jakiemu podlegała ojczyzna ze strony zabor­ ców. Oczywiście, dążenia zaborców zmierzające do wy­ narodowienia podbitego kraju podsycały wolę zachowa­ nia i kultywowania treści rodzimych, lokalnych — re­ gionalnych. Po blisko 150-letniej niewoli ruch regionalistyczny w Polsce odegrał w kraju niepodległym szcze­ gólną zupełnie rolę. Można tu wspomnieć o potrzebach ciągłości tradycji, przywrócenia poczucia wysokiej god­ ności i znaczenia narodu w przeszłości, a w powszedniejszej praktyce do zacieśnienia więzi społeczno-kultu­ rowych w poszczególnych regionach kraju. Z tego czasu datuje się działalność wybitnych jednostek: Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzywickiego (inspiratorów Wolnej Wszechnicy) oraz licznych uczonych i działaczy 3 �cone regionom etnograficznym pióra Anny KutrzebaPojnarowej *. Praca ta jednak, podobnie jak inne liczne opracowania etnograficzne z najnowszych czasów (Ka­ zimiery Zawistowicz-Adamskiej, Kazimierza Moszyń­ skiego, Mieczysława Gładysza, Józefa Gajka, Józefa Burszty oraz Romana Reinfussa) nie doczekała się naj­ mniejszej nawet wzmianki w popularnych i wysoce ambitnych dziełach poświęconych problemom kultury, narodu i państwa . 2 2 społecznych, zorganizowanych wokół różnego rodzaju Towarzystw i Muzeów Regionalnych, względnie takich instytucji specjalistycznych, jaką był „ŁAD". Dramatyczna przeszłość najnowsza kraju, a także powszechna świadomość szczególnie dotkliwej niespra­ wiedliwości w ocenach narodu przez zaborców, sprzy­ jały kształtowaniu się, a niekiedy pojawieniu się zja­ wiska, które można by łączyć z pojęciem ksenofobii. Inną stroną tego zjawiska była swoiście pojmowana rywalizacja, aktywność o cechach partykularnych. Pro­ blemom tym poświęcił wiele prac Jan St. Bystroń. Bystroń swoje wiekopomne dzieło o megalomanii naro­ dowej poprzedził skrupulatnymi studiami nad regional­ nymi ugrupowaniami w Polsce. Autor dochodzi na tej drodze do stworzenia nie tylko niezbędnej dokumenta­ cji terenowej, ale rzeczy ważniejszej — odkrycia po­ wszechnej dosyć drażliwości społecznej, prowadzącej często do pozytywnej indywidualizacji (różnorodności) działań kulturotwórczych. Bystroń dostrzegał też w tym procesie jedną z istotnych cech „generalnych" Polaków, którą łączyć można z dużą aktywnością życiową, ale też ze swoistym irracjonalizmem, dosadnie wyrażonym przez powiedzenie „zastaw się, a postaw się". Dalszym rozwinięciem refleksji teoretyczno-historycznych Bystronia jest interesujące studium poświę­ 4 * W pierwszych latach po wojnie kolbergowskie roz­ różnienia terytorialne kultury ludowej dotyczące tylko ziemi mazowieckiej (Mazowsze Stare, Leśne, Polne) wzbogacone zostały o dodatkowe wyodrębnienie regio­ nów: kołbielskiego, sannickiego, gostyńskiego, sierpeckiego, płockiego, rawskiego i in. Z czasów wcześniej­ szych przetrwało pojęcie Kurpi, odnoszące się do lud­ ności zamieszkującej Kurpiowską Puszczę Zieloną i Bia­ łą oraz Księżaków, zamieszkujących Ziemię Łowicką. Warto też zwrócić uwagę, że owe określenia najśwież­ szej daty (region kołbielski, sannicki itd.) pojawiły się nie tyle w wyniku wielostronnych rozpoznań różnych dziedzin kultury ludowej przez fachowców etnografów, ile dzięki rejestracji przez reprezentantów instytucji opiekuńczych, często całkiem zewnętrznych, w każdym zaś razie najbardziej uderzających odrębnością w za­ kresie sztuki (strój, tkanina, wycinanka, pisanki). Świadomość złożoności zagadnienia regionu stanowi dla wielu badaczy swoistą barierę, powstrzymującą przed próbą chociażby naszkicowania cech wyróżniają­ cych poszczególne regiony na określonym etapie prze­ mian historycznych. Region jest, jak wiadomo, kategorią stosunków historycznych, zmieniających się w czasie. Jego granice, pod względem zmienności, przypominają zjawisko pulsacji, rozszerzania się i kurczenia. Niejed­ nakowy też jest rytm tej pulsacji w poszczególnych przejawach życia grupy związanej z danym regionem. Wobec poważnych ciągle niedostatków w zakresie prowadzonych badań nad monograficznymi opracowa­ niami sztuki poszczególnych grup ludowych w kraju, próby zarysowania odrębności terytorialnej, chociażby tylko w plastyce, skazane są na nie wytrzymujące kry­ tyki symplifikacje. Przedstawione wyżej stanowisko wynika z doświad­ czeń badawczych etnologa. Stanowiska tego nie musi podzielać z etnologiem historyk sztuki. Z tytułu swoich uprawnień specjalistycznych, znajomości rozległej pro­ blematyki sztuki, może on z łatwością uzyskać niezbęd­ ny dystans do spraw związanych z twórczością artystów ludowych. Taki też dystans pozwolił Józefowi Grabow­ skiemu podjąć pierwszą w naszej literaturze próbę opi­ sania regionów sztuki ludowej w Polsce . Nie lada też trudności zarysowały się przed tą pierwszą próbą. Grabowski korzysta z różnych kryteriów, służących wyodrębnieniu poszczególnych regionów. Jednym z naj­ bardziej podstawowych i zdaje się uzasadnionych jest dla niego kryterium ilości — intensywność występowa­ nia jakiegoś rodzaju twórczości w danej okolicy. Po­ sługiwanie się tym kryterium wymaga jednakże do­ głębnego i niezwykle szczegółowego rozpoznania sytua­ cji historycznej każdego z osobna obszaru (potencjal­ nego regionu). Oczywiście pewne zjawiska udaje się ustalić bez większego trudu. Takim zjawiskiem jest zdecydowanie nierównomierne występowanie na obsza­ rze Polski zabytkowej rzeźby religijnej, mniej lub bar­ dziej intensywny rozwój w X I X w. świątkarstwa w po­ szczególnych rejonach kraju. W tej dziedzinie — naj­ donioślejszej dla ludowej twórczości artystycznej — nie bez znaczenia jest ustalenie przyczyn owej nierównomierności, odnalezienie klucza do jej rozszyfrowania. 3 �II. 2. „Plon" dożynkowy z Wielkopolski. Muzeum Regionalne we Włocławku. Swoista twórczość ludności rolni­ czej nieznana w wielu częściach Polski, a niezwykle popularna w Jugosławii, Włoszech, Grecji oraz innych kra­ jach Europy (por. Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław-Warszawa 1967). I I . 3. Ma­ lunki zwierząt. Współczesna, spontaniczna twórczość ludowa nie znajdująca powiązania z tradycyjną sztuką regionalną. Okolice Brzeska 3 • 5 �4 Grabowski odwołuje się do znanych czynników; roli środowiska geograficznego, a także warunków społecz­ nych i ogólnego rozwoju kulturowego danego obszaru. „Nawet Góry Świętokrzyskie, p e ł n e l a s ó w , z odręb­ nym niż w siąsiednich regionach, przypominającym tro­ chę podhalańskie, budownictwem drewnianym, zaliczają się do tego figuralnego bezludzia. Sytuacja polepsza się nieco w województwie łódzkim, ale o regionie rzeź­ biarskim można mówić dopiero w Poznańskiem. Tutaj sytuacja przedstawia się zupełnie inaczej. Niewątpliwie jest to jeden z najstarszych, a ponadto jeden z najlepiej poznanych historycznie regionów w zakresie rzeźby l u ­ dowej. Tylko z ludowością nie jest najlepiej". Dalej kontynuuje Grabowski: „Niejednokrotnie wśród warun­ ków geograficznie podobnych jedne są bogate w rzeźby, drugie ubogie, np. Podhale i Góry Świętokrzyskie, L u ­ belskie i Kielecczyzna. Trudno tu więc mówić o jakiejś zależności" . Istotnie, na tej płaszczyźnie trudno odna­ leźć zależność. Jeśli się jeszcze weźmie pod uwagę przy­ padki występowania religijnej rzeźby drewnianej na terenach bezleśnych, wówczas poszukiwanie owych za­ leżności między twórczością a środowiskiem naturalnym okazuje się zabiegiem daremnym. Grabowski rozpatruje również — jak było powiedziane — inne czynniki mo­ gące warunkować rozprzestrzenianie się świątkarstwa. Ale w ujęciu autora także i owe inne czynniki okazują się niewiele wyjaśniające: „Również spojrzenie na stan i stopień rozwoju polskiej kultury ludowej w X I X wie­ ku niewiele wyjaśnia. Religia bowiem, a więc także zwią­ zana z nią obyczajowość, m. in. świątkarstwo, odgrywała doniosłą rolę na wszystkich terenach. Niemniej jednak te połacie kraju czy okolice, gdzie pątnictwo podsycało praktyki kultowe ludu, na ogół zaliczają się do wymie­ nionych uprzednio regionów rzeźbiarskich. Mają swoje słynne miejsca odpustowe Śląsk i Krakowskie, również Skępe na tyle wyraźnie rolę odegrało w rejonie Ma­ zowsza i Kujaw, by o nim specjalnie mówić. Świętą Lipkę w Olsztyńskiem nazwać można Częstochową Pół­ nocy, natomiast sama Częstochowa nie posiada własnego, 4 6 mocnego zaplecza rzeźbiarskiego, jeśliby tylko przykła­ dowo wymienić miejsca odpustowe. Mimo jednak tego wyjątku przyjąć można, że istnieje związek między zna­ nymi centrami pątniczymi a rzeźbą figuralną" . Można oczywiście powiedzieć, że Święta Lipka w Olsztyńskiem jest Częstochową Północy, tudzież, zgodnie z terminologią „miejsca odpustowe", sprowadzać do tej samej kategorii Klasztor Jasnogórski OO. Pauli­ nów i Skępe. Wydaje się jednak, że występuje tu za­ sadnicza różnica między ośrodkiem wielowiekowej, zor­ ganizowanej i potężnej działalności religijnej, a prowin­ cjonalnym ośrodkiem (jednym z bardzo licznych) — silnie zintegrowanych z religijnością na poziomie wie­ rzeń lokalnych. W przypadku „ośrodka odpustowego" — Częstochowy — możliwym było rozwinięcie przez Zgro­ madzenie Paulinów ogólnonarodowego kultu maryjnego, usymbolizowanego w wizerunku Królowej Korony Pol­ skiej, który przeniknął do sztuki ludowej w postaci masowo wyrabianych przez ten ośrodek dewocjonaliów i tzw. malarstwa częstochowskiego. Natomiast w przy­ padku prowincjonalnego Skępego szeroko rozumiany kult maryjny mógł się jedynie wyrazić w ludowych f i ­ gurach Matki Boskiej Skępskiej, w twórczości dostoso­ wanej do nikłych zupełnie możliwości głoszenia w Skępem prawd wiary. Uznając te same przyczyny określa­ jące możliwość głoszenia prawd wiary w danym ośrod­ ku, można mówić o niewystępowaniu świątkarstwa w rejonie pełnym lasów — Gór Świętokrzyskich. Wy­ daje się, że w rejonie Łysej Góry prastare opactwo Święty Krzyż spełniło podobną, jeśli nie poważniejszą rolę, jak Jasna Góra z Ziemi Częstochowskiej. Zapewne oddziaływanie tych ośrodków nie wyraziło się w zasad­ niczej przebudowie mentalności religijnej okolicznej lud­ ności chłopskiej (w tym stopniu, aby treści świątkarstwa były tej ludności obce). Z całą jednak pewnością można przyjąć, że w rejonach tych, silniej niż z dala od po­ dobnie aktywnych instytucji klasztornych, funkcjono­ wały bojaźnie przed prostym i najszerszym wyrażeniem żywionych uczuć religijnych. A nie da się zaprzeczyć, 5 �II. 4. Figurki z gliny znane w większości krajów euro­ pejskich, nieznane zaś prawie zupełnie w rejonach Polski o słabych tradycjach rzemieślniczych. Wyk. w 1957 r. Emilia Chmiel z Medyni Głogowskiej. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I , 5. Chorągiew cechu rzeźników krakowskich z 1918 r. I I . 6. Szyld cechu rzeżników krakowskich wraz z wotami (czeladników) z 1815 r. u jej podstawy tkwi j a k a ś w r o d z o n a u l u d n o ś ­ ci p e w n y c h terenów predyspozycja do tworzenia sztuki obrazującej" . Rozwinięciem tego poglądu jest u Grabowskiego sugestia o pokrywaniu się regionów rzeźbiarskich w Pol­ sce z nielicznymi ośrodkami kaflarstwa ludowego — sztuki „wybitnie obrazującej". Nie kwestionując tego określenia wypada wskazać, że w wycinankarstwie można wyodrębnić takie właśnie regiony sztuki „nieobrazującej" i „obrazującej". W pierwszym przypadku wchodziłaby w grę wycinanka Kurpiowszczyzny i Opo­ czyńskiego, w drugim wycinanka łowicka. Wycinanka łowicka z bogatą i rozwiniętą tematyką życia wsi może też uchodzić za przejaw najbardziej żywo manifestują­ cej się „predyspozycji obrazującej". Czy można jednak mówić, że jest to predyspozycja wrodzona? A następnie, 6 6 że świątkarstwo było świadectwem takich właśnie „nie­ kontrolowanych" stanów religijności. Z jednej strony dziedzina ta znajdowała w religii podstawę swego ist­ nienia, ale z drugiej — ta sama religia była czynnikiem uśmierzającym działania artystyczne o treściach religij­ nych. Trzeba bowiem pamiętać, że nigdzie, nawet w owych ośrodkach prowincjonalnych, we wsiach gó­ ralskich i kurpiowskich, z dala od wielkich centrów zorganizowanej pracy duszpasterskiej, nie było popierane przez Kościół owo ludowe rzeźbienie — postaci świętych i boskich. W X I X w. nie należały też do wyjątku kon­ flikty między twórcą figur — rzeźbiarzem ludowym, a lokalnymi władzami kościelnymi — proboszczem lub wikarym jakiejś parafii wiejskiej. I jeśli w kręgu kon­ fliktów spersonalizowanych mogły one nawet sprzyjać aktywności twórczej rzeźbiarzy, o tyle już na arenie bezpośredniego oddziaływania potężnych instytucji koś­ cielnych, w bliskim sąsiedztwie zastępów misjonarzy, inaczej zupełnie musiał brzmieć głos wiejskiego kazno­ dziei, bardziej truchlały w tych miejscach sumienia wiernych. Można by zaryzykować twierdzenie, że świąt­ karstwo tylko tam rozwijało się bujnie, gdzie zaistniały warunki dla szczególnego rodzaju religijności — dosta­ tecznie żarliwej, ale też nie nazbyt silnie podlegającej restrykcjom wzorów oficjalnej wiary. Grabowski, w próbie regionalizacji zjawisk artys­ tycznych nie wdając się w szczegółową analizę kolejno wywoływanych czynników, zmuszony jest do rezygnacji z oznaczenia materialnych przesłanek spostrzeganych prawidłowości. Jest zaś pewną prawidłowością, że w miejscach bujniejszego rozwoju rzeźbiarstwa występo­ wały również inne przejawy ludowej sztuki religijnej. „Gdy zsumujemy rezultaty dokonanych porównań (mię­ dzy rzeźbą, malarstwem i drzeworytem — J. O.) mając w pamięci oczywiście to, że obrazy były obiektem nieraz daleko wędrującym, rzeźby zaś raczej glebae adscriptae, największą korelację znajdziemy między rozmieszcze­ niem obrazów na szkle, a regionami świątkarskimi. Są­ dzę, że nie jest to tylko przypadkowa zbieżność i że �II. 7. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 28 cm. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I . 8. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 43 cm. Muz. Regionalne we Włocławku że taką „predyspozycją wrodzoną" legitymują się nie­ które tylko grupy ludowe w Polsce? Otóż chyba nie. Albowiem trudno jest przyjąć, żeby w obrębie jednego zespołu ludności wiejskiej Mazowsza występowały ja­ kieś zasadnicze różnice, wyrażające się w wewnętrznych cechach jednostek, reprezentujących ugrupowanie np.: Księżaków (o predyspozycjach) i Kurpiów (nie mają­ cych tych predyspozycji). Istotnie, w wycinance Kur­ piowszczyzny nie pojawiły się tak bogato jak w Ło­ wickiem tematy figuralne, wiadomo jednak, że na te­ renie Kurpiowszczyzny rozwinęła się sztuka „obrazują­ ca" w niezwykle bogatej i różnorodnej twórczości rzeź­ biarskiej, a także w pisankarstwie. Warto też dodać, że korelacja dodatnia — jakiej poszukKJe Grabowski — występuje mimo wszystko pomiędzy wycinanką „nie obrazującą", a rzeźbą „obrazującą". Korelacja ta wy­ raża się w podobieństwie pełnionych funkcji przez te dziedziny sztuki w życiu wsi. Były to funkcje religijnomagiczne. Wycinanka podobnie jak rzeźba rozwijała się pod silnym oddziaływaniem potrzeb ideowych. O tym jednak, że wycinanka Kurpiowszczyzny czy innej grupy nie stała się tak jak w Łowickiem „obrazowa", zdecydo­ wały zasadniczo inne czynniki aniżeli brak „wrodzonych predyspozycji". Taka tendencja do psychologizowania pojawia się w pracach Grabowskiego każdorazowo w momencie niedopełnienia analizy rozpatrywanych zjawisk. Śledzić ją można jednak również przy próbie interpretacji pojedynczych faktów, które przy ogólnym założeniu, że podlegają ukrytym (aby nie powiedzieć tajemniczym) procesom regionalizacyjnym, jawią się autorowi jako znaczące. W tym też przypadku Grabow­ ski korzysta ze szczególną mocą z kolejnego kryterium wyodrębniającego, jakim jest forma, wyraz formalny, 8 styl. Autor potrafi z dużą wnikliwością odczytywać po­ przez cechy formalne „głębię wewnętrzną", „siebie sa­ mych" przedstawicieli środowiska ludowego'. Przykła­ dami mogą być rzeźby Chrystusa Upadającego pod Krzyżem, które służą określeniu cech regionalnych właś­ ciwych ludności ziemi krakowskiej i kurpiowskiej. We­ dług Grabowskiego rzeźby te zawierają „cechy typowe" dla świątkarstwa wymienionych wyżej regionów . War­ to powiedzieć, że mimo usilnego starania nie udało się na terenie Kurpiowszczyzny odnaleźć więcej niż jeden tylko egzemplarz figury Chrystusa Upadającego. I dla­ tego też można przyjąć, że na tle znacznie większej l i ­ czebności innych tematów w rzeźbie występującej na tym terenie, Chrystus Upadający nie jest dziełem re­ prezentatywnym. Jednakże w próbie regionalizacji fak­ tów artystycznych przez Grabowskiego uzyskujemy na­ stępujące opisanie tych figur. „Jedno z najbardziej ty­ powych ujęć tematu, znamiennych dla regionu krakow­ skiego. Charakterystyczne są w tym schemacie długie, równoległe fałdy szaty, sposób ułożenia rąk i nóg, ze zwróconymi ku widzowi stopami, oraz ekspresja fascy­ nującej zazwyczaj twarzy" . Natomiast o figurze kur­ piowskiej Grabowski pisze tak: „Schemat miękkiej, fa­ lującej linii trzonu figury Upadającego pod krzyżem — różni wyraźnie kurpiowską wersję tego tematu od kra­ kowskiej" . Obok tej charakterystyki mówi autor z powodu innej figury kurpiowskiej o jej „spokoju" i „łagodnym nastroju całości kompozycji". W świetle tak dokumentowanych faktów zrodzić się może prze­ świadczenie, że nie tylko „wrodzone predyspozycje" de­ cydują o różnicach między wyrazem dzieł sztuki po­ szczególnych regionów, ale że zgodnie z założeniem o wyrażaniu „siebie samych", „patrzenia w głąb siebie", 8 9 10 �9 �na nie tylko dlatego, aby ustrzec się przed pomówie­ niem o skrzywienie zawodowe — etnograficzne — w prowadzonym dalej opisie możliwych już do przedsta­ wienia spostrzeżeń. Celowo używamy tego właśnie ter­ minu (spostrzeżenia), albowiem nadal nie można mówić 0 ostatecznych wnioskach, kiedy rozpoznanie bogactwa 1 rozmaitości regionalnych odrębności sztuki ludowej w Polsce dopiero się toczy. Oczywiste jest też, że w przedmiocie naszych roz­ ważań nie chcielibyśmy pominąć licznych czynników endogenicznych związanych z osobowością określonych twórców-artystów. Nadal jednak — co należy podkreś­ lić z całym naciskiem — nie zostały wykształcone ani odpowiednie podstawy metodologiczne, ani dostatecznie sprawne w użyciu techniki pomiaru, pozwalające na bezbłędne określenie cech jednostki, a cóż dopiero cech powtarzających się w całej zbiorowości. Stąd też za­ chodzi konieczność skupienia uwagi przede wszystkim wokół czynników egzogenicznych — wynikających z bio­ grafii jednostek danej zbiorowości, warunków jej egzy­ stencji na płaszczyźnie szeroko rozumianych faktów eko­ nomicznych, społecznych. W miarę możliwości, starać się też będziemy wniknąć w układ zależności występu­ jących w całokształcie zjawisk kulturowych właściwych dla danej grupy. Przyjmując, że genezy sztuki ludowej należy poszu­ kiwać w późnym stosunkowo okresie dziejów, istotne jest związanie tego procesu z: 1) historią najnowszą, 2) bagażem kulturowym, 3) stosunkiem do tradycji oraz 4) dynamiką rozwojową poszczególnych ugrupowań lud­ ności chłopskiej na terenie k r a j u . Od razu też zwróć­ my uwagę, że okres od X V I do X V I I w. jest czasem zarówno kształtowania się tego odrębnego nurtu roz­ wojowego sztuki, jak też krzepnięcia, a w pewnych przypadkach nawet związywania się nowych ugrupowań ludności chłopskiej, które w X V I I I , przede wszystkim zaś w drugiej połowie X I X w., rozpoznajemy w postaci zwartych zbiorowości o silnym poczuciu terytorialnych więzi społecznych (regionalnych). Do ugrupowań tych należałoby — jak sądzę — zaliczyć Lasowiaków, Górali Podhalańskich i Śląskich, Księżaków, Kurpiów, Mazu­ rów, Warmiaków i najprawdopodobniej również Kaszu­ bów. Historia tych grup wskazuje na wyraźny splot procesów kształtowania się odrębnego nurtu sztuki ł za­ razem odrębności społeczności ludowych. Taki splot nie mógł pozostać bez wpływu na wyodrębnienie się szcze­ gólnie dynamicznych i najbardziej zindywidualizowa­ nych układów „sztuki regionalnej". Sztuka — jako wy­ kładnik światopoglądu — musiała spełniać doniosłą rolę konsolidującą, a także ugruntowującą społeczną pozy­ cję — ów swoisty status regionalny — określonej grupy. Taki też sens historii i samej sztuki przedstawiają naj­ bardziej zregionalizowane grupy ludowe w Polsce — Lasowiacy, Górale, Księżacy, Kurpie . Z drugiej znów strony istniały szerokie kręgi lud­ ności chłopskiej, których dzieje kształtowały się znacz­ nie wcześniej aniżeli w X V I I czy X V I w. Mamy na myśli układy zasiedziałości ustalonej bodaj już we wcze­ snym średniowieczu — w obrębie głównych prowincji: Wielkopolski i Małopolski (Ziemia Krakowska, Kielec­ ka, Lubelska). W odróżnieniu od ludności owych późnych, ale za­ razem zwartych ugrupowań, mieszkańcy wymienionych wyżej dwu głównych dzielnic — mimo wszelkich róż­ nic — nie uzyskali nigdy pozycji swoiście wyizolowanej, „separatystycznej". W stosunkowo jednorodnym organiz­ mie kulturowym ludności chłopskiej tkwiły w tych stro­ nach naszego kraju najpotężniejsze i najstarsze enkla­ wy kultury szlacheckiej — dworskiej, plebejskiej, i miej­ skiej. ll I I . 10. Ukrzyżowany, cement, wys. 44 cm. Okolice Prze­ myśla. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie istnieją u poszczególnych grup ludowych zasadniczo in­ ne cecny psychiczne. Przedstawione wyżej uwagi tylko w części ujmują rozległy materiał i prezentowaną przez Grabowskiego metodę interpretacji dzieł w czterech monumentalnych opracowaniach plastyki ludowej. Opracowania te bliskie są koncepcjom zawartym w dziele Kolberga. Współczes­ ne próby poznania życia wsi jakby nie interesowały autora. Próby te zaś wyrażają się przede wszystkim w szczegółowej analizie kultury poszczególnych ugrupo­ wań ludowych, w dążeniu do uzyskania efektów nau­ kowych w postaci tzw. monografii terytorialnych. Wy­ daje się, że dopóki nie powstanie w miarę wyczerpujący zestaw opracowań monograficznych, przedwczesne jest budowanie sądów ogólnych na temat cech regionalnych plastyki ludowej oraz podłoża i przyczyn istniejących różnic terytorialnych. W innym przypadku cechy for­ malne przypadkowo wybranej figury służyć będą suge­ stiom o występowaniu w jednym regionie predyspozycji obrazujących, pełnych fascynującej ekspresji, a gdzie indziej — spokojniejszych — bez takich walorów. Nie kwestionujemy bynajmniej różnic w wyrazie emocjonalnym dzieł sztuki ludowej pochodzących z róż­ nych rejonów kraju. Byłoby to pozbawianie dzieł ich istoty, ich zdolności apelowania do pełnej sfery wraż­ liwości zmysłowej, przede wszystkim zaś uczuciowej oraz intelektualnej. Są to prawdy oczywiste — wskazujemy 10 1! �Przeprowadzając jednak takie generalne rozróżnie­ nie należy wziąć pod uwagę inne, nie mniej ważne oko­ liczności, towarzyszące procesom regiionalizacyjnytm w naszym kraju. Wchodziłby tu w grę problem bagażu kulturowego, stosunku do tradycji. W zespołach młod­ szych, które wymienione zostały w pierwszej kolejności, zaistniał ważny moment zerwania bezpośrednich więzi z określoną spuścizną kulturową, z chwilą wejścia w nowe układy zależności swoiste dla obszarów kolonizo­ wanych. Oczywiście nie tam, gdzie osadnicy kolonizując nowy obszar zatracali kontakt z tradycją. Zawsze je­ dnak tego formatu historyczne zdarzenia wpływają na przemianę relacji zachodzących między zbiorowością a tradycją i tradycją a zbiorowością. Celowo wskazuje­ my na te dwa kierunki zależności. Wydaje się, że w omawianej sytuacji kierunek pierwszej zależności może utrzymywać się, a nawet rozwijać (zasada wzmo­ żonego sentymentu), natomiast kierunek drugi, jeśli nie wygasa, to przyjnamniej zmienia się jego zniewalający czy też determinujący charakter. Faktem jest, że w ba­ gażu kulturowym grup takich jak Kurpie, Księżacy czy Lasowiacy nie ma wielu najbardziej jawnych archaiz­ mów, które znamy z terenu „zasiedziałych" ugrupowań ludności wielkopolskiej i małopolskiej. Spostrzeżenia te dotyczą głównie treści ludowych obrzędów dorocznych, przypadających na porę przesile­ nia zimowego nocy i wiosennego dnia. W obrębie Ma­ zowsza, gdzie lokują się przynajmniej 3 zwarte grupy ludowe o późnym rodowodzie, zwyczaje takie jak ma­ rzanna, maik i gaik, a także przebierańcy z osławionym turoniem nie są znane lub były znane, lecz w postaci nierozwiniętej . łł Siedząc jednak stosunek do tradycji istotniejsze wydaje się wskazanie na bardziej zasadnicze różnice, za­ chodzące nie tyle na płaszczyźnie owych wybitnie ludo­ wych treści (które mimo swej archaiczności zawiązywały się nie raz w bardzo późnych okresach), ile oficjalnych, łączących się z ogólnonarodową strukturą ideologiczną, jaką od wczesnego średniowiecza stanowi dla całego kra­ ju chrześcijaństwo. I w tym miejscu należy wskazać na rudy mentalne różnice; cała południowa część Polski, naŁtępnie obszary Wielkopolski tudzież tereny nadwiślań­ skie (nie tylko w części południowej, ale również w pół­ nocnej) stanowią strefę najbardziej rozwiniętych i — moż­ na by rzec — zasiedziałych ośrodków działalności dusz­ pasterskiej, zorganizowanych i systematycznych jej wpły­ wów. Są to obszary, na których rozwijała się w sposób najbogatszy i różnorodny kultura miejska średniowiecza z jej najbardziej fascynującymi przejawami w architek­ turze oraz w rzeźbie i malarstwie religijnym. Są to ob­ szary, gdzie — jak wiadomo — splatały się wszystkie kierunki zachodnioeuropejskich wpływów historycznych, gdzie wielkopolskie Strzelno z kompleksem romańskiej architektury i rzeźby oraz malarstwo z tejże epoki w Czerwińsku lub w Czchowie współdziałały z najbardziej zdumiewającymi, bo najdalej wysuniętymi na wschód, przejawami cywilizacji gotyku, renesansu i baroku --• obejmującej tyleż najmniejsze ośrodki osadnictwa (z cza­ sem stające się z miast wsiami), ile ośrodki największe. W tym samym otoczeniu krajowym utrzymywały się do X V I I I w., a nieraz i dłużej, terytoria przypominające nie tylko krajobrazem, ale również ogólnym nasyceniem w dobra kulturalne stosunki sprzed epoki chrześcijań­ skiej. Wystarczy powiedzieć, że już za rogatkami Warsza­ wy od Kampinosu poprzez Czerwony Bór, Kurpiowską Puszczę Zieloną, okolice Grajewa i Goniądza, aż po Au­ gustów jeszcze w połowie X I X w. występowały rozległe tereny, które, wprawdzie osiedlone, nie miały stałej sie­ ci parafii wiejskich . I4 II. 11. Chrystus Frasobliwy anonimowego rzeźbiarza. I I . 12. Chrystus Frasobliwy z grupy figur uznawanych w okoli­ cach Jednorożca (Kurpiowszczyzna) za dzieło anonimowego rzeźbiarza wędrownego. Cechy tej rzeźby wskazują, że twórca w poszukiwaniu zamówień wędrował aż na Litwę 11 �szej próby. Wspomnieć też trzeba, że grupy ludowe tej drugiej strefy w momencie kształtowania się ich swoi­ stych więzi społecznych, poczucia przynależności do określonej zbiorowości, znajdowały zasadniczo odmienne, aniżeli grupy ze strefy pierwszej, szanse uczestnictwa w ogólnych procesach rozwojowych. Zagadnienie to nie jest ostatecznie rozpoznane. Można jednak wskazać w tym procesie na niejednakową rolę działalności miejskich ośrodków wytwórczości, rzemiosła, w tym szczególnie rzemiosła wiejskiego. Otóż zwraca uwagę, że rejony Ma­ łopolski i Śląska, a także w dużym stopniu Wielkopol­ ski miały od średniowiecza utrwalone tradycje rzemieśl­ nicze, a wytwórczość wysokiego standardu docierała rów­ nież na wieś. Natomiast w rejonach późno osiedlonych zdarza się obserwować właściwą dla podobnych sytuacji łatwość adaptowania nowych wzorów, przy słabych jed­ nocześnie możliwościach zaspokojenia tych potrzeb ze strony rzemiosła. Wydaje się, że sytuację tę charaktery­ zuje dobrze poziom kowalstwa artystycznego z jednej strony na terenie Małopolski i Śląska, a także w wielu okolicach Wielkopolski, a z drugiej na Mazowszu i częś­ ciowo Podlasiu. Jeśli w pierwszym przypadku nie do rzadkości należą w X I X w. misterne rozwiązania zdob­ nicze (wykonane technikami takimi np. jak stempelkowa) powstałe w ośrodkach miejskich o utrwalonych tra­ dycjach rzemieślniczych i rozwiniętej konkurencji mię­ dzy poszczególnymi warsztatami, to w drugim przypad­ ku owo pracochłonne zdobnictwo nie jest prawie znane. Natomiast rozwinęło się powszechnie, i to w ośrodkach zdecydowanie wiejskich, zdobienie wyrobów kowalskich prostymi technikami metaloplastycznymi, prowadzące do swoistej stylistyki rozwiązań plastycznych . Stwierdzając, że w danym rejonie nie rozwinęła się jakaś dziedzina ludowej twórczości plastycznej (np. ma­ larstwo na szkle) lub wystąpiła w stopniu stosunkowo znikomym (w przypadku malarstwa ograniczając się do pisankarstwa z jednej strony i z drugiej — do malatur skrzyni wiannej), to znów rozwinęła się nad podziw buj­ nie (jak np. wycinankarstwo), znajdujemy każdorazowo powiązanie tych faktów ze stanem rzemiosła w tymże rejonie. Brak rozwiniętej i silnej tradycji usług rze­ mieślniczych dla szerokiego kręgu odbiorców, to zara­ zem natężenie twórczości tak „samorodnej" i spontanicz­ nej jak wycinankarstwo. Natomiast, im bardziej inten­ sywny czy też głębiej sięgający w przeszłość był stan rzemiosła, tym słabsze nieraz — efekty owej twórczości „samorodnej', a pełniejsze i bardziej wielostronne po­ wiązania z określonym ośrodkiem twórczości specjali­ stycznej (rzemieślniczej). Jeśli rozważać wymienione wyżej uzależnienia, jakim podlegała kultura środowiska ludowego (przede wszyst­ kim ludności chłopskiej) od strony szeroko pojmowanej tradycji kulturowej, wówczas próba budowania jakiegoś idealnego wzoru ludowości w sztuce wydaje się niepo­ rozumieniem. Ale bywa, że dzieła z tą sztuką łączone, dzielone są podobnie jak gatunki i odmiany roślin lub owadów. Oto rejestr określeń związanych z takim ujmo­ waniem sprawy: „Pełny styl ludowy", „niepełny", „zde­ cydowany", „niezdecydowany", „zgodny z charakterem kultury ludu", „niezgodny...", „czysty", „nieczysty", „mie­ szanego charakteru", „najbardziej ludowego charakteru", „nienajbardziej...", „ściśle polski", „nieściśle polski", „o przewadze stylu ludowego", „prosty styl ludowy", „nie prosty...", „realistyczna odmiana stylu ludowego", „właś­ ciwy styl ludowy", „nie właściwy...", „najczystszy styl i charakter ludowy", „rozwinięty...", „nierozwinięty..." oraz „styl lapidarnego prymitywu" i „bezpośredniego", „mieszanego charakteru" i „zdecydowanego" . Zgodnie z takim rozróżnieniem dzieł można oczywiś­ cie wyznaczyć kręgi występowania jakości mniej lub 1S II. 13. Krucyfiks (druga strona obiektu przedstawiona na stronie tytułowej) Przy próbie poszukiwania odrębności czy też swois­ tości wyrazowych w plastyce ludowej poszczególnych re­ jonów kraju fakty te mają znaczenie decydujące. Albo­ wiem, jeśli kultura ludowa na obszarach strefy pierwszej mogła rozwijać się pod intensywnym ciśnieniem wzorów artystycznych sztuki nurtu oficjalnego, to w strefie dru­ giej pozostawała jakby zdana na rozwój samoistny, w najlepszym razie na oddziaływanie późnych wzorów, przede wszystkim klasycystycznych, nie zawsze najwyż­ 12 16 �II. 14. Chrystus Frasobliwy z 2. pol. X I X w., drewno, wys. 29 cm. Dąbrówka, pow. Ostrołęka. Najczęściej przyj­ muje się, że na terenie Kurpiowszczyzny Chrystus Frasobliwy rzeźbiony był wyłącznie w sukni. Zdarzają się jed­ nak na tym terenie figury przyobleczone tylko w periozonium 13 �II. 15. Wybitnie „regionalny styl" kompozycji krzyża z końca X I X w. Tatary, pow. Ostrołęka. I I . 16. Krzyż kuty z północnego Podlasia, X I X w. bardziej zbliżonych do owego idealnego wzorca ludo­ wości. Nie trudno jest jednak wykazać, że to, co wydaje się nam „ściśle polskie" lub „właściwym stylem ludo­ wym", znane było gdzie indziej już wśredniiowdeczu, peł­ niąc funkcje artystyczne w stosunku do różnych środo­ wisk i warstw społecznych. Spójrzmy jeszcze na inną stronę uzależnień, jakim pod­ legały poszczególne odłamy ludności chłopskiej na te­ renie kraju. Wiadomo, że do czasu uwłaszczenia w X I X w. znajdowała się ona w trzech odrębnych ukła­ dach własności ziemskiej: królewskiej, kościelnej (bisku­ piej, klasztornej i in.) oraz szlacheckiej, w tym magna­ ckiej. System powinności pańszczyźnianych w najsurow­ szej postaci występował zasadniczo tylko w dobrach szla­ checkich, natomiast w Królewszczyznach obowiązywały powinności czynszowe. Jeśli dodamy, że w dobrach koś­ cielnych najkonsekwentniej funkcjonował system oficjal­ nej ideologii religijnej, wówczas uznać należy Królewszczyznę za obszary „tolerancyjne", zarazem korzystające z nieznanych gdzie indziej swobód społeczno-ekonomicznych. W literaturze przedmiotu występuje też powszechne mniemanie, że owe swobody, a nawet w pewnej mierze przywileje, z jakich korzystała ludność osiedlona w do­ 14 brach królewskich, odegrały niezwykle korzystną rolę w rozwoju kulturowym danej grupy. Wskazuje się też najczęściej na grupę Kurpiów, którzy w czasach potopu szwedzkiego zasłynęli jako najśmielsi i najodważniejsi obrońcy kraju, a do dziś słyną ze wspaniałej, odrębnej kultury. Wieloletnie studia nad życiem wsi kurpiowskiej po­ twierdzają to mniemanie, ale zarazem dokładne bada­ nia wykazały, że przywileje, z jakich korzystała ludność dóbr królewskich, uzyskiwały swój najwyższy walor kul­ turotwórczy w sytuacjach silnych napięć społecznych, jakie rodziły się w Polsce stanowej, w przypadkach bez­ pośredniej konfrontacji postaw „ludzi królewskich" i szlachty zagonowej czy szaraczkowej. Mogło to mieć miejsce przede wszystkim w warunkach stałego sąsiedz­ twa, tak chociażby jak na Mazowszu między Kurpiami a mieszkańcami Ziemi Przasnyskiej, Łomżyńskiej i Ró­ żańskiej — szlachtą zaściankową. Drobna szlachta pol­ ska — jeden z tak ważnych składników naszej swoistości kulturowej — wprawdzie nie stała się nigdy „nosicie­ lem" wartości, które łączymy z pojęciem kultury czy sztuki ludowej, niemniej przez swoją obecność — po­ zycję społeczną, dumną i hardą postawę opiniotwórczą — odegrała niezwykle istotną rolę w budzeniu ambicji �twórczych wśród sąsiadującej z nią ludności nie legity­ mującej się rodowodem szlacheckim . Wszystko co powiedzieliśmy nakazuje z wielką re­ zerwą odnosić się do potocznie funkcjonujących prób regionalizacji sztuki ludowej w kraju. Zagadnienie to po­ zostaje otwarte. Sądzimy jednak, że nie ma żadnych pod­ staw do swoistego sceptycyzmu w próbach oznaczenia pewnych ogólnych prawidłowości oraz poszukiwania ko­ relacji odmiennych nieraz zasadniczo zjawisk artystycz­ nych. Wydaje się też, że rozwój badań regionalistycznych, pojawienie się pełnych opracowań monograficz­ nych twórczości artystycznej poszczególnych grup ludo­ wych w kraju pozwoli na wnikliwsze i ostatecznie teore­ tyczne ujęcie owych prawidłowości, które zachodzą mię­ dzy dziełami a życiem — tak jednostki, jak i zbioro­ wości. Jak już było mówione, nie mamy wypracowanej do­ tychczas w miarę wyczerpującej metody badania odręb­ ności terytorialnych w sztuce. Tym samym trudno jest niezmiernie kusić się o teoretyczne ujęcie procesu, który nazwaliśmy na wstępie pulsaeją czy też zmiennością przestrzenno-czasowych granic występowania określo­ nych cech danej sztuki. Ale jeszcze trudniejsze jest pró­ bowanie określenia samej istoty tego procesu, który ogól­ nie przedstawić by można jako stałą przemianę zależnoś­ ci wewnętrznych pomiędzy poszczególnymi komponenta­ mi danej całości, uznanej za regionalną, odrębną w sto­ sunku do otoczenia. I tak, jeśli np. w okresie od 2. poł. XIX do początków X X w. obserwujemy pomiędzy dwo­ ma zespołami A i B dosyć zasadnicze różnice na płasz­ czyźnie pewnego rodzaju sztuki zdobniczej (w zespole A bujny rozkwit np. hafciarstwa, a w zespole B niedo­ rozwój tej twórczości), to już po upływie kilkudziesięciu lat ten stosunek się zmienia. W zespole B następuje nie­ 17 spodziewany wprost rozwój tej sztuki, gdy w zespole A zanika ona gwałtownie. Inny przejaw tych prawidłowości, to zmiany w za­ kresie konwencji plastycznych. I znowu odwołując się do tego samego okresu stwierdzamy, że w zespole A ist­ niał wyrównany poziom umiejętności np. w dziedzinie rzeźby, gdy w zespole B cieszyły się popularnością pra­ ce wysoko rozwiniętej stylistycznie rzeźby uprawianej przez specjalistów. Po upływie kilkudziesięciu lat w ze­ spole A można obserwować silniejsze zapotrzebowanie na taką rzeźbę rzemieślniczą — zawodową, lecz w tym czasie mało już mającą wspólnego z autentyzmem sztu­ ki ludowej. Natomiast w zespole B zaczynają się poja­ wiać wyjątkowo intensywnie przejawy prac o cechach jawnie prymitywnych, nie znanych w tej skali w okre­ sie wcześniejszym. Podobne uwagi nasuwają się przy porównywaniu przemian światopoglądowych grupy, manifestujących się przede wszystkim w pełnionych przez dzieła sztuki funk­ cjach. Wszystkie te przeobrażenia mają tę samą zasadniczo naturę. Sprowadzają się one do wyczerpania określonego zakresu potrzeb. Potrzeby nie wypełnione we wczesnym okresie odzywają się w okresie późniejszym, nieraz ze wzmożoną siłą. Jest to jak gdyby stałe dążenie do zaspo­ kojenia utajonych potrzeb artystycznych. Można by na­ zwać tę prawidłowość potrzebą rekompensacji albo dą­ żeniem rekompensującym. Zależnie też od trudności w spełnieniu się owych potrzeb utajonych następuje w sy­ tuacji w miarę sprzyjającej swoista radykalizacja tego ogólnego dążenia. Taki zresztą sens przeobrażeń w kul­ turze ludowej odkrywamy w stosunku do wszystkich grup ludności chłopskiej, które po okresie silnych ogra­ niczeń rozwojowych w X V I — X V I I I w. dokonują w 17. Ostatnia wieczerza. Powierzchnia stołu z początku X I X w. Intarsja. Okolice Sanoka. Przejaw twórczości ludo­ wej nie nawiązującej do t.zw. regionalnych cech kultury ludowej. Muzeum w Sanoku 15 ��II. 18, 19. Fragmenty obiektu z i l . 17 XIX w., gdy zmienił się system zależności ekonomicz­ nych (uwłaszczenie), owego zdumiewającego aktu pow­ szechnej aktywności we wszelkich dziedzinach twórczoś­ ci artystycznej. * Jeśli pominiemy fakt coraz mniejszych szans odtwo­ rzenia procesów kształtowania się tzw. cech regionalnych w kulturze danej grupy terytorialnej, pozostaną i tak doniosłe zagadnienia badawcze dotyczące sztuki ludo­ wej. Przypomnijmy tezę A. Kutrzeba-Pojnarowej sfor­ mułowaną w pracy o regionach etnograficznych. Autor­ ka wskazuje na czynniki aktywności poczynań regionalistycznych w różnych krajach europejskich w epoce wcze­ snego kapitalizmu. „Regionalizm jako prąd polityczny i gospodarczy wyrósł z p r o t e s t u przeciw zbyt raptow­ nym procesom przemian kapitalistycznych. Był próbą ra­ towania minionych wartości; swoistym kompromisem po­ między postępem a cofającą się tradycją historyczną. Szukano w nim lekarstwa przeciw b e z w z g l ę d n o ś c i , z jaką w okresie szalonego wzrostu wielkich ośrodków przemysłowych i handlowych epoki imperializmu wszyst­ ko, co pozostawało w ich dalszym zapleczu — zwłaszcza w okresie kryzysu gospodarczego — było skazane na po­ wolny uwiąd. Regionalizm jako prąd polityczny i go­ spodarczy epoki imperializmu przeciwstawiał m a ł e g o c z ł o w i e k a p r o w i n c j i (podkreślenia moje, J.O.) z jego doświadczeniami i tradycją historyczną" . Wydaje się, że tezę tę można rozszerzyć na czasy najnowsze. Jak wiadomo, w ciągu ostatnich kilkudzie­ sięciu lat odżyły na nowo fascynacje przeszłością, nie wyłączając z niej owych treści wybitnie regionalnych. Można by też sugerować, że mimo pozorów, a może dzię­ ki nim właśnie, i dziś w krajach socjalistycznych roz­ wija się w sposób szczególnie dynamiczny ów ruch, od­ powiadający wczesnym prądom regionalistycznym. Spo­ łeczne zagubienie jednostek i grup w swoistym zamęcie towarzyszącym t.zw. procesom „wiodących" przeobrażeń kulturalnych i gospodarczych nie omija systemu socjali­ stycznego. Dynamika rozwojowa tego systemu przypo­ mina nieraz swoim impetem, a nieraz nieskoordynowaniem (określenia te są nie najtrafniejsze) procesy towa­ rzyszące narodzinom społeczeństw przemysłowych w naj­ bardziej zaawansowanych pod względem rozwoju kra­ jach Europy. Procesom takim towarzyszy też zazwyczaj produkcja dóbr kulturowych szczególnego zupełnie ro­ dzaju. Dla ich określenia stworzone zostało niegdyś po­ jęcie tandety, obecnie zaś bubli i chałtury. Pozwala to rozumieć ową nieodzowną fascynację współczesnymi do­ brami, tymi najwyższego standardu (kult rzeczy), jak też „muzealnymi", którym — mimo skromnych możliwości technicznych — przysługiwać może miano wytworów doskonałych. 1S 17 �18 �II. 21. Diabeł, fragment tatuażu, wyk. w 1967 r. (por. i l . 22). I I . 22. Mężczyzna tatuowany. Twórczość, której nie przysługi miano „regionalnej", mieszcząca się jednak w terminie „rejon" (rejony współczesnej sztuki ludowej) W świecie tych dóbr, szczególnie zaś artystycznych, odnajdujemy swoisty azyl nadziei, niezbędny czynnik op­ tymizmu. W sytuacji tej nie może pozostać sprawą najistotniej­ szą dla badań i popularyzacji plastyki ludowej skrupu­ latne lokalizowanie terytorialne dzieł oraz usilne regio­ nalizowanie ich cech. Tym bardziej że wartości tych dzieł pojawiają się dziś niezależnie od tradycyjnych po­ działów terytorialnych kraju, obejmując cały obszar Polski. Osobnym zagadnieniem jest podział i korzystanie z dochodu ogólnonarodowego. Pod koniec lat pięćdziesią­ tych, dzięki decentralizacji gospodarki funduszami, mo­ gły pojawić się realne materialne czynniki dopingu w inicjowaniu licznych lokalnych przedsięwzięć kultural­ nych. Nieodłączne w takich przypadkach napięcia rywalizacyjne nie pozostały bez wpływu na wyłonienie się nowych nieraz zupełnie wartości w kulturze ośrodków prowincjonalnych. Dymarki w Słupi Nowej to jeden z najbardziej przemawiających przykładów tych tenden­ cji. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadkach orga­ nizowania w małych ośrodkach miejskich festiwali ka­ pel i występów artystów ludowych, pochodzących z róż­ nych części kraju. Efektem tego jest gwałtowny rozpad tradycyjnych koncepcji regionów twórczości artystycz­ nej — pojawienie się ośrodków reaktywowania czy kul­ tywowania tradycji ludowych, rzadziej o charakterze par­ tykularnym, częściej zaś ogólnonarodowym. Na koniec wypada powiedzieć, że łączenie się dwu od­ rębnych nurtów sztuki — ludowej i elitarnej — pozosta­ je nadal odległą perspektywą rozwojową procesów obej­ mujących zjawiska społeczno-kulturalne w Polsce. Sztu­ ka ludowa zakreśla coraz szersze rejony, czy też coraz szerszym służy t>dłamom społeczeństwa. Ale nasze szcze­ gólne położenie geograficzne i tradycyjny system war­ tościowania rokują, że większość propozycji sztuki eli­ tarnej — chociażby z zachodnioeuropejskich ośrodków dyspozycyjnych — będzie u nas swoiście przetwarzana, służąc rozwojowi konwencji strywializowanych czy uproszczonych, a więc mieszczących się w koncepcji roz­ woju sztuki ludowej. Powiedzmy jeszcze, że w progra­ mach rejonizacji twórczości ludowej w kraju zarówno u reprezentantów etnografii jak i historii sztuki funk­ cjonują nieraz problemy pozorne, jak np. geografia iorm. Natomiast umyka z pola zainteresowań zagadnienie zmienności funkcji sztuki ludowej, sposobu jej przeży­ wania, charakteru jej wartościowania na płaszczyźnie świadomości twórców i odbiorców. PRZYPISY 1 A. Kutrzeba-Pojinarowa, Zagadnienie regionu w et­ nografii polskiej a współczesne etnograficzne prace tere­ nowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza (w:) Kurpie Puszcza Zielona, Wrocław-Wąrszawa-Kraków 1962, s. 21—33. Por. J. Chałasiński, Kultura 1968; J. J. Wiatr, Naród i państwo, 2 3 J. Grabowski, Sztuka i naród, Warszawa Warszawa 1969. ludowa, formy i regiony w Polsce, Warszawa 1966. 4 Por. J. Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, s. 11. Tamże, s. 13. 5 19 �I I . 23. Rysunek na szybie sklepu „w remoncie", wyk. w 1965 r. Warszawa 6 Tamże, s. 13. ' Tamże, s. 6. 8 14 Por. dokumentacja kartograficzna w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Por. J. Grabowski, Sztuka ludowa... s. 390, i l . 300; tenże, Dawna polska... s. 31—32, i l . 92—93. J. Grabowski, Dawna polska..., s. 31—32. 9 nusekiewiezowa, Sztuka 10 J. Grabowski, Sztuka ludowa..., s. 392. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Warszawa 1953, s. 31—47; Zakres poję­ 1 1 cia sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 4. 12 Szerzej omawiam te sprawy w pracy: artystyczna ludności -Kraków, 1971. Por. tamże. M kurpiowskiej, 15 Por. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, is. 100—110; A. Jackowski, J. Jar- Kultura Wrocław-Warszawa- ludu polskiego, Warszawa 1967, s. 491—492. Wszystkie wymienione określenia pochodzą z: J. 16 Grabowski, Dawna polska... Por. M. Biernacka, Wsie drobnoszlacheckie na Ma­ zowszu i Podlasiu, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966; J. 17 Olędzki, Sztuka Kurpiów, 1 8 A. Wrocław 1970. Kutrzeba-Pojnarowa. Zagadnienie regionu... s. 26. Fot.: autor — il. 1, 2, 4, 7, 8, 10, 14, 15, 21—23; Piotr Barącz — i l . 17—19; Jan Swiderski — il. 12; Sławo] Szynkiewicz — il. 3; Lech Mróz — il. 13; E . Falkowski — il. 9; Piotr Szacki — i l . 16; reprod. z: P. Galaunie, Skulptura (w:) Lietuvlu Laudles Menas, Vilnius 1963 — il. 11; rys. Antonina Hass — il. 5, 6, 20. Rysunki pochodzą z: Adam Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930 — il. 5, 6, 20; F . Kotula, Cechowe znaki i tłoki pieczetne w Muzeum Rzeszowskim, Warszawa 1951 — il. 20; K . Arlamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931 — il. 20. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87e55d97d9b196d3b193a42188e84c03.pdf 66e1349b54a4bb4fdceec35362457737 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3310 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3103 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.253-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю M Е SUMMARY OF ARTICLES A n t o n i Króli — P R O B L E M S OF C O N T E M P O R A R Y L E M K O C U L T U R E O N T H E E X A M P L E OF T H E M U S E U M IN ZYNDRANOWA T h e Regional M u s e u m of L e m k o Culture and W a r M e m o r y i n Z y n d r a m o w a , a village near D u k l a pass, has been r u n n i n g since 1908. T h e m u s e u m was established b y volunteer activists a n d t i l l полу has been w o r k i n g w i t h o u t any f i n a n c i a l help from the g o v e r n m e n t . A n u m b e r o f volunteers (Pawol Stefanowski, M i c h a ł D o ń s k i , Teodor K u z i a k ) founded the small museum i n an o l d L e m k o h u t . The ethnographic exposition is n o t large for i t numbers around 1500 exhibits w h i c h make np the recon­ structed f u r n i s h i n g o f the L e m k o < handier. T h e other part of the exposition commemorates the eomnion f i g h t o f Polish. Soviet a n d Chechoslovakian soldiers al D u k l a pass (the Leinkos f o u g h t in a l l these armies). The museum owes its particular character t o the e x h i b i t s . A p a r t from the Song and Dance Group . , k o n i k o w y m i / ' i t is the o n l y centre g r o u p i n g the Leinkos. Despite the fact t h a t there l i v e over 200 thousand Lemkos in Poland the}' do not posseoss ail}" status of n a t i o n a l m i i i o i i l y . What is more, the}' arc referred to as t h o U k r a i n i a n s , which is against their w i l l and national consciousness. Therefore, the Museum i n Z y n d r a m o w a acts as a substitute o f the n o n - e x i s t i n g L e m k o Society. There coine Leinkos b o t h from Poland anil abroad. T h o visitors are guided b y Teodor Goez, who has been \ o l u n f a r i l y r u n n i n g the museum f r o m the v e r y beginning. T h e a u t h o r propagates the idea to establish tho Society of Friends o f the Museum in Z y n d r a m o w a w h i c h could become a, legal p r o p r i e t o r o f tho Museum. I n t h a t case, i t w o u l d be possi­ ble to gain some f i n a n c i a l a.id t o m a i n t a i n a n d on large the museum. i n 1692 a p a r t o f the diocese o f the Greek-Catholic b i s h o p r i c A l t h o u g h the p a i n t i n g >n this area greately distinguishes itsolf w i t h certain regional peculiarities i t remains, howovor, w i t h i n the U k r a i n e c u l t u r a l t r a d i t i o n . I n the course o f 8ел-ега1 centuries the p a i n t i n g underwent stylistic transformations different for oaoh period. T h e a u t h o r b r i e f l y characterizes these transformations describing b u t the features i n his eyes t y p i c a l for given periods. I n this v i e w syst e m a t i z a t i o n of m o n u m e n t s is essential for d a t i n g p a r t i c u l a r ones, t h o u g h o n the other hand i t is encumbered w i t h subjoctive e v a l u a t i o n . This concerns m a i n l y the 15th and 16th century b u i l d i n g s , since there are prese^-ed no arehival materials telling us about the O r t h o d o x churches' decorations. The a u t h o r deals w i t h the p r o b l e m o f the influence o f other artistic means on icon p a i n t i n g basing himslef on iconographic analyses of chosen pictures. Angled i n suoh а луау they ргол'е the contacts between the local л\'01^1юрм and a r t i s t i c centres of B a l k a n countries and Russia from where there eame ieons, their copies and miniatures as iconographic patterns. The 17111 c e n t u r y , i n t u r n , showed a significant influence of western, and i n c l u d e d i n i t Polish, a r t . T h i s seems clear i n view o f t h o r o u g h transformations t a k i n g place i n the 17th­ -century p a i n t i n g i n the O r t h o d o x church a n d of direct contacts of the artists w i t h the decoration o f Catholic churches. The Polish influence is p a r t i c u l a r l y noticeable i n the 18th c e n t u r y ( p a i n t i n g ) . I t is largely due to the Polish influenee t h a t , m a i n l y i n the 19th c e n t u r y , icon p a i n t i n g loses its peculiar formal a n d p a r t i a l l y iconographic features. I t t h e n shows no stylo. How-ел-ег, i t has t o bo remembered t h a t this is a n a t u r a l phenomenon i n religious a r t c u l t i v a t e d as i f on m a r g i n of ther a r t i s t i c a c t i v i t y . T. R y s z a r d B r y k o w s k i — SOME NOTES O N T H E A R C H I T E C T U R E OF T H E L E M K O O R T H O D O X C H U R C H The L e m k o o r t h o d o x church as a t y p e o f wooden church architecture evolved i n tho 17th c e n t u r y a n d developed fully i n d u r i n g tho n e x t one. I t was i n Poland whore i t d i d exist for t h o longest t i m e for L e m k o wooden churches were raised t i l l the m i d - 1 9 t h c e n t u r y . T h e scholars dealing w i t h L e m k o c u l t u r e are of divergent o p i n i o n as far as the o r i g i n o f the t y p e o f the Church a n d i t s range are coneorned. Several types are t o bo d i s t i n g u i s h e d : N o r t - W e s t e r n ( P o l i s h side o f the Carpathians a n d S l o v a k i a ) , Southern ( S l o v a k i a ) , S o u t h - E a s t e r n (Mukaczew i n the trans- C a r p a t h i a n R u t h e n i a ) , N o r t h - E a s t e r n (tho P o l i s h Carpathians) a n d N o r t h e r n (tho P o l i s h Carpathians). T h e L e m k o o r t h o d o x ehurch is three-partite, w i t h a characte­ ristic body composed o f the q u a d r i l a t e r a l п а л е covered w i t h the b r o k e n t e n t r o o f лл1пеЬ, i n t u r n , is cimvnod w i t h the Baroque Ье11-1олуог. The i d e n t i c a l l y shaped choir, w h i c h is narrower and 1олуег, as ЛУе11 as the h i g h 1олл'Ог i n the f r o n t distinguish the L e m k o c h u r c h from other sacral structures of the Eastern Church. L e m k o churches wore p a i n t e d only f r o m the outside. T h e y were located on l o w hills or m o u n t a i n ' s slopes, and always surrounded by trees. I t m u s t be said t h a t they w'ero perfectly composed against the landscape. I n fact almost every L e m k o village could boast a c h u r c h w h i c h c o n s t i t u t e d for its i n h a b i t a n t s the centre o f ,,their w o r l d " . Therefore, tho Polish Lemkos r e t u r n i n g t o t h e i r f a m i l y lands at the b e g i n n i n g of the 1960s often started from г о п о л а Ы 1 ^ a c h u r c h . L i t t l e is k n o w n about founders and buildors o f L e m k o o r t h o ­ dox churches. One should d r a w a p a r t i c u l a r a t t e n t i o n t o w r o u g h t i r o n crosses, c r o w n i n g helmets, selni-bell-toлvors, free-standing towers and c h u r c h y a r d gates. The crosses which aro of unique beauty doseiwo a separate s t u d y . I n Poland there have s u r v i v e d 69 L e m k o o r t h o d o x churches w h i c h require special ca.ro a n d consideration adequate t o m o n u ­ m e n t s of the v a r i e d Polish c u l t u r e . T h e presont a r t i c l o is based on the author's w o r k „ L e m k o Woodon A r c h i t e c t u r e i n P o l a n d , Slovakia and Trans-Carpathian R u t h e n i a " published b y the Ossolineum. L o p a t k i e w i e z — CENTRES OF F O L K STONE­ W O R K I N CENTRAL LEMKO REGION A t the t u r n of the 19th c e n t u r y there wore active stonec u t t i n g centres i n several villages i n the B e s k i d N i s k i (Bartne, Przegonina, B o d a k i ) . T h e m a t e r i a l was b r o u g h t f r o m numerous shallow m i n i n g s o f sandstone i n Magurycz W i e l k i a n d Magura W a t k o wska. Thore were active зел-ега1 sculpture partnerships, the f i r s t of w h i c h was created i n the seeond h a l f of the 19th c e n t u r y . The article contains m u c h valuable i n f o r m a t i o n about the names and lh'es of partioular stonecutters (see the annex). Sinee tho m i d d l e of the 19th c e n t u r y parallel}' to u t i l i t a r i a n p r o d u c t i o n ( m i l l a n d h a n d m i l l stones, grindstones, Л У 1 К ^ 1 О 1 ^ ) there appeared sasral sculpture, ie. crosses, wayside shrines лу^Ь figures. A t the t u r n o f the c e n t u r y there existed seven shallow minings. R o u g h l y cut t o t h e a p p r o x i m a t e size of the sculpture the stone was t r a n s p o r t e d o n sledges or horse c a r t to the stone cutter's c o u r t y a r d . The stonecutter worked i n open air using hammer, steal broad ehisels forged b y local black­ smiths, and the so-called „ w i n k i o l " (see the i l l u s t r a t i o n s ) . E v e r y mine hod the so-called s h a n t y w h i c h is a sort o f sands­ tone chalet w i t h o u t a door, w i t h fire i n the m i d d l e and benches a r o u n d the walls. L e m k o s ' s t o n o o u t t i n g craft foil i n t o decay together w i t h the mass expel of the Lemkos i n the years 1944— 47. Z. S z a n t о r — SETTLEMENT FROM T H E SOUTH I N THE BESKID NISKI A N D SĄDECKI MOUNTAINS - R o m u a l d B i s k u p s k i —- T H E L E M K O I C O N P A I N ­ T I N G F R O M T H E 15th T O T H E F I R S T H A L F O F T H E 18th C E N T U R Y The author s y n t h e t i c a l l y presents the h i s t o r y o f icon p a i n t i n g since the 15th t i l l the first h a l f of the 18th century i n the L e m k o c o u n t r y w h i c h once c o n s t i t u t e d the л\ев1егп p a r t of t h e o l d O r t h o d o x bishopric of P r z e m y ś l a n d after the U n i a t e synodo Settlement i n tho Eastern a n d N o r t h e r n Carpathians луа.ч multiphase and m u l t i d i r e c t i o n a l ; moreover, i t goes back i n t o the prehistoric times. I n the areas o f the Beskid N i s k i and B e s k i d S ą d e c k i due to the topographical features there always predominated m i g r a t i o n f r o m the East. Intense settlement i n the m o u n t a i n areas took plaee between the 16th and 17th centuries. I t was i n this period t h a t the a c t u a l l y e x i s t i n g villages wore created. T h e i m m i g r a t i o n лл-as cuased b y the wcjrsening o f the s i t u a t i o n i n H u n g a r y . Most affected лл'оге the followers o f the O r t h o d o x church (since the 15th c e n t u r y ) a n d the village p o p u l a t i o n ( p a r t i c u l a r l y i n the 16th c e n t u r y ) . A t the same t i m e m o u n t a i n land owners i n the Polish a n d L i ­ t h u a n i a n C o m m o n w o a l t h w a n t i n g t o make their properties p r o d u e t k ' o t e m p t e d the settlers Л У ^ Ь convenient conditions. Moreover, the Valcohian L a w according t o which villages wero founded was very favourable. T h i s immigrationa.1 d i r e c t i o n is p a r t i c u l a r l y i m p o r t a n t for the c u l t u r e o f later L e m k o s ' c o u n t r y . I t accounts for strong c u l t u r a l similarities лл-ith К1ол ак1а (at the t i m e r e m a i n i n g w i t h i n H u n g a r y ) and differences between t h e m and settled i n the - 253 T �East Bojeks whose predecessors h a d come f r o m the N o r t h . The sacral a r t reveals Southern t r a d i t i o n s i n tho concept o f a tower placed over t h e entrance t o t h o L e m k o s ' church, v e r y popular i n Zakarpacio and Slovakia. One m a y also expect relations w i t h the centres i n the Southern parts o f the Carpathians, p a r t i ­ c u l a r l y the monasters i n Snina, K r a s n y B r ó d and B u k o v s k i e Horce near S t r o p k o v o a n d visible m a i n l y i n tho f i r s t phase o f the settlement (the 15th and 16th centuries). S. Leszczycki — T H E PHYSIOGNOMY PRE-WAR LEMKO VILLAGES OF THE The materials dealt w i t h i n the article come f r o m the years 1934—45. T h e y are the result o f the research carriod out under the d i r e c t i o n o f the A u t h o r authorized b y the Commision for the Research o f E a s t e r n Lands, L e m k o s ' section i n K r a k ó w . I t covered the area o f the Carpathian M o u n t a i n s between the Dunajec a n d tho Solinka and included 114 villages. The survey retained the pre-war a d m i n i s t r a t i v e divisions and names. The research t o o k account of the goographic location, econo­ m i c a l structure (culture, c u l t i v a t i o n s , use o f woods, etc.), t y p e of dwelling and f a r m buildings, life conditions. The article is a v e r y valuable source o f i n f o r m a t i o n . Moreover, it presents photo­ graphs f r o m the p e r i o d . S e w e r v n A. W i s 1о с к i — RUSENKO IWAN JURIJEWICZ I w a n J u r i j e w i c z Rusenko was b o r n i n the village K r a s n o (Krosno d i s t r i c t ) i n 1890. H e was a teacher i n the Polish villago L u t c z a t i l l 1946 w h e n he was resettled to the Western U k r a i n e . H e also earned his l i v i n g as a teacher i n the village K a r l i w k a (Tarnopol voivodeship i n the Soviet U n i o n ) . I t was i n the U k r a i n e where he began to create due to his nostalgia for his o w n c o u n t r y . H i s poems a n d drawings were about the Lemkos and their life. H e published t h e m i n the C a r p a t h i a n - R u t h e n i a n Calandar p r i n t e d b y the American-Canadian , , L o m k o s o j u z " a n d i n the „ K a r p a c a R u ś " w h i c h appears i n t h e West. I w a n J u r i j e w i c z Rusenko died i n 1960. Roman Reinfuss — LEMKOS, M Y FRIENDS R o m a n Reinfuss tells about his ,,adventure w i t h the L e m ­ k o s " , w h i c h has resulted i n a number o f significant ethnographic studies a n d r i c h d o c u m e n t a t i o n ho collected before as well as after the Second W o r l d W a r . The adventure began i n 1931 w i t h his t a l k w i t h a shephord w h o m he met i n the mountains. The friendly relations s u r v i v e d the w a r and post-war resettlement. I n the s t o r y about the people he has m e t Reinfuss tells m u c h about frankness a n d kindness o f the Lomkos and reveals character of the i n d i v i d u a l s , themselves representatives o f one n a t i o n a l group. Wojciech S a d o w s k i , J A N ŁABOWSKI. A FARMER AND PAINTER J a n Ł a b o w s k i was b o r n i n the village K r ó l o w a R u s k a i n J a n u a r y 8, 1945. H e came f r o m a L e m k o f a m i l y , w h i c h was resettled to Orzelec near G o r z ó w W i e l k o p o l s k i i n 1947. H e has graduated f r o m p r i m a r y school and n o w owns the 8-hectaro f a r m . The w o r k on the f a r m takes up almost a l l his t i m e and a t t e n t i o n , so does his f a m i l y ; nevertheless, according to what he says, p a i n t i n g is indispensable for h i m . W h o n p a i n t i n g — says Ł a b o w s k i — I discover beauty i n the surrounding w o r l d . H e started w i t h water-colour and now he paints i n o i l on w i g a n . H e makes brushes himself from h u m a n hair. The ethnographic gallery o f the D i s t r i c t Museum in Go.'zow is i n possession o f 21 pictures b y Ł a b o w s k i . Seweryn A. W i s 1о с к i — NOTES ON T H E BIO­ G R A P H Y O F N I K I F O R D R O W N I A K , C A L L E D ,,OF K R Y - ШСА"; NOTES A. J a c k o w s k i , J. J a r n u s z k i e w i c z — O N N I K I F O R ; A. J a c k o w s k i — ANDRZEJ BANACH'S „NIKIFOR". I t is a set o f articlos dedicated to a splendid , , n a i v e " p a i n t o r who died i n 1968, a n d was a L e m k o l i v i n g i n a famous Polish spar, K r y n i c a . N i k i f o r knew o n l y his m o t h e r ; the defect o f speech made hie contacts w i t h the surrounding people d i f f i c u l t . Since y o u t h he begged and p a i n t e d . A f t e r the war he was deported a n d afterwards r e t u r n e d to K r y n i c a where his w o r k met w i t h a g r o w i n g interest. H e gained his w o r l d w i d e fame thanks to the e x h i b i t i o n s i n L o n d o n , Paris, N e w Y o r k , Sao Paolo, T o k i o a n d Zagreb. W i s l o e k i discusses the artist's links w i t h his home and the L e m k o s i n K r y n i c a . B o t h J a c k o w s k i a n d Jarnuszkiewicz describe their encounters w i t h N i k i f o r , g i v i n g thus tho charac­ teristics o f his personality. The last of the articles is the review of Banach's book published i n Warsaw i n 1984. I t contains a groat n u m b e r of b e a u t i f u l illustrations w h i c h b r i n g f o r t h the figure o f the paintor. Jackowski's c r i t i c i s m , however, points to the fact t h a t the author does not discuss N i k i f o r ' s l i n k s w i t h tho L e m k o s ' c o m m u n i t y . A. K r o h — T H E LEMKO COUNTRY I N THE POETRY OF J E R Z Y H A R A S Y M O W I C Z Jerzy Harasynowicz's p o e t r y is d o m i n a t e d b y the L o m k o s ' theme. G i v e n an almost t o t a l lack of l i t e r a t u r e on tho L e m k o (both scientific and f i c t i o n ) , Harasymowiez's poems are for the Polish readers the o n l y source of knowledge about t h e i r country. I n the pooms of the 1950'one detects, f i r s t of all, nostalgy. There predominate picturesque descriptions of ruined O r t h o d o x churches, b u r n t d o w n villages, deserted comentaries. One can sometimes notice i n those poems a certain desdain for religious symbols and f a i t h , lack o f understanding o f the L e m k o s ' tragedy, a k i n d o f a p p r o v a l o f the s i t u a t i o n . T h o problems of l i v i n g L e ­ m k o and o f their lives appear o n l y i n tho poems published i n 1982 and 83 (Wesele rusałek — „ U n d i n e s ' W e d d i n g " a n d Cała góra barwników — „ A Heap o f P e r i w i n k l e s " ) . W e notice Harasy­ mowiez's self-admiration for his c r e a t i v i t y and c o n v i c t i o n t h a t i t is i m p o r t a n t for the Lemkes. The image o f t h e i r c o u n t r y emer­ ging i n Harasymowiez's poems does n o t reveal a n y d r a m a t i c featuros; i t is smooth and even false. I t w i l l change, perhaps, i n the poem, already promised b y Harasymowicz and called Lichtarz rusałek ( „ U n d i n e s ' Candlestick"), and dealing w i t h the d e p o r t a t i o n o f the Lemkos. Zofia Rzanter — THE ORTHODOX CHURCH I N P R Z Y S Ł O P A N D ITS R E N O V A T I O N I n 1981 and 1982 summer holidays there were organised volunteer actions to renovate the o r t h o d o x church i n the village Przyslop ( N o w y Sącz voivodeship). B u i l t i n 1756 b y the masters J a n and D a n y i l , the church is one of t h e oldest and most v a l u v b l e monuments i n the B e s k i d N i s k i m o u n t a i n s . I t was founded b y „ W i k t o r , the noble standardkeeper o f Makowsko ( ) " . The church was i n danger o f collapsing due to inappropriate maintaince and location. I was d u r i n g the r e n o v a t i o n t h a t the b u i l d i n g was liftod a n d straingtoned, parts of the floor and roof replaced and proper foundations l a i d . The area around the church was profiled. The iconostasis and i n t e r i o r furnishings were also renovated. More t h a n 150 people f r o m various students' scholarly groups and t o u r i s t clubs p a r t i c i p a t e d i n tho works, w h i c h were all volunteer, w i t h one exception only, t h a t is a carpenter master p a i d b y tho M i n i s t r y of Culture. The action i n question was analogous to tho ones carried out b y t h e F r e n c h organisation R E M P A R T . itself member o f I C O M O S . U n f o r t u n a t e l y , i n spite o f the fact t h a t the r o n o v a t i o n was completed efficiently and engendered a groat interest i n students' m i l i o u , none o f t h e state i n s t i t u t i o n s d i d p a y a n y a t t e n t i o n to our a c t i v i t y . PE3 Ю ME Ан т о н и К р о х — ПРОБЛЕМЫ СОВРЕМЕННОЙ К У Л Ь Т У Р Ы ЛЕМКОВ НА ПРИМЕРЕ МУЗЕЯ В ДЕ­ РЕВНЕ ЗЫНДРАНОВА В деревне Зындранова, расположенной вблзи Дук е л ь с к о г о п е р е в а л а с у щ е с т в у е т с 1968 г. Р е г и о н а л ь ­ н ы й м у з е й л е м к о в с к о й К у л ь т у р ы и п а м я т и воеыны>: лет. Музей создан по инициативе общественности и по сей день действует без в с я к и х ассигнований и помощи со с т о р о н ы г о с у д а р с т в а . Г г у п п а д е я т е л е й ( П а в е л С т е 254 ф а н о в с к и , М и х а л Д о н ь с к и , Т е о д о р К у з я к и др.) о с н о ­ вала небольшой музей, помещающийся в маленькой лемковской хате. Скромная этнографическая экспо­ з и ц и я М у з е я ( о к . 1500 э к с п о н а т о в ) о т о б р а ж а е т у б р а н ­ ство лемковской хаты. Вторая часть экспозиции по­ священа памяти совместной борбы польских, совет­ ских и чехословацких солдат (ламки воевали в р я д а х этих армий) за Д у к е л ь с к и й перевал. Н е о б ы ч а й н о с т ь М у з е я з а к л ю ч а е т с я не в его собра­ ниях, а в том, что Музей является единственным, на- �р я д у с А н с а м б л е м Песни и т а н ц а „ Л е м к о в ы н а " , цент­ ром, о б ъ е д и н я ю щ и м лемков. В П о л ь ш е п р о ж и в а е т с в ы ­ ш е 200 т ы с я ч л е м к о в , н о , н е с м о т р я н а э т о , о!ни н е имеют статуса национального меньшинства и причис­ лены к украинскому населению вопреки их нацио­ нальному самосознанию. Недостающий орган вроде Лемковского союза заменяет им Зындранова. Сюда п р и е з ж а ю т лемки из-за рубежа. Гостей опекает Тео­ дор Гоч, к о т о р ы й с самого начала руководит Музеем в порядке общественной нагрузки. Автор статьи предлагает учредить Общество Дру­ зей Лемковского музея в Зындрановой — организа­ цию, которая могла бы пользоваться правовым стату­ сом. О б щ е с т в о могло б ы с т а т ь з а к о н н ы м в л а д е л ь ц е м Музея, что представило бы возможность организовать п о м о щ ь д л я его с о д е р ж а н и я и р а с ш и р е н и я . Р ы ш а р д В р ы к ов с к и — РАЗМЫШЛЕНИЯ АРХИТЕКТУИРОЙ ЛЕМКОВСКИХ ЦЕРКВЕЙ НАД Лекозская перковь как тип деревянного церковного с т р о и т е л ь с т в ! с ф о р м и р о в а л а с ь в X V I I в. и о б е л а п о л ­ н о е р й з в и т и е в X V I I I в. Д о л ь ш е в с е г о с у щ е с т в о в а л а на польских землях, где лемковские деревянные ц е р к в и с т р о и л и с ь до с е р е д и н ы X I X в. Мнения и-'следователей расходятся равно относи­ т е л ь н о в о з н и к н о в е н и я этого типа строительства, к а к и его охвата. В ы д е л я е т с я несколько типов: северо-за­ падный (польская часть Карпат и Словакия), ю ж н ы й (Словакия), юго-восточный (Мукачев в Закарпатской Руси), северо-восточный (польские Карпаты), северный (польские Карпаты). Лемковскал церковь состоит из трех частей с ха­ р а к т е р н ы м массивом; его образует четырехугольный неф, покрытый ломаной шатровой к р ы ш е й , увенчан­ ной барочной колокольной башенкой, аналогично с ф о р м и р о в а н н ы й более узкий и низкий пресбитерий, а перед фасадом высокая башня, отличающая лемковс к у ю ц е р к о в ь от д р у г и х с а к р а л ь н ы х п о с т р о е к в о с т о ч ­ ного обряда. Л е м к о в с к и е церкви были покрашены только с внешней стороны, в н у т р и их не красили. С т а в и л и ц е р к з и на н е б о л ь ш и х в о з в ы ш е н н о с т я х или н а с к л о н а х гор всегда в о к р у ж е н и и д е р е в ь е в . О н и п р е ­ красно гармонировали с пейзажем. Фактически церкви строили в каждой деревне. Д л я жителей деревни она я в л я л а с ь центром „их мира". Поэтому возвращав­ шиеся в начале шестидесятых годов польские лемки часто начинали „номую ж и з н ь " с ремонта церкви. М а л о и м е е т с я д а н н ы х об о с н о в а т е л я х и с т р о и т е л я х л е м к о в с к и х ц е р к в е й . Особого в н и м а н и я заслуживают кованые железные кресты, венчающие купола, коло­ кольные башенки, отдельно стоящие колоколенки, во­ рота церковных кладбищ. Эти непревзойденные по своей красоте кресты з а с л у ж и в а ю т специального опи­ сания. В П о л ь ш е с о х р а н и л о с ь 69 л е м к о в с к и х ц е р к в е й , к о ­ торые следует о к р у ж и т ь т щ а т е л ь н о й заботой к а к р а з ­ новидность памятников польской культуры. Статья написана на основе труда, озаглавленного автором Лемковекая деревянная архитектура в Поль­ ше, Словакии и Закарпатской Руси. Издано в Оссолинеум. Р о м у а л ь д Б и с к у п с к и — И С К У С С Т В О Л Е М К О В Щ И З Н Ы ОТ В О Й П О Л О В И Н Ы X V I I I В. ИКОНОПИСНОЕ X V В. ДО П Е Р ­ Автор статьи синтетически представил, начиная с X V в е к а до первой п о л о в и н ы X V I I I века, историю р а з в и т и я и к о н о п и с и на т е р р и т о р и и Л е м к о в ш и з н ы , к о ­ торая составляла западную часть давнего православ­ ного епископства в П а р е м ы ш л е , а затем — после униатского синода (1692 г.) — греко-католичеокого епископства, Хотя живопись тех районов в значи­ тельной с т е п е т и о т л и ч а е т с я своего рода р е г и о н а л ь н ы ­ ми особенностями, то все ж е о н а составляет часть украинского культурного наследия. Н а п р о т я ж е н и и н е с к о л ь к и х в е к о в стиль этой ж и ­ вописи подвергался изменениям. Автор к р а т к о опреде­ л и л и х х а р а к т е р , о п и с ы в а я и с к л ю ч и т е л ь н о те ч е р т ы , к о т о р ы е , по его м н е н и ю , я в л я ю т с я т и п и ч н ы м и д л я данного периода. Систематизация строительного ма­ т е р и а л а с этой т о ч к и з р е н и я необходима д л я у т о ч н е ­ н и я д а т и р о в к и о т д е л ь н ы х о б ъ е к т о в , по в м е с т е с т е м о т л и ч а е т с я с у б ъ е к т и в н о с т ь ю оценки. Это в первую о ч е р е д ь к а с а е т с я п а м я т н и к о в с т а р и н ы X V в. и п е р в о й п о л о в и н ы XVI в., п о с к о л ь к у с того в р е м е н и не с о х р а ­ нились архивные данные, свидетельствующие об убранстве цзрквей. Опираясь на и к о н о г р а ф и ч е с к и й а н а л и з и з б р а н н ы х изображений, автор затронул проблему воздействия других х у д о ж е с т в е н н ы х центров на ж и в о п и с ь лемков. Проведенный с этой т о ч к и з р е н и я а н а л и з создает возможность установить наличие контактов местных мастерских с художественными пентрами балканских стран и Руси, откуда поступали иконографические образцы в виде икон, их копий и миниатюр. Н о в X V I I в. с т а л о з а м е т н о з н а ч и т е л ь н о е в л и я н и е западного искусства, в том числе поьского. Это вполне естественно, если учесть к р у п н ы е перемены в ж и в о ­ п и с и В о с т о ч н о й ц е р к в и X V I I в., а т а к ж е в о в р е м я непосредственных контактов художников и более близкого ознакомления иконописцев с декором като­ лических костелов. В л и я н и е польского искусства осо­ бенно' з а м е т н о в ж и в о п и с и X V I I I в. В б о л ь ш о й мере под влиянием польского искусства живопись эта т е р я е т о с о б е н н о в X I X в. с в о й с т в е н н ы е ей ф о р м а л ь ­ ные, а т а к ж е частично иконографические черты, ли­ ш а я с ь своеобразия своего стиля. Притом следует от­ метить, что подобное явление было повсеместным в искусстве религиозного харатера, которым .выда­ ю щ и е с я д у д о ж н и к и з а н и м а л и с ь л и ш ь от с л у ч а я к с л у Ч1Ю, т а к с к а з а т ь , м и м о х о д о м . Т а д е у ш Л о п а т к е в и ч — НАРОДНОЕ КАМНЕ­ ТЕСНОЕ ПРОИЗВОДСТВО В ЦЕНТРАЛЬНОЙ ЛЕМКОВЩИЗНЕ В нескольких деревнях Нижних Беекид (Бартне, Пшегон'инна, Бодаки) на переломе X I X и X X вв. существовал крупный центр камнетесного производ­ ства. Сырье добывали из многочисленных посчаных карьеров, р а с п о л о ж е н н ы х в полосе Магурича В е л и ­ кого и Магуры Вонтковской. С с а р д и н ы X I X в. н а р я д у с п о т р е б и т е л ь с к и м п р о и з ­ в о д с т в о м ( м е л ь н и ч н ы е ж е р н о в а , б р у с ы , т о ч и л а и т.п.), стала развиваться религиозная скультура. Создаются кресты, придорожные часовенки с резным декором. На переломе веков существовало 7 карьеров. Камень, обколотый в форме близкой планируемой скультуре, доставляли санями или подводами каменотесу. Каме­ нотес работал под о т к р ы т ы м небом, п о л ь з у я с ь молот­ ками, широкими стальными резцами, работы местных кузнецов, а т а к ж е т а к наз. „ в и н к л я м и " (ср. и л л ) . В к а ж д о м карьере имелась так называемая „калиба'', то есть род песчаного ш а л а ш а , без дверей, с к у з н е н ы м г о р н о м по с е р е д и н е и д е р е в я н н ы м и с к а м ь я м и в д о л ь стен. Автор статьи описывает историю очередных с к у л ь п т у р н ы х обществ. Первое было основано во вто­ р о й п о л о в и н е X I X в. С т а т ь я с о д е р ж и т много ц е н н ы х сведений, к а с а ю щ и х с я личного состава обществ и био­ г р а ф и и о т д е л ь н ы х к а м н е р е з о з (см. п р и л о ж е н и е ) . Л е м ксвское камнерезное производство пришло в упадок в 1944—1947 гг., Е С В Я З И J массовым выселением лемков. 3 оф и я Ш а н т ер — ЗАСЕЛЕНИЕ И СОНДЕЦКИХ БЕСКИД С ЮГА НИЖНИХ Заселение Восточных и Северных Карпат велось в о л н о о б р а з н о во многих н а п р а в л е н и я х , н а ч и н а я с д о и ­ сторических времен. На территории Н и ж н и х и Сондецких Боскид с самых р а н н и х времен наблюдался, в связи с резьбой местности, особенно сильный приток н а с е л е н и я с юга. Усиленно стали заселяться горные районы в X V — — X V I I I в в . В то в р е м я в о з н и к л о б о л ь ш и н с т в о су­ щ е с т в у ю щ и х по сей д е н ь д е р е в е н ь . П р и т о к н а с е л е н и я был в ы з в а н все у х у д ш а ю щ и м с я внутренним п о л о ж е ­ нием Венгрии. Особенно ухудшалось положение пра­ в о с л а в н ы х ( н а ч и н а я с X V в.) и д е р е н е н с к и х ж и т е л е й ( о с о б е н н о в X V I в.). В т о ж е в р е м я в г о р н ы х р а й о н а х Речи Посполитой землевладельцы стремились освоить свои земли и сооблазняли поселенцев б л а г о п р и я т н ы м и условиями, а т а к ж е выгодным в а л а ш с к и м нравом, на основа которого строились деревни. Такое направление поселенчества оказалось осо­ бенно в а ж н ы м для позднейшего развития лемковской культуры. Этим объясняется тесная к у л ь т у р н а я связь со С л о в а к и е й ( п р и н а д л е ж а в ш е й в рассматриваемый период к Венгрии) и р а з л и ч и я по с р а в н е н и ю с сосед- 255 �ними г в о с т о к а б о й к а м и , п р е д к и к о т о р ы х прибыли главным образом с севера. К сакральном искусстве примером прочности ю ж н ы х традиций является кон­ цепция башни над входом в лемкоескую церковь, по­ всеместно распространяемая в Закарпатье (Закарпат­ ская область) и в Словакии. Можно т а к ж е полагать, что с у щ е с т в о в а л а связь с иконописными центрами в южной части Карпат, особенно с монастырями в Снине, К р а с н о м Бродзе и Буковской Горце близ Стропкова, п р е ж д е всего в н а ч а л ь н о й ф а з е заселения ( X V — X V I вз.). С т а н и с л а в Л е щ и ц к и ЛЕМКОВСКОЙ ДЕРЕВНИ — ОБЛИК ДОВОЕННОЙ Рассматриваемые в статье материалы датируются 1 9 3 4 — 1 9 3 5 гг. О н и б ы л и с о б р а н ы п о д руководством а в т о р а по п а р у ч е п и ю К а м и о с и и н а у ч н ы х и с с л е д о в а н и й Восточных Земель, Лемксвское отделение в Кракове; исследования велись на территории К а р п а т между Дунайцем и Солинкой. Исследования охватывали 114 деревень, причем исследователи придерживались до­ военного административного деления и довоенной но­ менклатуры. В исследованиях учетиы географическое положе­ н и е д е р е в н и , ее м е с т о р а с п о л о ж е н и е , э к о н о м и ч е с к и е от­ ношения (животноводство, земледелие, лесной промы­ с е л и т.д.), т и п ы д о м о в и х о з я е т в е н н ы х построек, условия жизни населения. Текст является ценным фактографическим материалом. Приложенные снимки п р и н а д л е ж а т к тому ж е периоду времени. С е в е р и н РУСЕНКО А. В и с л о ц к и — ИВАН ЮРЬЕВИЧ И в а н Ю р ь е в и ч Р у с е п к о р о д и л с я в 1 8 9 0 г. в д е р е в н е К р а с н а , К р о е п е н ь с к о г о п о в и т а . Д о 1 9 4 6 г. о н б ы л у ч и ­ телем в польской деревне Лютча, затем был выселен в Западную Украину, в деревню Короливка, Тарнопольского воеводства (СССР). Тоскуя за родним краем, Русепко стал писать сти­ хи и рисовать, п о с в я щ а я свое творчество л е м к о в с к о й тематике. Он п у б л и к о в а л свои т р у д ы в К а р п а т о р у с ском календаре, издаваемом аме,рмканско-канадским „Лемкосоюзом" и в газете „Карпацка Русь", издавае­ м о й н а З а п а д е . Р у с е н к о у м е р в 1 9 6 0 г. Р о м а н Р ей нф у с с — МОИ ДРУЗЬЯ ЛЕМКИ Роман Рейнфусе рассказывает историю своего „приключения с Лемковщизной", результатом которо­ го я в л я е т с я р я д в а ж н ы х э т а и о г р а ф и ч е е к и х трудов, а т а к ж е б о г а т а я д о к у ж е н т а ц и я , с о б р а н н а я д о .и п о с л е войны. Приключению положила начало встреча в го­ рах с овчаром, которая состоялась в 1 9 3 1 г. З а в я ­ з а в ш а я с я тогда м е ж д у ними д р у ж б а продолжалась в г о д ы в о й н ы и во в р е м я в ы с е л е н и я . П о в е с т в о в а н и е о в с т р е ч а е м ы х тогда д ю д я х свидетельствует о привет­ ливости и радушии лемков. Автор подчеркивает ха­ рактерные черты отдельных лиц, я в л я ю щ и х с я пред­ ставителями одной и той ж е национальной группы. В о й ц е х ПАШЕЦ И С а д о в с к и — ЯН ЖИВОПИСЕЦ ЛАБОВСКИ, ХЛЕБО­ Я н Л а б о в с к и р о д и л с я 8 я н в а р я 1 9 4 5 г. в д е р е в н е К р у л ё в а Руска, в семье лемков. В 1 9 4 7 г. с е м ь ю в ы ­ селили в Ожелец близ Гожова Велькопольекого. Ян Лабовски окончил начальную школу и в настоящее время ведет 8-гектаровое хозяйство. Свободного от работы и семейных забот времени у него остается н е ­ много, т е м н е м е н е е он у т в е р ж д а е т , ч т о рисование я в л я е т с я д л я него н е о б х о д и м о с т ь ю , что это з а н я т и е помогает ему о т к р ы в а т ь красоту о к р у ж а ю щ е г о мира. О н (рисует г л а в н ы м о б р а з о м п е й з а ж и в т о н а х з е л е н и , белизны и бронза. Он начал с акварелей, а сейчас рисует м а с л я н ы м и к р а с к а м и на ж е с т к о м портняжном п о л о т н е . К и с т и Л а б о в с к и и э г о т о в я е т сам иэ л ю д с к о г о волоса. В этнографическом отделении Гожовского Окруж­ ного музея находится собрание работ Лабоеского, на­ с ч и т ы в а ю щ е е 21 к а р т и н у . С е в е р и н А. В и с л о ц к и — Д О П О Л Н И Т Е Л Ь Н Ы Е ДАННЫЕ К БИОГРАФИИ НИКИФОРА ДРОВНЯКА, Н А З Ы В А Е М О Г О К Р Ы Н И Ц К И М ; А л е к с а н д р Я цк о в с к и, Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — О НИКИФО - 256 Р Ё ; А. Й ц к о в е к й НАХА — ,.НИКИФОР" А Н Д Ж Е Я БА­ Сбор|нИ1к с т а т е й , п о с в я щ е н н ы х л и ч н о с т и умершего в 1 9 6 8 г. в ы д а ю щ е г о с я „ н а и в н о г о " х у д о ж н и к а - л е м к а , проживавшего в известном польском курорте К р ы нице. Н и к и ф о р знал только свою мать. Порок речи чрезвычайно мешал ему общаться с окружением. С ю н ы х лет Н и к и ф о р нищенствовал и занимался ж и ­ вописью. П о с п е I I в о й н ы он б ы л в ы с е л е н , а позднее снова в е р н у л с я в К р и н и ц у , где в ы з ы в а л все б о л ь ш и й интерес. В ы с т а в к и за рубежом, в Лондоне, П а р и ж е , Н ъ ю Йорке, Сан Паулу, Токио и Загребе создали ему миро­ вую славу. Вислоцки. п и ш е т о с в я з и х у д о ж н и к а с его р о д н ы м д о м о м , со е Д е д о й л е м к о в в К р ы н и ц е . Я ц к о в с к и и Я д в и ­ га Я р н у ш к е в и ч п и ш у т о соих в с т р е ч а х с Н и к и ф с р о м , характеризуют его личность. Ц и к л статей завершает р е ц е н з и я н а к н и г у Б а н а х а , и з д а н н у ю в 1 9 8 4 г. в В а р ­ шаве. Книга содержит прекрасный богатый иллюстра­ тивный материал, который близко знакомит читателя е л и ч н о е т ю х у д о ж н и к а . О д н а к о Я. Я ц к о в с к и у п р е к а е т а в т о р а к н и г и в том, что он не у п о м и н а е т о с а я з а х Н и кифора с лемковской общественностью. А н т о н и К р о х — ЛЕМКОВЩИЗНА ЕЖИ ХАРАСИМОВИЧА В ПОЭЗИИ В поэзии Е ж и Харасимовича доминирует лемковская тематика. Ввиду почти полного отсутствия лите­ ратуры, затрагивающей лемковекую проблематику (равно научной, к а к и беллетристической), с и х и Х а ­ расимовича часто я в л я ю т с я для польского читателя единственным источником сведений о Лемкозщлзпе. В стихах п я т и д е с я т ы х годов доминирует носталь­ гия. В т и х преобладают ж и в о п и с н ы е описания п р е х о ­ дящих в упадок перквей, с о ж ж е н н ы х обезлюдевшлх деревень, покинутых кладбищ. Иной раз в стихах проскальзывает нотка пренебрежения к религиозным символам и верованиям, непонимание трагической судьбы лемков, своего рода примирение с существу­ ющим положением вещей. Проблемы оставшихся при ж и з н и лемков и их судьбы появляются л и ш ь в сти­ х а х , и з д а н н ы х в 1 9 8 2 г. и 1 9 8 3 г. ( „ С в а д ь б а р у с а л о к " и „Гора барвинков"). В них словно чувствуется вос­ х и щ е н и е собственным творчеством и уверенность, что оно играет существенную роль д л я Л е м к о в щ и з н ы . Образ Ломковщизны, возникающий при чтении Х а ­ расимовича, л и ш е н трагизма; он смягчен и порой со­ всем н е в е р е н . Б ы т ь м о ж е т образ этот станет и н ы м , когда выйдет из печати, обещанная Харасимовичем поэма „Подсвечник русалок", п о с в я щ е н н а я теме в ы с е ­ ления лемков. 3 оф и я ЦЕРКВИ Ш а нт е р — РЕМОНТ ПРИСЛОПСКОЙ В о в р е м я к а н и к у л а 1 9 8 1 — 1 9 8 2 гг. б ы л а о р г а н и з о в а ­ на о б щ е с т в е н н а я к а м п а н и я по ремонту старинной ц е р ­ кви в местности Прислуп, воеводства НОЕЫ Сонч. Ц е р к о в ь эта б ы л а построена в 1 7 5 6 г. м а с т е р а м и Яном и Даниилом. Она принадлежить к старейшим памятникам Н и ж н и х Беокид. Основателем церкви был „вельможный пан Виктор, хорунжий из Маковска(?)". Ввиду плохого месторасположения и недосмотра церкви грозило полное разрушение. Во время ремонта здание церкви было поднято домкратом и иыпрямлено, часть сруба и полы заме­ нили новыми, заложили крецкий фундамент. Терри­ торию вокруг церкви н а д л е ж а щ и м образом п р о ф и л и ­ ровали. Иконостас и передвижное оснащение интерь­ ера законсервировали. В общем, в ремонтных работах п р и н и м а л о у ч а с т и е с в ы ш е 150 ч е л о в е к — ч л е н о в с т у ­ денческих научных кружков различных специаль­ ностей и туристских клубов. Работы выполнялись в порядке общественной нагрузки, только мастерплотник был оплачен В1аршавским М и н и с т е р с т в о м куль­ туры. К а м п а н и я по р е м о н т у б ы л а а н а л о г и ч н а кампании, проведенной французской организацией „РЕМРАРТ", которая является членом „ICO-MOC". Надо отметить, что немотря на т щ а т е л ь н о проведенный ремонт и ж и ­ вейшее участие в работе студенческих кругов нр одно государственное учреждение не проявило интереса к нашей деятельности. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27d7d4e87d280b276dd55dde90b2856b.pdf 021a0ed566bedb68874f1aed02269032 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4669 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4337 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.61 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I C z e r w i e c Festiwale, dni folkloru W dniach 5—7 czerwca odbyły się w Ostrołęce „Dni kultury kur­ piowskiej". Otwarto wystawę sztu­ ki ludowej, przeprowadzono kon­ kursy kapel i śpiewaków ludowych. 11 czerwca tradycyjny jarmark z udziałem twórców ludowych roz­ począł Dni Folkloru Opoczyńskiego. Odbył się I I wojewódzki konkurs poetów ludowych, konkurs śpiewa­ ków ludowych, przegląd kapel l u ­ dowych i zespołów regionalnych Ziemi Opoczyńskiej. Otwarta była wystawa wyrobów ludowych spół­ dzielni „Opocznianka". * 14 czerwca rozpoczęły się Dni Folkloru na Babimojszczyźnie. W Babimoście otwarto wystawę sztu­ ki ludowej. * 19 czerwca rozpoczął się IV Ogólnopolski Festiwal Folklorystycz­ ny w Płocku. Trzy dni trwały wy­ stępy zespołów regionalnych: pie­ śni i tańca, kapel ludowych, chó­ rów. Odbył się kiermasz wyrobów ludowych z udziałem twórców oraz pokaz mody wykorzystującej mo­ tywy ludowe. W Klubie MPiK otwarta została wystawa pn. „Pla­ styka obrzędowa Mazowsza", będą­ ca plonem konkursu zorganizowane­ go przez Muzeum Mazowieckie w Płocku i Wydział Kultury PWB' w Warszawie. 96 autorów nadesłało 531 prac. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz WRN w War­ szawie. Inną wystawą była „Sztuka l u ­ dowa we współczesnym wnętrzu", zorganizowana przez Cepelię. Odby­ ło się spotkanie z poetami ludowy­ mi i sympozjum naukowe na temat „Folklor a amatorski ruch arty­ styczny. Przybyłe na festiwal zespoły re­ gionalne występowały również w Gostyninie i Sierpcu. Od 19 do 21 czerwca trwał w Tarnowie I Festiwal Folkloru Ziem Nizinnych. 18 zespołów regionalnych ubiegało się o nagrodę „Pawiego Pióra". W kategorii zespołów „au­ tentycznych" zdobył ją Zespół Re­ gionalny Świetlicy w Jaworsku, pow. Brzesko, a w kategorii zespo­ łów stylizowanych — Zespół Pieśni i Tańca „Echo Strun" z Bogumiłowic. Festiwal Folkloru zamknął trwające w dniach 14—21 czerwca Dni Tarnowa. Wystawy, konkursy 9 czerwca rozstrzygnięto kon­ kurs na dekoracje wnętrz domów w Zalipiu. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki. K A 1970 12 czerwca rozstrzygnięto kon­ kurs na malowanie wnętrz mieszkal­ nych i wzory kujawskie wysypy­ wane piaskiem. W imprezie zorga­ nizowanej przez Muzeum Kujaw­ skie we Włocławku wzięły udział 22 osoby z pow. włocławskiego. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz WRN w Bydgoszczy. 15 czerwca rozstrzygnięto kon­ kurs na przedmioty sztuki ludowej, ogłoszony dla południowo-zachodnich powiatów Kielecczyzny. Przy­ znano nagrody Min. Kultury i Sztu­ ki, WRN w Kielcach i Cepelii. W dziale rzeźby pierwsze nagrody otrzymali: Józef Piłat i Adam Zegadło; w dziale tkactwa przyznano drugą nagrodę Mariannie Łakomiec z Beczkowa; w dziale garncarstwa zwyciężył Eugeniusz Caban z Sę­ dziszowa za siwaki oraz za rekon­ strukcję średniowiecznych naczyń; najładniejsze wycinanki pokazała Stanisława Waldon spod Mąchocic. * 15 czerwca nastąpiło rozstrzyg­ nięcie dwu konkursów zorganizo­ wanych przez Muzeum w Żywcu. Konkurs na rzeźbę ludową wygrał Michał Boczek z Jeleśni, drugie miejsce zdobył Jan Ficoń z Wie­ prza. W konkursie na ozdoby bi­ bułkowe uczestniczyło 11 kobiet z terenu powiatu. Przyznano dwie pierwsze nagrody: Anieli Widuch z Sopotni Wielkiej i Joannie Barcik z Rychwałdu. * Na Lubelszczyźnie ogłoszono konkurs dla młodzieży wiejskiej (do 30 lat) na wyroby sztuki ludowej: ceramikę, tkactwo, kowalstwo ar­ tystyczne, wycinanki, plastykę obrzędową. * W Bukowinie Tatrzańskiej od­ był się czwarty konkurs gawędzia­ rzy i instrumentalistów ludowych pn. „Sabałowe bajania". * Konkurs na wyroby sztuki l u ­ dowej ogłoszony w związku z Dnia­ mi Folkloru Pogórza Dynowskiego obejmował w tym roku malowanki ludowe, kwiaty i pająki. Konkurs ogłosiło Brzozowskie Tow. Kultu­ ralne i Wydział Kultury PPRN w Brzozowie. * Muzeum Narodowe w Łowiczu: wystawa pn. „Polska wycinanka l u ­ dowa" będąca plonem ogólnopol­ skiego konkursu zorganizowanego przez Cepelię. Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu: wystawa współczesnej sztuki twórców wiejskich z Ziemi Bydgo­ skiej. Obok tradycyjnych działów sztuki ludowej pokazano ekspona­ ty „sztuki jarmarcznej". Białystok: pokonkursowa wysta­ wa tkanin ludowych regionu. Poka­ zano dywany dwuosnowowe, maka­ ty, bieżniki i krajki. Zgromadzono na wystawie 122 prace 41 autorów. W konkursie pierwsze miejsce zdo­ była Scholastyka Krupowicz z Ja­ nowa, a drugie — Zofia Pietrewicz z Lipska. Muzeum Śląskie we Wrocławiu: wystawa pn. „Sztuka ludowa Środ­ kowego Banatu". Zbiory Muzeum w Zrenjaninie (Jugosławia) były wcześniej udostępnione w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu oraz w Muzeum w Bielsku-Białej. Bułgarski Ośrodek Kultury w Warszawie: wystawa bułgarskiej sztuki użytkowej. W większości eks­ ponatów wykorzystane są wzory i motywy ludowe. Muzeum Polskie w Chicago: wy­ stawa 210 autentycznych wycinanek kurpiowskich i łowickich oraz 300 wycinanek wykonanych przez dzieci polskie w Stanach Zjednoczonych. WDK Opole: X Wojewódzka Wystawa Prac Amatorów-Plastyków Opolszczyzny. Spośród uczest­ niczących w ekspozycji 59 twórców 20 zostało wyróżnionych. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie: IV Wystawa Twórczości Amatorskiej Ludzi Morza. Pokaza­ no około 700 prac ponad 80 autorów. Muzeum Pomorskie w Gdańsku: wystawa kaszubskiej sztuki ludo­ wej. Na ekspozycję składały się ma­ lowane meble, tkanina i ceramika kaszubska. Tuchola: wystawa sztuki ludo­ wej Borowiaków, Kaszubów i Pałuczan. Równocześnie zorganizowa­ no kiermasz sztuki ludowej. Muzeum Historyczne w Krako­ wie: wystawa rękodzieła artystycz­ nego z okazji 25-lecia cepeliowskiej spółdzielni im. Stanisława Wyspiań­ skiego. Świetlica PGR w Sannikach: pokonkursowa wystawa pn. „Wyci­ nanki sannickie". PDK w Szydłowcu: na wysta­ wie sztuki ludowej Ziemi Szydłowieckiej zgromadzono wyroby garn­ carskie, tkackie, rzeźbę. Muzeum Regionalne w Siera­ dzu: z okazji 35-lecia działalności Hieronima Muszyńskiego zorganizo­ wano wystawę przeszło 200 jego prac ceramicznych. Lublin: studenci z Koła Kraśniczan zorganizowali wystawę sztuki ludowej Ziemi Kraśnickiej. Krzesk, pow. Siedlce: pokaza­ no regionalne wyroby chałupnicze wykonane na krośnie — dywany, kilimy, makaty, zapaski. MDK w Nałęczowie: wystawa wycinanki ludowej. Podczas Dni Nałęczowa odbył się też kiermasz sztuki ludowej. Szubin: wystawa pn. „Sztuka ludowa Pałuk" — w ramach im­ prezy folklorystycznej „Wiosna na Pałukach". Brzeg: wystawa rzeźby ludowej Leona Ozimka z Rybnej. Z okazji „dni miejscowości" or­ ganizowano na terenie woj. lubel­ skiego wystawy wyrobów twórców ludowych. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/683a2c377ecc15d4e5d4ff68cee5bba1.pdf 3b1d447ff7585803cc69822f08387ecb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3107 Title A name given to the resource Wizje Ludwika Holesza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski WIZJE LUDWIKA HOLESZA Jego malarstwo nazywają naiwnym. Ale 1 jeśli mówić naiwności, t o o d n i ó s ł b y m ją n i e d o o b r a z ó w lecz d o d o chęci p o z n a n i a t o g o , co b y ł o , l u b t e g o , co i s t n i e j e p o z a ziemską cywilizacją. się n a u k o w c y , Przywykliśmy chemicy badają d o t e g o , żo n a u k ą naszą zajmują p i e r w i a s t k i , geologowie z i e m i . A l e co m a r o b i ć g ó r n i k z a f a s c y n o w a n y o postawy, dzieje przeszłością, s k o r o linki. ,,A to było t a k i e miejsce, jakby jaka wyspa szczęśliwa n a ś w i e c i e , b o D o l i n a , o s ł o n i ę t a o d w i a t r u ze w s z y s t k i c h s t r o n , kazała s z y b c i e j róść t r a w o m i d r z e w o m . " 2 kieh poza j a k człowiek" i ptaków, których Wśród paproci „wiolDolinką „nigdzie n a ś w i e c i e n i e m a " c z u ł się n a j l e p i e j . K o c h a ł t o m i e j s c e . w n i m ukrytych Szukał skarbów zbójeckich, o których opowiadał m u n i g d z i e , w żadnej księgarni, a n i b i b l i o t e c e p u b l i c z n e j n i e może d z i a d e k . Czasem b r a l nożyk do ręki i z k o r y l u b kawałków d r e w ­ znaleźć książek przedstawiających w i z j e e p o k i , w której p o w s t a ­ n a strugał p t a k i . Już n i e pamięta, c z y właśnie w t e d y , czy później wał węgiel. Górnik — Holesz wszyst­ g d y wracał w m a r z e n i a c h do D o l i n k i — dawniej myśl, a b y ją namalować. Pociągała go m u z y k a . P o l a t a c h w s p o m i ­ t y m określeniu nał: „Czasem było m i s m u t n o . N a j s m u t n i e j w t e d y , g d y j e d e n mój kim myśli i wyobraża wyglądać. N a i w n e , jest samodzielne dotarcia do c z y t a , co m o ż e , alo p r z e d e sobie j a k t o wszystko musiało j e ś l i się j u ż u p r z o m y p r z y szukanie prawdy, istniejących i to nie tyle wiadomości, co próby k o l e g a przyniósł s k r z y p c e , co m u j o ojciec kupił, a l e m n i o n a w e t wyobrażenie nie pozwolił dotknąć. J a n i c n i g d y n i e miałem prócz tego nożyka przez przez s o b i e , co i j a k m o g ł o b y ć . T a naiwność j e s t w i s t o c i e jak magia) istnienie wynikiem wiary praw wyobraźni, pizyrody, w które t a k a b y znane logiczną można strukturę sposób p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y . R z e c z (podobnie świata, przewidzieć n a m f a k t y wiązały przyszła m u d o głowy w wysiłkiom się ze s o b ą t y l k o w t y m , że do s t r u g a n i a ptaszków. W faktów roboty p r a c o w a ł o d ś w i t u d o n o c y , n a k s z t a ł c e n i e się b r a k ł o i czasu najbardziej 3 chciałem mieć l a t a c h o k u p a c j i został w y w i e z i o n y przymusowe do Niemiec. razem „Myślenie z bratem na o Ptasiej się b a l e m , c z y j e j n i e o k a l e c z y l i , c z y n i o w y p ł o s z y l i z n i e j p t a ­ ków. Zaraz j a k wróciłem poszedłem t a m i ucałowałem nię i fantazję. trawę." przejawia n i e t y l k o w myśli c z y słowie, ale i w w i z j i p l a s t y c z n e j . Sądzę, ż e n i e p o p e ł n i ę b ł ę d u d o s z u k u j ą c się t r z e c h ź r ó d e ł fantazji, Holeszowskiej t r z e c h c z y n n i k ó w , które m o g ł y określić j e j c h a r a k t e r . Są t o : p o p i e r w s z e — p a s j a p o z n a w c z a , d o c i e k l i w o ś ć , n i e skrę­ p o w a n a wiarą, biblijną koncepcją świata. P o d r u g i e — folklor Dolinie, t o , że muszę d o n i e j wrócić, t r z y m a ł o m n i e p r z y życiu. Ciągle i środków. M a j e d n a k o d dzieciństwa ciekawość świata, w y o b r a ź ­ J e s t t o p r z y t y m f a n t a z j a , która się wtedy Śniło m u się, że m a l u j e , śniły o b r a z y , D o l i n k a . w t y c h H o l e s z z n a n i e w i e l e . A l e skąd m a j e znać 1 Ż y c i e miał ciężkie, A s k r z y p c e i trochę f a r b do m a l o w a n i a . " wiosenną 4 W r ó c i ł w 1945 r . M i a ł w ó w c z a s 2 4 l a t a . Ożenił się, zaczął p r a ­ cować w k o p a l n i „Moszczenica". O m a l o w a n i u n i e było choć często dom. Zaczął stawiać w o Świerklanach t y m myślał. go Trzeba było n a kawałku Dolnych. W istocie najpierw ziemi, który były to mowy, wybudować żona dwa domy, miała naj­ śląski, j a k n p . m i e j s c o w o l e g o n d y o p o s z u k i w a c z a c h zbójnickiego p i e r w p r o w i z o r y c z n y , a b y b y ł o g d z i e mieszkać podczas s k a r b u i t p . Po trzecie — w ł a ś c i w e g o , t e g o „ n a całe ż y c i e " . P i e n i ę d z y m i e l i m a ł o , w s z y s t k o wrażliwość n a piękno p r z y r o d y . N a piękno t o wrażliwy był o d dziecka. Chodził z k r o w a m i sąsiadów d o położonej w pobliżu w s i , t a k zwanej Ptasiej Do­ więc robił s a m , p o p r a c y w budowy k o p a l n i . „ B u d o w a ł e m dziesięć l a t , mówił. Żona była obarczona r o d z e n i e m , a j a s a m robiłem ceg- 13 �łę, potem drzwi, wypolałem, murowałem ściany." S a m robił 5 okna, meble. P e w n e g o r a z u znalazł w szybie wyraźnie odciśnięty był ślad kawałek jakiejś węgla w rośliny, którym paproci — jak sądził. Zainteresowało go t o , wkrótce znalazł więcej t a k i c h ska­ m i e l i n ze ś l a d a m i z a m i e r z c h ł e j myślałem jak to dawniej przeszłości. „ 1 w t o d y sobie p o ­ b y ł o , że i t a myśl n i e dawała m i s p o k o j u . " dów. N a papierze woskowanym, 6 musiał istnieć inny świat Zbierał o d c i s k i roślin, owa­ który miał zawinięte śnia­ w danie odrysowywał w z o r y z większych brył i gromadził w d o m u . Usiłował na podstawie tych sobie j a k wyglądała z i e m i a rosły o g r o m n e jawie. fragmentów dziejów wyobrazić w epoce karbońskiej, k i e d y jeszcze l a s y , p a p r o c i e . W y o b r a ż a ł t o s o b i e w e śnie i n a Wyobraźnię ma konkretną, umysłowość racjonalną, bez c i e n i a m e t a f i z y k i , częstych u górników zainteresowań g i j n y cli czy okultystycznych. Postanowił swoje wizje reli­ ,,Kar- b o i i s k i e " namalować. Ale n a j p i e r w trzeba było ukończyć d o m . Pierwsze z pokostem. sobie czarno-białe Żona sam, z dala krowiego obrazy malował m u stare mieszając prześcieradło, l u b końskiego włosia. Kiedy już w y k o ń c z o n y i s k o ń c z y ł y się n a j w i ę k s z e k ł o p o t y żona może już uznała, że k i l k a olejnych farb — zająć sadzę pędzle się m a l o w a n i e m . dom I erze karbońskiej był finansowe, Kupiła mu zieloną, czerwoną, fioletową, żółtą i b i a ­ łą. „ A l e , m ó w i H o l e s z , n i c t o j e s z c z e n i e w y c h o d z i ł o , b o w zrobił były bardzo kolorowe w t e d y poprosiłem żonę o 24 zestawy drzewa świecić. f a r b za 220 złotych, żeby były warszawskie, Boga, t y l e pieniędzy, a d z i e c i o m t r z e b a n a c h l e b dać. M i e l i ś m y już piątkę naszych artystyczne, i musiały dzieciaków olejne. (...) Żona Zona mówi: sprawiła Bój mi się jednak wielką niespodziankę. Myślała t a k : n i e p a l i , n i e p i j e , d o k n a j p y nie — chodzi... I kiedyś, j a k wróciłem z pracy, zamiast obiadu n a s t o l e s t a ł y f a r b y . J a k t o f a r b y z o b a e z 3 ' ł e m —• z a p ę d z e l k i wziąłem i próbuję wychodziło gamę kolorów wydostać. od razu, chyba dlatego, I mnie że f a r b y m n i e to jakoś polubiły." 7 �I I . 1. L u d w i k H o l e s z z r o d z i n ą , k a d r z f i l m u . . G ó r n i k m a l a r z " ; i l . 2 — 4 . P r z y r o d a k a r b o n u , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , p r z e d 1 9 6 8 г.; i l . 5. E r a karbońska, olej/płyta pilśń.,; w y m . 2 4 5 x 3 6 5 e m , 1 9 6 8 . O b r a z n a ścianie p o k o j u w m i e s z k a n i u m a l a r z a M a l o w a n i e absorbowało j o g o m y ś l i , oglądał zebrane s k a m i o liny (w 1967 r. widziałem i c h u niego p o n a d 150) i usiłował s o b i e w y o b r a z i ć , c o się d z i a ł o p r z e d 2 3 0 m i l i o n a m i l a l . „ M y ś l a ł e m s k ą d się w z i ą ł n a s z ukła.d s ł o n e c z n y , t e r o ś l i n y , n o s k ą d ? Prze­ Koledzy wyśmiewali Poszedł wówczas powiedział — się do R y b n i k a ciekawe. z niego, przestali do Muzeum. Zaniósł obrazy go odwiedzać. Dyrektor, redaktorowi Właśnie o n , E d w a r d P o p p e k napisał p i e r w s z y plastyk, „Nowin". artykuł o Hole- cież o z l o w i e k a w t e d y n i e b y ł o . W i ę c k t o j e zasiał, B ó g ? N o n i e , szu. więc niedziałek idę do k o p a l n i , a o n i m n i e n i e widzą, odchodzą n a j a k to było? więc i m a l o w a ł e m . " Chciałem 8 I t e n szyfr odcyfrować. t a k t w o r z y ł się ś w i a t Myślałem Holesza. 9 Ale: „Ludzie przeczytali b o k . Zabolało m n i e „Nowiny" w niedzielę, a w p o ­ t o bardzo. Dlaczego? Zazdiościli, czy co? 15 �П . 7. W i z j a ż y c i a n a i n n e j p l a n e c i e , o l e j / p ł y t a p i l ś ń . , w y m . 6 0 x 8 0 c m , 1 9 7 3 г.; i l . 8 . E p o k a k a r b o ń s k a I X , o l e j / p ł . ; i l . 9 . Upadek Ale malować przestałem. ery karbońskiej. Jednak ciągnęło Pojawienie mnie. rzeźba, w y s . 25 c m , o k . 1968 r . się ssaków, Żona mówi, i d l a t e g o j e g o k o n c e p c j e m o g ą się n a m w y d a ć n a i w n e . N i e t y m a l u j j a k i n n i , l a n s z a f t y . N i e b a r d z o m i t o leżało, t o n i e t o , sobie Poppek, są W ż e się marnuję.. W i ę c z n ó w z a c z ą ł e m t e m o j e końcu P o p p e k tawiono w lepiej wiedział, n i e ? " Muzeum. Holesz stał się 1 0 znany, więcej kupowali, brali i szybciej. na Zaczął się w i d a ć g d y się j o z e s t a w i a rannie, listki, kłącza, wystawy. Musiał powtarzać. wys­ przyrównywano go d o O c i e p k i . Zaczęli przyjeżdżać d z i e n n i k a r z e , obrazy malować. Wkrótce obrazy kolekcjonerzy, więc malować Pierwsze obrazy, z późniejszymi, były m a l o w a n e paprocio były małe, niomal sprawy, cząstkowe, tych to usiłuje tworzenie syntezy naiwnego jakby w motyle. tej fazie malowania patrzył nieco z bliższej stwory, powiększał, odległości n a swój i m a g i n o w a n y k a r b o n . F a r b a kładziona jest szybciej, starannie szych (ił. 8). Zmieniła czarno-białych i się gama kolorystyczna. Po późniejszych w dominującej T mi mniej pierw­ tonacji nim sobie, Wobec że tego, a zewnętrzną Ponieważ swym istnieje torze w ziemia przestrzeni ukonkretnienia obraźnia zaczęło eię u Holesza z potrzeby przemyśleń. M y ś l inspirowała konkretyzowała się w obrazie. t o g o , co n a m a l u j e , ponieważ g o t o w y wizualnego wyobraźnię, Zawsze był z przez razem, a by wy­ ciekaw jądro kula stworzeniami." kulą, kurczy która się się w o l n a ziemska powoli i między przestrzeń. porusza Wystarczy się po jednak, że przypadkiem t ę s k o r u p ę i cała w o d a z o s t a n i e w e s s a n a d o ś r o d k a . co mówi Holesz o epoce karbońskiej, którą pachnie. zieleni. Malowanie i Jest Konsekwen­ cją b ę d z i e z a n i k ż y c i a n a z i e m i n a s k u t e k b r a k u w o d y . . . A wieczór i się ktoś, z poszukujących r o p y n a oceanach, przebije zielono. czerwieni ognistą kosmicznej. dzisiaj, w gamie — ilości elementów narodziło skorupą z i e m i t w o r z y przyciąganie, słonko n i e świeciło, c i e m n o rozegrane była dedukowal, — obrazy dziejów. doszedł d o t e g o , żc z a p a n o w a ł n a d i n n y m i f i o l e t ó w , o r a n ż u i u z u p e ł n i a j ą c y c h j o z i e l e n i i b i e l i , p o j a w i ł y się już n a długie l a t a — naukę g o n i e m o g ł y zjeść i n n e s t w o r z e n i a , b o j a k i n a c z e j b y p r z e t r w a ł n i c się j e d n a k n i e d z i a ł o , w i ę c elementy ,,W szystko przez obraz d o d z i s i a j . P r z e z l a t a w s z y s t k o się z m i o n i a ł o , c z ł o w i e k s t o p n i a ­ boz planów bliższych i d a l s z y c h Wszystkie z niedostatecznej zdaje hipotez to stygnie. płazy, logiczny jego człowiek mógł być n p . chrabąszczem i mieć swój pancerz, przeciętą o s t r y m s k a l p e l o m — gady, zweryfikowano zbudować ewolucjonistę; Wyobraził t e j roślinnej k u r t y n i e się p o d s t a w ą sta­ misterne, H o l e s z zaczął wprowadzać w tę gęstwinę jakieś d z i w n e n i e zawsze faktów całość p r z e d s t a w i a ł a p ł a s k o , f r o n t a l n i e m a l o w a n ą g ą s z c z , j a k b y (il. 4). W ż e f a k t y , k t ó r e stają świeciły, które bo Rosły ściągały otaczały naszą do ciemności, j a k m a c i e j k a , wtedy ziomi miały inny kolor, u l t r a f i o l e t przez planetę... T a k a jest moja sobie t o wyobrażam, ale c h y b a t a k w t e d y mogło obraz inspirował jego w y ­ Oczywiście Holesza oto „Wtedy było n a z i e m i , rośliny n i e b y ł y j a k one w Rośliny maluje: musiał także co n a ciągle kłęby fantazja, być." zainteresować się pary, tak 1 1 kosmos. obraźnię i myśl. W i z j e k a r b o n u n i e wyczerpywały jogo zainte­ Nie resowań. Powiedziałem o jego pasji poznawczej. gdyby cywilizacją, w y c h o d z i też myślą k u przyszłości. J e s t więc wśród miał szanse studiów, m ó g ł b y zostać n a u k o w c e m , f i z y k i e m , geo­ m a l a r z y n u r t u naiwnego („innogo") podobnie j a k Ociepka i Sówka, logiem, reprezentantem k i e r u n k u , który m y , z zewnątrz, m o ż e m y 16 przyrodnikiom, filozofom, ale Holesz wykształcenia nie miał t y l k o w i ę c m a l u j e co b y ł o , ale i co m o ż e b y ć p o z a naszą zak- �т �waliiikować miasta jako science-fiction. przyszłości, niepodobne zagrażało założone Maluje na więc ' l o t y innych kosmiczne, planetach, „całkiem do naszych. T a k i e w których człowiekowi n i e będzie żadne niebezpieczeństwo. (...) Człowiek jest przeżyć 4 0 0 , 500 łat, t y l k o że d z i s i a j jest z a c h w i a n a w p r z y r o d z i e : t l e n się w y c z e r p u j e aby ten <lom polskiego zdolny równowaga o d t y c h wybuchów, o d spalin, W inteligencji" wizją kosmiczne twórczą, miczne różnią inspirowaną mieszczą się w śladami ramach były skamielin, natomiast schematów kos­ komiksowych, ob­ r a z ó w s c i e n c e - f i c t i o n , f i l m ó w . Ilość w z o r ó w jest t a k a , że praca wyobraźni samo­ malarza polega n a selekcji, a nie tworzeniu d z i e l n y c h w i z j i . Różnica jest także w t r a k t o w a n i u przestrzeni. Jak w już powiedziałem „Karbon" n i m głębi, planów obrazach w przestrzeni jest płaszczyznowy, malarskich, tymczasem ludzie, gwiazdy, kratery, maszyny trójwymiarowej, w w nie kosmicznych przedstawione ujęciu Przestrzenne w drewnie. są perspektywicznym, jednak inne nie wizji, znakiem, W zarówno funkcje symbolizuje. niebo. niż w węglu j a k i w obrazy. Rzeźba nie pozwala zmusza Malarstwo mają ilustruje, n a opowieść, n a d o skrótu p l a s t y c z n e g o , wykonane drewnie, rzeźba przedstawie­ d o posługiwania się symbolom. pomalował ją rzeczywistości. Ciekawo reprodukowana obok, olejno, są k o m p o z y c j e Ale w obrazach face, t u zaś tworzą którą należy oglądać, obracając n a m wciąż a b y bardziej przedstawiająca skiej. zywała pojawiały ciekawą się z epoki się z p r o f i l u te podejmują stworzyć gactwem naszej wanej czaso-przestrzenną, profile uka­ ( i l . 9). poszczególne motywy pomnik węglowi, gospodarki. który „Trzeba jest hołd obrazów, symbo­ jednak największym bo­ węglowi" m ó w i . N i e c h się l u d z i e z a s t a n o w i ą , c o się z ł o ż y ł o n a powstanie węgla. otrzymał w oraz niech zdobią mój takiej i publikacji, z- B H Z Ponadto ewidencji a mnie, o nie obrazów „ D e s a " , że jego poinformował zenie pytania obrazy że: namalo­ 1979 r. edznakę Zasłużonego Działacza Kultury odznakę Zasłużonego w rozwoju Województwa Ka­ towickiego, — za swój t r u d górniczy o t r z y m a ł w Pracy — 1976 r. Order Sztandaru I Ikl., w 1982 r . d o c e n i o n o go n a w e t n a m i e j s c u , i otrzymał d y p l o m zasłużonego d l a g r o m a d y Świerklany Dolne. w R F N list z gratulacjami o d ó w c z e s n e g o k a n c l e r z a H e l m u t a S c h m i d t a , że c ó r k a W e r o n i k a , p o d w p ł y w e m ojca też m a l u j e , r o b i niezłe l i n o r y t y , z p a s j i spo­ łecznikowskiej uczy dzieci rysunku r o l n i k a . N i e podał, że m i a l 9 w y s t a w i conajmniej 1 zagranicą kowie, całkiem Dla Rybniku, w już w okolicznych Klubach indywidualnych w kraju ( w R F N ) , że p r a c o j e g o z n a j d u j ą kolekcji solidnego B y t o m i u , Zabrzu, Zimmerera. wieku, zaczął Nie pedał, budować... się Kra­ żo mimo trzeci d i m dzieci. P R Z Y P I S Y B . Surówka, W y s t a w a obrazów L u d w i k a Holesza, „Malarz „Dziennik Z a c h o d n i " , K a t o w i c e , 6.03.1970 A n d r z e j N i e d o b a , . Wizjoner z Ptasiej Doliny, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , 17.08.1980 r. 1 naiwny", j-w. j-w. U r s z u l a B i e ł o u s , Węglowe rzeźby, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " , 25.06.1972 r. W y w i a d n a g r a n y przeze m n i e w 1967 r . U . Bielous, j . w . W y w i a d mój z 1975 r . M . P o p p e k , Górnik i malarz, „ N o w i n y " n r 6, R y b n i k , 1 9 6 8 W y w i a d mój z 1975 r . U . Bielous, j . w . j.w. 13 W y w i a d m ó j z 1 9 7 5 r . 3 4 5 6 7 8 9 1 1 „Chcę wyrzeźbić w węglu d i n o z a u r y , s y m b o l t a m t y c h , o g r o m dom." 1 3 Chcę, 1 2 F o t . : J . Tworek i l . 1 ; J . Świderski i l . 2—9 I I . 10. B r y ł a węgla z o d c i s k i e m p a p r o c i , znaleziona w k o p a l n i , kolekcja L u d w i k a Holesza 18 Wie że moje i rzeczy 1 0 j a k d o m 10 p i ę t r o w y , przed 2 składać nyoh b y ł cieślą g ó r ­ już n i e p o p r a w i a , karboń­ lizujące epokę, w której powstawał węgiel. H o l e s z chce także 26 krajów. l u b w skrócie e n w ręku rzeźbę, t a k a b y się do z drewna surowego, n p . stwory kompozycję zmieniające zbliżała A rzeźby w węglu, m a t e r i a l e miękkim, łatwym w obróbce? Rzeźby tego było, i wystaw, 2000. Na m a l u j e zawsze o d lewej s t r o n y do p r a w e j — człowieka, liście n a p i s a n y m sposób". w zbiorach muzealnych w : Warszawio, d r e w n i e wykonał a u t o p o r t r e t , swoją głowę, n a t u r a l n y c h rozmiarów, swój i t d . odpowiedział, ponad do na N i e p c d a l , że o t r z y m a ł p o w y s t a w i e są t a k ż e r z e ź b y H o l e s z a , z w ł a s z c z a Rzeźby, — „Eden zakupy prowadził, dużo ma c o z r e s z t ą n i e z m i e n i a f a k t u , iż s p u t n i k i w y g l ą d a j ą j a k d z i e c i n n e b ą c z k i w k r ę c a j ą c e się w oraz namalował poszły przychodzie z a p r a s z a ł m n i e d o p r z y j a z d u . M a l u j ę , p i s a ł „Stwoi wystawy, 1 2 się o d k a r b o ń s k i c h , t a m t e będą górnika. niczym), malował p l a k a t y B H P i t d . W ogromne Obrazy do którego 1979 r , H o l e s z przeszedł n a e m e r y t u r ę . Zresztą już wcześ­ rokiem toorię, z ksiąg n i e w y c z y t a ł e m . . . " jak muzeum, j a k było i podziwiać t r u d zw; kiego n i e j o t r z y m a ł w k o p a l n i lżejszą pracę ( p r z e d t e m g i n i e d r z e w o s t a n . I g d y b y n i e t a e r a karbońska, która zostawiła z a p a s y t l o n u , t o b y dziś ż y c i e ustało. M a m taką swoją" był l u d z i e oglądać — �Ewa Korulska „NIKIFOR, OCIEPKO I JA". O STANISŁAWIE ZAGAJEWSKIM i S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i u r o d z i ł się 2 0 . 0 0 . 1 9 2 7 r . w Warszawie. M i a ł dwa- l a t a , k i e d y m a t k a pozostawiła, go p o d d r z w i a m i koś­ cioła ś w . B a r b a r y , p o l e c a j ą c spędził w Kościelnym opiece B o g a Zakładzie w i ludzi. botniczy wórzu Dzieciństwo Ciechocinku, później, od i zamieszkał przy Było boret. w maleńkiej u l . Prostej. t a m miejsce komórce stojącej na pod­ , tylko na prymitywne T a m ' zaczął rzeźbić w ł ó ż k o , stół i t a ­ g l i n i e , dla. s i e b i e , z absolutnym 1 9 3 5 r . b y ł u sióstr E l ż b i e t a n o k w G r a b i u k . T o r u n i a i t a m r o z ­ przekonaniem, począł naukę więcej czasu przyjął pracę nocnego d o z o r c y w m l e c z a r n i . Rzeźbił Domu Brata Był wet w szkole, potem w 1939 r. przeniesiono Alberta w Warszawie, pomocnikiem kucharza, gdzie pełnił różne ogrodnikiom, posługi. introligatorem, na­ zdecydował się zdolności na u c z y ł się w manualne i od dziecka chętnie lepił zawód murarza Szkole Rzemiosła i dekoratora. w Warszawie, w 1949 r . Przez dwa poczem pra­ cował j a k o m u r a r z p r z y r e k o n s t r u k c j i Starego M i a s t a , budowie t r a s y W - Z i M D M . D l a n i e z b y t silnego, n i s k i e g o chłopca wyczerpującą, g l i n y . Z d o b i ! je z r o b i o n y m i z d r u t u , p r z e n i ó s ł się w i ę e d o P r a c o w n i Instytutu guzików były wręcz więc bez trudu. dziedzinie Musiał j e d n a k otwory. Kiedyś kilka na Prostą. znakomite. Byłem Zagajewski wstrząśnięty, obdarty, duże ptaki brudny, zaroś­ praca nięty. N a jego barłogu szron. Wszędzie rzeźby. W y n i ó s ł je do f o t o g r a f i i , chciałem kupić jedną. „ N i e p o t o P a n Jezus dał m i talent, w surowej i koralików p a ­ Konserwa­ swe zwłaszcza mieć Sztuki. Poszedłem zwrócono uzdolnienia, Aby m i e s i ę c y n a s z a f i e , w r e s z c i e k t o ś z o r i e n t o w a ł się i w y s i a ł j e d o ceramiki, go powołanie. zaniósł k i l k a m a ł y c h p t a s z k ó w d o „ Z a c h ę t y " . T a m leżały uwagę przyjęto właściwe n i e z w y k ł e p t a k i , małe i duże, dochcdząco d o m e t r a , z c j i Z a b y t k ó w . M i a ł r e k o m e n d a c j ę ze S z k o ł y , w k t ó r e j n a jego t o jego l e m k a m i ( k w i a t a m i ? ) , które wtykał w specjalne duże z g l i n y różne k o g u t k i , p t a s z k i , zwierzątka. D l a t e g o była do krawcem. ,,Miał lata go że j o s t opuścić h o t e l r o ­ powiedział, koguty, w żebym zamian go sprzedał". za potrzebny Ałe dzieciom m u drut, cekiny, dawał korale i g u z i k i . Co k i l k a miesięcy przychodził d o I n s t y t u t u i s p o k o j n i e , 19 1 ��z godnością żądał, a b y j u t r o przysłać f o t o g r a f a , ponieważ będzie szek śpiewa, kukułka c z y coś. I „walić" niem, kiem rzeźby. N i e gotowe, W Był by swym miał miejsca rzeźbić niego i książki najważniejsze: wieść S c h u l z a Kamień pełno p o w i n o w a c t w o ze życie, rozpierał który Moje kilkoma, książkami. Benvenuto życie a l b u m Michała Anioła Czytał cierpienie. ją w i e l e Celli- oraz razy, z g e n i a l n y m Włochem. Był mały, złamanym rzeźbienia, młot­ nosem, utykał n a nogę, g o t a l e n t , chęć r z e ź b i e n i a . tłumaczył, najbardziej ale śpiewem „Jak Leonardo, i więc nowe. d o b y t k u nie miał n i c , poza t a m W i t Stwosz, brzydki, i g l i n y , rozbijał każdy artysta odpowiada jego „Jest musi byłem młody Postać piękna, mi ptak się pozostał." twarze twarz—maska śniły. diabła Z Bliskiego (...) teraz to j u ż n i e m a m t y c h s n ó w . D l a t e g o , że j a k c z ł o w i e k t w o r z y , p r a ­ po­ c u j e , t o n i e m y ś l i . J a k się n i e p r a c u j e , t o c z ł o w i e k d o ś ć c z ę s t o m y ś l i . J a k p r a c u j ę , t o w o g ó l e n i e m y ś l ę , n i c m i się n i e p r z e d ­ stawia (we śnie), żadna zjawa." MARZENIA 75 sposobów talentowi". to t a k ja,kby t o n p t a k trzepota­ I ciężkie wybrać taki, „Dwunastu Pokazałem j e g o dzieła w C e p e l i i . Z w o ł a n o specjalną naradę, n i e gada. czuł krępy, miał Wschodu. odpędził wiedziano Szopka to Apostołów (...) Betlejemska pierwsze marzenie. o d dzieciństwa A chciałem drugie zrobić — Boże co o rzeźbach t y c h sadzić. Z a c h w y c i ł y rzeźbiarzy i architektów. N a r o d z e n i e . N i e n a okres Świąt, t y l k o n a cały r o k i t o wielkości Postanowiła n a t u r a l n e j . Płaskorzeźby — Z w i a s t o w a n i e , j a k A n i o ł się u k a z a ł , niemowlęcia przez i dano m u pomóc Cepelia. pokój, a później Przyjęto go na konwojenta dzięki d y r . K a r n k o w s k i e m u otrzymał mieszkanie we Włocławku Zakładzie Ceramicznym i pracę w (1972 k i e r o w a n y m przez jak w kompozycjo, c i ą g ł y m t r a n s i e , d z i e l ą c czas n a l e p i e n i e kogut­ kościele. W monialnie przez p r a c y m a często s y t u a c j o k o n f l i k t o w e , bezcere­ wyrzuca kolegów sprawę W Mater z wymiaru Chrystusa ciekawo kursach — figurki, „prywatne" jego modelowane rzeźby. Jest nie­ Kopernika, robi te­ wyobrażenia t e m a t y , które poruszają tematów, Chopina, wrażenio aż d o bólu konwulsyjnie ujęcia wykręcone zwierzęta, sugerowanych Pana rysować. prace. Najlepsza Ogród Oliwny. na kon­ Twardowskiego. Jego wiem mniej Bo j a k się projektuje to trzeba człowiek j a k a może być jest pierwsza myśl. długo zmienia (...) Już m a m p r z y s z y k o w a n e r o z m a i t e rośliny, p a l ­ m y , k a k t u s y , s k a ł y e h c ę p r z y s z y k o w a ć . T a m skał n i e b y ł o , a l e chcę umieścić też zarośla, s t r u m y k — u p i ę k s z y ć , w z b o g a c i ć a r c h i ­ t e k t u r ę t e g o o g r o d u . D u ż o p t a k ó w c h c ę u m i e ś c i ć (...). E w a n g e l i a m ó w i , że A n i o ł powiedziane, największe Biczowanego; Rzeźbi próby zdają talentu. k o m p o z ^ сjaeh wyobraźnię. ptaki, swoje r e l i g i j n a , żarliwe, ekstatyczne Dolorosa, jego cepeliowskie t r u d n y , s z c z ę ś c i e , że j e g o o p i e k u n o w i e wielkich matyka pieca i wstawia zdyscyplinowany, sobie z J a już t o p r z y c h o d z i myśl nagła, m o m e n t a l n i e . N i e myśleć, k ó w w Zakładzie ( n i e n a w i d z i t e j pracy'.), rzeźbicnio i modlitwę w Heroda. więcej j a k t o m a być, a reszta, t a k i e l u k i , t o w y c h o d z i w p r a c y . Bo г.). Z a g a j e w s k i rzeźbi o d tego czasu coraz większe pracuje niego pomordowano podaje że k r z y ż . S t a r y m Testamencie jest J a chcę umieścić j e d n o i d r u g i e , kielich, a w żeby n i e b y ł o s p r z o c z n o ś c i . . . B ę d ą m i e l i całą m ę k ę , j a k k o r o n a c i e r ­ n i o w a , krzyż, 3 gwoździe — czy kruk, zabrakło trzech Apostołów, Judasza koguta, było, ptaki ale t o było i c h więcej, ale złodziej ukradł, i przybili dwie nogi razem. rozmaito. Małpki, p a l m y , kokosy. wszystko (...) M a m już j a k o diabła chcę przedstawić. M a m jedno, ja to chcę T a m t a k nie przedstawić." dzieła, m i s t r z o w s k i e i jednocześnie nieokiełznane, p r z y w o d z ą n a m y ś l b a r o k hiszpański, rzeźbę ceramiczną renesansu, ale wszystkim genialną żyje w ten rodzaj pozaczasowej architekturę ciężkich Gaudiogo. ekspresji, S a m twórca, warunkach. W która mimo p o k o j u m a swój przede cechuje pomocy, barłóg, l a t najbliższym jego towarzyszem 6. Paw V, g l i n a w y p a l a n a , p o l e w a w y s . 54 c m , 1964 r. ciemnozielona, stół, wszędzie glina,, spiętrzone, j e d n a n a d r u g i e j k o m p o z y c j e . kilkanaście II. Przez b y l pies, „Pe­ / r e ł k a " . Z a g a j e w s k i o p i e k u j e się c h ł o p c a m i , k t ó r z y m u p o m a g a j ą w pracy, mogli się za otrzymane uczyć pieniądze i mieli funduje i m stypendia, zapewniony obiad. Połowę aby pieniędzy d a j e n a t a c ę w k o ś c i e l o , s a m o b y w a się t y m , oo s t a n o w i m i n i ­ mum egzystencji. Każdego roku wyrusza na pielgrzymkę do Częstochowy. W o s t a t n i c h l a t a c h w y r z e ź b i ł o g r o m n e o ł t a r z e . Są t o d z i e ł a z n a k o m i t e , najważniejsze mu w 1981 r. N a g r o d a w d o r o b k u Zagajewskiego. Przyznana i m . Brata Alberta stanowi najwyższy r d o w ó d u z n a n i a d l a jego twórczości religijnej. Ale wielki rzeź­ b i a r z , którego dzielą p o w i n n y zdobić M u z e u m N a r o d o w o , jest niedoceniany. bowiem Nawet „za s m u t n y " . filmu o n i m nie pokazuje wciąż się, jest 1 SNY „Śniły m i się t r z y k o n w i e z m l e k i e m , m l e k o było poroz­ lewane. T r z e c h nas było, mężczyzn, t a m t y c h n i e znałem. I szeliśmy t y l k o glos, j a k m ó w i ! — się z a s t a n a w i a m , j a k t o , t y l e m l e k a w y p i ć po jednej k o n w i przypadało. I zdaje, — się o b u d z i ł e m bo na (...) r ja każdego To mnie j e ś l i się n i e m y l ę , n i e c h c ę się w y w y ż s z a ć , a l e to b y l N i k i f o r , drugi Ociepko sły­ to mleko macie wypić. A się pierwszy a trzeci ja,." d o ś ć c z ę s t o ś n i ą m i się z a r o ś l a , w t y c h z a r o ś l a c h j a k i e ś p o ­ t w o r y , p a s z c z e j a k się r o z t w i e r a j ą , stawiłem w rzeźbach Ś n i ą m u się r a c z e j lęzie, piomok, smoki. T o wszystko przed­ i d o dziś p r z e d s t a w i a m . ' p r o j e k t y rzeźb niż r z e ź b y : obcięty tak żeby można c z y coś. 1 z t e g o g a d z a w i j a się d o o k o ł a — zrobić „ n o r m a l n e ga,ładne ptaszki u góry później pta­ 21 I' �I I . 7. Jeleń, g l i n a и-ypalana, w y g . 72 c m , i l . 8. Ptak, g l i n a w y p a l a n a , w y s . 67 c m , 1 9 6 3 г. I I . 9. Stwór, NATCHNIENIE „Najlepsza coś m ó w i ą jost — pierwsza t o jest druga myśl. „ A r t y s t a ściąga o d i n n y c h , alo z m i e n i a , dokłada. T a k i p o Potem myśl, t o już przychodzą człowiek t r a c i s z k o l e t o p o w t a r z a (...) u m n i e p o w t a r z a j ą się n p . o c z y , a l e t o n i e inni, jest to odmiana chęć powtarzają to samo. B o jest się u mnie. t w o r z e n i a . A t r z e c i a m y ś l t o już w o g ó l e n i o m a c o m ó w i ć . J a s y m b o l diabła, k o g u t — n i g d y n i o u t r w a l a m d r u g i e j m y ś l i (...) powiedział w Ogrójcu U mnie t y l k o pierwsza przypadkowe. m y ś l , (...) Przypadek — padek — to pierwsza n i g d y n i k o g o nie słucham. uajlopsze t o różnica t a l e n t e m . J a k się c z ł o w i e k n a u c z y są u m n i e j a k między rzeźby nauką to może powtarzać. A a przy­ myśl." artysta jest zrozumiałe. M o j a Słońce t a k z a c h o d z i , kogoś „Było takie pismo, „Panorama", o k ł a d c e r ę k a b y ł a w y b i t a (...) co 7 l a t w y c h o d z i ł o . Na i b y ł y m o j e pałce. J a m a m palec w kształt półksiężyca (...) t o wielcy ar­ w rodzinie musi da Vinci, Cellini, Matejko. legendy, często Opowiada wspomina o nich imiona Leonardo wymyślone mistrzów. przez „Jeden r z e ź b i ł , d r u g i m a l o w a ł , a j a w g l i n i e r o b i ę . N i e m a t a k , że m a ­ lepsze o d rzeźby c z y rzeźba w drzewie od gliny. (...) rzeźba w g l i n i e p o l e g a n a d o d a w a n i u , a rzeźba n p . w k a m i e n i u u j m o w a n i u materiału. G l i n a rośnie, rzeźbiąc w leja się, jak jaskółka. Wszystko glinie nak­ rośnie." „ T e n zawód, który j a robię t o najwięcej n a B l i s k i m dzie, w Grecji, Egipcie, R z y m i e . Wscho­ J a ż e b y m t a m poszedł, t o b y m miał trzecie miejsce n a świecie. P i e r w s z e t o m o ż e n i e , b o o n i mają doświadczenie''. „Ja drugi — rzeźbię, w t r z e c h s t y l a c h . P i e r w s z y starożytność, s t y l a n t y k u , t r z e c i — to styl barokowy, fantazja." B a r o k oznacza wielość elementów, dekoracyjność. A n t y k z n a c z y t y l e co ekspresyjność ( „ b o l e ś ć , t w a r z w y k r z y w i o n a — to antyk, t o p r a w d z i w a s z t u k a . , p o g a ń s k a " ) , a f a n t a z j a —• t o , co u w a ż a z a swoje 22 własne. praca jest jest zagadkowa. Tu trzeba tylko rebus." cierpliwość, k o n i e c z n y jest spokój. S a m , k i e d y ale i ocenia, uważnie i z d y s t a n ­ j a k b y były to rzeźby ( i ł . 1 1 , 14) „ T o n a j l e p s z a m o j a rzeźba,. M a m t r z y Piety. t o m i się n a j l e p i e j podobała. c z y ć , b y ł a z a p ł a s k o r o b i o n a . (...) Pieta Drugą chciałem Naj­ znisz­ Ściągałem o d Michała Anioła. Michała A n i o ł a była b a r d z o s p o k o j n a , j a k b y n i e cierpiała. Ściągałem też z rzeźby w Muzeum Narodowym w Warszawie. Duża, d w u m e t r o w a , piękna, X V I H - s t o , X I X - s t o w i e c z n a rzeźba. arytstą." M i s t r z o w i e Zagajewskiego t o W i t Stwosz, Michał Anioł, na nim kur « Pieta tyści mają t a k i palec. Co 300 l a t , 50-te d z i e c k o larstwo że ( P i o t r ) z a p r z e s i ę t r z y r a z y innego. mniejsza siebie to OŁTARZE ARTYSTA być w i e l k i m się ś w . P i o t r a . kogut Chrystus prace." krzywy, i Wąż Bo nie tylko komentuje co w t e n d z i e ń z r o b i ł , c o j e s z c z e z r o b i . . . i w s z y s t k i e s w o j e m y ś l i (najmniejszy) zaparcia wąż naśladownictwo. mówi o swoich pracach, patrzy n a fotografie sem, myśli kształtu. A l b o n i e jest szukać, t o j e s t j a k z a g a d k a , z a w s z e w y b i e r a ł z a c h ó d . S p o k ó j , d z i e ń się c h y l ą k u w i e c z o r o w i . t a k n i e jest gorąco... a r t y s t a sobie To z a p i e j e . " .,y...) m ó w i ą m i , ż e b y m r o b i ł p r o s t o , g ł a d k o . A l e t o i t a k Konieczna „ Z a c h ó d słońca. T o największe n a t c h n i e n i e . K a ż d y wkłada w te swoje g l i n a w y p a l a n a , 1962 • 9 �10 Tam w i d a ć boleść, I z y , r u c h y ciała, przemawiają. Michała Anioła To ś c i ą g a ł e m . B o j a k j a r o b i ę n p . Pietą m i e ć p i ę ć , sześć n a w o t z uiej i dziesięć t a k i c h rzeźb i z każdego ściągam. N i c n i e ujmuję, t y l k o dodaję. A i t o muszę coś to oczy, w e l o n , włosy, Dałem m u 4 tysiące, to było dużo. J a u s t a otworzyłem, (uczeń) m ó w i , że j a r o b i ę straszydła. A l e W a r z , odczuwa Jak boleść, s t r a c h — zamknięta, spokojna, t a k a t w a r z n i g d y n i e będzie t o boleści Uczeń n i o mógt odnaleźć „zamodelowanej" żeby w Wykrzywione, barokowe. To Chłopiec m i zamodelował wymaga dużo (postać M a t k i pracy (...). Boskiej i Chrystusa). rzeźbie Zagajewskiego. się k r z y c z e ć . R a n a on cierpi, piękna. nio widać." c h a r a k t e r , u k ł a d c i a ł a . Ż e b y t o n i e b y ł t a k i słupek j a k l u d o w o , było która przoz otwarte siebie usta n a dłoni C h r y s t u s a j a k o t w a r t e Piety wydają usta. Łzy 23 �I �grubo, raczej rękach, fałdy skóry niż łzy. I nogaeh, To krople k r w i , Po lewej jak winogrona, krople k r w i : to n i e są kwiatuszki. stronie ołtarza fragmenty rajskiego i Ewa. I m i ę d z y liści i jabłek s p l o t y węża. U obraz piekła. Maski dołu — płaczące ogrodu: dużo przebijające spo­ poskręcano ciała krwawymi po p r a w e j s t r o n i e , otaczają półkolem Pietę. N a p r a w e j trzy kobiece krawędzi górnej, środkowej p a r t i i popiersia, dłonią ojusujo fragmonty w r a ż e n i e , że n a j b a r d z i e j i dekoracyjności. górnym mają nia rogu otwarte się r u c h ołtarzu W kiej, „pawia strzeń (...) Jioskiej (...) wzbogacić K i e d y chciał zrobić ołtarz z M a k s y m i l i a n e m K o l b o „Ale j a wołał t a k . Diabła przedstawiłem, t y l k o z fastyką, wiadomo biusty łapy i swastykę n a piersi. S z p o n a m i k t o . " Diaboł m a pta*si d z i ó b , rogi, w dłoniach prawym k o r o n y . M a k s y m i l i a n miał sen, opowiadał go k o l e g o m w obozie. z datą „ 7 I I T — V I 1 9 7 5 " w o wielkich lioaka pyskach przemawia, ,,te gady wtedy puszczy)". zmie­ Z koioi w wyrzeźbił z ptakiem pawia zo w z g l ę d u n a w i e l k o ś ć cały obraz. kawałek — Matki Bos­ Mały p t a k , j a k papuga a paw to zemujo być żarówkr." całą czy prze­ Pomysłodawcą Matki Zagajew­ trzyma W ogromne serce z obozowym się p o d s t a w ą kompozycji. („13 m n i e g a d i d i a b e ł t o j e d n o " ) , „Szponami „Matka bracie, jaką koronę sobie wybierasz? jest męka, c i e r p i e n i e , a biała chwalebność, niewinność, czystość. O n w y b r a ł t e d w i e . B o jodną g d y b y w y b r a ł , t o b y m o ż e i ś w i ę t y m nie był, byłby cierpiał i zginął j a k o więzień. A l e w y b r a ł t a k i e już było przeznaczenie nów górnym się". U wyciągają więźniów kopie dołu t r u p y pomordowanych, ogony z piekła śmierci „ a b y prawym rogu ołtarza hitlerowiec, scena których i twarzach albo ukra­ m u , g d y n i e b y ł w s t a n i e s a m upilnować dużej e k i p y . W t o n sposób „sprawdza, u t r a c i ł p r a w i e w s z y s t k i e e l e m e n t y o ł t a r z a Serca Pana „To Jezusa. p i e r w s z a m o j a p r a c a , m ó w i . O n m i się n i o p o d o b a ł , b o b y ł p ł a s k i , zupełnie tak jak mozaika. Tylko później zacząłem zmieniać, poprawiałem. Dodałem k w i a t y , rękawy, szaty ozdobne. m i a l kształt p e l i k a n a , n o g a kielicha to symbol Trójcy Kielich Świętej, p e l i k a n i t r z y m ł o d e . B y ł b a r a n e k , k i e l i c h , w k i e l i c h u b y ł opła­ t e k , w o p ł a t k u na,gie d z i e c i ą t k o , w c a ł o ś c i . A u r e l e ( a u r e o l ę ) m i a ł o , p t a s z k i n a d głową. N i e m o g ę strawić, że m i zginęło A t a k pilnowałem! specjalnie togo czterech ewangelistów (filmowcy). odwróciłem d o ściany... B y ł o (...) Ptaki m i też pokradli, do były t r z y w kształt krzyża ( n a d głową C h r y s t u s a ) . A u r e l a była b a r d z o d u ż a . Z r o b i ł a się l u k a , z m n i e j s z y ł o m j ą . I b y ł o 4 5 g ł ó w n a o k o ł o , z ptaszkami, kwiatami — baroku albo (...) żeby dodać a n i j e d n a nie została." T e bogactwa, głowy m u jo ukradziono. Pozostał fragment (il. 12). W wielkie, z głową j e g o t w a r z y u d e r z a j ą c e są o c z y — smiertolnie religijności, rozdał, sprzedał Chrystusa szeroko otwarto, ( i l . 13). „ T o najlepsza przerażone. Z u p e ł n i e i n n a j e s t t w a r z Frasobliwego m o j a praca, mówi Zagajewski m i a ł e m w y k o n a ć Chrystusa ( t o s a m o p o w i e d z i a ł o Piecie). w Ogrójcu. A l e zrobiłem Ja Frasobliwego. P o d s t o p a m i m a d i a b ł a , w ę ż a . P o b o k a c h (z p r a w e j ) K a i n i A b e l j a k o l e w , p o l e w e j A d a m i E w a . I j a b ł k a t a m są, d r z e w a o w o c o w e i bazie. Pierwszy g r z e c h , k t ó r y C h r y s t u s o d k u p i ł . (...) m a s k i , t o t y l k o t a k (...) te głowy, t a k w całości j e s t c i ę ż k o z r o z u m i e ć . T e n m i się n a j l e p i e j p o d o b a , t o j e s t n a j l e p s z a m o j a p r a c a j a k a m o ż e b y ć . T u są b ł ę d y , w k a ż d y m o ł t a r z u są b ł ę d y . K a ż d y j e d e n m i a ł błędy i Michał Anioł i L e o n a r d o i każdy poprawiał. A l e p o p r a w k i psują." ,,(...) u g ó r y t e g ł o w y t o p r z y p a d k o w o d o d a n e , n a p r ę d k i e g o , b o pierwsze z g i n ę ł y . T e g ł o w y m i się n i e p o d o b a ł y i d a l e j n i o p o ­ dobają. B y ł y głowy, ale o d m i e n n e , z p t a s z k a m i . R o z l o c i a l y się." Postać klęczącego Chrystusa, otaczają zwiorzęta, p t a k i , g a d y . O b o k s y m h o l i e z n y c h j u k lew czy k o g u t , r o z m a i t e s t w o r y o d z i w a c z n y c ł i ' k s z t a ł t a c h „ m ó w i ą , żo t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e ­ I I . 1 2 . O ł t a r z , Serce Pana Jezusa, stawiający głowę C h r y s t u s a w duszo nio były potępione". — trzech czy W powieszonych jeszcze r a b i a l e m . A d a m a i E w ę chcę r z e ź b i ć . T e ż b ę d z i e p a w . " Stłuczone obronę m^szkarj- ..Wąż t o jest diabeł. K w i a t y , bazio zrobiłem. Zginęły, ale p o d o - rzeźby. dwie, c d B o g a " . P o d s t o p a m i Dzieciątka p t a k -— o r z e ł , s y m b o l P o l s k i . T r z y m a n a p i s „ P o d T w o j ą Matka giną — razie w y b i o r ę s o b i e d w i e . I usłyszał g ł o s M a t k i B o s k i e j , że c z e r w o n a t o dziobie często lewą dlaczego m a m wybierać jedną, j a k m o g ę d w i e ? I w t a k i m którego d z i o n e , często n i e p o w t a r z a l n e . W i e l e zginęło p o d c z a s kręcenia f i l ­ Boska c z y p r a w ą s t r o n ę ? b i a ł ą c z y c z e r w o n ą ? A o n się z a s t a n a w i a B o s k a d e p t a . Dzieciątko t r z y m a p a w i a za o g o n . P a w w t r z y m a o g o n g a d a . M a t k a B o s k a m a p o d s t o p a m i gadu. i k s i ę ż y c " . numerem. lewej ręce t r z y m a ł a białą koronę, a w d r u g i o j ' czerwoną. I p y ­ t a ł a się d o n i e g o : ашо1ол\1> o s k r z y d ł a c h j a k p a w i e Zagajewskiemu żeby szponiaste pochwycił maleńką, nagą k l ę c z y , j a k Frasobliwy, kocha złapał g a d a radzono było p t a k z ptaków, s y m b o l miłości"; nie n i e stf.l żeby doda­ m u , a b y zrobił pracę realistyczną, pokazał obóz, b a r a k i , d r u t y . uciekamy Piw rzeźby, t y l k o wałem." skiego o Madonnę z Dzieciątkiem i może z p t a k i e m , b o Zagajewski ptaki. t o dzieło s z t u k i , nie ujmowałem postać w o k u l a r a c h . K o l b e b y ł L u d w i g Z i m m e r o r , k t ó r y prosił z ptakiem robić żeby było j a k o l u d o w e z D z i e c i ą t k i e m (z n a p i s e m „ P o l s k a " n a s z a r f i e ) p o d a j e m u d w i e potwory v. o k u m i a ł a wyszła. Zacząłem nie ekspresji umieściłem i n n y , to b y zajmował na zależy m u n a dw-u o f o k t a c h : Matka żeby obramował wszystkie niechętnie, odnoszę (w s t o s u n k u do zamkniętej „ b o t o najpiękniejszy tylko: są t e zrobił sym­ Zagajewski. poszczogółnych paszcze bo t o b a r d z i e j nazwanym ze s t a r o ż y t n o ś c i t w a r z e , - m a s k i ? Pierwszą ołtarzy Piecie umieścił A płasko­ podtrzymujące „ t o ż e b y rzeźb;-., b y ł a e d m i e n n a " , m ó w i Kiedy Ale to nieprawda, zwierzęta." łzami ołtarza s y l w e t k a k o g u t a z w i e l k i m , o t w a r t y m d z i o b e m — b o l z a p a r c i a się ś w . P i o t r a . W rzeźby ligijności. zamówienie: „później zacząłem robić t e t w a r z e , b o m i p i e r w s z a barokowo." jabłek, wśród n i c h z r g u b i e n i A d a m potępionych, ,,te bąble n a żadne fragment przed­ kwietnej aureoli. żyją". �П . 1 3 . O ł t a r z Vhryshu) Frasobliwy. Wokół postaci Kolbego napisy w kajdanach", „Okupacja" „ M ó w i ą , że t e z w i e r z ę t a t o n i e p a s u j ą d o r e l i g i j n o ś c i . A l e t o n i e p r a w d a , ze są t e w s z y s t k i e z w i e r z ę t a " . „Święty", „Oświęcim" i „Boże, O ł t a r z e , z g o d n i e ze w s k a z ó w k a m i i c h t w ó r c y n a l e ż y t a k i e , k t ó r o są s y n t e z ą j e g o s t o s u n k u d o w ł a s ­ nej twórczości, d o siebie j a k o 26 czytać chętnie wymyślone przez siobio l e g e n d y , t a k i e które pragnąłby wyrzeźbić, albo artysty. LEGENDY ratuj". scena p o scenie, j a k przypowieść w o b r a z a c h . Z a g a j e w s k i opowiada „Polska starożytności „ C h c i a ł b y m p o k a z a ć u c i e c z k ę d o E g i p t u . (...) p r z y zacłiodzie słońca d o c h o d z i l i d o m i a s t a . N i e m i e l i g d z i e się s c h o w a ć , śladowcy pod w byli bardzo blisko. I Chrystus z rodziną o s i k ę . T e n z a c h ó d słońca i t o w s z y s t k o . gałęziach osiki) zaczęła kukać, wrócili skryli Kukułka się prze­ się (ukryta prześladowcy. �II. I 1 4 . O l t i U - z Pieta, Dzieciątko glina. 1975 r. „ T e g a d y mają otwarte p r z e k l ę ł o p t a k a , że n i e b ę d z i e d z i e c i s w o i c h w a ć , żo z d r a d z i ł a m i e j s c e paszcze cho­ bo t o b a r d z i e j przemawia, wtedy z m i e n i a się, j e s t ruch' „ M i e s z k a ł w pałacu. I t a m b y ł kościół, t a k z w a n a k a t e d r a . P r z y z a c h o d z i e słońca w i d z i a ł w s z y s t k o , j a k l u d z i e w y c h o d z ą , w c h o d z ą schronienia." do t e j k a t e d r y . I myśli — m ó g ł b y m t o zniszczyć, ale t o t y l e w i e ­ „Król wiada z Dawid. To wielkim takie moje przejęciem, kwestie, które przypisuje zmyślone." Zagajewski niemal postaciom aktorsko opo­ wypowiadając z opowieści. N i e pozwala k ó w b u d o w a n e . T o są c h r z e ś c i j a n i e , m a j ą w o l n ą s i l n ą w o l ę i t a m chodzą. (...) Król z a s t a n o w i ł się, aż do tej k a t e d r y , a t a m wszystko któregoś d n i a wybrał s o b i e p r z e r w a ć , b a r d z i e j gra,, n i ż m ó w i . O p o w i a d a o k r ó l u , k t ó r y s k l e p i e n i a , w s z y s t k o . Z a s t a n o w i ł się, p o c o c z ł o w i e k d a j e morzył którego n i e zna, t y l e o wielkości. B y ł potężny, bogaty. I był niewierzący: się było rzeźbione, ławki, ołtarze, Bogu piękna." 27 �W kościele król s p o t y k a małego chłopca, k t ó r y w t a j e m n i c z a go w podstawy wiary chrześcijańskiej. Opowiada mu również o a u t o r z e psalmów, które zachwyciły pogańskiego króla — D a w i ­ P o t e m chłopiec m a l u j e p o r t r e t w i ę ź n i a : „ D z i a d , n i e o g o l o n y , zaniedbany, spędził król D a w i d . W całe życie w więzieniu. I to jest właśnie k o r o n i e , z i n s t r u m e n t e m , umieścił p o b o k u go- dzie. I n a w r ó c o n y król ogłasza k o n k u r s n a p o r t r e t Króla D a w i d a . laska, t z w . a m o r k a i ptaszka. I pokazuje m u — Z j e ż d ż a j ą się a r t y ś c i z c a ł e g o ś w i a t a . P o s t a n a w i a w z i ą ć u d z i a ł w Dawidem! k o n k u r s i e także ó w chłopiec z k a t e d r y . J e s t b i e d n y , bez j a k zmieniają szaty, r u c h y , t r o n ! K r ó l popatrzył, zobaczył obraz, matki, N i e poznajesz g ł o d n y , b o s y . J e s t z i m a , a. o d l e g ł o ś ć d o pała.eu u r a s t a ( k o ś c i ó ł m i a l powiedział b y ć w i d o c z n y z j e g o o k i e n ) d o m a g i c z n y c h t r z e c h d n i d r o g i . Chło­ To był Leonardo — to siebie 1 — arcydzieło! da Vinci." jesteś k r ó l e m a l e j a k j a się Został malarzem zmieniłem, nadwornym. 2 piec w y r u s z a , p r z e k o n a n y , że m a t a l e n t o d B o g a , k t ó r y n a t c h n i e go, a b y stworzył najlepszy p o r t r e t D a w i d a . Punktuałnieo północy, w lesie, zjawę — z chłopiec słyszy bicie dzwonów. Jednocześnie n i e zjawę, postać z b r o d n i a r z a , właśnie więzienia, w którym spędził całe życie. Chłopiec P R Z Y P I S Y widzi wypuszczonego rozmawia 1 2 Cytuję t e k s t o p r a c o w a n y przez A . Jackowskiego. Tekst opracowany na podstawie rozmowy. z n i m i a b y g o pocieszyć r y s u j e j e g o t w a r z , obiecując m u sławę — I „będziesz w i e l k i , będziesz królem D a w i d e m " m ó w i do niego. F o t . : J . S i c r a c z M e w i c z , U . 1, 1 0 — 1 4 ; J . Świderski, i l . 2 — 9 , 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f91cabff508dc8d849a75749f7defa8a.pdf 087214c2aa4a18a64ec839b61a731f8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource tradycja ludowa natura Kurpie przyroda krajobraz Puszcza Zielona wizja świata Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4233 Title A name given to the resource Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.97-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U. 1. „Ptaszek", wycinanka, 24 X 30 era. Wyk. w 1954 r. Stanisława Staśkiewicz, Strzałki, pow. Ostrołęka. II. 2. Rozalia Bednarczyk ze wsi Dylewo, pow. Ostrołęka, z palmą wykonaną na Niedzielę Palmową w 1960 r. Jacek Clądzki T R A D Y C Y J N E P O G L Ą D Y NA W WYPOWIEDZIACH CHŁOPÓW K RPIOWSKIEJ P U S Z C Z Y W literaturze etnograficznej przyjęto szukać źródeł nieprzeciętnych uzdolnień plastycznych ludu wiejskie­ go w sferze wrażliwości estetycznej twórców, w pre­ dyspozycjach wewnętrznych, czy jakimś właściwym ludowi światopoglądzie artystycznym . Sądy takie utrzymują się po dzień dzisiejszy, przy czym trudność ich uzasadnienia względnie odrzucenia polega na tym, iż zbyt mało poświęcono Sfetychczas uwagi 1 1 Por. Seweryn Udziela, Poczucie piękna ludu ropczyckiego, „Wisła", t. I I I , 1889, s. 19—20,24; Euge­ niusz Frankowski, Sztuka ludu polskiego, „Mono­ grafie artystyczne", t. X V I I , Kraków 1928, s. 5—6; tenże, Sztuka ludu w Polsce — Malowanki, „Mono­ grafie artystyczne", Warszawa — Kraków 1928, s. 4; tenże, Sztuko ludowa, „Wiedza o Polsce", t. 5/III, s. 345,357; Tadeusz Dobrowolski, Śląska rzeźba w drzewie, Wydawnictwo Muzeum Śląskiego w Kato­ wicach, dz. I , t. I , 1930, s. 6,12; Ksawery Piwocki, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „Lud", seria I I , t. X 1931, s. 2,7,9—12; tenże, Z badań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd Współ­ czesny", 1936, s. 95; Karol Iwanicki, Figura Chrystusa Frasobliwego, Warszawa 1933, s. 11; Mieczysław Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­ ków 1935, s. 7—16; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, s. 2—8; Stanisław Dąbrowski, Pisanki lubelskie, Lublin 1936, s. 6—7; Tadeusz Se­ weryn, Polskie ?nalarstu>o ludowe, Wydawnictwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nr 10, Kraków 1937, s. 66—74; tenże, Sztuka ludowa w Polsce (ka­ talog wystawy), Kraków 1948, s. 23—24; Marian Morelowski, Hafty ludowe Wołynia, „Rocznik Wołyński", t. V I I , 1938, s. 3—4,8; Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, Kraków 1939, s. 733— 760; Józef Grabowski, Wystawa krakowska malar­ stwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 6/7/8, s. 10,20,35—46; tenże, Zagadnienie stylu ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 9/10, s. 3. P I Ę K N O PRZYRODY ZIELONEJ �szczegółowym badaniom nad interesującym nas za­ gadnieniem. Tak np. jedyna znana mi w naszej literaturze próba ogólnej charakterystyki wrażliwości estetycznej ludu na piękno przyrody, podjęta przez K. Moszyńskiego , opiera się na kilku zaledwie wy­ powiedziach chłopów oraz paru ogólnych spostrzeże­ niach, których dostarczyli badacze albo nie wnika­ jący w złożony charakter przedmiotu , albo też tylko marginesowo a nawet przypadkowo o niego za­ haczający . Taki stan wynika w głównej mierze z obiektyw­ nych trudności, jakie wyrastały przed badaczem podejmującym kilkadziesiąt czy kilkanaście lat temu próbę badania niniejszego przedmiotu. Już Cz. Piet­ kiewicz zwracał uwagę, jak szczelnie współcześni mu chłopi ukrywają wszelkie wewnętrzne doznania, których nie sankcjonowałby surowy, konieczny praktycyzm życiowy, względnie (można by dodać) jakieś wyższe racje np. wiary . Stąd trudności w wywo­ łaniu spontanicznych reakcji na piękno, zwłaszcza przyrody, i uzasadniony krytycyzm wobec progra­ mowych indagacji opartych o kwestionariusz pytań . Wydaje się, że dzisiaj, kiedy w obyczajowości wsi dokonują się głębokie, gwałtowne przeobrażenia, 2 3 4 5 fi 2 Por. Kazimierz Moszyński, Kultura ludotoa Sło­ wian, cyt. wyd., s. 733—742. Por. informacje Czesława Pietkiewicza, prze­ kazane listownie K. Moszyńskiemu, oraz dane za­ mieszczone w przypisie pracy: N. Ivanickij, Materiały po etnografii vologodskoj gubernii, r. 1890, s. 118. (K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cyt. wyd., s. 737—739). Takim źródłem jest: M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 37. Autor dokonał pionierskiego dzieła dostarczenia pierwszych, opartych na wnikliwych, naukowych pod­ stawach badawczych, danych o poglądach estetycz­ nych górali śląskich. Poświęcił jednak uwagę, zgod­ nie z tematem pracy, poglądom estetycznym oraz podnietom twórczym, dotyczącym zdobnictwa w drze­ wie, nie zajmując się wrażliwością estetyczną w szer­ szym zakresie, w tym również na piękno przyrody. Jednak autor przytacza wypowiedź, w której infor­ mator wyznaje, iż rzeźbienie w czasie surowej zimy przywodzi mu na myśl miłe wspomnienia letnich, gwiaździstych nocy. Wyznanie beskidzkiego górala 3 4 98 następuje znaczne rozluźnienie tych wszystkich krę­ pujących osobowość chłopa reguł. Warto również zwrócić uwagę na konsekwencje zaniku, względnie znacznego osłabienia antagonizmów klasowych, czy antagonizmów między wsią a miastem. Pewne postawy i poglądy przestały uchodzić za synonim pogardzanej przez chłopa jaśniepańskiej lub nawet miejskiej lekkomyślności, niefrasobliwości itp. Należy wreszcie dodać, że dysponujemy dzisiaj bez porównania do­ skonalszym aparatem naukowej dokumentacji (zapis na taśmie magnetycznej, filmowej itp.). Wszystko to sprzyja odrobieniu istniejących zaległości w zajmu­ jącym nas przedmiocie. Dane, które pragnę przedstawić w niniejszym opracowaniu, stanowią rozszerzenie materiałów publi­ kowanych już w „Polskiej Sztuce Ludowej" . Przed­ stawiają one częściowy rezultat badań prowadzonych cd dłuższego czasu na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej . Celem ich było prześledzenie, na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, zależności między osiąg­ nięciami artystycznymi a wrażliwością estetyczną u jednostek starszego i młodszego pokolenia . Przedstawienie całokształtu wyników badań wy­ kracza poza określone ramy szkicu i dlatego, zastrze7 8 9 często było wykorzystywane jako jeden z dowodów wielkiej subtelności doznań estetycznych chłopów pod wpływem piękna przyrody. Powołuje się na nie rów­ nież K. Moszyński, op. cit., s. 741. Czesław Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 258—261. Por. K. Moszyński, Przedmowa do pracy: M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. V; Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 258. Por. J. Olędzki, Wypowiedzi rybaków kurpiow­ skich o wyglądzie ryb, „Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 1/2, s. 73—75; tenże, Rybołówstwo na terenie kur­ piowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do połowy XX w. w pracy zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielo­ na, Tradycje historyczne a problem regionu, t. I , „Biblioteka Etnografii Polskiej", 1962, nr 5, s. 140—141. Badania przeprowadzono w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Warszawie. Zebrane materiały znajdują się w Archiwum Zakładu i stanowią jego własność. Określeń — starsze i młodsze pokolenie uży­ wam w znaczeniu ogólnym. Do starszego pokolenia 5 8 7 8 9 �gając sobie prawo powrotu do podjętego tematu, obecnie ograniczę się jedynie do przedstawienia ma­ teriałów zasygnalizowanych w tytule. Będą to wypowiedzi wyłącznie ludzi starszych 0 tym co uznają za piękne lub brzydkie w otaczają­ cym ich świecie przyrody. Ograniczając się do wy­ powiedzi informatorów urodzonych nie później niż przed 1920 rokiem, można mieć pewność, że roz­ patruje się poglądy stosunkowo najściślej związane z okresem pełnej żywotności tradycyjnej twórczości plastycznej, a więc najbardziej reprezentatywne dla działających w tym czasie twórców, których wysokie osiągnięcia artystyczne dobrze są znane. Badania prowadzone były głównie we wsiach położonych w centralnych partiach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej — w miejscach, gdzie najżywiej zachowała się tradycyjna twórczość plastyczna. Przy wyborze informatorów zwracano uwagę na ich umie­ jętności. Wybór więc padał najczęściej na znane tkaczki, wycinankarki i in. Nie pominięto jednak 1 tych, którzy potrafili tylko np. zdobić jaja, czy lepić figury z ciasta (byli to najczęściej mężczyźni). Do celów porównawczych zebrano także wypowiedzi miejscowych rzemieślników — kowali i cieśli oraz osób nie zajmujących się żadną dziedziną tradycyjnej twórczości plastycznej. Badaniami objęto reakcje estetyczne na: pory roku, dnia i nocy, krajobraz (jego konfiguracja i szata zewnętrzna), florę (drzewa, krzewy, kwiaty ogrodowe i polne), faunę (zwierzęta leśne, ptaki, owady i ryby), zwierzęta hodowlane (konie i krowy) oraz wygląd człowieka. Uzyskane wypowiedzi noszą niestety często piętno badań prowadzonych w oparciu o kwestio­ nariusz pytań. Chociaż pochodzą od różnych osób, niekiedy zbudowane są podobnie, a w swej tonacji wyrażają jakąś wspólną postawę człowieka jndagowanego znienacka ,w sprawach, nad k t o ^ h i i nie zawsze miał możność się zastanawiać . Oczywiście najbardziej przydatne byłyby wypowiedzi sponta­ niczne, nie wywołane umyślnymi pytaniami badacza. Na tę formę badań nie było jednak odpowiednich warunków (np. konieczność długotrwałego przebywa­ nia w badanym środowisku i to w charakterze jego członka). Zresztą i w takich warunkach nie byłoby pełnej gwarancji, że we wszystkich interesujących nas sprawach można by bez ingerencji zdobyć po­ trzebny materiał. Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia przyjęta zasada doboru przedstawianych tekstów wypowiedzi. Mijałoby się oczywiście z celem podanie całego ich zestawu, tak obszernego, jaki udało się zgromadzić . Wiele bowiem wypowiedzi nie różni się ani pod względem wyrażonego w nich stanowiska, ani użytej argumen­ tacji. Nawet forma ich często jest zaskakująco zbież­ na. Z drugiej jednak strony, ze względu na znaczenie tych wypowiedzi stanowiących mało dotychczas wy­ korzystane źródło w literaturze przedmiotu, nie byłaby chyba celowa zbytnia ich selekcja, prowadząca do podawania tylko najbardziej charakterystycznych przykładów. Należy też mieć na uwadze, iż przepro­ wadzając analizę poglądów estetycznych grupy ludzi w ten sposób, że kolejno omawia się ich stanowiska wobec tych samych konkretnych dziedzin — gubi 10 11 zaliczam urodzonych w okresie od siedemdziesiątych lat X I X w. do dwudziestych lat X X w., a do młod­ szego — urodzonych w okresie od dwudziestych do czterdziestych lat X X w. Oczywiste jest, że okreś­ lony wiek osoby badanej nie może stanowić wystraczającego wskaźnika — z jakim należy wiązać go etapem czy rodzajem przeobrażeń zachodzących w l u ­ dowej kulturze duchowej. Trudno bowiem wyznaczyć jakieś ścisłe granice dla tych przeobrażeń, jak też przyjąć, iż u każdego człowieka przebiegają one jednakowo. II. 3. Izba Rozalii Skrodzkiej podczas konkursu na wnętrze chaty kurpiowskiej w 1949 r. Swidborek, pow. Ostrołęka. 11. 4. „Leluja", wycinan­ ka, 20,8 X 11,8 cm. Wyk. Marianna Bałdyga, Wach, pow. Ostrołęka. II. 5. „Zielko", wycinan­ ka. Wyk. w 1960 r. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. się w jakimś momencie obraz indywidualności auto­ rów, która może wyrażać się w niejednolitej skali doznań wobec estetycznych wartości poszczególnych przedmiotów czy zjawisk. Dlatego też starałem się, aby cytując po raz pierwszy informatora przytoczyć jak największą ilość jego wypowiedzi i to dostatecz­ nie reprezentatywnych. POGLĄDY NA PIĘKNO PORY DNIA, NOCY I ROKU Starzy Kurpie przyjmują istnienie dnia i nocy jako odrębnych stadiów cyklicznych przemian czaso­ wych, nie łącząc ich w jedną — tak jak my to widzi­ my — dobę. Inaczej też, nieraz krańcowo różnie ustosunkowują się do dnia (pory odpowiedniej do pracy i wszelkich czynności życiowych), i inaczej do nocy, która nie jest tak pożyteczna. Ścisłe uzależ­ nienie organizacji dnia pracy na wsi od naturalnego 10 „Nie miałem na względu, którna rybka strojniejsa. Gdyby cłek wiedział, ze będzie go kto o to pytał, to by sobie powyglądał co piękniejse". Wy­ powiedź 79-letniego Władysława Nasiadki (pełniejsze dane w przypisie 15). n w wyniku przeprowadzonych badań zgroma­ dzone zostały odpowiedzi na kwestionariusz zawiera­ jący ok. 50 pytań. Wywiadem indywidualnym obję­ tych zostało ogółem 40 osób. W niniejszej pracy wy­ korzystane zostały w pełni wypowiedzi 17 informa­ torów. 99 �porządku, jaki wyznacza wschód i zachód słońca, determinowało w jakiś sposób charakter tradycyjnych na Kurpiowszczyźnie postaw wobec swoistego piękna dnia i nocy, a także pór przejściowych — poranku i wieczora. Dzień, jak mówią Kurpie, rozpoczyna „rano", „ranek", „poranek" lub „zaranek", czy też „zeranek". Tych dwóch ostatnich nazw używano dawniej najpowszechniej, Dzień kończy i noc rozpoczyna „wie­ czór" (używa sie też określeń „na wiecór" i „podwiecór"). Oto zestaw najczęściej spotykanych wypowiedzi na temat tych pór: „Najmilsy i najpiękniejsy, to jest zaranek, bo Pan Bóg daje cłowiekowi na cały dzień dobre. Dał przeżyć noc i do roboty dzień, zeby się przerobiło". (Stefania Samsel) „Rano je najładniej bo cłowiek wyspany i tseźwy. Wiecorem to jus nie tak ładnie, bo cłowiek zmęcony." (Marianna Bałdyga) „Poranek najprędzej podziwiam, bo wypocętam, raźna jakaś do roboty. Najgorsa je przed wiecorem, bom najcięzsa, ręce, nogi bolom z całego dnia mdleją." (Stanisława Staśkiewicz) „Z rana je piękniej, bo to rosa w te koraliki się zebrała. Ziemia wtedy paruje, rosa wychodzi, urodzaj sie okazuje, wtedy wsystko wychodzi na wiezch, a to jest kozyść. A na wiecór, to nawet ten ptak jek zrywa sie z gniazda, to zaśpiewa az z rana." (Władysław Nasiadka) W wypowiedziach tych ujawniają się reakcje wy­ łącznie na praktyczną przydatność określonych pór dnia, wprowadzających człowieka w stan większej lub mniejszej sprawności fizycznej. Nie zawsze też informatorzy umieją dostatecznie jasno to wyrazić. Mężczyźni, którzy na ogół lepiej niż kobiety znają drobne tajemnice przyrody (procesy wegetacyjne dokonujące się na przestrzeni dnia), bardziej szczegó­ łowo uzasadniają swoje stanowiska. Dlatego też wszystkie te wypowiedzi podkreślają wartości, jakie wnosi poranek, natomiast o wieczorze, jeśli się już mówi, to tylko w kontekście nadchodzących z tą porą fizycznych utrudzeń ciała i zamierającego w przyrodzie życia. Ale zdarzają się wypowiedzi innego rodzaju: „W zaranku, to ślicnie rosa ładny zapach daje i ładnie wiecorem, bo zapach z drzew, a w południe, to nie, bo słunko grzeje i trzeba sie schować." (Marianna Zalewska) „W zaranku najlepiej, psyjemnie, to je rosa. słonko bystre świeci, cichutko, a w południe to gorącka trzeba spać się położyć. Wiecorem niebo najstrojniejse, wtedy są na niebie ołtarze, a rano to słońce jesce śpi, to ołtarzów nima. Ja łubie do nieba popatseć ale zaranek najładniejsy." (Rozalia Skrodzka) 12 13 14 15 10 17 12 Stefania Samsel, ur. 1916, zam. w. Browary, pow. Ostrołęka. Niezamożna, nauczyła się wycinać w szkole, znalazła w wycinankarstwie dodatkowe źródio zarobku. Umie tkać i haftować. Marianna Bałdyga, ur. 1885, zam. w. Wach, pow. Ostrołęka. Zamożna. Uprawiała z zamiłowania wszelkie rodzaje tradycyjnej twórczości plastycznej. Dzięki zdolnościom wokalnym i świetnej znajomości pieśni często organizowała wesela. Stanisława Staśkiewicz z domu Poręba, ur. 1912 w Tatarach, pow. Ostrołęka. Średniozamożna. Umie tkać i lepić figury z ciasta. Władysław Nasiadka, ur. 1883 r., zam. w. Strzał­ ki, pow. Ostrołęka. Niezamożny. Nie posiada żadnych zdolności plastycznych, długie lata spędził na emi­ gracji zarobkowej w Ameryce. Marianna Zalewska, ur. 1893, zam. w. Łyse, pow. Kolno. Średniozamożna. Potrafi wycinać, malo13 14 15 18 100 Ujawnia się tutaj, chociaż w sposób bardzo nikły, odczuwanie efektów wizualnych czy powonieniowych, które się wiążą ze zmianami pór dnia. Jednak po­ dziwianie uroków zachodu czy wschodu słońca jest ogółowi zupełnie obce. Tylko ci, którzy w jakiś sposób zetknęli się z innym środowiskiem lub mieli lepsze warunki życiowe, pozwalające na korzystanie np. z książek, znajdują zadowolenie, i to niewątpliwie estetyczne, w podpatrywaniu tworzących się na nie­ bie, jak to mówi jedna z informatorek, „ołtarzy". Niekiedy staje się to dla nich prawdziwą potrzebą. Ale takie doznania u starszych ludzi należą do wy­ jątkowych. Wszystko bowiem, co dokonuje się w przyrodzie pod wpływem zmian pór dnia, a nie ma chociażby pośredniego, korzystnego lub niekorzyst­ nego wpływu na codzienne sprawy bytowe, uchodzi ich uwagi, nie wywołując tym samym jakichś doznań estetycznych. Stąd też bierze się obojętność większości tych ludzi na uroki nocy, nawet księżycowej, gwiaździstej. „Ja w nocy nie patse za widokami, nigdzie nie wychodzę, bo jek się połoze, to zeby strachy chodzili, zeby mnie wynieśli, to sie nie obudzę. Mozę tam być księżyc najsykowniejsy, cały w pełni, nie mam takiego upodobania, zeby głowę do niego jak pies zadzierać." (Marianna Zalewska) „Nie miałem tego zaletu, zeby popatseć na gwiaz­ dy i podumać. Nie zajmuje się tym, nie łubie patsyć na gwiazdy. Nie miałem casu dumać. A jest tu taki sąsiad, to on mówi, ze się na tym nawet wyznaje." (Władysław Nasiadka) Przy tym nastawieniu jakieś znaczenie może mieć tylko to, czy noc jest wietrzna czy cicha, widna albo ciemna, jednym słowem — o ile utrudnione jest wówczas poruszanie się po świecie. „Łubie tylko cichą noc, spokojną taką i widną, kiedy księżyc pokazuje drogę i wiatru nie ma, bo wiatr tylko drogi naddaje... A jak juz idzie burza to śmerć, to jus śmerć dla mnie. Nawet jek same błeskawice, to koniec świata. Nie łubie na to patrzeć, wcale nawet nie patrzę, bo to jakby cały świat się palił, jakby na palący świat się popatsył". (Stanisława Olender) W ocenie pór roku najpopularniejsze wśród star­ szego pokolenia Kurpiów jest stanowisko polegające na uznawaniu piękna wiosennego, w najlepszym razie również wczesnego lata, przy zdecydowanej niechęci wobec tego wszystkiego, co wnoszą do życia w przyrodzie jesień i zima. Interesujące są motywy takiego stanowiska: „Najładniejsy to maj, cerwiec i jesce lipiec z pocątku, a potem sie robi smętnie. Na wiosnę i wczes­ nym latem wtedy na łąkach kwiatuski, żytko sie zieleni, wtedy świat istnieje. Potem robi sie saro, drzewka juz nie rosną, a w sierpniu to juz sara godzina. Przy końcu roku, to jakby do grobu wloz, nie ma nic wyglądu, świat sie ogołusa." (Stanisław Koprek) 18 19 wać jajka, lepić figury z ciasta, tkać. Umiejętności te wykorzystywała tylko dla własnych potrzeb. Rozalia Skrodzka, ur. 1880, zam. w. Swidwiborek, pow. Ostrołęka. Pochodzi z rodziny leśnika. Ojciec jej cieszył się opinią człowieka światłego — czytającego książki. Z zamiłowaniem uprawia wy­ cinankarstwo dla siebie i dla innych. Umie tkać, ma­ lować jajka, lepić figury z ciasta. Prowadzi wesela, zna dużo pieśni. Stanisława Olender, ur. 1919, zam. w. Strzałki, pow. Ostrołęka. Średniozamożna. Jej matka była znaną wycinankarką. Sama wycina w związku z za­ potrzebowaniem z zewnątrz. Umie tkać, robi bardzo piękne pisanki, lepi figury z ciasta. Stanisław Koprek, ur. 1897, zam. w. Klimki, pow. Ostrołęka. Gospodarz zamożny. Umiał doskonale pleść koszyki, zajmował się trochę ciesiołką. 17 18 19 �POGLĄDY NA PIĘKNO KRAJOBRAZU Kurpiowska Puszcza Zielona to — jak wiadomo — rejon równinny, gdzieniegdzie urozmaicony ledwie widocznymi wzniesieniami moren polodowcowych, które Kurpie nazywają „górami", z jedną niewielką pozostałością dawnej puszczy koło wsi Czarnia, poza tym teren tu i ówdzie pokryty młodym, sosnowym lasem, kępami olszyn w miejscach podmokłych, wszędzie zaś indziej piaszczystych, nieurodzajnych pól, które sąsiadują niekiedy z polanami lub pasmami łąk, ciągnącymi się ponad korytami dosyć rozwiniętej sieci rzeczek i strug. Można w tej okolicy wynaleźć bardzo piękne miejsca, gdzieś u wysokich brzegów Pisy lub Narwi, na duktach uroczyska leśnego Surowe-Czarnia, czy nawet tam, gdzie tylko pola i łąki tworzą krajobraz. Te wyróżniające się zakątki nie znane są jednak ogółowi mieszkańców Kurpiow­ szczyzny. Przeważająca ich większość orientuje się jedynie w tym krajobrazie, który otacza wieś lub który można dojrzeć z drogi do kościoła czy poblis­ kiego miasta. II. 6. „Lalki", wycinanka. Rydel, Charciabalda, pow, Wyk. w Ostrołęka. 1961 r. Ewa „W maju najpiękniej, najprzyjemniej pachnie wszystko. Późniejsa pora to coraz gorsa, coraz cięzsa, wrzesień najgorsy, kopanie, mus siedzieć na polu... Wiosna to najpiękniejsa, bo najweselsa, wtedy sie wsystko rozwija i pierwszy miesiąc lata ładny, a po żniwach, to tak naprawdę, to już powietrze i słońce inaczej chodzi. Zima to najgorsa, noc i noc i noc." (Rozalia Bednarczyk) Podobnych wypowiedzi można by przytoczyć wiele. Przewija się w nich pogląd, iż miarą piękna pór roku jest związana z nim większa lub mniejsza żywotność roślinności. Wyrażeniu go służą określenia: „do życia powstaje", „rodzi się", „wszystko się roz­ wija", „wychodzi na wierzch", „zieleni się", „kwitnie" lub „ksitnie", „wszystko pachnie" i wtedy „świat istnieje", „świat ma wygląd", „jest wesoły" — inaczej niż wówczas gdy „nadchodzi sara godzina", „noc", „jakby do grobu wloz", bo „wsystko omdlone", „smęt­ ne", „świat sie ogołusa", „drzewka nie rosną". 20 Wypadki reagowania na piękno pory jesiennej i zimowej zdarzają się bardzo rzadko. Uwrażliwienie w tym kierunku zasadza się jednak zawsze na wąskim kręgu doznań. Jednostki obdarzone tą wrażliwością obojętnie przyjmują np. zmiany barw roślin z na­ dejściem jesieni, czy walory wizualne ośnieżonej ziemi, również sam śnieg, szron i mróz (np. na szybach) nie zaprząta ich uwagi. „Najlepiej mi się podoba wiosna, bo wszystko do życia powstaje, a lato wsystko bardziej omdlone. Jesień tez mi się podoba, bo wtedy cłowiek bardziej zamyślony. Jak zima ostra, az skierki idą, to mi się podoba, a jak taka rozlazła to nie. Wiosna, to radość taką w sercu u cłowieka sprawia, bo wsystko takie rozmaite, żywe — bardzo wzniosłe." (Anna Kordecka) 21 20 Rozalia Bednarczyk, ur. 1888, zam. w. Dylewo, pow. Ostrołęka. Średniozamożna, zajmowała się tkac­ twem na zbyt i własne potrzeby. Potrafi stroić palmy wielkanocne. Anna Kordecka, ur. 1895, zam. Myszyniec, pow. Ostrołęka. Siostra Rozalii Skrodzkiej, patrz przypis 17. Kilkuletni pobyt w Warszawie nauczył ją wysoko 21 Z drugiej znów strony, prawie każdy z informa­ torów miał w swym życiu okazję zetknięcia się z krainami o zupełnie odmiennym wyglądzie, nieraz uchodzącymi w powszechnej opinii za najpiękniejsze. Było to za czasów ich młodości, kiedy wędrowali na prace sezonowe do sąsiednich wsi mazurskich i war­ mińskich, kiedy udawali się na wieloletnią emigrację zarobkową do Ameryki i w czasie ostatnich wojen, które zawiodły wielu do najdalszych zakątków świata (kraje dawnej Rosji, Chiny). Jeśli poświęcam uwagę temu wszystkiemu, to wyłącznie z myślą o właściwej interpretacji wypo­ wiedzi, w których nie zawsze znajduje pełne odbicie charakter ziemi kurpiowskiej. „Jakie tam zdrojowcyska w tej Francyji, a góry, góra a na niej jesce góra, a na wierzchu woda rznie do góry. A trawy jakie wysokie. Na kamieniu rosło i na górze, bo tam zdrojowcyska. Taka trawa ze przejść trudno. Ale mnie sie tu podoba. W naszych stronach jest równo i tak zagajone, tak jakby umaione, a w insych, to tak smutno nie ma lasów..." (Wł. Nasiadka) „Ja to taki wzrok mam bystry, ze w ksiunzce przez papsier zidze co na trzeciej karcie napsisane. Wszyśćko dojźre lepsiej niz drugi przez liornetke. Jek po morzu jechalim do Ameryki, to na przodku mnie kapsitan postaził żebym mu meldował. To azem go zadziwił! To je u mnie z przyrodzenia taki talent, bodaj zreśtą może i scego innego. Mnie wszyśćko enteresowało, zawdy s e wszyśćkiemu prze­ glądałem. Drugi to taki ślamazarny nic go nie enteresuje albo psije za duzo. Jek tam my byli, to ja chodził sobzie na te niebotycne góry, dzie takie skały byli świecące jek srebro. A te góry to tekie, ze można iść, iść, stale iść i jej nie minie — z chmurami stojo złącone. Ale po mojemu, to w nasych stronach natura jest doskonalsa od Pana Jezusa przystepniejsa cłoziekoziu dana. Dla mnie, to nie ma jek w nasych stronach. Juz za rzyką jest nie tak ładnie, chociaż gleba urodliwa, góry sie tam ciungną dzie nie pójdzies. Dla mnie tam je widok wyględny dzie równo." (Apolinary Waśkiewicz) ; 22 „Gdzie równina, to m i się podoba, jek byłam w Ameryce to widziałam góre, to jek obłok, ale to na prawdę śkaradny widok. A jek równo, gdzie cenić znane przez nią dziedziny twórczości: tkactwo, hafciarstwo, wycinankarstwo. Pracowała dla muzeów i miłośników sztuki ludowej. Apolinary Waśkiewicz, ur. 1883, zam. w. Waszki, pow. Kolno. Niezamożny. Zajmował się ciesiołką, potrafi lepić figury z ciasta. 22 101 �spojrzy jekby jebko kulnął — to pięknie." (Waleria Brodzik) Wszyscy informatorzy dostrzegają piękno wyłącz­ nie w krajobrazie równinnym. Tym jest on piękniej­ szy, im bardziej wyrównany. Wszelkie natomiast nierówności terenowe uznaje się za szpecące. Widoki najpiękniejszych gór przyjmowane są często ze szczerą odrazą, najwyżej zaś z pewnym zaintereso­ waniem ich niezwykłą formą, dziwnością szaty, ale zainteresowaniu temu nie towarzyszy zadowolenie estetyczne. Surowość krajobrazu, jego naturalne właściwości — bez porównania w mniejszym stopniu, aniżeli to wszystko co jest w nim dziełem człowieka — sta­ nowią przedmiot uwagi i pośrednio jakiegoś rodzaju doznań, które nas interesują. Wydawałoby się, że właśnie Kurpie, którzy jeszcze nie tak dawno wiele korzystali z wszelkich pożytków starej puszczy, ci ludzie nazywający się „puscakami" („my z puscy"), powinni posiadać szczególnie rozbudowany świat doznań estetycznych. Przedstawia się to jednak zupełnie inaczej. Wróćmy do wypowiedzi już cyto­ wanej. „Ale mnie się tu podoba. W nasych stronach jest równo i tak zagajone, tak jakby umajone, a w insych to tak smutno, nie ma lasów. Ale najlepiej łubie się tam popatrzyć, gdzie dobrze zagospodarzone, bujne zyto rośnie, kartofelki wyrosłe. Po mojemu zdaniu jek las w porządku zasadzony w rządkach, wtedy chęć cłowieka zbiera na niego popatrzeć, jek na to żytko cy kartofelki." (Wł. Nasiadka) Aby nie mieć wątpliwości, jak daleko ustępują w wyobrażeniach starszych mieszkańców Kurpiow­ szczyzny walory lasu walorom estetycznym zagospo­ darowanych pól, czy też sianokośnych łąk, niech świadczą dalsze wypowiedzi. „Gdzie jest równe pole, tak równiutko, jezioro, to najpiękniej. A gdzie góry, piaski, lasy jak tu, to nie chce się wracać nawet. Ale muso tu zyć gdzie góry choć to nieprzyjemnie. Dla mnie pole ze zbożem rozmaitym, potem łąka najlepiej mi się widzi, a na końcu to las." (Stanisława Staśkiewicz) „Równina to najsykowniejsa, bo cłowiek chodzi równo, i kuniom lżej, a góra to tak, ze z pieca na łeb. Pięknie je tam dzie żytko, kartofelki. To je dla mnie najładniejse, bo to Pan Bóg daje cłowiekowi do użytku. I siano w stogach ładnie się prezentuje. Las to jus nie to." (Franciszka Zisk) „Tam dzie rośnie zboże to najładniej i łąki tam dzie kwiatem pokryte tes ładnie wyglądają, i w lesie ładnie jak zapach grzybowy jest, ale najbardziej to pole ciesy i najsykowniejse jest." (Marianna Za­ lewska) „Jak jest taka równina, ze można puścić piłkę, to mi się najbardziej podoba, taki widok jest piękny, zachwycający. I taka wilca samotność tes mnie zachwyca, cłowiek wtedy jest bardziej zamyślony. W łąkach to się tak nie zachwycam jak w zbożu. Zboże to mnie zachwyca, bo to z tego jest chleb. Takie zęsiste bujne zboże to piękne." (Anna Kordecka) „Z górów co mi tam za kozyść z patsenia, równina, a to piękna, nie las i nie łąka, ale tam dzie jest ładne zboże, to i usionde se pod kłośki, popatse, po­ myśle jek ludzie żyją, to takie mam upojenie." (Ewa Rydel) 23 24 25 23 Waleria Brodzik, ur. 1884, zam. w. Stary My­ szyniec, pow. Ostrołęka. Z rodziny ubogiej. Już w dzieciństwie pracowała sezonowo we wsiach szla­ checkich w Przasnyskiem lub u gburów w Prusach. Umie tylko tkać. Praca zarobkowa nie pozwalała jej zajmować się innymi tradycyjnymi dziedzinami twór­ czości. Franciszka Zisk, ur. 1887, zam. w. Czarnia, 24 102 To, że wśród starszego pokolenia chłopów kur­ piowskich tylko zupełnie wyjątkowo uznaje się las jako składnik wzbogacający krajobraz, skłania do za­ stanowienia się nad konsekwencjami faktu tak bardzo późnego skolonizowania prawie nienaruszonego w swej naturalnej szacie obszaru, jakim była dawna Zagajnica, a dzisiaj Kurpiowska Puszcza Zielona. W wielu przecież wypadkach trud karczowania pusz­ czy i bardziej mozolnego przystosowania poleśnych terenów do uprawy ponosili jeszcze dziadkowie, a nawet ojcowie najstarszych z żyjących na terenie Kurpiowszczyzny ludzi. Wydaje się, iż z przytoczo­ nych wypowiedzi przenikają reminiscencje owej walki z lasem, którą musieli kiedyś stoczyć przod­ kowie dzisiejszych Kurpiów, a także radość, z jaką witali każde wyhodowane przez siebie zboże. Przedstawione wypowiedzi wyrażają przede wszyst­ kim jednak najbardziej osobiste stany doznań inda­ gowanych osób, różniących się na pewno cechami psychicznymi, niejednakowo pobudliwych, lecz jakże zgodnych w formułowaniu swych wrażeń. Jeśli więc nie istnieją jakieś istotne różnice w reprezentowanych postawach, świadczy to, jak bardzo podobne były warunki życiowe tych wszystkich ludzi, jednakowo uzależnionych w swym bycie od plonów jałowych, piaszczystych gleb. Tylko u nielicznych jednostek, które zakosztowały nieco lepszych warunków, nie skrępowanych surowymi regułami praktycyzmu ży­ ciowego, mogło dojść do wykształcenia się bardziej wielostronnie rozwiniętej wrażliwości. „Ja to straśnie wsystko miłuję, i pole, i las, i łąkę, ja na to wsysko patrzę i ładnie, nie mogę taksunku na to wyłożyć, bo to mi się wsysko jednako podoba". (Rozalia Skrodzka) POGLĄDY NA PIĘKNO ROŚLIN (DRZEW, KRZEWÓW I KWIATÓW) Najczęściej spotykanym drzewem na terenie Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest sosna („choja", „ C h o j ­ ka", „chujka"), a potem świerk („jeglija", „jeglaska"). Stanowią one zasadniczy drzewostan tutejszych lasów, rosną często w mniejszych lub większych skupiskach wokoło zagród, a nieraz samotnie wzdłuż dróg i w polu na ugorach. Inne drzewa iglaste, jak cisy, modrzewie, a nawet jodły, spotyka się dzisiaj na Kurpiowszczyźnie raczej wyjątkowo. Z drzew liściastych najwięcej chyba jest olszyn („olsyna"), które panują niepodzielnie w pobliżu strug i wszelkich miejsc podmokłych. W starych wsiach można spotkać okazy wiekowych dębów, częściej jeszcze lip, a także pięknie wyrośniętych jesionów („jasień", „jesień"), klonów („klun"), kasztanów („kaśtan"), akacji („agacja", „akacyja", „wakacja"), zmurszałych wierzb („zierzba"). Gdzieniegdzie w lesie, czy w polu lub w obrębie zagrody rosną samotnie brzozy („brzezina") i osiki („osa", „osina"). Warto jeszcze powiedzieć o drzewach owocowych. Kurpie hodują wiśnie („ziśnia"), rzadziej jabłonie („jebłoń", „jebłonecka", „jepko"), grusze (,kruska" rzadziej „krusa") i śliwy. Poza kilku wsiami, na całym obszarze Kurpiowszczyzny nie ma sprzyjają­ cych warunków glebowych do uprawy sadownictwa. Często w dużych kilkudziesięciohektarowych gospodar­ stwach jest zaledwie kilka słabo owocujących drzepow. Ostrołęka. Średniozamożna. Nie potrafi wycinać. Zdobieniem izby wycinankami zajmował się starszy o 20 lat brat. Potrafi tkać i lepić figury z ciasta. Ewa Rydel, ur. 1885, zam. w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. Zamożna, współwłaścicielka tartaku. Mimo podeszłego wieku doskonale wycina. Potrafi tkać, umie malować jajka, lepię figury z ciasta, zna wiele miejscowych pieśni. 25 �H. 7. „Ofiara", świeca wotyw­ na z wyobrażeniem zwierząt hodowanych w gospodarstwie. Wyk. w 1960 r. Antonia Ci­ cha, Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. II. 8. Fragm. tka­ niny „buronki". Wyk. ok. 1914 r. Marianna Zalewska, Łyse, pow. Kolno. wek wiśni. Inne natomiast drzewa owocowe, nawet przy znacznych staraniach gospodarzy, nie przyjmują się, a jeśli już uda się je wyhodować, owoce są mizerne, cierpkie lub kwaśne. Najbardziej chyba charakterystyczną (zarazem reprezentującą stosunkowo najwęższy zakres doznań estetycznych) bywa taka postawa w ocenie piękna drzew, w której za kryterium oceny przyjmowana jest wyłącznie ich pożyteczność. Uznanie, iż drzewo ,.ma wygląd", jest „wyględne", „strojne", „taka zeń strojnota", „ładne", „taka zeń ładnota" lub „prawdziwa strojnota" „prawdziwa ładnota", czy wreszcie że jest „mocno psiękne" — pokrywa się zawsze z uznaniem jego szczególnej przydatności w gospodarstwie. Nie­ którzy cenią więc klony, lipy, jesiony, dęby czy kasztany otaczające zazwyczaj stare zagrody i sku­ tecznie chroniące zabudowę przed piorunami, wiatrem, czy dostarczające cennego cienia w czasie upałów, a jednocześnie posiadające doskonałe drewno. Inni znów zwracają uwagę wyłącznie na drzewa owocowe, szczególnie grusze, śliwy i jabłonie, których smaczne owoce tak trudno wyhodować na tym terenie. Nato­ miast uwagi jednych i drugich uchodzi, nie wywołując żadnych przyjemnych doznań, widok drzew tak po­ wszednich na Kurpiowszczyźnie, jak sosny, świerki czy olszyny. Również te drzewa, z których surowiec jest lichy (wierzby, osiki) nie stanowią dla nich przedmiotu estetycznych doznań. A niekiedy nawet drzewa twarde, przy tym pięknie i wonnie kwitnące — akacje — budzą nawet swego rodzaju odrazę. „Najpsyjemniejse, to jabłonie i śliwy, bo owoc ną nich ładny, smacny jek dostojały. Teka jabłoń obwiesona jabłuskami, to prawdziwa strojnota. Dru­ gie drzewa to juz nie to, a na akacyje to nie łubie nawet popatrzyć, bo mi raz nogi do krwi pokalecyła." (Marianna Zalewska) „Ładne, strojne drzewa to wiśnie i kruski. A k l u ny, kaśtany, inne cuda, to nie robi mi różnicy, rośnie to niech rośnie. Z tych prostych drzew, to jesce łubie popatrzyć na cis, bo mi sie podoba jako tako, bo ma taki inny, niepodobny do insych wygląd." (Ewa Rydel) W przedstawionych wypowiedziach znajduje wyraz najbardziej skrajna postać omawianego stanowiska, zdarza się bowiem również spotkać z uznaniem za piękne tych przymiotów drzew, z którymi nie wiąże się jakieś bezpośrednie praktyczne znaczenie. „Drzewo jek sie rozwinie to każde ładne i ma wygląd, a jek liście opadną, to nieładne. Lipa najładniejsa. Niesiąc znijdzie, to zakście, ksiatki puchną i mocno ładnie pachną. A kaśtan i klun ładny — ma ładne zieloniutkie liście i sie rozkłada jek pa­ rasol. Jeglije, to najgorse, suche takie, jek się na ogień położy to trzaska. A osina, to jesce skaradniejsa, a mózio, co wiater jest. cy nima to ciungiem się ruchają. Mnie się to drzewo nie podoba." (Fran­ ciszka Zisk) „Brzezina, klony, lipa, lescyna, choina i sidwa, co ma niebieskie kwiatuski, mi sie straśnie podoba. Zierzby, osy, jeglije to mi sie za bardzo nie podobają dlatego, ze sie nie nadają nawet do opału. A lipa, klon i brzozy, to pozytecne. Z brzozy, to nawet leci jaśkoła — dobra na barsc gotować, i liście, i kurę 103 �« mają ładną. Z gałęziów dobre są miotły, to przyjemne, bardzo psiękne dzewa." (Anna Kordeeka) Nie ulega kwestii, że łatwy do dostrzeżenia (opa­ danie i wzrost liści) proces wegetacyjny drzew liś­ ciastych wywołuje u wielu informatorów doznania estetyczne. Stąd też m.in. tak wiele uwagi poświęcają oni właśnie tym drzewom. Wydaje się, że zawsze jednak u podstaw zainteresowania leży sama wartość materialna określonego drzewa, oraz to, w jakim stopniu wyróżnia się pod tym względem wśród i n ­ nych drzew, a to z kolei wyzwala reakcje na zalety jego budowy, kształtu korony, barwę kory i liści. Oczywiście pojęcie wartości materialnej czy pożytecz­ ności jest tu bardzo względne. Trudno bowiem byłoby nie przyznać tych zalet np. sośnie — drzewu stano­ wiącemu podstawowy surowiec w budownictwie (tra­ dycyjnym), sprzętarstwie itp. Nie chodzi tu jednak 0 „powszednią" pożyteczność czy zwykłą w a r t o ś ć . ' „Lescyna mi się najbardziej podoba i jesień i klon. Ale lescyna najładniejsa. przyjemna ozechy ma i dla­ tego, ze nasa wiara mówi, ze lescyna gdzie jest to piorun nie trzaśnie. Lescyna. to błogosławione, ka­ tolickie drzewo. Łono ma podstawę kształtną i gęste liście fajne." (Rozalia Bednarczyk). „Tu my jesteśmy obsadzeni samymi pięknymi drzewami, takimy drzewamy gdzie piorun nie uderzy. Jest lipa, lescyna i klon. Na lipie się Matka Boska objawiła w Świętej Lipce, pod lescyna skryła się z Panem Jezusem jek Herod ją gonił, a na klonie tez się objawiła ale w Grytwałdzie. To są wsystko ślicne, przepiękne drzewa. A są znów takie, co mi się nawet wyglądem swoim nie podobają, jek ta akacja, co ma kolce. Gdzie to rośnie, to przejść nie można. U nas rosła w ogródku, to wsystką powycinalim." (Stefania Samsel) 2 Podobnie jak w innych wypowiedziach na temat świata przyrody, tak i tu zdarzają sie wyjątkowo poglądy różne od wyżej przytoczonych. Wyrażają większą skalę doznań nie ograniczając się do katego­ rycznego uznawania za piękne tylko bardzo okreś­ lonych rodzajów drzew. ,.Są rozmaite drzewa, rozmaite scepy. Po drogach teraz posadzone sa wakacie, to tes stroine drzewa. Te jegliie, to takie powyrastane, to taka ładnota, dwadzieścia psieć metrów trzyma do góry. taka prawdziwa strojnota. Brzezina, to łuna tez strojnie rośnie i gałęzie ma jek leluja. Wsiskie drzewa są ładne, psiękne. a takie strupy, k^eceństwo Tdrzewa zniszczone przez człowiek — J.O ], to az żałość pa­ trzyć." (Rozalia Skrodzka) Z całości rozpatrywanego materiału szczególnie cenne są wypowiedzi wyrażające poglądy na piękno kwiatów, ponieważ daia nam wvobrażenif> o wrażli­ wości estetycznej ludzi z omawianego środowiska. Obiekt, zainteresowania nie ma bowiem w tym wyoadku ściśle ustalonych wartości utylitarnych, a jego piękno manifestuje się wyraźniej niż innych przejawów przyrody. Nie bede omawia' spotykanych na Kurpiowszczyźnie rodzajów kwiatów, czv to ogrodowych, czy pol­ nych, charakterystykę ich dają przytoczone niżej wypowiedzi. Wspomnę tylko o stronie zwyczajowej " Mogą odgrywać tu pewną rolę wierzenia, ja­ kimi otacza lud drzewa. Większości rosnących w kraju, w tym również na terenie Kurpiowszczyzny (brzoza, cis, dąb, olsza, jesion, osika) przypisuje się szczególne, nadprzyrodzone właściwości. Jest przy tvm rzeczą znamienną, iż z wierzeń tych wyłączona m.in. bvwa sosna. Por. Adam Fiszer, Drzewa w wie­ rzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, « 3—17: Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz, Zwticzaie wiosenne ludu polskiego, odbitka z: „Wiedza 1 Życie", Warszawa 1927, s. 7—11. 104 zagadnienia — o wykorzystywaniu kwiatów do róż­ nych określonych celów. W tradycyjnej obyczajowości Kurpiów kobiety po­ czuwały się jak gdyby do obowiązku dbania o to, aby kwiaty rosły w ogrodzie (najczęściej przed domem) oraz w donicach (na oknach domu widocz­ nych od strony drogi i wejścia). W powszechnej opinii kwiaty znajdujące się w tych miejscach uważane były za widome świadectwo gospodarności domowni­ ków, a także dodrobytu panującego w domu, pozwa­ lającego na zajmowanie się czymś tak nie związa­ nym ze stałymi kłopotami dnia. Nie było zaś zwyczaiu ustawiania we wnętrzu demu bukietów żywych kwiatów. Sam zresztą charakter wnętrza nie sprzy­ jał temu zupełnie. Przystosowane ono było, przede wszystkim do zajęć gospodarczych, a następnie do spożywania posiłków i odpoczynku — głównie spania. Nie było w nim, jak wiadomo, ani sto u ustawionego centralnie, ani też szaf, czy stolików, które nadawa­ łyby się do udekorowania naczyniem z bukietem kwiatów. Co prawda, stół ustawiony w jednym z kątów izby, służący od jakiegoś czasu jako swego rodzaju ołtarz z figurą osoby świętej lub „pasyją", mógł być takim miejscem , ale wykorzystywano go przy rozmaitych -domowych zajęciach jako składo­ wisko przyborów np. do szycia, czesania, niekiedy kładziono nań chleb, to znów odstawiano przedmioty kultowe i wówczas służył do bardziej uroczystych posiłków. Dlatego też na stole tym kwiaty, jako przystrój przedmiotów kultowych, pojawiają sie sto­ sunkowo późno, kiedy coraz mocniej ugruntowuje się potrzeba należytej czci dla „świętego" miejsca. Zna­ mienne, że nie są to kwiaty żywe — z ogrodu, łąki czy lasu, lecz prawie zawsze sztuczne — własnej roboty lub zakupione na targu. Niewątpliwie wchodzi 1u w grę szczególne upodobanie do tego właśnie ro­ dzaju kwiatów, ale nie jest też bez znaczenia ich trwałość oraz wzgląd, że podczas korzystania ze stołu nie ma obawy rozlania wody, której wymagają kwia­ ty naturalne. ł 27 Kwiaty, obok rozmaitych ziół, czy w ogóle pewne rośliny występują dosyć często w ludowych obrzę­ dach jako niezbędny przejaw adoracji obiektów kultowych. Kurpie używają ich podczas dorocznych świąt do przystrajania figur i krzyży przydrożnych oraz wnętrz kościoła. Sposób, w jaki wite są w tvm celu bukiety, wieńce lub girlandy, nie świadczy by­ najmniej o jakiejś większej znajomości i umiłowaniu przez Kuroiów tego swoistego kunsztu dekoratorskiego. Inaczei już bywa w wypadku bardziej w aściwych kulturze ludowej obrzędów, jakimi sa np. na terenie Kurpiowszczyzny: w ązanie na polu „przepiórki" z. kłosów żyta i kwiatów polnych (odpowiednik — w innych stronach — plonu), wycinanie „marcinek" i strojenie bydłu rogów wiankami przed pierwszym wypasem, wicie ..zianusków" na Matkę Boską Zielną, czy nawet sporządzanie palm wielkanocnych. ł ; Należy jeszcze odnotować fakt, że w miejscowej tradvcii całkowicie obcy był zwyczaj wvkorzystvwam'a kwiatów iako darów — symboli uczuć dla bliskich lub osób. wobec których żywi się szacunek. Na Kurpiowszczyźnie nigdy dawniej nie składano kwiatów, ani osobom żywym ani umarłym. Często występujący w innych stronach tradycyjny zwyczaj przystrajania 27 Istnieje wiele powodów aby sądzić, iż stół ustawiony w kącie izby zaczął pełnić na Kurpiowszczvźnie funkcię domowego ołtarza dopiero od połowy X I X w . t j . od momentu przełamania na tym terenie powszechnego indyferentyzmu religijnego. Szerzej omawiam to zagadnienie w innym miejscu, por.: Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I woiwi światowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, nr 4, s. 209. �mogił kwiatami czy owocami jarzębiny, kasztanowca lub głogu — tu nie był przyjęty. To, że nie wykorzy­ stywano kwiatów jako darów, byłoby faktem bez większego znaczenia w interesującym nas przed­ miocie, gdyby nie wielka popularność u Kurpiów, tak zresztą jak i u innych grup ludowych, zwyczaju obdarowywania się przy wszelkich okazjach rodzin­ nych, szczególnie zaś podczas zarękowin, wesela i chrztu — przedmiotami o wartościach material­ nych. Wydaje się, że podanie tych wszystkich uwag było konieczne, z wypowiedzi informatorów bowiem nie zawsze wynika dostatecznie jasno ich stosunek wobec piękna tych roślin. Szczegółowe opisywanie przez niektórych informatorów wyglądu kwiatów sugerowałoby np. znacznie rozbudowaną ich wrażli­ wość na kształt, budowę kwiatostanu, strukturę i barwę płatków, a tak w rzeczywistości nie jest. „Nagietki drobne, żółte, krozowate, takie jakby kto je pociepał, a w środku kocioulek, tak po żniwach lubi kścieć, to je cuć trupem — ale ładne ksiatki. Comber jakoś kścieje, chyba niebziesko. To to ładnie pachnie. Ale najsykowniejse, to orginy i różowe, i cerwone, i bziałe. Tutaj u nas to ich nie mają, je mają na Prusach i u ślachty. Orginy są ksiaty najładniejse, bo to jak podłoży pod nią gnoju (mają pod spodem takie kartofelki), to urosną duze, jest na co popatrzyć." (Franciszka Zisk) „Dawniej to rumianku nasieli, zeby pachniał, a z insych ksiatów to comber, taki zieluny i ma nie­ bieskie ksiatki, takie drobne jek konicyna. I saranki były. Najładniejse to pliściowe i cerwune i niebieskie, taki rozmaity kolor mają, jakie tylko farby. Te są ksiatki średniodrobne... Na łunkach to rośnie trzęsiunek, to tes ładny ksiatek, łun ma takie łopatki, jak urwać wiązkę, to łun nie postoi, łun zawse bandzie latał, a inse kukawki, białe, żółte ksiatki, co ich moc na łunkach to zbytecne:" (Ewa Rydel) „Kwiat kwiatowi nie równy, te co do ołtarza, to najpiękniejse — róże, tulipany, woska piwonia, lilia, to są duze kwiaty, to są kwiaty zachwycające. A są takie polne, to do nicego, do otłarza nie pasują." (Anna Kordecka) „Ładne kwiaty, to piwonia, chryzantema, bo ma duze dubeltowe kwiaty... Z tych, co na łąkach, przy struskach rosną, to mi jesce podchodzą niezapomi­ najki, jak wsadzić do wody to same rosną, ale to małe kwiatki." (Marianna Zalewska) „Georginie, lelje, astry, to fajne kwiaty. Georginie i lelje, to znać, ze kwiaty, je na co popatrzyć. U nas teraz na Kurpiach to przeważnie wysokie są kwiaty, a tych drobnych to nie sieją... Z tych co w domu się trzyma, to fortensja najładniejsa, bo co miesiąc inacej kście i kawaler albo gupi jaś to tes dobry, bo stale ksitnie." (Stanisława Olender) ,.Z dawności hodowalim saranki i nagetki-żółte, takie nieduże, co mają takie pazurki i siła zielunego. To byli takie zwykłe kwiatki... Astry, o to piękne, najpiękniejse są więkse i takie rozmaite." Tak więc tylko kwiaty hodowane w ogrodzie i w domu spotykają się z większym lub mniejszym, lecz zawsze zgodnym uznaniem dla ich estetycznych walorów. Natomiast jeśli chodzi o kwiaty z łąk — to już tylko bardzo nieliczne (np. niezapominajki, rumianek i „trzęsionek") cieszą się podobnym uzna­ niem. O kwiatach leśnych i rosnących na polach (najczęściej w zbożu) informatorzy nie wspominają. Leśne, podobnie jak większość kwiatów z łąk, są im pod względem estetycznym zupełnie obojętne, polne zaś uważane są za chwasty zagrażające plonom zbóż, co również wyklucza przyznanie im wartości estetycz­ nych. 28 29 28 Antonina Cicha, ur. 1900, zam. w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. Zamożna, uprawia tkactwo, umie wycinać oraz lepić figury z ciasta i wosku. Znamienne jest bardzo, na jakie cechy kwiatów zwracają główną uwagę informatorzy i które z nich wywołują najżywsze reakcje. Jeśli chodzi o kwiaty hodowane — najważniejsza jest ich wielkość. Te, które są „duże", „dubeltowe", „znać że są kwiaty" — podobają się najbardziej. Kwiaty zaś „drobne", „małe", „średniodrobne" — choćby miały piękny za­ pach, barwę — zawsze ustępują dużym. Znacznie już mniejszy zachwyt wywołuje różnobarwne i długo­ trwałe kwitnienie. Jeżeli chodzi o takie kwiaty, jak niezapominajki, rumianek czy wspomniany „trzęsio­ nek", to ich specjalne przymioty, wyróżniające je od reszty kwiatów polnych wywołują uznanie. Może to być zdolność zachowania długo po ścięciu świeżego wyglądu, albo jakaś cecha szczególna, niezwykła, np. „trzęsionka", czyli drżenie delikatne zawieszonych kwiatostanów. Ładunek emocjonalny w ocenach piękna poszcze­ gólnych kwiatów nie jest więc jednakowy, nigdy jednak, jak mi się wydaje, nie jest tak znaczny, aby mógł świadczyć, że stosunek do kwiatów wyróżnia się bardziej od innych reakcji omówionych już wcześniej. „... Lubzie żółte ksiaty, rosną duze, o mój Boże jak to się zakście. U mojej mamusi to cały ogród za­ walony był ksiatami, różnego kalibru, i jasne, i po­ marańczowe, i żółte. Mnie sie rozmai+e spodobyły, małe i duze, rozmaite ksiaty i te co na łąkach, w ży­ cie, i w lesie kścieją. O Maryjo, jakie psiękne nieraz w lesie najdzie się. Jak bym ja ksiatów nie lubziła wszyćkich, to ja bym tych lelujów wycinała?" (Ro­ zalia Skrodzka). Na tego rodzaju żywą, a przy tym jednakowo silną reakcję na piękno wszelkich kwiatów (zarówno ma­ łych, jak dużych, ogrodowych i polnych), udało mi się natrafić — na ogólną ilość 40 przebadanych i n ­ formatorów — zaledwie w dwóch wypadkach. POGLĄDY NA PIĘKNO OWADÓW, PTAKÓW I ZWIERZĄT LEŚNYCH „Są takie robaki trawniki cerwune i zielune, to pseciwne ludziom — kąsają. A w boru są duze ciązniki, śwecące, pomarańczowe, a łby mają złote. I są padalce siwe i znijiska. Są takie się nazywają krówki, jak kartofle, becą jek dzwon. Te paskudztwo co się komary zwą, to skoda o nich gadać. Mandle bziałe są, mają okrągłe, nawet ładne skrzydełka. Nad wodą żyją to walne robactwo — furane [fruwające], to dwóch sortów są bziałe i cerwune, są tez kuniaki srebrne, jak palice duze. Jest tego, a jest. Nie chce juz sobie ich więcej wspominać". (Rozalia Skrodzka) Oto najbardziej łagodne wyrażenie uczuć żywio­ nych wobec ogółu owadów, które nazywa się na Kurpiowszczyźnie „robastwem" lub „robakami". Wypo­ wiedź pochodzi od informatora wyjątkowo wrażli­ wego i tylko tym należy tłumaczyć jego powściągli­ wość w ocenie każdego z tych stworzeń. Zazwyczaj bowiem mówi się o nich tak: „O jakie są rozmaite robaki, o matko moja. Każ­ dego bym pantofla zdjęła i zabiła. Żadne mi się nie podobają wcale. Motyle to się ich boję, takie obrzy­ dliwe, to ja się ich nawet boję". (Anna Kordecka) Spośród owadów tylko trzmiele i pszczoły spoty­ kają się u starszych ludzi z na tyle życzliwym stosun­ kiem, aby można było mówić o wywoływaniu przez te stworzenia jakiegoś rodzaju doznań estetycznych. Ale nawet w wypadku pszczół, o których się mówi nie inaczej, jak „dobre robacki", „dobre robaki" itp., wszelkie zachwyty dotyczą w zasadzie tylko poży29 Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­ mienionych w przypisach: 13,14,15,16,19,20 i in. 105 �II. 9. „Leluja", wycinanka. Wyk. ok. 3955 r. Marianna Zalewska, Łyse, pow. Kolno. tecznej dla człowieka ich pracowitości, nigdy zaś np. misternej budowy ciała, czy ogólnego wyglądu >. „... Iść do ula popatrzeć jak one pracują, jak przy­ chodzą obładowane na nogach, to drugie pomagają, a jak brzęcą — mają taki ucciwy rozdźwięk, ze się tylko ukłaść. Jak gryka zakwitnie, to jak one miód zbierają, do straśny dźwęk. Tam nie ma sporu, złości". (Teofil Nasiadka) Wypowiedzi o ptakach reprezentują bez porówna­ nia szerszy, bardziej rozbudowany zespół wrażeń. „Nic wcale się na ptactwie nie znam. Jeden wróbel i wrona co mi się pod nosem kręcą, to o nich mogę powiedzieć, ze skudne i bez żadnego nawet wyględu. Kiedyś to były bąki. Jek zabucał, to na mile było słychać. Były tez prukawki, to jek zaceły prukać w lesie, to jek jechał w kunie, to mu as ustały. Gile takie byli, co pod kołdunem ma pióra zielune i siwe, ale juz kilka lat go nima. Skonciś psylatywały jed­ wabniki. Na jesieni kalinę obsiadły, to walnie duze. Nie bace juz, cy miały kropki po sobie, cy jakiś psystrój miały. To były śwycące, ślicne ptaski". (Józef Slachetka) „Ładnych ptasków u nas dosyć ich jest, ale nawet nie wiem jak sie nazywają ... Sroka, o, ta jajka krad­ nie, kukułka ona tez niedobra, a dziencioł tes do nicego — śnierdzi. Dzieci raz go w gniździe wynaleźli to śnierdział paskudnie. Słowik on to jesce najładniej może śpiewać". (Stefania Samsel) „Jaskółki najbardziej jesce lubzie, a te wszystkie inne to skodniki. Sykowny jest jesce łubek, dzie przyjdzie, to dziubie, piórka ma takie cerwune kiele ocu i cubek ma. Ładny ptasek. Jastrząb, to strojny ale niedobry, jeg go lubić i chwalić, jek się jego urodą zachwycać jek on skudny jek pies". (Ewa Rydel) Stwierdzenia: „nic wcale się nie znam na ptac­ twie", „nie wiem jak się nazywają", przy tym rzeczy3t 31 32 30 Szerzej omawiam stosunek do pszczół w pracy: Tradycyjne wierzenia o pszczołach z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Literatura Ludowa", 1961, nr 4—6, s. 39—44. Teofil Nasiadka, ur. 1876, zam. w. Dębniki, pow. Łomża. Gospodarz średniozamożny, pszczelarz, nie uprawiał żadnej dziedziny twórczości plastycznej. 31 106 wiście nienajlepsza orientacja w przymiotach właści­ wych określonym ptakom („gil pod kałdunem ma pióra zielune i siwe") świadczą, że większej uwagi nie poświęcano tym stworzeniom. Stąd też duża róż­ norodność stanowisk jeśli chodzi o wskazanie ptaka pięknego. Oczywiście szkodników w ogóle nie bierze się w tym wypadku pod uwagę, chociażby były naj­ piękniej upierzone, ładnie śpiewały itp. Ich niepożyteczność wyklucza jakiekolwiek uznanie. Natomiast wśród ptaków, które nie szkodzą, każdy informator dostrzega dwa najwyżej trzy, które mu się podobają. Zależnie od okoliczności, w jakich miał z określonym ptakiem styczność, czy widywał go lub słyszał częściej albo rzadziej, rodziło się żywsze nim zainteresowa­ nie. Wówczas też powstawała reakcja na specyficzne dla „wybranego" ptaka przymioty. Mogła więc w grę wchodzić u jednych — barwa upierzenia, u innych — jakieś drobne szczegóły ogólnego wyglądu, czy wresz­ cie zachowanie — głównie śpiew. Oto zestaw wypowiedzi spotykanych najczęściej. Obok nich spotyka się inne, w których przejawia się już nie tak obojętny i przypadkowy stosunek do ptactwa. „Wsystkie ptoski ładnie śpiewają jek ciepło. Jek ciepło to każdy się weseli. Kukawki jak jest zaranek, to ślicnie śpiewają. Skowronek śpiewa, to wesoło na świecie. Łubki to dzie na chliwie albo na opasi zrobzi gniazdo, to ładny, pstry ptasek. Mnie się zdaje, ze każdy przyjemny sykowny, jek weźmie śpiewać. K r u ­ ki, a wrony, a jastrzębie mają ładne psióra, ale to niedobre, nieprzyjemne ptaki". (Marianna Strzemienna) . „Najgorse pożarte, niedobre, co żrą kurcaki, to się nazywają jastrzebzie, to ładne, strojne są, mają psiórka bręgowate. Drugie się nazywają seroki, siwe są. bzegi u sksydełek i ogony mają bziałe i krowatki bziałe mają, a łebki carne, to strojne ptaki, to jaj­ kami tylko żyją. kradną. A gołąbki, to ładnota, a grucą łuziut, łuziut. one strojne, a są gapy, co mają plecy siwe. a sksydła i oguny corne to tes strojne ptaki. Gołąbki, seroki i jastrzębie to najstrojniejse". (Marianna Bałdyga). Ptaki śpiewające wymieniane są w pierwszej koleiności i najczęściej. Śpiew skowronka i turkawki uchodzi przy tym za najpiękniejszy. U niektórych informatorów wywołuje on uczucie zadowolenia i ra­ dości. Ptaki nie śpiewające, ale barwnie upierzone, zajmują następne miejsce. Jest rzeczą znamienną, w kontekście z poprzednio omawianymi postawami, że ta grupa informatorów ptakom nawet najbardziei szkodliwym (jak np. jastrzębiom) nie odmawia już uroku. Zdarza się, że pstre upierzenie tych ptaków, ich lot szybki lub majestatyczny wywołuje duże uznanie lub nawet podziw. Należy jednak jeszcze raz powtórzyć, iż obecnie u starszych ludzi z terenu Kurpiowszczyzny posta­ wa taka jest bez porównania rzadziej spotykana niż poprzednio opisana. Nie wykluczone, że dawniej było inaczej. Chociażby przy końcu X I X w., kiedy lasv nie były tak jak dziś przetrzebione, nad strugami zaś r o z c i ą g a j się bardziej rozległe tereny pokryte szu­ warami — i tym samym ptactwo miało lepsze warun­ ki, spotykało się więcej jego rzadkich gatunków, 33 32 Józef Slachetka, ur. 1889, zam. w. Szafranki, pow. Ostrołęka. Gospodarz niezamożny, rybak zawo­ dowy, nie zajmował się twórczością plastyczną. Marianna Strzemienna, ur. 1867, zam. w. Wy­ krot, pow. Ostrołęka, średniozamożna, zajmowała się tkactwem, innych rodzajów twórczości plastycznej nie uprawiała. 33 �szczególnie atrakcyjnych pod względem wyglądu czy zachowania. To samo można w zasadzie powiedzieć jeśli cho­ dzi o wszelką dziczyznę. Dzisiaj wielu najstarszym nawet ludziom większość zwierząt leśnych nie jest zupełnie znana z widzenia. Dlatego też bardzo trudno jest dopatrzyć się jakichś istotnych prawidłowości w poglądach na piękno tych stworzeń. Zrozumiałe, że zupełnie inne będą one u osób, którym udało się jeszcze widzieć jakieś „dzikie" zwierzę, aniżeli u tych, które nie miały tej okazji. „Dzikich stworzeniów nie zidziałam, to nie poziem, które mi się spodobają. Zajunc casem przeleci, ale zajunc — jek to zajunc" (Franciszka Zisk). Należy jeszcze dodać, że nie zawsze mogła to być okazja oglądania zwierzęcia w natural­ nych warunkach jego przebywania. „Niech ta ciort weźmie wszystkie gady, robaki i inne zwierze. Ze zwierzyńcem raz psyjechali, to na żadne patsyć nie mogłam ... Wsyscy chodzili oglądać waza, a ja popatrzyła się wstrząchłam i posłam. Lisa nieli wyrudziałego, to scezył na wsystkich zęby, pascękę rozdziawił i charcał". (Marianna Zalewska). POGLĄDY NA PIĘKNO KRÓW I KONI Wybór koni i krów jako wyłącznego obiektu ba­ dań poglądów estetycznych, związanych ze zwierzęta­ mi domowymi, hodowanymi przez Kurpiów, podykto­ wany był z jednej strony faktem występowania sto­ sunkowo najszerszego zespołu wartości estetycznych u tych zwierząt i z drugiej ich znaczeniem w gospo­ darstwie chłopskim. Przynajmniej od połowy X I X w. krowy i konie stanowią podstawę gospodarki hodo­ wlanej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Hodowla innych zwierząt była tu zawsze słabiej roz­ winięta, a tym samym mniej poświęcano jej uwagi. Tak więc na przykładzie tych dwóch zwierząt naj­ łatwiej i chyba najdokładniej można prześledzić sto­ sunek, jaki żywią starsi mieszkańcy Kurpiowszczyzny do żywego inwentarza. Nie chodzi tu o stwierdzenie oczywiste, że zabiega się o zdrowie i jak najlepszy rozwój stada, że nad nieoczekiwaną stratą każdej sztuki ciężko się boleje. Chodzi natomiast o to, iż chów tych stworzeń wprowadza jakiegoś rodzaju uza­ leżnienie ludzkiej jednostki, u której zawsze drzemie gdzieś w głębokich pokładach świadomości pragnie­ nie nieskrępowanej swobody. Codzienny trud kar­ mienia licznej, nigdy nie sytej trzody na pewno za­ ostrza to pragnienie. Stąd na każdym kroku wymierza się tym zwierzętom najgroźniejsze przekleństwa, a jeśli oszczędza się im cięższych razów (chociaż też nie jest to regułą), to tylko z troski .o własny interes. Stworzony został osobny zasób wyrażeń najbardziej grubych, które by najdosadniej określały to wszystko co wiązać można z bydłem i nierogacizną. Utrzymy­ wanie się ich w stałym, żywym obiegu wskazuje, iż nie zaszły istotne zmiany w systemie wychowu i uza­ leżnieniu od niego chłopa. Zwierzęta te otoczono nadomiar wierzeniami, które przypisują niektórym z nich najbardziej złe moce. Na terenie Kur­ piowszczyzny jeszcze dziś utrzymują się one w formie reliktowej wobec konia, psa i ś w i n i . 34 34 Por. J. Olędzki, Wota woskowe ze wsi Krzy­ nowłoga Wielka i Brodowe Łąki, „Polska Sztuka L u ­ dowa", 1960, nr 1, s. 14. 107 �Wszystkie zatem najtroskliwsze nawet zabiegi w stosunku do żywego inwentarza dokonuje się z ciężkiej konieczności, której przyświeca jedyne pragnienie — maksymalnego wyzyskania materialnego każdej sztuki. To- wyłączne zainteresowanie, w wy­ padku konia uczynienia go najwydatniejszą siłą po­ ciągową, a bydła — jednostek najbardziej mięso i mlekodajnych, przewodzi wszystkim opiniom o ich wyglądzie, kształtuje bez reszty związane z nimi po­ glądy estetyczne. ,.Jek tłuste stworzenie to piękne. Tek koń jek i krowa". (Antonina Cicha). „Krowa jek sie wychowała tłusta, taka ze ją w i ­ dać i wymię ma tłuste, to sykowona. Tak samo i koń każdy ładny jak dobze wychowany". (Marianna Za­ lewska). ..Krowa jak i kuń jak dobze wychowane, nie ste­ rane, tłuste, to jaka by nie była maść, to ładne". (Stanisław Koprek). Oto najbardziei bezpośrednie, najprostsze stwier­ dzenia, nie zawoalowane żadnym dodatkowym przy­ braniem słownym. U podstaw ich leży reakcja na przymioty dobrego wyhodowania zwierzęcia, mani­ festującego się w ogólnym jego wyglądzie — głównie kszta cie tułowia. Ale istnieią informatorzy nie ma­ jący tak surowych doznań, którzy są bardziej wymapaiacy wobec wvgladu zwierzęcia wartościowego i po­ trafią prawie smakować w symptomach właściwych mlecznej, obfitującej w mięso krowie i mocnemu ko­ niowi. ..Koń ni zólty, ni corny. ani bzieły tylko kaśtan, to najstrojnieisy. Jek ma piec seroki, a łud opałkowaty. a syje wygięta, a łepek honorowy, to je stroj­ ny. Krowa jek ma kałdun jek fura, a chrzvbiet gar­ baty, to nie honorowa, nie stroina, musi być tłusta i chód mieć taki coby się w niej gnaty nie gibały. I cyrwuna i łaciata, jek tłuste, to ładne". (Rozalia Skrodzka). ..Kunie najładniejse to takie jek ziśn e cerwune i żółte tes mi jesce podchodzą. Bziały. to sie mózi — iedzie z bziałą bziedo. To jak juz inaksego nie może kuoić... Corny, to mi sie nie podoba, bo mi sie wydaie ze nie ma stroiu. zresta cornv. to zawsze gorsv, ociąga sie przy robocie. Jek kaśtanowaty taki cyrwunv. to zaraz tłustsy sie wydaie". (Ewa Rvdel). „Kaśtany to naistrojniejse. s w e tvs sa jesce stroine, kare jus nie tyle wyględne. Wsystkie ładne jek tłuste, wypasione, to i tuzvcka l?7y i biedra nie za wysokie, syja krótsa sie robi. pierś się mhi silnieisa, inny fason. Choć to s?mo stworzenie, takie wvględniejse. zdatniejse do roboty i wyjazdki". (Władysław Nasiadka). ..Piękne sa krowy cerwune i łaciaste. ładnie w y ­ chowane, a kunie kaśtanowe, cvrwune. takie krępe, silne. A takie bia e i corne. to śmiertelniki. to strasnie nieładne. One zawsze do roboty gorse. Wsystko co wsoaniałe. to piękne, takie zdrowp. żywe. mocne, takie iak piorunem z nieba Ja to t=ka górnolotna. A są fleematvki. im to byle co podchodzi. Takich to ja bym pozabijała". (Anna Kordeckal. Miedry poszczególnymi wypowiedziami nie zacho­ dzą żadne różnice jakościowe Znamienne jest. że zarówno informatorzy mniei jak i bardziej wrażliwi na estetykę •— w poglądach na piękno koni i krów są jednomyślni. Jako ..niękne". ..ładne". ..strojne", czy ..honorowe" uznają tylko zwierzęta „tłuste", „dobrze wychowane", ł ; ; ł 35 Por. P. Szumowski, Z. Jastrzębowski, Przy­ czynek do studiów nad geograficznym rozmieszcze­ niem ras zwierząt, domowych w Polsce. ..Kwartalnik Statystyczny", t. X: 1933. z. 1. mapa: Rozmieszczenie ras koni w RzeczyDOspolitei Polskiej; M. Biernacka, Kurpiowska aospodarka hodowlana, w opracowaniu zbiorowym: Kurpie — Puszcza Zielona. Traducie hi­ storyczne a problem reaion».. cyt. wvd.. s. 234—236. Por. T. Konopiński, Hodowla bydła — pocho36 108 „wypasione". Mogą się najwyżej różnić w ocenach szczegółowych, gorzej lub lepiej orientować w zale­ tach poszczególnych odmian i ras. Istnieje wiele powodów, aby twierdzić, że na te­ renie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej wyhodowana została pewna miejscowa odmiana konia pospolitego z domieszką konia ciężkiego i (mniejszą) lekkiego, wysoko uszlachetnionego. Konie te charakteryzują się niewysokim wzrostem, krępą budową, małą głową i kasztanową maścią. Kurpiowszczyzna słynęła z nich jeszcze do I wojny światowej . Stąd też najprawdo­ podobniej tak wielu informatorów uznaje za piękne wyłącznie konie maści kasztanowej, względnie gniadej („żółtej") najbardziej ją przypominające. Nato­ miast bydło kurpiowskie, od czasów jak sięga pamięć najstarszych informatorów, zawsze było mieszane. Do I wojny światowej hodowano przeważnie krowy maści „siwej", „pstrej" (czerwono-biała lub białoczerwona), „kobielastej" (czarna z białym pasem na grzbiecie), a także „łyse" (czerwona o grzbiecie bia­ łym), „kropichy", „graniaste" (czarna lub czerwona z białymi łatkami). Od końca X I X w. pojawia się ponadto na tym terenie odmiana rasy nizinnej, białoczarnej i czerwonej — polskiej . W wyniku tak znacznej różnorodności hodowanych odmian zrozu­ miałe są różnice w poglądach informatorów na piękno krów o określonej maści. Najczęściej bywa tak, że informatorzy uznają za piękne, względnie najpiękniej­ sze tej maści bydło, do jakiego najbardziej przywykli, stykając się z nim w rodzinnej wsi lub zagrodzie. 35 36 POGLĄDY NA PIĘKNO FIZYCZNE CZOWIEKA Piękno człowieka można rozpatrywać w mniej lub bardziej szerokim aspekcie, uwzględniając np. przy­ mioty wyodrębniające go od świata zwierząt (przy­ mioty umysłowe! lub zatrzymując się na tvch tylko jego cechach, które go wiążą z pozostałymi żywymi istotami, czyli ograniczaiąc się do jego fizycznego wyglądu. Wybierając pierwszą z tych możliwości wkracza się w złożona problematykę etyki. Dlatego też poprzestanę na analizie poglądów związanych wy­ łącznie z zewnętrznym, fizycznym pięknem człowieka, jego figurą, budową, karnacją oraz barwą włosów i oczu. Informatorzy nasi nie ujmuią jednak swych ocen wyglądu człowieka w oderwaniu od wyobrażeń o określonych walorach psychicznych czy charak­ terologicznych. Stoją bowiem na stanowisku, że u nie­ których osobników pewnym cechom zewnętrznym od­ powiadają ściśle określone zalety ducha. np. blondyni 0 błękitnych oczach mają dobre serce, szczere, otwar­ te usposobienie, a ich zaprzeczeniem są ludzie o wło­ sach rudych lub oczach zielonych. Tego rodzaju sta­ nowisko jest bardzo popularne w środowisku ludo­ wym. Dla podiecia próby interpretacji jego żywot­ ności w odniesieniu do Kurpiowszczyzny — niezwykle pomocne są wvniki badań antropologicznych. Na podstawie danych dostarczonych przez A. Maciesze można z dużym prawdopodobieństwem twierdzić, że wszystkie te cechy wyglądu, które wiążą się z nie­ korzystnymi przymiotami usposobienia i charakteru człowieka wystenuia wśród ogółu ludności kuroiowskiej bardzo rzadko . W tym można by znaleźć w y ­ tłumaczenie utrzymywania się u starszych Kurpiów owego niczym nieuzasadnionego uprzedzenia do r u ­ dych i zielonookich. Pamiętamy bowiem, że zawsze oceniali oni negatywnie te wszystkie właściwości 37 dzenie, rasy, pokrój, dobór, żywienie, użytkowanie 1 organizacja czyli biologiczne i ekonomiczne podsta­ wy hodowli bwdfo. Poznań 1931, s. 233; M. Biernacka, op. cit s. 236—237. Por. Aleksander Maciesza. Puszczanie przas­ nyscy. Przyczynek do charakterystyki antropoloqiczn°i Kurpióui. ..Archiwum Nauk Antropologicznych", t. IIT, dz. A. Antropologia, nr 1, Warszawa — Lwów 1923, s. 6—9. 37 �wyglądu np. zwierząt domowych, szczególnie zaś koni, które nie występowały dostatecznie często lub — inaczej — które odbiegały od spotykanych niegdyś najczęściej. Przejdźmy jednak do samych wypowiedzi. Infor­ matorzy, ustosunkowując się do urody ludzkiej, biorą pod uwagę przede wszystkim wzrost, budowę i ogólną kondycję obiektu. „Jak jest scupiy, to lichy, to licho nadziejo w nim. Najlepsy, najsyKowniejsy chłop, to taki średni (nie wysoki), mocny. I kobieta tak samo, jak zdrowa, to fajna". (Apolinary Waśkiewicz). „Chude, wysokie ludzie to mi się nie podobają, bo mają wygląd niezdrowego, nie zdatnego do roboty. Na tłustego to bym stale patrzyła, bo tłusty to zdro­ wy, ładny. Jek cłowiek zdrowy, to cerwony, cerzysty, taki prętki do wszystkiego". (Stanisława Olender). „Przychodzili do mnie takie scupłe, rosłe chłopy, to nie chciałam z nimi gadać. As przyset taki jeden karcysty, cerwuny kark równo z włosami, mocny seroki, to se pomyślałam dobry do gospodarki i do pokazania ludziom". (Ewa Rydel). „Mocno duze ludzie mi się nie podobają, takie bociany. Średnie to mi się podobają, takie zgrabne, tłuste. A chudy to ciemięga, to as zygać się chce. Ale za tłusty, to tes nie ładny, jek by się na korycie upas. Lubię patrzyć na takich prętkich, co chyżo się rusają". (Anna Kordecka). „Chudych to nienazidze, a tęgich, tłustych, to ja tes nienazidze. Ja tych kadłubów nienazidze, bo jek umrą, to śmerdzą i za życia śmerdzą. Te to do zwieziny podobne. Ja to tak jem, zeby jak najmniej śmerdzieć jek umrę. Najpiękniejse, to takie są l u ­ dzie, me za duze ale i nie małe, bo ich nie zidać, dobrze rozrośnięte, mocne, silne". (Rozalia Skrodzka). Obraz ideału urodziwego człowieka rysuje się we wszystkich wypowiedziach bardzo podobnie. Jest to osobnik, który swoją budową, ogólną kondycją gwa­ rantuje pełne przygotowanie do ciężkiej pracy fizycz­ nej, tewne różnice zdań co do tego, czy jest nim osobnik bardziej niż dobrze, czy tylko dobrze odży­ wiony, nie mają większego znaczenia wobec jedno­ myślności, iż nie jest nim na pewno osoba szczupła — wysoka. Przy takim stanowisku zrozumiały staje się w wypowiedziach brak jakiegokolwiek ustosunkowa­ nia się wobec poszczególnych części ciała, stopnia har­ monii i regularności budowy. Określona wielkość i forma głowy, kształt dłoni i nóg nie stanowią dla informatorów warunku piękna. Sporo natomiast uwagi poświęcają oni cerze, znajdując w niej odbicie stanu zdrowia. Jakie jeszcze szczegóły w wyglądzie fizycznym człowieka stanowią przedmiot estetycznych doznań — wspomniałem już wcześniej. Są to barwa włosów i oczu. „Cyganów, carnych to nienazidze. Najpiękniejse to takie, co włosy mają jasne i ocy jasne. A bure, ciemne, to nie lubzie. Żielune to najgorse. Kot ma ci zielune, to zdradliwe, to do nicego". (Antonina Cicha). „Podobają mi się mocno ocy niebzieskie. Carne i sare nie, a juz kocie, to nie doj Boże, najgorse, fałsywe. Ciemne blondyny i satyny, to ładne, a ryzi i ciorne takie kruki, to śkaradztwo. Ryzi to fałsywi, a ciorny, to jekby się ufarbował na pokaz". (Józef Slachetka). „Jek okrągła buzia, jasne włosy i niebieskie ocy, to sykowny. Cyganiaste, to mi się nie podobają". (Franciszka Zisk). 38 „Puszczanie przy jednakowym z ogółem Pola­ ków Królestwa wzroście i siągu, jednakowych wy­ miarach obwcdu i długości głowy oraz jednakowych najczęściej spotykanych wymiarach szerokości głowy, a także jednakowej odsetce barw włosów, a więc o włosach najczęściej szatynowych, wyróżniają się największą odsetką oczu jasnych, największą ilością „Mnie się spodobują ludzie jasne, coby ocy,i włosy • nieii jasne. Ale takie całkiem jasne to juz me, a cerwune, takie ryzie, to jesce gorse, to niedobre takie ludzie, chytre, mściwe, taki, to gotów cłowieka zabić". (Marianna Bardyga). Tak więc równ.eż w stosunku do tych drobnych szczegółów urody ludzkiej informatorzy zajmują ściśle określone stanowisko, nie różniąc się w wyma­ ganiach, jednakowo żywo wyrażając swój stosunek do cech, które uznają i które budzą w nich sprzeciw. Podobnie jak w ocenach piękna zwierząt domo­ wych, tak i tych dotyczących człowieka nie udało mi się stwierdzić różniących się zasadniczo postaw. To­ warzysząca im kategoryczność wyrażania sądów każe zastanowić się nad tym jak bardzo silne musiało być oddziaływanie czynników sprawczych. Można dopa­ trywać się ich przede wszystkim w ciężkich warun­ kach bytu okresu, kiedy kształtowały się poglądy starszego pokolenia Kurpiów, a także w izolacji społeczno-kulturalnej tego rejonu k r a j u . Na tej bardzo pobieżnej charakterystyce poglądów na piękno fizyczne człowieka można skończyć oma­ wianie zgromadzonego materiału. Pozostaje tylko samo uporządkowanie tych wszystkich uwag, które nasunęiy się w toku przeprowadzonego wywodu. Przeżycia estetyczne starszego pokolenia Kurpiów wiążą się z odczuwaniem uroków tych wartości świata przyrody, które mają materialne lub społeczne uza­ sadnienie w bytowaniu chłopa względnie też jakieś racje w jego wierzeniach. U człowieka cechami taki­ mi są przede wszystkim — przystosowanie do cięż­ kiej pracy fizycznej i łatwość współżycia grupowego, u koni — głównie zdolności pociągowe, u bydła, po­ dobnie jak u ryb, przede wszystkim zalety spożyw­ cze, u niektórych owadów (pszczół, trzmieli), niektó­ rych ptaków, a także roślin — pożyteczność dla gos­ podarstwa, w krajobrazie — żyzność gleby, łatwość eksploatacji (np. brak nierówności terenowych) oraz stopień zagospodarowania, wreszcie, jeśli chodzi o pory dnia i roku — przede wszystkim wpływ na ożywienie w przyrodzie oraz na stan wyższej spraw­ ności fizycznej człowieka. Nawet piękno kwiatów oce­ niane bywa przez to w jakiej mierze świadczą one o gospodarności i pozycji hodującego ich cziowieka. Przyjmowanie za miernik piękna realnej wartości przedmiotów czy zjawisk przyrody stanowi w egzy­ stencji chłopa-rolnika dominujące kryterium oceny estetycznej; dotyczy to wszystkich bez wyjątku jed­ nostek, które zostały objęte badaniem. Takie stano­ wisko wyzwala oczywiście kategoryczność estetycz­ nych sądów, osłabia wszelkie wahanie czy niezdecy­ dowanie w wyznaczaniu rzeczy brzydkich, prowadzi do zakreślenia pięknu w przyrodzie wąskich granic. Są wypadki, że uroki pór roku i dnia, następnie krajobrazu oraz flory i fauny spotykają się z bar­ dziej elastycznym osadem. Można by powiedzieć, iż piękno tych dziedzin świata przyrody, od których uzależnienie bytu chłopa nie jest obecnie ściśle uza­ leżnione lub które nie są przedmiotem stałych trosk czy zabiegów gospodarczych (z przyczyn nieraz zu­ pełnie obiektywnych) — wyzwalają bardziej złożone doznania estetyczne. W odniesieniu do tej sfery pięk­ na w przyrodzie można więc mówić o pewnym, nie­ raz zasadniczym, zróżnicowaniu poglądów estetycz­ nych interesującego nas środowiska. Natomiast piękno tych dziedzin przyrody, wobec których człowiek na wsi czyni stałe starania gospodarcze, względnie na których zmuszony jest skupiać stale uwagę, czerpiąc z nich korzyści — a więc przede wszystkim piękno 38 osobników miernego czyli średniego wzrostu. Puszcza­ nie wyróżniają się wśród Polaków największym sto­ sunkowo do swego wzrostu tułowiem, najkrótszymi nogami i długiemi rękami, odpowiadając pod tym względem typowi ludności ciężko pracującej". A. Maciesza, op. cit., s. 54. 109 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/010dc1bc8f61d853574d0679d56156e5.pdf 15c0e822155e7dcf5ce5431d70cb4bbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3739 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3512 Title A name given to the resource XV powojenny konkurs szopek/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s. 111-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. O b r a z ó w 23. Łóżko mniejszych 24. P o d u s z k a jedna 25. S o m s i e k jeden 26. S o m s i e k dwiema poszewkami n a zboże 30. S z k l i w a o dwóch izbach, 6 pie­ 270 — 72 — 54 — 49. (różne wierzytelności, Szydlak w Wieliczce Gotowemi zostało w tym (!) 48 zł.) 430 10 po zmarłym wydatków wymienione wysokości w y n a g r o d z e n i e jest XV P O W O J E N N Y XV powojenny konkurs (a X V I I 1937) n a najpiękniejszą wał się w r o k u szopkę 1959 w a t m o s f e r z e w s z y s t k i m n a k o n k u r s obecny gu obfitości — stanowiące licząc sensacji. stała z f u t r e m oszacowana 18 za 24 zł s p r z e d a n e . wa g r 15 s z a c o w a n a szacowany stodoła z piwnicą wydźwięku zgrzytu, Narodowa s k i c h konkursów na nagrody; datnie suma że w dziejach t y msamym pieniędzy szopkarzy nizatorów wiadomość, oszaco­ stojące, której jest g r u n t za 12 d u k a t ó w Po spłaceniu przeznaczona dworski na jeden Miejska zmniejszyła rozdzielanych się w y ­ corocznie mię­ w p o s t a c i nagród i zakupów, co o r g a ­ konkursu a wśród szopkarzy postawiło wywołało w trudnej sytuacji, u c z u c i e żalu i zniechę­ cenia. (WMK - i 8 zł 12 g r c z y l i kowo znaczna. reszta została n i e l e t n i c h dzieci d l a opiekunów Podał: usta­ szopek, u w a g ę z w r a c a ł y duże ki przez: lalkami wykonane (zeszłorocznego Dudzika daniu prezentuje zdobywcę i Włodzimierza do teatru „Lalka" I nagrody), M a l i k a — który, w Warszawie odległej czony, lista zgłoszeń z Bibie, w s i K o n k u r s miał się j u ż w pobliżu p o m n i k a M i c k i e w i c z a ukazał się s k u r ­ zadyszany staruszek, ciągnąc z w y s i ł k i e m była dawno 75-letni zamknięta, Tomasz ciężkie, z b i t e z desek szopka wiejska, skromna, topornie to t y ­ wykonana, d l a większego e f e k t u różnymi d r u k o w a n y m i z mechanizmem do poruszania o p a t r z o n y m w potężne, ręcznie w y k o n a n e , koła Łata, sanki, na których stała p r z y k r y t a w o r k i e m s z o p k a . Była zębate ( i l . 1, 2). P o j a w i e n i e przystąpić do konkursu, po sprze­ czliwości tyle przyjęciem kilometrów spotkało licznie lalek za­ drewniane się spóźnionego szedł pieszo, a b y się z p e ł n y m ż y ­ zgromadzonej publicz­ ności. Sąd oraz O d strony przywieziona końcowi, nia ezenekierowskim. Tabora ku grody w stylu stara, wysłu­ szopka gdy t r a d y c j e w y k o n a ł n o w ą szopkę, r ó w n i e ż j a k p o p r z e d ­ utrzymaną z pozostałymi o 9 k m od Krakowa. Zdzisława rodzinne szop­ między­ swe blizny i rany. który pozo­ 61-let- który w w y t a r t y m m u n d u r z e szopkarza, szopki stałej p o s w y m z m a r ł y m o j c u , podtrzymując szop­ Tabor, blisko n a 3 metry przedstawieniach Wiatra Władysława Pietraszek jeszcze w czasach N r 49 otrzymała s z o p k a Dookoła w ś r ó d których szczególną z Edward stanął F r a n c i s z e k wysoką zbudowaną na licznych obrazkami, Mickiewicza pieniędzy S Z O P E K 1946. W p o r ó w n a n i u oklejona pomnika za 224 zł 15 g r . " w o j e n n y c h , która brała już udział w k o n k u r s i e w r o ­ ku zgłoszonych n a k o n k u r s była s t o s u n ­ w i o n o 48 błyszczących k o l o r o w y m i s t a n i o l a m i (pań­ Kamieński 162 zł 19 g r d ł u g ó w 754) ką z l a l k a m i , powa Ilość szopek dzień (kupił) W a w r z y n i e c Tataruchów. krakow­ szopkarskich n i e wyasygnowała a n i grosza dzy była po raz pierwszy koloro­ zdezelowana przypominała w e t e r a n a , Rada szacowane kalamajkowa n a zł 180, p o d n r 13 w e F r y w a ł d z i e pletami raczej pięć, za zł 2 g r 28. Chałupa, i garncarnia żona o nici zł 1 za zł 1 g r 16 k u p i o n y . [...] O b r a z k ó w n i m u r a r z , ze swoją d o b r y c h l a l e k . Drugą sensacją, majątek granatowa n a zł 24 kupioną z o ­ Spódniczka po g r 6 taksowanych kość — s z o p k i ze s c e n k a m i d o g r a n i a jasełek i k o m ­ bardzo licytacji z a 1 zł 6 g r k u p i o n a . Rańtuch kościoła M a r i a c k i e g o rzad­ około t a k s o w a n a zł 1 k u p i o n a za 2 zł 3 g r . Z a p a s k a odby­ l a t dużą zazwyczaj drogą za zł 40 [...] K o r a l i k ó w od r o ­ posypały się j a k z r o ­ od paru sukienna s z c z y z n y pieszej — E P ) Przede 167 zł koszta p r z e z Tataruchów. „Sukienka K O N K U R S krakowską wyniósł inwentarzach wynoszą 1831 r . s p r z e d a n o 61 15 d l a 2 księży biorących udział Reinfuss ku 8 maja pozostawiony wana nie spotykanej Roman gospodarzy „za w ó d k ę — 31 zł 6 g r ( t j . za w podobnych 68 — 1200 19 Wśród pogrzebowym" 30 zł. przy p o d zasiew) — 118 zł, i pokaźny w y d a t e k obchodzie ośm 42—48. ( Z a z a k u p i o n e z a g o n y p o l a ze z b o ż e m lub pogrzebie pogrzebowe zł 34. G a r n c a r n i a 41. 18 g r . S p o t y k a n e 90 — k a r n i , z sienią i komorą Wojciech około 25 k w a r t ! ) . Cały k o s z t p o g r z e b u 4 — 3 piece 33. Stodoła z j e d n y m sąsiekiem i 3 — 3 — 3 pięć wypalonych 32. D o m p o d p o l u d n i e 36—40. przy — 24 n a kapustę, d o b r e miarek Garnków w 1 — stara n a p l e w y dwie 3 — 2 — — 10 stare • 29. W i n ó w e k 31. z duży mniejszy 27. K o r y t o 28. P a k a 14 d - t t o nowe konkursowy dwie równorzędne przyznał w t y m r o k u Zdzisławowi pierwsze n a ­ Władysławowi Dudzikowi. Obydwie Wiatrowi szopki o du- 111 ��II. 1. Szopka. 1959 r. Wyk. Tomasz Łata. Bibice, pow. Kraków. II. 2. Szopka. 1959 r. (od tylu). Wyk. Tomasz Łata. II. 3. Autorzy niosący swe prace na konkurs. II. 4. Szopka. 1959 r. I I nagr. Wyk. Antoni Wojciechowski. II. 5. Szopka. 1959 r. I nagr. Wyk. Zdzisław Dudzik. 11. 6. Szopka. 1959 r. I I nagr. Wyk. Włodzimierz Malik. �żych rozmiarach kukiełkowych cych W. w scenki pełne wyróżniała kolorystyką się oraz do zespoły t r a d y c y j n y c h jasełkach Wiatra piękną posiadały oraz dzo poprawna ła się W grupie w bogatym i starannie d r u g i c h nagród już W ł o d z i m i e r z Godyń. Z. G o d y n i a , zwyciężenia część Każdy jednak wiązał to z Ruta bowiem odznacza­ ( i l . 6). wspomniany Tarnowski, oraz wyróżnionych 13-letni drugą na­ Wojciechowskiego podjęli próby prze­ płaskości, którą o d z n a c z a się najlepiej wykonanych wymienionych w inny wyżej sposób. prze­ szopek. autorów roz­ Wojciechowski, budynku — motyw poszerzający par­ łamanych scho­ barokowych, d ó w , zapożyczony z kościoła n a Skałce ( i l . 4). G o d y ń zaś, mniej widać obciążony tradycyjnymi kanonami, zrobił szopkę o r z u c i e półkolistym, w p o s t a c i Barbakanu, szego piętra n a d którym i wież, połowy umieścił k o n s t r u k c j e p i e r w ­ co dało w rezultacie n o w ą f o r m ę bryły, n i e spotykaną d o t y c h c z a s zupełnie w k a c h k r a k o w s k i c h ( i l . 7). S z o p k a T a r n o w s k i e g o , nana talu waną 114 jak zwykle zdobniczym, bryłę bardzo starannie, posiadała budynku, która o szop­ wyko­ bogatym dość słabo w dodatku de­ zakompono­ gubiła się przeładowanej dekoracji. N i e wyróżniała się a r t y s t y c z n y m i w a l o r a m i szopka go R u t y , który p o k i l k u latach przerwy rów­ Antonie­ znowu wziął udział w k o n k u r s i e . Wśród szopka pięciu nagród Ferdynanda prawna w formie oryginalna, stawień i kolorze, zaopatrzona jasełkowych. szukając nowej wieżowym w Z szopka t a była niewolniczo może formy herbie okazać bodny pod scenkę praca uwagę dosyć duża, może zbyt i lalki do Adama W przed­ oparł się n a t r ó j wykonaniu prymitywna i się w z o r u . S a m pomysł trafny, jeśli rozwinie względem go autor w za­ B u j a k a , który obecnym zanadto po­ mało nienagrodzonych wyjściowej jeszcze się pracach zwracała ale szopek Krakowa. trzymała swych trzecich Sadowskiego, sługuje n a w y m i e n i e n i e w przyszłych sposób b a r d z i e j kolorystycznym i zbyt jednak swo­ dekoracyj­ nym. uświęcony tradycją prostokątny r z u t p o d ­ stawy, wprowadził — j a k o element ter skromniej lalek się: były szopki A . nawet zadanie utrzymując Antoni obydwaj owej ważna znaleźli Spośród grodą n a j c i e k a w s z e i typie M a l i k ( i l . 5), F r a n c i s z e k Wojciechowski, Zbigniew w w nież s w y m i wyko­ Z. D u d z i k a , b a r ­ dekoracyjnym, doskonałych Szopka proporcjami, a r c h i t e k t u r z e , ale pod względem kolekcją Antoni swej występują­ krakowskich. doskonałymi n a n y m d e t a l e m zdobniczym. Szopka wyposażona przedstawień lalek Omawiany jennym ga okresie powo­ — j e s t k o n k u r s e m j u b i l e u s z o w y m , co wyma­ jakiegoś Jak wynika przez Sekcję Sztuki PAN mentację t u konkurs jako X V podsumowania, z danych Badania w tylko statystycznych Plastyki Krakowie, wszystkich choćby w Ludowej która konkursów, 15 l a t n a k o n k u r s a c h zostało cyfrowego. opracowanych Instytutu prowadziła w doku­ ciągu m i n i o n y c h przedstawionych łącz­ n i e 528 s z o p e k p r z e z 216 uczestników. Spośród t e j n a pozór z n a c z n e j dzie, którzy liczby szopkarzy do konkursu — 128 z n i c h t o l u ­ stanęli r a z j e d e n , brało udział d w a l u b t r z y r a z y . P ó ź n i e j c y f r y się zmniejszają, 57 osób szybko t a k ż e d o g r u p y stałych u c z e s t n i k ó w , �7 Szopka. 1959 r II nagr. Wyk. ka. 1959 r. Wyk. Jan Przeworski. Jacek Kordek. biorących p r z y n a j m n i e j powojennych, cie: wchodzi 86-letni m u r a r z Aleksander nowski Kudłek 10 r a z y teatru, 6 osób, a Władysław i pouczają wszystkim podaną jak i gu 15 l a t z a l e d w i e Franciszek Tar­ Dudzik — re— kamieniarz konkursach, obecnych. robotnicy wyżej oraz liczbę Dane we zarówno statystyczne interesują ucząca 215 się się przede młodzież. uczestników Na konkursów było: uczącej . się młodzieży 108 ( w 65 t y m 14 m u r a r z y ) ( o d szkoły po podstawowej uczelnie akademic­ kie) inteligentów bez Organizowane wadziły wśród Na przez do wyłonienia której padają czele tabeli zdobywca do . . . . podanego wystawców zawodu 9 2 n i m idzie nagród się dopro­ nagrody. Franciszek Zdzisław ostatnio Krakowa W i a t r , który, przystępując konkursu dopiero w 8 ra­ Dudzik, (1947—1959); szopkarzy po raz 1957 r o k u , zdołał 1958 i 1959) uzyskać pierw­ nagrodę. W związku z XV, jubileuszowym pięciu zasłużonych s z o p k a r z y konkursem, o t r z y m a ł o Złote ki Miasta K r a k o w a , przyznane Odzna­ i m p r z e z Miejską Ra­ dę N a r o d o w ą . Są t o : n e s t o r k r a k o w s k i c h s z o p k a r z y — 31 zbiorowych szą cią­ ekstraklasy, pierwsze znajduje najwybitniejszych do konkursy l a t a c h 1946—1957 otrzymał nagrodę. P o Władysław pierwszy lat szopkarskiej najczęściej 7 pierwszych grupy wszedł szereg się laureatów T a r n o w s k i , który w zy p i e r w s z ą znikoma. ich w 4. już d w u k r o t n i e ( w r o k u robotników jest razy), Przeworski n a s , że s z o p k a r s t w e m szopki (10 W o j c i e c h o w s k i , 6 1 - l e t n i m u r a r z , który brał udział przedwojennych wykonujących protokołach k o n k u r s o w y c h z a n o t o w a n o Zdzisław dotychczasowych kobiet W i W ł a d y s ł a w T u r s k i — r o b o t n i k (13 r a z y ) o r a z A n t o n i wszystkich Ilość mianowi­ Owsiński — dekorator Marian Szop­ Wyk. udział w k o n k u r s a c h zaledwie — m u r a r z (11 r a z y ) , kwizytor Zbigniew Godyń. II. X. II. 9. Szopka. ¡959 r. Władysław (drużyna harcerska, uczniowie liceum). Fot. Owsiński, Wojciechowski, nowski. Jan Swiderski. Włodzimierz Zdzisław Dudzik i Malik, Antoni Franciszek Tar­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a73a4df352e40ce28c3eeea7192766c.pdf bf7e188fbb4deca24c5dcdffd559f413 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5869 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5465 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:udział sąsiadów w przygotowaniu uczty weselnej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.243 (mapa nr 43) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 43. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udział sąsiadów w przygotowaniu uczty weselnej Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I. W obrzędzie weselnym: która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Inne — jakie? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej łub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontanicze. Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — pomoc w przygotowaniu potraw, roznoszeniu; 2 — pomoc w przygotowa­ niu miejsca do zabawy; 3 — brak informacji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00ddec30eb3a79e1208111be018c783c.pdf 60253ad7dd3769197b48a2ad4e8e963d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5868 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5464 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnm: przynszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.236 ( mapa nr 42) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 2 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: przynoszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne: I. W ob­ rzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przed­ ślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? Czy zjawił się za pa­ mięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po I I wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była nieza­ można? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. - gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? W naturze? W gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę we­ selną? Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — przynoszenie potraw przed weselem; 2 — przynoszenie produktów przed weselem; 3 — przynoszenie potraw lub produktów w dzień wesela lub na poprawiny; 4 — pomoc w przygotowaniu tradycyjnego pieczywa weselnego „korowaja"; 5 — inne, 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. �