2 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ddac22002a8aec934496b18c9e0e3d0.pdf dc1cb7a76b4e11f058c428ccff2073dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6082 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource transformacja ustrojowa postsocjalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5671 Title A name given to the resource "Ludzie się zmienili"...Z badań nad doświadczeniem postsocjalistycznej transformacji / ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.5-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” Z BADAŃ NAD DOŚWIADCZANIEM POSTSOCJALISTYCZNEJ TRANSFORMACJI Dawniej ludzie byli bardziej solidarni, pomagali sobie, nie było takiego egoizmu jak teraz. [...] Ludzie nie liczą się ze sobą, traktują jak przedmioty, Dlatego tak łatwo kogoś zabić, skrzywdzić, zabija się przecież przedmiot, a nie człowieka. Ludzie nie szanują drugiego człowieka, ani jego własności1; Czy to przez te pieniądze ludzie tak się zmienili?2 I Ludzie się zmienili. Po roku 1989 – przełomowym dla Polski i wielu innych krajów Europy – twierdzenie to słyszałam dziesiątki razy podczas rozmów ze znajomymi, z osobami korzystającymi z tych samych środków komunikacji miejskiej, podróżującymi tym samym pociągiem, robiącymi zakupy w tym samym sklepie osiedlowym lub na pobliskim bazarku, czekającymi w kolejce do lekarza. Przysłuchiwałam się też rozmowom prowadzonym przez różne osoby w przestrzeni publicznej. Podczas nich często pojawiała się informacja o zmianach, jakim uległ człowiek i jego relacje z innymi ludźmi. Zmiany te były zawsze oceniane negatywnie. Wspomniane zjawisko nie jest jedynie rodzimą specyfiką. Wskazywali na nie również mieszkańcy Białorusi, Litwy i Ukrainy, z którymi miałam okazję rozmawiać podczas pobytów badawczych w tych krajach3. Moimi rozmówcami, zgodnie z przyjętymi Autorką tych słów jest dwudziestoletnia mieszkanka Torunia. Pytanie to zadała starsza kobieta, z którą rozmawiałam wiosną 2008 roku w pociągu na trasie Warszawa–Toruń. 3 W latach 1992–1998, realizując plany naukowe Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, prowadziłam prace badawcze w zachodnich i centralnych rejonach Republiki Białorusi. Ich celem było określenie wyznaczników tożsamości etnicznej/narodowej mieszkających na tych obszarach osób identyfikujących się jako Polacy oraz wskazanie wydarzeń mających zasadniczy wpływ na uformowanie tej identyfikacji. Interesowało mnie również funkcjonowanie społeczności lokalnych w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych, sposoby doświadczania i oceniania zmian, ich znaczenie dla ludzkich biografii. Wyniki badań przedstawiłam m.in. w monografii Wśród „kościelnych Polaków”... (Kabzińska 1999).W latach 2004–2005 przeprowadziłam kolejne badania w Republice Białorusi. Objęłam nimi także wybrane obszary Republiki Litewskiej (lata 2004–2008) i Ukrainy (rok 2004). Wspomniane prace stanowiły część projektu „Polskie dziedzictwo kulturowe w nowej Europie” (PBZ-KBN-085/H01/2002). Prowadzone podczas nich rozmowy dotyczyły m.in. przemian systemowych zapoczątkowanych w końcu ubiegłego stulecia, ich efektów, kosztów społecznych, postaw wobec obecnej transformacji i związanych 1 2 �6 IWONA KABZIŃSKA założeniami, były przede wszystkim osoby należące do polskiej mniejszości. O procesach transformacji rozmawiałam jednak również z przedstawicielami innych grup etnicznych/narodowych: Litwinami, Ukraińcami, Białorusinami i Rosjanami. Tu również pojawiały się informacje o negatywnych zmianach w sferze ludzkich zachowań. Grupa moich rozmówców była zróżnicowana. Tworzyli ją mieszkańcy wiosek, miast i miasteczek, reprezentujący różne środowiska i grupy wiekowe. Ludzie wykształceni i „prości”, z 3–4 klasami szkoły podstawowej, pracownicy kołchozów i fabryk, urzędnicy, nauczyciele, duchowni, wykładowcy wyższych uczelni, uczniowie szkół średnich i studenci, emeryci i osoby czynne zawodowo. Większość z nich łączyło krytyczne spojrzenie na współczesne przemiany. Na zmiany w sferze stosunków międzyludzkich wskazywano najczęściej spontanicznie. Pytano: „Co się stało z ludźmi?” Niektórzy rozmówcy szukali przyczyn w obecnej transformacji systemowej, inni pozostawiali to pytanie bez odpowiedzi, ograniczając się do zasygnalizowania niepokojącego ich zjawiska. Mówiąc o zmianach, odwoływano się przede wszystkim do własnych doświadczeń lub/i przeżyć innych osób, znanych rozmówcom bezpośrednio lub z opowieści. Ważne źródło wiedzy o wielu współczesnych zjawiskach stanowiły media. Ludzie starsi i w średnim wieku porównywali obecne czasy z utrwalonym w ich pamięci obrazem przeszłości (okres międzywojenny, wojna, lata powojenne, kolejne etapy socjalizmu). Międzywojnie, wspominane przez najstarszych rozmówców (niezależnie od ich wykształcenia i pochodzenia społecznego), było najczęściej idealizowane. Szczególnie podkreślano głęboką religijność osób żyjących w tamtych czasach, wiarę przenikającą każdą sferę ich działań, będącą podstawą autentycznej wspólnoty, podzielającej te same wartości, przekonania, ideały, postępującej zgodnie z nimi. Wskazywano na autorytet, jakim cieszyło się duchowieństwo. Podkreślano także rolę religii i związanych z nią praktyk (systematyczny udział w nabożeństwach, wspólna, codzienna, modlitwa w rodzinach, przystępowanie do spowiedzi i komunii św.) w wychowaniu młodego pokolenia. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że wychowanie miało istotny wpływ na kształtowanie stosunków międzyludzkich opartych na życzliwości, szacunku, trosce o drugiego człowieka, uczciwości, odpowiedzialności, pragnieniu unikania konfliktów, a także na umiejętności wybaczania. Rozmówcy podkreślali, że dawniej ludzie spędzali ze sobą znacznie więcej czasu niż obecnie, co sprzyjało życiu rodzinnemu i sąsiedzkiemu. Więzi rodzinne były bardzo silne. Członkowie rodzin i lokalnych społeczności pomagali sobie wzajemnie, troszczyli się o siebie. Małżeństwa – jak twierdzono – były trwałe, a małżonkowie pozostawali sobie wierni przez całe życie. Dzieci pomagały rodzicom w gospodarstwie i były im posłuszne. Poważaniem cieszyły się osoby starsze, nauczyciele, księża. Sposób widzenia wielu zjawisk, mających wyróżniać okres międzywojenny, znakomicie ilustruje następująca wypowiedź: z nią problemów. Jednym z celów było określenie charakteru relacji między polską mniejszością etniczną/ narodową w poszczególnych krajach i grupą dominującą. Wyniki badań prezentuję w książce Między pragnieniem ideału a rzeczywistością... (Kabzińska 2009). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 7 Dawniej wychowanie było bardziej religijne i patriotyczne. Rodzice poświęcali dzieciom więcej czasu, chociaż dużo pracowali. [...] Najważniejsza, najwspanialsza jest rodzina, daje oparcie. Najważniejsze są więzi rodzinne, potem dopiero – przyjaciele. [...] Rodzice dawali dzieciom dobry przykład, wspólnie odmawiali pacierz, śpiewali [...]. Wspólnie kolędowali. [...] Był obowiązek pomóc. Ksiądz miał autorytet, tak samo jak nauczyciele. [...] Młodzież nie była taka rozwydrzona i zdeprawowana jak teraz. No – nie cała. Słuchali starszych, szanowali [...] Ludzie czytali, śpiewali dużo, wspólnie bawili się, tańczyli, pomagali sobie. Teraz się nie potrzebują, izolują się od siebie. [...] Pewnie, że się i pokłócili, ale umieli przeprosić, wybaczyć, nie żywili długo urazy (kobieta, lat 88, Wilno). Kiedy słuchałam wspomnień z lat międzywojennych, miałam wrażenie, że żyjący w tych czasach ludzie byli niemal doskonali. W trakcie dalszych rozmów jednak, pozwalających na szczegółowe omówienie różnych kwestii, w idealnym obrazie pojawiały się pęknięcia. Wychodziło np. na jaw, że w lokalnych społecznościach były przypadki przestępstw4. Zdarzały się kradzieże, oszustwa, zdrady, konflikty sąsiedzkie, czasem nawet zabójstwa lub/i samobójstwa. Częstym zjawiskiem było pijaństwo. Mimo problemów, z jakimi w okresie międzywojnia borykało się wiele osób (najczęściej wymieniano drożyznę, obowiązek płacenia bardzo wysokich podatków, konieczność drastycznego oszczędzania pieniędzy), lata te wspominane są jako wesołe. Z nostalgią mówiono o wspólnym spędzaniu czasu przez członków rodzin i lokalnych społeczności, uprzyjemniającym życie, dającym poczucie bliskości, sprzyjającym kształtowaniu silnych i trwałych więzi międzyludzkich, obejmujących różne pokolenia. Z sentymentem mówiono o wieczorkach, podczas których śpiewano i tańczono, a także wykonywano niektóre prace, np. przędzenie lnu. Na Wileńszczyźnie, oprócz wieczorków, popularne były tzw. dzianuszki – spotkania odbywające się w ciągu dnia. Uczestniczyły w nich głównie kobiety (w wieczorkach brali udział także mężczyźni), które „przędły, szyły, cerowały, umilając sobie monotonną pracę przyśpiewkami, żartami i rozmową. Starsze wspominały dawniejsze czasy, snując różne opowieści o życiu prawdziwym i nieprawdziwym” (Mroczkowska 2005, s. 29). Moi rozmówcy twierdzili, że przed II wojną światową nie występowały powszechne dziś zjawiska, takie jak korupcja, przestępczość na szeroką skalę (kradzieże, zabójstwa, oszustwa), wszechobecny alkoholizm, brak szacunku dla człowieka, rozwody, życie „na kocią łapę”. Radykalne zmiany miała dopiero przynieść wojna i lata powojenne5. W tym czasie na wschodnich terenach Europy, podobnie jak na innych obszarach objętych działaniami wojennymi, „przestały [...] mieć sens dawne normy i wartości. [...] [Wojna] podważyła wizję wszechświata, hierarchię społeczeństw, świętość 4 Świadczą o tym również materiały archiwalne. Jednym z licznych, znanych mi, przykładów jest „Sprawozdanie wojewody nowogródzkiego o ogólnym stanie województwa w latach 1936–1937”, na które natrafiłam w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grodnie. W rozdziale o bezpieczeństwie publicznym jest m.in. mowa o wzroście przestępczości w tym okresie – liczby napadów rabunkowych, ciężkich uszkodzeń ciała, kradzieży z pól i lasów, przypadków zakłócania porządku publicznego (PAOG, sygn. F. 551, Op. 1, Sp. 342). 5 Należy zauważyć, że w okresie międzywojennym osoby, z którymi rozmawiałam były najczęściej bardzo młode, mogły więc nie mieć wiedzy o wielu zjawiskach. Czas mógł też zatrzeć pamięć o negatywnych doświadczeniach z lat ich dzieciństwa i młodości. �8 IWONA KABZIŃSKA narodzin, posłannictwo kobiet, rycerskość mężczyzn, intymność ludzkich więzi, wstydliwość ciała i jego czynności, skuteczność gestów nieagresji. Podważyła więc całą kulturę. Stała się znakomitą pożywką odczłowieczenia. Na niej się usadowiły wschodnio-europejskie «demokracje ludowe», realny socjalizm, komunizm. Nimi też (choć nie masowo) zafascynował się «zachód», gdzie obfitość dóbr cywilizacyjnych separowała ludzi od siebie, stwarzając im pozory niezależności, samostanowienia, odrębności. Normy współżycia stawały się coraz mniej potrzebne, redukowano je więc do niezbędnych minimów, sygnalizując tylko formalnymi symbolami. W krajach realnego socjalizmu pozornie niekonfliktowe współistnienie społeczeństwa zostało zapewnione dzięki hierarchii partyjnej i jej administracji, realizującej dokładnie okreś­lone wytyczne” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 25). Wielu mieszkańców Litwy i Białorusi, z którymi rozmawiałam podczas badań, twierdziło, że po wojnie nastąpił niebywały upadek kultury osobistej, wszechobecne stało się chamstwo6. Zdaniem rozmówców, szczególnie rażące było ono w zachowaniach nauczycieli. Większość z nich, w przeciwieństwie do osób, które pracowały w przedwojennych szkołach, nie potrafiła się kulturalnie zachować. Gorliwie służąc nowej władzy, głosząc upowszechnianą przez nią ideologię, nauczyciele mieli też jedynie na celu indoktrynację młodego pokolenia. W opowieściach o czasach socjalistycznych bardzo wyraźnie rysują się podziały na tych, którzy – mimo zdecydowanie niesprzyjających warunków – wytrwali w wierze ojców i tych, którzy tę wiarę odrzucili, biorąc nierzadko aktywny udział w procesie ateizacji społeczeństwa. Stosunek do religii jest istotnym wyznacznikiem podziałów społecznych. Stanowi go również (przeważnie z nim związana) przynależność do partii. Jak stwierdziła jedna z osób, z którymi rozmawiała Anna Helena Wądołowska, „kiedyś ludzie dzielili się na wierzących i partyjnych” (Wądołowska 2005, s. 126). Ludziom wierzącym bardzo trudno było zrozumieć zachowania „swoich” – członków lokalnych społeczności, wywodzących się z polskich rodzin od lat związanych z Kościołem katolickim, którzy w czasach socjalizmu dopuszczali się niszczenia obiektów sakralnych, cmentarzy, usuwali krzyże i figury świętych z przestrzeni wiosek, miasteczek i miast. Za dowód kary i boskiej sprawiedliwości uważane są przypadki nagłej śmierci takich osób lub nieszczęśliwe wydarzenia, które dotknęły członków ich rodzin (szerzej patrz: Kabzińska 1994, s. 47–50; patrz też: Wądołowska 2005, s. 137). Z niedowierzaniem przyjmowane są na ogół, liczne od czasów pieriestrojki i przywróconych dzięki niej swobód religijnych, przypadki nawróceń tych, którzy w minionym okresie walczyli z Kościołem (dużą grupę stanowią tu nauczyciele i działacze partyjni). Niektórzy biorą w obronę takie osoby tłumacząc, że w czasach socjalistycznych nie mogły one chodzić do kościoła z uwagi na zajmowane stanowisko Anna Zadrożyńska-Barącz zauważa, że przed rewolucją francuską chamstwo stanowiło margines kultury europejskiej. Był to margines dopuszczalny, pełniący niekiedy funkcję swoistego wentyla bezpieczeństwa. „Chamstwo było postawą [...] demonstrującą obcość (społeczną, kulturową, etniczną, religijną nawet), wyzwalającą w pewien sposób agresywność do otoczenia lub otoczenia. Zachowania te mieszczą się w kulturowym kodzie i spotykają się z reakcją przewidzianą przez kulturę” (ZadrożyńskaBarącz 1996, s. 24). 6 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 9 oraz powszechne przekonanie, że „niechodzący do kościoła mieli większe szanse dostania lepszej i lepiej płatnej pracy” (Wądołowska 2005, s. 126), wiele osób jednak, jak wynika m.in. z moich badań, nie znajduje dla nich usprawiedliwienia. Nie wierzy też w autentyczną przemianę tych, którzy w czasach socjalistycznych walczyli z Kościołem, a obecnie są gorliwymi wyznawcami katolicyzmu czy prawosławia. Osoby, które w okresie socjalistycznym nie wyrzekły się wiary ojców, wspominały, jak trudno im było pogodzić się np. z – niezgodnym z przykazaniem „pamiętaj, abyś dzień święty święcił” – przymusem pracy w niedziele i dni, w których wypadały (nieuznawanie przez państwo) święta religijne. Podkreślały przy tym, że święta te były obchodzone mimo zakazów. Świętowano po powrocie z pracy, często późnym wieczorem, z zachowaniem środków ostrożności, by nie dowiedziały się o tym lokalne władze. Przestrzegano też, na ile było to możliwe, zakazu wykonywania ciężkich prac w dni świąteczne. Wiele osób wskazywało na niekorzystne, ich zdaniem, w porównaniu z okresem międzywojennym, zmiany w funkcjonowaniu rodzin, wynikające z obowiązku pracy kobiet. Zmuszał on rodziców do umieszczenia dzieci w żłobku lub przedszkolu, jeśli w domu nie było osób, które mogłyby się nimi zająć. Przeprowadzone przeze mnie rozmowy dowodzą, że starsze pokolenie, zwłaszcza kobiety (babcie), odegrało zasadniczą rolę w wychowaniu dzieci i młodzieży, zaszczepieniu im zasad wiary, kształtowaniu postaw wobec drugiego człowieka, jak również wobec dziedzictwa kulturowego własnej grupy pochodzenia, jej języka, zwyczajów, dominu­jących w niej wartości. Podczas badań zetknęłam się zarówno z przeciwnikami kolektywizacji, będącej istotnym wyznacznikiem nowych, powojennych czasów, jak i z osobami, które chwaliły kołchozy, krytykując jednocześnie „pańską Polskę” (grupa ta stanowiła zdecydowaną mniejszość). Niezależnie od stosunku poszczególnych osób do gospodarki kołchozowej, i – szerzej – do socjalizmu, kojarzonego m.in. również z ateizacją i asymilacją mniejszości, pod wieloma względami czasy socjalistyczne oceniane są pozytywnie. Najczęściej chwalono brak bezrobocia, bezpłatne szkolnictwo i służbę zdrowia oraz niskie ceny artykułów spożywczych i przemysłowych. Tylko nieliczni rozmówcy, mówiąc o socjalistycznej przeszłości, wyodrębniali kilka różniących się zdecydowanie od siebie okresów, zauważając, że trudniej (przede wszystkim pod względem ekonomicznym i ideologicznym) żyło się za rządów Chruszczowa, łatwiej natomiast – „za Breżniewa”. Przeważnie jednak przeszłość ta zlewa się w jedną całość. Pozytywnym zjawiskiem, wspominanym przez większość rozmówców, było – kwitnące w czasach ZSRR – życie towarzyskie. Podkreślano, że łatwy dostęp do wielu artykułów spożywczych umożliwiał przygotowanie licznych potraw, którymi częstowano gości. Bez ograniczeń podawano alkohol, często własnej roboty. Hucznie obchodzono uroczystości rodzinne (imieniny, urodziny, wesela, stypy, pożegnanie mężczyzn rozpoczynających służbę wojskową i powrót z wojska), zapraszając do udziału w nich liczne osoby (bliższą i dalsza rodzinę, sąsiadów, kolegów z pracy). W obecnych warunkach, na skutek zubożenia znacznej części społeczeństwa i nieustannego wzrostu cen podstawowych produktów, przyjęcia są często znacznie �10 IWONA KABZIŃSKA skromniejsze. Nie ma też np. mowy o przygotowaniu wielu, znanych rozmówcom i zapamiętanych przez nich z rodzinnych domów, potraw świątecznych. Z sentymentem wspominano działalność wioskowych klubów, w których młodzież spędzała czas wolny od pracy, tańcząc, śpiewając, rozmawiając, pijąc alkohol. Wiele osób żałuje, że wraz z nowymi porządkami instytucje te zniknęły z przestrzeni poszczególnych miejscowości. Nikt też nie urządza już wycieczek w odległe zakątki kraju, których koszty całkowicie lub w znacznym stopniu pokrywały władze kołchozu (na ten temat patrz: Pietruszka 2005, s. 238). W wielu kołchozowych centrach nie ma już stołówek, bibliotek, a często i szkół, które – podobnie jak kluby i wycieczki – integrowały poszczególne osoby z miejscem zamieszkania i społecznością lokalną. Na Wileńszczyźnie, gdzie w czasach socjalistycznych walka z Kościołem nie była tak zdecydowana jak np. w Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR7, wiele kobiet należało do kółek różańcowych. Spotkania członkiń takich kółek nie tylko służyły wspólnej modlitwie, lecz miały również charakter towarzyski (na ten temat patrz: Mroczkowska 2005, s. 28–30; Wiśniewska 2005, s. 160–161; Wądołowska 2005, s. 144–145). Zauważalne zmiany w relacjach międzyludzkich spowodowało pojawienie się odbiorników telewizyjnych w lokalnych społecznościach. „Do pewnego stopnia [telewizja] zastąpiła [...] wieczorki z lat młodości [...]” (Mroczkowska 2005, s. 24). Przetrwała jedynie ich nazwa, używana obecnie na „określeni[e] wspólnego oglądania telewizji. Zmiany nastąpiły, gdy około 25 lat temu pierwsza osoba we wsi nabyła telewizor, a ludzie aż zza kolonii przychodzili tu patrzeć (emerytka, 68 l.), razem oglądali filmy, rozmawiali. Obecnie, pomimo że większość osób we wsi posiada telewizor, ciągle zdarza się, że wieczorami przychodzą do siebie sąsiadki bądź krewne na wspólne oglądanie ulubionych seriali brazylijskich i meksykańskich8. W przerwach na reklamy rozbrzmiewa ożywiona rozmowa, która nie zawsze cichnie wraz z ich końcem” (tamże, s. 29). Niektórzy spośród moich rozmówców, reprezentujący różne pokolenia, uznali telewizję za jedną z przyczyn rozluźnienia więzi międzyludzkich. Podkreślano, że wiele osób woli oglądać programy telewizyjne, niż spotykać się z sąsiadami lub rodziną, a gdy już są w towarzystwie, patrzą w ekran zamiast rozmawiać. Telewizja zastąpiła dawne autorytety, spowodowała też zmiany wielu zachowań. Mieszkanka Bieniakoń, należąca do starszej generacji, stwierdziła, że zanim upowszechniła się telewizja ludzie byli weseli, dużo śpiewali, bawili się wspólnie. Dziś programy telewizyjne, zwłaszcza informacyjne, budzą lęk, powodują przygnębienie. Zdaniem innej starszej kobiety, mieszkającej w Nalibokach, spełniła się przepowiednia o nadejściu czasów, kiedy w kącie każdego domu będzie siedział diabeł. Według niej, owym diabłem jest telewizor, stawiany najczęściej w rogu pokoju. Dwuramienna antena Nie znaczy to jednak, że Kościół cieszył się tam pełną swobodą i nie podlegał kontroli ze strony państwa (szerzej na ten temat patrz np.: Mikłaszewicz 2001). 8 Podczas wyjazdów badawczych na Białoruś często byłam zapraszana do wspólnego oglądania tego typu programów. W trakcie emisji można było rozmawiać jedynie na tematy związane z treścią oglądanych filmów. Musiałam też dopasować terminy spotkań do programu telewizyjnego i godzin, w których wyświetlane były ulubione seriale moich rozmówczyń (nie zauważyłam, by mężczyźni pasjonowali się fabułą telenoweli). 7 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 11 pokojowa, służąca do odbioru programów telewizyjnych, została porównana przez tę kobietę do diabelskich rogów. Kilkanaście osób negatywnie oceniło telewizję ze względu na upowszechniane przez nią agresywne zachowania, brutalność, brak szacunku dla człowieka, a także nagłaśnianie informacji o różnego rodzaju przestępstwach9. Nasilania się agresji nie można łączyć jedynie z działalnością mediów. Już w połowie XX wieku zwrócono uwagę na związek tego zjawiska m.in. z koniecznością sprostania coraz ostrzejszej konkurencji, pędem do posiadania rozmaitych dóbr, za wszelką cenę, niepohamowaną ambicją, wzrostem liczby ludności oraz, wynikającym z niego, stłoczeniem wielu osób na stosunkowo małej przestrzeni, prowadzącym do wymuszonych kontaktów, przed którymi człowiek zaczyna się bronić (Lorenz 1975, s. 326–327, 332). Agresji sprzyja pośpiech, nadmiar zadań i informacji, podsycane z zewnątrz poczucie zagrożenia, lęku doświadczanie niesprawiedliwości, wulgaryzacja języka i brutalizacja stosunków międzyludzkich, przemoc i brak kultury osobistej (Woydyłło 2007, s. 63–65). Dużą rolę odgrywa też „ideologi[a] braku namysłu, niecierpliwości, niewyrozumiałości” (tamże, s. 64). „U podłoża [...] agresywności leży pogarda, lekceważenie lub niedostrzeganie innych” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24). Agresja, podobnie jak „egoizm, [...] brutalność, pazerność w stosunku do dóbr materialnych i władzy, wulgarny język, «grube» maniery”, jest jednym z przejawów chamstwa (tamże, s. 26). Zjawiskiem dotkliwie odczuwanym przez współczesnego człowieka jest pogłębiające się poczucie samotności. „Nikt nie ma czasu [dla innych], zwłaszcza w momentach przeżywania skomplikowanych i trudnych uczuć” (Woydyłło 2007, s. 63; patrz też: May 1997, s. 81–86; Riesman 1971). W obecnych czasach „każda jednostka musi nauczyć się troszczyć o siebie tak, by na nikogo nie liczyć” (May 1997, s. 92). Na samotność i brak zainteresowania problemami drugiego człowieka w dzisiejszym świecie wskazywało wielu moich rozmówców: Młodzi ludzie bardzo często czują się samotni, nie mają z kim porozmawiać, komu się wyżalić. Rodzice albo pracują na zaspokojenie podstawowych potrzeb, albo robią duże pieniądze, nie ma czasu dla dziecka. Naokoło szum, gwar, ulice ruchliwe, bary, kawiarnie, a człowiek jest sam w tym tłumie (kobieta, lat 30, Wilno); Samotność jest problemem obecnych czasów. Często prowadzi do samobójstwa (mężczyzna lat 50, Wilno). Znamienne było porównywanie współczesności, w której człowiek jest samotny, pozostawiony samemu sobie, z okresem idealizowanego socjalizmu: Nikt się ich [ludzi] losem nie interesuje, nikogo nie obchodzą. Dawniej się można było poskarżyć. Jak komuś się źle działo, szedł do rajkomu10. Oni rozpatrzyli sprawę. Człowiek wiedział, że jest jakaś władza, oparcie, a teraz tego nie ma. Każdy jest pozostawiony samemu sobie, ważne tylko, żeby się wzbogacić, nieuczciwie, nieważne jak (mężczyzna, lat 75, Wilno); O negatywnym wpływie telewizji na ludzkie zachowania, kreowaniu przez nią jednobarwnego (mrocznego) obrazu świata, nastrojów lęku, braku zaufania do ludzi i instytucji (publicznych i prywatnych), narzucaniu określonych wzorów kulturowych i wartości patrz np. Mantini 1998. 10 Rejonowego (powiatowego) komitetu partii. 9 �12 IWONA KABZIŃSKA W czasach radzieckich to właśnie było dobre. Troska o człowieka. [...] Teraz ludzie są pozostawieni samemu sobie (kobieta, lat 88, Wilno); Za Rosji ljudi bardziej uważali11. Teraz jest wolna Ukraina i wolno robić, co się chce (kobieta, lat 73, Topilnica, Ukraina); Nie ma się komu poskarżyć, ani na milicję, ani do siel’sowietu12. Ludzie wszędzie piją i nic ich nie obchodzi (kobieta, lat 75, Jawor, Ukraina). Jedną z przyczyn samotności, boleśnie odczuwanej przez współczesnego człowieka, jest brak korzeni, poczucia więzi z przeszłością, oraz brak „powiązań z przyszłością” (May 1997, s. 92–93). Zjawisko to ma wymiar jednostkowy i społeczny. Zdaniem niektórych autorów, prowadzi ono do samobójczego upadku całych społeczeństw i ich kultur (Salij 1998, s. 49–50). Osoby, z którymi rozmawiałam podczas badań zdecydowanie negatywnie oceniały dominujące, według nich, we współczesnej kulturze egoizm, zazdrość, rywalizację na każdym kroku, od najmłodszych lat, pogoń za pieniądzem, znieczulicę, rozpad więzi społecznych, w tym – rodzinnych, brak bezinteresowności: Teraz, ostatnie lata, ludzie nabrali pola, jeden na drugiego złe, chcą mieć więcej, zazdrość, nie ma śpiewu. Nie pomagają sobie. Bez pieniędzy nic nie zrobią. Dawniej pomagali samotnym kobietom. Chociaż dawniej, za kołchozu, groszy13 nie było, to życie było weselsze (kobieta, lat 75, Tur’e, Ukraina); Dawniej ludzie byli bardziej zżyci, uczynni. Nikt nie żałował. Trzeba podwieźć gdzieś – proszę. Teraz za bezpłatnie nikt tobie nie pomoże, nie podwiezie, trzeba płacić za benzynę. Ludzie się cieszą jak się komuś coś źle wydarzy. [...] Dziś zazdrość to najgłówniejsze. Każdy tylko chce coś urwać dla siebie, dla swojej korzyści (kobieta, lat 49, Werenowo, Białoruś); [Dawniej] ludzie przyjaźnili się ze sobą, szanowali się, przychodzili z pomocą w potrzebie. Było weselej (mężczyzna, lat 76, Grodno, Białoruś); Przed wojną starym ludziom było lepiej. Więcej dbali w rodzinie o starych ludzi. Starzy opowiadali coś albo różaniec mówili, mleko im dawali, grzeli się przy piecu. Młodzi teraz starych nie lubią. Jak się syn ożeni to od starych odchodzi i chce sam żyć, o starych nie myśli. Nie ma miejsca dla ludzi starych. Obcy ludzie we wsi teraz, rzadko pomagają (kobieta, lat 68, Naliboki, Białoruś). Według jednej z kobiet, najbardziej zżyty był naród w czasie okupacji. Przecież wtedy nic się nie liczyło. Teraz to liczy jak będzie, jak i co. Nie myślało się o jakiejś korzyści. [...] Trzeba kogoś nakarmić, kogoś przyjąć, kogoś na noc przyjąć, może to..., ale teraz druga sytuacja. Inne czasy i też nie wszędzie. To zależy od międzyludzkich układów. Na wsi trzeba płacić za pomoc wódką, w mieście pieniądze, ale najczęściej rodzina pomaga (kobieta, lat 74, Werenowo, Białoruś). Wiele zależy od stosunków sąsiedzkich. Jedni drugich nie zostawiają. Jakoś, jak bieda, to ludzie się zbierają, pomagają. W chorobie pomagają. [Ważna jest] zażyłość sąsiedzka. Ludziom samotnym pomaga państwo, to już jest państwowa łaska (kobieta, lat 63, Brasław, Białoruś). 11 12 13 Ludzi bardziej szanowano. Rada gminna. Pieniędzy. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 13 Według innej rozmówczyni, ludzie generalnie są dobrzy, ogromny wpływ na ich zachowanie wywiera jednak środowisko, w jakim zostali wychowani, w którym się człowiek obraca. Duch bractwa, wzaimopomoszczi nie potierien. Konieczno, bez­ koristna pomoszcz14 (kobieta, lat 62, Mohylew, Białoruś). Osiemdziesięcioośmioletnia mieszkanka Wilna stwierdziła, że o wielu zjawiskach, które budzą dziś w ludziach lęk, jest mowa w Biblii: Ucisk, nienawiść, takie zmasowanie zła, to nic zaskakującego. Jednak nasze pokolenie z trudem przyjmuje te zmiany. Ciężko się pogodzić z bezbożnością. Wszędzie seks, wódka. To gubi człowieka. A jeszcze pycha, egoizm i zazdrość. Ludzie nie pomagają sobie tak jak kiedyś. Są chłodni wobec siebie. Nie umieją mówić językiem miłości, a to jest najważniejszy język. [...] Dużo chłodu jest między ludźmi, zazdrości, a trzeba mówić językiem miłości, przebaczać, choć to trudne. Stojący nie powinien deptać leżącego, a tak jest. Bardzo dużo [jest] zawiści, krytykowania, pęd do władzy, pieniędzy. Gdyby ludzie żyli Dekalogiem, mielibyśmy raj na ziemi. Bardzo mocno został tu podkreślony wpływ wiary i wychowania opartego na wzorach religijnych na zachowania poszczególnych osób. Na kwestię tę wskazywali również inni rozmówcy. Przykładem może być następująca wypowiedź: Nasza wiara zmusza nas do tego [udzielania pomocy potrzebującym]. Ja liczę15, że jak człowiek wychowany, jakie korzenie i jakie było zaufanie w rodzinie, to wszystko człowiek nabiera, zabiera jak odkurzacz do siebie [...] Wszystko zależy od osoby. Jak człowiek wychowany, tak samo on będzie postępował. Skoro człowiek nie ma ni wiary, ni serca, on nigdy nikomu, to choć on i miliarderem, nikomu nie pomoże, a skoro człowiek nie tyle ma tych groszy, nie tyle ma tych rzeczy, ale on serce ma dobre, to on zawsze pomoże. [...] Ja liczę, że wszystko zależy tylko od samych ludzi. Skoro człowiek nie stracił tej dobrożyczliwości, tej swojej serdeczności, to on zawsze przyjdzie, i w dobrym, i w radosnym, i w bidzie, też pomoże jeden drugiemu, a skoro nie ma tego u człowieka, i w tamte czasy, i w teraźniejsze, skoro nie ma tej serdeczności, to on nigdy nie pomoże. Dobre słowo czasem też pomaga (kobieta, lat 53, Lida, Białoruś); Bardzo ważna jest pomoc ludziom. Najważniejszy jest człowiek, sprawy rodzin [...]. Ludzie nie widzą wyjścia z sytuacji, opuszczają ręce, trzeba im pomóc, żeby uwierzyli w siebie, skonfrontować z psychologiem. Ich nie stać na prywatną pomoc. Trzeba pomagać, jest szansa, są emocjonalne problemy w rodzinach, można pomóc je rozwiązać (kobieta, ok. 50 lat, Wilno, pracownica ośrodka pomocy społecznej). Rozmówcy bardzo mocno akcentowali znaczenie pomocy rodzinnej i sąsiedzkiej w sytuacji powiększającej się dramatycznie sfery ubóstwa oraz nasilających się innych problemów, z którymi musi sobie radzić wiele osób (alkoholizm, bezrobocie, przemoc w rodzinie, brak nadziei na lepsze jutro, samotność). Zauważono, że ci, którzy nie mogą liczyć na pomoc najbliższych, muszą korzystać z państwowej łaski. Podkreślano jednak również, że możliwości świadczenia różnych form pomocy są niewystarczające w stosunku do ogromu potrzeb (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 33–36, 44–52, 59–61). Niepokojącym zjawiskiem, na które zwracali uwagę przede wszystkim mieszkańcy Republiki Litewskiej, mówiąc o współczesnych przemianach, jest wzrost liczby samobójstw. 14 15 Duch braterstwa, pomocy wzajemnej, nie zaginął. Oczywiście, chodzi o pomoc bezinteresowną. Uważam. �14 IWONA KABZIŃSKA Litwa znajduje się wśród krajów, w których zjawisko to – w skali europejskiej – przybrało największe rozmiary. Systematyczny wzrost samobójstw występował już wprawdzie w czasach Litewskiej SRR (Malewski, Żukauskas 2000, s. 210), fakt ten nie docierał jednak do społecznej świadomości, z tego względu wiele osób łączy falę samobójstw przede wszystkim z okresem postsocjalistycznym. Za najważniejsze przyczyny wspomnianego zjawiska rozmówcy uznali: samotność, obojętność na los drugiego człowieka, pogoń za pieniądzem, długotrwały stres, utratę sensu życia, problemy rodzinne i finansowe, brak akceptacji samego siebie, nieumiejętność przyjmowania życiowych porażek. Najbardziej niepokojący jest wzrost liczby samobójstw popełnianych przez ludzi bardzo młodych (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 28–30). Wspomniane zjawisko odnotowano w wielu krajach Zachodu. Wskazując na jego źródła, Rollo May stwierdził, że „dopóki nadrzędnym celem pozostaje robienie pieniędzy, dopóki na co dzień nie będziemy uczyć etyki poprzez przykład w domu i rządzie, młodzi ludzie nie będą skłonni sformułować odpowiedniej filozofii życia, a telewizja będzie przeładowana agresją i seksem, niezdolna uczyć, jak kochać – tak długo trwać będzie w środowisku młodych ludzi ów przerażający poziom depresji i samobójstw” (May 1997, s. 18; patrz też: tamże, s. 103–104). Współczesny człowiek – zauważa May – tkwi w pustce etycznej, egzystuje „bez wyraźnych wzorców i celów”, „tęskniąc [jednocześnie nierzadko] za czymś, co wypełniłoby pustkę w [jego] życiu” (tamże, s. 19). Kultura, w której żyje jest „pozbawion[a] szacunku dla wartości etycznych” (tamże, s. 53). Wiele osób załamuje się „pod wpływem niesprzyjających warunków, takich jak bezlitosne współzawodnictwo16, a także „długotrwałe, nadmierne napięcie nerwowe [...], zgryzota, nędza, głód, strach, przepracowanie, beznadziejność itp.” (Lorenz 1975, s. 337). Kilkoro moich rozmówców mieszkających w Republice Litewskiej doszło do wniosku, że samobójstwa popełniają ludzie, którzy nie wierzą w Boga, w Opatrzność, którzy odrzucili przykazania i normy religijne lub ich nie znają. Dziś ludzie sobie zrobili boga z pieniądza i jak coś się nie uda to nie mają dokąd pójść, nie widzą innego wyjścia jak skończyć ze sobą (kobieta, lat 55, Wilno). Za Jackiem Salijem można powiedzieć, że brak wiary powoduje, iż ludzie „zamykają się na nadzieję, która płynie od Boga” (1998, s. 54). Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że jednym ze zjawisk charakterystycznych dla obecnych czasów jest rosnąca lawinowo liczba rozwodów (na ten temat patrz też: Wiśniewska 2005, s. 164). Następuje również rozluźnienie więzi rodzinnych (doświadczają tego nierzadko osoby bardzo blisko spokrewnione). Za źródło tych zmian rozmówcy uznali m.in. nadmierne zaangażowanie rodziców w sprawy zawodowe, pogoń za pieniędzmi, pozostawianie dzieci bez kontroli, na skutek czego stają się one szczególnie podatne na wpływ telewizji, Internetu, grup rówieśniczych. Lorenz powołuje się na badania amerykańskich socjologów, przede wszystkim Vance Packard, z których wynika, że „współzawodnictwo wewnątrz gatunku jest «źródłem wszelkiego zła», zła w sensie o wiele bardziej bezpośrednim, aniżeli mogłaby nim kiedykolwiek zostać agresja” (Lorenz 1975, s. 77). 16 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 15 Za główną przyczynę wielu zjawisk towarzyszących obecnej transformacji, obejmujących m.in. sferę stosunków międzyludzkich, uznano kult pieniądza, związany z dzikim, czarnym, drapieżnym17 kapitalizmem, bogacenie się bez umiaru. Zdaniem wielu osób, zmiany spowodowane są również odrzuceniem zasad religijnych, określających normy moralne, system wartości, sposoby postępowania w stosunku do drugiego człowieka, wytyczających wyraźną granicę między dobrem i złem. W następstwie odrzucenia tych zasad oraz pogoni za pieniądzem współczesny świat staje się zły, zimny, nieludzki, pozbawiony miłości i współczucia, pełen zawiści, walki i agresji18. Dla moich rozmówców wciąż ważne znaczenie mają podziały na ludzi wierzących w Boga i postępujących zgodnie z nakazami religii oraz tych, którzy nakazy te odrzucają lub w ogóle ich nie znają. Funkcjonuje też podział na ludzi, którzy uczciwie i bardzo ciężko pracują, nie wyciągają ręki po cudzą własność, nie dają łapówek, nie należą do żadnych układów, starają się postępować tak, by nie krzywdzić innych, oraz tych, którzy mają nielegalne źródła dochodów, są powiązani z władzą, a nawet ze strukturami mafijnymi, którzy w nieuczciwy sposób skorzystali z procesu prywatyzacji państwowych przedsiębiorstw. Na Litwie, Ukrainie, Białorusi, podobnie jak w Rosji, popularny jest termin prechwatyzacja (prichwatyzacja), doskonale oddający sposób widzenia nieuczciwej prywatyzacji (wzbogacił się na niej ten, kto przechwycił część narodowego majątku, przywłaszczył ją sobie). Na Ukrainie niezwykle wpływowa, a przy tym krytycznie oceniana przez dużą część społeczeństwa, jest grupa tzw. oligarchów – „przedsiębiorców, którzy albo otrzymują od sprawujących władzę szczególne ulgi, sytuujące ich przedsiębiorstwa poza wszelką konkurencją, albo obdarzani są szczególną protekcją sprawiającą, że ich działalność nie podlega kontroli organów skarbowych i stojących na straży prawa, albo jedno i drugie” (Chmelko 2004, s. 19). Z przeprowadzonych przeze mnie badań wynika, że wielu mieszkańców krajów leżących za wschodnią granicą Polski zdecydowanie negatywnie ocenia ludzi sprawujących władzę (od najwyższych jej szczebli po lokalnych urzędników), nie wykazujących troski o innych obywateli, żyjących chwilą obecną, nie myślących o przyszłości i skutkach swoich działań, podejmujących niesprawiedliwe decyzje, pozwalających na „dziką prywatyzację”, w której sami biorą udział. Krytykowano rozrastającą się biurokrację i nieograniczoną władzę urzędników, a także np. dopuszczenie do tego, by leczenie chorych było uzależnione od zawartości ich portfeli. Moi rozmówcy nie kryli niezadowolenia z powodu wielu zjawisk, świadczących – ich zdaniem – o braku sprawiedliwości społecznej19. W ich przekonaniu, dowodem Terminy te były używane przez rozmówców. Określenia te pochodzą z wypowiedzi rozmówców. 19 „Od Erazma z Rotterdamu i Morusa aż po opowieść Cervantesa o Don Kichocie i dramaty Szekspira wielcy myśliciele i artyści renesansu ukazywali sprzeczności między człowiekiem oraz jego wizją życia i sprawiedliwości a rzeczywistymi warunkami istnienia. W ten sposób [np.] humanizm, rozpoczynając od idei wyzwolenia ludzi z więzów ponadludzkiego świata kościelnej metafizyki, stawiał nowy problem filozofii człowieka – problem stosunku człowieka do jego własnego świata, problem wyzwolenia się z nieludzkich więzów nakładanych ludziom przez władzę polityki i pieniądza” (Suchodolski 1977, s. 29–30). Egalitaryzm jest wartością rdzenną cywilizacji zachodniej (Webb 1986, s. 102), wiadomo jednak powszechnie, że między głoszonymi wartościami a rzeczywistością istnieje ogromna przepaść (zwraca na to uwagę np. Bauman 2005, s. 45–51, 190–192). 17 18 �16 IWONA KABZIŃSKA niesprawiedliwości są np. rosnące w błyskawicznym tempie fortuny rodzimych biznesmenów, które nierzadko powstały w wyniku nieuczciwej prywatyzacji, z naruszeniem prawa. Wskazywano też na zróżnicowany dostęp do kapitału, który jest przyczyną pogłębiającej się polaryzacji społeczeństwa. Stanowi on również jedno z kryteriów przynależności do grupy beneficjentów lub przegranych obecnej transformacji. W czasach socjalistycznych wiele mówiono o równości i sprawiedliwości. Starano się też niwelować różnice materialne, ukrywać je, powstrzymywać się przez ostentacyjną demonstracją zamożności (na ten temat patrz np. Marmuszewski 1999). Ówczesna propaganda krytykowała kapitalizm, ukazując go jako ustrój oparty na wyzysku człowieka przez człowieka. Zachód był przedstawiany w zdecydowanie niekorzystnym świetle. Paradoksalnie, ten sam Zachód „przez długie lata [...] jawił się w wyobraźni społecznej w krajach komunistycznych jako wymarzony wybawiciel [...]” (Jaroszyński 2004, s. 61). Po rozpadzie ZSRR wiele zjawisk utożsamianych z zachodnią kulturą spotkało się z jawną aprobatą części mieszkańców państw, w które przekształciły się dawne republiki radzieckie. Z entuzjazmem przyjęło je także wielu mieszkańców pozostałych krajów „bloku wschodniego”. Zaakceptowali oni nie tylko możliwość jawnego bogacenia się i publicznej demonstracji stanu posiadania, ale też uczestnictwo w kulturze konsumpcyjnej oraz nowe dla społeczeństw Europy Środkowej i Wschodniej ideologie (liberalizm, postmodernizm) i kreowane przez nie wzory kulturowe. W przypadku osób religijnych stosunek do dóbr materialnych, ich akumulacji i kontroli bogactwa, kształtowany jest przez wyznawaną przez nie wiarę. Prawosławie i katolicyzm np., mające licznych wiernych w krajach leżących za wschodnią granicą Polski, tradycyjnie głoszą pochwałę ubogiego sposobu życia. Wzorem godnym naśladowania jest biblijny Łazarz, antywzorem natomiast bogacz, który nie dzieli się swoim majątkiem, nie troszczy o bliźnich. Chrześcijaństwo, podobnie jak wiele innych wyznań, dla których ważna jest idea sprawiedliwości społecznej, wyrosło m.in. ze sprzeciwu wobec elit (religijnych i świeckich), często obcych etnicznie i kulturowo, obojętnych na los tzw. zwykłych ludzi, wyzyskujących ich (Webb 1986). Narodziło się w środowisku osób odsuniętych na margines, zarówno przez obce etnicznie warstwy rządzące (Rzymianie), jak i przez rodzimych bogaczy (tamże, s. 113). Jezus kładł nacisk na kwestie moralne, uczył też własnym przykładem, iż należy akceptować ludzi chorych, słabych moralnie, biedaków, wszelkich „innych”, sprzeciwiając się izolowaniu ich od reszty społeczeństwa. Tym samym negował obowiązujące powszechnie reguły postępowania (tamże, s. 109–110)20. Głęboko przeżywana religia stanowi oparcie dla jej wyznawców, pozwala przetrwać w zmieniającym się, niestabilnym świecie21, zachować spokój, spojrzeć na życie Interesująca jest, moim zdaniem, przedstawiona przez Webba interpretacja zachowań ludzi, którzy w Niedzielę Palmową entuzjastycznie witają Jezusa, a potem skazują go na śmierć. W rzeczywistości, twierdzi Webb, nie ma mowy o zmianie zachowań. W Niedzielę Palmową Jezus był otoczony przez rzesze pielgrzymów, głównie przybyłych z wiosek, w Wielki Piątek natomiast stanął twarzą w twarz z mieszkańcami Jerozolimy, których życie zależało od Świątyni uosabiającej Prawo (Webb 1986, s. 113). 21 W odniesieniu do obecnych czasów, podlegających nieustannym, szybkim zmianom, Zygmunt Bauman używa określenia „płynna nowoczesność” (liquid modernity) (szerzej patrz: Bauman 2006). 20 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 17 z perspektywy innej niż ta, która zamyka je w granicach doczesności, choć nie jest łatwo w tym wszystkim zachować równowagę ducha. Musimy jednak przez to wszystko przejść, co nam przynosi życie (kobieta, lat 55, Wilno). Większość osób, z którymi rozmawiałam podczas wyjazdów badawczych na Białoruś, Litwę i Ukrainę uznała przywrócenie swobód religijnych za najważniejszy efekt pieriestrojki. W przekonaniu niektórych rozmówców, jest to jedyny pozytywny element zmian związanych z obecną transformacją. II Od ponad dwudziestu lat mieszkańcy Europy Wschodniej bezpośrednio doświadczają zjawisk od dawna doskonale znanych zachodniemu światu – pogłębiającej się samotności, rozluźnienia lub rozpadu więzi rodzinnych, trudności w nawiązaniu trwałych kontaktów międzyludzkich, narastającej agresji, wzrostu przestępczości, braku nadziei na lepsze jutro. Uczą się funkcjonować w świecie oficjalnie lansującym konsumpcjonizm, hedonizm, przedmiotowe traktowanie człowieka, egoizm, bru­ talizację życia, kształtowanym przez media, reklamy i specjalistów od PR. W świecie, w którym upowszechnia się chamstwo22 i bezwstyd, w którym wiele osób nie ma poczucia winy, wybierając kłamstwo, cynizm, przemoc, przekupstwo, pochlebstwo czy oportunizm, ponieważ inni też tak postępują. W przekonaniu, że nie warto być uczciwym (Salij 1997, s. 49). W świecie, w którym „zatarły się niepostrzeżenie granice między przedsiębiorczością a oszustwem. [...] Obowiązujący kiedyś moralny absolutyzm: są rzeczy, których po prostu się nie robi, zastąpił moralny relatywizm: skoro wszyscy to robią, to czemu ja miałbym być inny?” (Lubawski 2010, s. 40, 4223; por. May 1997, s. 50). Filozofia „przede wszystkim ja”, której hołduje wielu mieszkańców współczes­ nego świata, wpływa na zmianę ludzkich zachowań i charakter relacji społecznych. „Współcześnie rozbudowuje się ideologia egoizmu [...] stawiając[a] [...] jednostkę w centrum świata, usuwając[a] resztę ludzi na jego margines” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 23–24). Dziś „kryterium społecznego znaczenia wiąże się z «siłą przebicia», młodością, wiedzą. [...] ceniony jest jawny egoizm jednostek, który się stał warunkiem realizacji zamierzeń” (tamże, s. 26). Żeby dać sobie radę w życiu, trzeba być egoistą i chamem (kobieta, lat 28, Wilno). Znamienne jest lekceważenie opinii publicznej, nieliczenie się ze zdaniem innych. „Wprawdzie – jak zauważa Salij – ludziom już od czasów Adama zdarzało się postępować haniebnie, ale dzisiaj – na skutek większej złożoności relacji międzyludzkich Dominikanin o. Jacek Salij uważa, że „powszechne dzisiaj schamienie” może być „znakiem głębokiej rozpaczy” (Salij 1998, s. 51). Moim zdaniem, zjawisko to jest przede wszystkim wynikiem upowszechniania postaw egoistycznych, źle pojętej wolności oraz braku wyraźnej granicy między dobrem i złem, tym, co właściwe i naganne. Do jego upowszechniania przyczynia się również celowe łamanie tradycyjnych norm kulturowych przez kulturę masową (na temat współczesnego chamstwa patrz też: Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24–27). 23 Autor cytuje wypowiedź Adama Smitha. 22 �18 IWONA KABZIŃSKA – częstokroć się tego nawet nie wstydzimy” (1997, s. 258). Zanika pojęcie wstydu, utożsamianego przez starożytnych Greków z honorem, respektem dla cudzej opinii, wzglądem na nią (na ten temat patrz: Dembińska-Siury 1991, s. 47–49; o pojęciu wstydu w różnych kulturach patrz też: Jaworski 1998; Kosowska 1998; Łotman 1975; zob. również: Buczyńska-Garewicz 1975). Brak poczucia wstydu jest, według mnie, m.in. efektem dyktatu mediów i upow­ szechnianych przez nie zachowań. Sprzyja temu również zmiana podejścia do religii – wybiórcze traktowanie głoszonych przez nie treści, zakazów i nakazów, akceptowanie tego, co poszczególnym osobom odpowiada i odrzucanie tego, co je ogranicza (Jakimowicz 2009). Religie wprawdzie ciągle wskazują czego człowiek powinien się wstydzić (patrz np.: Kunce 1998; Termińska 1998; Wstyd w Koranie...1998), współczesny świat kieruje się jednak najczęściej innymi drogowskazami. Nieliczna i słaba jest grupa inteligencji chrześcijańskiej, zdolnej do samodzielnej refleksji, nie poddającej się oddziaływaniu mediów, głoszącej idee – odrzuconego przez dominującą we współczesnym świecie kulturę masową – humanizmu chrześ­ cijańskiego, którego podstawą jest „ukierunkowanie cywilizacji na człowieka jako centrum wszystkich dziedzin kultury” (Jaroszyński 2004, s. 61). Autor przyznaje, że formowanie tej grupy jest niezwykle trudne w sytuacji, gdy „dzieci wychowuje telewizja i ulica”, „gdy rodzice nie mają [dla nich] czasu [...], gdy funkcji wychowawczych nie pełni szkoła, często nastawiona negatywnie do wartości religijnych, pozbawiona elementów wykształcenia klasycznego” (tamże, s. 63–64). Dodaje też, że wraz z wycofaniem ze szkół retoryki, logiki, filozofii, greki i łaciny „zniszczone zostały podstawy wykształcenia klasycznego, czyli humanistycznego, które dawały umiejętność rozumienia różnorodnych tekstów i werbalizacji myśli” (tamże, s. 64). Treści religijne konkurują obecnie z wieloma innymi wizjami świata, często sprzecznymi z nimi lub wręcz zwalczającymi je. Licznych zwolenników ma np. liberalizm, lansujący dążenie do niczym nieograniczonej wolności, życie jak się komu podoba, negujący wartości moralne jako ograniczające możliwości działania człowieka (szerzej na ten temat patrz np.: Bloom 1997). Pod wpływem postmodernizmu upowszechnia się m.in. relatywizm, również odrzucający zasady moralne, zacierający granicę między dobrem i złem, podważający przekonanie o istnieniu obiektywnej prawdy, stawiający znak równości między wszystkimi religiami, sektami i wierzeniami (szerzej patrz np.: Bauman 1996, 2006, 2007; Legutko 1994). Zgadzam się z tymi, którzy zauważają, że w dobie „płynnej nowoczesności” człowiek traci stałe punkty oparcia. Nie stwarza mu ich „nowoczesne społeczeństwo przemysłowe, zbudowane na nauce i technice, na tych zatem wytworach, które od początku swego powstania zmieniały tradycyjny układ «człowiek-świat» [...]. Złudzeniem i oszustwem było również wmawianie człowiekowi, iż punkty takie nie są mu potrzebne, iż wolność jest cenniejsza niż trwałość jego bytu, iż odczarowanie świata jest tożsame z jego uszczęśliwianiem. Zarówno od strony filozofii jak i samej kultury powracają pytania: Kim jest człowiek? Czy jest on jeszcze człowiekiem? Czy jest w stanie przetrwać w swym bycie mimo niesprzyjających warunków? Czy jest w stanie ożywić dziedzictwo przeszłości?” (Redaktorzy 1993, s. 6). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 19 Utrata poczucia stabilności, brak jasnego drogowskazu określającego cele życia, sens ludzkiej egzystencji oraz klarowne zasady postępowania, powodują wiele dramatów osobistych i problemów przeżywanych przez całe społeczeństwa (szerzej patrz: May 1997). Interesujący, także z perspektywy antropologii kulturowej, jest, moim zdaniem, pogląd, zgodnie z którym we współczesnym świecie brakuje mitów, będących „narracyjnymi wzorami, nadającymi ludzkiej egzystencji znaczenie” (tamże, s. 13), „wyrażających wierzenia i wartości moralne” (tamże, s. 19), dających „poczucie tożsamości, udzielając odpowiedzi na pytanie: «Kim jestem?»24, [...] umożliwiają[cych] przeżywanie wspólnoty25, [...] ukorzeniają[cych] nasze wartości moralne”, pozwalających „radzić sobie z niepojęta tajemnicą stworzenia” (tamże, s. 27). Mitów „pełniących rolę przewodnika, rytuałów wprowadzających w życie wspólnoty, sakramentów stanowiących inicjację w jakieś sacrum” (tamże, s. 84). Tak zwany „zwykły człowiek”, „przeciętny zjadacz chleba”, nie potrafi najczęściej nazwać ideologii, z których przejawami styka się w swoim życiu, których doświadcza na co dzień, nie ma całościowej wiedzy na ich temat, nie czyta poświęconych im rozpraw. Nie mówi o liberalizmie czy postmodernizmie, ani też o ponowoczesnej etyce czy etyce w zglobalizowanym świecie, dostrzega natomiast wiele zjawisk, nazywając je po swojemu, choć często nie potrafi precyzyjnie określić ich pra-źródła. Odwołując się do własnych doświadczeń, obserwacji, wiedzy, praktyki, wyciąga wnioski dotyczące zmian warunków życia i ich wpływu na ludzkie zachowania. „Zwyczajny człowiek” nie zna prac Karla Mannheima, w których napisano m.in., że „nawet najmniejsza zmiana w konfiguracji społecznej rzutuje bezpośrednio na zmiany psychologiczne i kulturowe” (Mannheim 1974, s. 31), jak też, że „te same napięcia, które stanowią niebezpieczeństwo w życiu gospodarczym, działają również w dziedzinie kultury” (tamże, s. 115)26, dostrzega jednak wyraźnie, jak pod wpływem zmian ekonomicznych i politycznych (oraz – dodajmy – mediów) przekształca się znana mu rzeczywistość, jak zmieniają się ludzkie zachowania. „Przeciętny człowiek” nie zajmuje się kwestiami egzys­tencjalnymi, nie stawia filozoficznych pytań o naturę człowieczeństwa, jego miarę27, „Kiedy Edyp woła: «Muszę dowiedzieć się, kim jestem i skąd przychodzę», a Alex Haley szuka swych źródeł, zbierając materiał do powieści Korzenie, obaj stanowią ilustrację tej funkcji mitu” (May 1997, s. 27). 25 „Istnieje potrzeba przynależności do jakiejś wspólnoty, do domu, z którym związani jesteśmy uczuciowo, rodziny, w której będziemy chronieni i z którą łączy nas intymna bliskość. [...] bez domu, które daje ciepło i bezpieczeństwo dziecko nie rozwija się w sposób prawdziwie ludzki. [...] Posiadanie rodziny, którą można nazwać własną, i posiadanie przyjaciół – prawdziwych czy wyimaginowanych – jest czymś więcej niż tylko nakazem: jest konieczne dla psychologicznego, duchowego i fizycznego przetrwania [...] w chaotycznym wszechświecie” (May 1997, s. 47). 26 Tezy te rozwija Mannheim w swojej książce (Mannheim 1974). 27 Zdaniem Salija, dziś miarą człowieczeństwa coraz rzadziej jest sumienie, W powszechnym przekonaniu stanowi ją sława, bogactwo, inteligencja, wykształcenie, siła, używanie życia, zawieranie korzystnych znajomości, realizacja własnych celów, za wszelką cenę, „przydatność w dziele niesprawiedliwości”. Miara, jaką jest „przydatność w dziele niesprawiedliwości”, została określona przez Salija jako „miara Dżyngis-chana i Hitlera”. Zgodnie z nią „ludzi traktuje się wyłącznie jak termity, które mają opanować cale kraje”, wykazując swą przydatność we wspomnianym dziele (Salij 1997, s. 33–34). 24 �20 IWONA KABZIŃSKA nie pyta o samopoznanie i jego znaczenie. Doświadczając zmian, uczestnicząc w nich bezpośrednio, nierzadko jednak pyta: Co się stało z człowiekiem? Co się stało z ludźmi? Konstatując, że „ludzie się zmienili”, szuka niekiedy źródeł tych zmian, docieka dlaczego tak się dzieje, wskazuje możliwość naprawy negatywnie ocenianej sytuacji, dostrzegając ją np. w bezwzględnym przestrzeganiu nakazów i zakazów religijnych, w umocnieniu wychowawczych funkcji rodziny i ograniczeniu wpływu mediów, w nadziei na możliwość powrotu do przynajmniej niektórych, znanych mu, elementów przeszłości. Z faktu, że współczesne zmiany są negatywnie oceniane przez wiele osób nie wynika, że osoby te są przeciwne jakimkolwiek transformacjom. Istotny jest jednak ich kierunek, oczekiwania wobec nich, skutki, koszty jednostkowe i społeczne, towarzyszące im odczucia. Jesteśmy dziś świadkami niezwykle ostrej rywalizacji, w której biorą udział różne wizje świata i sposobów życia. Która z nich zwycięży w nieodległej przyszłości? Jaka będzie społeczno-kulturowa cena wygranej i jej następstwa, choćby dla sfery relacji międzyludzkich? Czy będzie się pogłębiać rozczarowanie, niepewność jutra, brak zaufania do innych osób, a także do instytucji państwowych, społecznych, religijnych? (na ten temat patrz np.: May 1997, s. 238; Richardson, Webb 1986, s. 120). Czy człowiek będzie się czuł coraz bardziej samotny? Czy coraz częściej będziemy się stykać z chamstwem, egoizmem, brutalnością, agresją? Nie jest to, przyznam, zbyt optymistyczna wizja. Czy można jej uniknąć? LITERATURA B a u m a n Z y g m u n t 1996, Etyka ponowoczesna, PWN, Warszawa. – 2005, Europa, niedokończona przygoda, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2006, Płynna nowoczesność, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2007, Szanse etyki w zglobalizowanym świecie, „Znak”, Kraków. B l o o m A l l a n 1997, Umysł zamknięty, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. B u c z y ń s k a - G a r e w i c z H a n n a 1975, Uczucia i rozum w świecie wartości. Z historii filozofii wartości, Ossolineum, Wrocław. C a s s i r e r E r n s t 1977, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa. C h m e l k o W a l e r i j 2004, Przemiany struktury społecznej na Ukrainie w okresie niezawisłości, Studia socjologiczne, nr 4, s. 11–31. Człowiek... 1993, Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów. D e m b i ń s k a - S i u r y D o b r o c h n a 1991, Człowiek odkrywa człowieka, Wiedza Powszechna, Warszawa. J a k i m o w i c z M a r c i n 2009, Statystyka polskiego katolika, Gość niedzielny, 26 lipca, s. 16–19. J a r o s z y ń s k i P i o t r 2004, Chrześcijaństwo wobec postkomunizmu, Człowiek w kulturze. Pismo poświęcone filozofii i kulturze, z. 16, s. 59–69. J a w o r s k i E u g e n i u s z 1998, Wstyd jako kategoria typologiczna, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 39–51. K a b z i ń s k a I w o n a 1994, Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, Literatura Ludowa, nr 4–6, s. 43–58. – 1999, Wśród „kościelnych Polaków”. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na   Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 21 – 2009, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrainie    w okresie transformacji systemowej przełomu XX i XXI stulecia, Letter Quality, Warszawa. K o s o w s k a E w a 1998, Wstyd. Konotacje antropologiczne, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 52–63. K u n c e A l e k s a n d r a 1998, Wstyd i wina w dyskursie kościoła katolickiego. Wprowadzenie do problematyki, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 122–131. L e g u t k o R y s z a r d 1994, Etyka absolutna i społeczeństwo otwarte, Arcana, Kraków. L o r e n z K o n r a d 1975, Tak zwane zło, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. L u b a w s k i A n d r z e j 2010, Czy rekiny biznesu mają sumienie?, Polityka, 27 marca, s. 40–42. Ł o t m a n J u r i j 1975, O semiotyce pojęć wstyd i strach w mechanizmie kultury (tezy), [w:] Semiotyka kultury, red. M. R. Mayenowa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 202–205. M a l e w s k i H e n r y k, Ż u k a u s k a s G e d i m i n a s 2000, Przestępczość i zjawiska patologii społecznej na przełomie wieków, [w:] Prace VI Międzynarodowej Konferencji „Nauka a jakość życia. Perspektywy i wyzwania III tysiąclecia”, Wilno, 22–24 VI 2000, red. R. Brazis, J. Wołkonowski, Universitas Studiorum Polona Vilnensis, Wilno, s. 208–210. M a n n h e i m K a r l 1974, Człowiek i społeczeństwo w dobie przebudowy, PWN, Warszawa. M a n t i n i C a r l o M a r i a 1998, Rozmowy z moim telewizorem, Wydawnictwo WAM, Kraków. M a r m u s z e w s k i S t a n i s ł a w 1999, Wealth and Poverty – Two Motives of Polish Commonsense Thinking, Polish Sociological Review, vol. 1, s. 59–71. M a y R o l l o 1997, Błaganie o mit, T. Zysk, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań. M i k ł a s z e w i c z I r e n a 2001, Polityka sowiecka wobec Kościoła katolickiego na Litwie 1944–1965, Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa. M r o c z k o w s k a J o a n n a 2005, Ludzie o ludziach. Opowieści biograficzne w wymiarze komunikacyjnym, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 21–49. P i e t r u s z k a J o a n n a 2005, Wieś pokołchozowa na Wileńszczyźnie. Studium przypadku, [w:] Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, red. Ł. Smyrski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 231–252. R e d a k t o r z y 1993, Słowo wstępne, [w:] Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów, s. 5–6. R i c h a r d s o n M i l e s, W e b b M a l c o l m C. 1986, Civilization. Its burden and its blessing, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M.C. Webb, The University of Georgia Press, Athens-London, s. 120–126. R i e s m a n D a v i d 1971, Samotny tłum, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. S a l i j J a c e k OP. 1997, Rozpacz pokonana, Wydawnictwo „W drodze”, Poznań. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1977, Przedmowa, [w:] E. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa, s. 5–32. Te r m i ń s k a K a m i l a 1998, Mozaistyczna koncepcja wstydu, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 114–121. W a l i g ó r s k i A n d r z e j 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. W ą d o ł o w s k a A n n a H e l e n a 2005, Krzyż we wsi – Bóg we wsi. Kulturowe i indywidualne uwarunkowania manifestacji pobożności, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 125–153. W e b b M a l c o m C. 1986, Why our civilization can never be ‘moral’? The cultural ecology of Christian origin, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M. C. Webb, The University of Georgia Press, Athens–London, s. 101–119. �22 IWONA KABZIŃSKA W i ś n i e w s k a J o a n n a 2005, Świat w oczach kobiet. Studium wsi Butrymańce na Wileńszczyźnie, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 154–173. W o y d y ł ł o E w a 2007, My, rodzice dorosłych dzieci, Wydawnictwo Literackie, Kraków. W s t y d w K o r a n i e... 1998, Wstyd w Koranie. Materiały źródłowe, wybór P. Dziadek, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 132–134. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1996, Krótki szkic o chamstwie, Etnografia Polska, t. 40, z. 1–2, s. 19–28. IWONA KABZIŃSKA „PEOPLE HAVE CHANGED...” REMARKS ON THE EXPERIENCE OF POSTSOCIALIST TRANSFORMATION Key words: social transformation, nostalgia, post-communism, life styles, behavior In the course of author’s research on the experience of political transformation, the citizens of post-soviet Lithuania, Belarus and Ukraine often underlined that: People have changed. Some of them have asked: What has happened to the people? and perceived these changes as a negative phenomenon. Contemporary changes were compared with the interwar decades (the oldest interviewees) or the soviet period. Informants usually pointed the breakup of the family bonds, the rise of the conflicts between humans, omnipresent aggression, boorishness, selfishness, brutality of life, crime and the chase for money. The phenomena such as the overwhelming rivalry, envy, social callousness, the lack of disinterestedness and justice as well as the loneliness were stigmatized by interviewees. Contemporary times were often described as bad, cold, inhuman, deprived of love and sympathy. Quite often people didn’t hope for better tomorrow. These critical judgments have been related to the political transformation and capitalism – often described as the wild, rapacious or black. People blamed the mass media for popularization of negative patterns of behavior. Many interviewees explained contemporary changes in the means of secularization, the lack of moral authorities and the upbringing based on religious values. The author underlines that phenomena pointed by her informants are well known in Western Europe. She is curious whether they will increase or is there a more optimistic solution possible. Translated by Jarosław Derlicki Adres Autorki: Prof. nadzw. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0299ce534d9d68d665ec5ff153fe3926.pdf 06c8776a351c2e485d8b1f18c5bbfd94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2228 Title A name given to the resource "Matador", czyli hiszpańska baśń postmodernistyczna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.142-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Matador", czyli hiszpańska baśń postmodernistyczna Ewa Klekot „Poczekaj na mnie w niebie, kochanie, jeśli dotrzesz tam jako pierwszy, poczekaj, prędko dojdę tam, gdzie jesteś. Nasza miłość jest tak wielka, tak wielka bez końca, a życie jest tak małe, że na nasze szczęście go nie starczy. Dlatego proszę, byś na mnie poczekał w niebie, a tam, wśród obłoków z waty, uwijemy gniazdo." zbędne, częstokroć nieporządane, po stronie śmieci i o d p a d k ó w — cały ten punkowy image znaleźć m o ż n a w Pepi, Luci, Bom..., a jego echa dźwięczą i w następnych filmach reżysera. Śmierć, to nieuniknione doświadczenie egzystencjalne, jest przez współczesną kulturę coraz bardziej spychane na margines, albo wręcz przemilczane na płaszczyźnie realcji społecznych i tabuizowane, jak większość zdarzeń, które udowadniają czło­ wiekowi jego bezsilność. Strach przed śmiercią Almodovar usiłuje p o k o n a ć , godząc się na nią za cenę rozkoszy. „ G d y skończyłem scenariusz, zdałem sobie sprawę, że jedynym sposo­ bem, w j a k i mógłbym zaakceptować śmierć byłoby uczynienie z niej współuczestnika rozkoszy. Z a p a n o w a ć nad nią, za nią rozstrzygać, inicjatywę pozostawiając przeznaczeniu." Chęć dyktowania swoich w a r u n k ó w w pojedynku ze śmiercią jest jednym z fundamentów systemu postaw i zachowań składa­ jących się na pojęcie „hiszpańskości". Michel del Castillo pisał: „a wtedy będzie mógł [Hiszpan] wydać jej [śmierci] walkę na terenie, który sam wybierze. Będzie nim jego wola. Śmierć umie tylko powiedzieć: » O t o jestem. Już m i nie uciekniesz«. Hiszpan odpowiada jej: »[...] Możesz mnie zabić, ale nie zwyciężyć«. I śmierć jest bezbronna." Sam reżyser odwołując się do wielkich filmów traktujących o miłości i śmierci widzi w swoim dziele pokrewieństwo z groteskową o p t y k ą Bunuela ze Zbrodniczego życia Archibalda de la Cruz a nie z poetycką p a r a b o l ą Bergmanowskiej Siódmej pieczęci . D l a Almodovara śmierć nie jest ani partnerem do gry w szachy, ani oczekiwanym ze spokojną rezygnacją przybyszem. Z a r ó w n o Archibaldo de la Cruz, jak bohaterowie Matadora uczestniczą w zbrodniach (wyimagino­ wanych lub rzeczywistych), by własną śmierć oswoić czyniąc z niej źródło rozkoszy. Eros i Tanatos od zawsze współtworzyły ludzką wyobraźnię. Sposób, w j a k i są rozumiane i wyrażane ich wzajemne relacje ustala kultura. Nasza europejska wyobraźnia, śmierć i gwałt zestawia z pojęciami rozkoszy i p o ż ą d a n i a istniejącymi na przełomie X V I I I i X I X stulecia. Markiz de Sade, D o n Juan, a z drugiej strony romantyczne zamiłowanie do gotyckich powieści grozy i ponurych, tragicznie kończących się historii o wielkich namiętnościach leżą u podstaw współczesnego poj­ mowania wzajemnych relacji tych pojęć. Zabójca byków łączy śmierć i rozkosz — wystarczy wspomnieć relacje m a t a d o r ó w , których wbicie szpady w kark byka doprowadza do seksualnej ekscytacji. Rozkosz tę człowiek przeżywa jednak samotnie, gdyż uczestniczący w corridzie byk oczywiście nie jest w stanie jej podzielać. Bohaterowie Matadora zabijają swych seksualnych partne­ rów przekonani o niemożności dzielenia rozkoszy, samotni nawet wobec tej świadomości. Erotyzm corridy był przed­ miotem wielu analiz. Maria Cardenal morduje swoich kochan­ ków wbijając o z d o b n ą szpilę do włosów w kark mężczyzny, dokładnie w to miejsce, gdzie matador zadaje śmiertelny cios bykowi. Zabijanie, pozostające w zgodzie z prawami natury, która musi m o r d o w a ć , by m ó c tworzyć nowe byty, jest dewizą de Sade'a. Matador natomiast godzi człowieka z prawami natury równie bezlitosnej przez uczynienie z nich źródła rozkoszy. Wkraczając w sferę uniwersaliów Almodovar próbuje określić sens śmierci. „ W y d a w a ł o się bardzo ryzykowne p r o p o n o w a ć dwojgu bohaterom, by zabijali dla przyjemności i przedstawić ich, jakby byli bohaterami legendy." O miłości i śmierci, rozkoszy i cierpieniu nie łatwo jest powiedzieć coś istotnego unikając banału lub fałszywego pato­ su. Almodovar stworzył sobie tę możliwość dzięki specyficznej atmosferze ni to opery, ni to snu na jawie, którą skonstruował po 2 Finałowa scena Matadora, j a k zresztą cały film, jest estetycz­ nie bardzo wysmakowana, co jeszcze mocniej każe zastanowić się nad stanowiącym przemieszanie banału, fantazji i powagi dziełem, które nazywano już i kiepskim porno, i thrillerem, i filmem „ z i m n y m " jak na Pedro Almodovara... Hiszpański reżyser w sposób bardzo efektowny po raz kolejny zdradza swoją słabość do melodramatu. Matador wywołuje tak zróż­ nicowane opinie prawdopodobnie dlatego, że Almodovar za­ stosował do jego konstrukcji typowy dla siebie zabieg. Zabieg ten sprawia, że o wszystkich niemal jego utworach wypowiada­ no równie sprzeczne i kontrowersyjne opinie. Mieszając różne sposoby przedstawiania rzeczywistości w obrębie jednego filmu, reżyser podkreśla u m o w n o ś ć swego dzieła, stwarza dodatkowy dystans między opowiadaniem a widzem. Almodovar nie chce za p o m o c ą spójnej rzeczywistości filmu imitować tego, co widz chętnie uznałby za prawdę. Prawda filmu jest całkowicie sztucz­ na, a koncepcja rzeczywistości spójnej i jednorodnej zostaje zaprzeczona dzięki pomieszaniu konwencji. Podsuwając widzo­ wi różne rzeczywistości reżyser stara się nie przyznawać żadnej z nich pierwszeństwa, a mieszając je i sytuając bohaterów to w jednej, to w drugiej, może pozwolić sobie na drwinę z każdej z nich. Drwina bowiem zawsze wymaga dystansu i zarazem go podkreśla. R ó ż n a jest w tym od prowokacji, k t ó r a wymaga bliskiego kontaktu, gdyż nie może się obejść bez odpowiedzi. Reakcja jest konieczną częścią prowokacji, podczas gdy drwina nie wierzy w możliwość dialogu. T o rodzaj rezygnacji, wynikają­ cy ze świadomości, że zmiana stanu rzeczy jest niemożliwa. Matador jest drwiną z thrillera w hiszpańskich dekoracjach, za którą kryją się rozrachunki autora z najbardziej fundamental­ nymi problemami egzystencji: cierpieniem i rozkoszą, miłością i śmiercią, okrucieństwem i poczuciem winy. Almodovar, które­ mu wielokrotnie czyniono zarzuty z drastyczności jego filmów, mówi: „Nie ma we mnie nic z prowokatora. T o bardzo niemodne, w stylu lat 60-tych [...] Dziwię się, że w naszym stuleciu cokolwiek jeszcze może uchodzić za skandal." W świe­ cie, gdzie wszystkie chwyty są dozwolone i przyjmowane z obojętnością, reżyser przerzuca się z jednej rzeczywistości do drugiej i obserwuje je z dystansu pozwalającego na drwinę nawet z ulubionego melodramatu. Stwarzająca dystans drwina, dzięki której łatwiej m o ż n a dostrzec konwencjonalność rządzących rzeczywistością zasad, stanowi jeden z ważniejszych składników postawy typowej dla hiszpańskiej pikareski. Jej obecność w kinie Almodovara jest widoczna nie tylko w filmie o tak ostentacyjnie hiszpańskiej tematyce j a k Matador. Z drugiej strony, źródeł twórczości reżysera należy chyba szukać w punk-rocku, którego założenia były artyście bardzo bliskie. Przez dłuższy czas Almodovar brał czynny udział w działaniach madryckiego undergroundu, był członkiem punkowej grupy. Akcję swego pierwszego długometrażowego filmu (Pepi, Luci, Вот у otras chicas de montón, 1980) umieścił w środowisku madryckiej movidy, a operując cały czas p u n k o w ą kontrestetyką odrzucił wszystko, co potocznie ucho­ dzi za ładne, miłe i przyjemne. Poszukiwanie prawdy na marginesach kultury uznanych społecznie za bezsensowne, 1 142 3 4 5 6 7 �mistrzowsku mieszając ze sobą przynależne różnym rzeczywistościom rekwizyty. Seksualna symbolika pomalowanych pomadką warg M a r i i jest oczywiście pomysłem wziętym z psycho­ analizy. Kulawość Diega i komisarza policji m o ż n a odczytywać jako zasygnalizowanie tkwiącego w nich potencjału transgresji własnej egzystencji (u Diega przez zabijanie, u komisarza przez homoseksualne zainteresowanie podejrzanym o morderstwa Angelem). Być może ułomność ta ma korzenie w wyobraźni mitycznej, k t ó r a rządzi się prawami odmiennymi od potocznie uznawanych za logiczne. Często znaczy ona właśnie chromością osoby przekraczające kondycję uchodzącą za normalną. D o określenia czasu węzłowych p u n k t ó w akcji reżyser użył poetyki baśni, eposu i mitu, gdzie z jednej strony bohaterowie biorą udział w zjawiskach kosmicznych, a z drugiej przyroda uczest­ niczy w ich historii. Angel usiłuje zgwałcić Evę podczas burzy, a deszcz zaczyna p a d a ć dokładnie w momencie ejakulacji. Finałowa scena ma miejsce podczas eklipsy, zjawiska stanowią­ cego p a r a b o l ę losów dwojga k o c h a n k ó w unicestwiających się nawzajem. Bohaterowie baśni służą prezentacji określonych postaw, na które są „ s k a z a n i " przez logikę fabuły. Stąd u Almodovara nie ma długich rozmów o sensie życia i śmierci, bohaterowie nie tracą czasu na egzystencjalne przemyślenia — wypowiedzi są krótkie, a każde słowo ma swój ciężar podobny do czynu. Śmierć i zabijanie nie są tutaj problemami z dziedziny moralności, podobnie jak erotyzm i rozkosz. Pokazane w filmie okrucieńst­ wo jest podobne do zawartego w sagach czy baśniach. Sceneria, w jakiej rozgrywają się istotne epizody filmu także stwarza atmosferę innej rzeczywistości. Miejscem lekcji zabijania, jakiej Diego udziela swym uczniom, j a k i jego rzeczywistych mor­ derstw jest przeznaczona do zajęć sala, pełna służących tauromachii rekwizytów i sprzętów. Wymalowane na podłodze kręgi do nauki poruszania się po arenie zamykają Diega w błędnym kole zabijania. Pierwsza rozmowa z Angelem czy dialog matado­ ra z E v ą , gdy ta odkryła w nim prawdziwego mordercę, odbywają się na szerokich schodach przed domem i w domu Diega. Dodaje to teatralnego patosu, który obu scenom absolut­ nie nie odbiera nic z prawdy i siły przekonywania. Decydująca rozmowa Diega i M a r i i , w trakcie której dla obojga staje się jasne, iż są sobie przeznaczeni, rozgrywa się na wysokim wiadukcie. Niecodzienność sytuacji podkreśla dodatkowo strój M a r i i — nowoczesna, ekskluzywna kreacja oparta w linii, kolorach i połyskliwości cennych materii na pomysłach od­ wołujących się do tradycyjnie rozumianej hiszpańskości. Epizod ten, posiadający ogromne walory widowiskowe, nie jest j u ż jednak tylko teatrem — tajemniczość M a r i i , nagłe pojawienie się i siła, z j a k ą jej obecność oddziałuje na Diega, zamienia Marię z aktorki w demoniczną kapłankę mrocznych mocy. Obie związane z Diegiem kobiety chcą go dla siebie ocalić, każda na swój sposób. Wobec śmierci Eva pozostaje jednak tylko a k t o r k ą (np. gdy Diego każe jej u d a w a ć m a r t w ą w czasie pieszczot), podczas gdy Maria ma swój realny udział w tym misterium. Rozpaczliwy wyścig Evy z M a r i ą odbywa się w sce­ nerii i kolorystyce nawiązującej do symboliki tak oczywistej, że ociera się o kicz: Eva w długiej czerwonej sukni i rozwianym szalu zbiega po białych schodach spiralnie biegnących wokół oszklonego szybu windy, podczas gdy czarno ubrana Maria zjeżdża tą windą. Matka nauczyła Evę widzenia świata przez pryzmat wartości, jakie miłość niesie życiu. Relacja łącząca m a t k ę i córkę, pełna ciepła, lecz absolutnie wolna od sentymentalizmu, pozwala i m uważać szczęście za rzecz osiągalną. Miłość jest siłą pozwalającą na stworzenie sobie szczęścia. Zakochana Eva chce w t y m układzie umieścić też Diega. Nie zdaje sobie sprawy, że dla matadora wyzwaniem nie jest życie, lecz śmierć, że erotyzm to nie narzędzie do opanowania życia, lecz do zwycięstwa nad śmiercią. Oboje jednak uznają w miłości siłę, która może p o m ó c w rozwiązaniu podstawowych p r o b l e m ó w egzystencji. PRZ 1 „ F i l m " , 12.08.1990 Por. P h . Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989 N . Vidal, El cine de Pedro Almodovar, Madrid 1988, s. 135 * M . del Castillo, Hiszpańske czary, Warszawa 1989, s. 197 V i d a l , op.cit., s.134 2 3 5 Miłość w „chrześcijańskim" rozumieniu matki Angela j a w i się w tym kontekście jak odbita w krzywym zwierciadle. Bohaterka, uważając uczucie za prowadzącą do grzechu słabość, jest jedyną w filmie postacią porządkującą swój świat z absolutnym wyklu­ czeniem miłości. Symboliczny wymiar zyskuje więc scena kąpieli Angela, gdzie zniekształcona przez szybę w drzwiach łazienki twarz kobiety staje się monstrualna. Nadwrażliwy emocjonalnie Angel pada ofiarą własnej matki, która bezlitośnie tępi jego domniemane złe skłonności. C h ł o p a k , żyjąc bezustannie w po­ czuciu winy, usprawiedliwienie dla nie dających mu spokoju emocji znajduje w przyznaniu się do nie popełnionych zbrodni. Wstydząc się swojej słabości, usiłuje p o d s u n ą ć ludziom przed oczy p o w ó d , który mógłby być dla nich zrozumiałym wyjaś­ nieniem jego psychicznych cierpień. Angel szuka współ-czucia, szuka sposobu na wspólne przeżywanie swoich koszmarów. „Poczekaj na mnie w niebie, kochanie, jeśli ty dotrzesz tam wcześniej." Poczekaj, przeżyjmy to niebo razem. Finałowa scena skomentowana przez piosenkę także stawia problem współ-odczuwania, doświadczania rozkoszy równocześnie z drugą osobą. Maria i Diego nie łudzą się, że ktoś podzieli ich rozkosz i skazując się na przeżywanie jej w samotności, zabijają partnerów. Decyzja na t a k ą samotność odczuć jest poza nimi, lecz zabijanie ma w sobie coś z poszukiwania usprawiedliwień dla własnych uczuć, jak w przypadku obarczającego się cudzymi zbrodniami Angela. Diego od pierwszej sceny filmu, w której onanizuje się oglądając na video morderstwa popełniane na kobietach, skazany jest na samotność odczuwania. Nie znalazł bowiem nikogo, kto, jak on, chciałby łączyć rozkosz ze śmiercią. Finałowy epizod jest przełamaniem tej samotności. „ P o d o b a m i się ten rodzaj science-fiction, gdzie postaci mają wygląd ludzki, lecz należą do innego gatunku" — powiedział Almodovar 0 filmie Pandora i Holender Tułacz. Większość występujących w Matadorze postaci w jakiś sposób przekracza swoją ludzką normalność; Angel ze zdolnościami telepatii należy do innego gatunku w sposób równie oczywisty jak Diego czy Maria, choć nie jest to ten sam gatunek. Nie m o g ą oni zmienić swojej natury, a ich działania tłumaczą się tylko w zgodzie z jej prawami. „Dlaczego ten grzyb jest trujący? bo taka jest jego natura. Nasza jest taka sama. Zło jest w niej zawarte." — stwierdza komisarz policji. Bohaterowie pozostają samotni, d o p ó k i nie trafią na drugiego przedstawiciela tego samego gatunku. Kiedy go znaj­ dują, nie pozostaje i m nic innego, jak przygotować się na od początku do końca wspólne przeżycie namiętności, utopionej w rozkoszy i zakończonej śmiercią. D o m M a r i i zmieniony w muzeum, czy raczej świątynię Diega (w muzeum zamyka się przecież martwych bogów), przygotowa­ ny zostaje na niezwykłą uroczystość. Stroje, które wkładają na siebie bohaterowie, by celebrować wspólną rozkosz, niby rytual­ na kąpiel, teatralizują ich czyn wprowadzając go jednocześnie w klimat tajemniczego ąuasi-obrzędu. Tania symbolika, oczywi­ stość dramatyzmu sytuacji jeszcze bardziej podkreślają tylko parareligijne odwołania tej sceny — poetyka misterium wymaga przecież od widzów znajomości fabuły i symboliki przedstawie­ nia. Historii k o c h a n k ó w Almodovar nadaje więc wymiar mitu, dzięki czemu może d o t k n ą ć uniwersaliów. Natura uczestniczy w losach tej pary, a może to oni biorą udział w eklipsie. „Eklipsa z Matadora jest metaforą filmu. Dwa ciała niebieskie zachodzą na siebie. M i m o że ich światło gaśnie na moment, dzięki temu połączeniu zyskują nowy blask, o wiele bardziej jaskrawy 1 intensywny." Pomysł Matadora nie opiera się na dramacie postaw, konflikcie obyczajowym czy analizie psychologii boha­ terów. Kluczem jest poetyka mitu, czyli opowieści dotyczącej pojęć podstawowych. Odwieczne problemy zyskały efektowną oprawę postmodernistyczną, a ich podanie odpowiada atmo­ sferze intelektualnej k o ń c a X X wieku. Całość została u p o r z ą d ­ kowana przez wrażliwość Pedro Almodovara, który baśń tę opowiedział po hiszpańsku. 8 9 10 PISY 6 Por. M . Praz, Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze Warszawa 1974 „ E l Mundo", 3.10.1989 „ D i a g o n a l " , 1987, s.20 Dialog z Matadora, za: Vidal, op.cit., s.148 Pedro Almodovar, za: V i d a l , op.cit., s.128 romantycznej. 7 8 9 1 0 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7b1f26bbf8343b3eae63424b15908ca.pdf 0d59d6efa31a0fb6f711a099f11a2fa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3025 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2829 Title A name given to the resource "Metamorfozy"- zapiski aktora / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.39-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gołaj, Mariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mmr,M»ii. • ..Ml- I W • >RFOZV Z ZAPISKI A M O R A MARIUSZ gromadzenie w Wierchowinie. Reszeto. Koro­ wód par, muzyka od początku od ucha, przytu­ py i zawirowania. Kolorowe stroje, czerwień, zieleń, wstążki, skórzane pasy i kierpce, kołomyjka, horyłka, horyłoczka. Muzyka bez ustanku, jeden mo­ tyw pogania drugi, ścigają się instrumenty, cymbały, skrzypce; bęben dudni, talerz dzwoni, jak nie ma wy­ giętego w pałeczkę drucika to śrubokrętem, „odna da­ ma u pered", „hołubka". Pot na czołach, kurz, ktoś wodą kropi podłogę, coraz mocniejszy puls bębna, w trzewia, skrzypce szaleją, cymbalista spocony tonie i wypływa, uwijając pałeczkami, już instrumenty same grają, a muzycy, skupieni, pozwalają smyczkom fru­ wać; już ich wielkie, robotne dłonie nie ich, bo nigdy nie były aż tak prędkie. GOŁAJ „Metamorfozy" - zapiski aktora Pauza, za oknem cień, uderzenie razem - zakrzyk „hej" - i przyspieszenie, na ostro, teraz się zaczęło, wir, w i r , „każdy swoju zahulał", a teraz „po kolejce", popisy - dojście pary na środek, mężczyzna w przysia­ dach, kobieta go podttzymuje, z czupryny się kurzy, szybkość niebywała, śmigają stopy, przytupy, w synko¬ pach, z fantazją, kobieta podtrzymuje, wyprostowana, skromna, a on fruwa przy niej, za nią, pod nią, aż w końcu kręci ją w jedną stronę, ze słońcem, potem w drugą, pod słońce, i schodzą, za oknem dwa cienie, oddają miejsce innej parze, co już wychodzi „po kolej­ ce", w swych podskokach i przysiadach. A potem zno­ w u wspólnie, bieg, pęd, kurz, „dama z prawa", „dama z liwa" - błysk, flesz, fotografia, Hucuł i Hucułka, Wierchowina, 1994 rok, ten sam kontut, układ rąk, zbliżenie ciał, wzajemność, dynamika, wzór ten sam, co „Satyr i Menada", V w p.n.e., sztuka etruska, nie­ bywałe połączenie elegancji i erotyzmu. Muzeum Bry¬ tyjskie, L o n d y n . . . . C I E N I E Z A P O M N I A N Y C H PRZODKÓW. Rączka pokrywy brązowej urny z kapui, wykonana w początkach V w . p.n.e. w kształcie pary: menady i satyra, odznacza się typowowo etruską mieszaniną wytwornego zbytku, elegancji i erotyzmu Tańczę i śpiewam w natchnieniu nie siebie, a pra­ stare wzory, a choćby ich cienie. W ciągłym obcowaniu z demonem zaniechania. Bo w cieniach żyją ich źródła, jak w posągach hero­ si, bogowie - dlatego je kiedyś czczono i, jak Pigmalion, w miłosnym uniesieniu przywoływano do życia. Kogo gram w tej sztuce? ~ cienie. Cienie tych, co zo­ stawili ślady i cienie śladów - wzorów. Stawiam kroczki pasji i upadków, w świetle sceny nagle. Nic nigdy niegotowe, nic nigdy nieprawdziwe, nic nigdy nietrwałe - wszystko mary, cienie, odbicia na ścianie platońskiej pieczary, bohaterowie o tysiącu twarzy, ulotność i znikanie. Dwaj podstarzali filozofowie w togach, na skrawku kolumny. Anachroniczni, śmieszni. Fotografia z wyprawy „ G a r d z e n i e " na Huculszczyznę. 1994 rok. 39 �MOTIŁK Gola/ • „ M E T A M O R F O Z Y " - Z A P I S K I Splątani w uścisku - głoszący o miłości i natchnieniu. Akcesoria, wizerunki, problematyka - antyczna, na­ cechowana Erosem. „Kto by bez natchnienia (...) dobi­ jał się do bram pieśniarstwa w przekonaniu mianowi­ cie, że do tego, aby być pieśniatzem, wystarcza rzemio­ sło, przekona się, że sam o n jest pozbawiony iskry bożej i że pieśniarstwo człowieka trzeźwego nie dorównuje pieśniarstwu człowieka natchnionego". (Platon, Fajdros 245 A ) Wzory W nieplatońskich Gardzienicach, „Gardzienice" są, a przynajmniej bywają, platońskie. T u , w pieczarze teatru, szukamy trwałych wartości szukamy prawidłowości, miary, szukamy idei, wzorów. Dwie i pół dekady, konsekwentnie. Studiujemy te­ maty, alegorie, dzieła; ze śladów przeszłości, z pozosta­ łych skrawków papirusów i kamieni, z tradycji - ob­ cych i swojskich, z kultur - „wysokich" i „niskich", układamy labirynt - przyrodę spektaklu. Potem przez nasz wysiłek, nasze tchnienia i oddechy, przez nasz umiar i skromność, naszą radość, jakże rzadką, nasze spory, potyczki i chyba nawet rany, naszą kar­ ność i odmienność, i niepokorę, i uległość, i przez to, że jesteśmy ciągle, a może nawet być już nie potrafimy inaczej... - drobnymi kroczkami, wydreptujemy TE­ A T R . Teatr rzemiosła i natchnienia, teatr rzeczywisty i nierealny, wzniosłe szaleństwo, z niebytu wprowadza­ ne w byt. „Jeżeli wykonawca wpatrzony jest w to, co niezmien­ ne, i tym posługuje się wzorem, gdy usiłuje urzeczywist­ nić jego postać i moc, wówczas wynikiem jest rzecz skończona i piękna..." (Platon, Timaios 19A). AKTORA pracować razem i być, niektórym blisko dwadzieścia pięć lat - to jak przeznaczenie. A l e on nie śni przy biur­ ku własnych wizji, marzeń i koszmarów, któte potem przekłada na teatr; o n siebie konfrontuje z nami, z na­ szą odmiennością i nieprzekładalnością - materią (ludzką i aktorską) naszych marzeń i koszmarów, i na­ szych głosów, i ciał; wyćwiczonych, lecz nie idealnych. Bo między snem a rzeczywistością „kładzie się cień". Zawsze. A on chce, zawsze, byśmy byli rzeczywistością jak sen, byśmy na Spełni („scena" wg J. Osterwy) byli jak herosi: prawdziwi, wspaniali i tragiczni. Więc konfron­ tuje nas jeszcze z tym, co ponad nami, z wiecznością, starożytnością, z Apulejuszem t y m razem, z dziełem wiekowym, z wzorem dla pokoleń. A potem z pieśnią tej epoki i ikoną... podejmujemy studia, on i my, i Ma­ c i e j Rychły, studia ponad miarę naszych umiejętności i doświadczeń, żmudne, ponad miarę naszych ambicji i snów. Żeby wyjść z pieczary, żeby się przemienić. Tak powstaje spektakl. Nie jesteśmy pierwszymi, którzy starożytności szukali, szukały ich pokolenia. Staniewski jest jednak ostrożny, swoim badaniom i praktykom przyporządkowuje subiektywnie nacecho­ waną nazwę „esej". Zacznijmy więc od szukania wzorów tak subtelnych, że nie istnieją materialnie, jako obrazy w kamieniu, w marmurze, na ścianach waz i świątyń. Zacznijmy od prostoty, od pierwszych tknień i tchnień. Zacznijmy od chorei, od zgodności ruchu ciała i ruchu głosu, jako od­ bicia ruchów duszy. 7 Dla Platona sztuką było wszystko, co człowiek wyrwarza celowo i umiejętnie; włączał do niej technikę, natomiast poezji do niej nie włączał. Poezja bowiem była nie umiejętnością, lecz owocem natchnienia. Była wprawdzie poezja „techniczna", pochodząca z umiejęt­ ności pisarskich, ale większą, wspanialszą, stanowiła poezja „maniczna" - powstała z boskiego szału, opęta­ nia przez Muzy. Ona reprezentowała najwyższe czyn­ ności człowieka, ta pierwsza - tylko sztukę. Poeci-pieśniarze byli wieszczami; artyści (malarze, rzeźbiarze, bu­ downiczowie, tkacze) - rzemieślnikami jedynie. Zacznijmy od antycznych obrazów wyświetlanych na ścianie pieczary - obrazów herosów, namiętności, ale­ gorii (Satyr i Menada, Afrodyta u> kąpieli, Wenus z Kapui, Stary Centaur i Miody Amor - V , I V , I I wiek p.n.e.). Zacznijmy od budowania „gardzienickiej" Sparty, oddziału dobrze wyszkolonej falangi w boju. Wznoszą­ cej pean, w boju o mimesis. Aktorzy szukają odwzoro­ wania na scenie. Stawiają stopy z dokładnością centy­ metra, rzeźbią skręty ciała, pochylenia głowy. Reżim treningu i sprawność - obraz jak w lustrze; wypisz, wy­ maluj, jak ten wyświetlony na ścianie pieczary, nie­ zmienny, antyczny. K i m my jesteśmy i k i m chcielibyśmy być? „Człowiek dotknięty szaleństwem, jeśli piękność ziemską zobaczy, przypomina sobie piękność prawdzi­ wą i oto skrzydła mu odrastają, on je rozpinać usiłuje i chciałby wzlecieć, a nie może; tedy, jak ptak, w górę tylko patrzy, a że nie dba o to, co na dole, przeto go lu­ dzie biorą za wariata. Ze wszystkich szaleństw takie obłąkanie najlepsze". (Platon, Fajdros 249D) „Czy ty myślisz, że byłby mniej dobrym malarzem ktoś, kto by wyrysował wzór, jakim by powinien być człowiek najpiękniejszy, i należycie by wszystkie rysy w rysunku oddał, ale nie potrafiłby dowieść, że może istnieć taki człowiek?" (Platon, Państwo 598 A ) . Ileż to takich lotów za nami, ile prób, ile upadków. Ile pracy by, przez chwilę, „jak ptak, w górę tylko pa­ trzeć". Przywołać wzór, na mgnienie choćby, na krót­ kie „tak" Staniewskiego, na to poczucie wspólnego, wzniosłego, jakby „Coś" przemawiało przez nas. Staniewski szuka „piękna wiecznego" i życia, które jest „coś warte". O n i my - konstelacja, której przyszło 40 �( Mariny Golaj * „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA cisza, głos dzwonka uwalniający strzałę do lotu, my - członkowie platońskiej rodziny. „I nagle mu się cud odsłania; piękno samo w sobie, ono samo w swojej istocie (...) O n ogląda piękno wieczne, które nie powstaje i nie ginie, i nie rozwija się, ani nie więdnie, ani nie jest z jednej strony piękne, a z drugiej szpetne, ani raz tylko takie, a drugi raz od­ mienne (...) N a tym szczeblu dopiero życie jest coś war­ te, jeśli w ogóle warte; wtedy gdy człowiek piękno sa­ mo w sobie ogląda". (Platon, Uczta 210 E - 21 I D ) Wątki Zapis fragmentu monobgu wewnętrznego aktora, w oczekiwaniu na wejście na scenę Metamorfozy, jak każdy nowy spektakl Gardzienic, wy­ magały nowego warsztatu, nowego tteningu ciała i gło­ su, nowej muzyki, nowej konstelacji ludzkiej, nowej przestrzeni intelektualnej, nowej terminologii - nowej Inspiracji. „Inspiracja" - to starożytne, dla wielu anachronicz­ ne pojęcie zakłada nie tylko dyscyplinę i pracę; bywa, że czeka się długo, czasem bardzo długo, długo się tro­ pi w najwyższym napięciu, przeklina i zaklina, by wresz­ cie spojrzeć w oczy bestii, by sięgnąć Dobra i Piękna lub by usłyszeć wielki śmiech „manowców". Zostać, odnaleźć się, jakby się sobą nie było, nie ucie­ kać w nie być, nie zostawać w być, zmienić się, mienić, przemienić. Uspokoić drżenie lewej powieki i mrowie­ nie w palcach. Rozgrzać ciało, rozetrzeć dłonie i barki, potem twarz, zmierzwić włosy, naciągnąć kolana i usta - tytuł, okres powstania, gatunek literacki, skala... A potem mieli się aktorzy przemieniać, ulegać meta­ morfozie, raptownie zanurzać się w rzeczywistość sce­ niczną w „akcie przeobrażenia" [gr. metamorphosis Wzory migocą, majaczą i , już ulotne, nie do odtwo­ rzenia, już tylko w pamięci, w oczekiwaniu i cierpieniu - znikają. Bo to jest cierpienie obcować z niemocą do­ tarcia do wzoru. A potem z niemocą jego przywołania, przywołania jego „postaci i mocy". Zapowiedzi pieśni i scen miały być realizowane przez aktorów w sposób informacyjny, z dystansem niejako - przeobrażenie; przekształcenie; przejście od jednego stadium do drugiego]. - język, wargi, policzki. Ta_ka ta ka ta ka tą ka, tą ka ta ka ta ka ta ka... Bieg, ruch, radość, skok, taka taka taka taka... a te okruchy gry cisnąć przed siebie potem. T o nagłe przejście miało wyzwalać silniejszy rozwój, inną jakość istnienia. „Do granicy śmierci doszedłem i progów Prozerpiny dotknąłem, a wróciłem przez bezdnie wszystkich żywio­ łów; głębokiej nocy widziałem słońce, świecącym bla­ skiem jaśniejące, patrzyłem w oczy potęgom piekiel­ nym i niebieskim potęgom, i do stóp ich czołem ude­ rzyłem. Usłyszałeś tedy ale chocieś usłyszał, trzeba że­ byś nie rozumiał." Błyszczące krople na skórze gdzie były oczy perły już...". A oj, oj moj, a oj, a ta taj, a ta taj... to za ciężko skoczyć na nowo; spadać i wznosić się, być jakby się so­ bą nie było... - obrócić głowę powoli, ten lewy mięsień, przy uchu... boli. Być najlepiej - z innymi wzajem. Za­ nurzyć się we wzajemność, jakby się sobą nie było. Za­ nurzyć się w siebie wzajem, w głos i szept drugiego, i ruch, w zimowe noce prób, których poza nami n i k t nigdy nie widział, te heroiczne i nieheroiczne, z jakich jesteśmy, w naszą odmienność, w naszą choreje. T u m ti kat kat ta tum tiki tam, tum t i kat kał, ta tum. tiki tam... Zapomnieć gry, techniki, chwyty. Być pustym napięciem, być tylko czujnością, być G O T O W Y M do dźwignięcia się z bezrutyny. T o ' w y trenowane - niech się śpiewa, tańczy, niech się walczy samo. Widz - do­ glądać go czy zapomnieć dzisiaj o nim? A może być jak miłujący wobec umiłowanego. Dbać o niego, zabiegać, podejmować gorliwy wysiłek, o jego obecność, podczas swojego agonu. Nie zapomnieć skrętów ciała w prze­ strzeni, ostatnich ustaleń - krok do przodu i trzy w pra­ wo, eksklamacja, w światło, w muzykę, w pieśń, we wzajemność. Nie zapomnieć się w galopie, nie poga­ niać koni w stadzie, nie pozwolić zatratować, zasypać, zniszczyć - święte zapatrzenie pauzy, Wypowiadam te słowa (z X I , misteryjnej księgi A p u lejusza) w spektaklu nad drżącą z wyczerpania Histe­ ryczną Psyche , której życie uległo złamaniu. „The long line of my life [...] - you are broken". Jeszcze przed chwilą śpiewała i tańczyła w precyzyjnym opętaniu, jeszcze chór poganiał ją do skoków, teraz przycupnęła jak drżąca mewa rzucona na piasek, na środku sceny, śledzona przez fale oczu widzów. 1 Wypowiadam te słowa nad zagonionym w tańcu wo­ kół własnego ogona Oslem-Lucjuszem , padającym z wyczerpania na ofiarny stół. Jeszcze przed chwilą ha­ sał, wyśpiewywał, suwał kopytkiem, wywijał ogonem; teraz, przywrócony do ludzkiej postaci, zahukany, staje przed ciżbą i mówi: „Nie chcę". : Wypowiadam te słowa nad sobą i szepczę do ucha widza - „Eu o Bacchai, pieśń ku czci Dionizosa". Rozpoczyna się obrzęd. Rozpoczyna się obłęd. Roz­ poczyna się wir tańczących menad. O d rytmu odde­ chu, od rytmu wystukanego ziarenkami wysuszonych pestek. Już nie kobiety', już wirujące cienie w przyga- szum szepczącego oceanu widzów za drzwiami jest wdechem i wydechem, tylko rozpoznać zapach wchodzących i pachnieć jak oni, pustka, 41 �Momot O0L11 • „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA szonych reflektorach nocy. Rozrzucone włosy, odsło­ nięte spod rozwianych szat uda, pulsujące brzuchy, fa­ lujące piersi, roziskrzone oczy, tyrsy rąk. Burdon roju dzikich pszczół uwolnionych z pieczary. Satyrowie po­ ganiający menady śmiechem i świstem fletni Pana. Łucznik w podskokach usttzeliwujący dziewice. O b ­ jęcia i rozdarcia, puszek kobiecego przedramienia i pa­ zury rozrywające ofiarne zwierzątka mężczyzn. M o d l i ­ twa do jądra kobiecości, wielonogiego, wielorękiego, wiecznego płodzenia, do wód - mleka, potu, krwi i spermy - do umierania i odradzania wiecznego, do cudu istnienia. 4 W sumie 26 zaśpiewów chwalących Dionizosa i 32 podwójne obroty wirujących menad - od krańca do krańca sali, od stołu, na którym głowę składa Rodo­ wicz, do centrum, z tym obłędnym skokiem przeformowania linii tańca w labirynt k u światłu. D o centrum, W którym siedzę i płaczę. N a oczach widzów. Bo to te­ atr przecież. Zgodziliśmy się ze Staniewskim, że ten płacz to dla mnie scena kluczowa w spektaklu. Sugestie Włodka były delikatne jak rzadko. Mówiliśmy o modlitwie, o eksklamacji, o misteriach Izydy i obtzędach inicjacji - „O Ty, święta i wieczna ro­ dzaju człowieczego opiekunko, Ty co swą szczodrą opieką śmiertelnych zawsze otaczasz i słodkie matki współczucie masz dla niedoli nieszczęśliwych.(...) Za przyziemny jest duch mój, bym Cię wychwalić zdolił, za nędzna ma ojcowizna, bym Cię uczcić mógł ofiarami, jakie C i należne (...)". Metamorfozy - garść slow Temat „przemiany" wzięty jest od Apulejusza. Lucjusz pod wpływem magii, zostaje zamieniony w osia i , jako zwierzę, doświadcza życia dotkliwiej niż w życiu ludz­ kim. Wobec osła odsłaniają się sceny, jakie wobec człowieka pozostałyby ukryte - ludzie bowiem ukrywa­ ją przed innymi ludźmi (a nawet przed samymi sobą) to, co ujawnione wobec nieświadomego zwierzęcia dra­ stycznie ich obnaża. Ośli los każe Lucjuszowi uczestni­ czyć w wydarzeniach rażących, być ich świadkiem, bo­ haterem i ofiarą; by w kcńcu ponownie stać się czło­ wiekiem. „Ośle" doświadczenia wynoszą Lucjusza po­ nad innych. Goli głowę, ptzywdziewa kapłańskie szaty, uzyskuje powodzenie. Za skrzętnie uciułane grosiki do­ stępuje kolejnych, intratnych wtajemniczeń. W Mitologii Greków i Rzymian Zygmunta Kubiaka czytam: „Gdyby zapytać Greka z epoki archaicznej al­ bo klasycznej o nasze miejsce między bogami a bytami niższymi, pewnie by powiedział: - M y patrzymy na bo­ gów, jak może psy na nas. - Czy bogowie są dla nas do­ brzy? - A my czy jesteśmy dobrzy dla psów? [czytam „osłów"]. Osioł, przemieniony na końcu spektaklu ponownie w człowieka, mówi: „Nie chcę". Nie wie, czy „ludzkie" znaczy lepsze, niż „zwierzęce". Rodowicz - aktor, przegoniony ze sceny przez ciżbę, mówi: „Nie chcę". Nie wie, czy „rzeczywiste" znaczy lepsze, niż „teatralne". Bo teatr bywa pełniejszy niż życie, pełniej mówi o sprawach wiecznych, zrywa zasłony, obnaża, wtajem­ nicza. Mówiliśmy o teatralnych maskach na starożytnych wizerunkach, wyrażających śmiech i płacz, i o zrezy­ gnowaniu z przełykania śliny w czasie monologu, bo burzy to obraz na scenie i czyni go niewiarygodnym. Stoję przykuty do pala, w cierniowym wianku. Świa­ tło w twarz i kropelki potu spływające w kącikach ust, tylko one są ważne i opanowanie oddechu, łomotu ser­ ca, by przed końcem muzycznej frazy nie ruszyć się, nie mrugnąć powieką. Mówiliśmy wreszcie o fenomenie płaczu, nie 0 technikach jego wzbudzania, ale o ryku pięćdziesię­ cioletniego mężczyzny, o zanoszeniu się w łkaniach ojca nad otwartą trumną córeczki - Heli, przy której czuwał on, Włodek, bo Hela była jego miłością, kiedy miał 13 lat. Po drugiej stronie sceny Tomasz, w wianku z wino­ rośli, w wystudiowanych skrętach ciała, w gestach z antycznych wizerunków. Z końcem każdej frazy mu­ zycznej zmienia kolejno figury: Dionizos-dzieciątko, Dionizos-żeglarz, Dionizos-pijany, Dionizos-tańczący. 0 tej tragedii i rozpaczy ojców po utracie dziecka... Za stołem wieczernika chór śpiewa przy formindze. U stóp kobiety z orszaków nieodłączne towarzyszki drogi - tańcząca, dzika bachantka przy Tomaszu i „sio­ stra w welonie" u moich stóp, zawodząca u krzyża, wzbudzona, łkająca pieśń w muzycznym uniesieniu . Fraza pieśni wydłuża się do pęknięcia, przemiana, mój bezgłośny śmiech i przez dwie zwrotki - tańczący na krzyżu Chrystus („jakież to kontrowersyjne"). Pauza. „Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe 1 lamenty, i łzy Simonidowe, Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania I żale, i frasunki, i rąk łamania, Wszytki a wszytki (...)". s 6 Kiedy na scenie więdnie kwiat młodości, trzeba za­ cząć rzeźbić swoją twarz. Coraz trudniej się robi w tym fachu, coraz trudniej się „sobą" gra. Wychodzi egocen­ tryzm, oschłość rzemiosła, zadufanie. Widać nawyki 1 niemoc uwolnienia się od utrwalonych kalek, szcze­ gólnie tych nieuświadomionych. Biesiadnicy za stołem zmienili się w ciżbę, grożą, j u ­ dzą do występku. Ciężko, jak żołdak przechodzę z palem, unoszę go, jak w „sztukach walki", zamieniam krzyż we włócznię, 42 �Marius« GoŁi) • „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA więciokilogramowym palem. Drewniany, długi i ciężki pal zmienia moje ciało, czyni mnie innym. Uczę się tym palem obracać, stawiam z nim kroczki, wykonuję pod­ skoki, uczymy się obracać razem. Czasem moje ciało jest przedłużeniem pala, bo to on wprawia mnie w za­ wirowanie, unosi mnie, przyciska do ziemi. Pal i moje ciało... - uczymy się tańczyć razem. Jesteśmy tańczeni pieśnią, ale i naszym tańcem pieśń śpiewamy. przyczajam się, czekam; pauza, pauza, Tomasz wskazu­ je pod żebrem miejsce uderzenia, cisza pęka, tupot stóp, uderzenie, wibrujący krzyk osła: „i-cha", śpiew chóru, dysonans - nowy Bóg zabija starego Boga, spy­ cha go na ofiarny stół. Pisze Staniewski: „... dzieło to (Metamorfozy albo Zloty Osioł) było wielką zagadką i niewyczerpanym źródłem inspiracji. Dziś jest zdumiewająco aktualne w widzeniu świata, w ocenie marności i przemienności ludzkiego losu, a przede wszystkim - w apoteozie m i ­ steriów, ukazujących drogę do transcendencji, do d u ­ chowości. Księgę napisał Apulejusz z Madaury w cza­ sach wielkiego przełomu, kiedy dawni bogowie - Dio­ nizos i Apollo - zabierali się do odejścia, a na scenę wkraczał nowy Bóg Chrystus" (Cytat z opracowania dołączonego do płyty - „Gardzienice. Metamorfozy. Musik of Ancient Greece".) Jak pędzel i ręka, kreślimy w przestrzeni obrazy. W ułamkach sekundy, w zatrzymaniach, mamy się w obrazy zamieniać. W obrazy Dionizosa i Chrystusa, których dziesiątki wizerunków przejrzeliśmy i wypróbo­ waliśmy w trakcie pracy. Ikonografia jest bogata, wszystko to jednak wyobrażenia, falsyfikaty, cienie prawdziwego Oblicza. Nie naśladujemy tamtych obra­ zów, nie jesteśmy wiernymi kopiami - jesteśmy skazani na siebie, na odnajdywanie w sobie dawnych bohate­ rów, na odgrywanie roli, wyrażanie charakteru i uczuć, na gesty i ruchy będące nierzeczywistą rzeczywistością. Nie jestem Dionizosem ani Chrystusem - bynajmniej, ale swoimi rękami wygładzony pal chcę zmienić w ry­ tualny fallus, w drzewo wiadomości, w krzyż. Dokonu­ ję żarliwej przemiany choć tylko wykonuję czynności jak kapłan, wyrażam więcej niż jestem, może mnie tu nawet całkowicie niewiele. Na próbach Włodek kilka razy wspomniał o osobi­ stej, nieodpartej potrzebie postawienia patu pytań, ważnych, najważniejszych, przed kresem, w agonie - o to co ponad nami... A nam, niektórym z nas, przyszło zapytać: „Kim jest mój Bóg?" - czy ze sceny tylko? Wątek dionizyjsko - chrystianiczny Pod pretekstem teatralnego szalbierstwa staram się sięgać wieczności. Po przedstawieniu, następnego dnia, Joanna przygo­ towała posiłek, Nastka pisała wypracowanie do szko­ ły: „Życie - strzała wypuszczona z luku". Czytałem frag­ menty Nietzschego: „Dyonizos przeciw -Ukrzyżowane­ m u " : oto macie przeciwieństwo. (...) Problemat polega na znaczeniu cierpienia: czy znaczenie chrześcijańskie czy tragiczne... W pierwszym wypadku ma być drogą do świątobliwości; w drugim i s t n i e n i e uchodzi za d o ś ć ś w i ę t e , żeby usprawiedliwić nawet niezmier­ ną ilość cierpienia. Człowiek tragiczny przytakuje na­ wet najtwardszemu życiu: dość jest do tego silny, cał­ kowity, przebóstwiający; chrześcijanin neguje nawet najszczęśliwszy los na ziemi: dość jest słaby, ubogi, wy­ dziedziczony, żeby w każdej formie życia cierpieć jesz­ cze... Bóg na krzyżu jest przekleństwem rzuconym na. życie, wskazówką, iż należy się zeń wyzwolić; pokrajany na części Dyonizos jest o b i e t n i c ą życia; wiecznie będzie rodzić się ns. tu owo i powracać z rozbicia". (Nietzsche, Wola Mocy) Jestem aktorem, który czytając o Dionizosie i Chrystu­ sie przygotowuje się do roli. Aktorem, który chce wiedzieć, jak ten temat był ba­ dany, interpretowany, uprawiany przez innych. 7 Czy taka wiedza jest na scenie koniecznie potrzebna? W „Gardzienicach" - wydaje się - tak. Chociaż na scenie, w gruncie rzeczy, i tak wszystko jest stającą się w oka mgnieniu, nieodwracalną tajemnicą. Jestem tancerzem powołującym obrazy; swym cia­ łem i jego przedłużeniem - prawie trzymetrowym, dzie- Interpretacja Nietzschego nie jest wyczerpująca, aczkolwiek dramatyczna i teatralna. Jest zdominowana obsesją, tragedią człowieka, który, w ostatnich listach podpisywał się Jego imionami. Imionami Dionizosa i Ukrzyżowanego. Świeciło słońce, czas mierzony kolejnymi filiżanka­ m i kawy i mięty mijał na rozmowie. Pachniała trawa, uwijały się pszczoły. Mariusz Golaj i Satyr, Rzym M u z e u m na K a p i t o l u . Fot. Joanna Holcgreber 43 �M o t e t Osty • „METAMORFOZY" - ZAPISKI AKTORA M a r e k Rozmyślania Marka Aureliusza, więc w nocy udałem się na Kapitol. Wszedłem po schodach, wysoko, mijając po drodze rzeźby umięśnionych olbrzymów o wielkich głowach i karłowatych, atletycznych tułowiach. Z do­ łu, z dalekiej perspektywy, wyglądały one jednak pro­ porcjonalnie. O czymś takim pisał Platon, krytykując sztukę iluzji. Aureliusz Zawsze fascynowała mnie naturalna przemienność te­ go samego widoku z kuchni mojego domu; łąka - jesie­ nią, zimą, wiosną i latem, rzeka, pagórki i fragment drogi do Piask. Jest w tej zmienności harmonia natury, stałość i pro­ stota. Rano piję kawę, czytam Rozmyślania, patrzę w mgłę i czuję się zakorzeniony. Kamienna ruina przy drodze jeszcze stoi - kiedyś by­ ła t u klubokawiarnia, potem sąsiad właściciel zamienił ją na stajnię; nauczył konia wchodzić po schodach do środka i tak żyli - sąsiad w drewnianej chałupinie i koń w kamiennym domu. Koń zdechł, sąsiad umarł, chałupina zamieniła się w letniskową daczę, a kamienny dom w kolejną gardzienicką ruinę. Sporo napisano o t y m posągu, szczególnie Josif Brodski: W hołdzie Markowi Aureliuszowi. Stanąłem przed n i m . Z lewej strony, od frontu, wyglądał najle­ piej. Patrzyłem w górę - poprzez końskie kopyto, na je­ go twarz. Nad głową przelatywał ptak. Droga niemal taka sama jak przed dziesięciu laty, z wybojami - o świcie przekuśtyka o dwóch laskach są­ siad, potem przebiegnie dziewczynka z tornistrem, prze­ jedzie w tumanie kurzu samochód, przedrepcze pies. Chłopiec rzuci kamieniem w ptaka i urośnie, bo wyro­ sną mu kopytka. Niektórzy przyjeżdżający na spektakle goście widzą t u tylko magię - idącego wśród pagórków Tobiasza, i Anioła, z Malczewskiego obrazków. Gardzienice to kawał zagospodarowanej ziemi, to kapitał jakim trzeba zarządzać. T o podniesione przez nas z ruin domy, posadzone na ugorach ogrody, teatr, spektakle, instytucja, to ludzie, biuro, archiwum, Akademia Praktyk Teatralnych, licz­ ne projekty czekające na realizację. Skąd to drżenie przy czytaniu Marka Aureliusza nie, ja go jedynie przecież doświadczam. „Byłeś człowiecze, obywatelem tego oto wielkiego państwa. Cóż ci na t y m zależy, czy lat pięć, czy sto? Co jest według praw, to jest dla wszystkich równe. Cóż więc w tym strasznego, jeżeli cię usuwa z granic pań­ stwa nie tyran, nie sędzia niesprawiedliwy, ale natuta, która cię w nie wprowadziła? T a k jak aktora usuwa ze sceny pretor, który go przyjął. - A l e m nie odegrał pię­ ciu aktów, tylko trzy! - Dobrze. A l e w życiu trzy akty tworzą sztukę całą. Bo kiedy się ma skończyć, wyznacza ów, kto przedtem zespół ułożył, a teraz rozpuszcza. T y zaś ani w jednym, ani w drugim udziału nie brałeś. Odejdź więc łagodnie. Łagodny bowiem jest i ten, k t o cię zwalnia". Jest wiele odejść przed t y m ostatecznym. Ludzie, przedsięwzięcia, epoki, konstelacje. Spektakle przemijają, może one najdotkliwiej, bo sztuka winna trwać, bardziej jak spiż. Tyle mocy na nic? A jeśli aktorzy restaurują ruiny, cytują Ciebie Marku, stawiają domy i sadzą ogrody na porosłym bu­ rakami wysypisku Lubelszczyzny, bronią wartości res-publiki marzeń..., czy o n i tylko „zbytnio się unosili"? Czy to tylko „dym, popiół, baśń albo nawet już i baśnią nie jest"? Staniewski mówi często, że jego największym spek­ taklem jest odbudowana od fundamentów oficyna siedziba teatru. Szczególnie wypełniona młodzieżą, podczas sesji Akademii, latem lub słonecznym, jesien­ nym zmierzchem wygląda ona imponująco. T y m skar­ bem państwa trzeba zarządzać. Staniewski, Tomek i ja, i parę osób grających spek­ takle, i trzy osoby w biurze, odkąd biuro istnieje, dzień w dzień, od dwudziestu paru lat. Jak zachować duszę filozofa artysty, gdy obowiązki urzędnicze odciągają, zagarniają czas, energię, życie. Kolejne wojny, bitwy, potyczki, intrygi, bieda, coraz to nowe roszczenia barbarzyńców. Jak utrzymać najwyższe wartości, cnoty władcy i „boski szał" twórcy? Przypisy 1 M a r i a n a Sadowska ; Tomasz Rodowicz 5 Joanna Holcgreber, Elżbieta Rojek, K a t r i n Forsmo, Britta Forslund (w innej wersji spektaklu Joanna Holcgreber, D o r o t a Porowska, Joanna W i c h o w s k a , Mariana Sadowska) ł M a r t i n Essen-Moller (w innej wersji spektaklu Grzegorz Podbiegłowski) Po występach w Modenie, wiosną 2000 roku spędzi­ liśmy dwa d n i w Rzymie. Woziłem ze sobą w plecaku 44 5 Elżbieta Rojek (w innej wersji spektaklu D o r o t a Porowska) 6 M a r i a n a Sadowska 7 Anastazja Gołaj (córka) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24a0d2499e3876cd5c52e9d25116473d.pdf 8b0970a29181bb39503fb0e4d638b29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4595 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje Beskid Śląski - obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4268 Title A name given to the resource "Mikołaje" - obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek „MIKOŁAJE" — OBRZĘD DOROCZNY WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO W Muzeum Etnograficznym w Krakowie, na stałej ekspozycji ludowej obrzędowości dorocznej znajduje się grupa p r z e b i e r a ń c ó w z Beskidu Śląskiego. Napis pod ma­ nekinami u b r a n y m i w stroje obrzędowo określa je jako „medule". Znam t ę b a r w n ą m u z e a l n ą ekspozycję od k i l k u lat, lec/, dopiero po powrocie z dłuższego p o b y t u z Jaworzynki, Istebnej, K o n i a k o w a (pow. Cieszyn) zwróciłem baczniejszą uwagę na ten lakoniczny napis. K i l k u r e p r e z e n t a n t ó w do dziś żywego o b r z ę d u „ m i k o ł a i " nazwano t u m o d u ł a m i . .Autorem tego podpisu jest Longin Malicki, k t ó r y w latach trzydziestych i czterdziestych p r z e b y w a ł na Śląsku Cie­ szy l i s k i m i . Za n i m t ę nazwę p o w t ó r z y ł Czesław W i t k o w s k i , pisząc o zwyczajach i o b r z ę d a c h dorocznych w Polsce. O „ m i k o ł a j a c h " w Krakowskiem, czyli o obrzędzie podobnym w swej strukturze do współczesnych śląskich „ m i k o ł a i " pisał O. Kolberg w X I X w . ' . Natomiast o „ m i k o ­ ł a j a c h " jako grupie obrzędowej, a nie o „ m e d u l a c h " czy „misiach ś l ą s k i c h " wspomina t y l k o Józef Ligęza w 1948 r. w swej pracy p t . „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " , stwierdzając, że „ m i k o ł a j e " m a j ą w y p ę d z a ć zło ze wsi". Poza t y m mało k t o słyszał o t y m obrzędzie pod t ą czy i n n ą n a z w ą , a k i l k u etnografów, k t ó r z y spotkali się z n i m w literaturze, sądzi, iż obrzęd ten zanikł w czasie wojny, a ostatnim ś w i a d e c t w e m jego istnienia są zdjęcia wykonane przed czterdziestu laty przez Longina Malic­ kiego oraz zachowane stroje obrzędowo w Krakowie. Nic więc dziwnego, że „ m i k o ł a j e " po wojnie docze­ k a ł y się t y l k o jednego bardzo k r ó t k i e g o i zwięzłego opisu opracowanego przez Stolafika w monografii wsi Hrycava*, dawniej Hyrczawie, przysiółku Jaworzynki, k t ó r y został p r z y ł ą c z o n y do Czechosłowacji w 1920 r. Nasze źródła pisane milczą o t y m obrzędzie, podczas gdy „ m i k o ł a j e " w bardzo rozbudowanej i do dziś żywotnej formie w y s t ę p u j ą po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego w trzech wsiach Jaworzynce, Istebnej i K o n i a k o w i e ' , a przed pięćdziesięciu l a t y znane b y ł y jeszcze w Jaworzu i Zabrzegu (pow. Bielsko-Biała) . W roku 1972 sam w t y m obrzędzie uczestniczyłem. 2 7 Organizacja obrzędu „mikołai" Czas, w j a k i m ten obrzęd się odbywa, łączy się z dniom Św. Mikołaja. Niewiele ma on jednak wspólnego z popular­ n y m i w t y m okresie i n n y m i o b r z ę d a m i i zabawami związa­ n y m i z obdarowywaniem dzieci. Najlepiej świadczy o t y m fakt, że na t y m samym obszarze w y s t ę p u j ą obok „ m i k o ł a i " równolegle dwie jeszcze formy obrzędowe, związane z osobą św. Mikołaja. I n t e r e s u j ą c e nas „ m i k o ł a j e " często chodzą po wsiach nie szóstego grudnia lecz w najbliższą niedzielę p o p r z e d z a j ą c ą lub n a s t ę p u j ą c ą po t y m dniu. I c h grupy obrzędowe p o w s t a j ą dwa lub t r z y tygodnie przed t ą d a t ą . Przygotowanie do obrzędu zaczyna się od wyłonienia k a n d y d a t ó w na „ m i k o ł a i " ze społeczności wiej­ skiej. Cechy takie, j a k wiek, wygląd z e w n ę t r z n y , wysokość i tusza, charakterystyczny sposób bycia, j a k powaga lub komiczność, gadatliwość l u b małomówność i t p . d e c y d u j ą czy kandydat zostaje p r z y j ę t y do grona „ m i k o ł a i " . Pierw­ szeństwo w wyborze m a j ą uczestnicy o b r z ę d u z poprzednich lat. Są wśród nich i tacy, k t ó r z y po osiem i dziewięć razy przebierali się za „ m i k o ł a i " . P r z e w a ż n i e z ich to grona wywodzi się „ k i e r o w n i k " obrzędu pełniący rolę Żołnierza, k t ó r y ma nie t y l k o autorytet wśród równieśników lecz również pieniądze, by m ó c postawić „ m i k o ł a j o m " „ k o l e j k ę " w gospodzie;. Ton akt zjednuje m u dopiero posłuszeństwo u członków grupy obrzędowej. W ciągu ostatnich pięciu lat, przestrzegane przez tra­ dycję granice wieku, w jakich chłopak mógł chodzić z miko­ łajami (od lat 18 do 25), zostały poważnie naruszone. Obok „ s t a r y c h m i k o ł a i " . m a j ą c y c h wymagany wiek, pojawili się „mikołaje m ł o d z i " w wieku od 14 do 18 lat, powszechnie lekceważeni i w y ś m i e w a n i . Najbardziej niezadowolono są z nich dziewczęta, w y r a ż a j ą c s w ą d e z a p r o b a t ę w słowach: „nie b ę d z i e m y się kulać ze smarkaczami" . 8 Ponieważ zmalało znaczenie wieku jako jednej z cech wyróżniających, główną cechą ich w y z n a c z a j ą c ą pozostał wygląd z e w n ę t r z n y i umiejętność zachowania się, grania i kreowania danej postaci. Tak np. do pewnych ról wyma­ gany jest wysoki wzrost, p o w a ż n y wygląd i silna wola powstrzymania się od picia alkoholu nawet wówczas, gdy częstują n i m gospodarze. Jeśli c h ę t n y c h do grania tej r o l i zgłasza się liczba większa niż wymagana w obrzędzie, wówczas wybiera się t y c h , k t ó r z y zdają się najlepiej spełniać wymagano w a r u n k i . W ostatnich latach bywa j u ż inaczej — notuje się pewne zmiany w obsadzie ról i t a k np. grupa mikołajowych „ d e b l ó w " , s k ł a d a j ą c a się w tradycji z czterech do pięciu, wzrosła w Jaworzynce w 1970 r. do 12 postaci'. N a ogół jednak przywiązuje się nadal w a g ę do ilości postaci w y s t ę p u j ą c y c h w danej roli i cech charakteryzu­ j ą c y c h odgrywającego j ą aktora. I t a k na „ b i s k u p a " w y ­ biera się chłopca poważnego i wysokiego. Istnieje nawet niezbyt pochlebne określenie w życiu codziennym: „ w y ­ g l ą d a j a k biskup" czyli jest p o w a ż n y , m a ł o m ó w n y i po­ wolny. Natomiast „ P a t e r e k " może b y ć niższy od „ B i s k u p a " ale powinien b y ć elokwentny i musi posiadać d o b r ą swadę w „ k a z a n i a c h " . Jego ministrantami s ą chłopcy dwunasto-czternastoletni °. 1 Od innej postaci „ m i k o ł a i " — „ d o k t o r a " wymaga się „ g a d k i " i dowcipu w diagnozach lekarskich. B y w a n i m najczęściej tęższy i niższy c h ł o p a k (choć nie s ą to zawsze wymagano cechy). „ C y g a n " — prócz swady w wymowie, s p r y t u i umiejętności targowania się, musi b y ć zgrabnym, przystojnym młodzieńcem. Najczęściej gra go postawny chłopak, w y ż s z y od „ j e ź d ź c a " , „ t e g o co na k o n i u " , od k t ó ­ rego z kolei oczekuje się umiejętności w y k o n y w a n i a w y ­ sokich s k o k ó w . Rolę „ d e b ł ó w " i „ L u c y p e r a " m o g ą o d g r y w a ć t y l k o wysocy chłopcy. Poza t y m ż ą d a się, b y „ L u c y p e r " b y ł s m u k ł y i zgrabny, u m i a ł wysoko s k a k a ć i b y ł odporny na zimno ze względu na jego lniany l u b t r y k o t o w y s t r ó j . P r z y takich wymogach bardzo trudno jest znaleźć o d t w ó r c ę tej postaci, k t ó r a w p a m i ę c i mieszkańców wsi pozostała bardzo ż y w a ' . Nie brak natomiast c h ę t n y c h do odtwarzania po­ staci „ n i e d ź w i e d z i a " , za jakiego m o ż e się p r z e b r a ć k a ż d y barczysty c h ł o p a k niższy od „ d e b ł a " . Po rozdziale r ó l p r z y s t ę p u j e się do przygotowania 1 199 �П. 1. Maska Ż y d a z „ m i k o ł e i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. strojów, k t ó r y c h wykonanie wymaga nieraz dwóch d n i pracy. Maski i przebrania jako pierwsze określają wiejskiej społeczności rolę danej postaci. D o płaskich i b e z n a m i ę t ­ nych oblicz „ g a r n c o r a " i „ k o m i n i a r a " , czy do złośliwego uśmiech l a r w y " (maski), „ ż y d a " , „górala*', dopisują się od razu w formie oczekiwania, pewne stałe zachowanie się (granie) „ a k t o r a " . Powszechnie p r z y j ę t e jest t a b u obejmujące p r z e b r a n ą osobę. D b a się szczególnie o t o , b y ludzie spoza grupy „ m i k o ł a i " nie rozpoznali, k t o jest przebrany za „ d e b l a " lub „ n i e d ź w i e d z i a " . Dlatego postacie te noszą zupełnie osłaniające je stroje. Pod „ l a r w ą " (maską), j a k mówił stary g ó r a l , n a s t ę p u j e zupełne zdziczenie. Człowiek nie jest t e n sam, wie, że nie widzą go oczy starszych i znajo­ mych, m o ż e więc robić wszystko, na co by nie z d o b y ł się nigdy bez przebrania. Strój staje się w ten sposób n a s t ę p ­ n y m wyróżnieniem, nie t y l k o w y o d r ę b n i a j ą c y m , lecz t a k ż e konsolidującym grupę. 12 200 1 1 Strój występujących w obrzędzie postaci > „Biali" B i s k u p ubiera się w ornat papierowy lub stary p o ż y c z o n y w kościele i p a p i e r o w ą , kolorową infułę. W r ę k u dzierży p a s t o r a ł i k r z y ż y k . P a t e г e к ( „ w i k a r y " i * ) nosi z w y k ł ą s u t a n n ę , na głowie ma biret, a w r ę k u t r z y m a stary k a n c j o n a ł (ten strój również bardzo często b y w a p o ż y c z a n y od miejscowych wikariuszy). Ministranci („żoczkowie") chodzą ubrani w „białe koszule" (komże) m i n i s t r a n t ó w , przeważnie poży­ czane z kościoła. Ż o ł n i e r z ma na sobie mundur wojskowy. B y w a to często przechowywany pioczołowicie uniform przedwojen­ nego podoficera lub oficera, albo współczesna k u r t k a woj­ skowa, spodnie i b u t y wojskowe pożyczone najczęściej �П. 2. Maska Diabła z „mikołai". Koniaków—Centrum, pow. Cieszyn. z pobliskiej jednostki WOP-u. Bardzo rzadko zdarza się spotkać Żołnierzy ubranych w specjalnie szyte stroje. T a realistyczna forma przebrania nie wyklucza j ednak częstych doszywek do munduru. N a czapce, przeważnie rogatywce (wykonanej nieraz z papieru), pojawia się wężyk generalski, na ramionach — pagony z czasów Wielkiego Księstwa Warszawskiego a na piersi dzwonią prawie zawsze sznury medali. U boku przypasuje sobie żołnierz szablę lub bagnet. W ręku trzyma rewolwor na korki. Drużba chodzi w góralskim odświętnym stroju z wstęgą, „kotylionem drużby" na piersi, w ręku trzyma nieraz butelkę „niby gorzałki". M ł o d a B a b a (przebrany chłopak) — ubrana jest zwykle w kobiecy strój góralski, noszony na święta w Konia­ kowie, Istebnej i Jaworzynce. W ręku trzyma duży kosz z cukierkami, suszonymi owocami, pokrajaną w kostkę marchwią, orzechami ziemnymi i tym podobnymi specja­ łami. Do stroju góralskiego nawiązuje również przebranie Pana Młodego. P a n M i o d y trzyma w ręku butelkę z sokiem imitu­ jącym „gorzałkę", czasem — choć bardzo rzadko — po­ jawia się w masce z cienkiego materiału, która zasłania mu oczy i nos. D o k t o r chodzi w ciemnym garniturze, płaszczu lub pelerynie, a niekiedy nakłada na wierzch jeszcze biały fartuch lekarski (pożyczany z ośrodka zdrowia). Na szyi nosi przeważnie słuchawkę zrobioną z drzewa i drutu. Na głowie ma czasami białą furażerkę z czerwonym krzyżem. W kieezeni nosi przygotowane przedtem recepty z zalece­ niami odpowiednich lekarstw. Jego torba — walizka lub kuferek, którą trzyma w ręku, pełna jest lekarstw zrobio­ nych z suszonego łajna krowiego lub kurzego, pokrajanych łodyg, marchwi, z liści itp. L e ś n i c z y (,.gajowy") niczym w swym wyglądzie nie różni się od przeciętnego urzędnika z lasów państwowych. 201 I �I I . 3. Postacie Ż y d ó w z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m 1972 r. Ma pożyczoną w leśniczówce „ p r a w d z i w ą k u r t k ę " , spodnie i b u t y leśniczego. Dość rzadko ten zielony ubiór kompletuje się w inny sposób. Nie spotyka się t e ż obecnie szycia spec­ jalnie tego ubrania z okazji „ m i k o ł a i " . „Czarni" L u c y f e r (Lucypor) do 1966 r. chodził w Jaworzynce ubrany w cienkie długie kalesony, farbowane na czerwono, podobnego koloru koszulę i „ l a r w ę " (maskę) z czarnymi rogami. Przez dwa n a s t ę p n e lata (1967—68) przebierał się Lucyfer w czerwone owerole. Po 1968 r. p o s t a ć t a nie w y ­ stępuje w „ m i k o ł a j a c h " w żadnej z omawianych wsi. D c b i у (diabły) noszą czarne koszule lub kożuszki, ciemne spodnie i wysokie b u t y . D o k o ł a bioder m a j ą przy­ czepione spódnice ze słomy, sięgające aż do ziemi, a przy nogach — zawieszane dzwonki, k t ó r e w y d a j ą metaliczny dźwięk. W r ę k a c h t r z y m a j ą duże „ k o r b a c z e " — bicze, zrobione z d r u t u i skóry, nieraz okręcone jeszcze dodatkowo g u m ą . D w a D e b ł y są m i ę d z y sobą skute ł a ń c u c h a m i . Jeden z nicłi ciągnie za sobą długi zardzewiały łańcuch. „ L a r w y " D e b l ó w i Lucyfera, k t ó r e w Jaworzynce zazwyczaj sprowa­ dzane są z Czech, w Koniakowie i Istebnej robi się prze­ ważnie z drzewa, s k ó r y i wełny. I c h powierzchnie maluje się r ó ż n y m i , jak m ó w i ą górale „ s t r a s z n y m i " kolorami (czerwo­ n y m , ż ó ł t y m i czarnym). Miedźwiedzic (Niedźwiedzie) — ubierają się w kożuch o d w r ó c o n y do góry sierścią. O k r y w a j ą n i m cały korpus, ręce i nogi „ a k t o r a " . N a głowie noszą maski ze skóry modelowane na k s z t a ł t niedźwiedziego pyska. W r ę k a c h czasami noszą sznury, k t ó r y m i potem przywiązują do siebie dziewczęta. 202 Medula (matka niedźwiedzia l u b „ m u z y k a n t " ) w k ł a d a na siebie j a k najgrubszy s t r ó j . Do bardzo szerokich spodni i pod m a r y n a r k ę l u b „ k a m i z e l k ę " w t y k a sobie dużo słomy, w a t y i szmat. N a plecach ma czasami przywią­ zany zegar ze w s k a z ó w k a m i o b r a c a j ą c y m i się w lewo. N a głowie nosi wielki kapelusz z szerokim rondem, w r ę k u t r z y m a parasol z dzwonkami i frendzlami. Często nosi ze sobą h a r m o n i ę wieszając j ą na piersiach, co jeszcze bar­ dziej poszerza i pogrubia całą p o s t a ć . Ż y d („zid") — n o s i m a s k ę z lipowego pnia, z t e k t u r y lub zrobioną z masy papierowej i skóry. Ta „ l a r w a " (maska) ma garbaty nos i jest najczęściej malowana ostrymi, żółt \ m i i czerwonymi farbami. R e s z t ę stroju żydowskiego sta­ nowi długi, do samej ziemi sięgający c h a ł a t albo płaszcz. W jednej ręce t r z y m a Ż y d wysoki k i j — p a ł k ę z a k o ń c z o n ą obiciem ze skóry, w drugiej — nożyce metrowej długości, wykonane z drewna. W ostatnich pięciu latach coraz częściej te dwa przedmioty wykluczały się wzajemnie. Ż y d nosi więc obecnie albo nożyce albo k i j . C y g a n ( „ c y g o n " ) ubrany jest zazwyczaj w męskie ubranie, wysokie b u t y i spodnie z nogawkami wsadzanymi za cholewki. Nieraz okrywa się on starym k o ż u c h e m . N a twarzy nosi m a s k ę lub p ó h n a s k ę z p ł ó t n a l u b kartonu. G ó r n a jej część wchodzi pod f u t r z a n ą czapę l u b kapelusz z rondem o p a d a j ą c y m w dół. Pod nosem zwykle doczepia sobie l u b domalowiije w ą s y . Cyganka ( „ c y g o n k a " ) , żona Cygana, nosi d ł u g ą spódnicę, kolorową bluzkę, korale. Jej twarz, o ile nie jest zakryta p ó ł m a s k ą , bywa identycznie j a k u Cygana wysma­ rowana sadzami. Ten co na k o n i u ( „ n a k u n i u " ) przypomina bardzo konika zwierzynieckiego. Konstrukcja jego wierzr �chowca opiera się na biodrach J e ź d ź c a . D w a przetaki zawieszone na szelkach z t y l u i przodu pasa chłopca t w o r z ą p o d s t a w ę korpusu końskiego, k t ó r y jest p r z y k r y t y koloro­ w y m p ł ó t n e m , b i a ł y m prześcieradłem lub k a p ą z łóżka. Ponad p o z i o m ą k o n s t r u k c j ą wystaje „ k o ń s k a g ł o w a " w y ­ cięta najczęściej z płaskiej deski, odpowiednio pomalowanej jaskrawymi k o l o r a m i : ż ó ł t y m , b r ą z o w y m i czerwonym. Ogon k o ń s k i zrobiony jest z włóczki lub z prawdziwego włosa końskiego. Sam jeździec ubrany jest przeważnie w bajecznie kolorowy „ m u n d u r " z pagonami i błyszczącymi srebrnymi guzikami. N a głowie ma w y s o k ą p a p i e r o w ą c z a p k ę w kształcie s t o ż k a , oklejoną wycinankami. N a jej szczycie przyszyty jest d u ż y pompon z b i b u ł y . Ś m i e r ć ( „ ś m i r t " ) jest nadnaturalnej wielkości (dwa i pół metra wysokości) uzyskanej dzięki specjalnej kon­ strukcji drewnianej, pod k t ó r ą u k r y t y jest c h ł o p a k . Drewnia­ ne ręce poruszane s ą za p o m o c ą sznurów, a głowa jest p u s t ą m a s k ą (z papieru lub drzewa) w y o b r a ż a j ą c ą czaszkę. Całość p r z y k r y t a jest b i a ł y m p ł ó t n e m . Bocian posiada p o d o b n ą do Śmierci d r e w n i a n ą k o n s t r u k c j ę . Jest on jednak o wiele niższy, ma 1,80 cm wysokości. Jego głowa, wytoczona z klocka drewna, przy­ mocowana bywa do grubych żerdzi lub żelaznej r u r k i — „ s z y i " . K l e k o c z ą c y dziób i m i t u j ą dwie ruchome deski — listwy poruszane za p o m o c ą sznurów przeprowadzonych przez szyję do korpusu, gdzie jest p r z y k r y t y b i a ł y m prze­ ścieradłem c h ł o p a k . Przebrania te b y w a j ą tak w y m y ś l n e , że jedynie nazwa „ b o c i a n " m ó w i nam, co t a klekocząca p o s t a ć oznacza. Kominior ( „ k o m i n o r " ) przed włożeniem stroju smaruje sobie ręce i twarz sadzami (nie robi tego, gdy nosi p ó ł m a s k ę z czarnej s k ó r y lub t e k t u r y pomalowanej na czarno, zakrywającej m u oczy, nos i częściowo usta). Na­ stępnie w k ł a d a obcisłą k u r t k ę , często w y s m a r o w a n ą sa­ dzami i wąskie, czarne spodnie. N a r a m i ę zarzuca sobie linkę do czyszczenia komina p o ż y c z o n ą od kominiarza lub p ę k d r u t ó w i linek z a k o ń c z o n y c h szczotką do czyszczenia butelek lub d r u c i a n ą . G а г n с o r ( „ d r u c i o r z " ) ubiera się również na ciemno. N a spodnie, k u r t k ę czy sweter w k ł a d a długi fartuch l u b k r ó t k i „ c h a ł a t " . N a ramieniu nosi zwoje d r u t ó w , za pasem lub w r ę k u trzyma m ł o t e k , nieraz nosi ze sobą rozbity garnek. Czasem chodzi w p ó ł m a s c e wykonanej z t e k t u r y lub z p o ń c z o c h y . Można z a u w a ż y ć w p o w y ż s z y m opisie, że podział na stroje specjalnie rozwinięte i przebrania skromne odpowiada podziałowi na „ c z a r n y c h " i „ b i a ł y c h " . Postacie „ c z a r n y c h " w y r ó ż n i a j ą się maskami i przebraniami specjalnie dla „ m i k o ł a i " robionymi, natomiast skromne stroje „ b i a ł y c h " p o w s t a j ą z włożenia ubrania u ż y w a n e g o w życiu codzien­ n y m l u b ewentualnie dość wiernej jego k o p i i (jak n p . infuła i ornat biskupa). Podział „ c z a r n i " — „ b i a l i " , zawsze mocno p o d k r e ś l a n y przez górali, nie w y o d r ę b n i a radykalnie d w ó c h grup, lecz jest podziałem typologicznym. Continuum jakie t w o r z ą wszystkie postacie „ m i k o ł a i " , ma dwa przeciw­ stawne bieguny w y o d r ę b n i a n e w świadomości społeczności wiejskiej nio ze względu na strój lecz odmienny stosunek emocjonalny. D o „ c z a r n y c h " , b u d z ą c y c h grozę, n i k t nie waha się zaliczyć Deblów, Niedźwiedzi, Lucyfera, Śmierci. Natomiast na czele mile widzianych „ b i a ł y c h " stoi Biskup, Paterek, M ł o d a Baba, Pan M ł o d y i t d . Pewne wątpliwości p o w s t a j ą przy zaklasyfikowaniu t a k i c h postaci j a k : Leśni­ czy, Garncarz, Ż y d i t d . Poszczególni informatorzy mieszają często ich przynależność, lecz zawsze d ą ż ą do sklasyfiko- I I . 4. „ D e b o ł " z „ N i e d ź w i e d z i a m i " z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. 1972 r. 203 �П. 5. „Mikołaje" z Jaworzynki, pow. Cieszyn. 1949 r. Zestawienie postaci występujących w „mikołajach" w latach 1060 — 1972. W nawiasach nazwy postaci występujących przed 1940 r. 1 3— 5(12) 4— 6 1 2—3 I 1 1 1—2 Lucyfer debły niedźwiedzie medula kominiary (druciarz) śmierć (blacharz) garncor 1(2) 1(2) 2 1(2—3) 1 1 1 1—2 1 2 1—2 1—2 1- -2 cyeiui pomocnicy cygańscy cyganka (poganiacz) ten co na koniu (koń bez głowy) bocian szklor fajerman kowal muror masor leśniczy 1 i 1 1 1 1(2) 1(2) 2 1 1 żołnierz (anioł) doktor (drużka) drużba m ł o d a baba pan m ł o d y ministranci paterek biskup wania w ten sposób wszystkich postaci. Opozycja „czarni — „ b i a l i " jest jeszcze wyraźniejsza w samej akcji o b r z ę d u . Miejsce akcji obrzędu 13 5| o <<< ° S' f S3 Akcja „ m i k o ł a i " odbywa się na w y o d r ę b n i o n y m , z góry wyznaczonym obszarze. P o n i e w a ż w t y m samym czasie chodzi zwykle po wsi więcej niż jedna grupa obrzędowa, cała gromada podzielona jest na sektory, k t ó r e są miejscami akcji dla poszczególnych grup „ m i k o ł a i " . Przekroczenie ustalonej t r a d y c j ą strefy kończyło się często b ó j k ą między grupami przebierańców. Nie przeszkadzało to jednak do­ cierać poszczególnym p a r t i o m „ m i k o ł a i " do sąsiednich, a nawet dalszych wiosek' . Z kolei obszar przydzielony danej grupie „ m i k o ł a i " podlegał dalszemu zawężeniu do pewnych wydzielonych gospodarstw. Trudno określić, j a l sytuacja ta wyglądała przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z reguły jednak j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie było możliwe obchodzenie wszystkich gospodarstw we wsi. Wybiera się więc do dzisiaj zwykle gospodarstwa stojące blisko centrum lub w większych przysiółkach. Zabudowa ich musi b y ć tradycyjna, stara, o dużej powierzchni izb, takich przy t y m k t ó r y c h nie szkoda zniszczyć w czasie h a r c ó w przebierańców I n n y m w a ż n y m k r y t e r i u m w doborze odwiedzanych gospo darstw jest autorytet i zamożność p r o w a d z ą c e g o je gospo d a r z ą " . Poza t y m p r z e b i e r a ń c y chodzą głównie do za przyj aźnionych i spokrewnionych z s o b ą gospodarzy Szczególnie t a m , gdzie są m ł o d e dziewczęta. Jeśli w za> grodzie znajdują się małe dzieci, rodzice ich rzadko pozwalają wchodzić „ c z a r n y m " , p r z y j m u j ą c t y l k o „ b i a ł y c h " . 5 Cyfry 204 w nawiasach - ilość postaci w 1968— 1972 złodzieje id o Akcja obrzędu a er ostatnich łatach Akcja zaczyna się od momentu, gdy do wybranego gospodarstwa wchodzi Żołnierz i p y t a się czy „ m i k o ł a j e " m o g ą wejść. W t y m czasie cała gromada przebierańców ustawia się pod p ł o t e m lub w niewielkiej odległości od za­ b u d o w a ń gospodarstwa i czeka na odpowiedź. Nieraz by­ wają odprawieni od drzwi, za co niekiedy odpłacają j a k i m ś w m i a r ę złośliwym figlem (chowaniem narzędzi, wynosze­ niem ich na dachy domu czy stodoły i t d . ) . Jeśli gospodarze �godzą się na odwiedziny „ m i k o ł a i " , wówczas Żołnierz strzela na znak, że m o g ą wejść. W kolejnośoi puszczania do w n ę t r z a poszczególnych osób w y s t ę p u j ą pewne różnice. W Istebnej i Koniakowie pierwsze w p a d a j ą Debły powiązano zo sobą ł a ń c u c h a m i . W y k o n u j ą trzy rytualne gesty, jeden z D e b l ó w t r z y razy chce wejść do izby, a drugi, stojący na progu, p r z y w i ą z a n y do niego ł a ń c u c h e m , nie puszcza go. Przy każdej nieudanej p r ó b i e wejścia pierwszego D e b ł a bije on korbaczern w podłogę. Przy k a ż d y m diabelskim ruchu p o p r z y w i ą z y w a n e dzwonki, blaszki i słoma w y d a j ą niemiły, d r a ż n i ą c y uszy dźwięk. K i e d y %vreszcie D e b ł y w t a r g n ą do w n ę t r z a izby, biją zobranych „ k o r b a c z a m i " lub s y m u l u j ą uderzenia. Po pewnej chwili dołącza się do nich jeszcze jeden, d w ó c h lub trzech D e b l ó w . Kres tej nieraz dość bo­ lesnej zabawie kładzie Żołnierz, k t ó r y w y p ę d z a D e b ł y i w o ł a : „tańczcie niedźwiedzie" i wpuszcza je do izby. Czasami Niedźwiedzie prowadzi na sznurach „ m e d u l a " — jako „ n i a ń k a n i e d ź w i e d z i a " (bywa, że „ m e d u l a " w y s t ę p u j e w roli grajka, wówczas ma ze sobą h a r m o n i ę ) . Niedźwiedzie biorą się pod boki i t a ń c z ą w koło. Po k i l k u obrotach wcią­ gają w swój pląs poszczogólnych m i e s z k a ń c ó w . T a ń c z ą ze wszystkimi, k t ó r z y nio zdołali i m się opłacić. Taijca tego nie m o g ą u n i k n ą ć dziewczęta bez względu na to, czy dały okup Niedźwiodziom czy nie, zawsze są wciągane do niedź­ wiedziej zabawy. Czas trwania t a ń c a zależy od ilości dziew­ cząt, jakie są w d a n y m domu. Nieraz u ż y w a się do niego l i n lub pasów, k t ó r y m i Niedźwiedzie przywiązują dziewczęta do siebie w kolo. K i e d y partnerki są dostatecznie „ o b t a ń czone", wchodzi Żołnierz i w o ł a : „czarni do pola" i idzie z Deblami i Niedźwiedziami do n a s t ę p n e g o gospodarstwa. Po pewnym czasie wchodzą majestatycznie „ b i a l i " z Bisku­ pem i Paterkiem na czole. Jest to moment, w k t ó r y m za­ czynają się „ m i k o ł a j e " w Jaworzynce. T a m D e b ł y z Lucy­ ferem na czele i Niedźwiedziami p r z y c h o d z ą p o d koniec „ m i k o ł a i " . W r ó ć m y jednak do istobniańskich i koniakowskich „ b i a ł y c h " . P r z e w o d n i c z ą c y im Biskup idzie powoli z p o w a g ą , daje k r z y ż y k do pocałowania zebranym w koło ludziom i przez cały czas milczy. T o w a r z y s z ą m u m i n i ­ stranci z dzwonkami i bardzo rozmowny Paterek. On to wygłasza kazanie o bezbożności domu, do którego przyszedł. W ó w c z a s za kazalnicę służy m u piec lub stół. N a s t ę p n i e chce s p o w i a d a ć dziewczęta, upomina m a ł e dzieci, aby chodziły do kościoła, sprawdza ich zeszyty do religii, chwali je lub gani w zależności od tego, j a k w y g l ą d a ich znajomość łtatochizaiu. Czasom Paterek zbiera „ofiarę na kościół". Obecnie d o k o n u j ą tego Ministranci (otrzymują przeważnie po 20 zł od jednej osoby). W czasie, gdy Paterek i Biskup szykują się do odejścia, wchodzi Pan Młody i biega za dziewczętami, całuje je. D r u ż b a wchodzi z b u t e l k ą „ w ó d k i " i częstuje „ g o ś c i " . Młoda Baba w p a d a j ą c zjawia się koło kuchni, wyciąga naczynia kuchenne, siada na nie i symuluje czynności fizjologiczne. Potem chodzi po izbie i rozdaje dzieciom suszone owoce lub cukierki, k t ó r e przynosi w koszyku. W Jaworzynce przed dwudziestu laty inscenizowano jeszcze „ ś l u b " ' ? . Zawracano z drogi Paterka, k t ó r y musiał połączyć ręce „ n o w o ż e ń c o m " , Młodej Babie — „ m ł o d u s z e " i Panu M ł o d e m u . Przy okazji Paterek wygłaszał do zebra­ nych przemówienie o znaczeniu chrześcijańskiego małżeń­ stwa. Potem zjawiał się nagle w drzwiach izby Leśniczy i kazał płacić gospodarzowi za nieostemplowane drzewo, k t ó r e g o dużo widział na p o d w ó r k u . Gospodarz zazwyczaj ociągał się z zapłaceniem kary. W ó w c z a s Leśniczy wołał na pomoc Ż a n d a r m a , a po ostatniej wojnie Milicjanta, aby -gospodarza z a n i k n ą ł do aresztu. Ż a n d a r m o w i trzeba było płacić znacznie większą k a r ę , a jeszcze do tego i kaucję za zwolnienie z więzienia. Ż a n d a r m zwykle nie dowierzał, czy gospodarz nie zrobi znów czegoś złego i z o s t a w a ł w jego izbie na k i l k a m i n u t . W t y m czasie n a d c h o d z i ł y inne miko­ łajowe postacie. D o k t o r znany jest j u ż we wszystkich trzech omawia­ nych wioskach. Natychmiast po przyjściu wyciąga słuchawkę i chce b a d a ć przede wszystkim dziewczęta. Starszym zaleca przyniesione przez siebie lekarstwa, roz­ dając k r a j a n ą marchew, suszone łajno kurze, pastylki z m ą k i ziemniaczanej. K i e d y spełni swe lekarskie obowiązki wychodzi. Tymczasem drzwiami i oknami w p y c h a j ą się n a s t ę p n i „ a k t o r z y " . „ S z k l o r z " wprawia szyby, wybijając całe, a w s t a w i a j ą c m a ł e k a w a ł k i , jakie przyniósł ze sobą. „ G a r n cor" szuka glinianych g a r n k ó w , a znalazłszy, rozbija je i drutuje. Nagle przez okno zagląda Śmierć, siejąc swym w y g l ą d e m przerażenie, zwłaszcza w ś r ó d dziewcząt i dzieci. W Jaworzynce przed kilkunastu l a t y popularna b y ł a rozmowa — przekomarzanie się między gospodarzem a Śmiercią: Gospodarz: — Pani śmirć, ile se b ę d ę jeszcze żył lot ? Ś m i e r ć pokazuje dwa lub t r z y palce. G o s p o d a r z : — Panie bądźcie t a k dobrzy, a prze­ dłużcie m i życie po dwatset r o k ó w ! Ś m i e r ć (kiwa głową i w y c i ą g a rękę do gospodarza): — Zawsze musi b y ć zapłacone za przedłużenie ż y c i a ! W dalszym t o k u obrzędu w drzwiach klekoce Bocian. Do izby natomiast wchodzi Ż y d i bije p a ł k ą po głowie dziewczęta lub tnie n o ż y c a m i w powietrzu. Za n i m K o m i niary w s k a k u j ą na piec i w y m i a t a j ą na środek izby sadze; niekiedy sami p r z y n o s z ą je w w o r k u i s m a r u j ą n i m i dziew­ częta i innych uczestników obrzędu. 18 Gdy część p r z e b i e r a ń c ó w wyjdzie, wskakuje do w n ę t r z a „ t e n co na k o n i u " i skacze po piecu, ł a w k a c h i s t o ł a c h . Skacze bez dodatkowego rozbiegu, co jest uwarunkowane brakiem miejsca w izbie, a i m wyżoj skacze, t y m większe uznanie zdobywa sobie w ś r ó d zebranych. Dodatkowo po­ gania go w Koniakowio specjalny „ p o g a n i a c z " bijący bykowcem o podłogę. W Istebnej przed pięćdziesięciu l a t y w y s t ę p o w a ł jeszcze „ k o ń bez g ł o w y " , k t ó r y z obu stron m i a ł po jednym ogonie '. Pod „ k o ń s k ą o b u d o w ą " znajdo­ wało się d w ó c h chłopców. Chodzili oni w przeciwieństwie do „ t e g o co na k o n i u " powoli i majestatycznie zbliżając się od czasu do czasu do zebranych. Nagle „ k o ń bez g ł o w y " podnosił jeden z d w ó c h ogonów a spod niego lała się woda na stojących najbliżej. Zwykle „ k o ń bez g ł o w y " i „ t e n co na k o n i u " oczekiwał na Cygana. Jest regułą, że cyganie idą z coraz większym opóźnieniem w m i a r ę , j a k rośnie ilość odwiedzanych gospodarstw. Dochodzi wreszcie do tego, że do ostatnich zagród p r z y c h o d z ą z dwu- i trzygodzin­ n y m opóźnieniem. P o n i e w a ż bardzo są lubiani i u w a ż a n i za najweselszych „ m i k o ł a i " , wszyscy zebrani oczekują na nich. Do pierwszych odwiedzanych gospodarstw Cygan zdąży przyjść jeszcze na czas i podkuje „ t e g o co na k o n i u " . Nieraz rolę t ę spełnia dodatkowo kowal, k t ó r y w dzisiejszych „ m i k o ł a j a c h " w y s t ę p u j e j u ż t y l k o sporadycznie. To, co ludzi dzisiaj najbardziej bawi u Cyganów, związane jest ze spry­ tem w kupowaniu, kradzeniu i w y ł u d z a n i u s p r z ę t ó w , i n ­ wentarza u jednych gospodarzy i sprzedawaniu ich u dru­ gich. Całą t r a n s a k c j ą kieruje Cygan, a towarzyszy m u Cyganka z dzieckiem „ F e r u s i e m " . Wszystko, co robią, jest właściwie dla „ F e r u s i a " . Dla niego k u p u j ą w j e d n y m gospodarstwie gęś za 5 zł, a w drugim sprzedają za 20 zł. Do częstych dowcipów Cyganów należy kradzenie konia ze stajni i sprzedawanie go pierwszemu z brzegu mężczyźnie za 50 zł. Przy czym konia wprowadza się do sieni lub izby i cała transakcja handlowa odbywa się na oczach wszyst­ kich zebranych. Cyganka tymczasem w r ó ż y z ręki lub z k a r t i w ten s p o s ó b również zbiera pieniądze 1 205 �(po 5—10 zl od osoby). Po przejściu Cyganów gospodarze znajdują swój inwentarz i s p r z ę t y często w odległych od siebie zagrodach. Bardzo rzadko zdarzała się potrzeba interwencji milicji. „Mikołaje" a wieś ficzny stosunek do „ m i k o ł a i " maja starzy gospodarze, k t ó r z y w czasach swej młodości sami brali w nich udział. Barwnie opisując ilustrują swe wspomnienia zdjęciami z dawnych obrzędów, k t ó r e posiada k i l k u gospodarzy . Przez pryzmat w ł a s n y c h przeżyć z czasów młodości widzą starsi góralo współczesne obrzędy, k t ó r e dopiero w k i l k u ostatnich latach ulegają widocznym p r z e m i a n o m . Inaczej odbierają je i w s p o m i n a j ą mężczyźni p a m i ę t a j ą c y dobrze stroje przebierańców i przyjmowanie grup o b r z ę d o w y c h w gospodarstwach, a inaczej kobiety, k t ó r e raczej zachowały pamięć o własnych perypetiach, kulaniu się z „niedźwie­ dziami", uciekaniu przed Kominiarzami i Ż y d e m . Mimo dość częstych r o z m ó w w zimowe wieczory na te tematy nie wykształciła się we wsiach jasna interpretacja mityczna „ m i k o ł a i " . Tłumaczenie sensu tego obrzędu, jakie aktualnie m o ż n a s p o t k a ć w Jaworzynce, Istebnej i Konia­ kowie, jest bardzo skromno. M o ż n a go r e k o n s t r u o w a ć w oparciu o wypowiedzi mówiące o radości z pozostawionego b a ł a g a n u , możliwości „ w y ż y w a n i a s i ę " — „ z d z i c z e n i a " przez robienie tego, czego nie wolno robić normalnie. Do pogłębienia i częściowego w y j a ś n i e n i a tego pro­ blemu m o ż n a jedynie dojść w drodze zestawienia informacji z szerszego obszaru, otaczającego toren b a d a ń . Pewne dane m o ż e m y też u z y s k a ć przez zestawienie ze sobą s t r u k t u r obrzędów zimowych z części żywieckiej i śląskiej Beskidu. Będzie to jednak możliwe, gdy zastosu­ jemy t ę s a m ą m e t o d ę w opisie wszystkich p o r ó w n y w a n y c h obrzędów. W p o w y ż s z y m artykule s t a r a ł e m się zbliżyć opis do analizy teatrologicznej z a k ł a d a j ą c widowiskową struk­ t u r ę obrzędów. 21 22 Podczas akcji o b r z ę d u interesująco kształtuje się sto­ sunek p r z e b i e r a ń c ó w do pozostałej części wsi i wsi do p r z e b i e r a ń c ó w . „ M i k o ł a j e " — j a k już wspomniano po­ wyżej — m a j ą pewne uprawnienia, jakich nie posiada normalnie członek społeczności wiejskiej. K a ż d a p o s t a ć z „ m i k o ł a i " ma inną skalę specjalnego uprzywilejowania. „ B i s k u p a " , k t ó r e m u nie wolno pić alkoholu i h u l a ć z dziew­ c z ę t a m i , n i k t spośród widzów nie może p o p c h n ą ć czy u d e r z y ć . „ N i e d ź w i e d z i e " m o g ą się szarpać i k u l a ć po podło­ dze z dziewczętami, przy czym ż a d n a z dziewcząt, k t ó r a nie zdoła i m się siłą lub sprytem w y r w a ć , nie. może mieć do nich pretensji za swoją o p ł a k a n ą sytuację nawet wtedy, gdy pozna pod przebraniem swego największego w r o g a . Podobnie do Garncarza i Kominiarza poszkodowani nio m o g ą rościć pretensji za rozbijane garnki, szyby i wysmaro­ wane ubranie. „ M i k o ł a j e " są zawsze mile widziani. I c h poszczególne postacie wywołują z góry z a k ł a d a n e reakcjo u mieszkańców wsi i mieszczą się w p r z y j ę t y c h ramach spełniając oczekiwania, jakie zwykło się wiązać z k a ż d y m przebraniem. D o k t ó r i Młoda Baba są często witani salwą ś m i e c h u . Niedźwiedzie i D e b ł y b u d z ą przerażenie, a „ t e n co na k o n i u " zachęca swymi podskokami w sieni do oglądania dalszych akrobatycznych popisów. Specy20 PRZYPISY 1 Informacja od kierownika działu obrzędowości w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Z. Reinfussowej. Cz. W i t k o w s k i , Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 18—19. ' O. Kolberg, Lud..., Krakowskie, cz. I , K r a k ó w 1871, s. 312—313. J. Ligęza, Śląska kultura ludowa, Katowice 1948, s. 28. J . Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958. 6 Informacje o obrzędzie „ m i k o ł a i " pochodzą z b a d a ń terenowych obrzędowości dorocznej przeprowadzonych w la­ tach 1970—1972 w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie, w W3 niku k t ó r y c h uzyskano ok. 60 w y w i a d ó w znajdują­ cych się obecnie w archiwach I H K M P A N w Krakowie, K E S Ш w Krakowie i K E U W r . we W r o c ł a w i u . Informacje o „ m i k o ł a j a c h " w Jaworzu i Zabrzegu p o c h o d z ą z Archiwum Muzeum w Bielsku-Białej. W g informacji J . J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe w Archiwum KES U J . » W g informacji D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y tere­ nowe w A r c h i w u m K E S U J . Jest to jedyny w y j ą t e k w y s t ę p o w a n i a w „ s t a r s z y c h m i k o ł a j a c h " m ł o d y c h chłopców, nie wchodzą oni jednak zupełnie do grupy obrzędowej, nie m a j ą c wszystkich nale­ ż n y c h c z ł o n k o m praw, np. picia alkoholu na zakończenie obrzędu. 2 4 5 7 7 8 1 0 1 1 W g informacji L . J., J . B . i U . D . z Jaworzynki m a t e r i a ł y terenowe w A r c h i w u m K E S U J . W g informacji L . M . z Istebnej, A r c h i w u m K E S U J . Opis strojów w y s t ę p u j ą c y c h w obrzędzie postaci obejmuje t y l k o te, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w ciągu ostatnich 12 lat (1960—1972). Nazwy w nawiasach są i n n y m i , rzadziej u ż y w a n y m i określeniami danej postaci. W g informacji К . M . z Istebnej i W . J . z Koniakowa, A r c h i w u m K E S U J i I H K M P A N w Krakowie. 16 W g informacji W . A. z Koniakowa, A. K . i J. K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y teTenowo Ar­ chiwum K E S U J w Krakowio. • W g informacji R. D . i N . M . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r . we W r o c ł a w i u . i ' Tamże. i9 W g informacji J . K . z Istobnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r we W r o c ł a w i u . го W g informacji J. J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E S U J w Krakowie. Zdjęcia te w y k o n a ł zawodowy fotograf, k t ó r y w grudniu 1949 r. przejeżdżał przez wsie (własność J . B . z Jaworzynki). Wielu i n f o r m a t o r ó w jest zdania, iż w ciągu ostatnich trzydziestu lat niewiele się zmieniło w obrzędach „ m i k o ł a i " . T w i e r d z ą jedynie, że zmienił się teren penetracji grup „ m i k o ł a i " , ograniczony obecnie t y l k o do centrum wsi. 1 2 1 3 1 4 1 5 7 2 1 2 2 Fot.: Autor — il. 1-5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58b976551620a52550a87f69f89375a9.pdf c93b53b950f616b5dff3e520e62f73e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2877 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2682 Title A name given to the resource "Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.209-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W iele wątków w historii niezwykłego zjawiska ANDRZEJ w kulturze nowoczesnej, j a k i m jest d o m arty­ sty, bierze swój początek z Anglii. Już PIEŃKOS w pierwszej połowie X V I I I wieku pojawiły się nad Tami­ zą realizacje „domu literackiego", tzn. architektury kształtowanej jako artystyczny koncept pisarzy. Zjawi­ Domy artystów sko to odgrywa ważną rolę w dziejach gruntownej prze­ miany kultury, jaka dokonywała się na Wyspach Brytyj­ „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma" skich w okresie Oświecenia. D o m , pałac, zamek prze­ stawały być wówczas obrazem świata, odbiciem i sym­ bolem porządku kosmicznego; były odtąd obrazem „ m o j e g o " świata, o d b i c i e m porządku p r y w a t n e g o . W X V I I I wieku to zeświecczenie pojmowania d o m u prowadzi m . i n . do odejścia o d walorów reprezentacyj­ Siedziby angielskich pisarzy X V I I I wieku n y c h na korzyść funkcjonalności, wygody; prowadzi jednak równocześnie do obdarzania kształtu d o m u tre­ ściami subiektywnymi jego mieszkańców. D o m jako sie­ dziba prywatnych marzeń staje się często autorskim dziełem właściciela. O d X V I I I w i e k u mamy do czynie­ nia z nowoczesnym mechanizmem kształtowania osobi­ stego dzieła i coraz częściej dokonuje się to z ominię­ ciem n o r m d o m u obowiązujących w epoce. chwałę wcale nie klasycznej nieregularności i różnorod­ ności, zmienności nastroju, ale przede wszystkim po­ Postać architekta-amatora narodziła się w A n g l i i , trzebę k o n t a k t u z naturą, który stawał się odtąd zasadą a szczególnym jej wcieleniem byli intelektualiści, pisa­ w rze, kolekcjonerzy, tworzący swoje siedziby na kształt ustawiony nad rzeką, proporcjonalny, subtelnie nawią­ projektu z marzeń, w którym realizowali mniej czy bar­ zujący do wzorów palladiańskich (projektu wybitnego dziej świadomie swoje poglądy na sztukę, zawierali u l u ­ architekta Jamesa Gibbsa), był bardzo skromny. Jego ar­ bione aluzje literackie i malarskie. k o m p o n o w a n i u siedzib. Sam d o m , bezpośrednio chitekturę podporządkowano wygodzie i oryginalnym 1 Odniesienia do poezji H o m e r a , Pindara, którego m e t o d o m pracy Pope'a. Najważniejsze miejsce pobytu dzieła miały inspirować Josepha A d d i s o n a , sławnego poety stanowiła jednak grota-pustelnia w ogrodzie, po­ redaktora „Spectatora", w p l a n o w a n i u jego ogrodu łączona bezpośrednio z d o m e m za pomocą t u n e l u . Ta Wergiliusza, Horacego, połączono ze stu­ swoista Świątynia Natury, rodzaj muzeum historii n a t u ­ d i a m i n a d chińskimi ogrodami, które p o j m o w a n o j a k o ralnej (zgromadzono w niej m . i n . liczne muszle, skamie­ w Bilton, 2 wzorcowe siedziby u w o l n i o n e j wyobraźni. Te wzory za­ liny, skały ze znanych z niezwykłości czynały teraz dominować, wraz z luźnym wyobraże­ miejsc), była też gabinetem pracy poety. geologicznej n i e m o w i l l a c h rzymskich. Zwłaszcza b o w i e m wiejskie „Aby zwielokrotnić wrażenie różnorodności i jesz­ siedziby w i e l k i c h pisarzy starożytności, Cycerona, H o ­ cze bardziej wzmóc przyjemność, p o e t y c k i geniusz pa­ racego, i Pliniusza młodszego, stanowiły, już o d po­ na Pope'a posłużył się rodzajem urządzeń, które o d ­ czątku Renesansu, przedmiot i d e a l n y c h r e k o n s t r u k c j i . grywały taką samą rolę w G r o t t o , co boskie moce D o p i e r o jednak w X V I I I w i e k u , w A n g l i i , ziścił się n o ­ i bezcielesne byty w heroicznych g a t u n k a c h poezji; woczesny sen o i d e a l n y m d o m u poety, artysty, którego było specyficzna postawa wobec rzeczywistości wyraża się w m r o c z n y c h p a r t i a c h sufitu i w ścianach j a s k i n i , by także w przekształcaniu otoczenia. padające na nie światło tworzyło złudzenia to takie rozmieszczenie tafli lustrzanych [False], W 1719 r. Alexander Pope, największy ówczesny po­ podczas gdy i n n e składniki [ o g r o d u ] , j a k f o n t a n n y , eta brytyjski, tłumacz H o m e r a i Horacego, wydawca głazy, kamienie e t c , pozostając należycie oświetlone dzieł Szekspira, mogły odbijać się w l i c z n y c h zwierciadłach, a samo zakupił posiadłość p o d L o n d y n e m , w T w i c k e n h a m nad Tamizą. N i e w i e l k i teren kształto­ i c h rozmieszczenie wał następnie przez wiele lat w krajobrazowe założenie n o ś ć . Kierując swe oczy k u górze, i wzdragając się nie­ wyrażało zaskakującą różnorod­ o w i e l k i m bogactwie efektów. A u t o r e m nowego planu m a l na w i d o k w o d n y c h katarakt, spadających n a d rezydencji był sam Pope, korzystający tylko w poszcze­ twą głową z wyniosłych skał i k a m i e n i , podczas gdy... gólnych rozwiązaniach z konsultacji i projektów archi­ strugi w o d y pędzą w a r t k i m s t r u m i e n i e m u t w y c h stóp, tektów. W jego listach znajdujemy uzasadnienie zwro­ dookoła jesteś stale zaskakiwany płynącymi strumycz­ t u , który proponował w stosunku do dotychczas obo­ k a m i , grzmiącymi w o d a m i , co rwą p o n a d przepaścia­ wiązujących zasad sztuki architektonicznej i ogrodo­ m i i przecinają zwały głazów i pali; bo dzięki z n a k o m i ­ w e j . Jego rezydencja miała być nowoczesną wersją an­ t e m u s m a k o w i i szczęśliwemu zarządzaniu N a t u r ą za­ tycznej siedziby klasycznego poety, dostosowaną do wa­ prezentowano c i t u niespotykane połączenie rzeczy­ runków północnej Brytanii. Pope głosił przy t y m po- wistości i wyobraźni". 3 209 4 �Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU Widziana w perspektywie historii rozwiązań ogrodo­ tycznej, tekstów Wergiliusza i Horacego, obrazów Pous- wych grota Pope'a wpisuje się w tradycję manierystycz- sina, Lorraina, Rubensa i Salvatora Rosy. Rezydencja, nych sala terrena itp.; dla dziejów siedziby artysty ma na­ podobnie jak dawniej, pozostanie nadal tekstem i obra­ tomiast znaczenie przełomowe. Pope żądał od architektu­ zem zarazem, tyle że t e n tekst i obraz staną się subiek­ ry rozsądku: umiaru i funkcjonalności oraz „naturalno­ tywną kreacją jednostki twórczej, intelektualisty lub ar­ ści". W swoich wierszach ironizował na temat francu­ tysty, który nie musi już być architektem. S t a n ą się ar- skich regularnych ogrodów i pałaców. Wszystkie budow­ chitektoniczno-ogrodniczym esejem, tą szczególnie ty­ le i obiekty ogrodowe w Twickenham pozornie naturalnie pową dla nowoczesności formułą wolnego tworzenia. „rzucono w pejzaż", ale prostota i naturalność tego ogro­ Niekiedy będą też świątyniami tworzenia... du była właśnie pozorna. U m y , obeliski (dedykowane osobom lub pojęciom), posągi, tworzyły niejako literackie • •• obrazy, nasycone znaczeniami, niekiedy bardzo erudycyjnej treści, tworzyły owo „niespotykane połączenie rzeczy­ W projektowaniu Twickenham pomagał poecie ma­ wistości i wyobraźni". Materią tworzenia był i ogród, i b u ­ larz W i l l i a m Kent, który niebawem miał zostać najsław­ dowle, kultura i przyroda, wszystko przesycone skojarze­ niejszym angielskim projektantem ogrodów krajobrazo­ niami literackimi, artystycznymi i historycznymi. Progra­ wych. Sławę tę ustanowiła głównie współpraca Kenta mowa rozmaitość całej rezydencji była w istocie przemyśl­ z sąsiadem i przyjacielem Pope'a, wspomnianym Richar­ nie zakomponowana. Poeta mieszkał poetycko, tzn. ak­ dem Boyle'em, lordem Burlingtonem (1694-1753). D o ­ tywnie przekształcał własną wyobraźnią swoje siedlisko konali o n i wspólnie przekształcenia posiadłości lorda na ziemi i wyobrażał sobie, że nawiązuje do siedziby H o ­ w pobliskiej osadzie Chiswick. O k o ł o 1724-1726 po­ racego (Jonathan Swift zaś nazwał grotę Pope'a „rodza­ wstała niewielka, zwarta willa o surowym kształcie, nie­ jem Ars Poetka" ). Kształt tego siedliska z kolei pojawiał bawem uznana za wzór absolutny palladianizmu i arcy­ się w jego korespondencji, opisach, inspirował jego pisa­ dzieło odrodzenia klasycznego w architekturze europej­ 5 ną poezję; w jednym ze swoich utworów Pope sugerował skich rezydencji. Gdy na kontynencie budowano nadal wręcz utożsamienie d o m u z jego właścicielem. Poeta kolosalne barokowe pałace, Burlington realizował suro­ chętnie oprowadzał gości po swojej rezydencji, a opubli­ wy d o m idealny, stanowiący kwintesencję wyobrażeń 6 kowany w rok po jego śmierci przewodnik po posiadłości wydaje się jeszcze inspirowany przez właściciela. 8 0 klasycznym życiu na łonie natury, bowiem willa była całkowicie wtopiona w ogród. O niewielkim Chiswick Sława rezydencji poety była przez cały wiek X V I I I House jeden ze złośliwych współczesnych lorda wyraził ogromna i w dużym stopniu przyczyniła się do upo­ się: „Za małe, by w t y m mieszkać, zbyt duże, by to powie­ wszechnienia w A n g l i i ideału niewielkiej palladiańskiej sić przy zegarku". Mały d o m jeszcze wtedy mógł przyno­ willi i ogrodu-ustronia. Wielbicielką jego poezji była m . i n . sić ujmę na honorze, ale niepozorną skalę willi szybko księżna Izabela Czartoryska, która podziwiała też jego sie­ zrównoważył w o p i n i i powszechnej ciężar treści, jakie dzibę w Twickenham i podziw ten odcisnął się w tworzo­ nadał jej właściciel. Była ona wyrazem uwielbienia dla nym przez nią własnym ustroniu, parku Powązki pod ideału włoskiej w i l l i , niemal imitacją renesansowych b u ­ Warszawą. Sentymentalna polska dama przywiozła sobie d o w l i A n d r e a Palladia, którego dzieła lord znał nie tylko z Twickenham i następnie umieściła w puławskim D o m ­ z rycin, ale i z autopsji (podróżował do W ł o c h w 1715 ku 1 1719 r. właśnie po to, aby je zobaczyć i studiować). G o t y c k i m pamiątkę w postaci kawałka drewna z wierzby płaczącej, „(...) z pnia, który stał jeszcze przy W i l l a była jednocześnie siedzibą kolekcji lorda, sław­ grocie jego ulubionej, w której ręką Pope'a pisane tysiącz­ nego zbieracza starożytności i malarstwa włoskiego, a tak­ ne można czytać wiersze", a fragmentu z jego poetyckie­ że posiadacza rysunków Palladia. Kreacja Burlingtona nie go listu do lorda Burlingtona użyła jako motta w swoich ograniczała się jednak do budynku willi. Jej otoczenie by­ sławnych Myślach różnych o sposobie zakładania ogrodów ło równie przemyślane jak geometryczne ogrody przy (wydanych w 1804 г.). Po amatorsku pisząc i k o m p o n u ­ francuskich pałacach. Obeliski, kolumny, hermy, urny, jąc swoje siedziby (w szczególności Puławy), księżna — jak fragmenty autentycznych dawnych budowli (np. portyk 7 wiadomo - z całą świadomością naśladowała brytyjskich „pioniera" palladianizmu angielskiego Inigo Jonesa) peł­ amatorów, takich jak Pope i właśnie Burlington. niły rolę znaków, które pobudzać miały skojarzenia wraż­ Poetycka rezydencja Pope'a nie zachowała się: willę liwego wędrowca. Układ ogrodu był jeszcze dość regular­ zburzono w 1807 r. (podobno ówczesna właścicielka na­ ny, na obrzeżach przechodził jednak w „naturalnie ma­ rzekała na nachalność gości, pragnących zwiedzać miej­ lowniczy" ogród, z rzeką i mostkami, grotą i t p . ; w całej sce, w którym tworzył Pope); jedynie grota przetrwała domenie Chiswick House panowało traktowanie ogrodu w stanie szczątkowym. i budowli jak malarskiego obrazu, który był retrospekcją Tendencja zapoczątkowana w T w i c k e n h a m szybko tozwinie się w A n g l i i w rodzaj wielkiego konkursu: wiel­ cy i mali właściciele ziemscy, coraz częściej amatorsko uprawiający też literaturę i sztuki piękne, będą nasycali swoje rezydencje i ogrody odniesieniami do kultury an­ 210 włoskich wspomnień i poetyckim wyobrażeniem idealne­ go świata. Wyobrażenie to kształtowało się m . i n . pod wpływem lektur i studiów erudyty-mecenasa, m . i n . pra­ gnął o n nawiązać do wzorów willi Pliniusza, które opisał w dedykowanej Burlingtonowi księdze Robert Castell. 9 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU N i g d y chyba jeszcze w historii siedziba nie była tak świadomym dziełem a u t o t s k i m właściciela. • •• Czynni­ k i e m , który łączy tak różne przecież siedziby o b u sław­ Historię siedzib pisarzy, któtzy sobie sttoją poetycko n y c h sąsiadów pod L o n d y n e m , jest znaczenie intelek­ miejsca mieszkania i ptacy, często rozpoczyna się o d tualnej decyzji autota-właściciela i jej niezwykle sta- zadziwiającej tezydencji Walpole'a, Strawberry H i l l . Horace Walpole (1717-1797), syn premiera A n g l i i t a n n a materializacja. i jej może najwybitniejszego polityka w X V I I I wieku, Sit Roberta Walpole'a, rozpoczął również karierę w par­ • •• lamencie, jednak szybko porzucił wielką politykę. Po­ I n n y osiemnastowieczny pisarz brytyjski, W i l l i a m święcił się podtóżom, kolekcjonerstwu starożytności The i malatstwa, a także pisarstwu. Napisał m . i n . jedną kla­ Leasowes (Halesowen) w środkowej A n g l i i wykonał syczną tragedię, dzieła dotyczące h i s t o t i i A n g l i i i dzie­ Shenstone (1714-1763), w swoim ogrodzie w połowie X V I I I w i e k u pełen m e l a n c h o l i i poemat jów malarstwa, olbrzymie Pamiętniki, w materii krajobrazu. korespondencję, ale sławę literacką przyniosła m u drob­ 10 Był o n szlachcicem-farmerem prowadził bogatą i poetą, piszącym sielankowe poezje, a także a u t o t e m na powiastka „gotycka" grozy - Zamczysko wpływowego eseju o sztuce ogrodowej Unconnected z 1764 r. Zrodziła się ona podobno ze snu, który nawie­ Jeden z bardziej znanych dził pisarza w jego d o m u w podlondyńskim Strawberry Thoughts w on Gardening. 11 A n g l i i jego wierszy zaczyna się od słów: H i l l , niedaleko od Twickenham i C h i s w i c k . „Tu, w Otranto 14 w chłodnej grocie, pełnej m c h u chatce" - i w Leasowes To ta siedziba właśnie była pierwszym powodem sła­ takie i n t y m n e odosobnienia poeta sobie stworzył. Po­ wy Walpole'a. Stał się o n głośny już o d m o m e n t u ogło­ eta osiadł na stałe w 1745 t. w posiadłości odziedziczo­ szenia ambitnego przedsięwzięcia wybudowania własnej nej po ojcu, w której trzydzieści lat wcześniej przyszedł siedziby w stylu średniowiecznym. „Zamierzam postawić na świat, i samodzielnie ją przekształcał. Swoje ogro­ mały gotycki zamek" - taką deklarację złożył w liście do dowe i architektoniczne wizje po amatorsku szkicował znajomego w 1750 r . piórkiem i pędzlem. Przyjmował t a m „całą Anglię", jednak wcześniej, około 1748 г., bezpośrednio po zaku­ oprowadzając po w i d o k o w y c h ścieżkach, wśród u r n , pieniu posiadłości, i miały trwać kilkadziesiąt lat, m i m o 15 Prace rozpoczęły się zapewne już pomników (noszących inskrypcje poetyckie, ułożone że pałac jest taczej niewielki. Większość czasu poświęco­ ptzez Shenstone'a), kaskad i sztucznych r u i n . G r o t a , n o t u jednak na studia nad pierwowzorami historyczny­ ozdobiona również inskrypcjami, przywoływała wspo­ m i , na dyskusje nad kształtem budowli i nad każdym jej mnienie grobu Wergiliusza z okolic N e a p o l u ; f o n t a n ­ detalem, te bowiem były dla literata-historyka niezwykle na przypominać miała sławne źródło Petrarki w Vauc- istotne ze względu na ich treść. Koncepcja zmieniała się luse w Prowansji. Samotnię w formie zrujnowanego z czasem, a siedzibę w coraz większym stopniu wzboga­ opactwa gotyckiego przeznaczył Shenstone na własną cały architektoniczno-dekotacyjne dygresje. pracownię. Podobnie jak Pope, tworzył więc w miejscu wysoce osobliwym, chociaż szedł za nakazem statej już tradycji, uznającej za najwłaściwsze dla pisarza klasz­ torne n i e m a l o d o s o b n i e n i e . Pałac był właściwie autorskim w pełni dziełem pisarza. N a jego polecenie zawodowi architekci i artyści, W i l l i a m Robinson, John C h u t e , Richatd Bentley, Thomas Pitt, 12 Johann H e i n r i c h M u n t z i i n n i , odbywali wycieczki stu­ Po śmierci Shenstone'a uznano, że t o właśnie jego dyjne do opactw i katedr angielskich, odrysowywali go­ rezydencja - parkowa A r k a d i a , dzieło całkowite po­ tyckie maswerki, nagrobki, portale, aby następnie k o m ­ ety, jest najwybitniejszym z jego poematów. Właściwy pilować z nich, wraz z właścicielem, malowniczą bryłę d o m odgrywał t u tolę podrzędną, Shenstone nie t y l k o i wystrój Strawberry H i l l . Wystrój ten, po części zrealizo­ niewiele weń zainwestował środków f i n a n s o w y c h , ale wany w masie papierowej i tapetach, naśladujących jak i wyobraźni. Ta działała przede wszystkim w poetyc­ scenografia szlachetniejsze materiały, odbija jeszcze w d u ­ kiej żym stopniu delikatność gustu rokokowego, ale dla jego aranżacji p o z o r n i e „niecyzelowanej natury" (jak się o Leasowes wyraziła Izabela C z a r t o r y s k a ) , twórców objawiał ptzede wszystkim znajomość „starej 13 tak jednak ukształtowanej i ozdobionej b u d o w l a m i , A n g l i i " . Z zewnątrz wieże, blanki „obronne", ostrołuko- że sugestywnie przywodziła na myśl poezje W e r g i l i u ­ we okna i portale wywierać miały sugestywne wrażenie sza (a współcześni najczęściej pisali o siedzibie poety, zamkowe. Walpole, nie zadowalając się „gotyckim zam­ odwołując się też do H o t a c e g o ) . Dzieło Shensto­ kiem", pobudował sobie około roku 1772 w ogrodzie ne'a nie zachowało się w oryginalnej formie, ogród ustronie, także „gotycką" tzw. Kaplicę w Lesie. ulegał długotrwałej degradacji i dopiero o d n i e d a w n a Wśród licznych zachwyconych gości z całej Europy jest rekonstruowany. były też w Strawberry H i l l polskie arystoktatki, Izabela Klasyczne i średniowieczne reminiscencje pojawiły Lubomirska i Izabela Czartoryska, a i c h fascynacja nie się w Leasowes jako echa poetycko interpretowanej pozostała bez echa w i c h własnych kreacjach rezyden- h i s t o t i i . G d y Shenstone kończył „cyzelować" swoją c j o n a l n y c h . Hrabia Józef Krasiński wzorował się na pa­ 16 krainę m e l a n c h o l i i , angielscy pisarze zaczynali już b u ­ łacu Walpole'a, przekształcając po 1800 r. swoją siedzibę dować swoje miejsca odosobnienia w g o t y c k i m stylu. w Radziejowicach. 211 17 Były też i opinie zdradzające zakło- �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU potanie. Charakterystyczne są słowa księcia de Ligne, w „fabrykach" Williama M o n i s a średniowieczne kształty znanego amatora sztuki i podróżnika, który we własnym siedziby nadawały specyficzne znaczenia siedzibie. Beloeil w Belgii również tworzył prywatny raj architek- Walpole był bez wątpienia najbardziej znaczącą po­ toniczno-ogrodowy: „Kiedy oglądamy Grecję w wyko­ stacią europejskiego gotycyzmu. Gotycyzm zaś należy, naniu tyluż Anglików, i Gocję Pana Walpole'a, wydaje w literaturze i w architekturze, do najmocniejszych się nam, że delirium jak ze złego snu kierowało i c h two­ (i o największym na przyszłość znaczeniu) przejawów rzeniem. Bardzo lubię jego zamek O t r a n t o ; ten zaś znad nowej uczuciowości stosowanej, przejawów sentymen­ Tamizy jest równie szalony, ale nie jest tak zabawny". talizmu. Gotyckie siedziby pobudzały asocjacje z daw­ Zwiedzający Strawberry H i l l już później, w X I X wieku, n y m i czasami wspaniałości, ale i czasami grozy, z rycer­ amerykański romantyk James F. Cooper widział w dziele ską, romansową historią, światem fantomów i t d . ; u r u ­ Walpole'a „rodzaj architektonicznej zabawki" i nie do­ chamiały literacki odbiór architektury. A gdy jeszcze Domem stanowiły „relikwiarze" dla kolekcji, warstwy tych sko­ dla lalek nazywali Strawberry H i l l też niektórzy współcze­ jarzeń były szczególnie głębokie. Dlatego najsławniejsze śni jego twórcy, oburzeni niekonwencjonalnym podej­ europejskie siedziby kolekcji pamiątek artystycznych ściem do tradycji europejskiego pałacu. Walpole repliko­ i historycznych w okresie sentymentalizmu tak często strzegł w n i m „niczego prócz jego szaleństwa". 18 wał, że podobnie jak maleńka willa lorda Burlingtona ubierano w szatę średniowieczną: zameczek Lowenburg w pobliskim Chiswick jest wspaniałym naśladownictwem w Kassel, D o m k i Gotyckie w parkach w Wórlitz i w Pu­ architektury Greków, tak jego zameczek staje do rywali­ ławach. Te dwa ostatnie zresztą wyraźnie zawdzięczają zacji z architekturą średniowieczną. W rezydencjach tych swoje powstanie wzorowi Strawberry H i l l . bowiem to nie i c h niepoważna skala (a w Strawberry Gdy Walpole kończył swoje małe „zamczysko", po­ H i l l także wykonanie), ale poważna kultura właściciela- wstawały już następne gotyckie rezydencje na Wyspach -architekta, jego zmysł historyczny i poetycki, miały o d ­ Brytyjskich, niektóre zresztą znacznie o d Sttawberry działywać i imponować. Wspomniane „archeologiczne" H i l l potężniejsze. O d 1774 r. w D o w n t o n Castle pisarz, przygotowania ekipy projektującej pałac miały dawać poeta i estetyk Richard Payne K n i g h t (1750-1824), gwarancję historycznej wiarygodności jego architektury, który był także architektem, realizował swoją okazałą chociaż wiarygodność ta była potrzebna pisarzowi i histo­ siedzibę w f o r m a c h przypominających fortecę średnio­ rykowi raczej jako poetycka inspiracja. wieczną. Wspaniale położony, wyniesiony ponad park 19 Sława Strawberry H i l l przyczyniła się do upowszech­ na tarasie w i d o k o w y m zamek z b l a n k a m i i wieżami, sta­ nienia gotyckiej szaty w n o w y c h rezydencjach, wzno­ nowił wykład poglądów autora na temat jego ulubionej szonych p o d koniec X V I I I wieku w A n g l i i , a p o t e m kategorii malowniczości. Był, podobnie jak Strawberry i w całej Europie; także, szerzej, pojawiał się t u nowy, H i l l , nieregularny w planie i w bryle, a zasadą jego k o m ­ antyklasyczny model nieregularnej rezydencji, złożonej pozycji była konsekwentna niekonsekwencja, sugerują­ z niespójnych, zdawałoby się pochodzących z różnych ca narastanie b u d o w l i przez w i e k i - albo snucie opowie­ epok składników i malowniczo wkomponowanej w kra­ ści grozy z rozmaitymi zaskakującymi e f e k t a m i . 22 jobraz. Trzeba stwierdzić jednak, że właściwa historycz­ Dzieło Walpole'a, zarówno literackie, jak architekto­ na rola Strawberry H i l l nie polega tylko na wprowadze­ niczne, podziwiał też najsławniejszy szkocki pisarz ro­ niu gotyckiego kostiumu, ale również na utwierdzeniu mantyzmu Walter Scott. I o n miał również, jak przysta­ wzorca architekta-amatora, którym jest pisarz, intelek­ ło na autora rycerskich romansów, siedzibę w stylu go­ tualista; podobnie jak wcześniej w Chiswick lorda Bur­ t y c k i m , pobudowaną z pomocą fachowego architekta, lingtona i w T w i c k e n h a m Pope'a, i t u właściciel kreuje lecz według własnych pomysłów. Położone w okolicach dom. I jest to jego prywatna wizja. Walpole pisał: „Mo­ Edynburga A b b o t s f o r d przekształcił całkowicie z daw­ je budowle to papier, tak jak moje pisma. I jedne, i d r u ­ nego d w o r u w latach 1812-1832. gie ulecą, n i m minie dziesięć lat o d mojej ś m i e r c i " . 23 Umierały n o r m y europejskiego d o m u . Romantycz­ 20 Walpole przez całe życie zbierał książki, pamiątki histo­ n i pisarze i artyści p r o p o n o w a l i w i c h miejsce d o w o l ­ ryczne i dzieła sztuki, zarówno starożytnej, jak nowsze. ność stylistyczną i wolność struktury. O d tej pory Wypełniały one wnętrza pałacu, ale niekiedy to architek­ wszystko już było możliwe, nawet najdziwniejsze archi­ turę dostosowywano do obiektów kolekcji. Średniowiecz­ tektoniczne hybrydy. W procesie i c h wymyślania p r y m ne witraże zostały wykorzystane w oknach rezydencji. K i l ­ w i e d l i brytyjscy literaci, pierwsi zadając ciosy klasycz­ ka wnętrz (galerię, tzw. zbrojownię i tzw. Pokój Holbeina) n y m n o r m o m . Wśród w i e l u fascynujących przedstawi­ specjalnie przeznaczono na pomieszczenie osobliwości, cieli tego szczególnego g a t u n k u niektórzy zbliżali się rzeźb, starej broni i t p . do granic szaleństwa architektoniczngo. 21 W Strawberry H i l l mieściła się nie tylko kolekcja Walpole'a i jego bogata biblioteka, lecz tak­ że drukarnia, w której wydawał o n poezje i dzieła histo­ ••• ryczne. Tu właśnie wyszła w 1785 r. edycja jego własnego Essay on the Modem Gardening, który miał mieć wielki „(...) Podźwignąłem z upadku pewne (...) opactwo wpływ na kontynencie, także w Polsce na malownicze w najdzikszej i najodludniejszej okolicy pięknej A n g l i i . parki w stylu angielskim. Podobnie jak 100 lat później Posępny i smętny majestat b u d o w l i , dziki n i e m a l wy- 212 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU. T w i c k e n h a m , w i d o k w i l l i A . Pope'a o d strony Tamizy, ryc. z 1735. T w i c k e n h a m , ogrody A . Pope'a. Rysunek W. K e n t a z o k . 1730; L o n d y n , British Museum. Pope w swojej grocie w T w i c k e n h a m , rysunek a n o n i m o w y , o k . 1730; L o n d y n British Museum. C h i s w i c k House, p l a n o g r o d u i w i d o k i jego b u d o w l i , ryc. J. Rocque, 1736. Ч1 3 ' * , , Г 213 4 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU P a ł a c S t r a w b e r r y H i l l , b i b l i o t e k a W a l p o l e ' a . A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. P a ł a c Strawberry H i l l , tzw. Pokój H o l b e i n a , p o 1750. A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. Pałac Strawberry H i l l , tzw. K a p l i c a , względnie G a b i n e t W a l p o l e ' a , ryc. z 1772. 215 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńka * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU gląd włości tudzież żałosne i czcigodne a związane z n i ­ snych ( m . i n . Byrona) i p o t o m n y c h (aż po Baudela- m i podania godziły się przedziwnie z uczuciem zupeł­ ire'a i M a l l a r m e g o ) . Jeszcze większy jednak podziw przy­ nego osamotnienia, co m n i e zagnało w te odległe (...) niosła m u niebawem najbardziej ekstrawagancka rezy­ strony". Wyznania te, i następnie relację z przekształ­ dencja w Europie. Oryginał ów zamówił tę kolosalną cania wnęttz klasztornej r u i n y na pełen przepychu pa­ siedzibę, ptzypominającą łac, bohater opowiadania Ligeia i klasztot u specjalisty w dziedzinie neogotyckich rezy­ Edgara A l l a n a Рое zatazem zamek, katedrę spisywał u końca doby R o m a n t y z m u . Już jednak u jej dencji, architekta Jamesa W y a t t a . F o n t h i l l początków opactwa i i c h t u i n y stanowiły p t z e d m i o t wznoszono w latach 1796-1815. swoistego k u l t u , utwietdzanego głównie przez „po­ ruina była budowana o d podstaw, i to nie jako pawilon- 24 wieść gotycką". Arcydzieło tego g a t u n k u , Mnich Lewi­ 27 Abbey T u śtedniowieczna -ustronie w patku przypałacowym, lecz jako właściwy sa, już samym tytułem ptzywołuje taką scenerię. Sław­ pałac. Pierwotnie dominujący aspekt ny a r c h i t e k t angielski, J o h n Soane w swoim niesamo­ k o n w e n t u " (Beckfordowi obcy był ideał zakonnika, ale w i t y m d o m u - m u z e u m w L o n d y n i e nie pominął, oczy­ postawa odosobnienia coraz bardziej wchodziła wtedy wiście, przemyślnie zaaranżowanej „celi m n i c h a " . w modę) zanikł zresztą z czasem na rzecz okazałego Tuż przed końcem W i e k u Świateł, w A n g l i i o b f i t u ­ jącego w takie i inne jeszcze mroczne epizody, w r o k u 1798 młody malarz angielski, W i l l i a m Turner ottzymał o d lorda Elgina (tego samego, któremu L o n d y n za­ wdzięcza zdobycie marmurów Partenonu) propozycję udania się do A t e n w chatakterze rysownika topogra­ fa, szkicującego tamtejsze zabytki. Odtzucając to k u ­ szące zaproszenie, późniejszy największy malarz W i e l ­ kiej Brytanii przyjął jednocześnie zamówienie na w y k o ­ nanie serii widoków wznoszonej właśnie ekscentrycz­ nej b u d o w l i lorda Beckforda w jego r o d z i n n y m F o n t h i l l w zachodniej A n g l i i . Czym o w o prowincjonalne F o n t h i l l Abbey, może oprócz niebywałej f o r t u n y Beckfotda, mogło przyciągnąć znakomitego romantyka? Skatby klasycznej Grecji nie przeważyły w rywalizacji ze sław­ ną już wtedy, w trakcie budowy, siedzibą pisarza, kolek­ „zrujnowanego i eleganckiego, nieregularnie zróżnicowanego „klaszto­ r u " . N a zewnątrz, na dziedzińcu-wirydarzu z fontanną i we wnętrzach panował styl gotycki, aż po meble (w t y m autentycznie state i. te wykonywane specjalnie dla Beckforda) oraz witraże. Po r o k u 1800 sam l o r d , i n ­ spirując się m . i n . wzorami w e n e c k i m i i arabskimi, pro­ jektował także przedmioty złotnicze, które następnie wykonywano dla jego kolekcji. Beckford, który w d u ­ żym stopniu narzucał a r c h i t e k t o w i ogólne koncepty, czerpał inspitacje ze swoich podróży, n p . olbrzymi o k t o gon wieży jest podobno w y n i k i e m wrażenia, jakie zrobił na n i m portugalski klasztor gotycki Batalha, wrażenia opisanego zresztą przezeń ciekawie p o d koniec życia. Ogólny zaś aspekt rezydencji jako świata grozy i zasko­ czeń stanowił oddźwięk przeżyć doznanych w alpejskich przełęczach. Kolosalna wieża „opactwa" stała się realizacją litetacko wcześniej ujętej w Watheku w i z j i . cjonera, podróżnika, wizjonera architektury. 28 W i l l i a m Beckford spędził długie życie (1760-1844) W pałacu zebtana została też wspaniała kolekcja na zadziwianiu swoich bliźnich. Odziedziczoną olbrzy­ dzieł sztuki, jedna z największych, jakie k i e d y k o l w i e k mią fortunę, a także inteligencję i talent litetacki trwo­ powstały na Wyspach B r y t y j s k i c h ; l o t d wykotzystał nił w szczególnie efektowny sposób. Czarne msze, orgie, nie tylko swoje włoskie podróże, ale i wyptzedaże zbio­ rozmaite skandale ciążyły na jego reputacji do tego stop­ rów królewskich oraz arystokratycznych we Francji po nia, że nie był mile widziany w Londynie. Stąd też po­ w y b u c h u r e w o l u c j i . Kupił też w całości dróże zagraniczne i samotnia-rezydencja stały się dlań wielkiego historyka angielskiego Edwarda Gibbona. wyrokiem losu. Jego najsławniejszym u t w o r e m literac­ W k i m była wschodnia powiastka fantastyczna Wathek, na­ m . i n . arcydzieła malatstwa europejskiego, od Belliniego bibliotekę g o t y c k i c h galeriach „opactwa" F o n t h i l l wisiały pisana w trzy d n i , a wydana w 1787 г., najpierw po fran­ i Rafaela po Rubensa, Rembtandta, El Gteca, Velasqueza, cusku. Stanowiła swoistą konkurencję z Zamczyskiem stały przedmioty z japońskiej l a k i i romańskie relikwia­ nawiązując jednocześnie do orientalnych po­ rze. Protektor artystów wspomagał największych ma­ w Otranto, wiastek Woltera. Tytułowy Wathek, kalif zmyślonej larzy b r y t y j s k i c h swojego czasu: Benjamina wschodniej ktainy, kietuje się niepohamowaną pychą ( t e m u , pietwszemu malarzowi A k a d e m i i Królewskiej, (porównywalną jedynie chyba z megalomanią samego wypłacał roczną pensję o wysokości równej jego pensji Beckforda), wznosząc m . i n . podniebną wieżę, z której państwowej!), „ludzie wydają m u się niczym mrówki, góry jak muszle, Turnera, Danby'ego, M a r t i n a . N i e tylko zbierał i c h a miasta jak ule z pszczołami". Spośród pięciu prze­ dzieła, ale i je zamawiał (np. kupił dla F o n t h i l l , o d ra­ ogromnych rezydencji Watheka, „pałac zwany Rozkoszą zu po n a m a l o w a n i u w 1800 г., pierwsze wielkie arcy­ Oczu albo Podporą Pamięci był nieustannym zachwyce­ dzieło Turnera, obraz Piąta plaga 25 n i e m . Znajdowały się t a m (...) osobliwości zgromadzone z wszystkich świata zakątków. (...) W a t h e k , najciekawszy z ludzi, nie pominął w t y m pałacu niczego, co mogłoby zaspokoić ciekawość tych, którzy go zwiedzali". Trudno Cozensa, Loutherbourga, Westa Blake'a, egipska). się dziwić, że fantastyczne „opactwo" F o n t h i l l , pełne zbytku i niespodzianek, silnie oddziały­ wało na współczesnych. Beckford umożliwiał n i e m a l turystyczne zwiedzanie siedziby. Publikował jego w i d o ­ 26 k i . Podobno młodzieńcza powiastka „gotycka" Shel­ Powiastka zapewniła młodemu Beckfordowi, nazwa­ leya Zastrozzi n e m u niebawem „kalifem z F o n t h i l l " , sławę u współcze­ 217 powstała p o d wpływem F o n t h i l l Abbey. �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W s p o m n i a n y a k a d e m i k West z emfazą równą jego 4 pensji u B e c k f o r d a określał jego siedzibę j a k o dzieło raczej m a g i i niż rąk l u d z k i c h . Beckford urządzał już w swojej pierwszej, klasycystycznej rezydencji niezwykłe spektakle. Święta Bożego Narodzenia r o k u 1781 uświetniła trzydobowa „nekro- 5 6 7 mancko-podziemna" maskarada w inscenizacji malarza Phillipe'a-Jacquesa Loutherbourga. W n o w y m F o n t h i l l Abbey szalone fety odbywały się bez 8 ustanku, n p . w 1800 r. szerokim echem odbiło się wspaniałe przyjęcie na cześć admirała Nelsona, z którym zresztą Beckforda 9 łączyło romansowanie z tą samą sławną lady H a m i l t o n . ] a k wszyscy angielscy arystokraci, B e c k f o r d z zapa­ m i ę t a n i e m urządzał też o g r o d y . Otoczył włości wokół 29 swojego klasztoru k a m i e n n y m m u r e m , ukształtował 10 jezioro, które przypominać miało o t c h ł a ń , otwierającą się do wnętrza ziemi, założył m a l o w n i c z y „ogród alpej­ s k i " , który miał m u przypominać podróże szwajcarskie. W 11 12 F o n t h i l l o b o k m . i n . w s c h o d n i c h pawilonów poja­ wiła się d r e w n i a n a „chata norweska" i sztuczne groty. Przede wszystkim j e d n a k , nienasycony j a k jego W a ­ t h e k , B e c k f o r d prześcignął k o n k u r e n t ó w w ściąganiu „wszystkich roślin świata" do swojego p a r k u , który p o d t y m względem nie miał sobie równych. W 1822 r. lord, znudzony swoim dziełem, porzucił Fon­ " 14 t h i l l na zawsze i przeprowadził się do kurortu Bath, gdzie wybudował również wieżę przy pałacu Lansdown Tower. 30 15 Uprzednio urządził wielką wyprzedaż zawartości „opac­ t w a " i opublikował dwa olśniewające albumy z jego w i d o ­ kami. Zdawać by się mogło, że dalsze losy pałacu-opactwa 16 układały się według konsekwentnie zaplanowanego sce­ nariusza: F o n t h i l l Abbey zaczęło się rozpadać, zupełnie 17 jakby dla opowieści Poe'a, już bezpośrednio po opuszcze­ n i u . W pośpiechu budowana wieża zwaliła się całkowicie w 1825 г., grzebiąc cały pałac. Po wspaniałym opactwie 18 19 pozostały do dziś tylko bramy wjazdowe do parku. F o n t h i l l A b b e y i Strawberry H i l l były realizacjami a r c h i t e k t u r y n i e a r c h i t e k t o n i c z n i e pomyślanej. M i m o 2 0 udziału architektów w i c h t w o r z e n i u były raczej sublim a c j ą literatury. A n i rezydencji Pope'a, a n i i c h nie 2 1 można też liczyć do właściwej h i s t o r i i p r a c o w n i arty­ stów. S ą j e d n a k w y b i t n y m i przykładami „domu arty­ sty", a więc miejsca, które w sposób z jego twórczością 2 2 związany r o z m a i t y m i nićmi kreuje jego środowisko: 2 i kompleks inspiracji i kontekst odbioru. 2 4 Przypisy Tekst ten stanowi rozwinięcie kilku artykułów popularyzują­ cych angielskie siedziby X V I I I wieku, które publikowałem w „Domu i Wnętrzu", 1999, nr nr 5, 6, 7 W kontekście nowej interpretacji wzorów klasycznych w Anglii po­ czątku XVIII wieku rozpatruje tę próbę H . F. Clark, Eighteenth Cen­ tury Elysiums. T/te Role of 'Association' in the Landscape Movement, „Journal ot the Warburg and Courtauld Institutes", 1943, s. 166 ' Materiały dotyczące tej rezydencji zawiera katalog: Alexander Pope's Villa. Views of Pope's Villa, Grotto and Garden: a Micro­ cosm of English Landscape, Twickenham 1980. Zob. też wszech­ stronne omówienie w: V. Hammerschmidt, J. Wilke, Die Erudeckung der Landschaft. Englische Garten des 18. Jahrhunderts, Stuttgart 1990, s. 32-36 2 5 1 218 2 6 2 7 2 8 2 9 , 0 Anonimowa A n Epistolary Description of the Late Mr. Pope's Ho­ use and Gardens at Twickenham z 1747 г., cyt. w: The Genius of the Place. The English Landscape Garden 1620-1820 (red. J. D . H u n t i R Willis), Cambridge (Mass.) 1988, s. 249-250 Cyt. w: Alexander Pope's Villa..., op. cit., s. 9 Por. M . Mack, A Poet in His Landscajje. Pope at Twickenham, w: From Sensibility to Romanticism, Oxford 1970, s. 13 Zob. A . Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska. Polskość i europej­ skość, Lublin 1998, s. 196 Wśród licznych omówień twórczości architektonicznej Burlingtona oraz znaczenia Chiswick wyróżnia się: J. Harris, The Palladian Revival. Lord Burlington, His Villa and Garden at Chiswick, Cambridge 1994 R. Castell, Villas of the Ancients Illustrated, London 1728. Publi­ kacja ta odegrała wielką rolę w upowszechnieniu stylizowanego na antyczny modelu rezydencji kształtowanej zgodnie z ideałem malowniczej rozmaitości, nasyconej wielorakimi odniesieniami literackimi i historycznymi. Najpełniejsze omówienie The Leasowes w: J. Riely, Shemtone's Walks: The Genesis of the Leasowes, „Apollo", 1979, Septem­ ber, s. 202-209; V. Hammerschmidt, J. Wilke, op. cit., s. 100-104 Cyt. w: The Genius of the Place..., op. cit., s. 289-297 Ruina gotyckiego opactwa pojawia się również w twórczości lite­ rackiej autora. „Powinniśmy interpretować 'opactwo' w świetle poezji Shenstone'a" - twierdzi Ml. Charlesworth, The Ruined Ab­ bey: Picturesque and Gothic Values, w: The Politics of the Picture­ sque: Literature, Landscape and Aesthetics Since 1770 (red. S. Co­ pley i R Garside), Cambridge 1994, s. 67-69. Takie dosłownie klasztorne odosobnienie twórcy znajdujemy później m.in. w sie­ dzibie Byrona w Newstead Abbey. Zob. jego opis w: B. Mądra-Shalcross, Domromantycznegoarty.sty, Kraków 1992, s. 193-199 A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 198 Z. Sinko, Z zagadnień gotycyzmu europejskiego i jego recepcji pol­ skiej, „Pamiętnik Literacki", L X I I I , 1972, z. 3, s. 34 Cyt. w: M . McCarthy, The Origins of the Gothic Revival, New Haven-London, s. 63. Praca ta stanowi najbardziej wnikliwą prezentację historii powstania Strawberry H i l l , ukazanej w kon­ tekście tendencji odrodzenia gotyckiego w Anglii. Zob. na ten temat m.in. A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 222-225; B. Majewska-Maszkowska, Mecenat artystyczny Izabeli z Czarto­ ryskich Lubomirsktej 1736-1816, Wrocław 1976, ss. 61 i 183 M . Przymanowska, Posłowie, w: H . Walpole, Zamczysko w Otranto, Kraków 1974, s. 112 Cyt. za: B. Mądra-Shalcross, op. cit., s. 24 Richard Bentlcy, jeden ze współtwórców pałacu Strawberry H i l l , przedstawił właściciela na tle jego siedziby, w towarzy­ stwie... Demokryta i Heraklita na rycinie z 1753 г., stanowiącej frontyspis do jednego z historycznych dzieł Walpole'a. Jakże to charakterystyczny splot odniesień! List z 1761 г., cyt za: J. Mordaunt Crook, Strawberry Hill Revisited, Country Life 1973, Junnc, s. 17 Doskonalą analizę kolekcji Walpole'a oraz jej powiązania z całą koncepcją rezydencji daje C. Wainwright, The Romantic Interior. The British Collector at Home 1750-1850, New Haven-London 1989, s. 71 i n . Por. J. Summerson, Architecture in Britain 1530 to 1830, London 1977 ( V I wyd.), s. 474-475 Rezydencji tej, a także inym „zamkom" romantycznych pisarzy i artystów, poświęcę osobne omówienie. E. А. Рое, Ligeia (tłum. S. Wyrzykowski), w: tegoż, Opowieści niesamowite, Kraków 1976, s. 298 W. Beckford, Wathek. Opowieść arabska (tłum. A . Jasińska), Kraków 1975, s. 7 Ttmże, s. 6 Zob. wyczerpujące omówienia: H . Wischermann, Fonthill Abbey - Studien zur profanen Neugotik Englands im 18. jahrhundert, Fre­ iburg i . Br. 1979; C. Wainwright, op. cit., s. 109 i n . Zob. na ten temat m.in. Z. Sinko, Posłowie, w: W. Beckford, Wa­ thek..., op. cit., s. 105; K . Murawska, A n image of mysterious wis­ dom won by toil': The Tower as Symbol oj Thoughtful Isolation in English Art and Literature from Milton to Yeats, „Artibus et H i storiac", 1982, n r 5 , s s . 142, 149-151, 156-157 Zob. m.in. R. J. Gemmett, Beckford's Fimtliill: The Landscape as An, „Gazette des Beaux-Arts", LXXX, 1972, decembre, s. 335-356. Zob. m.in. K. Murawska, op. cit., s. 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7c1f2b867a3436445d53813cc9c0e7f.pdf 4e193db1c2c70530ba89338d90730d81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6206 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sokolewicz, Zofia (1933-) etnologia - biografie naukowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5790 Title A name given to the resource "Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania"/ LUD 2011 t.95 Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.303-355 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 IV. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „M OJE ŻY CIE N A U K O W E M O ŻN A SPROW ADZIĆ DO PRÓBOW ANIA KO LEJN EG O K LU CZA Z W IELK IEG O PĘKU, KTÓRY D A ŁA M I TEO RIA PO ZN A N IA ” . OD PO W IED ZI N A PYTANIA ZBIGNIEW A JA SIEW ICZA Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz: Rozpocznę od zapytania o wydarzenie, któ­ re zadecydowało o tym, że możliwa je st prośba o wypowiedź o etnologii i uczest­ nictwie w niej Pani Profesor. Co zadecydowało, że dziewczyna (mówiąc ówcze­ snym językiem panna), z zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej, mająca przed sobą wiele możliwości wyboru kształcenia się, zgłosiła się na studia z hi­ storii kultury materialnej? Prof. dr hab. Zofia Sokolewicz: Gdybym miała odpowiedzieć spontanicznie, bez namysłu, to wybór kierunku moich studiów był przypadkiem. Ale patrząc wstecz, z dzisiejszej perspektywy, suma przypadków, które się na ten wybór zło­ żyły, wyrażała pewną prawidłowość. Były one rezultatem sytuacji historycznej, w jakiej znalazło się społeczeństwo polskie i kraj po 1945 roku, w tym moja rodzina, w momencie głębokiej reformy szkolnictwa wyższego (1949-1950), toczącej się walki klas (tak!), represji wobec inicjatyw i własności prywatnej i ruchów demokratycznych. Ani pozycja mojego ojca, ani prywatna szkoła Sióstr Zmartwychwstanek na Żoliborzu, gdzie zrobiłam maturę w 1950 roku, nie uła­ twiały mi dostania się na studia. Z drugiej jednak strony, z tych właśnie powodów mogłam liczyć na nieformalną pomoc ze strony tak zwanych „elementów reak­ cyjnych” wciąż obecnych w środowiskach inteligenckich i próbujących ukrycie działać na rzecz otwartych i cichych przeciwników ustroju. Była to swoista so­ lidarność! �304 Zofia Sokolewicz Rok 1950, w którym zrobiłam maturę (nb. dopiero po południu, na dzień przed maturą, dowiedziałyśmy się - to była żeńska szkoła - że szkole przyznano prawa szkoły publicznej i nie musimy zdawać specjalnej matury w kuratorium!), obfitował w brzemienne w skutkach dla środowiska akademickiego wydarzenia, sygnalizujące zmianę polityki państwa wobec środowisk inteligenckich i istotną ideologizację nauki. Wcielenie w życie postanowień Biura Politycznego PZPR manifestowało się w życiu społeczności akademickiej drobnymi, zda się, zdarze­ niami. Podam tylko kilka przykładów. W 1950 roku skazano na karę więzienia Adama Stanowskiego, przewodniczącego organizacji młodzieży katolickiej na Uniwersytecie Warszawskim, za „próbę obalenia ustroju za pom ocą fałszywych argumentów” - wyszedł po zmianach w 1956 roku (nb. to samo oskarżenie wysu­ nięto wobec mojego starszego syna w roku 1982!); zlikwidowano też Academic Women Association, czyli Stowarzyszenie Pań z Wyższym Wykształceniem, któ­ remu prezesowała pani profesor Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa (reaktywowane w 1992 r. przez dr Hannę M achińskąz Cen­ trum Europejskiego UW). Stowarzyszenie to jeszcze w 1947 roku przyznało stypendium zagraniczne Annie Kutrzebiance, późniejszej profesor etnologii na UW (Anna Kutrzeba-Pojnarowa), którego nie udało się już jednak wykorzystać. W 1951 roku zlikwidowano socjologię, a wokół wielu profesorów (Władysław Tatarkiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Stefan Czarnow­ ski, Stanisław Ossowski) zbierały się czarne chmury politycznej krytyki; części z nich odebrano prawo wykładania na Uniwersytecie. Ale wtedy z większości tych zdarzeń nie zdawałam sobie sprawy lub o nich nie wiedziałam. Moi rodzice przestrzegali zasady „dziecinnego pokoju”, zapewne dlatego, by chronić mnie przed zbytnim zaangażowaniem w sprawy społeczne, podobnie jak ja sama, w la­ tach 80., starałam się (nadaremnie!) chronić moich synów. Nie wiem, czy to będzie pedagogiczne z mojej strony wobec młodego poko­ lenia etnografów, czytelników „Ludu”, przyznać się, że w tymże roku 1950 nie miałam zbyt wiele czasu, by zastanowić się nad wyborem kierunku studiów. Sam fakt przyszłych studiów był dla mnie i mojej rodziny oczywisty! Ale byłam wtedy aktywną harcerką, czytałam Oskara Kolberga, organizowałam obóz letni, wczesną jesienią rozliczałam go finansowo, byłam niezmiernie zapracowana i zmęczona. Tak naprawdę, to chciałam być po prostu nauczycielką i wybierałam się na poloni­ stykę. Harcerstwo wzbudziło mój szacunek dla zawodu nauczyciela i lubiłam lite­ raturę. Jednak już w czerwcu znany warszawski laryngolog, dr Mroczek, oświad­ czył autorytatywnie, że z moim gardłem nie mam co myśleć o zawodzie pedagoga. Nie wiedział, jak bardzo się mylił. Jeszcze dziś jestem w stanie opanować głosem 100-osobową salę. Od tej chwili było mi wszystko jedno, co będę studiowała. To nie znaczy, żebym się wcześniej, jeszcze zimą, przed maturą, nad tym nie zastana­ wiała. Ale wtedy siostra dyrektorka, Angelina Rakietek CR, powiedziała: „moja biedna Zosiu, ty powinnaś studiować filozofię, a teraz filozofii praktycznie nie ma”. Była filozofia marksistowska (Adam Schaff, Emil Adler) i trochę historii filozofii. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 305 Skoro nie filozofia i nie polonistyka, to mogło być cokolwiek. Lubiłam się uczyć i poznawać świat. Pojechałam na obóz harcerski i zapomniałam o sprawie. To był dla mnie trudny czas, bo harcerstwo było reformowane, zmieniano ideolo­ gię, uzależniano od nowej władzy. Bandiera rossa miała nam zastąpić Czerwone maki i Pierwszą brygadę. Ciężko to przeżywałam. Nie pochwalałam wprowadzo­ nych zmian, usuwania starych instruktorów, ale byłam bardzo związana z druży­ ną, w której byłam najstarszą, drużynową, i za którą czułam się odpowiedzialna. Rozważałam odejście i wciąż się wahałam. Jesienią trzeba było złożyć papiery (a może zrobiłam to już w czerwcu, po maturze, nie pamiętam) i przystąpić we wrześniu do egzaminu. Wybrałam temat na podstawie Matki Maksyma Gorkiego. Dopuszczono mnie do ustnego. Prze­ wodniczył Stefan Żółkiewski - już wtedy prominentny działacz aparatu PZPR, w komisji była piękna Krystyna Kersten (wtedy jeszcze Jasińska), późniejsza aktywna opozycjonistka, w czerwonym krawacie reprezentowała ZMP. Egzamin był klapą. Zapytano mnie o to, jakie formacje wojskowe walczyły w powstaniu warszawskim. Głupio, szczerze odpowiedziałam, że ja widziałam tylko AK. I tu słuszne jest wspomnienie przez profesora Zbigniewa Jasiewicza mojej ro­ dziny. Otóż w komisji był przyjaciel mojego ojca, profesor Emil Kipa, historyk. On już wcześniej, będąc u nas w domu, dowodził, że polonistyka nie jest kierun­ kiem dla inteligentnych ludzi, że przecież nie mogę być nauczycielką etc., i że powstał na uniwersytecie wspaniały nowy, interdyscyplinarny kierunek - histo­ ria kultury materialnej. Rekrutacja jest wciąż otwarta. Radził mi, abym w czasie egzaminu poprosiła o przeniesienie z polonistyki na historię kultury materialnej. Zrobiłam to w ostatnim przebłysku przytomności, świadoma wpadki z powsta­ niem warszawskim. I tak zostałam studentką historii kultury materialnej, gdzie początkowo zainteresowała mnie archeologia pradziejowa. Wykłady prowadził złotousty profesor Włodzimierz Antoniewicz, który dał mi, na ćwiczenia, temat referatu o prawie pierwotnym. I to zapoczątkowało m oją drogę ku etnografii. Zapewne powinnam też odnieść się do określenia przez profesora Jasiewi­ cza mojej rodziny jako „zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej”. Nie wiem, od ilu pokoleń liczy się „zasiedziałość”, na pewno dotyczy to moich dzieci, ja sama też urodziłam się w Warszawie. Ale losy mojej rodziny są dobrą ilustracją procesów modernizacyjnych Polski XIX i XX wieku, mobilności jej obywateli i walk o niepodległość, co w sumie zdecydowało o jej wielokulturowości. Otóż rodzina mego ojca ze strony matki, Zofii Użarowskiej, pochodziła z drobnej szlachty sejneńskiej i za udział w powstaniu styczniowym została ska­ zana na Syberię, a potem na osiedlenie w głębi Imperium Rosyjskiego. Babcia urodziła się w Lubotyni pod Charkowem, gdzie skupiła się dość znaczna grupa Polonii. Ojciec mojego ojca, Władysław Szyfelbejn urodził się w Toporowicach, starej wsi powiatu będzińskiego. Według tradycji, ta gałąź rodziny wywodzi się z północnych Niemiec. Byli tkaczami i skusił ich rozwój przemysłu tekstylnego w Częstochowie. Już jako „mieszczanin częstochowski”, mój dziadek postano­ �306 Zofia Sokolewicz wił szukać szczęścia w Rosji, gdzie ten przemysł rozwijał się jeszcze silniej. Tak znalazł się w Charkowie, gdzie poznał babcię i - przechodząc z protestantyzmu na katolicyzm (bo jak mówił mój ojciec, „inaczej nie daliby mu babci”) - ożenił się. Mój ojciec urodził się w Charkowie. Plany dziadka dorobienia się spełzły na niczym. Gdy wydawało się, że dysponuje już wystarczającą sumą na założe­ nie własnego interesu w Polsce, wybuchła I wojna światowa, a potem rewolucja październikowa, czyli, jak mawiał ojciec, „bolszewia”. Dziadkowie wrócili do Polski w 1921 roku, ubodzy jak myszy kościelne, ale z samowarem, który mam do dziś. Rodzina mojej matki pochodzi z Miechowa koło Krakowa. Małżeństwo mo­ ich dziadków w tej linii to też ciekawy fakt etnograficzny. Pradziadkowie, którzy pochodzili z Górnego Śląska, szukali dla jednego ze swoich synów miejsca na założenie warsztatu powroźniczego. Ich wybór padł na Miechów, z wolna pod­ noszący się po spaleniu w czasie bitwy miechowskiej w 1863 roku. Aby synowi, Ignacemu Figlowi, zapewnić dobry start, postanowili go wżenić do zasiedziałej rodziny mieszczańskiej, Kwapińskich. I tak rodzice ustalili między sobą małżeń­ stwo moich dziadków, które dochowało się siedmiorga dzieci, w tym mojej m at­ ki, Natalii. Rodzina miechowska była bardzo ważna w moim życiu. Byli biedni (w czasie I wojny światowej spłonął warsztat dziadka), ale w ich życiu wszystko było uporządkowane, normy zachowań jasne, obowiązki zarówno towarzyskie, jak i patriotyczne klarownie wyrażane. Mimo biedy, dali wyższe wykształcenie trzem synom i dwóm córkom. Zawsze marzyłam o opisie tej, już dziś nie istnieją­ cej, społeczności lokalnej, w której wszystko było skodyfikowane, życie toczyło się jak na Trobriandach Bronisława Malinowskiego, każdy znał swoje miejsce w społeczności i codziennie walczył, swoim zachowaniem, o jego utrzymanie. Może dlatego do dziś mam mocne przekonanie o tym, co komu przysługuje, co jest naturalne, a co nie. Może dlatego nie mogę wykrzesać z siebie głębszego zainteresowania problematyką genderową lub orientacji seksualnych. Ojciec po powrocie do Polski zrobił w Częstochowie polską maturę i ukończył weterynarię na Uniwersytecie Warszawskim, był początkowo asystentem, potem adiunktem u profesora Weigla. To nie dawało mu możliwości utrzymania rodziny, więc otworzył praktykę prywatną i leczył psy wielkich tego świata (m.in. Józefa Becka, ambasadora USA Anthony’ego Biddle’a, a po wojnie Bolesława Bieruta i Konstantego Rokossowskiego). W 1939 roku, wiosną, kupił dom na warszawskim Żoliborzu i zaczęło się to, co można określić zasiedzeniem. Po II wojnie światowej, gdy prywatną praktykę zniszczyły mu tak zwane „domiary podatkowe” (w ramach - j a k powiedziano mu w Urzędzie Skarbowym - walki klasowej), habilitował się i uzyskał profesurę na SGGW (bo tam przeniesiono z Uniwersytetu weterynarię), gdzie stworzył nowy wydział i kierunek zoohigieny. Ta historia rodziny, a także zainteresowania mego ojca, miały wielki wpływ na moje podejście do kultury. W rodzinie nawiązywano do różnych tradycji kul­ turowych: i tych polskich, regionalnych, i rosyjskich, a raczej ukraińskich, a na­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 307 wet niemieckich. Jako dziecko szukałam pisanek, które zajączek na Wielkanoc ukrywał w różnych miejscach w domu i w ogrodzie dziadków, na wigilię był utarty, słodki mak z mlekiem i obwarzankami obok kutii i łamańców z makiem. Z tym łączyły się opowieści patriotyczne o 1863 roku, działalności charkowskiej Polonii, Legionach (dwóch braci mojej matki było w Legionach, trzeci ukończył szkołę kadetów, był oficerem, zginął w Katyniu), ucieczkach moich stryjecznych dziad­ ków przed branką do rosyjskiego wojska, emigracji do USA, „Cudzie nad Wisłą”. Moja ojczyzna nie była tylko ojczyzną lokalną, ale obejmowała Kresy, ziemie róż­ nych zaborów, Miechów i Częstochowę, praktycznie całą Polskę. Sądzę, że byłam „wielokulturowa”, choć mówiłam i nadal mówię z akcentem warszawskim. Ale jednocześnie losy rodziny, nawet widziane przez pryzmat losów jednostek, to były dzieje grupy, której jednostka była całkowicie podporządkowana. Może dlatego dziś trudno mi przyjąć w etnologii perspektywę widzenia jednostek, a nie grup. W moim doświadczeniu grupy istnieją realnie: rodzina, grupy wieku, interesu, są­ siedztwa, lokalności... Obowiązują w nich normy istotne w procesie socjalizacji jednostek, regulujące zachowania w ciągu całego życia. To zwłaszcza te miechow­ skie normy mieszczańskie określiły moje zachowania. Do dziś wzdrygam się, gdy ktoś obcy, w szpitalu, przychodni lub w firmie zorganizowanej na zasadach wspól­ noty, kładzie mi rękę na ramieniu w rutynowo przyjaznym geście. Odbieram to jak przekroczenie granicy, koniecznego dystansu, naruszenie mojej integralności. Podobnie denerwuje mnie zwracanie się po imieniu, choćby z dodatkiem „pani”. Pani Zofio - to brzmi jak spoufalenie się, czyli, jak mawiała moja miechowska ciotka, plus znajomans que connaissance! Toteż w terenie, gdy zrzucałam z siebie te konwenanse (część?!), czułam się niezupełnie sobą grałam przecież inną rolę, nieraz bardzo udatnie, jeżeli mogę ocenić z perspektywy czasu. Na m ojąw izję kultury na pewno wpłynął też mój ojciec. Tworząc zoohigienę jako odrębną dyscyplinę naukow ą zakładał, że na dobrostan zwierząt (które cenił wyżej niż ludzi) ma wpływ całe otoczenie, to jest środowisko naturalne (wielkość otworów okiennych, kolor ścian w oborze, czystość - tak zależna od poziomu kultury hodowców, etc.). Była to taka całościowa wizja tego, co nas otacza. Za­ pewne dlatego było mi łatwo przyjąć koncepcję integralności Kazimierza Do­ browolskiego, w odróżnieniu od propozycji Kazimierza Moszyńskiego, a potem zachwycić się funkcjonalizmem, a zachować dystans wobec strukturalizmu. M y­ ślę, że wiele z moich późniejszych wyborów było wynikiem mego wychowania i fascynacji zarówno uporządkowanym (pozornie!) życiem małego miasteczka, jak i osobowością mego ojca. Specjalizację magisterską z etnografii, w ramach drugiego stopnia studium historii kultury materialnej, zorganizowano w Krakowie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jak wypadło porównanie, w oczach studentki, dwóch ośrodków etnograficznych: warszawskiego i krakowskiego? Co odróżniało i co upodabniało profesorów i innych etnografów tam spotkanych? �308 Zofia Sokolewicz W latach 50. XX wieku Warszawa i Kraków jaw iły mi się jak dwa różne świa­ ty, różne uniwersytety i różne etnografie. A trudność ich porównania wynika za­ równo z tego, że lata 1950-1953 (czas moich warszawskich studiów) i 1953-1955 (czas krakowskich) to były dwa różne okresy w historii Polski, jak i z tego, że różne było znaczenie Warszawy i Krakowa w procesie wprowadzania tak zwanej demokracji ludowej i socjalizmu. Ponadto, ja w tych różnych okresach pełniłam różne role. Warszawa w latach 1950-1953 była wciąż w długim procesie odbudowywania. Uniwersytet od mego Żoliborza oddzielało wielokilometrowe pole gruzów. Aby bezpiecznie wrócić do domu, musiałam po wykładach przejść kilka przystanków w przeciwną stronę, by dojść do pętli autobusowej przy Placu Trzech Krzyży też zresztą zrujnowanym - i tam, po odstaniu w długiej kolejce, wreszcie wsiąść w piąty lub szósty autobus i dojechać przez kolejne gruzowiska do domu. Rano było lepiej, bo pętla autobusowa znajdowała się blisko domu, na Placu Wilsona, wtedy Komuny Paryskiej. A Kraków był nietknięty, nawet marmurowe blaty sto­ lików u Maurizia w Rynku były przedwojenne. Czasami pozwalałam sobie tam na kawę z rogalikiem, wdychając atmosferę innego, niezniszczonego świata. Do tego Warszawa była stolicą, i pierwszy impet zmian politycznych skie­ rowano na nią. W latach 1950-1953 przeprowadzono reformę szkolnictwa wyż­ szego pod czujnym okiem wiceminister szkolnictwa Eugenii Krassowskiej (nb. z Wilna). W 1952 roku w Otwocku odbyła się ważna politycznie konferencja metodologiczna historyków, zdominowana przez historyków ruchu robotniczego (Tadeusza Daniszewskiego, Żannę Kormanową, Natalię Gąsiorowską), ze stero­ wanym udziałem młodzieży. Wśród profesorów Uniwersytetu znalazł się Stefan Żółkiewski, literaturoznawca, późniejszy sekretarz I Wydziału PAN i członek KC PZPR, muzykologią rządziła Zofia Lissa, która dzięki moskiewskim koneksjom rozpięła nad nią parasol ochronny, filozofią sterował Adam Schaff. Na każdym wydziale był ktoś zaufany reżimu. I byli aktywni młodzi: Tadeusz Łepkowski, Paweł Beylin, Alina Osiadacz, Aleksandra Jasińska, Albin Kania, Adam Siko­ ra, Jerzy Wiatr, Zygmunt Bauman, Bronisław Baczko, Roman Zimand, Leszek Kołakowski, Henryk Jankowski. W rok po mnie rozpoczęli studia Jurek Holzer, Bronisław Geremek, Janusz Żamowski, Janek Molenda. Odbywały się zebrania, narady, akcje, rozwijano tak zwaną propagandę wizualną (transparenty, afisze), organizowano akcje przeciw profesorom, donoszono. Byłam tego świadkiem, a nieraz uczestnikiem. Zgubiło mnie gadulstwo i wybrano mnie starościną roku. Jako „aktyw” brałam udział w akcjach uświadamiających, zebraniach i szkole­ niach. Na Wydziale Historycznym prowadził je najczęściej Tadeusz Łepkowski, na szczęście niezwykle inteligentny człowiek. Myślę, że wielu studentów dało się wtedy porwać ideologii komunistycznej. Prawie wszyscy wymienieni wyżej znaleźli się później w opozycji. Ale - przy­ najmniej do śmierci Józefa Stalina w marcu 1953 roku - na Uniwersytecie do­ minował nastrój euforii i... lęku. Nie zapomnę chwili, gdy na zebraniu ZMP �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 309 oskarżono mnie o to, że swoimi imieninami uniemożliwiłam innym wyjazd na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi. Koledzy po prostu przyszli na imieniny! Uratował mnie przed wyrzuceniem z uczelni Ryszard Kapuściński, wtedy sekretarz organizacji młodzieżowej na Wydziale Historycznym, zrzucając winę na moich „mieszczańskich” rodziców, celebrujących imieniny. To brzmi jak farsa, ale wtedy było śmiertelnie poważne. Na profesora Witolda Dynowskiego ktoś doniósł, że skraca wykłady, bo musi wyprowadzić psa na spacer! Biedny profesor padł ofiarą swojej dumy, bo do końca życia nie chciał się przyznać, że gardło nie pozwala mu na mówienie przez pełne 90 minut, i skracając wykład powoływał się na konieczność spaceru z psem. Złapał mnie wtedy na korytarzu profesor Kazimierz Majewski, stary PPS-owiec ze Lwowa, wtedy sekretarz orga­ nizacji partyjnej i prosił: pani Zosiu, niech pani przemówi Witoldowi do rozsąd­ ku, by tak nie mówił, przecież oni nie m ają poczucia humoru! Ale mimo takich ewidentnych głupot i lęku, część z nas, w tym ja sama, wie­ rzyło w społeczny program partii. Moja matka patrzyła na mnie z przerażeniem, gdy dowodziłam, że dzieci są lepiej wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu! Śmierć Stalina zdjęła z nas nieco lęku i wydawało się, że to, co do inteligen­ cji należy, to kształcenie młodzieży na ludzi z wyobraźnią, otwartych na świat. Teatrzyk Bim-Bom ogłosił: „Myślenie ma kolosalną przyszłość”. I wtedy poje­ chałam do Krakowa na studia uzupełniające. Skończyły się zebrania, szkolenia, byłam poza strukturami politycznymi. Profesorowie mieli autorytet, biblioteki przytłaczały zawartością niezniszczonych księgozbiorów. Zamiast 48 godzin ty­ godniowo obowiązkowych wykładów (i 17 egzaminów i kolokwiów na pierw­ szym roku!), mieliśmy 10 godzin. I najważniejsze były seminaria. W Krakowie trwały co prawda dyskusje na temat budowy Nowej Huty, ale to wtedy chyba nie dotyczyło etnografii. Przemek Burchard i Leszek Dzięgiel chodzili w glorii tere­ nowców, wyróżnianych przez Kazimierza Moszyńskiego. Nikt z nas nie należał do partii, a czasy, gdy - według sensacyjnych opowieści - Zbyszek Biały miał biegać po wydziale z pistoletem, miały dopiero nadejść. Ponadto, w Krakowie traktowano mnie już jako asystentkę profesora Witolda Dynowskiego (pracowałam od 1 marca 1953 r.), Tuptuś, czyli Kazimierz Dobro­ wolski, dołączył mnie do grupy, zresztą dość licznej, wybrańców częstowanych herbatą z ogromnego czajnika, woźny Kęcik na Straszewskiego tytułował mnie panią Z osią zamiast po prostu „tykać”, mieszkałam u profesorstwa Gładyszów i byłam po prostu wybranką losu. Naprawdę to doceniałam. Patrzyłam na etno­ grafię jako na sposób dotarcia do młodzieży. A może było to po prostu samousprawiedliwienie, że nie starczyło m i odwagi, aby protestować w sposób otwar­ ty przeciw socjalizmowi w naszym życiu? Ale wtedy naprawdę tak myślałam. Etnografia warszawska była całkowicie odmienna od krakowskiej. Różniła je tradycja, konsekwencje wojny, sytuacja polityczna Warszawy i Krakowa i wresz­ cie osobowość profesorów. Historię etnografii krakowskiej liczymy od wykładu �310 Zofia Sokolewicz uniwersyteckiego Wincentego Pola w roku akademickim 1851/1852, a potem od powołania Komisji Etnograficznej PAN w 1874 roku pod przewodnictwem Oskara Kolberga. W Warszawie zaczyna się ona od wydania pierwszego tomu „Wisły”, a następnie zainstalowania zbiorów etnograficznych przy warszawskim ZOO w 1888 roku. Etnografia była obecna w środowisku warszawskim dzięki wykładom Ludwika Krzywickiego na Wolnej Wszechnicy Polskiej, a potem ba­ daniom prowadzonym przez Instytut Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (Stanisław Poniatowski, Kazimierz Moszyński, Kazimiera Zawistowieź-Adamska). Uniwersytecka kariera etnografii jako akademickiej dyscypliny rozpoczęła się w Warszawie dopiero z ustanowie­ niem w 1933 roku przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dwóch Katedr: Etnografii Polski oraz Etnologii i Etnografii Ogólnej i powołania na nie w 1934 roku Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Stanisława Poniatowskiego z Instytutu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Profesor Cezaria Jędrzejewiczowa była pierwszą kobietą kierującą katedrą etnografii w Polsce. Wokół tego powołania rozpętała się burza plotek. Pomijano w ocenach intelektualne dokonania Pani Profesor, wysuwając na plan pierwszy jej małżeństwo z Januszem Jędrzejewiczem, premierem rządu II RP. Nomina­ cji Poniatowskiego nikt nie kwestionował, choć prezentował on nieco już prze­ brzmiały w etnografii i, jak wynika z historii, stanowiący zaułek, kierunek: szko­ łę kulturowo-historyczną, czego dobitnym dowodem była jego Etnografia Polski (Poniatowski 1932). Do wojny 1939 roku zdołano na Uniwersytecie skompletować niewielką bi­ bliotekę etnograficzną, stworzyć mały zespół badaczy-terenowców, którego móz­ giem była Pani Profesor, skupić wokół Katedry niewielkie grono studentów. W 1939 roku wszystko to się rozpadło. Pani Profesor znalazła się, po przejściu szlaku wojennego przez Bliski Wschód (tam została zainspirowana postacią św. Jerzego), w Londynie, gdzie wykładała do śmierci na University in Exile. Stani­ sław Poniatowski zmarł, wracając do Polski z obozu w Mauthausen. Po wojnie trwały więc gorączkowe narady w gremiach uniwersyteckich, jak reaktywować etnografię. O dyskusjach na ten temat pisze ciekawie Anna Engelking (2006). Ostatecznie zadanie to podjął Witold Dynowski, asystent i adiunkt Pani Profesor jeszcze z Uniwersytetu Wileńskiego. Gdy rozpoczęłam studia w 1950 roku, Pro­ fesor był praktycznie jedynym wykładowcą etnografii na historii kultury mate­ rialnej. Prowadził też wykład i seminarium dla studentów historii sztuki, socjolo­ gii, historii oraz geografii, kończących studia w starym systemie, którzy wybrali etnografię jako przedmiot poboczny. Profesor był więc jedynym wykładowcą, sam prowadził ćwiczenia i seminarium. Może dlatego mieliśmy spójny obraz etnografii jako nauki obejmującej cały świat, bez przyjętego w wielu krajach za­ chodnich Europy podziału na Volkskunde i Völkerkunde, świat, w którym przy­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 311 szłość łączyła się harmonijnie z teraźniejszością dzięki oświeceniowym teoriom postępu, XIX-wiecznej teorii ewolucji, a nawet monistycznemu ujmowaniu hi­ storii przez marksistów (Gieorgij Plechanow). Profesor rysował nam fantastycz­ ne obrazy rozwijającego się świata, świata zróżnicowanego, ale stanowiącego też jedną całość. Jego wykłady były niezmiernie sugestywne, malował przed nami porywające obrazy, oddziaływające na wyobraźnię. Biblioteka była skromna, za­ częto j ą przecież budować w 1935 roku. Profesor uratował część książek, prze­ nosząc je do kamienicy przy Hożej 74, gdzie Niemcy umieścili swoją agendę Buchhandlung, a Profesor zadbał o dobre stosunki z prowadzącym j ą oficerem. Ten ostatni miał się zakochać w rosyjskiej Żydówce, którą - wraz z m atką - uda­ ło mu się przeszmuglować z Rosji do Polski, gdzie, przez jakiś czas, mieszkała u Profesora. Wiem, że Niemiec ten przeżył wojnę i systematycznie przesyłał Pro­ fesorowi kartki z życzeniami. Mimo tych wszystkich starań, z biblioteki pozostało ledwie kilkaset książek. Gdy, już jako asystentka, obchodziłam antykwariaty szukając etnograficznej kla­ syki, napotykałam książki z księgozbioru Katedry. U Trzaski, Everta i Michal­ skiego oddano mi te egzemplarze bezpłatnie. Tu liczył się księgarski honor. Po 1948 roku Katedra mieściła się na Hożej 74. Były tam piece węglowe, układ, jak to w starych kamienicach, amfiladowy. W piecach palił woźny Wiktorowicz - z nowej klasy chłoporobotników spod Mińska Mazowieckiego. A w sali wykładowej był piec stałopalny, który osobiście regulował Profesor. I było ciepło. Atmosfera była rodzinna. Profesor do dziewcząt mówił: córeczko, córuchno, chłopców nazywał szympansami. Był zawsze gotów do rozmowy i do pomocy, obdarzał nas uśmiechem, czasem zdobywał potrzebną receptę, interesował się naszym zdrowiem i finansami. W lokalu Katedry przez jakiś czas mieszkał wy­ gnaniec z Lwowa, profesor Jerzy Kulczycki (razem z cudem uratowaną kolekcją perskich dywanów) - mieszkał za kotarą z dywanów, a po drugiej stronie ja m ia­ łam przez jakiś czas swój sekretariat: biurko i kosz na śmieci. Zdaniem Profesora, to kosz był właściwym sekretariatem. I jeszcze była woźna, Genowefa Buśko, pochodząca ze wsi żona warszaw­ skiego tramwajarza. Pogodna, ciepła, strofująca studentów, w miarę potrzeby im pomocna, o mocnych zasadach moralnych i poczuciu godności. Takie, ważne kiedyś dla uczelni osoby zastąpiły dziś zamki elektroniczne i karty zbliżeniowe. Pracę w Katedrze rozpoczęłam 1 marca 1953 roku, w lipcu odbył się I M ię­ dzyuczelniany Obóz Etnograficzny w Ostrołęce, a w październiku zameldowa­ łam się na Uniwersytecie Jagiellońskim jako studentka studiów magisterskich. Tu wszystko było inne. Było dwóch profesorów o niepodważalnym autorytecie: Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, było liczne grono adiunktów i asystentów, wspaniałe biblioteki, aktywny oddział PTL. Świetnie zorganizowa­ ny dziekanat, który kontrolował nasze postępy, wbijając w indeksie odpowiednią pieczątkę co semestr. Były niezniszczone mieszkania profesorskie z bogatymi �312 Zofia Sokolewicz bibliotekami. Były żywe dyskusje i jakoś nie baliśmy się siebie wzajemnie, że ktoś doniesie władzom o naszych nieprawomyślnych poglądach. W Krakowie zetknęłam się z innymi etnografiami. Nagle spostrzegłam, że są różne języki teoretyczne i różne cele badań. Cele te określali przede wszystkim Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, a nieco odrębne stanowiska zaj­ mowali Andrzej Waligórski, Roman Reinfuss i Mieczysław Gładysz. Łączył ich stosunek do terenu jako źródła wiedzy, choć wiedzę tę każdy z nich traktował w nieco inny sposób, zależnie od stawianego w badaniach celu. Kazimierz Moszyński sądził, że uda mu się określić prawidłowość rozchodze­ nia się w przestrzeni wytworów kulturowych. To wytwór kultury, definiowany jako rozwiązanie zadania, które kiedyś stanęło przed człowiekiem, był podsta­ w ow ą jednostką taksonomiczną jego teorii. Badanie zasięgów wytworów, pre­ cyzyjnie określanych dzięki analizie typologicznej, miało być podstawą hipotez o ruchach ludności, nosicieli tych wytworów. Hipotezy te miały być weryfiko­ wane za pom ocą innych źródeł: pisanych, językowych, archeologicznych etc. Moszyński operował więc pojęciem przestrzeni w dużej skali (należało poznać cały zasięg danego wytworu), a także - choć tak przez niego nie nazywanym, po­ jęciem czasu długiego. Opisywane procesy rozchodzenia się wytworów kulturo­ wych liczono bardziej w setkach niż dziesiątkach, a nawet w tysiącach lat. Punkt wyjścia w tych rozważaniach stanowił fakt empiryczny, czyli wytwór kultury. Precyzyjnie określona procedura analityczna zapewniała ścisłość rozumowania. Kazimierz Moszyński zaakceptował przyjęte przez historię kultury material­ nej połączenie rozważań nad tak zwanymi ludami pierwotnymi i kulturą ludo­ wą. Jest przecież autorem skryptów o ludach zbieracko-łowieckich i pasterskich, z których jeszcze na początku lat 90. XX wieku uczyli się studenci etnografii w niektórych ośrodkach uniwersyteckich. Myślę, że odpowiadało to jego ewolucj onistycznemu widzeniu kultury. Chciał, także w Człowieku (Moszyński 1958), ująć całościowo zróżnicowanie kulturowe ludzkości i ukazać jego komponen­ ty geograficzne, językowe, antropologiczne, psychologiczne. Ale, gdy profesor Witold Dynowski sugerował mu przyjęcie teorii monistycznego rozumienia hi­ storii, odmówił. Jak opowiadał mi profesor Dynowski, miał powiedzieć: „Panie kolego, ja buduję swoją teorię od podstaw, fakt po fakcie i jestem już za stary, by przerywać to teraz i zaczynać od nowa”. Rozumiałam to wtedy jako prze­ konanie, że teorię buduje się od pojedynczych faktów, będących fundamentem, a procedury analityczne i ostateczna interpretacja stanowią kolejne piętra tej bu­ dowli. W moim rozumieniu Kazimierz Moszyński w naszym środowisku w spo­ sób najbardziej konsekwentny stosował zasady nauki (science) zgodnie z kla­ sycznym, XIX-wiecznym jej rozumieniem. Z żalem twierdzę, że nie rozumiała tego większość jego uczniów, którzy mechanicznie stosowali jego metodę, w tym zwłaszcza badanie zasięgów, do celów, do których nie była stworzona. W ten sposób gubiono całą oryginalność jego myśli, tak charakterystycznej dla XIX­ i XX-wiecznej nauki. Sama, przyznaję samokrytycznie, zrozumiałam sens jego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 313 teorii już po latach. Pamiętam, jak na seminarium magisterskim referowałam część pracy magisterskiej o pługach i płużycy w Polsce. Wybrałam rozdział do­ tyczący narzędzi do czyszczenia odkładnicy pługa z ziemi, to jest łopatki lub zaostrzonego kija - otki, istyka etc. Skonstruowałam przemyślną typologię tego prostego przecież narzędzia. I byłam z tego bardzo dumna. W duchu uważałam pracę za bezsensowną, ale wydawało mi się, że dostosowałam się do zaleceń Profesora. Moszyński wysłuchał mnie spokojnie do końca i dobił słowami: „Pani Zosiu, a po co to pani zrobiła, czemu ta typologia ma służyć?”. Pamiętam jego słowa do dziś! I powtarzałam je wielokrotnie studentom: każda z przyjętych przez nas procedur badawczych ma czemuś służyć. Nie ma automatycznego po­ wtarzania cudzego postępowania. Kazimierz Dobrowolski proponował badanie kultury jako procesu historycz­ nego, rozumiejąc historię zdecydowanie inaczej niż Kazimierz Moszyński - uży­ cie tych słów przez obu badaczy niosło całkowicie odmienne znaczenie. Moszyń­ ski rozumiał historię jako serię wydarzeń przede wszystkim w czasie długim. Interesowały go zasięgi wytworów najstarszych. Badał zasięgi pługów drewnia­ nych, ale dopiero w drugim kwestionariuszu Polskiego atlasu etnograficznego zgodził się na umieszczenie pytań dotyczących pługów żelaznych produkcji kra­ jowej. Gdy referowałam mu projekt pracy doktorskiej na temat właśnie pługów żelaznych jako wskaźnika procesów modernizacji i industrializacji, uwzględnia­ jąc obok zasięgów, jakie tworzyły rynki zbytu poszczególnych fabryk narzędzi rolniczych, także indywidualną myśl wynalazczą wiejskich kowali, powiedział bez ogródek: „Pani Zosiu, to na pewno nie jest etnografia sensu stricto, ale to na­ wet nie jest etnografia sensu largo, to w ogóle nie jest etnografia!”. Interesowała go przecież w gruncie rzeczy tylko kultura przedindustrialna, przekaz ustny, na­ śladowanie. A wszystkie zjawiska tego typu zmieniały się wolniej, bardziej pod­ legały wpływom lokalnym i w tej sytuacji szczególnie interesującymi wydawały się wytwory kulturowe o zasięgu światowym lub których zasięgi były wynikiem przebiegu wielkich szlaków komunikacyjnych o wielowiekowej historii. Do tej tematyki wróciłam po latach, nawiązując do koncepcji Moszyńskiego zasięgu bałtycko-adriatyckiego, porównując kulturę obszarów północnej i południowej Słowiańszczyzny (Sokolewicz 1977). Jednak, mimo mojej wielkiej admiracji dla klarowności teorii Moszyńskiego, nie poszłam jego śladem, choć na pewno przyjęta przez niego perspektywa porównawcza wywarła na mnie wielki wpływ i prawdopodobnie była powodem, że właśnie w Warszawie, w sytuacji ostrej krytyki strukturalnej skierowanej przeciw jego teorii, w 1977 roku została zorga­ nizowana konferencja poświęcona jego koncepcjom (Sokolewicz 1979). Wspomniany już Kazimierz Dobrowolski traktował tworzenie i rozwój kultu­ ry jako proces historyczny, a współczesność jako jego kolejne ogniwo. Jednakże, w odróżnieniu od Moszyńskiego, punkt wyjścia w badaniach stanowiła dla niego konkretna grupa osadnicza, której osiedlenie było poświadczone dokumentami historycznymi, a jej ciągłość była gwarantem ciągłości kultury. Dobrowolski pro- �314 Zofia Sokolewicz ponowa! użycie w badaniach metody integralnej, umożliwiającej wykorzystanie różnych rodzajów źródeł, nie tylko etnograficznych. Źródła te były przedmiotem weryfikacji stosowanej w naukach historycznych. Sądził bowiem, że źródła wy­ wołane, to znaczy etnograficzne, winny być weryfikowane w analogiczny sposób do pisanych, tak by można było odpowiedzieć na pytanie o ich autentyczność, wiarygodność i reprezentatywność. Dobrowolski sądził, że przedmiotem badania jest chłopska kultura tradycyjna, która pojawiła się wraz z powstaniem warstwy chłopskiej we wczesnym średniowieczu. To tradycja, przekaz ustny, dystans wo­ bec innych warstw społecznych, decydowały o jej odrębności i trwaniu. Swoją teorię Kazimierz Dobrowolski budował na podstawie badań południowej Mało­ polski, silnie podkreślając, że ma ona formę generalizacji historycznej, a nie pra­ wa ogólnego. Zaznaczał też odmienność swojej teorii od teorii kultury ludowej Jana Stanisława Bystronia, mimo oczywistego wpływu, jaki ten ostatni wywarł na niego. Z biegiem lat próbował wprowadzić do swojej teorii elementy materia­ lizmu historycznego Karola Marksa, co było najbardziej widoczne w artykule na­ pisanym razem z Andrzejem Woźniakiem w tak zwanej syntezie (Dobrowolski, Woźniak 1976). Myślę, że swoim twierdzeniem o wpływie rozwoju sił wytwór­ czych, w tym narzędzi produkcji, na rozwój kultury, przekonał mnie o podjęciu w pracy magisterskiej tematyki narzędzi rolniczych. Praca, pisana oczywiście pod kierunkiem Kazimierza Moszyńskiego - tu nikt nie miał wyboru, ale też nie miał wątpliwości - stanowiła opracowanie materiałów Polskiego atlasu etnogra­ ficznego z 1953 i 1954 roku na temat pługów i płużycy. Składała się z dwóch czę­ ści. Pierwsza zawierała typologię i zasięgi poszczególnych typów pługów oraz ich interpretację (35 map). Druga sytuowała pługi w systemie organizacji pracy w gospodarstwie chłopskim. Próbowałam pokazać, jak na przykład przejście od sochy i płużycy do pługa bezkoleśnego lub zmiana typu pługa koleśnego wiązały się ze zmianą organizacji pracy, nakładem sił, efektywnością etc. Korzystałam w tej części przede wszystkim z lepiej mi znanego materiału kurpiowskiego i sze­ rzej - mazowieckiego. W tej części starałam się wykorzystać wskazówki Dobro­ wolskiego. Na egzaminie magisterskim Moszyński z pobłażliwym uśmiechem powiedział: „Po co pani napisała tę drugą część, pani Zosiu?”. A Dobrowolski z zakłopotaniem stwierdził, że to pierwsza część nie była potrzebna. Nie miałam wątpliwości, że nie było wspólnego mianownika do dyskusji między tymi dwo­ ma, niewątpliwymi autorytetami. Był jeszcze w Krakowie wspaniały Andrzej Waligórski, skutecznie, choć po cichu, zarażający nas swoim funkcjonalizmem. Pracował wtedy nad Antropolo­ giczną koncepcją człowieka (Waligórski 1973). Na jego seminarium referowa­ łam Jeana de Condorceta Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje (Condorcet 1957). I bezustannie nawiązywałam, w tej teorii postępu, do ewolucjonizmu i materializmu Fryderyka Engelsa. Waligórski cierpliwie wskazy­ wał mi jednak na dzielące te koncepcje różnice. Niezmiernie wrażliwy na myśl �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 315 filozoficzną, pierwsze miejsce przyznawał jednak terenowi. „Co się pani martwi o teorię, pani Zosiu. Najważniejszy jest teren, z faktów terenowych wyniknie teoria”. Byłam jednak oporna w tej kwestii, przyznając intuicyjnie prymat teorii, choć nie miałam jeszcze wtedy argumentów. Moje przygotowanie filozoficzne po roku warszawskich wykładów Adama Schaffa o filozofii marksistowskiej i ćwiczeń z Adamem Sikorą (to był pierwszy rok jego asystentury) było praktycznie ze­ rowe, a posługiwanie się niezmiernie esencjonalnym tekstem Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza (Tatarkiewicz 1931-1950) przychodziło mi wciąż z pewnym trudem. Z Romanem Reinfussem jako wykładowcą nie spotkałam się, a koncepcji jego akcji inwentaryzacji sztuki ludowej dla Państwowego Instytutu Sztuki nie rozumia­ łam. Mieczysława Gładysza wielbiłam za uwzględnienie w zdobnictwie w drew­ nie, a także zdobnictwie w metalu, emocji twórców, ich indywidualności. Ale bar­ dziej na mnie wpłynął swoimi dyskusjami na temat monografii wsi Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966), dyskusjami toczonymi równolegle do warszawskich na temat monografii Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965). Dzisiejszemu pokoleniu może trudno zrozumieć, że były to obiekty gorą­ cych sporów. Pytanie - czy lepiej objąć badaniem region, czy tylko społeczność lokalną? Co można w każdym z tych przypadków uzyskać? Te sprawy nie zosta­ ły uwzględnione w druku. Szkoda. Szkoda też, że nie da się odtworzyć gorących sporów między Janem Czekanowskim, Kazimierzem Moszyńskim, Kazimierzem Nitschem, Adolfem Naszem i Józefem Gajkiem, a także Kazimierą Zawistowicz-Adamską i Witoldem Dynowskim nad kształtem i celem Polskiego atlasu etno­ graficznego. Ta część historii ustnej bezpowrotnie zniknęła! W krakowskim seminarium uczestniczyli też Anna Zambrzycka-Kunachowicz-Steczkowska, Teresa Karwicka, Leszek Dzięgiel, Przemysław Burchard. Zawsze była obecna asystentka Profesora Małgosia Matuskówna i zazwyczaj pani docent Jadwiga Klimaszewska. Wszystkie te nazwiska znane są z historii etnografii pol­ skiej i było to wielkie dla mnie szczęście, że mogłam z nimi studiować. Tak więc Kraków zburzył m oją wizję jednej etnografii, ale nie pomógł mi dokonać wyboru. Zasiał wątpliwości, które miały mi towarzyszyć do dziś. Od roku 1950jako studentka, i od roku 1953 jako zastępca asystenta w Kate­ drze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, nadal zresztą studiując, pracowała Pani Profesor pod kierunkiem prof. Witolda Dynowskiego. Spotkałem Profesora jako student na jednym z Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych, później był recenzentem mojej pracy habilitacyjnej. Odnoszę wrażenie, że pamięć o Pro­ fesorze przetrwała bardziej trwale w anegdotach, opartych na wspomnieniach z bezpośrednich z nim kontaktów i opowieściach o wyjątkowej atmosferze w Ka­ tedrze, mieszczącej się w Jego kamienicy przy ulicy Hożej, niż na stronicach p i­ sanych dzisiaj prac. Na czym polegały szczególne cechy osobowości Profesora? �316 Zofia Sokolewicz Myślę, że to, co najważniejsze, napisałam w pośmiertnym wspomnieniu 0 Profesorze (Sokolewicz 1987), rozszerzonym tekście tego, co powiedziałam nad Jego grobem w dniu pogrzebu. Profesor Aleksander Gieysztor powiedział mi wtedy, że dzięki mnie zrozumiał, że nauka była dla Profesora nie zbiorem czyn­ ności badawczych, ale sposobem życia. Ja tego wtedy tak nie umiałam nazwać, wszyscy bardzo boleśnie przeżyliśmy Jego odejście, a ja do dziś nie wiem, jak udało mi się wygłosić to pożegnanie. Profesor odkrywał świat na własny rachunek i nie był zainteresowany publi­ kacją tych odkryć. Pisał niechętnie, z trudnością. Był znakomitym gawędziarzem 1 obserwatorem życia. I miał swój, jak mawiał - „oliwny ogródek”, w którym chronił się, gdy życie mu doskwierało. Każdemu z nas radził, by stworzył sobie taki zakątek. I nigdy nie zdradził, co się na ten jego własny składało. Sądziłam, że może były to wspomnienia z młodzieńczych połowów nad Amurem, zapachu stepu, walki ze stepową przyrodą. Wskazywałyby na to Jego wyprawy do Mon­ golii i rzucane tam słówka i półsłówka. Profesor, urodzony w Charbinie, syn inżyniera kolei syberyjskiej i radnego (prezydenta?) Charbina, nasiąkał tą pół­ nocno-wschodnią atmosferą od dziecka. Znamy go jako pana z fajką, konesera kawy, wożącego ze sobą wszędzie różnego rozmiaru ekspresy do kawy, i trudno było go sobie wyobrazić jako rybaka lub myśliwego w tajdze. Po powrocie do Europy w 1922 roku niełatwo mu było zaaklimatyzować się na prawie, na które skierował go stryj, znany profesor prawa, Konrad Dynowski. I zapewne dlatego przyjął propozycję Stefana Ehrenkreutza, który w 1928 roku szukał asystenta, który by jego żonie, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, świeżo mia­ nowanej profesorem na Katedrze Etnografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zorganizował Zakład. Wybrał z grona swoich studentów prawa Wi­ tolda Dynowskiego, który wtedy prowadził aktywne życie studenckie, poznając różne polityczne frakcje, ale nie angażując się po żadnej ze stron. Jego wileńskie znajomości z Eugenią Krassowską, Henrykiem i Zofią Dembińskimi, Stefanem Jędrychowskim, Henrykiem Jabłońskim i wieloma innymi, później prominentny­ mi członkami politycznego establishmentu PRL, pomogły mu na pewno w prze­ prowadzeniu etnografii przez burzliwe fale reform po 1945 roku. Ale najpierw, w końcu lat 20. XX wieku, Profesor kupił Harleya Davidsona i rozpoczął badania Wileńszczyzny, które wydały mu się znacznie bardziej interesujące od studiów prawniczych. Podjął pracę terenową, której owocem była zdecydowanie nowa­ torska, jak na swój czas, praca o kufrach wileńskich (Dynowski 1934). Występował niewątpliwie przeciwko romantycznemu wyobrażeniu kultu­ ry ludowej jako zjawiska pradawnego i samorodnego. Dlatego podkreśla rolę małomiasteczkowego rzemiosła i ludności żydowskiej w tworzeniu stylu tych wyrobów, podkreśla ich historyczny charakter. Ma wizję świata poprzecinanego szlakami komunikacyjnymi, wzdłuż których rozwija się wymiana kulturowa, po­ w stają ośrodki twórcze. Gdzieś, w głębi, za nimi, leżą obszary „zakapsulowane”, jak mawiał, żyjące swoim naturalnym, spowolnionym rytmem. To był właśnie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 317 problem różnic między Żm udzią i Auksztotą, który stał się przedmiotem jego pracy habilitacyjnej (1947). Nie została ona wydana z przyczyn oczywistych, po­ dobnie jak praca Józefa Obrębskiego o Polesiu archaicznym, opublikowana do­ piero w 2007 roku (Obrębski 2007). Ale Profesor opowiadał o niej na wykładach, a część rozważań wydrukowała „Polska Sztuka Ludowa” (Dynowski 1949). Te poglądy na kulturę ludową zbliżały Profesora do Jana S. Bystronia. To Etnografia Polski, Kultura ludowa i Wstęp do ludoznawstwapolskiego Bystronia (1947, 1936, 1926) stanowiły obowiązkowe podręczniki w Warszawie. Kultura ludowa Słowian Moszyńskiego (1967) stała się nim, gdy wykłady w Warszawie prowadzili Mieczysław Gładysz i, zwłaszcza, Jadwiga Klimaszewska. Rutynowo obowiązkowy był cały pierwszy tom, z drugiej i trzeciej części (te kilkaset stron oficjalnie nazywało się zeszytem!) wyjątki. Ja tego się uczyłam do magisterium w Krakowie. Profesor Dynowski miał jednak do tej lektury dystans. Przecież w Sztuce ludowej Wileńszczyzny i Nowogródczyzny pisał, że to nie zasięgi się spotykają, lecz ludzie (Dynowski 1935). Profesor nie pisał grubych książek, ale miał pomysły. Jego pomysłem i jego koncepcją były badania na Kurpiach. Ich początek stanowiło usytuowanie tam pierwszego Międzyuczelnianego Obozu Etnograficznego. Kurpie to był przecież taki „zakapsulowany” obszar, podobnie jak część Podlasia. Profesor nie lubił zajmować się ponad konieczność pracami organizacyjnymi. Dlatego powierzył realizację swego pomysłu pani Haneczce, czyli pani doktor, docent, profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej, co spowodowało, że monografia Kurpiów przybrała bardziej formę opisu regionu niż takiego „zakapsulowanego” obszaru z wizji Profesora. Taka była cena rezygnacji z pełnego kierownictwa badaniami kurpiowskimi. Choć może ta rezygnacja i kompromis z poglądami Pani Anny nie były całkowite. Przecież Profesor w ciągu tych paru lat badań bezustannie przypominał nam potrzebę zastanowienia się nad kwestią izolacji Kurpiowszczyzny od sąsiednich terenów, nad rolą szlaków komunikacyjnych i małych miasteczek. I choć tego nie cytowaliśmy w swoich pracach, koncep­ cje Profesora tkwiły w naszym myśleniu: Jacka i Haliny Olędzkich, Magdaleny Piłatówny-Pamowskiej, Wandy Paprockiej i wielu innych Jego uczniów, także moim. Przetrwały nie tylko anegdoty, ale sposób myślenia o kulturze. Zapewne nie bez przyczyny interesowała go Australia i niskorosłe ludy Azji południowo-wschodniej. Wiele o tym czytał i wykładał. To, co mówił nam, było dla niego ważniejsze od tego, co pisał. Rzucał nam pomysły jak perły... i nie dbał dalej o to, czyje podniesiemy. Zostawiał to naszej intuicji. Sam nigdy nie naśladował Pani Profesor Cezarii Jędrzejewiczowej. I nam też zostawiał wolny wybór. Kształcił naszą wyobraźnię, ale także - swoim przy­ kładem - zmysł praktyczny. To jem u zawdzięczamy, że w okresie centralizacji kontroli nad uniwersytetami wszedł do zespołu profesorów tworzących historię kultury materialnej, czym uratował etnografię jako samodzielną dyscyplinę przed zepchnięciem jej do roli specjalizacji historycznej (co miało miejsce np. w Buł­ �318 Zofia Sokolewicz garii) lub przed całkowitą likwidacją aż do 1956 roku, jakiej przecież w 1951 roku uległy socjologia i psychologia. Właśnie pod hasłem historii kultury materialnej, co w interpretacji politycz­ nej oznaczało akceptację (jakże faktycznie pozorną) marksowskiej tezy, że byt określa świadomość, etnografia przeszła w miarę spokojnie okres najbardziej re­ strykcyjnej polityki wobec nauki w latach 1950-1956. I na ironię losu zakrawa to, że w czasie takiego instytucjonalnego zbliżenia nie wykształcono pola proble­ mów, które mogły być rozwiązywane przez archeologów i etnologów wspólnie. Etnografia wręcz oddalała się od archeologii. Uwidoczniło się to już po 1956 roku, roku znaczącym pewne rozluźnienie w polityce centralizacji kontroli nad szkolnictwem wyższym i nauką, w tym, że powstały jednolite studia etnogra­ ficzne, początkowo czteroletnie, z bardzo ograniczoną liczbą godzin archeologii i nauk pomocniczych, jak na przykład numizmatyka. Etnografia próbowała zbli­ żenia z naukami społecznymi, w tym z odradzającą się socjologią. Był to kieru­ nek ważny zwłaszcza dla młodej kadry, ale popierany także przez profesorów. Odchodziliśmy przecież wtedy wszyscy od problematyki proponowanej przez Moszyńskiego na rzecz koncepcji Dobrowolskiego, na rzecz badania zmiany kul­ turowej. Drugim ważnym, organizacyjnym pomysłem Profesora były Międzyuczel­ niane Obozy Etnograficzne, które przetrwały od 1953 do 1988 roku. Skupiały one na okres dwóch tygodni wszystkich studentów najpierw trzeciego, a potem drugiego roku studiów wszystkich ośrodków, wraz z ich kadrą. To tu następowała nieformalna wymiana myśli, powstawały międzykatedralne przyjaźnie. Obecni kierownicy instytutów to wychowankowie obozów, sytuowanych głównie na Kurpiach i też „zakapsulowanym” Podlasiu. To MOE stały się instrumentem przekazu „rewolucyjnych”, na przykład strukturalistycznych idei, często źródłem fermentu, zalążkiem frakcji głoszących zmiany w metodologii (jak np. frakcja strukturalna pod w odzą Ludwika Stommy), mających nierzadko swoje kontynu­ acje ąuasi-in sty tucjonaIne, jak spotkania w Skawicy1 i pośrednio wpływających na zmiany w polityce wydawniczej, na przykład artykuły „młodych” w „Etno­ grafii Polskiej” lub zasadnicza zmiana profilu czasopisma „Polska Sztuka Ludo­ wa”, do dziś chyba (pod nazw ą „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”) najlepszego pisma etnograficznego w Polsce. Za niezbyt udany pomysł Profesora uważam Jego poparcie dla projektu Pol­ skiego atlasu etnograficznego jako jednoczącego wysiłki wszystkich etnografów polskich. Ta koncepcja wywodziła się sprzed wojny 1939 roku, czego dobitnie dowodzi pierwszy kwestionariusz PAE z 1953 roku. Spory między Czekanowskim a Moszyńskim i Nitschem, mimo że wszyscy oni widzieli PAE jako do­ kumentację archaizmów świadczących o istnieniu w Polsce warstw i fal migra­ 1 Nieformalne spotkania tak zwanej młodej kadry i bardziej aktywnych studentów odbywały się w latach 80. XX w. w Skawicy. Por. Benedyktowicz, Robotycki 1985. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 319 cyjnych w różnych okresach historycznych, zaważyły jednak na ostatecznej, odmiennej koncepcji PAE jako inwentarza polskiej kultury ludowej, który miał służyć opisowi stanu tej kultury w XIX i XX wieku. Historyczne znaczenie PAE osłabiał znacznie fakt, że typologia i zasięgi wytworów kulturowych ograniczały się do aktualnych granic Polski, co z natury rzeczy uniemożliwiło szersze wnio­ ski, a łączne wykorzystanie go z innymi europejskimi atlasami było utrudnione lub wręcz niemożliwe ze względu na użyte w nich inne metodologie, rzutujące na wyniki. Etnografia jednakże w momencie powstania PAN (1952 r.) i IHKM potrze­ bowała takiego jednoczącego wszystkich projektu. Dla archeologów stały się nim początki państwa polskiego, dla etnografów inwentarz polskiej kultury ludo­ wej, co, w moim przekonaniu, było pomysłem chybionym, na którym zaważyły przedwojenne projekty i autorytety Moszyńskiego i Czekanowskiego. Świadczy 0 tym między innymi brak cytowań PAE w pracach etnografów. I wreszcie koronny pomysł Profesora, wieloletnie ekspedycje terenowe, naj­ pierw do Bułgarii (tu Jego rola ograniczała się do pomysłu i poparcia instytucjo­ nalnego) i Mongolii, oczka w głowie przez wiele lat. Mongolia zapewne łączyła się z Jego syberyjskimi wspomnieniami, ale nie tylko. Tu wracał m yślą do dużych przestrzeni, które człowiek pokonywał, organizował, pokrywał licznymi szlaka­ mi komunikacyjnymi i wędrując zmieniał, tak jak Mongołowie, bieg historii. Ba­ danie tych bezkresnych szlaków nie wchodziło w rachubę. Granica mongolsko-chińska była pilnie strzeżona, a radziecka, choć wielokrotnie przekraczana przez lokalną ludność, była zaporą dla cudzoziemców. Co więcej, badanie tej histo­ rycznej roli Mongołów było źle widziane. Prezes Mongolskiej Akademii Nauk, Szyrendyb, poświęcił swoje wczesne zainteresowania średniowieczną M ongolią i, oczywiście, Czyngis-chanem, na ołtarzu kariery i zajął się historią najnowszą Mongolii radzieckiej. Władze obawiały się tworzenia mitów o historii M ongo­ łów. To miał być kraj, który zgodnie z treścią swego herbu, na którym jeździec na koniu przeskakiwał z czerwonego pola feudalizmu przez czarne pole kapitalizmu na zielone pole socjalizmu, rozwija się zgodnie z nauką marksistowską pod świa­ tłym kierownictwem partii i Związku Radzieckiego. Co więc należało badać? Właśnie przemiany, które zachodzą w kraju, jego industrializację i urbanizację. Mongolia stanowiła dla nas dokonujący się na naszych oczach eksperyment przeprowadzony w imię ideologii socjalistycznej i imperialnej polityki ZSRR. 1 o tym jest książka Profesora (Dynowski 1968). Ale nasze badania ukazały nadto całe pokłady lamaistycznej, a nawet przedlamaistycznej filozofii, które przetrwa­ ły w myśleniu ludzi. Sławoj Szynkiewicz tam napisał studium pokrewieństwa, jedyne w Polsce studium jakiegokolwiek pokrewieństwa, Jacek Olędzki dociekał stosunku Mongołów do śmierci, do przyrody, ja zastanawiałam się nad m ożli­ wościami indywidualnej ekspresji w ubogiej, zdawało się, kulturze, Danka Mar­ kowska wgłębiała się w procesy urbanizacji stepu, Lech Mróz pisał o Torgutach, a Jerzy S. Wasilewski, pisząc o uniwersum symbolicznym jurty mongolskiej, �320 Zofia Sokolewicz stawiał pierwsze słowa swojego, tak ważnego w naszej literaturze, Tabu (Wasi­ lewski 1989). Te nasze zainteresowania nie budziły zachwytu władz Mongolskiej Akademii Nauk. W pewnym momencie Szyrendyb powiedział: „nie chcemy być badani jak Kafrowie!”. Zażądał statystyk i programów komputerowych. Wtedy, w sytuacji polskiej informatyki i amerykańskiego embarga na wysokie technolo­ gie, było to niemożliwe. Ponadto, myśmy czuli się antropologami i zależało nam na innego typu badaniach. Ten dystans udało się załatać i współpraca z Mongolią, choć ograniczona, przerywana, trwa do dziś. Interesujące były jej początki, stanowiące przykład sposobu działania Profe­ sora. Ekspedycje tego rodzaju były zazwyczaj rezultatem umów międzynarodo­ wych. Projekty do planów zgłaszały instytucje przez specjalne komisje. Otóż Pro­ fesor, pewnego roku, na przyjęciu w Ambasadzie Francji z okazji święta 14 lipca, został przedstawiony premierowi Piotrowi Jaroszewiczowi przez zaprzyjaźnioną profesor medycyny, leczącą premiera. Rozmowa potoczyła się tak miło, że pie­ niądze na ekspedycję Profesor uzyskał z rezerwy premiera, pomijając wszelkie komisje. Gdy w 1976 roku byt ekspedycji został zagrożony z powodu niechęci jednego z wysokich urzędników PAN do Profesora, to nie mogłam, mimo wielu starań, odnaleźć podstawy prawnej, na której ufundowano ekspedycję. Wizyty w ministerstwie, a nawet w PKPG (Państwowa Komisja Planowania Gospodar­ czego) nie dały rezultatów. Ekspedycja nie istniała. Z biegiem lat jednak udało się to naprawić. Profesor zwykł załatwiać większość ważnych spraw w sposób nieformalny. To życzliwi urzędnicy niższego szczebla przekazywali jego pisma wyżej. Może to nie było moralne, ale w systemie partyjnym PRL sprawdzało się znakomicie. To uzmysławia obiegowy dowcip z tamtych czasów: Jaki jest najwyższy wymiar kary? - Przeżyć dwa lata bez znajomości. Profesora fascynowała duża przestrzeń, zdolności adaptacyjne człowieka, jego ruchliwość (nie tylko w sensie migracji) i jego zdolności twórcze, w każ­ dych warunkach. Nie odmawiał ich nawet krawcom żydowskim dyktującym for­ mę czepków kobiecych w łowickim stroju lub wspomnianych kufrów, pośrednio tworzących mody w kulturze ludowej. Gdy charakteryzował kultury lasów pół­ nocy Europy i Polski, to mówił o „rozpasaniu drzewa, wszechobecnego w każ­ dej dziedzinie kultury”. Gdy mówił o Mongolii, to najważniejszy dla niego był pasterz na koniu, wyznaczający szlaki wędrówki pasterskiej, zdolny do tropienia zagubionego konia przez kilkaset kilometrów, zdolny do wyroju i najazdu na azjatyckie imperia, na Europę. I o tym wszystkim nam mówił, rozpalając wy­ obraźnię, zmuszając niejako do obejmowania wzrokiem całego świata, przysta­ jąc czasami na chwilę, by przyjrzeć się jakiemuś szczegółowi: czurindze, ciośle lub toporkowi, śparogom u szczytu dachu kurpiowskiego, dłubance, do której kobieta australijska zbierała korzonki lub mitowi djangaawul, odtwarzanemu przez M umginów w rytualnej, parotygodniowej wędrówce od wybrzeży Arnhem Landu. Tak, jak w kulturze tradycyjnej, jego domeną było słowo mówione, nie pi- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 321 sane. Sądzę jednak, że naszym obowiązkiem jest zebrać jego rozproszone i zaczytane publikacje i wydać. Jestem pewna, że przemówiłyby do wyobraźni współcze­ snych! Jednakże Pańskie pytanie, Profesorze, zwraca uwagę na to, że przyjmując inspiracje profesora Dynowskiego tak, jak wdycha się powietrze, jak coś naturalne­ go, nieuświadomionego, nie dokładamy należytej staranności, by spłacając wobec niego dług, wymienić jego prace jako źródło pobudzające nasze myślenie. Spotkania z wieloma wybitnymi etnologami stanowiły inspirację do pisania 0 ich twórczości naukowej. Pisała Pani Profesor o etnologach/antropologach francuskich i anglosaskich, ale także o polskich. Wśród tych ostatnich znalazł się Jan Stanisław Bystroń, który z powodu choroby, ale także ideologicznych ataków studentów i prasy, wycofał się z pracy na Uniwersytecie ju ż w roku akademickim 1948/1949, a więc na długo przed śmiercią. Czy Pani Profesor spotkała prof. Jana Stanisława Bystronia? Jaki był, w latach powojennych, stosunek do niego środowiska etnologicznego? Trochę mi przykro, a może i wstyd, że tak niewiele wiem o Janie S. Bystroniu. Wycofał się z życia uniwersyteckiego przed moim wstąpieniem na Uniwersytet. Profesor Dynowski opowiadał o nim wiele, o tym wspominam w charakterysty­ ce jego sylwetki naukowej. Na pewno miał wielki wpływ na etnologię przed wojną. Na pewno ciężko przeżył ataki endeckiej prasy na Megalomanię narodo­ wą (Bystroń 1935), choć jego Komizm (Bystroń 1939) cieszył się powodzeniem w salonach. Moja matka położyła go z dumą na widocznym miejscu, na stole. Po wojnie, w 1947 roku, Bystroń wydał po raz wtóry Kulturę ludową (wyd. I 1936) oraz pisaną w czasie wojny Etnografię Polski. Miał już jednak zapaści twórcze 1 wydany w ramach Wiedzy Powszechnej z cyklu „Kultura ludowa” zeszyt o ludoznawstwie w Polsce zawierał co prawda jego teorię, ale praktycznie napisał go profesor Dynowski (Bystroń, Dynowski 1948). Jego książki były dla nas obo­ wiązkowymi podręcznikami, jednak on sam jakby już należał do świata umar­ łych. Wrócił go nam, wyrzucając nam słusznie pogrzebanie go za życia, Ludwik Stomma, wydając Tematy, które mi odradzano (Bystroń 1980) i znajdując w nim polskiego zwiastuna nauki o znaczeniach. Bezpośrednio po wojnie, w 1945 roku, Bystroń został kuratorem Katedry Etnologii po zmarłym w tymże roku Stani­ sławie Poniatowskim. Był też zaangażowany w dalszy proces reaktywowania tej Katedry. Był członkiem Komisji Wydziału Humanistycznego powołanej do spraw habilitacji Józefa Obrębskiego. Powierzono mu też referat na temat do­ robku naukowego Obrębskiego z chwilą, gdy rozważano jego kandydaturę na objęcie Katedry Etnologii. Wiemy jednak, że do reaktywowania tej Katedry nie doszło, a problematykę etnologii włączono do zadań Katedry Etnografii (dziś Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej). Od 1948 roku nie ma też na uni­ wersyteckiej etnologii śladu działalności Bystronia. Został w pamięci profesora Dynowskiego i jego wykładach. Na pewno wywarł silny wpływ na kolejne poko­ �322 Zofia Sokolewicz lenia studentów i pracowników ośrodka warszawskiego. Jego koncepcja kultury ludowej (nie Dobrowolskiego!) na wiele lat określiła kształt naszych wykładów z etnografii Polski. Uwzględniała j ą profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, obok swoich, autorskich pomysłów. Dzięki pobytom w London School o f Economies and Political Science oraz l ’École Pratique des Plantes Études w Paryżu dotarła Pani Profesor, ju ż pod koniec lat 50. i na początku 60., do ważnych ośrodków etnologii/antropologii światowej. Jak wypadło porównanie prac prowadzonych w Polsce z tymi na Za­ chodzie? Wjaki sposób wyjazdy te wpłynęły na sposób myślenia o etnologii i pro­ wadzenie własnych prac? Pytanie - dlaczego na moje pierwsze stypendium zagraniczne wybrałam Lon­ don School of Economies i Raymonda Firtha? Otóż przez przypadek (znów) byłam z nim w kontakcie. Mój ojciec (znowu!) przyjaźnił się z małżeństwem, Kazimierzem (prawnik) i Krystyną (znana tłumaczka literatury angielskiej) Tar­ nowskimi. Ona była z domu Horko. Jej brat był w czasie wojny pilotem w Wiel­ kiej Brytanii i tam pozostał po wojnie, ożenił się z Angielką, Sheilą Patterson, znaną antropolożką. W 1957 roku Raymond Firth przygotował wydanie książki o Bronisławie Malinowskim Man and Culture... (Firth, ed., 1957). Potrzebny był mu zapis bibliograficzny wczesnych polskich prac Malinowskiego, referowanych w PAU. Zwrócił się o to do Sheili, ta do swojej szwagierki, a ta do mnie, bo od mego ojca wiedziała, że jestem etnografem. Wysłałam dane, dostałam w zamian książkę i rozpoczęłam korespondencję. Gdy powstała możliwość wykorzystania stypendium Forda nie w USA, ale w Europie, Firth wyraził zgodę na „supervisorstwo”. Stypendium Fundacji Forda, o które mocno zabiegał dla mnie profesor Dynowski, który postanowił mnie dobrze wykształcić, dało mi możliwość pozna­ nia tego, czym są studia. Jak wspomniałam, na pierwszym roku historii kultu­ ry materialnej na UW miałam 48 godzin zajęć obowiązkowych tygodniowo, a 17 egzaminów i kolokwiów w sesji letniej. Co tu można było mówić o studiach! Te dodatkowe godziny ćwiczeń u guru (już w 1951 roku!) studenckiej młodzie­ ży, antropologa Andrzeja Wiercińskiego, który wtedy wtajemniczał nas w pomia­ ry czaszek i kryteria klasyfikacji ras, to był niezmierny wysiłek! Marzyłam też o wykładach u Rafała Taubenschlaga (prawo antyczne) i Karola Koranyiego, ale to było niemożliwe. Niemożliwe było przeczytanie dodatkowej książki poza tym, co było konieczne do ćwiczeń. A w Fondynie był pełen luz! Sześć godzin tygodniowo. Wykłady trwały godzi­ nę zegarową, ściślej 50 minut. Angielscy koledzy patrzyli w moje notatki i sztur­ chali mnie karcąco, gdy zobaczyli w nich jakieś polskie słowo. Była cudowna biblioteka, szafki dla studentów, toalety z prysznicami! Fantastyczna stołówka. Można było przyjść na cały dzień! I czytać, i gadać o skandalizującym wykładzie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 323 Edmunda R. Leacha w LSE (Rethinking Anthropology, grudzień 1958), dyskusji między Ernestem Gellnerem a Joe Agassim (luty 1959), czy antropologia jest nauką (science), czy nie i dlaczego, i o wielu innych sprawach. Byłam egzotycznym przybyszem zza żelaznej kurtyny (are you from behind the iron curtain, really?). I ciekawym nabytkiem towarzyskim. Wciągnięto mnie do studenckiego kółka dyskusyjnego, któremu patronował wspomniany już asy­ stent Karla Rajmunda Poppera, Joe Agassi. Nauczyłam się dyskutować, jeść nieznane mi oliwki i pić piwo. I odpowiadać na nużąco dociekliwe pytania Joe Agassiego: „Malinowski, Morgan, dobrze, ale jak oni formułowali problem, któ­ ry mieli rozwiązać? Nie streszczaj ich myśli, podaj problem!”. Ten „problem” prześladował mnie i moich kolegów. Muszę dodać, że zostałam adoptowana na te dyskusje przez tak zwanych undergraduates, czyli studentów młodszych, nie mających stopnia magistra, z tej racji, że w swojej pasji uczenia się zaczęłam chodzić z nimi na ćwiczenia z antropologii. Chciałam zobaczyć, jak się prowadzi ćwiczenia, bo w tej materii byłam absolutnym samoukiem. Prowadził je Paul Stirling, badacz Turcji i Bliskiego Wschodu. Zaczynał ćwiczenia od etnografii, czyli opisu faktów, a po jakim ś czasie oznajmiał: teraz przechodzimy do antropo­ logii. Nie zastosowałam tego schematu w Warszawie, mając głęboką wątpliwość co do tego, czy istnieją czyste fakty. Ale nauczyłam się dużo. Chodziłam też na seminarium prowadzone przez Raymonda Firtha, który był moim supervisorem (po jego wyjeździe do Pało Alto został nim afrykanista, Isaac Schapera), miałam napisać pracę roczną. Wybrałam plemię Tiv, opracowane przez Paula i Laurę Bohannanów, lud żyjący u ujścia Katsina Ala do Nigru. W seminarium Firtha brali udział także Maurice Freeman, David MacRae i okazjonalni goście, między innymi Fredrik Barth, Percy Cohen i Jeremy Boissevain. Aby zrozumieć, wpatrywałam się w ich usta, gdy mówili! Zwłaszcza szkocka wymowa MacRae dawała mi się we znaki. Chodziłam też na międzyuniwersyteckie seminarium w Commonwealth Insti­ tute prowadzone przez Darylla Forde’a, gdzie pojawiali się praktycznie wszyscy profesorowie antropologii z University College i School o f African and Orien­ tal Studies. W Instytucie była wspaniała biblioteka, wszystkie wydawnictwa tak ważnego dla kolonii Home Office. I tam, o 11.00 i o 15.00, zapraszano mnie na herbatę z herbatnikami. Chodziłam również na wykłady Lucy M air z historii antropologii i systemów politycznych Afryki, a także na seminarium M aurice’a Freemana o filial piety, na którym odważyłam się na wygłoszenie referatu o autorytecie ojca w rodzinie u Górali Beskidowych. Było to możliwe dzięki „Pracom i Materiałom Etnogra­ ficznym” w British Library. Swoją afrykanistyczną wtedy pasję uzupełniałam seminarium ekonomicznym u dr. Raebuma, na które uczęszczali Pakistańczycy i studenci z Izraela. Ci ostatni nie byli w stanie przedstawić żadnego referatu, by nie wspomnieć, że rolnictwo, a więc i cywilizacja w Izraelu zaczęło się 8000 lat temu. To wprowadziło mnie w kwestie mitologii narodowej. Nadto, po wyjeździe �324 Zofia Sokolewicz Jerzego Giedymina (z UAM), zaakceptowała mnie grupa filozofów osierocona przez niego. Sądzili, że jako Polka, podobnie jak on, jestem biegła w filozofii, co nie było do końca prawdą, ale było dla mnie ważnym doświadczeniem. Dzię­ ki nim przeczytałam Open Society... Karla R. Poppera (Popper 1945), wydane w Polsce w wydawnictwie podziemnym dopiero w latach 80. XX wieku. Wyli­ czyłam te zajęcia, by pokazać, że miałam wtedy kontakty naprawdę z wieloma ludźmi. Co z tego wyniosłam? Antropologia końca lat 50. XX wieku szukała swojej drogi. Funkcjonalizm był przeszłością. Było to w kilka lat po śmierci Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna (zmarł w 1956 r.) i kilkanaście - Bronisława Malinowskiego (zmarł w 1942 r.). Siła ich autorytetów znacznie osłabła, proponowane przez nich na­ rzędzia okazały się niedostateczne do badania społeczeństw, które wyłoniły się z chaosu spowodowanego II w ojną światową. Bestsellerem okazała się książka Political Systems ofHighland Burma napisana przez majora Edmunda R. Leacha (1954). On też napisał niezmiernie pozytywną recenzję książki Claude’a Lévi-Straussa Les structures élémentaires de la parenté (Lévi-Strauss 1949). Jeremy Boissevain rozpoczął badaniami na Malcie antropologię Europy, Raymond Firth zainicjował badania nad systemem pokrewieństwa w Londynie, Fredrik Barth ze swoim transakcjonizmem głosił konieczność uwzględniania dynamiki kultury, Ian Jarvie szukał odpowiedzi na pytanie, czy Malinowski rzeczywiście dopro­ wadził do rewolucji w antropologii, a wszyscy oni zastanawiali się, jak opisywać sytuację, gdy kultura już nie tylko nie pozostaje w stanie równowagi, ale nawet nie jest w stanie niestałego equilibrium, co głosił Alfred R. Radcliffe-Brown pod koniec życia. Raymond Firth proponował zastosowanie pojęcia struktury (jako elementu stabilizującego) i organizacji (jako elementu dynamicznego). Na hory­ zoncie pojawiła się semiotyka i konieczność badania znaczeń. Tych wydarzeń było o wiele więcej. Wszystkie one świadczyły o dokonującej się zmianie w antropologii. Ale na pewno nie było już jednego autorytetu i jed ­ nego wzorca postępowania. Lucy M air przekazała mi krążącą w LSE opowieść o tym, jak w latach 20. XX wieku studenci gromadnie szli przez Kings Road do Hyde Parku, gdzie Bronisław Malinowski głosił swoje, rewolucyjne wtedy, tezy o prymacie badań terenowych nad spekulacjami zza biurka. Budziło to szalony entuzjazm. Nie ulega wątpliwości, że Malinowski był charyzmatyczną postacią. Ale gdy go zabrakło, na pewien czas zdominował antropologię chłodny autorytet Alfreda R. Radcliffe-Browna. Tak więc w roku akademickim 1958/1959 nie było w Londynie jednego au­ torytetu i jednego wzoru postępowania. Każdy z uczniów obu Ojców Założycieli szukał swojej własnej drogi, skupiając wokół siebie grupkę studentów. Był to czas niezmiernie ożywionych dyskusji, choć nie doszło jeszcze do zmiany paradygmatu. Niektórzy ze studentów uznawali ten stan za męczący i mówili do mnie: „Ty to jesteś szczęśliwa, macie w kraju jedną, obowiązującą teorię i wiecie, jak postę­ pować! Nasze badania, wykonywane według różnych wskazówek, sąnieporów- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 325 nywalne!”. Złościłam się wtedy, przedkładając wolność badań nad ich porówny­ walnością, co wydawało się łatwiejsze do osiągnięcia. Miałam też bolesne zetknięcie z systemem policyjnym Wielkiej Brytanii. Otóż koledzy sugerowali mi przeprowadzenie badań w rolniczym regionie. Po­ wiedziałam o tym moim gospodarzom (mieszkałam w pokoju odnajmowanym prywatnie studentom), z którymi wcześniej miałam szereg politycznych dysku­ sji. Między innymi powiedziałam im w złości, że w Polsce rewolucja już się dokonała, a w Wielkiej Brytanii dopiero będzie! Donieśli na policję i dostałam wezwanie na rozmowę. Agent długo nie mógł zrozumieć, że historia kultury m a­ terialnej to niekoniecznie jest materializm i marksizm. W końcu zaakceptował moje tłumaczenie i powiedział, że mogę pojechać na badania. Ale wyobraziłam sobie, że pewnie wszędzie ludzie donoszą z obywatelskiej odpowiedzialności i straciłam na nie ochotę. Widocznie policja wszędzie jest tylko policją, nawet w demokratycznym kraju, a ja jednak byłam klasyfikowana nie tylko jako obca, ale i potencjalny wróg. Starałam się też poznać społeczeństwo brytyjskie. Było to częściowo możliwe dzięki wycieczkom studenckim organizowanym przez British Council. Przewi­ dywano zawsze spotkania z miejscowymi ludźmi, czasami nocowaliśmy w pry­ watnych domach, poznawaliśmy instytucje samorządowe. Wtedy, ze zdumie­ niem, dowiedziałam się, że procent uspółdzielczenia wsi jest w Wielkiej Brytanii o kilkadziesiąt punktów wyższy niż w Polsce, gdzie likwidowano przedwojenne, różne rodzaje spółdzielczości, a wprowadzenie kolektywnych gospodarstw szło opornie. Po powrocie do Polski mogłam więc relacjonować ten stan rzeczy w pu­ blikacjach i, przede wszystkim, na wykładach. W Londynie wzbogaciłam się o znajomość kolejnych, teoretycznych języków, literatury teoretycznej, ale tak­ że afrykanistycznej. Nauczyłam się też zasad egzegezy tekstu, czego nie robi­ liśmy ani w Warszawie, ani w Krakowie, a co było konieczne wobec istnienia tak wielu języków teoretycznych i, generalnie, teorii. W Londynie przemyślałam też temat mojej pracy doktorskiej, pozostając przy zasygnalizowanym w pracy magisterskiej problemie relacji między strukturą społeczną, organizacją pra­ cy a technologią wytwarzania. Było to studium porównawcze trzech społeczności rolniczych: Kurpiów, Trobriandczyków i Tikopia, z nawiązaniami do Maorysów Nowej Zelandii. Uważałam, wbrew „popperowcom”, że antropologia jest nauką (science) i poszukiwałam praw ogólnych. Nie zraziła mnie krytyka indukcji wy­ rażana przez Karla R. Poppera, choć brałam pod uwagę jego postulat falsyfikacji hipotez. Tak więc pobyt w Londynie wyczulił mnie na kwestie metodologiczne, ukazał konieczność ujmowania kultury nie w kategoriach rzeczy, artefaktów, ale ludz­ kiego działania. Należy dodać, że w tym czasie w Londynie dyskutowano żywo teorię działania (łheory o f action) Talcotta Parsonsa, że wydano tłumaczenie dzieł Maxa Webera (przeł. Edward Shils), co wzmocniło pozycje przeciwników trakto­ �326 Zofia Sokolewicz wania antropologii jako science (Edward E. Evans-Pritchard). Wiedziałam więc, że nie ma jednej czy dwóch dróg dochodzenia do prawdy, ale jest ich wiele. Ten rodzaj myślenia odpowiadał moim dwóm profesorom w Warszawie: Wi­ toldowi Dynowskiemu i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. Trudno mi wyrazić, jak wiele zawdzięczam im obojgu i jak mi ich wciąż brak w chwilach podejmowania różnych decyzji, także metodologicznych. Byli otwarci na wszelkie pomysły, ale i mieli też jasno określone zasady moralne i etyczne. Przywitali mnie po powro­ cie z Londynu radośnie i pozwolili, bym nadal czuła się ich uczennicą. Mój pobyt w Paryżu (rok 1964) miał już inny charakter. Byłam po doktoracie, wiedziałam, jak smakuje życie studenckie i teraz był czas na poświęcenie się badaniom. Funkcjonalizm klasyczny był zdecydowanie passé, ale o życiu na­ ukowym decydowały jeszcze stare autorytety, jak André Leroi-Gourhan z jego licznymi pracami na temat technologii i środowiska i przepiękną wystawą o tym w Musée de l ’Homme; grupa histoire nouvelle z Jacques’em Le Goffem w Ecole Pratique des Hautes Etudes, i przede wszystkim Claude Lévi-Strauss w swojej wieży z kości słoniowej, obojętny wobec krytyki, dystansujący się od tłumu. W afrykanistyce postacią numer jeden był Georges Balandier, byli też marksizujący etnologowie, jak Maurice Godelier, wspaniałe zespoły ludzi w Musée de l’Homme z Robertem Gessainem i Musée des Arts et Traditions Populaires z Georges’em-Henrim Rivièrem. Była żywa tradycja Marcela Maussa i Marcela Griaule’a. Paryż był centrum wielu fantastycznych ekspedycji, jak słynna ekspe­ dycja Griaule’a do Kraju Dogonów (rozpoczęta w czasie II wojny światowej, za co, między innymi, Griaule zapłacił oskarżeniem go o kolaborację z Niemcami i odsunięciem od nauczania akademickiego), a od roku 1963 ekspedycja Roberta Gessaina do Bretanii. Każda z nich gromadziła ludzi, którzy stali się autoryteta­ mi światowymi: Germaine Dieterlen, Jean Rouch, Geneviève Calame-Griaule, Michel Izard i wielu innych. Z zajęć wybrałam oczywiście seminarium Claude’a Lévi-Straussa i Maurice’a Godeliera. To pierwsze okazało się niewypałem. Mistrz interesował się, co było zresztą oczywiste, kilkoma osobami, resztę traktował jako tłum, w pewnym sensie niewidoczny. Po referatach spodziewał się, że zostanąw nich zastosowane schema­ ty analityczne opisane w Antropologii strukturalnej (Lévi-Strauss 1958), ale inte­ resował go sposób zbierania materiału. Doktorantkę, która pracowała z Indianami Hopi, dopytywał dociekliwie, czy aby nie domagała się dla siebie specjalnych wa­ runków zamieszkania i higieny, na przykład czy posługiwała się tą samą miską, co jej gospodarze, czy wymagała osobnej dla siebie. Zrozumiałam, że badacz musi, jego zdaniem, wtopić się w środowisko, nawet kosztem rezygnacji z cywilizacyj­ nych przyzwyczajeń. Wątpiłam jednak, czy to jest możliwe, a najważniejsze, do jakiego stopnia jest skuteczne, choć nie odmawiałam racji tym pytaniom. Z natury rzeczy, Claude Lévi-Strauss był niedostępny dla osób, które z nim bezpośrednio nie pracowały. Bramą, przez którą należało przejść przed stawie­ niem się u Mistrza, był jego zastępca w Laboratoire d’anthropologie sociale, Isaac �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 327 Chiva, emigrant z Rumunii. To on właśnie konsultował m oją przyszłą pracę habi­ litacyjną, kierując konsekwentnie m oją uwagę na klasyczną tradycję francuską, na odczytywanie na nowo Marcela Maussa, na koncepcje Roberta Hertza etc. Było to zgodne z myśleniem Lévi- Straussa. Jego wszystkie prace są dowodem, jak bardzo staranną była dokonywana przez niego egzegeza starych prac, w któ­ rej skrzętnie odnotowywał, co komu intelektualnie zawdzięcza. Klasycznym tego przykładem jest jego wstęp do zbioru prac Maussa, tłumaczonego i wydanego również u nas. Raz udało mi się rozmawiać z nim bezpośrednio. Zgodził się na udziele­ nie wywiadu Tadeuszowi Drewnowskiemu i mnie, dla „Polityki” (Sokolewicz, Drewnowski 1964). Pracował wtedy nad Le regard éloigné (Lévi-Strauss 1983) i mówił głównie o zaletach i konieczności takiego spojrzenia z oddali, z góry, by bliskość nie powodowała, że widzi się tylko szczegóły, a nie można dojrzeć zasad. Przyznał też, że jest zafascynowany m yślą Karola Marksa i jego ambicją jest stworzenie teorii myśli ludzkiej, analogicznej do ekonomicznej teorii M ark­ sa. Był w tej rozmowie otwarty i tak ujmujący, że darowałam mu to, że seminaria średnio go obchodziły. Był wybrańcem bogów i miał prawo pracować z tymi, których sam wybrał. Seminarium M aurice’a Godeliera dało mi dużo więcej! Było poświęcone an­ tropologii ekonomicznej i Godelier, choć sam złotousty i gadatliwy, spodziewał się, że uczestnicy będą zabierali głos. Była więc dyskusja, dla mnie nieraz kłopo­ tliwa. Jako Polka ze W schodu zostałam zaliczona z definicji do znawców teorii Marksa. Problem polegał jednak na tym, że Godelier poświęcił trzy lata studiom nad Kapitałem, a ja z trudnością zaliczyłam ćwiczenia z marksizmu-leninizmu u Adama Sikory i cudem zdałam egzamin z ekonomii politycznej u Jarosława Semkowa. Dobrowolnie przeczytałam tylko Rozwój kapitalizmu w Rosji W ło­ dzimierza Lenina, gdzie z zachwytem znalazłam zdanie, które powtarzały moje informatorki na Kurpiach, że „len to pierwsze pieniądze”. Książkę tę do dziś uważam za bardzo ciekawą. Ale to było zbyt mało, by pełnić funkcję eksperta na seminarium Godeliera. Na szczęście on lubił odpowiadać na swoje pytania. Całe życie poświęcił antropologii ekonomicznej, korzystając z intensywnych ba­ dań własnych (Barojo) i szerokiego materiału porównawczego. Odwiedził nas w Polsce w 1974 roku, referując system ekonomiczny Pigmejów. Cieszę się, że obecnie Wydawnictwo UJ wydało Zagadkę daru (Godelier 2010). Ta klasycz­ na problematyka była i jest przedmiotem jego dociekań do dziś, gdy zastąpił Claude’a Lévi-Straussa na miejscu redaktora naczelnego „L’Homme” i cieszy się ogromnym autorytetem. Po pobycie we Francji nie zostałam strukturalistką ani marksistką. Ale w cza­ sie badań w Goulien, Plozevet i Quimper w Bretanii zebrałam ciekawy mate­ riał na temat, który potem Józef Burszta nazwał folkloryzmem. Poszłam śladem Rivière’a, którego zdjęcie w czasie święta plonów w Quimper zamieściłam na­ wet w swojej pracy Plon, obrzęd i widowisko (Szyfelbejn-Sokolewicz 1967). In­ �328 Zofia Sokolewicz teresowała mnie tym razem relacja między organizacją pracy w gospodarstwie wiejskim a stosowanymi rytuałami, a także dostosowywanie starej tradycji do wymagań nowoczesnego społeczeństwa. Te badania umożliwiła m i współpraca z Musée de l’Homme i Robertem Gessainem, który zorganizował wieloletnie badania interdyscyplinarne w Plozevet, parafii niedaleko Quimper w Bretanii. Punkt wyjścia badań stanowiła obserwa­ cja szczególnie częstego występowania w tej populacji wrodzonego zwichnięcia stawu biodrowego. Wioski bretońskie były znane z endogamii. Stąd badania ge­ netyczne różnych rodzajów (DNA, stomatologiczne, daktyloskopijne), a także badanie systemu pokrewieństwa (Michel Izard). Wioskę kontrolną dla Plozevet stanowiła Goulien, nad której monografią pracował Christian Pelras. Miałam więc komfortową sytuację, by przeprowadzić krótkie, ale intensywne badania; miałam przyjaciół, punkt oparcia, rozpoznanie terenu etc. Nie miałam już później okazji, by wrócić do tej tematyki, choć starałam się utrzymywać dalsze kontakty zwłaszcza z Pelrasem. Śledziłam też rezultaty badań Izarda, choć trudno byłoby przenieść je na grunt polski, gdzie nie było nigdy (poza Sławojem Szynkiewiczem) poważnych zainteresowań systemami pokrewieństwa. Drogi polskiej i za­ chodniej antropologii były jednak zdecydowanie różne i w dużej mierze takimi pozostają. Michał Buchowski w kolejnych wystąpieniach walczy o to, byśmy nie byli uważani tylko za konsumentów teorii i metodologii wymyślonych na Zachodzie, ale aby Zachód uznał naszą oryginalną myśl. Mści się na nas to, że oprócz jednostek - byliśmy nieobecni w światowej dyskusji. Decydował o tym przede wszystkim dość okazjonalny i często przypadkowy charakter kontaktów, brak znajomości języków z naszej strony, nieobecność w literaturze światowej. Nadrabiamy teraz te braki dzięki prężnym zespołom doktorów i doktorantów umiejących korzystać z wymiany. Ale jest to proces powolny. Moje londyńskie kontakty były podtrzymywane głównie dzięki zaproszeniom na konferencje. Przedstawiałam na nich referaty, które cieszyły się umiarkowa­ nym zainteresowaniem. Pochłonięta obowiązkami administracyjnymi, dydak­ tycznymi, wreszcie rodzinnymi, miałam zazwyczaj zbyt mało czasu, by ciekawy temat (bo pomysłowości mi nie brakowało) doprowadzić do końca i odpowied­ nio zaprezentować. Wynosiłam jednak z tych spotkań now ą wiedzę o różnych ba­ daniach. W 1962 roku, na konferencji w Austrii, Sol Tax zaproponował uczestni­ kom z krajów socjalistycznych bezpłatną prenumeratę „Current Anthropology”. Myślę, że to pismo, ciekawie do dziś redagowane, wciągające wielu badaczy do dyskusji, odegrało w Polsce ważną rolę w wymianie myśli. Drugim takim pis­ mem, po latach, stała się „Anthropology Today”, której prenumeratę (wymianę) zaproponował nam Jonathan Benthall w czasie poświęconej kulturze europej­ skiej konferencji w Radziejowicach we wrześniu 1989 roku. Tak więc pobyty w Londynie i w Paryżu wzbogaciły mnie o now ą wiedzę o różnych sposobach uprawiania antropologii. Nie wybrałam dla siebie żadnego z nich, choć swoje przywiązanie do teorii Bystronia i częściowo Dynowskiego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 329 i Dobrowolskiego wzbogaciłam o szereg nowych pytań i koncepcji teoretycz­ nych. Zrozumiałam, że każdy ze sposobów uprawiania antropologii odsłania ja ­ kąś część, jakąś stronę tego, co nazywamy kulturą i że sposób, jaki wybieramy dla swoich poszukiwań, zależy po prostu od pytania, jakie sobie stawiamy, od celu badań. I to do końca starałam się przekazywać i nadal przekazuję studentom jako podstawową zasadę działania. Oczywiście, tu powstaje pytanie, skąd biorą się pytania. Z teorii - z czego wynika, że zarówno empiria, jak i teoria m uszą być równorzędnie traktowane w nauczaniu i stosowaniu. Istnieje między nimi sprzężenie zwrotne. Zarówno w Londynie, jak i w Paryżu - może to samochwalstwo - nie czułam się osobą niedouczoną, z zacofanego kraju. Oni wtedy, w 1958 roku, tłumaczyli Dar Maussa, ja byłam po lekturze francuskich oryginałów Huberta i Maussa. Shils tłumaczył Webera na angielski - ja znałam podstawy jego teorii. Bieżącą literaturę szybko pochłaniałam. Na pewno w polskich publikacjach trudno byłoby znaleźć odbicie dyskusji z LSE czy paryskiego Laboratoire d’anthropologie sociale. Przeważała etnografia „rzeczy”, artefaktów. Zbyt mało było zainteresowania konkretnymi zachowania­ mi i tym, co rozważania nad nimi mogły otworzyć, do czego były kluczem. My­ ślę, że w etnografii polskiej mało było dyskusji między kadrą różnych ośrodków. Nie miałam też wrażenia, by moi koledzy z innych ośrodków byli szczególnie zainteresowani moimi doświadczeniami. Może byłam sama mało przekonywają­ ca, przekonana o tym, że funkcjonalizm istnieje w epigonalnej postaci, która nie mogła stanowić propozycji do naśladowania. Z kolei strukturalizm francuski nie był interesujący dla mnie, zawsze bardziej zainteresowanej działaniem niż odkry­ waniem znaczeń. I dlatego, mimo doświadczeń paryskich, nie przekazywałam go dalej, oddając się raczej lekturze Talcotta Parsonsa niż Claude’a Lévi-Straussa. Ze strukturalizmem pogodziłam się dopiero pod koniec lat 60. XX wieku, gdy zachwycili się nim moi młodsi koledzy i musiałam zapoznać się z tym teoretycz­ nym językiem na tyle, by nie stracić z nimi i z literaturą światową kontaktu, by uniknąć sytuacji kwoki, która wychowała kaczęta i patrzy bezradnie na nie, jak pływają po stawie. Pływam więc, ale bez większego entuzjazmu. Sądzę natomiast, że tym, co wpłynęło na zmniejszenie dynamiki dyskusji i re­ fleksji metodologicznej w etnologii polskiej, był, w odróżnieniu od moich do­ świadczeń londyńskich i paryskich, brak współpracy z filozofami. Decydowało na pewno o tym uznanie filozofii marksistowskiej za jedynie słuszną, ogranicze­ nie się filozofów do historii filozofii, brak dyskusji cechujących filozofię świa­ tow ą i inspirujących inne dyscypliny. Obecność w LSE Karla R. Poppera była niezmiernie ważna dla antropologów, była to filozofia obecna stale w dyskusji, podobnie rzecz się miała we Francji z plejadą filozofów francuskich, z Mauricem Merleau-Pontym, Paulem Ricoeurem oraz wieloma innymi. Trudno byłoby sobie wyobrazić rozwój semiologii bez dyskusji z nimi. A w Polsce były to dyscypliny rozdzielone, a nadto filozofia praktycznie nie rozwijała się. Dopiero w latach 70. �330 Zofia Sokolewicz nastąpił wyłom w tym układzie, dzięki pojawieniu się Jerzego Giedymina i grupy Jerzego Kmity i Leszka Nowaka, i ich wpływowi na środowisko poznańskie, czę­ ściowo też o charakterze marksistowskim. Jednak dotyczyło to tylko Poznania. Ale choć proces był powolny, w nim upatruję źródeł późniejszego, tak interesują­ cego rozwoju tego ośrodka. Nie dotyczyło to innych ośrodków, aż do połowy lat 70. XX wieku i wystąpienia Zbigniewa Benedyktowieża z fenomenologią, a po­ tem, w połowie lat 80. Joanny Tokarskiej-Bakir z jej zwrotem ku hermeneutyce. Może sprawy potoczyłyby się inaczej, gdyby nie przedwczesna śmierć Gerharda Kioski, tak umiejętnie łączącego swoje zainteresowania etnograficzne z refleksją filozoficzną, którego Falsyfikacjonizm K.R. Poppera jeszcze do niedawna zaleca­ łam moim studentom (Kloska 1981). W czasie pobytu w Londynie spotkała się Pani Profesor z prof. Cezarią Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Czy była ona zainteresowana sy­ tuacją etnologii w Polsce? Jakie wrażenia wyniosła Pani Profesor z tych spotkań? To były dla mnie bardzo ważne spotkania. Profesor Dynowski wychował mnie w kulcie dla Pani Profesor. W Katedrze, po latach, nadal obowiązywał ulubiony przez nią zielony kolor opraw książek w bibliotece, zasłon i obić mebli. I, choć Profesor poszedł w badaniach inną drogą, to zawsze podkreślał klarowność jej pisarstwa i oryginalność myślenia, w którym przebijało zainteresowanie filozo­ fią, przede wszystkim Edmunda Husserla, i ujawniał się wpływ jej ojca, wielkie­ go Jana Baudouina de Courtenay, wyrażający się zainteresowaniem znaczeniami, 0 czym pisała Anna Zadrożyńska (Zadrożyńska-Barącz 1968). Spotkanie z Panią Profesor uznałam więc za priorytetowe. Pani Profesor działała w Polskim Towarzystwie Naukowym na Obczyźnie, do którego powstania przyczyniła się, i w jego ramach kierowała Kom isją Etno­ graficzną, współorganizując w ten sposób życie naukowe polskiej społeczności. Wykładała też etnografię na University in Exile, którego przez pewien czas była rektorem. Prowadziła seminarium, głównie dla uczniów, którzy za nią podążyli z Wilna jej drogą emigracyjną. Był tam przede wszystkim Lucjan Turkowski, którego pośmiertne wspomnienie o niej zamieścił „Lud” (Turkowski 1968), była Irena Karpińska, Janina Piłatowa i kilka innych osób, których nazwisk nie pa­ miętam. Wzięłam udział w kilku seminariach i odwiedziłam Panią Profesor na Antokolu, w domu pod Londynem, w którym mieszkała grupa Polaków, między innymi generał Marian Kukieł. Pani Profesor żyła więc w polskim otoczeniu, 1jak mi się wydaje, nie miała kontaktów ze środowiskiem brytyjskich antropolo­ gów. Wydawało mi się też, że nie interesowała się dyskusjami, które oni prowa­ dzili. Jej publikacje w zeszytach University in Exile dotyczyły Polski i Bliskiego Wschodu. Myślami była cały czas przy postaci św. Jerzego, nad którą pracowała będąc w Palestynie. Podobno zniszczyła rękopis gotowej pracy o tym świętym tuż przed śmiercią. Trudno jej było sobie wyobrazić przemiany zachodzące w Pol­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 331 sce, reformę szkolnictwa, politykę partii wobec nauki i środowisk akademickich, naszą swoistą walkę o przetrwanie wartości prawdy i niezależności, zmienio­ n ą problematykę badań wobec zmian spowodowanych migracjami osadniczymi i socjalistyczną industrializacją. Miałam wrażenie, że jej to w gruncie rzeczy nie interesuje, ale głęboko boleje nad utraconym światem. Dała mi dowód zaufa­ nia, pytając, czy członkowie partii są izolowani w środowisku, w tak zwanym towarzystwie. Okazało się, że jej syn, Tadeusz Ehrenkreutz, zapisał się do partii i generał Marian Kukieł, gdy się o tym dowiedział, obraził ją, chyba przez jakiś czas nie chciał jej podawać ręki. Była tym bardzo dotknięta, ale bardziej martwiła się, czy ostracyzm nie dotknie jej syna. Tłumaczyłam jej, że obecnie, zwłaszcza w zniszczonej i pełnej ludności napływowej Warszawie, stosunki towarzyskie m ają już inny charakter, że będąc partyjnym traci się co prawda zaufanie części przyjaciół, ale to, czy się należy do „towarzystwa”, czy nie, nie jest wyłącznym kryterium pozycji społecznej. Obawiam się, że jej to nie uspokoiło. Zadałam jej kiedyś pytanie, czy nie chciałaby wrócić do kraju. Odpowiedzia­ ła zdecydowanie, że pozostanie tu, gdzie pochowany jest jej mąż, Janusz Jędrzejewicz. Moje pytanie było zadane co prawda z upoważnienia profesora Dynowskiego, ale zadając je odczuwałam jego retoryczny charakter. Pani Profesor żyła przecież w całkowicie innym świecie i chyba nie zdawała sobie sprawy z tego, jak zmieniła się Polska po 1945 roku. Wspominając te spotkania z perspektywy dnia dzisiejszego, nie mogę się oprzeć myśli, że gdybym nie interesowała się wtedy kulturą jako działaniem, jako więzią, to mogłabym z tych rozmów wynieść więcej pożytku, może mogłybyśmy się zrozumieć. Ale, choć po lekturze św. Cecylii by­ łam przygotowana do rozmów o św. Jerzym, to jednak w moim opisie tego, czym zajmuje się polska powojenna etnografia, problematyka znaczeń, symboli, prawdy na poziomie potocznej świadomości etc. zajmowała niezwykle mało miejsca. Prze­ cież w latach 50. XX wieku byliśmy zainteresowani przemianami. Mówiłyśmy więc obie innymi językami o innych światach. Dziś żałuję, że nie dość wykorzysta­ łam te rozmowy dla własnej nauki, i że nasze stosunki zdominował mój żal nad jej dość samotnym losem, ograniczając możliwość dyskusji naukowej. Pożegnałam j ą w przekonaniu, że należy wydać jej rozproszone prace. Udało się to jednak dopiero w roku 2005 (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 2005) i jest to niepełny zbiór. Polskie środowisko etnograficzne nie doceniało chyba jej twórczości. Pamiętam, że na m oją propozycję, by Komisja Etnograficzna, wtedy w Komitecie Nauk Społecznych, zajęła się tym, profesor Klimaszewska zareagowała krytyczną uwagą: „Ona tak mało pisała”. To prawda, ale było to pisarstwo oryginalne i niezmiernie zwięzłe. Nie bez przyczyny już w końcu lat 60. XX wieku nawiązaliśmy do wskazanej przez nią tradycji. Praca magisterska Pani Profesor nosiła tytuł „Pługi w gospodarce chłopskiej w Polsce na przełomie X IX i X X wieku Koncentrowała się zatem na wytworze kulturowym. Nieco później zajęła się Pani instytucjonalnym wymiarem kultury �332 Zofia Sokolewicz i wreszcie kulturą rozpatrywaną w kategoriach znaku i symbolu. Aspektów kultu­ ry je st wiele, wielka też je st różnorodność założeń przyjmowanych w badaniach nad kulturą. Jak etnolog/antropolog winien sobie radzić z dylematem tworzonym z jednej strony przez złożoność zjawiska, jakim je st kultura i z wielością możli­ wych perspektyw badawczych, a z drugiej, przez ograniczoność jednostkowego doświadczenia i wyborów? Kluczowe w tym pytaniu jest słowo „wybór”. Tak jak w życiu, w nauce, któ­ ra jest jego częścią, musimy dokonywać wyborów. Może jeszcze w XIX i na początku XX wieku uczeni mieli złudzenia, że można wypracować procedury prowadzące prostą drogą do prawdy, może nawet byli o tym przekonani Wilhelm Schmidt, Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown. Dziś już tak nie sądzimy. Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, jaki mi dała teoria poznania. Każdy z tych kluczy otwie­ rał tylko jedne drzwi, za którymi były następne. I tak do dziś. Od pługów, przez gospodarstwo, przez wynalezioną tradycję i wspólnoty wyobrażone, dziedzictwo kulturowe i mechanizmy jego powstawania w czasie długim i średnim, i dziś. Próbowaniu kolejnych kluczy towarzyszyła mi refleksja nad kategoriami prawdy, faktu, obiektywności i subiektywności etc. I ich redefmiowanie lub unieważnienie. Nigdy nie interesowałam się budowaniem jakiegoś gmachu wie­ dzy, tak jak Moszyński, dzięki zastosowaniu jednego klucza. Interesowały mnie pytania ukryte za kolejnymi drzwiami i próbowanie różnych kluczy. Bawiłam się nimi. Mam ich jeszcze wiele w swoim pęku i na pewno nie zdążę ich użyć. Dlatego fascynują mnie rezultaty posługiwania się nimi przez innych, jak na przykład Joannę Tokarską-Bakir, Jerzego S. Wasilewskiego, Pawła Krzyworzekę, Annę Ostrowską, moich doktorantów, „genderową” grupę. Fascynują mnie nowe propozycje i nie mogę się oprzeć, by czegoś nie przeczytać i nie porównać przyjętej przez autora strategii i procedury z innymi, znanymi mi. Takie postę­ powanie nie pozwala mi skupić się na jednym kluczu i jednym pytaniu. Dla­ tego tak niewiele piszę i w tym sensie jestem mało twórcza. Ale za to staram się studentom, a zwłaszcza doktorantom, przedstawiać całą paletę możliwości zaatakowania danego problemu. Realizuję się bardziej w słowie mówionym niż pisanym. Dzięki temu jestem pośrednio obecna na różnych polach i w różnych pracach. Minęły, lub prawie minęły, czasy mistrzów i jednej, jedynej szkoły. Dzisiejszy antropolog musi niezwykle starannie dobierać język teoretyczny i procedury do swego badania. Ale nasi studenci są o tej wielości wyborów, o tym, że nie ma jednej, prawdziwej definicji kultury, informowani już na pierwszych zajęciach. I wiedzą też, że wielość wyborów nie oznacza wolnej amerykanki. Oznacza na­ wet konieczność lepszego przygotowania, większej wiedzy o dostępnych możli­ wościach postępowania badawczego od nas, którzy musieli po prostu przyswoić sobie wiedzę z pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian i nikt nie pytał ich �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 333 o refleksję teoretyczną, gdy żyli w przeświadczeniu, że istniejącą rzeczywistość da się obiektywnie, niejako z zewnątrz, badać, i że istnieje jedna prawda. Dziś, pisząc o obywatelstwie i narodowości, o ochronie praw mniejszości, 0 kontekstach kulturowych praw człowieka, muszę nie tylko obserwować i opi­ sywać, ale też zastanawiać się, o ile moja własna pozycja, mój stosunek do kato­ licyzmu jako „właściwej” religii, heteroseksualizmu jako „normalnego” zacho­ wania etc., wpływa na to, co sama badam i podaję za fakt. Dlaczego mnie nie oburza fakt kupowania małym dziewczynkom różowych stroików, a chłopcom niebieskiego wykończenia becika, choć moje młode koleżanki z „genderowej” grupy uw ażająto za początek wychowania określającego różnice między płciami kulturowymi i zapowiadającego ewentualną dyskryminację. Nasiąkłam więc tą dyskusją, której początek zwykliśmy sytuować w seminarium z Santa Fe z 1984 roku i Writing Culture... (Cliflbrd, Marcus, eds., 1986), a potem z Ąfter Writing Culture... (James, Hockey, Dawson, eds., 1997). Przyjęliśmy tę kry­ tykę z Zachodu, ale jak miałam okazję pisać o tym w tomie poświęconym Annie Zadrożyńskiej (Sokolewicz 201 Ob), byliśmy do tego przygotowani mentalnie. Dopro­ wadziła nas do tego nasza intensywna praca terenowa i materiał, zda się rozsadzający uznane teorie, rosnąca świadomość naszych manipulacji mających na celu uzyskanie informacji etc. Zgodziliśmy się więc, praktycznie chyba wszyscy, że tkwimy w środ­ ku pola naszego badania, że zmienił się cały model uprawiania nauki. Pozostaje więc sygnalizowany już przeze mnie problem porównywalności badań. Tak na gorąco, sądzę, że jeżeli uznać teorię za zdanie wyjaśniające jakąś rzeczywistość, to faktycznie porównujemy teorie. One są punktem wyjścia nasze­ go rozumowania, bo z nich wynika pytanie, a uzyskana odpowiedź powinna być sformułowana w kategoriach teorii, a nie po prostu opisu, niekoniecznie w języku teorii wyjściowej. Tak jak w życiu, tak w badaniu rozwijamy język, wzbogacamy go, jesteśmy poliglotami, więc często przechodzimy na inny język mieszany (za Janem Baudouin de Courtenay, pionierem badań nad językami mieszanymi na Bał­ kanach). Tylko, że nie możemy tych operacji dokonywać bezwiednie, ale z reflek­ sją, z namysłem, świadomi swych działań. Takie postępowanie nie jest tak proste, jak wynikałoby to z powyższych zdań i na pewno wzbudziłoby wiele zastrzeżeń ze strony logików. Ale oni też nie m ogą się zgodzić ze sobą w podstawowych spra­ wach, jak na przykład we wspomnianej indukcji, więc zapewne sprzeczności wpi­ sane są w badania naukowe. Wspominam zresztą z pewnym rozbawieniem fakt, że gdy w latach 60. XX wieku Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego postanowiło ujednolicić programy poszczególnych przedmiotów na tych samych kierunkach różnych uniwersytetów i mnie poproszono o sekretarzowanie odpowiedzialnemu za to zespołowi, to udało się nam porozumieć w sprawie etnografii Polski, Słowian 1 Europy, ale nie udało się ujednolicić programów z logiki. Tak duże były różnice między Krakowem, Poznaniem i Warszawą. Ale czyż te różnice nie budzą naszej radości? Nie pobudzają naszej twórczości? Czyż nie dla tej radości poznania po­ dejmujemy naszą pracę? �334 Zofia Sokolewicz W biografiach etnologów polskich częste było i je st łączenie badań w Polsce z zainteresowaniami obszarami pozapolskimi, najlepiej pozaeuropejskimi. Nie było i nie ma tak konsekwentnego podziału, jaki obserwujemy na przykładzie Volkskunde i Völkerkunde w krajach niemieckojęzycznych. Wpracach Pani Pro­ fesor łączenie zainteresowań różnymi terenami było szczególnie widoczne. Bada­ nia na terenie Mazowsza, młodzieńcza ciekawość Australii i Oceanii, prace nad etnologią Afryki, poszukiwania terenowe w Mongolii, zainteresowanie kulturą Europy. Co było tego przyczyną? Potrzeba przezwyciężenia uczucia zamknięcia, tak odczuwalnego w PRL? Chęć zdobycia materiałów porównawczych i trakto­ wanie etnologii/antropologii kulturowej jako nauki o kulturze ludzkości? Łączenie badań pozaeuropejskich i polskich wynikało w latach 50. XX wieku nie tylko z tradycji, ale może bardziej z przyjęcia oświeceniowych teorii postę­ pu, ewolucjonizmu i pewnych tez materializmu historycznego, zgodnie z któ­ rymi stan plemienności był pierwszym, wyjściowym w pewnym sensie, stanem ludzkości. Były one dla nas do przyjęcia dzięki tradycji stworzonej przez prace Edwarda Abramowskiego i Ludwika Krzywickiego. Współczesne społeczeństwa plemienne miały być dalekim, ale jednak echem, tych czasów, w których czło­ wiek budował to, co pierwsze, to, co stało się fundamentem kultury ludzkości, kultury wszechczasów. Już w latach 60. XX wieku w tym poglądzie utwierdzał nas Claude Lévi-Strauss, który w Myśli nieoswojonej (Lévi-Strauss 1962) wyra­ ził przekonanie, że podstawy dzisiejszej cywilizacji stanowią wynalazki neoli­ tyczne: od koła i równi pochyłej po zakaz kazirodztwa. I, że kolejną zasadniczą zmianę przyniosła dopiero rewolucja naukowa lat 60. i 70. XX wieku. Ten rodzaj myślenia niewątpliwie był i jest obecny w środowisku warszaw­ skim niemal do dziś. Ja jestem nim zdecydowanie naznaczona. Na wspomnia­ nym seminarium Lirtha w LSE w 1958 roku upierałam się, że elementy tego my­ ślenia występowały również u Malinowskiego, na przykład w Zwyczaju i zbrodni w społecznościach dzikich (Malinowski 1980). Nawet pisząc wstęp do Sztuki prymitywnej (Traser 1976), określiłam słowo „prymitywny” jako „podstawowy”, wyjściowy, spierając się o to w prywatnej dyskusji z Jackiem Olędzkim. Kultura była i jest dla mnie kulturą ludzkości. I to stanowi uzasadnienie, by łączyć bada­ nia nad odległymi geograficznie terenami z badaniami nad różnymi przejawami kultury wyróżnianymi na podstawie kryteriów etnicznych, ekonomicznych, re­ ligijnych, społecznych, estetycznych etc., włączając w to kulturę współczesną. Na takie globalne i całościowe widzenie kultury wskazuje też wspomniana tradycja, zarówno romantyczna, zgodnie z którą kultura ludowa miała dla społe­ czeństw europejskich charakter podstawowy, pierwotny, jak i ewolucjonistyczna. Przykładem może być Chata polska Jana Karłowicza (1884), a także pierwsze tomy „Wisły” i „Ludu”. Ale sądzę, że w latach 50. XX wieku na moje myślenie bardziej wpłynęły idee oświecenia i myśl marksistowska. Co nie znaczy, by nieważny był dla mnie na przykład neoewolucjonizm Leslie W hite’a i prace Juliana Stewarda. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 335 Urzeczywistnieniu tych idei sprzyjała reforma uniwersytecka, powstanie hi­ storii kultury materialnej, a także fakt, że Katedra Etnologii na UW nie została po wojnie i po śmierci Stanisława Poniatowskiego reaktywowana, co spowodowało przesunięcie całej problematyki etnograficznej do jednej tylko Katedry, dawnej Katedry Etnografii Polski, którą przemianowano po prostu na Katedrę Etnografii. W przekonaniu profesora Dynowskiego, wiedza o kulturze kontynentów po­ zaeuropejskich stanowiła rodzaj perspektywy, z której mogliśmy spojrzeć na własną kulturę. Ten geograficzny wymiar kultury oddawał jej charakter prze­ strzenny; teorie postępu, ewolucji czy rozwoju wskazywały na wymiar czasu. Przestrzeń świata i czas historii człowieka. Oddzielenie Volkskunde od Völker­ kunde można tłumaczyć historią etnografii/etnologii w różnych krajach. Ale dziś w obu z nich możemy stosować te same teorie i procedury. Antropologia wielo­ stanowiskowa może być stosowana w badaniach różnych kultur. A co ważniej­ sze, dawny podział na społeczeństwa prymitywne, plemienne, rozwijające się i uprzemysłowione, nowoczesne, przestał mieć rację bytu. Wiele prac przygotowała Pani Profesor po to, aby móc lepiej zrozumieć dys­ cyplinę i pomóc je j przetrwać: Etnologia. Wybór tekstów (1969) pod Pani re­ dakcją, uczestnictwo w Historii etnografii polskiej (1973), Wprowadzenie do etnologii (1974), redakcja i autorstwo rozdziałów w Metodach etnologii (1981). Czym je st dzisiaj dla Pani etnologia/antropologia kulturowa? Czy warto zabie­ gać o utrzymanie je j autonomii w zespole nauk zajmujących się kulturą, takich ja k socjologia, kulturoznawstwo, historia kultury, filozofia kultury? Już w 1958 roku w Londynie utwierdziłam się w przekonaniu, że między et­ nografią, tak jak j ą rozumieliśmy w Polsce, a zachodnią antropologią kulturową i społeczną jest jedna różnica: wymaganie stacjonarnych, co najmniej rocznych badań terenowych. Tego przekonania nie zmieniłam do dziś. Nasze badania były krótsze, z wielokrotnymi powrotami. Sami będąc „tubylcami”, nie musieliśmy uczyć się języka, a jedynie pogłębiać jego rozumienie. Byliśmy obyci z kultu­ rą, a dystans między kulturą wsi lub robotniczą a kulturą ludzi wykształconych pozwalał na zauważenie różnic. Nas w terenie też niejednokrotnie porażała „ob­ cość” kultury ludowej, tak jak dziś poraża nas „obcość” różnych grup skinhe­ adów, Gotów, złodziei etc. Nasze obecne badania terenowe stają się bardziej intensywne, połączone z zamieszkiwaniem przez dłuższy okres w miejscu ba­ dań, z uczestnictwem lub wręcz członkostwem w danej grupie. W Polsce takie badania stacjonarne jako pierwsza prowadziła Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1958). Obecnie podejmuje je znacznie większa grupa osób. Ten sposób badań, wyróżniający dyscyplinę, przejmują jednak dziś także, przynajmniej niektórzy, przedstawiciele innych nauk o kulturze. Już w latach 60. XX wieku zastosował go Włodzimierz Wincławski w badaniach wsi Ciche, po­ wiat Nowy Targ, oraz wsi podpłockiej, której nazwy nie pamiętam. �336 Zofia Sokolewicz W tradycyjnym systemie klasyfikacji nauk o odrębności danej dyscypliny sta­ nowił jej przedmiot i metoda. Ta ostatnia była bodajże ważniejsza od przedmiotu. Samo słowo „dyscyplina” nasuwa skojarzenia ze ścisłością postępowania, sposo­ bem systematycznie stosowanym. W dzisiejszej nauce następuje szybka wymia­ na informacji, umożliwiająca porównanie rezultatów badań. I to, co efektywne, jest przejmowane. Na konferencji EASA w Poznaniu w 2009 roku pewien młody socjolog z Gdańska domagał się od antropologów ścisłego określenia, czym an­ tropologia różni się od socjologii. Jego zdaniem, niczym. Wymienił tu szereg nazwisk antropologów, których uznał za socjologów. Był tam między innymi i Erving Goffman i Victor Turner. Zadziwiłam się. Dla mnie wszyscy wymienie­ ni, a zwłaszcza ci dwaj, byli niewątpliwie antropologami, których teorie wpły­ nęły na myślenie przedstawicieli różnych nauk humanistycznych, nie tylko so­ cjologii. Wystarczy wykazać pisma, w których w Polsce drukowano ich ważne, tłumaczone na język polski, teksty, między innymi czasopismo „Teksty Drugie”. Pamiętam Victora Turnera jako zdolnego ucznia Maxa Gluckmana, pamiętam też jego pierwszą, w ażną książkę, Schism and Continuity in an African Society... (Turner 1957). Rozwinął w swoich interpretacjach kultury ludu Ndembu Gluckm anowską teorię konfliktu, posługując się analizą przypadku {case). Wiele razy powoływałam się na nią w swoich wykładach. A tu - Victor Turner socjolog! Może jednak stoimy wobec przeklasyfikowania nauk i ich pól badawczych? Etnografia i antropologia to nauki XIX wieku. Dziś stawiamy trochę inne pytania badawcze. Nie wątpimy, że człowiek jako gatunek jest jeden, i że kultura jest jedna, w nieskończonej liczbie wariantów. Ta kwestia była ważna dla Malinow­ skiego, który walczył o uznanie równości wszystkich kultur, ale chyba - mam nadzieję - nie spędza nam dziś snu z oczu. W 1964 roku w Paryżu uczestniczyłam w dyskusji na ten temat. Zorgani­ zował j ą Robert Gessain (badacz Eskimosów). Oprócz niego w panelu zasiedli Pierre Alexandre, Eric de Dampiére, Michel Izard i Georges Balandier (socjolog, afrykanista). Izard badał w Plozevet w Bretanii system pokrewieństwa. Pytanie brzmiało: czy badając współczesny system społeczny w kraju cywilizacji zachod­ niej czuje się socjologiem czy antropologiem? A jak się podpisuje? Odpowiedział krótko: nie podpisuję się. Robię to, co do mnie należy. Zapamiętałam tę odpowiedź. Do pewnego momentu można było wyróżniać antropologię jako naukę o społeczeństwach plemiennych. Od czasu jednak badań Jeremy’ego Boissevaina, Paula Stirlinga, Laurence’a Wylie’go i wielu innych, a także zainteresowania socjologów krajami rozwijającymi się, jest to raczej nie­ możliwe. Podobnie rzecz ma się z etnografią, która wkroczyła w badania kultury współczesnej, niekoniecznie archaicznej, i nie ludowej. Czy Pierre Bourdieu był bardziej antropologiem czy socjologiem? A Ernest Gellner? A wielu, wielu innych? Zaklasyfikowanie nauki jest ważne ze względu na interesy reprezentującej j ą grupy ludzi. Od tego zależy jej miejsce w systemie instytucji naukowych, a za tym budżet etc., nie mówiąc o prestiżu. Dlatego jeszcze długo będziemy się spie­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 337 rać i walczyć o swoją niezależność. Chyba że zmieni się system badań nauko­ wych, co nie jest niemożliwe. Etnologia w pracach Pani Profesor je st nauką o zakresie i charakterze świa­ towym. To w Etnologii. Wyborze tekstów (1969) przez Panią zredagowanym po raz pierwszy zetknąłem się z nazwiskami niektórych etnologów/antropologów z zagranicy dotąd mi nieznanych - na studiach historii kultury materialnej nie mieliśmy przecież wykładów z historii etnologii czy omówień kierunków w świa­ towej antropologii współczesnej. To Pani przetłumaczyła i poprzedziła wprowa­ dzeniem pracę Kaja Birket-Smitha, Ścieżki kultury (1974). To Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierowana przez Panią Profesor, jako pierwsza w roku 1985 uzupełniła swą nazwę i stała się Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej. Jaka jest, zdaniem Pani Profesor, relacja między polską etnologią narodową a światową antropologią społeczno-kulturową? Czy etnologia polska „od zawsze ” była antropologią, czy też stała się nią z momentem uzyskania moż­ liwości stosowania tej nazwy i powinna spełnić określone warunki, aby na tę nazwę zasłużyć? Nie sądzę, by polska etnografia zawsze była tożsama z antropologią. Roman­ tyzm XIX-wieczny uczynił z niej klasyczną Volkskunde, naukę o kulturze lu­ dowej, zgodnie z Herderowską koncepcją kultury Volku. Ale już w końcu XIX wieku, wraz z wpływem ewolucjonizmu, niektórzy badacze, jak Jan Karłowicz, a potem Ludwik Krzywicki (pod wpływem Marksa i Engelsa) zaczynają m y­ śleć „antropologicznie”, to znaczy o kulturze ludzkości. Wspomniałam już Chatę polską Karłowicza i liczne tłumaczenia prac badaczy zachodnich, którzy przed­ miotem swego badania uczynili Świat i Człowieka. To Edward B. Tylor i Lewis H. Morgan zaszczepiali w nas myślenie antropologiczne, a ugruntował je w nas powrót do oświecenia, odrzucanego wcześniej przez romantyzm. Jego elementy widać wyraźnie u Eugeniusza Frankowskiego, a potem, po wojnie, w wykładach Witolda Dynowskiego. Ale tak naprawdę etnografia polska zaczęła stawać się antropologią dopiero po odrzuceniu wzoru ustalonego przez Moszyńskiego i Dobrowolskiego. Stało się to jasne w czasie „rewolucji” strukturalnej. Jej efektem było nie to, że wszy­ scy stali się strukturalistami, bo nie stali się nimi, ale to, że zburzono myślenie o kulturze jako zbiorze artefaktów, o zmianie jako następstwie zdarzeń, o rzeczy­ wistości, którą można niejako sfotografować z dystansu, o uprzywilejowanej po­ zycji badacza. W ielką rolę w tworzeniu tej nowej świadomości badaczy odegrały monografie terenowe: Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965) i Stare i nowe Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966). Każdy, lub prawie każdy, kto prowadził stacjonarne badania terenowe i odkrywał, w miarę swego pobytu na wsi, jej tajemnice, niezrozumiałe zachowania, stanowił podatny grunt dla przyszłego myślenia antropologicznego. Dlaczego? Dlatego, że nowo odkry­ �338 Zofia Sokolewicz tych faktów nie można było wyjaśnić starymi teoriami. Niektórzy z nas wracali do Malinowskiego, którego Dzieła zaczęły się ukazywać w latach 70. XX wieku, inni szukali inspiracji w „Current Anthropology” (od 1965 r.). Pojedyncze eg­ zemplarze prac Clifforda Geertza lub Jamesa Clifforda cenione były na wagę zło­ ta. Pamiętam, jak chyba pierwszy egzemplarz Clifforda The Predicament o f Cul­ ture... (Clifford 1988) przywiozła w 1988 roku z U SA A nka Kunczyńska-Iracka (a drugi, rok później, Zbigniew Benedyktowicz) i był on systematycznie dysku­ towany na jej seminarium. Do tego należy dodać rolę pisma „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, w którym drukowano liczne tłumaczenia tych tekstów zachod­ nich, które powodowały ferment, stawiały inne pytania. Bo w nauce w gruncie rzeczy chodzi bardziej o postawienie pytania niż o uzyskanie odpowiedzi. Myślę, że od tego czasu, od połowy lat 80. XX wieku, staliśmy się antropologiąjako całe środowisko. Ale staliśmy się antropologią, bo byliśmy na to przygotowani dzięki tak dziś krytykowanym Wielkim Narracjom, które ogarniały całą ludzkość, dzię­ ki oświeceniu, Marksowi, Krzywickiemu, Tylorowi, Morganowi i wielu, wielu innym. To nam pozwoliło na definiowanie przedmiotu badań antropologii jako kultury całej ludzkości. A także dzięki naszym wieloletnim badaniom terenowym i już wspomnianej niemożności ogarnięcia uzyskiwanych informacji aparatem pojęciowym starych teorii. Dla mnie było to powtórzenie sytuacji z XIX wieku, gdy świadectwa kupców, żeglarzy, misjonarzy o ludach kontynentów pozaeuro­ pejskich w pewnym sensie rozsadziły istniejące o nich stereotypy i przyczyniły się do powstania ewolucjonistycznej antropologii, antropologii Tylora, Morgana, Adolfa Bastiana, Edwarda Westermarcka, a potem Franza Boasa. Ten boom in­ formacyjny powtórzył się pod koniec XX wieku i, między innymi, spowodował powstanie polskiej antropologii. Jednym z kierunków zainteresowań Pani Profesor była i je st historia etnolo­ gii polskiej. Przed ponad półwieczem opublikowała Pani w „Ludzie” artykuł na temat wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny (Szyfelbejn 1955), znaczny był Pani udział w przygotowaniu Historii etnografii polskiej, liczne były artykuły omawiające działalność nauko­ wą wybitnych polskich etnologów. Czy historia ta ma znaczenie dla teraźniejszej etnologii polskiej? W jaki sposób powinniśmy z niej korzystać? Co do tego, że przeszłość, a więc i historia ma znaczenie dla teraźniejszości, wszyscy się zgadzają. Trudniejsza znacznie jest odpowiedź, w jaki sposób z niej korzystać. W odpowiedzi na poprzednie pytania zawarłam wiele uwag na ten temat. Je­ stem nadal przekonana, że to nie tylko aktualne, indywidualne wybory zdecydo­ wały o przesunięciu naszych zainteresowań w kierunku antropologii, ale także nasze znacznie wcześniejsze decyzje określające kierunek badań, źródła inspira­ cji etc., chociażby nasze zainteresowanie oświeceniem. Historia nauki, historia �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 339 etnografii, to nie tyle spis dat urodzin i działalności wielkich i małych zbieraczy folkloru, wydania ich książek, zjazdów i konferencji, manifestów etc., co zbiór pytań, które sobie stawiali i ich zmienność. To historia myślenia o kulturze, hi­ storia języka, w którym j ą opisywano i wszelkich wydarzeń, które ludzi pobu­ dzały do podejmowania wysiłków w kierunku jej zrozumienia. W opisie historii sztuki tak zwanej plemiennej ważne jest dla mnie przytaczane przez znakomi­ tego badacza sztuki afrykańskiej, Williama Fagga, powiedzenie jednego z jego rozmówców, wyrażające zdziwienie, że biali ludzie zbierają „martwe przedmio­ ty”. Tak określano maski, które poza rytuałem były „martwe” i poniewierały się w różnych miejscach. Ale ważny jest też dla historii naszej myśli „Manifest sur­ realizmu” André Bretona, który wyrażał zainteresowanie artystów, w tym tak wielkich, jak Pablo Picasso, sztuką pozaeuropejską, sztuką prymitywną. Sądzę, że nie jest dobrze, gdy historię etnografii traktujemy tout court. Trzeba j ą wiązać z wydarzeniami i nurtami świata całej nauki, całej cywilizacji. Inaczej patrzy się na nią z pewnego dystansu, co już jest moim przywilejem i mego szanownego rozmówcy, profesora Zbigniewa Jasiewicza, a inaczej z per­ spektywy osoby, która sądzi, że coś zmienia, coś tworzy tu i teraz, niezależnie (?!) od swoich poprzedników. Mogę tak pisać, bo sama znam to uczucie, i czasy, kiedy wydawało mi się, że nie ciąży na mnie brzemię historii, nie są aż tak bar­ dzo odległe. Moje wczesne niedocenienie historii łagodnie korygowała profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, autorka najbardziej syntetycznego i najlepszego po dziś dzień ujęcia historii etnografii i etnologii w Polsce. Jej zaprzyjaźnienie się z historią widoczne jest w jej odpowiedzi na ankietę profesora Jasiewicza, dru­ kowanej w „Ludzie”, już pośmiertnie, w 1995 roku (Kutrzeba-Pojnarowa 1995). Dlatego dziś, z dystansu, jestem w stanie docenić wpływ „rewolucji struktu­ ralnej” na nasze stawanie się antropologią, podczas gdy w momencie jej dziania się doceniałam tylko znaczenie postawienia nowych pytań. Po prostu, pewne rze­ czy widzi się lepiej z perspektywy czasu. I to jest zapewne źródło różnicy będącej u podstaw mego zainteresowania historią nauki. W Historii etnografii polskiej i szeregu artykułów na ten temat interesowała mnie przede wszystkim zmienność pytań stawianych sobie przez różnych badaczy. To, o czym piszę dzisiaj, często w konwencji wspomnieniowej, jest próbą uświadomienia sobie, a może i innym, tego, jak indywidualne działania i wybory składają się na łańcuch przyczynowo­ -skutkowy wydarzeń, zwanych historią nauki. Nie znalazłem w opublikowanym pisarstwie Pani Profesor zbyt wielu śladów udziału w polemikach naukowych. Recenzje umieszczane w czasopismach do­ tyczą głównie prac zagranicznych. Wiem natomiast, ja k uważnie przyjmowane były krytyczne uwagi Pani wypowiadane przy różnych okazjach i umieszczane w recenzjach prac doktorskich i habilitacyjnych oraz w opiniach towarzyszących procedurom profesorskim. Spełniały ważną rolę w utrzymaniu odpowiedniego poziomu intelektualnego etnologii. Również prace Pani Profesor były poddawa­ �340 Zofia Sokolewicz ne krytycznej ocenie, choćby przez profesora Józefa Chaiasińskiego. Jaki jest stosunek Pani Profesor do krytyki naukowej? Jakiej krytyki naukowej potrzebuje etnologia i szerzej cala nauka? Rzeczywiście, nie wchodziłam w polemiki naukowe. Krytyczny stosunek do dorobku naukowego przyszłych doktorów, docentów i profesorów należał po prostu do moich obowiązków. I starałam się uwzględniać w tej krytyce pozycję teoretyczną zajmowaną przez autora. Na pewno nie przeprowadzałam jej z mo­ ich własnych pozycji. Oczekiwałam, że autor-badacz będzie konsekwentnie re­ alizował swoje założenia i cele. Co do krytyki Józefa Chaiasińskiego dotyczącej mojej interpretacji teorii Radcliffe-Browna, to pozostałam przy swoim zdaniu. Biorąc pod uwagę cykl w y­ dawniczy i długie czekanie na ewentualną odpowiedź, uznałam za bezprzedmio­ towe wchodzenie w dyskusję. Przy jej końcu zapewne nikt by nie pamiętał, co było jej początkiem. Ale uraziło mnie, że nie zechciał zauważyć nowych akcen­ tów w tym podręczniku ( Wprowadzenie do etnologii) wyrażających się między innymi w doborze ilustracji i łączeniu problematyki społeczeństw plemiennych i chłopskich. Edwardowi Pietraszkowi odpowiedziałam na łamach „Etnografii Polskiej”, że nie ma racji. Różnice między nami wynikały niewątpliwie z przyję­ cia innej perspektywy - stąd jego niezrozumienie kwestii antropogenezy. Mogę złośliwie dodać, że gdy przyjęła j ą w swoim podręczniku Ewa Nowicka, to żad­ nemu z socjologów to nie przeszkadzało. Uwagi Ryszarda Dyoniziaka dotyczące teorii znanego niegdyś językoznawcy, Maxa Mullera, mogłam traktować jedynie jako dowód jego niedokształcenia - po co więc miałabym mu odpowiadać? Parę razy przymierzałam się do poprawionej wersji mego podręcznika, ale jego kon­ cepcja, w miarę upływu czasu, okazała się przestarzała, więc nie było sensu go poprawiać. Natomiast bardzo brałam sobie do serca krytykę ze strony profesora Dynowskiego i profesor Kutrzeby-Pojnarowej, a także uwagi studentów, które uwzględ­ niałam w treści moich wykładów. Słuchałam ich uważnie. Cenne były zwłaszcza dyskusje w trakcie tak zwanej rewolucji strukturalnej. Krytykę wyobrażałam sobie jako dyskusję zmierzającą do możliwie najbar­ dziej klarownego przedstawienia badanego problemu i sposobów jego rozwiąza­ nia. Dlatego jest ona skuteczna, gdy odbywa się „na gorąco”, wtedy, gdy autor pracuje nad nim. Cenię sobie bardzo międzynarodową krytykę w czasopismach, jak „Anthropology Today”, „Current Anthropology”, „Journal o f the Royal A n­ thropological Institute”, „Social Anthropology” (organ EASA) - publikują one artykuły recenzyjne szybko, zanim praca się zestarzeje. Brak krytyki naukowej w okresie PRL był, sądzę, spowodowany także obawą, że zostanie źle zrozumia­ na i zaszkodzi kolegom, zwłaszcza młodym. Dlatego powinna odbywać się na forum wewnętrznym. To były skomplikowane sprawy, nieraz mające polityczne konsekwencje. Już pod koniec PRL, we wczesnych latach 80. XX wieku, w gro­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 341 nie archeologów odbyła się gorąca dyskusja w IHKM PAN nad wypowiedzią Lecha Leciejewicza o pracach Witolda Hensla nad etnogenezą Słowian! I chy­ ba został on zawieszony w prawach pracownika Instytutu. Jego krytyka miała rzutować na historyczne uzasadnienie naszego prawa do obecnych granic i była niezgodna z racją stanu. Jej część była publikowana w „Ludzie”, a ja pamiętam ponure posiedzenie Rady Naukowej IHKM, na którym Leciejewicz próbował się bronić. Tak więc krytyka bywała politycznie niebezpieczna. I pewnie to do­ świadczenie ilustruje przyczyny jej niedoceniania. Bo tak naprawdę konieczne są obydwa rodzaje krytyki - ta w mniejszych, wewnętrznych gronach i ta obejmu­ jąca szersze środowiska. Ale sama już nie wypowiadam się krytycznie na łamach czasopism, prasy, bo boję się, że może nie zdążę otrzymać odpowiedzi. Dlatego staram się rozwijać krytykę na seminarium magisterskim i w nieformalnych kon­ taktach z moimi młodszymi kolegami. W roku 1991 została Pani Profesor powołana na stanowisko dyrektora Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Już poprzednio jednak zwróciła Pani uwagę, kierując „resortowym ’’programem naukowym „Podstawy kultury europej­ skiej”, na nowe pole badawcze - integrującą się Europę. Z tych zainteresowań wy­ rosło kilkanaście artykułów na temat subsydiamości, suwerenności, obywatelstwa, ale również polityki kulturalnej Unii Europejskiej i Rady Europy. Czy etnolog/antropolog kulturowy zajmujący się takimi zagadnieniami nie staje się politologiem, kulturoznawcą czy nawet politykiem? Gdzie znajdują się granice poszczególnych dyscyplin ijaka jest granica między nauką a polityką? Moja droga do Europy prowadziła przez Uniwersytet Otwarty, Bałkany i pro­ blem resortowy „Podstawy kultury europejskiej”. W 1974 roku okazało się osta­ tecznie, że nabyta w stepie mongolskim alergia uniemożliwia mi wyjazdy do Mongolii. Była po prostu niebezpieczna. I wtedy, szukając nowego pola działa­ nia, napotkałam na swej drodze Uniwersytet Otwarty. Zaczęło się anegdotycznie. Dwie studentki psychologii chciały studiować równolegle etnografię. Kierownik Biura Spraw Studenckich odmówił, pisząc na ich podaniach, że psychologia nie ma nic wspólnego z etnografią. Ogarnęła mnie wściekłość. Uzbrojona w tom Völker­ psychologie Wilhelma M. Wundta (1904), udałam się do Rektora i wykrzyczałam ze złością, że chciałabym, aby ten cholerny Uniwersytet stał się Uniwersytetem Otwartym, a tu muszę respektować decyzje niedouczonych urzędników. Rektor zniósł m oją wściekłość spokojnie i powiedział: daję pani dwa tygodnie czasu na opracowanie koncepcji Uniwersytetu Otwartego. Był rok 1976! Powstało wtedy grono zapaleńców: Anna Przecławska, dziekan Wydziału Pedagogiki, Andrzej Ka­ jetan Wróblewski, fizyk teoretyk, późniejszy nasz rektor, Hanna Dobrowolska, bio­ log i ja. Żadne z nas nie miało pojęcia, co to jest Uniwersytet Otwarty. Taki Uniwersytet powołała w Londynie w 1969 roku królowa brytyjska na wniosek Harolda Wilsona, przywódcy Labour Party. Działa od 1970 roku, przyj­ �342 Zofia Sokolewicz mując dorocznie około 100 tysięcy studentów i zaliczając się do pierwszej setki uni­ wersytetów światowych. Ale o tym dowiadywaliśmy się stopniowo. W końcu lat 70. XX wieku nie było jeszcze ożywionej wymiany informacji naukowej. Z praw­ dziwym Uniwersytetem Otwartym zetknęłam się w 1988 roku w Cambridge, gdzie konkurował on z czcigodnymi college’ami Uniwersytetu w Cambridge. Stan wojenny przerwał nasze prace. Sama idea była długo przedmiotem gry politycz­ nej, a także niezrozumienia, o co chodzi. A chodzi o to, by każdy, kto wyrazi taką chęć, mógł studiować na Uniwersyte­ cie, stosownie do swoich możliwości czasowych, obciążenia pracą, oddalenia od siedzib uniwersytetu. Oznaczało to stworzenie: 1. programów, które można było elastycznie studiować, kawałek po kawałku, nawet przez wiele lat; 2. przygoto­ wanie zestawu materiałów dydaktycznych, multimedialnych, które tworząc tak zwany Kit, można by dostarczać nawet tym studentom, którzy znajdowali się na przykład na statku rybackim, gdzieś pod kołem podbiegunowym; 3. zorganizo­ wanie grupy tutorów, którzy telefonicznie utrzymywaliby kontakt ze studentem, sprawdzali nadsyłane przez niego prace kontrolne etc. To było, nawet w bogatej Wielkiej Brytanii, gigantyczne przedsięwzięcie, znacznie większe od rozwiniętych tam przy wszystkich uniwersytetach Extra­ -Mural Studies, w których zresztą czynnie uczestniczyli antropologowie z Ro­ yal Anthropological Institute. Ale się udało, podobnie zresztąjak, nieco później, Hiszpanom i Holendrom. O tym dowiedzieliśmy się jednak dopiero w drugiej połowie lat 80. XX wieku. W 1985 roku generał Wojciech Jaruzelski zagrał populistyczną kartą i - po artykule Piotra Sarzyńskiego w „Polityce” - zdecydował się pozwolić Uniwer­ sytetowi Warszawskiemu na otwarcie Uniwersytetu Otwartego. Musieliśmy jed ­ nak zacząć skromniej. Powstało wtedy na Wydziale Historycznym UW Studium Kształcenia Otwartego, którym kierowałam do 1996 roku. Potem przekształco­ no je w Centrum Multimedialnej Edukacji, przerywając tworzącą się tradycję, by wreszcie, z inicjatywy młodej entuzjastki z Wydziału Pedagogiki, Kasi Lubryczyńskiej, wrócić do pierwotnej idei. Tym nowym wysiłkom przyglądam się z dystansu - z braku sił, ale z w ielką radością. Piszę o tym dlatego, bo była to dla mnie droga do edukacji europejskiej. Za­ wsze przywiązywałam w ielką wagę do edukacji, widząc w niej zarówno klucz do dobrobytu narodu, jak i drogę do samorealizacji jednostki. Nie bez powodu, u progu dorosłego życia chciałam po prostu zostać nauczycielką. Dlatego przy­ wiązywałam taką wagę do dydaktyki w etnografii, szukając nowych sposobów nie tylko nauczania, ale i wspólnego uczenia się - czemu miały służyć wymy­ ślone przeze mnie, i wspaniale realizowane przez moich kolegów, „laboratoria etnograficzne”, to znaczy czterosemestralne zajęcia, których celem było przejście przez studenta drogi od postawienia pytania, przez badania w terenie, do końco­ wego raportu z uzyskanych rezultatów. Zastąpiły one w Warszawie ćwiczenia przypisane różnym przedmiotom, co nie dawało możliwości scalenia wiedzy. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 343 Niewątpliwie przez całe życie, niezależnie od sytuacji politycznej, uważałam, że jestem zobowiązana do jak najlepszego wykonywania moich obowiązków, to jest kształcenia ludzi o otwartych umysłach. I to sprawiało mi i nadal sprawia wielką radość. Ale pytanie dotyczyło Europy. Otóż, gdy musiałam zrezygnować z badań w Mongolii, zaczęłam, równolegle z pracą nad Uniwersytetem Otwar­ tym i edukacją europejską, zastanawiać się nad możliwością współpracy z kraja­ mi słowiańskimi: Jugosławią i Bułgarią. Było to dla mnie fascynujące spotkanie z różnymi nacjonalizmami: serbskim, macedońskim i bułgarskim. Nie pisałam o tym, by nie sprawiać przykrości moim kolegom z tamtych krajów. Byli tak mocno zaangażowani w badanie odrębności swoich kultur. Swoją „bułgarskość” wysysali z mlekiem matki, tak jak my „polskość”. Nie zapomnę słów bułgarskiej muzykolożki, wypowiedzianych w pociągu z Macedonii do Sofii, po konferen­ cji naukowej: „To zabawne uczestniczyć w konferencji prowadzonej w gwarze”. Gwarą był dla niej macedoński. To był żywy obraz Herderowskiej koncepcji kultury Volku i było to potwierdzenie, że proces tworzenia narodów nie skoń­ czył się, że wciąż trwa. Prace etnografów krajów słowiańskich nad etnografią Słowiańszczyzny prowadzone pod przewodnictwem Juliana W. Bromleja, dy­ rektora Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja w Moskwie, zawaliły się, gdy Bułgarzy, nie godząc się na uznanie Macedonii, opublikowali sami odrębny tom Bułgarzy. I wystąpili z redakcji, gdy w Ogólnosłowiańskim Atlasie Językowym uznano język macedoński za odrębny język, a nie tylko gwarę języka bułgarskie­ go. Etnografowie bułgarscy, serbscy i macedońscy podchodzili do tych spraw z wielkimi emocjami. Dla badacza z zewnątrz było to fascynujące. I to utorowało m oją drogę do Europy. W połowie lat 80. XX wieku Katedra Etnografii potrzebowała gwałtownie pieniędzy. Nasze grupy laboratoryjne były kosztowne ze względu na wyjazdy. Nie było też funduszy na badania. Problem węzłowy „Polska kultura narodowa, jej tendencje i percepcja”, w którego pracach uczestniczyliśmy od początku, to jest od 1975 roku, zmieniał nieco profil, nie było też pewności, że zostanie za­ twierdzone jego przedłużenie na następne pięć lat. Wymyśliliśmy więc temat „Podstawy kultury europejskiej” jako problem re­ sortowy, skupiający nauki humanistyczne i społeczne. Złożyliśmy też propozycję współpracy innym uniwersytetom: Jagiellońskiemu, Poznańskiemu, Łódzkiemu, Toruńskiemu, Wrocławskiemu. Projekt został odrzucony. Zaprzyjaźniony urzęd­ nik powiedział mi, że stało się tak na skutek opinii generała Zenona Kiszczaka. Miał on powiedzieć (a może i napisać?), że zespół koordynacyjny nie gwarantuje lojalności politycznej. W zespole inicjatorów byli Aleksander Gieysztor, Henryk Samsonowicz, Juliusz Bardach, Jerzy Gąssowski, Jerzy Okulicz-Kozaryn, Jerzy Axer i ja. Ale w 1986 roku odbyło się w Budapeszcie Forum Europejskie poświęcone kulturze, zorganizowane przez ówczesne EWG. Generał Jaruzelski postanowił poprawić swój wizerunek. Po powrocie naszej delegacji, w połowie 1986 roku, �344 Zofia Sokolewicz dostałam wiadomość z Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, że mamy natych­ miast uruchomić problem! Dostał sygnaturę III/33. Nasz zespół wzbogacił się o znakomite nazwiska: Anna Czekanowska-Kuklińska, Krzysztof Kwaśniewski, Jan Jerschina, Stefan Amsterdamski, Stanisław Sierpowski, Sławomir Kalembka, każda z tych osób z zespołem. Odbył się szereg międzynarodowych konferencji i, najważniejsze, próbowaliśmy ująć całościowo kulturę europejską, skupialiśmy badaczy zainteresowanych tym problemem. To wtedy doszłam do przekonania, że naszym, to jest antropologów, zadaniem jest zająć się tymi mechanizmami i instytucjami, które gwarantowały wymianę myśli i idei w całej Europie. Nazwałam je umownie „infrastrukturą kultury”. Były to między innymi szlaki i centra handlowe, szlaki pielgrzymkowe i ośrodki kultu, uniwersytety i struktury edukacyjne, wszystkie z nich charakteryzowały się długim trwaniem (w rozumieniu Ferdynanda Braudela) i trwały mimo wojen, zmian dynastycznych, kryzysów gospodarczych, a zniszczone klęskami żywio­ łowymi potrafiły się odrodzić. W 1990 roku skończyło się finansowanie problemu. Zespół koordynacyjny z UW postanowił więc wystąpić z wnioskiem o utworzenie Centrum Europej­ skiego, jednostki międzywydziałowej, o celach badawczych i dydaktycznych. Wniosek Wydziału Historycznego spotkał się wtedy z podobną inicjatywą Wy­ działów Prawa i Ekonomii, które były zainteresowane EWG. Nie były więc to identyczne wnioski i na posiedzeniu Senatu UW musiałam stoczyć trudnąbatalię o uwzględnienie kultury w projekcie Centrum. Prawnicy - podobno humaniści - nie byli o tym przekonani! Wspierał mnie prof. Andrzej Zawiślak, późniejszy minister przemysłu i handlu w solidarnościowym rządzie. Udało się! Byłam wicedyrektorem, dyrektorem, członkiem i przewodniczącą Rady N a­ ukowej Centrum. Dostaliśmy siedzibę po Wyższej Szkole Milicji (której rek­ torem był naczelny „Nowych Dróg”, Walery Namiotkiewicz), meble po hotelu partyjnym, które sami przemalowaliśmy na czarno, by ukryć ich zużycie, za­ pewnienia z Komisji EWG, że dostaniemy jakieś ich wydawnictwa do biblioteki. Skrzyknęliśmy zainteresowanych i rozpoczęliśmy rekrutację. W roku 1997 wycofałam się z pracy administracyjno-organizacyjnej w Cen­ trum ze względu na chorobę mojej Matki. Ale jestem z nim do dziś emocjonalnie związana i podejmuję merytorycznie istotne wysiłki, by ugruntowywać tam zna­ czenie antropologii. Ojej miejsce trzeba zawsze walczyć. Pozycja prawa i eko­ nomii jest jasna, politolodzy w obecnym klimacie dyskusji politycznych są „na fali”, mimo ewidentnego braku warsztatu. Socjologia jest uznawana, choć nie zawsze uważana za konieczność, o antropologię wciąż należy walczyć. A prze­ cież od drugiej połowy lat 80. XX wieku antropologowie prowadzili już znaczą­ ce badania integracji europejskiej i - szerzej - kultury europejskiej. Nazwiska Jerem y’ego Boissevaina, Erica R. Wolfa, Marca Abélèsa, Irene Bellier, Maryon McDonald, Michaela Herzfelda, Michaela Jacksona i wielu innych były już do­ brze znane, działała ECSA - European Community Studies Association, działa­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 345 ło Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA, od 1989 r.). Badania procesu integracji europejskiej były prawdziwym wyzwaniem dla antro­ pologów. Przeniesienie przez Boissevaina w 1958 roku zasady intensywnej pracy terenowej na Maltę to był dopiero początek. Takie badania ujawniały mechani­ zmy tworzenia norm więziotwórczych i ich instytucjonalizację, system sankcji społecznych, sposoby realizacji wartości, i to, co Malinowski nazywał „imponderabiliami” życia codziennego. Były prowadzone w duchu idei Malinowskiego i Firtha. Tymczasem następowało przesunięcie pola badań antropologicznych w kierunku mechanizmów tworzenia kultury, powstawania różnic jednostko­ wych i grupowych i ich interpretacji, ich instytucjonalizacji, nadawania znaczeń i symbolizacji, komunikowania się i samorealizacji jednostki, zgodnie lub prze­ ciw przyjętemu kanonowi wartości. Wzorem i inspiracją stawały się książki Mary Douglas, Benedicta Andersona, Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda, a indywidu­ alne drogi wypracowywali sobie Michael Herzfeld, Michael Jackson, Kirsten Hastrup, Pnina Werbner. Kultura w ich ujęciu nie opierała się na ramach stwo­ rzonych przez strukturę społeczną (choćby to miał być system pokrewieństwa, tak jak postulował Malinowski), ale dzięki systemowi znaczeń tworzyła wspól­ noty komunikowania się. Tego typu badania, prowadzone w Europie, nastręczały szczególnie dużo trudności metodologicznych, stanowiły prawdziwe wyzwanie. Projekt badania infrastruktury kultury, który opracowałam dla problemu „Podsta­ wy kultury europejskiej”, został wykorzystany przeze mnie do wykładu „Antro­ pologia Nowej Europy”. Nie miałam wątpliwości, że znacznie różni się pom y­ słem od ujęć socjologicznych czy politologicznych. Zadawałam sobie pytanie, czy nie jest to przypadkiem bardziej historia kultury niż antropologia. I doszłam do wniosku, że nie. Tym, co różni mój wykład od wykładu z historii kultury, jest przede wszystkim punkt wyjścia. To pytanie, co dziś łączy kulturę europejską i co zdecydowało o jej obecnym kształcie. Zdecydowały o tym ogarniające co­ raz szersze połacie Europy mechanizmy wymiany idei, mobilność ludzi, różna w różnych epokach, ale zawsze znaczna, sieci miejskie, handlowe, kulturowe, edukacyjne, style artystyczne i estetyczne, filozofia. Badając wynalazki specy­ ficznie europejskie, jak miasta powstałe po XI wieku, uniwersytety, prawa czło­ wieka, instytucje demokratyczne i obywatelskie, antropolog stawia inne pytania niż politolog lub socjolog. Antropolog przecież wychodzi w badaniu od tego, co tw orzą i jak to przeżywają zwykli ludzie w swoich wspólnotach rodzinnych, lokalnych, religijnych, etnicznych etc. Antropolog korzysta z doświadczeń po­ przedniej generacji, skupionej na całościowych (monograficznych?) badaniach małych społeczności, by dopiero potem, wzorem Geertza, sytuować je wobec wspólnot o ponadlokalnym czy wręcz globalnym charakterze. Mało mnie m artwią granice między naukami, czemu już dałam wyraz w tym tekście. Kulturoznawcy, jak do tej pory, bardziej zajm ują się kulturą tworzoną dzięki mediom, kulturą popularną - taka jest w końcu geneza kulturoznawstwa, że zajęli pole popkultury. Podobnie do antropologów zajm ują się treściami kul­ �346 Zofia Sokolewicz tury, ale ich podstawowym źródłem jest tekst pisany, śpiewany etc. Niektórzy z antropologów kontynuują trend z lat 70. XX wieku, posługując się także kate­ gorią tekstu kultury. Zyskała ona wielkie poparcie w Writing Culture... i semina­ rium w Santa Fe (w 1984 r.). Ja sama wiążę antropologię z kategorią działania, sprawstwa. W moim rozumieniu to między innymi dzieli nas od kulturoznawców. A gdy dochodzi do wymiany idei, pomysłów, kategorii, nawet metod, to chyba nic złego się nie dzieje. To normalny proces w nauce. Trudniej mi odpowiedzieć na pytanie o związek nauki z polityką. Z czasów PRL wyniosłam wręcz alergię na przypisywanie jakimkolwiek twierdzeniom znaczenia politycznego. W tamtych czasach wszystko było polityką. Wykluczona była neutralność, obiektywizm. A o tym marzyłam. Tymczasem właśnie w antro­ pologii zachodniej utrwaliło się przekonanie, że nasza działalność badawcza ma charakter polityczny. Już w latach 70. XX wieku zetknęłam się ze szwajcarskimi i francuskimi antropologami, którzy twierdzili, że na przykład w Ameryce Połu­ dniowej niebezpiecznie jest być antropologiem, że wielu z nich ginie z powodu oskarżeń o działania na korzyść Indian i latynoskich rolników, uświadamiania im ich praw i informowania o prawnych drogach dochodzenia do sprawiedliwo­ ści. Jean Copans przywiózł w 1978 roku do Warszawy książkę Anthropologie et impérialisme (Copans, dir., 1975), z wypowiedzią samego M aurice’a Godeliera na temat kolonializmu. Sytuacja Indian w Ameryce Południowej była mi zna­ na, wiedziałam, że praktycznie wszędzie ludność rdzenna była źle traktowana, a w mateczniku demokracji, w USA, Indianie pełne prawa obywatelskie uzyskali dopiero w toku reform integracyjnych w 1964 roku. O Indianach Ameryki Łaciń­ skiej pisał Zbigniew Marcin Kowalewski, jeden z „młodych gniewnych” lat 60. XX wieku z Łodzi. Ale mimo tej wiedzy, znużona jej upolitycznieniem w PRL, w duchu dążyłam do neutralności nauki. I po 1989 roku stanęłam twarzą w twarz z moimi młodymi kolegami, między innymi z „(op.cit.,)”, którzy wiedzę i naukę łączyli z władzą (Michel Foucault), którzy, jak Teun A. van Dijk, tworzyli teorie ujawniające manipulacje językowe w komunikacji, umożliwiające podporządko­ wanie sobie ludzi. Po lekturze Victora Klemperera (1983) nie było to właściwie nic nowego. Ale mimo to nie mogę się pogodzić z istnieniem tak ścisłej zależ­ ności między wiedzą, nauką i władzą. Zostałam wychowana na wzorze „czystej” nauki, zostałam tym naznaczona. I zbyt często spotykałam się z nadużywaniem nauki przez władzę, by do końca nie bronić tej, nawet iluzorycznej, niezależno­ ści. To bardzo bolesne. Czy naprawdę nie mogę badać procesu integracji europejskiej, nie opowiada­ jąc się ani po stronie euroentuzjastów, ani eurosceptyków? Czy przyjęcie zało­ żenia o istnieniu wspólnych cech kultury europejskiej stawia mnie po jednej ze stron? Muszę zaprotestować, choć wiem, że polityka kulturalna państwa człon­ kowskiego Unii Europejskiej wpływa na ludzką świadomość, że to, jak traktu­ jem y nasze dziedzictwo kulturalne, współdecyduje o naszych postawach wobec projektów integracyjnych. Ale staram się to konstatować, unikając, jak ognia, �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 347 emocji. I trzymając się od politycznych działań tak daleko, jak to tylko możliwe. Czy to znaczy, że jestem Piłatem? Może raczej staram się realizować Weberowski postulat niewartościowania tego, co m ów ią twierdzenia naukowe. Widocznie, uznając nowe kierunki badań, nowe pytania, nowe propozycje metodologiczne, nie mogę się z nimi całkowicie identyfikować, pozostając wierna temu, co przy­ jęłam w młodości. Można nauczyć się wielu języków (w tym teoretycznych), ale tylko j eden j est j ęzykiem rodzimym. Integrująca się Europa i jej badanie to rzeczywistość i problematyka o niezwy­ kłej doniosłości dla nas wszystkich. Włączając się w te badania potwierdziła Pani konieczność zajmowania się w ramach etnologii także sprawami uznawanymi przez opinię społeczną za ważne. W artykule zamieszczonym ostatnio w „(op. cit.,).” znalazłem Pani stwierdzenie: „Nie ma odpowiedzialności etnografii, je st indy­ widualna odpowiedzialność etnografów ”. Na czym polega zatem odpowiedzial­ ność etnografii za przygotowanie owych indywidualnie odpowiedzialnych etno­ grafów? Sądzę, że słowem kluczem jest tu „otwartość”. Przypomina mi się w tym m o­ mencie tytuł książki Maxa Gluckmana Closed Systems and Open Minds... (Gluckman 1964). Dowodził on, że nie jest błędem badanie społeczeństw jako syste­ mów, ale błędem jest zamykanie się na ich dynamikę, indywidualne przypadki etc. Wszystkie instytuty etnografii/etnologii i antropologii kulturowej w Polsce stanowią część jednego systemu edukacyjnego. Ale nasze nauczanie jest różne, na szczęście. Zapewniamy dzięki temu różnorodność. Różne podejścia do kul­ tury pozwalają na wielokierunkowe jej badania. Wtedy okazuje się, że jedne są bardziej efektywne w tym sensie, że lepiej wyjaśniają nam rzeczywistość, inne mniej. Dochodzi do naturalnej selekcji. W czasach PRL, jak już wspomniałam, dochodziło do prób ujednolicenia programów ze strony państwa. Spaliły one fak­ tycznie na panewce. Teraz mamy też dążenia do pewnego ujednolicenia w skali Unii Europejskiej, podyktowane chęcią ułatwienia studentom przenoszenia się z uczelni na uczelnię, z możliwością zaliczania dotychczasowego okresu i treści studiów. Wyraża się to między innymi w nowym typie sylabusów, przedmiotów oferowanych przez uczelnię. Budzą one silne protesty ze strony kadry nauczają­ cej, obawiającej się zbytniego ujednolicenia, odejścia od tak ważnych na studiach programów autorskich, podporządkowania się biurokracji. Tak więc różnorod­ ność byłaby drugim słowem-kluczem w edukacji etnografów. A wrogiem tak rozumianej otwartości i różnorodności byłby wszelkiego rodzaju fundamenta­ lizm naukowy podparty wyborem jednej, tylko prawdziwej, drogi i wiary w nią. Współczesny antropolog powinien znać szereg języków teoretycznych, umieć posługiwać się nimi i ważyć rezultaty. Nie myślę tu o skrajnym relatywizmie poznawczym, ale o realizmie. Nikt z nas nie ma monopolu na prawdę, jednak wszyscy do niej dążymy, każdy według swej najlepszej wiedzy. W tej sytuacji �348 Zofia Sokolewicz wymiana informacji o sposobach badania i ich rezultatach, wymiana myśli, życz­ liwa refleksja nie dyskredytująca innych teorii a limine, ale jednak krytyczna, byłaby niezwykle ważna. Mamy obecnie w świecie coraz częściej do czynienia z takim dialogiem. Kie­ dyś, gdy Malinowski w Culture, w haśle do International Encyclopaedia o f So­ cial Sciences, odsądził od czci i wiary szkołę kulturowo-historyczną, zamknął tym samym drogę do jakiejkolwiek wymiany myśli między funkcjonalizmem a tą szkołą. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, nie byłaby ona bezowocna. Po­ dobnie nie było dialogu między Moszyńskim i Dobrowolskim, i większością ich uczniów. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, osoba dialogu, była tu na pewno jednym z nielicznych wyjątków. Ważne jest, by zrozumieć racje drugiego człowieka: naszego rozmówcy, na­ szego kolegi. Ale w tym celu trzeba się nieco, a czasami dużo, natrudzić. Trzeba odsłonić przesłanki jego rozumowania i na chwilę zawiesić swoje własne. Jest to trudne. Rewolucje rzadko są aksamitne, te w nauce też bywają gwał­ towne, o czym świadczy nasza własna historia. Czy zmiana może dokonać się bez egzekucji przeciwnika, hasła „zabić ojca”, zdyskredytowania przeszłości? Gdyby za taką zmianę uznać Writing Culture..., to chyba tak. Po prostu wiele osób do niej dojrzało, widząc, że wyczerpują się możliwości eksplanacyjne do­ tychczasowych teorii. Tak więc historia etnologii jest przedmiotem, który może doskonale wprowa­ dzać właśnie w ową różnorodność podejść, przyszłych i obecnych. Tylko musi być ujęta jako kolejne wyłanianie się pytań badawczych, ich odnoszenie do ogól­ nej sytuacji nauk w danym okresie, poszukiwanie sposobów rozwiązania proble­ mów metodologicznych. To musi być bardzo dynamicznie ujęta historia, wycho­ dząca od dzisiejszych naszych dylematów, niekoniecznie od Homera i Herodota, choć o nich też nie można zapominać. Widzę historię etnologii niejako ewolucję myślenia o ludzkiej różnorodności, przegląd kolejnych definicji kultury, ale jako proces selekcji i wyborów dokonywanych przez kolejne pokolenia uczonych, bez względu na to, czy się nazywali etnografami, etnologami czy antropologami, teo­ rii wyjaśniających powstanie różnic w obrębie kultury ludzkiej i przydawania im znaczeń. A niestety, i różnice i znaczenia miały zazwyczaj polityczne konotacje. Tak ja k rozległy je st zakres zainteresowań badawczych Pani Profesor, tak równie szerokie są plany dalszych prac. Oczekujemy dzieł interesujących i waż­ nych. Czy będą to prace z zakresu antropologii integrującej się Europy, antropo­ logicznej teorii kultury czy historii etnologii? Co je st obecnie przedmiotem Pani szczególnego zainteresowania? Moje ostatnie teksty, zarówno do tomu ofiarowanego Ani Zadrożyńskiej (So­ kolewicz 201 Ob), jak i do „Etnografii Nowej”, poświęconej Jackowi Olędzkie­ mu (Sokolewicz 201 Oa), m ają charakter wspomnieniowy, podobnie jak niniejszy �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 349 tekst. Przerwałam na chwilę swoje prace nad polityką kulturalną Unii Europej­ skiej i Rady Europy. Wróciłam jednak do „obywatelstwa i narodowości”, dzięki konferencji w SWPS. To ciekawe, jak szybko zmienia się rzeczywistość wokół nas. Gdy w drugiej połowie lat 80. XX wieku rozpoczęłam swoją refleksję na ten temat, wydawało mi się, że wcielenie w życie idei społeczeństwa obywatelskiego rozwiąże wszelkie problemy grup mniejszościowych. Będziemy obywatelami! Gdy w Traktacie z Maastricht (1992 r.) zawarto artykuł o obywatelstwie europej­ skim, sądziłam, że to dalszy krok w tym kierunku i powtarzałam za Edwardem Shilsem, że społeczeństwo obywatelskie to odpowiedź na wielokulturowość. Ale po latach stało się jasne, że były to płonne nadzieje, że tak się nie stało! Wokół obywatelstwa toczą się spory, państwa narodowe prowadzą politykę restrykcyjną w tym zakresie, obywatelstwo Unii Europejskiej nie ułatwiło rozwiązania sytu­ acji Romów we Francji w 2010 roku i ponownie szukamy lepszych rozwiązań. Od lat 90. XX wieku, w związku z pracą w Centrum Europejskim, zaintere­ sowałam się kulturowymi kontekstami praw człowieka. Ich wprowadzenie do praktyki życia politycznego i społecznego w Polsce bardzo nas zmieniło. Nie wyobrażam sobie spraw o molestowanie seksualne dzieci w rodzinie lub przez osoby z zewnątrz w latach 60. czy 70., nie dlatego, że Polską rządzili komuniści, ale że opinia publiczna (i prawo) kwalifikowała te przestępstwa jako sprawę ro­ dzinną. A teraz mówimy o godności dziecka nie tylko w duchu nauczania Jana Pawła II, ale na skutek oddziaływania praw człowieka. Te ostatnie nie działają jednak w próżni, lecz w określonym środowisku kulturowym, w którym ludzie uznają, że prostytutkę można lub nie można zgwałcić, a „dziateczki Duch Boży rózeczkąbić każe”. Uznałam te sprawy za niezmiernie interesujące. Od czterech lat prowadzę wykład na ten temat, a materiały w nagromadzonych teczkach są sygnałem, że trzeba zacząć pisać. Przy okazji przemyśleń na ten temat budzi się we mnie refleksja na temat antropologii Nowej Europy, ściślej - antropologicznych kategorii umożliwiają­ cych analizę. N a przykład, wydanie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego z inicjatywy nieocenionego Mariusza Czaji Zagadki daru M aurice’a Godeliera, praca Janusza Barańskiego na ten sam temat i, niepublikowana nie­ stety, praca doktorska Anny Ostrowskiej (po rocznych stacjonarnych badaniach terenowych) na temat wymiany darów na wsi podlaskiej, skłoniły mnie do uzna­ nia, że dar i wymiana są nadal podstawowymi kategoriami analityczno-interpretacyjnymi w Nowej, to znaczy integrującej się i ponowoczesnej Europie. Ale czy będę w stanie przemyśleć sobie inne jeszcze kategorie? I zdążyć to napisać, zanim całkiem oślepnę? Nie mam poczucia obowiązku, jakie mi niewątpliwie towarzyszyło przy pisaniu Wprowadzenia do etnologii. Dziś wokół mnie działa silna grupa młodych doktorantów i doktorów, których obecność dobrze świadczy o naszym projekcie edukacyjnym. Oni m ają potrzebę ekspresji w piśmie, nie tylko w słowie mówionym. I publikują wiele niezmiernie ciekawych prac. Jeżeli więc myślę o tej antropologii Nowej Europy, to nie dlatego, że nie widząc żad­ �Zofia Sokolewicz 350 nego (łącznie z książką Chrisa Hanna, 2008) aktualnego podręcznika, odczuwam obowiązek napisania czegoś. Nie. Jeżeli o tym myślę, to dlatego, że sprawia mi to przyjemność i mam grono studentów i kolegów, z którymi będę mogła się tymi przemyśleniami podzielić, pogadać, poczuć, że nadal jestem członkiem tej etnologicznej wspólnoty. Od połowy lat 80. XX wieku uczę się całkowicie nowej antropologii. Dysku­ sja: science czy art, która ominęła polską etnografię w XIX wieku, pod koniec wieku XX dotarła do nas. Nie wydaje się jednak, że - podważając pojęcia obiek­ tywizmu i reprezentacji - byliśmy gotowi do opowiedzenia się zdecydowanie po jednej stronie sporu. Przyznając hermeneutyce należne jej miejsce (Joanna Tokarska-Bakir), uznając własne doświadczenie i doświadczanie (Hanna Magda­ lena Zowczak, Tomasz Rakowski), ograniczając obiektywizm na rzecz interpretatywizmu, jesteśm y raczej gotowi na podjęcie prób łączenia jednego i drugiego modelu (Michał Buchowski), znosząc - za Pierrem Bourdieu - podstawowe opo­ zycje modelu twardej nauki: jednostka - społeczeństwo; podmiot - przedmiot; empiria - rozum; subiektywizm - obiektywizm. Czy jednak takie „siedzenie na dwóch stołkach” jest wygodne, a co ważniejsze, skuteczne? Na razie śledzę z za­ interesowaniem toczącą się dyskusję. To, co mnie w życiu nękało, to nadmiar zainteresowań. Może więc przyszedł czas, by się skupić na jednym? Na kondycji człowieka w dzisiejszym, zmienia­ jącym się świecie. LITERATURA Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa C. 2005 Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, wybór L. Mróz, A. Zadrożyńska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice ipróby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 4: 1, Kraków. Birket-Smith K. 1974 Ścieżki kultury, przeł. K. Evert-Vaedtke, T. Evert, Warszawa: Wiedza Pow­ szechna. Bystroń J.S. 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów: Lwowska Biblioteka Slawi­ styczna. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa: Rój. 1936 Kultura ludowa, Warszawa: Nasza Księgarnia; wyd. 2, 1947, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. 1939 Komizm, Lwów: Książnica Atlas. Etnografia Polski, Warszawa: „Czytelnik”. 1947 �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1980 351 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa: PIW. Bystroń J., Dynowski W. 1948 Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa: Czytelnik. Clifford J. 1988 The Predicament o f Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art, Cambridge: Harvard University Press. Clifford J., Marcus G.E. (eds.) 1986 Writing Culture: the Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: Uni­ versity of California Press. Condorcet J.A. de 1957 Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje, przeł. E. Hartleb, J. Strzelecki, Warszawa: PWN. Copans J. (dir.) 1975 Anthropologie et impérialisme, Paris: F. Maspero. Dobrowolski K., Woźniak A. 1976 Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, w: M. Biernacka i in. (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 59-90. Dynowski W. 1934 Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno: Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. 1935 Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno: Księgarnia św. Wojciecha. 1949 Historycyzm w sztuce ludowej, cz. 3, „Polska Sztuka Ludowa” 3: 1-2. 1968 Współczesna Mongolia, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Engelking A. 2006 Józef Obrębski - etnolog i socjolog warszawski, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 29, s. 91-107. Firth R. (ed.) 1957 Man and Culture: An Evaluation o f the Work o f Malinowski, London: Routledge and Kegen Paul. Fraser D. 1976 Sztuka prymitywna, przeł. M. Żułkoś-Rozmaryn, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Gluckman M. 1964 Closed Systems and Open Minds: the Limits o f Naivety in Social Anthro­ pology, Edinburgh: Oliver and Boyd. Gładysz M. (red.) 1963-1966 Stare i nowe Siołkowice, cz. 1-2, Wroclaw: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Godelier M. 2010 Zagadka daru, przeł. M. Hóffner, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hann C. 2008 Antropologia społeczna, przeł. S. Szymański, Kraków: Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. �352 Zofia Sokolewicz James A., Hockey J., Dawson A. (eds.) 1997 After Writing Culture: Epistemology and Praxis in Contemporary Anthro­ pology, London, New York: Routledge. Karłowicz J. 1884 Chata polska. Studium lingwistyczno-archeologiczne, „Pamiętnik Fizjo­ graficzny” 4, s. 383-411. Klemperer V. 1983 LTI. (Lingua Tertii Imperii - Język Trzeciej Rzeszy). Notatnik filologa, przeł. J. Zychowicz, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kloska G. 1981 Falsyfikacjonizm K.R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Pol­ ska” 25: 1, s. 29-46. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi... ”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 78, s. 397-427. Kutrzeba-Pojnarowa A. (red.) 1962-1965 Kurpie. Puszcza Zielona, 1.1-3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Leach E.R. 1954 Political Systems o f Highland Burma, London: G. Bell and Sons. Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1958 Anthropologie structurale, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Antropologia struk­ turalna, przeł. B. Suchodolski, Warszawa: PIW 1970. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. pol. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1983 Le regard éloigné, Paris: Plon. Malinowski B. 1980 Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich, przeł. J. Obrębski, w: Dzieła, t. 2, Warszawa: PWN, s. 7-96. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, Warszawa: Książka i Wiedza; 1 wyd. 1929­ -1939, Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Obrębski J. 2007 Polesie. Studia etnosocjologiczne, Warszawa: Oficyna Wydawnicza. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa: „Wiedza o Polsce”, s. 191-334. Popper K.R. 1945 The Open Society and Its Enemies, vol. 1-2, London: Routledge, 1. wyd. poi. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, przeł. T. Korczyc, NOWA, 1987. Sokolewicz Z. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: PWN. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1977 1979 353 Eléments communs dans les rites du cycle estival (d’été) des Slaves Nord-Orien­ taux et des Slaves des Balkans, „Makedonski Folklor” 10: 19-20, s. 15-18. Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian (Wprowadzenie do konferencji na temat: elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27X 1977przez Komitet Słowianoznawstwa PAN i Katedrę Etnografii UW), „Etnografia Polska” 23:2, s. 61-70. 1987 2010a 201 Ob Witold Dynowski (23.08J903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego, założyciel i naczelny redaktor „Etnografii Pol­ skiej”, „Etnografia Polska” 31: 1, s. 13-17. Jacek Olędzki: jakim go pamiętam, „Etnografia Nowa” 2, s. 29-39. Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń -zmianapytań badaw­ czych w etnografiipolskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 15-35. Sokolewicz Z., Drewnowski T. 1964 Dzicy i cywilizowani. Z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają Z. So­ kolewicz i T. Drewnowski, „Polityka” 4.07, s. 1, 9. Sokolewicz Z. i in. 1981 Metody etnologii, cz. 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Sokolewicz Z. (red.) 1969 Etnologia. Wybór tekstów, Warszawa: PWN. Szyfelbejn Z. 1955 Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny, „Lud” 42, s. 264-293. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. Tatarkiewicz W. 1931-1950 Historia filozofii, t. 1-2, Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich; t. 3, Kraków: Czytelnik. Terlecka M. (red.) 1973 Historia etnografii polskiej, Wrocław: Ossolineum. Turkowski L. 1968 Prof, dr Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” 52, s. 357-360. Turner V. 1957 Schism and Continuity in an African Society: A Study o f Ndembu Village Life, Manchester: Manchester University Press. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: PWN. Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii (rozprawa habilitacyjna), Warszawa: Uni­ wersytet Warszawski. �354 Zofia Sokolewicz Wundt W. M. 1904 Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte, Leipzig: Kröner. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” 12, s. 15-28. Zawistowicz-Adamska K. 1958 Społeczność wiejska: wspomnienia i materiały z badań terenowych. Zaborów 1937-38, wyd. 2, przejrzane i uzup., Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d49df46bfdf1645c6b5f43654c55f0c.pdf 7a798ebb171007209abb0b223b890d9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2105 Title A name given to the resource "Mury nasze, kanapy wasze" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.41-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sabak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RAVEN i и Krzysztof Sabak „MURY NASZE, KANAPY WASZE" O graffiti, czyli napisach, rysunkach na m u r a c h , napisano tak w i e l e u c z o n y c h r o z p r a w i p o w a ż n y c h prac z dziedziny s o c j o l o g i i , sztuki, e t n o l o g i i itd. tak za granicą, jak i w P o l s c e , że t r u d n o na t e n t e m a t napisać coś o r y g i n a l n e g o i o d k r y w c z e g o , przeto będzie t o j e d y n i e próba o p i s u t e g o zjawiska na terenie W a r s z a w y oraz w y j a ś n i e n i a c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na j e g o p o w s t a n i e i roz­ w ó j . J a k każda próba w s t ę p n a jest o n a z p e w n o ś c i ą niepełna (nie s p o s ó b dotrzeć d o w s z y s t k i c h o s ó b ) i, b y n a j m n i e j , nie pretenduje d o ujęcia c a ł o ś c i o w e g o . M a j ą c w pamięci treść n a p i s ó w , z n a k ó w , r y s u n k ó w ( w i e l e z n i c h zakryto ś w i e ż y m t y n k i e m lub k o l e j n y m i napisami) p o j a w i a ­ j ą c y c h się w W a r s z a w i e na przestrzeni o s t a t n i c h kilkunastu lat dostrzegamy s w o i s t y ciąg tradycji: rysunki czy napisy p o w s t a j ą w s z c z e g ó l n y m czasie, w czasie p r z e ł o m ó w , p r z e w a r t o ś c i o w a ń p o s t a w , budzenia się ś w i a d o m o ś c i , i w szczególnych miejscach, t y c h które p o z w a l a j ą na z a c h o w a n i e a n o n i m o w o ś c i , z jednej strony, z drugiej zaś - u m o ż l i w i a j ą szerokie dotarcie d o o d b i o r c y : stąd tak w i e l k i e zagęszczenie n a p i s ó w w przejściach p o d z i e m ­ n y c h , które spełniają o b a te w a r u n k i . Okres lat siedemdziesiątych nie z a o w o c o w a ł szczególnymi d o k o n a n i a m i w interesującej nas dziedzinie i poza znakami h i p p i s o w s k i m i (...), hasłami o d n o s z ą c y m i się d o historii n a j n o w ­ szej, tej nieoficjalnej, jak „ 1 7 września. P a m i ę t a m y ! " , „ K a t y ń " itp., przemilczanej w p o d r ę c z n i k a c h s z k o l n y c h , prasie, radiu i telewizji, czy napisami k o m e n t u j ą c y m i w y d a r z e n i a ' 7 6 r o k u , tak n a p r a w d ę nic na przestrzeni t y c h lat się nie w y d a r z y ł o . Inskrypcje, c h o ć nieliczne, były w i d o m y m znakiem, ś w i a d e c t w e m ś w i a d o ­ mości historycznej i niezgodą na r u g o w a n i e z o f i c j a l n e g o życia o b i e k t y w n i e zaistniałych f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h . D o p i e r o w okresie przełomu z w i ą z a n e g o ze strajkami sierp­ n i o w y m i , następnie okresem legalnej działalności Solidarności, w r a z z natężeniem życia s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o , mury stały się miejscem, na k t ó r y m bieżące działania z w i ą z k u były w s p i e r a n e hasłami. W pamięci jeszcze m a m y hasła żądające legalizacji S o l i d a r n o ś c i , u w o l n i e n i a Narożniaka, znaki graficzne w s p o s ó b n i e z w y k l e s k r ó t o w y i jasny odnoszące się d o P Z P R - u , inskrypcje p o w s t a j ą c e w trakcie w a l k i o uspołecznienie radia i telewizji: „ T E L E W I Z J A K ł A M I E " , „ K ł A M I E TV O " . 1 Wraz z w p r o w a d z e n i e m stanu w o j e n n e g o m u r y prawie w s z y s t ­ kich miast stały się obszarem, gdzie w a l k a była r ó w n i e ostra jak podczas k o l e j n y c h manifestacji z okazji „ p o l s k i c h d a t " . Ż y w o t t y c h n a p i s ó w był zazwyczaj n i e z w y k l e krótki: n a m a l o w a n e p o d o s ł o n ą nocy, rano były już z a m a l o w a n e rzędami przekreślonych p r o s t o k ą t ó w albo „ k r a s n a l i " , k t ó r y c h ilość zgadzała się z ilością liter w s ł o w i e z a k a z a n y m . M a l o w a n i e o w y c h krasnali, k t ó r y c h p o d o b i e ń s t w o z „ k r a c o k a m i " b y ł o uderzające , miało na celu przede w s z y s t k i m zakrycie symboli i haseł n i e w y g o d n y c h dla w ł a d z y , t y m s a m y m jednak d o c z y n n o ś c i dość n u d n e j i z r u t y n i z o w a n e j w p r o w a d z a n y był element ludyczny, z a b a w a , c o w t y m czasie nie b y ł o bez znaczenia. O d p o ł o w y lat osiemdziesiątych o b o k n a p i s ó w w y k o n y w a ­ n y c h pędzlem czy farbą z p o j e m n i k a t y p u spray, p o j a w i ł y się rysunki w y k o n a n e s z a b l o n e m . T w ó r c a m i o w y c h m a l u n k ó w była młodzież, g ł ó w n i e ze szkół średnich, z o r g a n i z o w a n a w g r u p y nieformalne na bazie w s p ó l n y c h zainteresowań lub działająca na w ł a s n ą rękę. Przypada t o na okres p o w s t a n i a g r u p y „ W o l n o ś ć i P o k ó j " ( W i P - u ) i p i e r w s z y c h działań warszawskiej Pomarań­ c z o w e j A l t e r n a t y w y , c o w y d a j e mi się nie jest bez znaczenia dla naszych rozważań. W t y m też czasie w ś w i a d o m e życie społeczne zaczęła wkraczać młodzież nie pamiętająca stanu w o j e n n e g o albo pamiętająca g o „ j a k przez m g ł ę " . Była t o młodzież nie obciążona s k u t k a m i „ g r u d n i o w e j n o c y " , ale też p o z b a w i o n a d o ś w i a d c z e ń działań k o n s p i r a c y j n y c h . 2 W y r ó ż n i ć t u można: - różne g r u p y e k o l o g i c z n e w y s t ę p u j ą c e p r z e c i w k o energii a t o m o w e j , b u d o w i e e l e k t r o w n i w Ż a r n o w c u , działające na rzecz o c h r o n y ś r o d o w i s k a naturalnego i t p . , k t ó r y c h rysunki z charak­ t e r y s t y c z n y m znakiem ostrzegającym przed skażeniem p r o m i e ­ n i o t w ó r c z y m (..), m a l o w a n y m w różnych w a r i a n t a c h ( n p . b o m b a z p a l ą c y m się l o n t e m , k w i a t e k dla Ewy itp.) w i d z i e ć m o ż n a p r a w i e wszędzie; - jeżdżących na d e s k o r o l k a c h (skateboardach) podpisujących s w o j e m a l u n k i „ S K 8 " Rysunki w y k o r z y s t u j ą oni d o c e l ó w czysto p r o p a g a n d o w y c h , reklamując określony t y p spędzania w o l n e g o czasu ( g ł ó w n i e jeżdżenie na d e s k o r o l k a c h ) , ale także, szerzej, określony styl życia. Jeżdżenie na desce jest „ d a w a n i e m sobie 41 �ż y c i a " , stwarza m o ż l i w o ś ć w y j ś c i a p o n a d przeciętność w grupie rówieśniczej, „jest t o niezły szpan, g d y jedziesz i odbijasz się o d ś c i a n y " , a m o ż l i w o ś c i d o k o n y w a n i a c z y n ó w n i e z w y k ł y c h jest w p r o s t n i e o g r a n i c z o n a , c o pokazują malunki z w y k l e k o p i o w a n e z broszur i książek w y d a w a n y c h na ten t e m a t na Zachodzie, g ł ó w n i e w Stanach Z j e d n o c z o n y c h A. P. Galerią dla t w ó r c ó w inskrypcji, m a l u n k ó w są mury d o m ó w , np przy kinie „ Ś l ą s k " , na ulicy S ł o w a c k i e g o ( o d strony Wyższej Szkoły Pożarniczej), N o w y m Ś w i e c i e ; przejścia p o d z i e m n e , np. przy U n i w e r s y t e c i e , „ R e m o n c i e " , nad Trasą Ł a z i e n k o w s k ą , słupy p o d trasami s z y b k i e g o r u c h u , o w i e l e rzadziej c h o d n i k i , które z a r e z e r w o w a n e są raczej dla dzieci. M a l u n k i na m u r a c h p o w o l i , stają się t r w a ł y m elementem naszego o t o c z e n i a , m i m o że p o ­ w s z e c h n i e m a l o w a n i e na nich u w a ż a n e jest za w a n d a l i z m , i t o niezależnie o d intencji politycznej „za czy p r z e c i w " . „ J a k można coś niszczyć, aby lepiej się d z i a ł o ? " - zapytał słuchacz p r o g r a m u trzeciego, a znany krytyk sztuki Andrzej Osęka pisał z o b u r z e n i e m „ C a ł e Stare M i a s t o w W a r s z a w i e opaskudziły jakieś małpy w y p o s a ż o n e w spray i strzępy i d e o l o g i i w r z a s k u i n i s z c z e n i a . " A może w ł a ś n i e p o w s t a j ą o n e d l a t e g o , by przekroczyć t o , c o zakazane? 3 4 II 2 Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 . II. 3, 4. Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 . Inaczej sytuacja w y g l ą d a na specjalnych ekranach, na k t ó r y c h w ł a d z e miejskie (troszczące się o mury z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w ) p o z w a l a j ą m a l o w a ć i pisać wszystko. D o z w o l e n i e zakazanych akcji s p o w o d o w a ł o spadek emocji tak u m a l u j ą c y c h jak i u o d ­ b i o r c ó w , a „ s k a n a l i z o w a n i e " spontanicznej t w ó r c z o ś c i s p r a w i ł o , że napisy stały się nijakie i nieciekawe, raczej m a r k o w a ł y nieprzyz w o i t o ś ć niż były n i e p r z y z w o i t e . Hyde Parku nie daje się z a p r o g ­ ramować „ o d góry". Warszawskie graffiti nie rozwija się w izolacji, p o d l e g a w p ł y ­ w o m z różnych stron i czerpie s w e inspiracje z w i e l o r a k i c h źródeł, czego w y r a z e m jest f o r m a i tematyka poruszana szczególnie w rysunkach w y k o n y w a n y c h s z a b l o n e m . Pierwszy rysunek p o j a ­ w i ł się na w i o s n ę 1 9 8 6 roku na ścianie Polskiej A k a d e m i i Nauk i przedstawiał p ł y w a k a p ł y n ą c e g o kraulem. Na czystej ścianie nie s p o s ó b g o b y ł o nie dostrzec i nie ulec niepozornej sile t e g o m a ł e g o r y s u n k u . Od t e g o czasu mamy s w o i s t y zalew t y c h f o r m g r a f i c z n y c h ( j e d n o - i d w u k o l o r o w y c h ) , które w r ó ż n y m natęże­ niu s p o t y k a m y na p r a w i e w s z y s t k i c h ścianach, o d f o r m m a ł y c h , k i l k u c e n t y m e t r o w y c h aż d o w i e l k o ś c i kilkudziesięciu c e n t y m e t ­ r ó w . M ł o d z i ludzie (1 5 - 1 8 lat), t w ó r c y r y s u n k ó w , często k o p i u j ą je z książek, jak np. w y g l ą d a j ą c e „ o b c o " na naszych murach rysunki p o d p i s a n e „ S K 8 " , w z i ę t e z amerykańskich pism p o ­ ś w i ę c o n y c h skateboardowi, czasami łączą f r a g m e n t y z różnych o b r a z ó w , co daje efekt dość zaskakujący, szczególnie w p r z y p a d ­ ku r y s u n k ó w d w u k o l o r o w y c h (mała d z i e w c z y n k a - w kolorze z i e l o n y m - zrywająca k w i a t y na tle brązowej s y l w e t k i żołnierza). I n n y m i źródłami p o m y s ł ó w są pisma trzeciego o b i e g u , t z w . „ f a n z i n y " - t w o r z o n e przez u g r u p o w a n i a ekologiczne, pacyfis­ tyczne, p u n k ó w , które, umieszczając na s w y c h ł a m a c h kolaże, rysunki surrealistyczne itp., przyczyniają się d o ich rozprzest­ rzeniania - a także turystyka (znak i d e n t y c z n y w i d z i a ł e m w t y m roku na murach w T e l - A v i v i e i w W a r s z a w i e ) . Napis „ S i e r p i e ń 1 9 8 0 też był n i e l e g a l n y " p o w s t a ł w okresie s t r a j k ó w ' 8 8 roku i był o d p o w i e d z i ą na kampanię o nielegalności t y c h s t r a j k ó w (jakby te z s i e r p n i a ' 8 0 roku były legalne?) - a w i ę c nie t y l k o k o p i e z książek. Zakończę p y t a n i e m jakie nasunęło mi się, g d y p r z y p o m n i a ł e m sobie a u t o g r a f w y r y t y - z a p e w n e g w o ź d z i e m lub nożem - na w e w n ę t r z n e j ścianie przydrożnej kapliczki w jednej z w i o s e k (nie pamiętam już jej n a z w y ) w Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h , w y k o n a n y przez Stefana Żeromskiego. D o dziś nie w i e m , czy p o w i n i e n e m t r a k t o w a ć w y b r y k m ł o d e g o Stefana j a k o akt w a n d a l i z m u , czy też ...? PRZYPISY W y m i e n i ć t u m o ż n a teksty T. Sikorskiego w „ S z t u c e " , nr 1 , 1 9 8 7 ; S. Bojki, Sztuka wniepięknych dzielnicach. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , nr 3 - 4 , 1 9 8 1 ; W. J a w o r s k i e j , Kilka uwag o folklorze plastycznym w środowisku miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , nr 1 - 4 , 1 9 8 7 ; A. Zadrożyńskiej, Antropologiczne problemy kul­ tury współczesnej, cz. U, Skalane ściany, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " ( w druku). J . Olędzki, Konsolacja, tekst d r u k o w a n y w niniejszym n u m e ­ rze. W y p o w i e d ź słuchacza p r o g r a m u III w d n i u 1 6 . 1 1 . 1 9 8 9 , g o d z 16. . ' A. Osęka, Plucie na ścianę, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " nr 4 3 , 1989. 1 2 3 45 Fot. w y k o n a ł A u t o r 42 �F o t o g r a f i e w y k o n a n e przez a u t o r a t e k s t u w 1 9 8 9 r. w przejściu p o d z i e m n y m przy P l a c u na R o z d r o ż u . Z w r a c a u w a g ę m o d a , k t ó r a r o z p r z e s t r z e n i ł a się s z y b k o w W a r s z a w i e na „ p i e c z ą t k i " i s z a b l o n y . M a ł e te r y s u n k i w y k o n a n e są b. s p r a w n i e , ś w i a d c z ą c o p r o f e s j o n a l n y m p r z y g o t o w a n i u i c h a u t o r a . W i e l e jest s y g n o w a n y c h , zwracają, u w a g ę s w ą p e r f e k c j ą zwłaszcza podpisane „ s k i " . 43 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5cf0f93272f5cc1ddd74c11d0382df8.pdf c0881292640553d2dcea2eef08532492 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1666 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1541 Title A name given to the resource "Najważniejsze, żeby pamiętać..." Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIV: 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M SKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ'... C M E N T A R Z JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ TOŻSAMOŚCI ZBIOROWEJ M I E S Z K A Ń C Ó W WSI N A BIAŁORUSI I I C H WYOBRAŻEŃ N A T E M A T ŚMIERCI Celem tego artykułu jest próba wykorzystania zbioru napisów cmentar­ nych jako źródła do badań ewolucji tożsamości i wyobrażeń na temat śmierci . Przedmiotem analizy są napisy znajdujące się na cmentarzu parafialnym w Nalibokach na Białorusi. Jak prowadzić badania nad kwestią etniczności, tożsamości i narodowości na Białorusi? Rośnie zainteresowanie tym problemem, ale również panuje pewne zamieszanie przy określaniu obiektywnych i subiektywnych wyznacz­ ników tożsamości. Niewątpliwie problemem staje się fakt, że informatorzy często podają różne odpowiedzi w tej kwestii, w zależności od osoby, która prowadzi badania, jej pochodzenia i celu zadawanych pytań. Aby uniknąć zamieszania na samym początku badań należy przyjąć pewne założenia. Punktem wyjścia do badań w terenie mogą być dane na temat deklaracji narodowości zapisane w lokalnych księgach meldunkowych (pochazjajstwiennyje kniżki). Jest to rodzaj ksiąg gminnych, aktualizowanych co 5 lat. Poda­ wane są w nich podstawowe informacje na temat liczby gospodarstw, ich wielkości, liczby mieszkańców wsi. Do tych danych dołączone są informacje o narodowości (nacjonalność) każdego z członków rodziny. Takie podejście do badań na Białorusi zalecał Wiaczesław Werenicz . Dane te mogą posłużyć śledzeniu procesów zmian identyfikacji narodowej zachodzących wewnątrz rodziny. Później można dotrzeć do różnych rodzin i porównać np. stopień 1 2 3 1 Pomysł tego typu badań zrodził się w 1995 r. dzięki spotkaniu z prof. Wiaczesławem Wereniczem z Mińska, który zbierał napisy nagrobne na cmentarzach w tym rejonie, m.in. w Derewnie. Zbierając podobne materiały na różnych cmentarzach Puszczy Nalibockiej planowa­ liśmy w przyszłości porównanie materiałów i wspólną publikację. Niestety, śmierć profesora w 1999r. uniemożliwiła mu dalszą pracę. Zbiór napisów z cmentarza w Nalibokach przechowy­ wany jest w I A E PAN w postaci bazy danych Access. Stwarza on duże możliwości wykonania różnorodnych analiz. Wieś Naliboki leży w województwie (obłasf) mińskim, powiecie (rajon) stołpeckim. Informacja ustna 1995 r. 2 3 �80 DAGNOSŁAW DEMSKI znajomości języka polskiego. Z danych tych korzystają często miejscowi bada­ cze, pomijają je natomiast najczęściej badacze z zagranicy. Można zastanawiać się nad wiarygodnością tych ksiąg. Dostarczają one przede wszystkim lokalnej administracji informacji mających znaczenie ekono­ miczne i meldunkowe, a nie polityczne. Informacja o narodowości jest umiesz­ czana jakby na marginesie. O ich wiarygodności można by powiedzieć więcej, gdyby porównać dane meldunkowe z danymi ze spisu ludności. Takie ze­ stawienie nie jest jednak możliwe, chociażby z powodu braku dostępu do tego rodzaju danych. Uważam jednak, że dane te są warte zainteresowania. Według danych pochodzących z 1995 г., ponad 90% mieszkańców Nalibok i wsi zaliczanych do sielsowietu (Jankowicze, Rudnia Nalibocka, Kleciszcze, Prudy, Niestierowicze, Cielechowszczyzna) stanowią osoby narodowości polskiej. W Nalibokach liczba Polaków jest nieco niższa. We wsiach natomiast procent ludności podającej narodowość polską przekracza 90. W Nalibokach zamieszkuje więcej przyjezdnych zatrudnionych w administracji, kołchozie lub szkole. Teren ten pokrywa się z historycznym i aktualnym zasięgiem parafii katolickiej w Nalibokach. W potocznym języku mówi się, że to kategoria „zapisanych Polaków". Według licznych opinii osób, z którymi miałem okazję rozmawiać podczas wyjazdów badawczych na Białoruś w latach 1993-2000, poza tą grupą w niektórych rejonach kraju znalazła się duża liczba Polaków z różnych powodów „zapisanych" jako osoby narodowości białoruskiej lub rzadziej rosyjskiej. Każdy region stanowi specyficzny układ wyznaczników i subiektywnych odczuć mieszkańców stanowią podstawę tożsamości narodowej i kulturowej. Na jego kształt wpływa szereg czynników historycznych, ciągłość tradycji i charakter kontaktu z innymi kulturami. Jednym ze źródeł, z których dotychczas rzadko korzystano w badaniach nad tożsamością jest cmentarz oraz rodzaj wyobrażeń związanych ze zmarłymi i pamięcią o nich. Należy tu wziąć pod uwagę dwa zagadnienia: problem pogranicza narodowego i kulturowego - miejsca zetknięcia się i wymieszania elementów pochodzących z różnych źródeł - oraz problem wyobrażeń na temat śmierci, kontaktów ze zmarłymi czy stosowanych wobec nich zabiegów. W pierwszej części artykułu podejmuję problematykę ewolucji tożsamości mieszkańców parafii. Jej odzwierciedleniem są zmiany w języku, widoczne dzięki analizie napisów nagrobnych zachowanych na przestrzeni 166 lat, uwzględniającej ich język, formę i typologię. W drugiej części podejmuję pro­ blematykę zmian wyobrażeń mieszkańców wsi na temat śmierci i świata zmar­ łych. Jako materiał posłużyły mi przede wszystkim napisy nagrobne zacho­ wane na miejscowym cmentarzu oraz wywiady . Sięgnąłem także do tekstów 4 5 4 Odpowiednik gminy. W pracy wykorzystałem wywiady własne (1-3) oraz przeprowadzone przez Karolinę Gozdalską, studentkę K E i A K w Warszawie (wywiady 4-6): 1 (k. lat 65, Naliboki); 2 (k. lat 80, Iwieniec); 3 (k. lat 84, Naliboki); 4 (k. lat 80, Naliboki); 5 (m. lat 20, Naliboki); 6 (k. lat 67, Naliboki). 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 81 pieśni żałobnych śpiewanych na tym terenie. Przytoczone przeze mnie dane dotyczące poszczególnych lat mają charakter statystyczny, mogą więc zawie­ rać pewien stopień przypadkowości. Inspiracją do podjęcia tematu i przygotowania tego artykułu był dla mnie tekst o napisach nagrobnych pochodzący ze zbioru Jana Stanisława Bystronia, Tematy, które mi odradzano (1980), a przede wszystkim książka Jacka Kolbuszewskiego Wiersze z cmentarza (1985). Jego praca, traktująca cmentarz jako tekst kultury, zachęciła mnie do sięgnięcia do tego właśnie źródła. Cel naszych prac różni się jednak nieco. W moich badaniach celem było przede wszystkim zarejestrowanie zmian zachodzących w świadomości i tożsamości mieszkań­ ców jednej ze stosunkowo izolowanych parafii na Białorusi. Chciałem wy­ odrębnić te aspekty napisów cmentarnych, które informują o tożsamości naro­ dowej lub etnicznej mieszkańców pogranicza narodowego, językowego czy religijnego. Stąd węższy zakres moich zainteresowań. Na przedmiot badań wybrałem nieduży wiejski cmentarz należący do starej, liczącej ok. 500 lat, parafii katolickiej. Istnieje wiele opracowań dotyczących cmentarzy. Do star­ szych należy przewodnik po cmentarzach Warszawy Mieczysława Orłowicza (1921). Inwentaryzowane i opracowywane są cmentarze dużych miast - War­ szawy (Szenic 1979), Krakowa, Lwowa, Wilna. Na szczególną uwagę zasłu­ gują opracowania cmentarzy kresowych, w tym także z Białorusi. Ostatnio wydano dwa opracowania dotyczące rzymsko-katolickiego cmentarza na Kal­ warii w Mińsku (Brykowski 1996; Sakałouskaja 1997). W społecznościach lokalnych jednym z miejsc dokumentujących ich małą historię jest cmentarz parafialny. T u zapisane są imiona i nazwiska dawnych oraz współczesnych pokoleń: Czyhunny krzyż i deseczka po dzisiejszy dzień zachowały się. Tam nasze pochowane, no trzeba by my oglądali (wywiad 1). Formy zapisu nazwisk, epitafia nagrobne, liternictwo, rodzaj bryły, formy i materiału pomnika są wyrazem ducha czasu i niosą w sobie pewien wzór pokoleniowy. Pamięć jednostki i pamięć zbiorowa mają decydujące znaczenie dla poczucia tożsamości. Pamięć zapisana na nagrobkach cmentarnych wyra­ ża się w formie typowej dla poprzednich i współczesnych pokoleń, czasem już mało zrozumiałej, ale należącej jednak do dziedzictwa tego regionu. Szczególnie interesujące są cmentarze leżące na pograniczu kulturowym, takie jak cmentarz w Nalibokach, położony obok kościoła katolickiego. Para­ fia w Nalibokach liczy już kilkaset lat, a pierwsza wzmianka o kaplicy katolic­ kiej pochodzi z 1440 r. Nigdy nie było tu cerkwi. Najbliższe znajdują się w Iwieńcu (obecnie w budowie), Stołpcach, Kijowcu, Słobodce, Lubczy i Baksztach. Miejscowości te oddalone są od Nalibok o 35-50 kilometrów. Miesz­ kańcy parafii są niemal w stu procentach katolikami, a w księgach meldun­ kowych podają narodowość polską. Po wojnie zanikała znajomość języka polskiego wśród młodego pokolenia. Również samoidentyfikacja narodowa młodszych pokoleń podlega wahaniom i zmianom. Pytanie o narodowość powoduje pewne zamieszanie i zmusza rozmówców do trudnych rozstrzygnięć. Wątpliwości co do swej tożsamości nie mają właściwie tylko najstarsi. �82 DAGNOSŁAW DEMSKI Zadający pytanie zawsze tworzy pewien kontekst poprzez narzucenie języka rozmowy, miejsce pochodzenia i celu badań, co ostatecznie wpływa na odpo­ wiedź. Rozmowy miejscowej ludności z Polakami z Polski mają inny charakter niż rozmowy z Białorusinami. Także deklaracja narodowości podana podczas spisu powszechnego służyła innym celom niż rozmowa z etnografem. Zapis w dokumentach był wyjściem poza kontekst spotkania badacza z informatorem. Sprawy związane ze śmiercią, pogrzebem zwykle najdłużej zachowują swój niezmieniony charakter. Zmianom podlegają bardzo powoli, często dużo póź­ niej niż inne sfery życia codziennego. Z tego powodu warto na nie zwrócić baczną uwagę. W badaniach tożsamości napisy nagrobne zaliczyć można do wyznaczników językowych, ale również historycznych, jako wyraz obowiązu­ jących wzorców pamięci zbiorowej. Są to wyznaczniki religijne posługujące się określonymi symbolami. Co można badać na cmentarzu? Miejsce to można potraktować jako odrębne źródło służące do badań pamięci zbiorowej miesz­ kańców określonego terenu. Starsze groby zachowane w Nalibokach pocho­ dzą z połowy X I X w. W najstarszym z nich pochowano Ignacego i Magdalenę Rocków, zmarłych 19 listopada 1833 r. Napis głosi, iż proszą oni przechod­ niów o trzy „Zdrowaś Maryja". Grób z 1845 r. wybudował Franciszkowi i Józefie Kunickim ich syn Adam. Nic nie wiemy o tych ludziach, nazwisko Kunicki jest jednak znane i spotykane w tej parafii. Inny nagrobek (z 1842 r.) wystawił na pamiątkę matce, Helenie z Wereszczaków Ruszczycowej, jej syn. Był on w owym czasie proboszczem parafii w Nalibokach. Na nagrobku z 1853 r. widnieje napis informujący o śmierci Jana Jakoba Eckerta, rodem ze Steinbach w Wielkim Księstwie Heskim. Eckert był jednym z majstrów za­ trudnionych w hucie żelaza w Kleciszczu. Niewiele grobów przetrwało z końca X I X w., po kilka z każdego roku. Interesujące jest zestawienie danych o liczbie zgonów, pochodzących z ksiąg metrykalnych parafii nalibockiej (najstarsze pochodzą z 1765 г. ). W owym czasie groby z pewnością stawiano na tym samym cmentarzu. Większość grobów była prawdopodobnie drewniana, nie przetrwały więc one zbyt długo. Poniżej podaję przykładowe dane dotyczące liczby pogrzebów w parafii, w różnych latach X I X w. Trudno mi wyjaśnić skoki liczby zmarłych. Tylko w jednym przypadku załączona była notatka o wybuchu epidemii cholery. 6 1821 - 39 1822 - 38 1823 - 5 0 1824- 43 1825- 23 1830 1831 1851 1855 1870 -48 - 73 (wybuch cholery) - 50 - 87 - 132 1871 - 137 1872 - 98 1873 - 101 1874- 89 1875- 80 1880 1881 18821883 1884 - 185 121 148 140 100 Warto zwrócić uwagę na wielką dysproporcję między liczbą zmarłych i pogrzebów zapisanych w księgach zmarłych, a liczbą nagrobków zachowa­ nych do dnia dzisiejszego. Z 1871 r. zachowało się 6 nagrobków, a - jak 6 Księgi chrztów prowadzono od 1720 г., a księgi ślubów od 1765. O istnieniu wcześniejszych ksiąg nic mi nie wiadomo. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ. 83 widzimy - pogrzebano aż 137 osób. Może to świadczyć o chowaniu zmarłych w grobach z drewnianym krzyżem i tabliczką, bądź tylko z prostym drew­ nianym krzyżem. Postawienie trwałego nagrobka z żeliwa było drogie. Z tego względu nie zachowały się żadne trwałe ślady po tak dużej liczbie zmarłych, odnotowanych w księgach i pochowanych prawdopodobnie na nalibockim cmentarzu. Dane te dają wyobrażenie o skali liczby grobów, które uległy zniszczeniu i o liczbie ludzi, o których pamięć nie przetrwała. Od czasu postawienia najstarszych grobów minęło co najmniej 5-6 poko­ leń. Jak to określił Jacek Kolbuszewski, na cmentarzu zawsze widoczne są „zewnętrzne dowody pamięci". Każde z pokoleń miało swoje preferencje este­ tyczne oraz odpowiednie rodzaje epitafiów. Na cmentarzach kresowych istotne znaczenie ma język, w którym zostały zapisane imiona i nazwiska oraz krótkie nagrobne wspomnienia o zmarłych. Pamięć mniej lub bardziej niezauważalnie zmienia obraz minionych lat, mimo to w każdym pokoleniu właśnie pamięć 0 przeszłości zajmuje często ważne miejsce w teraźniejszości mieszkańców. Bez odniesienia do przeszłości nie mogliby oni pojąć znaczenia swego życia. Tak więc, społeczne formy pamięci są znaczące dla tożsamości kulturowej wszyst­ kich pokoleń. Szczególnym miejscem przeznaczonym przez lokalną społeczność na wyrażenie dowodów pamięci jest cmentarz parafialny. Jakie formy przyj­ mują zewnętrzne dowody pamięci w Nalibokach i czego są one wyrazem? Czy jest to potrzeba utwierdzenia się w swojej tożsamości? Cmentarz nalibocki położony jest w pobliżu kościoła. Od terenu kościel­ nego oddziela go ceglany mur. Obok świątyni prowadzi ścieżka do furtki cmentarnej, a tuż za nią znajduje się najstarsza kwatera. Groby stoją między drzewami. W tylnej części kwatery znajduje się mała drewniana kapliczka. Pochodzi ona z początku naszego wieku. Lewa część kwatery, opadająca lekko w dół w stronę stawu i rzeczki Lebieżody, była zniszczona podczas działań wojennych. Na prawo od najstarszej kwatery zaczyna się druga, powo­ jenna część cmentarza. Nie ma tu drzew, a kwatera była kilkakrotnie po­ szerzana z powodu rosnącej liczby grobów. Najnowszą kwaterę otwarto w 1998 r. na tyłach powojennej części cmentarza. Warto zwrócić uwagę na rodzaje grobów i nagrobków. Można je podzielić ze względu na rodzaj materiału użytego do budowy. Najstarsze nagrobki posiadają mniejsze lub większe elementy żeliwne. Materiał ten, choć drogi, był łatwo dostępny w Nalibokach ze względu na sąsiedztwo huty żelaza i odlewów żeliwnych w Kleciszczu - miejscowości leżącej na terenie parafii ok. 12 km od Nalibok. Z żeliwa wykonywano krzyże, ewentualnie kraty otaczające większe groby, a przede wszystkim tablice, na których zapisywano nazwiska zmarłych 1 krótkie epitafia. Największe groby Popławskich i Sobolewskich w całości pokryte są płytami żeliwnymi. Najbogatsze groby znajdują się po lewej stro­ nie, w pierwszym rzędzie przy płocie. Z końca X I X w. pochodzą również nagrobki kamienne. Najbardziej wyróżnia się tu grób dyrektora huty żelaza w Kleciszczu, angielskiego inżyniera Jamesa Gardnera. W tamtym okresie pojawia się także charakterystyczny typ kamiennych nagrobków, imitujący �84 DAGNOSŁAW DEMSKI korpus drzewa pozbawionego konarów. Wymienione typy nagrobków prze­ ważały w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej. W okresie międzywojennym pewną część grobów stanowią płaskie płyty nagrobkowe ustawione pionowo. Nie mają one jednak jednolitego kształtu. Po wojnie na cmentarzu pojawiły się nagrobki z pionowymi płytami bez charakterystycznego kształtu o kolorach brudno-niebieskim i białym. Tego typu groby składające się z płaskiej płyty ułożonej poziomo, otoczonej płotkiem z metalowych krat, można spotkać na wielu wiejskich cmentarzach Białorusi. W latach siedemdziesiątych wprowadzono płyty marmurowe i typu lastriko. Po wojnie nagrobki robiono w Rakowie. Było tam kilku kamieniarzy specjalizują­ cych się w nagrobkach marmurowych. W późniejszym okresie zamawiano płyty w Stołpcach, a od końca lat dziewięćdziesiątych - także w Derewnie lub Iwieńcu. JĘZYK NAPISÓW N A G R O B N Y C H Jednym z wyrazów pamięci o zmarłych jest język napisów nagrobnych. W przypadku cmentarzy położonych na pograniczu etnicznym wskazuje on na tożsamość społeczności, istniejącą w danym pokoleniu. Jeśli zwrócimy uwagę na język napisów na cmentarzu, to zauważymy pewne tendencje, związane najczęś­ ciej z przełomowymi datami w dziejach lokalnej społeczności. Nie zawsze zwroty te mają bezpośredni związek z politycznymi zmianami, kiedy to wielka historia wplata się w małą historię parafii, lecz występują z opóźnieniem. Do czasu uzyskania niepodległości przez Polskę i włączenia Nalibok w skład I I Rzeczypospolitej na cmentarzu dominowały napisy w języku pol­ skim, choć były to czasy panowania rosyjskich carów. Ta część cmentarza została zniszczona podczas działań wojennych i nie zachowały się wszystkie groby z tamtych lat. Z nagrobków pozostałych do dzisiaj niemal wszystkie posiadają napisy w języku polskim . Jak wspomniałem, najstarszy grób na cmentarzu pochodzi z 1833 roku. Na ogólną liczbę 245 grobów z lat 1833-1921 aż 234 z nich ma napisy w języku polskim, 5 ma napisy rosyjskie, 4 - w języku niemieckim, a 2 - w angielskim. Liczby te świadczą o obowiązującym w owym czasie, pomimo trwającej już kilkadziesiąt lat władzy rosyjskiej, polskim wzorcu kulturowym propagowa­ nym przez właścicieli ziemskich i Kościół Katolicki. Napisy nagrobne wyko­ nane w języku niemieckim są śladem po pobycie dużej liczby majstrów i robot­ ników zatrudnionych głównie w latach siedemdziesiątych i dziewięćdziesiątych w hucie żelaza w Kleciszczu. Część z nich osiedlała się tu z całymi rodzinami, np. wspomniana wyżej rodzina Eckertów z Księstwa Hesji. Tu rodziły im się dzieci, tu umierali ludzie starsi. Pamięć o zmarłych przechowują księgi me­ trykalne i cmentarne napisy. Pewna część robotników niemieckich żeniła się z miejscowymi kobietami i osiedlała na terenie parafii na dłużej . 7 8 7 8 Liczba grobów nie pokrywa się z liczbą pogrzebanych osób. Na temat robotników niemieckich i innych cudzoziemców patrz Demski (1997). �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 85 Z kolei dane z lat 1922-1939, tj. z okresu przynależności badanych terenów do państwa polskiego, wskazują, że na ponad 140 grobów nie ma ani jednego z napisami po rosyjsku. Wszystkie napisy sporządzone zostały w języku pol­ skim. Można to wytłumaczyć przede wszystkim wysokim statusem polskości w owym okresie oraz polityką państwa polskiego popierającego szkolnictwo polskojęzyczne. Większość nagrobków pochodzi z okresu powojennego. Nie zniszczył ich czas. Dane statystyczne z tego okresu odnośnie liczby nagrobków z napisami w językach polskim, rosyjskim i białoruskim podaję bardziej szczegółowo (Tab. I ) . Uwzględniają one zmieniającą się liczbę nagrobków i napisów na­ grobnych w poszczególnych językach w kolejnych latach po I I wojnie świato­ wej. Dodatkowo można łatwo obliczyć liczbę grobów stawianych w poszcze­ gólnych latach. Z prawej strony, w ostatniej kolumnie Tabeli, podaję również sumę napisów nagrobnych w poszczególnych dziesięcioleciach. Dane za ostatnie lata (1998-1999) nie są pełne. Nie wszystkie kamienne nagrobki zostały jeszcze postawione. Na ich miejscu stoją tymczasowe, prowi­ zoryczne krzyże drewniane, umieszczono tu też tymczasowe napisy podające ograniczone dane. Warto podkreślić, że na ogólną liczbę 1550 nagrobków aż 1156 z nich ma napisy w języku polskim, 390 - w rosyjskim, a tylko 4 - w bia­ łoruskim. Dane te obejmują okres 166 lat, od najstarszego zachowanego grobu z 1833 r. do roku 1999. W tabeli widoczne są pewne tendencje dotyczące wyboru języka napisów lub całych epitafiów na cmentarzu. Widoczna jest także zmieniająca się liczba nagrobków, będąca odbiciem wzrostu liczebności mieszkańców parafii. Nie wszystkie ważne wydarzenia zostały zarejestrowane na cmentarzu. Wielka katastrofa w dziejach regionu i parafii, jaką było spalenie Nalibok i wywiezie­ nie dużej części mieszkańców do Niemiec w 1943 г., nie znalazła wyraźnego odzwierciedlenia w liczbach nagrobków. Wydawałoby się, że liczba grobów powinna gwałtownie zmaleć, ale tak się nie stało. Część ludności z okolicznych wiosek zdołała schronić się u krewnych, bądź w ziemiankach leśnych i prze­ czekać do końca działań wojennych. Liczba grobów na cmentarzu w 1943 r. wzrosła tylko nieznacznie. Do niedawna na cmentarzu nie było pomnika upamiętniającego rozstrze­ lanie 103 mieszkańców Nalibok przez partyzantów radzieckich w maju 1943 r. Zostali oni pochowani w zbiorowej mogile. Pomnik i tablicę przypominającą to wydarzenie ustawiono dopiero w 1998 r. Od 1947 r. maleje dość gwałtownie liczba nagrobków. Trudno wytłumaczyć to zjawisko. Prawdopodobnie zmniej­ szyła się liczba mieszkańców wsi z powodu emigracji do większych miast, a także wyjazdów repatriacyjnych do Polski (1946 i 1956 г.). Ogólna liczba grobów zaczyna rosnąć od 1963 г., a bardziej zdecydowanie - od 1966 r. Świadczy to o wzroście liczby mieszkańców. Jeżeli chodzi o język napisów na grobach, to można prześledzić różne tendenqe. Do wybuchu I wojny światowej oraz za czasów państwa polskiego zdecydowanie przeważały napisy w języku polskim. Po zajęciu Kresów Wschodnich przez Związek Radziecki �86 DAGNOSŁAW DEMSKI Tabela I . Napisy nagrobne pisane w języku polskim, rosyjskim i białoruskim języki/lata polski rosyjski języki/lata 1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 razem 9 11 8 19 10 8 8 4 3 7 87 2 0 1 1 0 1 0 0 0 0 5 1951 1952 1953 1950 1954 1955 1956 1957 1958 1959 razem polski 5 6 6 8 4 5 9 3 2 2 50 rosyjski 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 3 1963 1964 1965 1960 1961 1962 1968 1969 razem polski 5 5 6 9 5 7 11 8 13 15 84 rosyjski 1 0 1 2 0 1 0 0 3 0 8 1 1 języki/lata 1966 1967 białoruski języki/lata 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 razem polski 5 15 19 13 9 13 14 10 10 11 119 rosyjski 3 2 3 5 3 3 7 3 9 5 43 białoruski języki/lata 1 1980 1 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 razem polski 5 14 14 11 14 17 16 18 24 5 138 rosyjski 15 8 12 10 13 10 12 15 9 16 120 1993 1994 1995 1996 1997 1999 razem języki/lata 1990 1991 1992 polski 11 11 20 9 5 12 8 7 24 5 112 rosyjski 13 12 10 13 4 13 16 13 9 16 118 białoruski 2 1998 2 (17.09.1939 - 11.06.1941) tendenqa ta nie zmieniła się. Pojawiały się jednostkowe nagrobki mieszkańców z napisami po rosyjsku. Podobnie było w okresie, kiedy badane ziemie znajdowały się pod okupacją niemiecką i w późniejszych czasach. Do 1970 r. napisy nagrobne w języku rosyjskim pojawiały się sporadycz­ nie, w niektórych latach nie występowały one w ogóle. Można wyciągnąć wniosek, że w tym okresie duża część dorosłej populacji wsi dobrze znała język polski i posługiwała się nim biegle. Należy pamiętać, że od 1943 roku kościół był zamknięty i nie było księdza, a pochówek zmarłych należał do rodziny. Z danych przytoczonych w Tabeli I wynika, że rok 1970 był w pewnym względzie przełomowy. Od tego czasu napisy w języku rosyjskim pojawiają się na cmentarzu już na stałe, chociaż początkowo w niewielkiej ilości. W 1978 r. liczba napisów nagrobnych pisanych w języku polskim i rosyjskim niemal zrównała się, a w roku 1980 po raz pierwszy w dziejach parafii napisy w języ- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 87 ku rosyjskim zaczęły przeważać. W latach 1978-1984 liczba nagrobków w obu językach była mniej więcej równa, w następnych latach jednak wystąpiła pewna przewaga napisów w języku polskim. Średnie pokolenie z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych urodziło się w czasie wojny i chodziło już do szkół radzieckich. Dla tych osób tradycja pokolenia ich rodziców powoli zanikała. Lekki wzrost liczby napisów w języ­ ku polskim w końcu lat osiemdziesiątych mógł być odzwierciedleniem chęci powrotu do dawnej tradycji. Były to lata „pieriestrojki" zapoczątkowanej przez Michaiła Gorbaczowa. W tym okresie mieszkańcy wsi starali się też o uzyskanie pozwolenia na odbudowę kościoła. Wyjątkowy przypadek stanowi rok 1988, kiedy to liczba napisów w języku polskim gwałtownie wzrasta. W następnym roku zarysowała się już jednak przewaga napisów w języku rosyjskim. Nie udało mi się wyjaśnić tego zjawiska. Być może było ono odbiciem lokalnych nacisków politycznych władzy. W 1990 r. pojawił się w Nalibokach pierwszy ksiądz po wojnie; przybył on z Polski. Na początku lat dziewięćdziesiątych zarysowuje się równowaga w ilości napisów nagrobnych w języku polskim i rosyjskim. Później jednak, w okresie 1993-1998, widoczna jest już przewaga napisów cmentarnych w języku rosyjskim. Tendencja ta wydaje się mieć charakter trwały. Wynika ona z tego, że coraz mniej osób zna język polski lub włada nim na co dzień. Dotyczy to szczególnie pokolenia najmłodszego i średniego. Stąd nawet na cmentarzu, miejscu najbardziej konser­ watywnym, gdzie zmiany związane z ewolucją tożsamości uwidaczniają się najpóźniej, w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych język rosyjski jako język napisów nagrobnych nabiera większego znaczenia: Nie po polsku, dlatego, że moje krewniaki polskiego języka nie znają. To oni wtedy nie znajdą, gdzie mąż został pochowany (wywiad 2). Zdarza się, że ten, kto chce zamówić nagrobek w języku polskim musi zwrócić się po pomoc do osób lepiej znających ten język. F O R M Y NAPISÓW Język napisów nagrobnych jest najbardziej widocznym elementem w pej­ zażu cmentarza znajdującego się na pograniczu kulturowym. Analizie można poddać również inne elementy, np. epitafia nagrobne, w tym ewolucję form wstępnego tekstu czy układu nazwisk zapisywanych na nagrobkach. Pow­ szechne jest stawianie krzyża na grobach. Mamy tu dwie formy krzyża: kato­ licką i prawosławną. Chociaż cmentarz nalibocki należy do parafii katolickiej, to jednak z uwagi na brak cerkwi w najbliższej okolicy chowani są tu również zmarli wyznania prawosławnego. Na ogólną liczbę 1540 nagrobków cmentarnych, 310 nie ma żadnych symboli religijnych. Ponad 1150 grobów posiada symbolikę lub znak krzyża katolickiego, a 70 symbolikę lub krzyż prawosławny. Nagrobki pozbawione znaku krzyża pojawiły się dopiero po I I wojnie światowej i początkowo wy­ stępowały sporadycznie. �88 DAGNOSŁAW DEMSKI W latach przedwojennych i końca X I X w. symbolice krzyża towarzyszyły najczęściej wstępne napisy w formie D.O.M. (Deo Optimo Maximo), D.W.P., D.S.P. i D O M W. Równie powszechne były różne formy określenia Świętej Pamięci, S | P SP tu spoczywa, SP, STP, Ś.P. Odpowiednikiem tej formuły u prawosławnych jest Z f P z krzyżem prawosławnym, Zdies Pochoronien lub w formie skrótowej Zd.Poch, czasem forma ZP połączona była z krzyżem katolickim. W latach przed I i I I wojną światową znakom krzyża, rysowanym przed nazwiskiem zmarłego, towarzyszyły charakterystyczne zwroty: Tu spo­ czywają zwłoki, Tu spoczywa, itp. Analizując dane z cmentarza w Nalibokach, obejmujące 166 lat, można wskazać na kilka prawidłowości. Nagrobki dzielą się na trzy kategorie: posia­ dające znak krzyża, któremu towarzyszą formuły Ś.P., S.P., Tu spoczywa S.P., używane przez katolików, groby z krzyżem prawosławnym, formułami Z.P., ZP, zdies pochoronien potwierdzającymi wiarę prawosławną zmarłego oraz nagrobki nie posiadające symboli religijnych. Od 1940 do około połowy lat siedemdziesiątych na cmentarzu dominowały epitafia z symboliką katolicką. Chowano wówczas niewielu prawosławnych, a i zmarłych unikających symboli religijnych było jeszcze stosunkowo mało. Do roku 1967 nagrobki bez symboliki religijnej występowały sporadycznie. Po tym roku liczba tego typu grobów i epitafiów wzrasta. Każdego roku stawiany był przynajmniej jeden taki nagrobek, a po 1972 r. jest ich już więcej. Sądząc po nowych nazwiskach byli to ludzie przyjezdni. Wydaje się, że znaczną część z nich stanowili nauczyciele i pracownicy administracji państwowej. W roku 1980 po raz pierwszy liczba nagrobków pozbawionych symboli religijnych przeważała nad pozostałymi. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych jednak liczba grobów, na których pozostawiono symbole religijne nieco wzrosła. Widocznym zjawiskiem stalo się w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych umieszczanie znaku krzyża katolickiego przed nazwiskiem na nagrobku, jednak bez dawniejszych form typu Ś.P., czy Tu spoczywa. Stare formy przestały już być zrozumiałe i oczywiste. Zmiany te odzwierciedlają tendencję do ateizacji życia. Analizując napisy cmentarne należy zwrócić uwagę na sposób zapisu imion i nazwisk. Nazwiska pisane w języku rosyjskim lub białoruskim mają formę zapisu charakterystyczną dla tego języka, czyli: nazwisko, imię i otczestwo. Nazwiska pisane po polsku ewoluują od typowo polskiej formy zapisu: imię, nazwisko, poprzez nazwisko i imię, aż po rosyjską formę: nazwisko, imię i otczestwo. Forma otczestwo była nieobecna przed I I wojną światową oraz w okresie wcześniejszym. Pojawiła się na cmentarzu nalibockim dopiero po I I wojnie światowej. Do 1966 r. zapis nazwiska z imieniem wraz z otczestwem występował sporadycznie. Związany był zawsze z zapisem w języku rosyjskim lub białoruskim. Na nagrobkach takich osób widniały krzyże prawosławne albo były one pozbawione symboliki religijnej. Wskazywało to na prawosławne pochodzenie zmarłego lub było wyrazem braku przynależności religijnej. W 1966 r. wystąpił pierwszy przypadek zapisu nazwiska w języku polskim z imieniem i otczestwem. W latach siedemdziesiątych pojawiły się nagrobki 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 89 z napisami w języku rosyjskim, posiadające równocześnie symbole krzyża katolickiego (od 1981 r. corocznie było kilka takich przypadków). Świadczyło to o zmianie funkcji rosyjskiego, który musiał już być powszechny w owym okresie. Pod koniec lat osiemdziesiątych liczba takich napisów jeszcze bardziej wzrosła i zrównała się, a nawet przewyższyła liczbę napisów nagrobnych w języku rosyjskim, pozbawionych symboliki religijnej. Bardzo niewiele było natomiast napisów po polsku i z formą otczestwa. T Y P O L O G I A NAPISÓW N A G R O B N Y C H Kolbuszewski poświęcił dużo uwagi typologii wierszy nagrobnych. W swo­ jej książce zebrał przykłady z największych cmentarzy w Polsce, Czechach, Słowacji, na Ukrainie i Litwie. Na wiejskim cmentarzu różnorodność form jest bardziej ograniczona. Występuje tu mniej wierszy nagrobnych i epitafiów. Przeważają prostsze formy ograniczające się do jednego zdania lub paru słów. W wielu przypadkach napisy nagrobne mają charakter stereotypowy i po­ chodzą ze zbiorów proponowanych przez kamieniarzy, u których zamawia się nagrobek: Wiersze sami ludzie biorą z gazet i z radia, jak posyłają sobie powinszowania. Więc ktoś podbierze sobie, wypisze tych kilka słów (wywiad 1). Często jednak treść napisów odpowiada oczekiwaniom zamawiających, gdyż mają one wiele wspólnego ze specyfiką ludowych wyobrażeń o śmierci i są wyrazem stosunku do zmarłych. Można wyróżnić kilka głównych motywów napisów pojawiających się na nalibockim cmentarzu. Pierwszym z nich są motywy religijne, w których wy­ rażone jest poczucie troski o zbawienie duszy zmarłego, o uzyskanie wiecznego pokoju, czy też wyrażające otwarcie prośbę o modlitwę za zmarłego. Są one zgodne z nauką Kościoła. Drugim motywem, także o podłożu religijnym, jednak na tyle powszechnym, że wydzieliłem go jako odrębny, jest motyw troski o uzyskanie przez zmarłego spokoju na „tamtym świecie". Nauki reli­ gijne o wiecznym spoczynku po śmierci splatają się tu z ludowymi wyob­ rażeniami. Trzecim motywem jest wyraz chęci zachowania pamięci o zmarłych wśród krewnych i bliskich. Wyobrażenia ludowe o znaczeniu pamięci i wspo­ minania zmarłego dla jego pomyślności na „tamtym świecie" łączą się tu z ludzką potrzebą pamiętania o swoich zmarłych. Czwartym motywem stają się napisy będące wyrażeniem osobistych uczuć bólu, straty i pożegnania. Kolejnym motywem napisów jest informacja o rodzaju śmierci lub o samym zmarłym, służąca podkreśleniu jego zasług za życia. Napisy na grobach nalibockich podlegały wielu zmianom i tendencjom. Jedne z nich miały trwały charakter, inne powtarzano przez kilka czy kil­ kanaście lat. Pewne napisy i wiersze nagrobne mogło upodobać sobie jedno pokolenie, inne generacje zaś znalazły własny rodzaj wyrażenia żalu po śmierci bliskich. Z pewnością największy wpływ na zmiany świadomości miały burz­ liwe przełomy historyczne, upadek jednych państw i powstawanie innych. �90 DAGNOSŁAW DEMSKI Z punktu widzenia społeczności lokalnej, odbierane były one jako zmiany granic i przynależności tych ziem do różnych państw. I i I I wojna światowa stanowią wyraźne cezury, widoczne również w napisach nagrobnych. Wyod­ rębniłem trzy okresy: do upadku imperium rosyjskiego, lata przynależności badanych ziem do państwa polskiego oraz lata po roku 1939. Poniżej oma­ wiam główne motywy napisów występujących w tych trzech okresach. Do roku 1922 najbardziej charakterystyczne są motywy religijne. Domi­ nuje prośba do pozostałych na ziemi, rodziny czy przechodniów, o modlitwę. Najbardziej popularny był napis Prosi o 3 Zdrowaś Maryja, występujący w różnych wariantach: Prosi o 3 anielskie pozdrowienia', Prosi o westchnienie do Boga; Prosi przechodniów o 3 Zdr. Maryja. Znacznie rzadziej spotykamy napisy typu: Na pamiątkę Matce poświęca...; Pokój jego duszy; Friede seiner Asche. Motyw Boże zbaw duszę jej pojawia się po raz pierwszy dopiero w 1884 r. Występuje on sporadycznie, raz na kilka lub nawet kilkanaście lat. W tym okresie mamy pojedyncze przykłady osobistych pożegnań ze zmarłymi: Najmilszy ojcze spoczywasz w tym grobie... lub napisy informujące o zmarłym albo rodzaju jego śmierci. Na grobie Jana Jakoba Eckerta widnieje napis Rodem ze Steinbach we Wlk.Xienstwie Heskim. Na innym grobie napisano: Złożył życie od nieprzyjacielskiej ręki. Odrębnym okresem są lata międzywojenne. Ten czas przynależności pa­ rafii nalibockiej do państwa polskiego trwał tylko 18 lat. Jak już wspomnia­ łem, na grobach dominują wówczas napisy w języku polskim. Podobnie jak w poprzednim okresie przeważają napisy o motywach religijnych. Najczęściej występuje Pokój jego duszy oraz (motyw powszechny także w poprzednim okresie) Prosi o 3 modlitwy. Rzadziej pojawia się tekst Boże zbaw dusze ich. Nowy, nieznany wcześniej motyw Pamiątka za zmarłych jest już także widocz­ ny na cmentarzu. Zdarza się również motyw osobistego pożegnania ze zmar­ łym. Wśród innych, ciekawych napisów spotykamy: Błogosławieni, którzy w Panu umierają, ps. 137; Panie Boże Miłosierny dawco namaszczenia; Powięk­ szył grono aniołków czy Wieczny odpoczynek. Od 1939 roku parafia nalibocka przeżywa kolejno: ustanowienie władzy radzieckiej (do czerwca 1941), okupację niemiecką (do 1944) oraz utworzenie Białoruskiej SSR. Zmiany polityczne nie znalazły bezpośredniego odbicia w formie czy treści napisów nagrobnych, jakby społeczność lokalna żyła własnym rytmem. W materiałach z trzeciego, wyodrębnionego przeze mnie okresu, od 1940 do 1998 roku, zauważyć można nowe tendenqe zmian. Pojawiają się one na cmentarzu nalibockim w różnej proporcji w zależności od daty pochówku. Jedne z nich nabierają znaczenia z biegiem lat, inne, odwrotnie, tracą swą popularność. Z moich analiz wynika, że po wojnie, do roku 1960, różne motywy napi­ sów nagrobnych występują jednocześnie. Trudno jednak wyodrębnić wyraźną tendencję lub przewagę jednego z nich. Warto odnotować interesujący fakt, iż w latach 1947-1948 napisy nagrobne nie posiadały żadnych form zwrotów i symboli oprócz nazwiska zmarłego i daty jego śmierci. Być może miała na to wpływ presja lokalnych urzędników. Zarysowującą się tendencję występowa- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 91 nia pewnych motywów napisów cmentarnych można zauważyć dopiero po roku 1960. Z zestawienia danych dotyczących poszczególnych lat wynika, iż od tego okresu głównym motywem napisów nagrobnych, występującym w ję­ zyku polskim i rosyjskim, jest troska o zachowanie pamięci o zmarłym, wido­ czna w różnych odmianach: Pamiątka od rodziny; Pamięć dzieci, wnuków; Tę pamiątkę poświęca... Czasem z braku miejsca na nagrobku stosowano zapis: Pam. od rodziców. W wersji rosyjskiej tekst napisu brzmiał Pamiať dietiej i wnuków. Motyw ten dominuje w napisach do dziś. Czasem przyjmował on wydźwięk bardziej religijny: Wieczna pamięć; W.P., & w wersji rosyjskiej Wiecznaja pamiať. Jego znaczenie wzrastało stopniowo po roku 1971, a jeszcze bardziej po 1980. W ciągu ostatnich dwudziestu lat motyw zachowania zmarłego w pamięci pojawia się zdecydowanie najczęściej. Od roku 1975 wzrosło znaczenie innego motywu - troski o zapewnienie zmarłemu pokoju, wiecznego pokoju czy spokoju na „tamtym świecie": Pokój ich duszom lub Pokój jego duszy, w skrócie P.J.D., lub w innych wariantach: Wieczny mu odpoczynek; Wieczny odpoczynek racz im dać Panie czy Wieczny pokój. Motyw ten do dziś pojawia się co roku na nowych nagrobkach. W tym samym okresie po dłuższej przerwie powrócił religijny motyw napisu Boże zbaw duszę jej, zapisywany również w skrócie B.Z.I.D., rzadziej - Boże bądź im miłosierny lub Jezus Maryja z Józefem stawcie się za tę duszę. Funkqonuje on do dziś, ale sądząc po częstości występowania ma raczej marginalne znaczenie. W roku 1968 po raz pierwszy na nagrobku znalazło się zdanie Tamu, kto dorog był pri żizni Ot tiech, kto pomnit, skorbit... W 1973 roku pojawiły się inne, podobne napisy: Liubimoj doczeńkie i siestriczkie ot skorbiaszczi lub W.P. Ja doma a wy w gostiach. Pisane one były w języku rosyjskim lub w obu językach, tzn. daty i nazwiska pisano po polsku, a wers - po rosyjsku. Tak więc współcześnie wystąpił bardziej osobisty motyw pożegnania, wyrażenia bólu po stracie bliskich. Jest on stale obecny na cmentarzu nalibockim. Przed wojną pojawiał się on rzadziej, pisano go w języku polskim. Przedwojenne Zostawił w smutku żonę i dzieci; Córko droga, ty spoczywasz w zimnym grobie a nam zostawiłaś wielki żal po sobie; Co najdroższe naszemu sercu było, potem w mogile się skrylo zastąpiły wyrazy bólu i cierpienia pisane w języku rosyj­ skim: Spasti tiebia nikt o nie smog, iz żizni Ty uszeł nieżdanno lub Mať nikogda nie umirajet, Lisz riadom byť pieriestajet. Innym przykładem popularnego wiersza jest: Nie wyskazať goria, Nie wypiakať słioz, Ty radost i sczastje. Za dobroje sierdce, zołotyje ruki, Cztut pamiat muz, dieti. Napisy tego typu występują na różnych cmentarzach Białorusi, nie tylko katolickich, ale także prawosławnych: Jak wiersze piszą to tylko po rosyjsku, bo po polsku nikt nie umie. Zawsze kiedy młody kto umrze, to zawsze piszą wiersz (wywiad 1). Podsumowując, w okresie powojennym na cmentarzu nalibockim najczęś­ ciej występują napisy będące świadectwem troski o zachowanie pamięci o zmar­ łym. Dwa kolejne motywy: osobiste pożegnanie czy wyrażanie bólu po stracie oraz troska o zapewnienie spokoju na „tamtym świecie" mają przybliżone �92 DAGNOSŁAW DEMSKI znaczenie. Sądząc z danych statystycznych wydaje się, że powoli, w końcu lat dziewięćdziesiątych, wzrasta przewaga motywu wyrażania osobistych uczuć po stracie bliskich, a maleje troska o zapewnienie spokoju zmarłym na „tamtym świecie". Jednak różnice są niewielkie. W ostatnich latach pojawiły się liczniej napisy w języku rosyjskim. Wśród najczęściej występujących są wyżej wymienione: Dorogim roditielam, mużu...; Pomnim, liubim, skorbim; Na sierdce gorkaja pieczal omytaja sliezam nam tiażeło i oczeń żal, szto niet tiebie rod..., czy prosta forma - Ot muza, dietiej.... Obok popularnych napisów, motywów czy wierszy są inne, często bardziej osobiste, będące wyrazem głębokich przeżyć osób pozostałych przy życiu. Motywy religijne znajdują się na grobie księdza Józefa Bajko, wielce zasłużo­ nego proboszcza parafii nalibockiej, zamordowanego podczas wojny. Znaj­ dziemy tu napis: Zwycięstwo naszej wiary. Inne, pojedyncze napisy, które można zaliczyć do motywów religijnych to: Aye Maria; Bóg mój i wszystko; Dobry Jezu a nasz panie, daj im wieczne spoczywanie. Na grobach osób zna­ czących dla historii Nalibok, np. Józefa Nowickiego, widnieje napis przypomi­ nający tę postać: Wójt gminy Naliboki w latach 1929-34. Na grobach obco­ krajowców umieszczano napisy w ich ojczystych językach: Friede Seiner Asche lub Frieden Ihren Aschen oraz In Memory of... Warto odnotować stosunkowo dużą liczbę nagrobków bez bardziej roz­ winiętych napisów. Widnieje na nich tylko nazwisko zmarłego i data śmierci. Mieszkańcy Nalibok, z którymi rozmawiałem, twierdzili najczęściej, że taki prosty napis jest wystarczający. WYOBRAŻENIA NA T E M A T ŚMIERCI, ZMARŁYCH I „TAMTEGO ŚWIATA" Odrębnym tematem, ale będącym naturalnym uzupełnieniem analizy napi­ sów cmentarnych, są współczesne wyobrażenia na temat śmierci, zmarłych i „tamtego świata". Obok wyobrażeń pochodzących z nauk religijnych spotyka­ my tu wiele elementów charakterystycznych dla wyobrażeń ludowych. Zadałem sobie pytanie, czy istnieje związek między wyobrażeniami, o których opowia­ dają ludzie, a napisami nagrobnymi widniejącymi na cmentarzu lub treścią pieśni żałobnych śpiewanych przy zmarłym przed jego pochówkiem? Szczegól­ nie istotne wydają się wyobrażenia na temat losów duszy po śmierci i kontaktu żywych ze zmarłymi. Nie zawsze są one zgodne z naukami Kościoła. Należy uświadomić sobie, że przez prawie pięćdziesiąt lat we wsi nie było księdza. Ostatni duszpasterz, Józef Bajko, zginął w 1943 г., a następny przybył do parafii w roku 1990. W takiej sytuacji ludzie sami chowali swoich zmarłych. Wytworzyła się lokalna tradycja chowania zmarłych na cmentarzu, na którą Kościół nie miał żadnego wpływu. Do najważniejszych części tego wzorca należało pozostawianie zmarłego w mieszkaniu przynajmniej na jedną noc, a czasem na dłużej, gdy członkowie rodziny nie mogli przyjechać wcześniej na pogrzeb: Nikogo nie chowali, jeśli nie pobył w mieszkaniu. Eto tylko kiedy rodziny �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 93 nie miał i zmarł w szpitalu. W domu poleżeć to taki zakon wieczny, żeby sutki był w mieszkaniu swoim, gdzie mieszkał (wywiad 4). W tym czasie lustra i telewizor zakrywano ciemnym materiałem: Zakrywają lustra, bo dusza chodzi, a dusza nie może zobaczyć niechcąco w lustrze samą siebie, bo wtedy zostanie na ziemi pokutować, a człowiek jak zobaczy duszę w lustrze to skona od razu (wywiad 5). Czuwający przy zmarłym zmieniali się przez całą noc. Na drugi dzień zanoszono zmarłego w otwartej trumnie na cmentarz, by jeszcze ten ostatni raz mógł zobaczyć to wszystko, gdzie chodził za życia (wywiad 6). Tego samego dnia wieczorem zapraszano rodziny i wszystkich uczestników pogrzebu na tzw. wieczer lub żałobny stół. Obecnie nie wszyscy chowają zmarłego z udziałem księdza. Jeśli zmarły nie chodził do kościoła, to ksiądz tylko poświęci ,,pokojnikď' w domu, a do kościoła już go nie zanoszą i nie odprawiają za niego mszy. Podobnie jak po wojnie rodzina sama zanosi zmarłego i chowa na cmentarzu. Sami święcą kropidłem i wodą święconą, którą wzięli na przykład od sąsiadki (wywiad 5). Według relacji informatorów, zwykle zmarłemu nie wkłada się niczego do trumny. Czasem tylko kładzie się wianek lub zioła poświęcone w dzień Wniebo­ wstąpienia N M P , daje się w ręce różaniec albo święty obrazek. Rzadko zmarły otrzymuje pieniądze, buty, jabłko z sadu, wódkę, stróżkę drewna pochodzącą z heblowania trumny lub kopiejki, żeby zmarły nie przychodził do domu i nie śnił się (wywiad 3). W rocznicę śmierci zamawiano „wspomnienie", tj. mszę za zmarłego. Za zmarłych corocznie modlono się we Wszystkich Świętych. Co dzieje się z duszą po śmierci człowieka? Z relacji starszego pokolenia wynika, że pozostaje ona w domu i jego najbliższej okolicy do momentu pogrze­ bania ciała w ziemi na cmentarzu. Dlatego też szczególnie ważny jest dla zmarłego okres od śmierci do pochówku. Przynajmniej jedną noc musi on pozostać w domu, w którym mieszkał. Ciało leży w pokoju w trumnie, na stole stawia się krzyż, kładzie chleb, sól i kieliszek wódki. To okres trudny dla duszy, więc wokół zmarłego zbierają się członkowie rodziny i sąsiedzi, śpiewając specjalne pieśni żałobne. Są to tylko pieśni religijne, znane na pamięć lub śpiewane ze starych książeczek kościelnych, a najczęściej przepisywane do zeszytów: Nabożne pieśni mają dużą wagę, gdyż pomagają zmarłemu spocząć na tamtym świecie (wywiad 5). Wszyscy informatorzy podkreślają wagę pamięci o duszy zmarłego. Jej wyrazem są czynności wykonywane przed i po pogrzebie: nocne czuwanie przy zmarłym, sam pogrzeb, ustawienie nagrobka {pamiętnika, pamiatnikd) na cmenta­ rzu, wspomnienia na mszy świętej odprawianej w trzydziestym dniu po śmierci, w pierwszą rocznicę śmierci oraz podczas dorocznego święta Wszystkich Świę­ tych. Są dwa rodzaje wspomnień: msza święta, przed którą ludzie podają księ­ dzu karteczki z nazwiskami zmarłych oraz zwykłe wspomnienie zmarłego poprzez zapalenie świecy na cmentarzu lub w domu: Dusza błąka się, chodzi, póki nie pochowa się jej. Jak pochowasz to już wszystko (wywiad 4). W tych dniach szczególnie ważna dla zmarłego jest msza święta oraz wieczerza dla członków rodziny i znajomych: Trzydzieści dni dusza na podwyższeniu takim. Dusza wiertaje, czy w raj czy w piekło popadnie. Przez trzydzieści dni nabożny modli się (wywiad 6); Wspomnienia zamawiane przez żywych sprawiają, że dusza „śpi �94 DAGNOSŁAW DEMSKI spokojnie" (wywiad 4). Według informatorów, zmarli sprzyjają pozostałym przy życiu, jeśli ci wspominają i modlą się za nich wystarczająco często. Jeśli zmarły dość często pojawia się podczas snu, oznacza to, że czegoś potrzebuje. Może np. jego dusza męczy się w czyśćcu za grzechy i tylko modlitwa może ją stamtąd wykupić: Na tamtym świecie oni do nas nic mówić nie mogą, ale mogą się przyśnić (wywiad 6). Zmarłym pomaga się poprzez codzienne modlitwy, msze, wspomnienia: Za żywych można modlić się, a zmar­ łym trzeba modlić się. Mogą prosić, jeżeli nie będziemy ich wspominać i nie będziemy się modlić czy ofiary za nich składać, to im nie chwataje (wywiad 6). Jako specjalne pieśni-modlitwy w intencji zmarłych wymienia się „Anioł Pański", litanie za zmarłych, „Kto się w opiekę", „Jezu w Ogrójcu", „Zmarły człowiecze". Są to polskie pieśni żałobne, śpiewane po polsku podczas czuwa­ nia przed pogrzebem lub na cmentarzu. Śpiewa się też: „Witaj Józefie", „Święty Michale", „W dzień ostateczny". Prawosławni śpiewają pieśni żałobne w języku rosyjskim. Wiele starych pieśni przekazywanych jest w parafii z pokolenia na pokolenie. Inne pochodzą z sąsiedniej parafii. Niektóre z nich są szczególnie interesujące. Niżej podaję teksty trzech najbardziej obecnie lubianych i popular­ nych pieśni, przepisane z zeszytu pieśni żałobnych . 9 I Wyszła, wyszła dusza z ciała i na zielonej łące stała Stała rzewnie zapłakała, a gdzież ja będę nocleg miała (nocowała) Czy ja w polu, czy j a w lesie, gdzie mój Pan Bóg mnie zaniesie Wyszedł Anioł z nieba, pyta czego dusza Tobie trzeba Ach mój Boże nic nie trzeba, tylko Boga najwyższego z nieba Zlituj się z płaczu mego, zaprowadź do Boga Wiecznego Weźmij się płaszcza mojego, zaprowadzę do Rajskiego Rajskie wrota to zamknięte, a piekielne odemknięte Święty Piotrze weźmij klucze, kto tam w rajskie wrota stucze zapytaj czy się spowiadała, olejki święte czy przyjmowała Moje ciało mnie nie dało i do grzechu mnie zapchało Święty Michał w trąbę trąbi, wstańcie ludzie na sąd Boży Dobre wstali, zaśpiewali, a grzesznicy zapłakali Dobre stali po prawicy, a grzesznicy po lewicy Matka Boska usłyszała, do Jezusa zawołała Ach mój Jezu, ach mój synu, ulituj się nad duszami Jak ja mogę się zlitować, grzesznik nie chciał pokutować zagniewali posylnego, nie słuchali mnie samego nie słuchali mnie samego i Jezusa Pana mego . 10 9 Z zeszytu Leonardy Juncewicz z Nalibok. Wzorem oryginalnym tej piosenki jest wiersz średniowieczny ze zbioru Średniowieczna polska poezja świecka, zebrał i opracował S. Vrtěl-Wieczyński. Wiersz ten występuje prawdopo­ dobnie we fragmentach na nagrobkach. Tu, w parafii nalibockiej, w 2000 r. funkcjonował jako jedna z najbardziej ulubionych pieśni żałobnych. 1 0 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ.., 95 п. Żegnam was moje dzieci, zostawiam dom swój miły A sam już odchodzę do wiecznej mogiły Proszę was drogie dzieci, byście nie płakali tylko o mojej duszy więcej pamiętali Już od was odchodzę moje dzieci, nie wymagam wiele tylko msza święta zmówcie w kościele Przed tym świętym ołtarzem przed którym się modliła A dzisiaj już ziemska pielgrzymka skończyła Szkoda was drogie dzieci i domu rodzinnego a ja dziś muszę słuchać wyroku Bożego Bóg mi dzisiaj pokazał górę do wieczności ja muszę się oddać jego opatrzności Żegnam was moje dzieci już trumna gotowa Ja nie mogę przemawiać do was ani słowa Daruj mi Jezu, daruj winy przemienienie Przez śmierć twoja krzyżową, przez krwi twej strumienie Zamieńcie je modlitwą za duszę strapioną Nocna cisza grobowa, nad mym grobem stoi która nikogo nie minie, choć jej każdy nie boi III. Pójdź, pójdź me serdce do Częstochowy Oddamy ukłon Nieba Królowej Pójdźmy, pójdźmy na Jasną Górę Tam zobaczymy Panny figurę Sieroty wielkim głosem płakali że aż na głowie włosy targali żebyś ty matko z grobu powstała choćby nam krople wody podała Siroty we wsi dwie pozostały które rodziców wcale nie znali Chłopiec miał 5 lat 9 dziewczyna Przyszła na biednych smutna godzina Ach nieszczęśliwa godzina była w której nas matka na świat zrodziła Bo teraz z głodu już umieramy kawałka chleba nawet nie mamy Więc rzekła siostra do brata swego gdzie mamy szukać Ojca naszego Pójdźmy ach pójdźmy do nóg padniemy Nieba królowej tam go znajdziemy Więc matka Boska to uczyniła Bułkę im chleba z Nieba spuściła Chociaż go nigdy nie używały Tylko nam patrzcie głodu nie znali Sieroty od wsi do wsi biegały kawałka chleba wcale nie miały gdzie weszli tam je wnet pozbywano owszem gdzie dalej iść im kazano Więc za dar Boży Najświętszej Ręki takie serdeczne głoszą podzięki Już stąd od Ciebie nie odejdziemy tam w tej kaplicy niechaj pomrzemy Ale trafiły raz do kaplicy w której był obraz Boga rodzicy Więc popadały tam na kolana wołając głośno Matko kochana Pójdź i ty wdowa coś opuszczona od wszelkich ludzkich serc oddalona Bóg cię o matko prędko pocieszy wszystkich ratuje, kto do niej spieszy Gdy matka Boska głos usłyszała z obrazu swego odpowiedź dała Hen wy sieroty czego płaczecie wy ojca matki już nie znajdziecie Więc chrześcijanie co Boga znacie co przed ta panną na twarz padacie Hen popadajcie tam na kolana I zawołajcie matko kochana �96 DAGNOSŁAW DEMSKI Szczególnie interesująca jest pieśń „Wyszła dusza z ciała..." Ta stara pieśń średniowieczna w krótszej, trzyzwrotkowej wersji była umieszczona w ręko­ pisie wrocławskim do pieśni pod tytułem Skargi umierającego z drugiej połowy X V w. (Średniowieczne... 1949): Dusza z ciała wyleciała na zielonej łące stała stawszy silno, bardzo rzewno zapłakała К niej przyszedł święty Piotr arzknąc: „Czemu duszo, rzewno płaczesz? Niewola mi rzewno płakać, a ja nie wiem, kam się podziać. Pojdzi, duszo moja miła Powiodę cię do rajskiego Do królestwa niebieskiego. Nie jest mi znana droga, jaką odbyła ta pieśń do parafii nalibockiej. Informatorzy wyjaśniają, że przyszła ona z sąsiedniej okolicy stosunkowo niedawno. Jak widać, utwór ten krąży do dzisiaj, lecz w formie znacznie rozbudowanej. Takiej wersji nie można znaleźć w żadnym śpiewniku. Jest ona przykładem ludowej adaptacji utworu literackiego. sje * * Analiza zbioru napisów nagrobnych z cmentarza w Nalibokach ukazała nam obraz periodyzacji dziejów lokalnej społeczności na przestrzeni ostatnich 166 lat. Umożliwiła odnalezienie różnego rodzaju wpływów, dat przełomo­ wych, w których pojawiły się nowe motywy i tendencje w napisach, udoku­ mentowane w zebranym przeze mnie materiale. Ze zbioru napisów nagrob­ nych można odtworzyć także okresy, w których status danej narodowości, czy danego języka (polskiego, rosyjskiego lub białoruskiego) był wyższy lub niż­ szy. Z pewnością zbiór ten jest bogatym źródłem do badań zarówno tożsamo­ ści zbiorowej mieszkańców, szczególnie na pograniczu kulturowym, jak i ewo­ lucji ich wyobrażeń na temat śmierci. To tylko część możliwości, jakie daje wykorzystanie bazy danych do analizy pełnego zbioru napisów. Jak udało mi się pokazać, napisy nagrobne oraz sprawy związane ze śmiercią i pochówkiem najwolniej podlegają zmianom. Kiedy język polski w wielu regionach znikł z życia codziennego na wsi białoruskiej, odnaleźć go można jeszcze w kościele oraz, na co pragnąłem zwrócić uwagę, także w napi­ sach nagrobnych i w katolickich pieśniach żałobnych. Jednym z wyraźnych motywów, przewijającym się w wyobrażeniach o śmierci i zmarłych jest pa­ mięć: Najważniejsze, żeby pamiętać duszy. Na cmentarzu wspominać, świeczkę zapalić, modlić się i niech śpi spokojnie (wywiad 1). Wspomnienie i modlitwa powiązane są ściśle z momentami trudnymi dla duszy. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, które motywy mają dzisiaj większe znaczenie, a które mniejsze. Można jednak stwierdzić, które z nich są obecne w życiu. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 97 LITERATURA B r y k o w s k i R. (red.) 1996, Rzymsko-katolicki cmentarz kalwaryjski w Mińsku na Białorusi, opr. Т. Czerniawska, A. Jaroszewicz, Narodowa Instytucja Kultury, seria Cmentarze na daw­ nych Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej. Т. 1, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1980, Napisy na mogiłach i figurach, [w:] Tematy, które mi odradzano, Warszawa, s. 141-147. D e m s k i D . 1994, Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki, Etnografia Polska, t. 38, z. 1-2, s. 51-78. - 1997, Cudzoziemcy w Nalibokach. Działalność gospodarcza w dobrach Nalibockich w okresie od początku X V I I I do końca X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 73-92. K o l b u s z e w s k i J. 1985, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław. O r ł o w i c z M . 1921, Przewodnik po cmentarzach warszawskich, Warszawa. S a k a ł o u s k a j a A . S . 1997, Kalwaria, Mińsk. S z e n i с S. 1979, Cmentarz Powązkowski 1790-1850, Warszawa. Średniowieczna polska poezja świecka, 1949, zebrał i opracował S. Yrtel-Wieczyński, Wrocław. DAGNOSŁAW D E M S K I "MOST IMPORTANT IS T O R E M E M B E R . . . " C E M E T E R Y AS A S O U R C E F O R R E S E A R C H ON C O L L E C T I V E I D E N T I T Y AND R E P R E S E N T A T I O N S O F D E A T H . T H E CASE O F A V I L L A G E COMMUNITY IN BELARUSSIA" Summary Each of the regions situated on ethnic and national borderlands is distinguished by particular configuration of objective determinants of national and cultural identity: language, religion, history. Everywhere subjective self-definitions belong to the identity as well. Since the informants' declarations of nationality in Belarussia are, more often than not, not coherent and uncertain the author of the article suggests a useful starting point - entries in local population registers with the data of each resident's "nationality". Another very promising kind of source presented here is the rich collection of epithaphs written down from tombstones in the Roman Catholic cemetery in Naliboki in Belarussia. The collection, recorded in the data base Access, is kept in the Institute of Archaeology and Ethnology at Polish Academy of Science in Warsaw. The author maintains that the epithaphs make a very valuable source for studying both problems of national identity and those of images and repre­ sentations of death. The oldest of the mentioned epitaphs come from the year 1833, the latest from 1999, i.e. the analysis covers the period of 166 years. Systematic description of them includes: language, form and contents.In the chronology three main historical periods have been distinguished: the nineteenth century when the territory was part of the Russian empire, the years 1919-1939 when it belonged to the Polish Republic and after 1945 - the Soviet and then independent Belarussia. In 1550 recorded epitaphs 1156 are written in Polish, 390 in Russian and 4 in Belarussian.Their analysis reveals the turning points in the history of the local community and changing status of each of the languages spoken there. In the contents of the epitaphs five types of motives can be distinguished: 1. Religious care for salvation together with requests for prayer, 2. Care for the deceased's eternal peace in the other world (here religious motives appear together with folk representations), 3. Commemorating �98 DAGNOSŁAW DEMSKI the deceased together with the representations of death and the other world, 4. Expression of the remaining relatives' grief and pain, 5. Information about the deceased - his past merits and the kind of death he died. Particular motives appear in different proportions in different periods. In the last part of the article the local peasants' representations of death and the other world are presented. The data come from the author's field research - interviews and recorded funeral songs sung till now. Both in the epitaphs and in the villagers' statements it is the theme of memory and commemorating that appears most frequently. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3490e7fd242fd28b9eb436230c8560f7.pdf 1eb308192e6cf26be8ef499ed522ace2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2512 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2332 Title A name given to the resource "Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość" z Profesor Marią Janion rozmawiają: Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.5-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość" z Profesor Marią Janion rozmawiają: Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Czesław Robotycki. Pani Profesor, pytając Panią o humani­ stykę, dzisiaj, chcielibyśmy zawrzeć w tym bardziej szczegółowe pytania: czy ma to być terapia - wobec na przykład New Age (w którym także poszukuje się wartości wobec zagrożenia, zagubie­ nia i niezrozumienia świata)? Czy ma to raczej być poznanie -nauka dekonstrukcjonistyczna, ironiczna, filozoficznie skom­ plikowana. Czy podtrzymuje Pani aktualność dawnego dylema­ tu. Innymi słowy: Jak uprawiać humanistyką u końca wieku ? Zbigniew Benedyktowicz. Jak odnosi się do tego idea "Bildung", do której odwołuje się Pani ostatnio. Jakie jest miejsce idei ' 'Bildung'' w naszym ' 'lokalnym'' i ogólnokullurowym doświadczeniu. Doświadczeniu człowieka masowego, "człowieka bez wyobraźni"? Maria Janion. Zawsze pamiętam, że Schleiermacher, twórca nowożytnej hermeneutyki, uważał, że możliwość nieporozu­ mienia jest powszechna i że hermeneutyka jest sztuką unikania nieporozumień. Gadamer w Prawdzie i metodzie cytuje ważną konstatację Schleiermachera, którego metoda ukształtowała się wtoku tłumaczenia i komentowania dialogów Platona: „niepo­ rozumienie powstaje samo z siebie, a rozumienie musi być w każdym punkcie pożądane i poszukiwane".To znaczy, że zaw­ sze istnieje przewaga nieporozumienia nad porozumieniem. Nastawienie rozumiejące, słuchające, nie agresywne, zorien­ towane na indywidualność mówiącego, względnie autora, może posługiwać się przeczuwaniem i zgadywaniem, ale zawsze г najwyższą ostrożnością. Nie idzie jednak o jakąś pełną identyfikację. Utożsamienie i dystans muszą w postępowaniu hermeneutycznym zachować równowagę. Stąd wielka rola pośred­ ników, którzy jednak nie mają sobie uzurpować władzy kap­ łanów. Postmodernizm - tak w ogólności rzecz biorąc - zakwestonuwał koncepcję „osobowości hermeneutycznej", osobowo­ ści mówiącego i słuchającego, która stanowi jakąś całość 'zawiera jakąś swoją entelechię. Postmoderniści traktują nieraz osobowość jako scenę, na której występuje wielu aktorów, 'sranie rozmaitymi konwencjami np. w literaturze może być Rumiane jako gra tych aktorów na naszej wewnętrznej scenie, "aunian podkreśla, że „osobowość iście ponowoczesna wyróż" ię b r a k i e m t o ż s a m o ś c i . Jej kolejne wcielenia 'rnieniają się równie szybko i gruntownie, co obrazy w kalejdo­ skopie" Chodzi oczywiście o pewien „wzór kulturowy", *°brębie którego „życie w tym świecie jest, jak i dawniej, zdrówka - ale teraz jest to wędrówka bez wyznaczonego la s S°ry kierunku".Utrata centrum - niezależnie od tego, jakby " Je rozumiało - wydaje nas na spotkanie „oko w oko ' Laosem". Tej konfrontacji człowiek ponowoczesny musi ' c stawić czoła, ale widząc dokoła „chaos nasz powszedni", dy spytamy o związek tych poglądów ze współczesnymi rami kultury masowej, to okaże się, że człowiek masowy jest ekiem bez wyobraźni (w znaczeniu siły twórczej), ale też c e W| - i to bym zaakcentowała - człowiekiem bez osobowości. Ortega у Gasset mówił, że to człowiek bez historycznej odpowiedzialności i bez świadomości, co zawdzięcza umarłym. C R . Ta nieświadomość "zawdzięczania", można powie­ dzieć, to brak świadomości dziedzictwa kulturowego. Maria Janion. Ale czy historyczna odpowiedzialność jest konieczna? Nie można przecież wychodzić z założenia, że trzeba bez ustanku, jak gderliwi rodzice, wypominać dzieciom - w tym wypadku potomstwu demokracji, co zawdzięczają pracowitym przodkom. Jest, jak jest. Ale czy współcześni już tyle otrzymali w wianie, że nie muszą zupełnie zajmować się sobą? I tylko konsumować, za pomocą elektronicznych środków przekazu, to, co j u ż jest i tak ich własnością? Otóż tutaj uderza mnie pewna tendencja, która pojawiła się w Europie, ale również i w Ameryce. Kwestionuje ona starorzymską zasadę, która stosuje się j u ż nie tylko do sportu, ale do wszystkich działań człowieka: citius, altius, fortius - wyżej, szybciej, dalej. Zauważa się, że człowiek może nie powinien tak wyłącznie eksteryriozować się w ekspansji zewnętrznej, ale skupić się, choć na chwilę, na sobie samym. Gadamer w cyklu wykładów Aktualność piękna mówi, że „wrastając w dzieło [sztuki] wyrastamy ponad siebie". Jest to jednak inne wyrastanie niż w rywalizacji technologicznej, politycznej czy militarnej. Jeśli to walka, to jest to walka o wielkość duszy. Ale czy należy ją komukolwiek narzucać? Może raczej tworzyć alternatywę dla człowieka sterowanego przez kulturę masową. Podstawą idei „ B i l d u n g " jest kształtowanie i doskonalenie osobowości według sentencji Goethego: „Najwyższym szczęś­ ciem dzieci ziemi jest jedynie o s o b o w o ś ć " (to z Dywanu Zachodu i Wschodu). Niektórzy moi studenci są skłonni sądzić, że to jest tylko szlachetna gadanina, wzniosłe kłamstwo, chytrzące się mnie więcej w ten sposób: w obliczu chaosu i dezintegracji społeczeństwa trzeba „ratować kogo się da".To znaczy przemawiać językiem Bildung - i może „ktoś się na to nabierze". Ale tu następuje znamienny dysonans pedagogiczny: językiem Bildung mówi się do elity, nie do ludu. C R . Czy byłby to tylko zarzut wobec postawy pani profesor, czy też mają własne rozwiązanie postawy ' 'Bildung'' ? Maria Janion. Trzeba rozważyć to, co napisał Zygmunt Bauman w Nowoczesności i zagładzie o absolutyzacji społe­ czeństwa przez Durkheima - do czego to miało doprowadzić - oczywiście, wraz z utopiami ładu i porządku. „Rasizm - podkreśla - może działać jedynie w kontekście istnienia planów doskonałego społeczeństwa i zamiaru realizacji tych planów przy pomocy określonych ś r o d k ó w " . Zaś „rewolucja nazistowska była lekcją inżynierii społecznej na ogromną skalę".Inżynieria społeczna to skrajny rezultat Oświeceniowe­ go prymatu racjonalizmu, instrumentalizmu. nauki (oderwanej od wartości), biurokracji i administracji. Inżynierię społeczną traktuje Bauman jako „ogrodnictwo",zmierzające do idealnego 5 �ładu i oczyszczenia z wszelkich chwastów (przede wszystkim, rasowo obcych, ma się rozumieć). Jednak nie bierze pod uwagę tego, że - obok racjonalistycznego, przystrzyżonego ogrodu francuskiego - istnieje romantyczny park angielski, pozo­ stawiający naturę w stanie swobodnym i dający szansę wyobra­ źni i marzeniu. „ B i l d u n g " może zmierzać do ogrodu francus­ kiego, ale może też być ogrodem angielskim. Ja byłabym za tym drugim. Bauman używa przecież określenia „jaźń moralna" czy „moralność bez e t y k i " . Jego zdaniem, wskutek kresu „ery etyki"jesteśmy świadkami początku „ery moralności " . „ L u d z i e wrzuceni w społeczeństwo ponowoczesne nie mają poniekąd ucieczki: muszą oni spojrzeć w oczy własnej niezawisłości moralnej, a zatem własnej, nie wywłaszczalnej i nie zbywalnej, moralnej odpowiedzialności". (Dwa szkice o moralności pono­ woczesne)). W książce o Holocauście Bauman za Levinasem traktuje egzystencjalną odpowiedzialność za Innego (pomijam w tej chwilil kwestię zasadności powoływania się na Levinasa - bez uwzględnienia obecnej u niego metafizycznej sankcji) jako istotną, pierwotną i podstawową strukturę podmiotowości. „Korzenie moralności sięgają znacznie głębiej niż urządzenia społeczne takie jak struktury dominacji czy kultury " . M o r a l n o ś ć wyprzedza społeczeństwo. Lekcja Holocaustu uczy: „Nie ma znaczenia, ilu ludzi wybrało moralny obowiązek, a nie rac­ jonalizm własnego ocalenia - ważne, że tacy b y l i " . Co zaś do szlachetnego kłamstwa. Cytuję czasem czterowiersz Mickiewicza ze Zdań i uwag pt. Stopnie prawd: Są Są Są Są prawdy, które mędrzec wszystkim ludziom takie, które szepce swemu narodowi; takie, które zwierza przyjaciołom domu; takie, których odkryć nie może nikomu. mówi, Czy są prawdy, których mędrzec nie mówi nikomu? Otóż moim zdaniem, nie - jeśli bym miała przez to rozumieć (ale zaznaczam, to nie jest zgodne z intencją Mickiewicza!) podział prawd na te dla maluczkich i te dla wtajemniczonych. Niemniej jednak kwestia się komplikuje, gdy weźmie się pod uwagę powstający dylemat: „ B i l d u n g " a „transgresja". One nie dają się tak łatwo pogodzić, ale jeszcze do tego powrócę. Najogólniej rzecz biorąc, uważam, że uprawiam myślenie w obrębie paradygmatu modernistycznego, nie postmodernis­ tycznego. C R . Uważ.am, że postmodernistyczny myśliciel, właściwie rzecz biorąc, moim zdaniem, jest też modernistycznym myś­ licielem. Uważam, że nie da się uciec, po pierwsze: od rozumu, po drugie: od autoironicznej postawy. (Prędzej czy później to drugie wróci do modernistycznego myślenia). Bo myślę, że to w ogóle jest cecha stylu naszego europejskiego uprawiania refleksji nad człowiekiem. Chciałbym zapytać Panią profesor, co Pani o tym sądzi.' Bo moim zdaniem postmodernizm jest to pewien rodzaj uprawiania gry. Maria Janion. Ale, proszę pana, niech Pan zwróci uwagę jak poważne jest zakwestionowanie pojęć całości, jedności, które są decydujące dla myślenia modernistycznego. I „meta-narracja", Wielka narracja już nie istnieje. Według Lyotarda człowiek postmodernistyczny porusza się w świecie „małych narracji", które nie muszą szukać uzasadnienia np. w hermeneutyce sensu. „Funkcja narracyjna traci swoje funktory: wielkich bohaterów, wielkie niebezpieczeństwa, wielkie podróże i wielki c e l " . T o należy do kondycji postmodernistycznej, jak ją nazywa Lyotard. Ale „krytyka c a ł o ś c i " też ma swoje walory i uroki. Tu przypomnę, jakie znaczenie można przypisać doświadczeniu (dekonstrukcyjnemu) Grassa. Grassa, który jest krytykiem niemieckiej literatury, filozofii niemieckiej, a zwłaszcza ideali­ zmu niemieckiego. Pamiętam, jak na spotkaniu w Gdańsku, które prowadziłam, Grass powiedział, że faszyzm oduczył go 6 wiary w wielkie ideały i prosił, by przy nim nie używać wielka słów i nie odwoływać się do wielkich ideałów, bo on tego nj zniesie. To mi dało wiele do myślenia, bo przecież w koń w jakimś sensie sama się wychowałam na humanistyce niemie kiej, bo to zaczęłam najwcześniej poznawać. Pierwsza inspirj cja w czasie mych dojrzałych lektur wyszła od Stefana Żółkiew, skiego, który zawsze mówił: Dilthey. „Dilthey, jako twórc przełomu antynaturalistycznego" - każdy jego wykład od teg się zaczynał. Więc ja rzeczywiście z Diltheyem się zapoznałam przestudiowałam, potem z innymi twórcami humanistyki nie­ mieckiej , ale gdy skonfrontowałam to z Grassem, to zro­ zumiałam, że jest on pisarzem, który podważa wzniosłą całość kultury wysokiej, tę całość idealizmu niemieckiego, która tak bardzo mi się podoba i tak bardzo chcę z niej korzystać, właśnie w taki sposób, że pokazuje jak - tutaj znów mówiąc najkrócej e Cl) c a 0 - posłużyło to, czy mogło posłużyć, jednak faszystowskim nadużyciom. Z innej strony ujmuje to samo Tomasz Mann. To w końcu Tomasz Mann mówi, że Niemcy doszli do zupełnego rozdziału polityki od ducha. Tu wzlatywali z Schillerem we wzniosłą czystą krainę ideałów, a polityka wiadomo to jest brudna robota i trzeba w tym brudzie się unurzać, a potem wznieść ku wyżynom. Brutalną karykaturą może być ten Niemiec, który w czasie Powstania Warszawskiego rozstrzelał mieszkańców całego domu, a potem każe wynieść fortepian na podwórko i gra na nim. Ten oficer niemiecki jest niby przedstawicielem kultury wysokiej. Muzyka, poezja, a jedno­ cześnie polityka zupełnie od tego oddzielona. To czego nie ma w Polsce, bo w Polsce jednak jest przede wszystkim w naszym romantyzmie zasadnicze uduchowienie polityki, myśl, że poli­ tyka musi być na usługach ducha heroicznego i moralnego Chociaż teraz nie jest. Wczoraj [Rozmowę prowadziliśmy w lipcu 1995 - przyp. redakcji] obejrzałam film o obaleniu rządu Olszewskiego i tak sobie myślę, ale... duch gdzie. Jakakolwiek figura ducha żeby była. Jedyne coś, co się tam zarysowywało to „czyja Polska", no ale co dalej? Zapylać „czyja Polska", to jest trochę za mało. Ja chcę się dowiedzieć 1 - może to anachroniczne pragnienie - o przeznaczeniu Polski Rozmawiałam na ten temat z Jarosławem Markiem Rym­ kiewiczem, bo się zdenerwowałam, jak przeczytałam w £i Librisie, na pierwszej stronie artykuł o przeznaczeniu Ameryki No, powiedziałam, bardzo dobrze, ale ja chcę dowiedzieć się czegoś o przeznaczeniu Polski. Na to Rymkiewicz mówi, tak, ale do tego potrzebny jest prezydent, który wie, co to jest przeznaczenie Polski. De Gaulle wiedział, co to jest prze­ znaczenie Francji. Ale pomińmy w tej chwili ten problem. To tylko dygresja. W r ó ć m y do kwestii całości. W jaki sposób została zakwes­ tionowana całość duchowa, którą stworzył idealizm niemiecki Raz została zakwestionowana przez Tomasza Manna, który był dziedzicem tego myślenia, ale umiał się do niego ironicznie ustosunkować. I po wtóre przez Grassa, który też jest bardzo ironicznym krytykiem kultury niemieckiej. Ale i melancholi kiem. Jednocześnie jednak, jak to rozumiem, Grass usiłuje tworzyć swoje całości, które są niesłychanie trudne do rozszylrowania między innymi dlatego, że posługuje się on metoda nieprawdopodobnie szczegółowych opisów, które z pozoru, na powierzchni, patrząc na pierwszy rzut oka, mogą spra* * wrażenie chaosu. Ja nawet kiedyś mówiąc i pisząc o Blastoff bębeneku utrzymywałam, że to jest hiperrealizm. To znaczy к jest realizm, który już łączy się z fantastyką, bo ta rzeczyw ° którą on wytwarza, i która jest tak szczegółowo opisana, F rzeczywistością fantastyczną. Dzisiaj się mówi, że GrassпаИ do klasyki... Wiedzą Panowie, że on teraz wydał nową po* Rozległa dziedzina, to jest nawiązanie do wypowiedzi staw Briesta z zakończenia powieści Fontanego Effi Briest i J ' podobno niesłychanie skomplikowana powieść o zjednoczę 1 1 |Sl 1 1 0 L �Niemiec. I proszę: pierwsza powieść o zjednoczeniu Niemiec. Hjooni mają szczęście, ci Niemcy! Bo ja bym chciała, żeby u nas powstała taka powieść po 89 roku. Gigantyczna struktura. C.R- To pokazuje, jak potrzebne jest to, o co pani profesor iągle walczy, mianowicie o ten rodzaj erudycji, właśnie ' 'Bil­ ing". Bo cóż może zrobić postmodernizm, bez tej wiedzy, którą Qrass zakłada w przywoływaniu dziesiątków autorów. A istnieje Ki taka tendencja w postmodernizmie, obecna także pośród jego sympatyków, że niepotrzebny jest bagaż erudycyjny... Maria Janion. A jednocześnie oni igrają tymi słowami, strukturami, ale traktują to tak niepoważnie. Tymczasem wczoraj pani Joanna Konopacka, redaktorka wydawnictwa, z Gdańska, które wydaje Grassa, powiedziała itii. że wydawca przysłał wraz z powieścią Rozległa dziedzina ogromne dossier, składające się z map Berlina starego, i nowego, odwołań do poezji, cytatów różnorakich, które są wmontowane niesłychanie misternie w tekst powieści Grassa. Pełno tam jakichś aluzji historycznych, politycznych, poetyckich, literackich, bar­ dzo skomplikowanych. Stąd ta powieść może być takim swois­ tym dla tłumaczy komentarzem, dodatkiem do tego ogromnego "materiału". Sławomir Błaut kiedyś mówił o tym, jakie miał kłopoty przy tłumaczeniu Blaszanego bębenka... z kartami. Bo tam gra w karty odgrywa wielką rolę i są takie rozmaite powiedzenia z tym związane, a także mówił, jakie miał kłopoty ze sztachetami w płocie, bo te sztachety, z. kolei, składały się z różnych desek i trzeba było określić, jakie są te deski. W przypadku znów Turbota opowiadał, że potworność jego pracy nad nazwami grzybów nie da się z niczym porównać, bo tam jest straszna z kolei ilość grzybów. I teraz, jakby ktoś powiedział: no, co to jest? Czy to jest realizm? To jest realizm, który nie jest realizmem samym dla siebie, tylko tworzy swoją symboliczną całość. Jak się czyta te szczegółowe opisy, to one mają rezonans symboliczny w całości dzieła, a nie jest tak, że poprzestajemy na tych opisach, bo inaczej byłby to atlas grzybów. c z z C R . / książka kucharska. Maria Janion A to jednak jest powieść, opowieść na dziewięć miesięcy ciąży. I w związku z tym chciałabym uzupełnić odpowiedź na pytanie: hermeneutyka a dekonstrukcja, bo to też padło w pańs­ kiej wypowiedzi o podstawowych tendencjach w poznaniu, we współczesnej nauce. Proszę zwrócić uwagę, że jednak dekonst­ rukcja musi żerować na hermeneutyce. Dekonstrukcja czasem rodzi się jakby wewnątrz hermeneutyki. Dekonstrukcja bada to czego nie ma, co nie zostało powiedziane. Ale żeby wiedzieć, czego nie ma, najpierw trzeba dokonać rozbioru tego, co jest, a potem już dekonstrukcja może prowadzić swoją robotę. To jest bardzo ciekawe, co robią niektórzy dekonstrukcjoniści, ale iie trzeba udawać że oni są zupełnie autonomiczni, właśnie niezależni, zwłaszcza od hermeneutyki. Jednak trzeba koniecz­ nie dodać, że postępowanie dekonstrukcjonistyczne zupełnie пе przynosi rezultaty niż hermeneutyczne. Jak pisze Ryszard Nycz: „Wyprowadzone na powierzchnię sprzeczne porządki znaczeń wytwarzają nieodmiennie efekt niekonkluzywności, ^rozstrzygnięcia i dyspersji sensu, pozbawionego konteks­ t a c h granic". 1Г| Z.B. Dla mnie stosunek studentów, do Pani projektu, do idei bildung", ich niepokój, może być odbiciem ogólnej tendencji, Zym pani profesor tutaj mówiła, co znajduje swój wyraz 'c Grassa, mianowicie: takiego rozczarowania światem wiel"] idei, czy kultury i historii, które się skompromitowały i stąd k<łcego się lęku przed pedagogią społeczną. To widać tyciu politycznym, gdzie się często gloryfikuje tego człowieka tyólczesnego, czy człowieka masowego. I gdzie powiada się, 'e należy pouczać społeczeństwa, że naród jest mądry, nie '9' pouczać wyborców... •^ria Janion. No to jest niechęć do elit. c ro< Z . B . / tutaj wydaje mi się, że ten niepokój jest o tyle nieuzasadniony przy tej postawie "Bildung", do której Pani profesor powraca. Dlatego, że Pani sposób odkrywania całości i odkrywania wspólnoty wyobraźni idzie takim bardzo oryginal­ nym tropem. Chciałbym tu nawiązać do całego tego obszaru odkrywanego przez Panią profesor w „Projekcie krytyki fantaz­ matycznej". Jest to obszar mający kolosalne znaczenie dla poznawania wyobraźni zbiorowej, z jednej strony dla tej całości, ale z drugiej jednak przez to, że prowadzeni jesteśmy przez Panią jakby bocznymi ścieżkami, tropami maskującymi człowie­ ka. - Mam tu na myśli ten stale obecny w Pani twórczości motyw: człowiek nieczytelny, zamaskowany, skryty czy ukrywa­ jący. „Larvatus prodeo - idę zamaskowany. " - To jest bardzo ciekawy nurt, dlatego, że w „Krytyce fantazmatycznej", jak i w inych swoich studiach, pani profesor w ten sposób obejmuje i tę kulturę wysoką, wielką, i te różne fantazmaty, które były w kulturze niskiej, masowej, popularnej, które w jakiś sposób współtworzyły człowieka. To pokazuje najlepiej, że jedność, całość nie muszą wykluczać wielostronności. Maria Janion. M o i niektórzy studenci są zdania, że nie ma nic wspólnego między kulturą wysoką a kulturą masową, i że trzeba je rozdzielić i nie zawracać głowy, bo to są próby indoktrynacji. Z . B. Ale przecież już samo doświadczenie romantyzmu i ten poszerzany wykład, który pani profesor prowadzi, pokazuje właśnie krążenie i jakby przepływanie wielu treści pomiędzy kulturą niskiego i wysokiego obiegu, ich wzajemne przenikanie się. Maria Janion. Tylko wie pan, tutaj powstaje problem. 0 którym chcę jeszcze mówić odpowiadając na pytania panów. Mianowicie: Czy kultura masowa ma formę? Jest to jednak zasadnicza różnica między kulturą wysoką a kulturą masową. Ja wiem, że kultura wysoka ma formę. I jeżeli chodzi o fantazmaty to ona je przekształca, nadając im stosowną formę. Natomiast czy kultura masowa wykorzystuje fantazmaty posługując się formą? Świadomość formy jest moim zdaniem podstawowym zagadnieniem pod koniec naszego wieku, w tym sensie, że się zatraciła. C R . A spójrzmy teraz na taki przykład: Trwa moda na działania i teatry alternatywne, zgromadzenia poszukujące 1 przeżywające inną rzeczywistość. Te wspólnotowe doświad­ czenia kreuje się w oparciu o ludowy rytuał, ale jest on najczęściej zlepkiem różnych tradycji, nie zawsze dobrze prze­ myślanym (wspólne żucie strawy, dziady, nabywanie energii, wspólne śpiewy). Co sądzi Pani profesor o takich praktykach w perspektywie Jej refleksji o transgresji - i jej zawsze jednostkowym wymiarze i wysiłku? Maria Janion. Wiele zjawisk we współczesnej kulturze może na to wskazywać, że to jest głównie kultura ekspresji. To znaczy tutaj ekspresję uważa się za kulturę i to zupełnie już uczestnikom „ w y d a r z e ń " wystarcza. Natomiast kultura jednak jest formą. I jeśli na nią spojrzymy w tym sensie-ja mówię w tej chwili о к u 11 u r z e a r t y s t y c z n e j i l i t e r a c k i e j - i zwłaszcza teraz, gdy jesteśmy świadkami ogromnej ilości działań wydawniczych, wtedy trudno mi wyrazić zgodę na nazwanie pewnych zjawisk w pełni kulturotwórczymi. Są np. czasopisma, które proponują wymianę prywatnych fantazma­ tów na tej zasadzie: ty mi opowiesz swoje fantazmaty, ja ci opowiem swoje i to będzie już pełnia kultury. Nie, bo to będzie właśnie nadal tylko ekspresja. M o ż e ona nawet pełnić doniosłą rolę terapeutyczną. To jeszcze nie oznacza jednak, że w ten sposób zrodzi się kultura jako forma. I uważam też w tej chwili, że decentralizacja, która nastąpiła w naszym życiu kulturalnym, ten upadek centrum z którego tak się cieszył Janusz Sławiński w swym artykule w „ K r e s a c h " i idące za tym obdzielanie funduszami na kulturę, jeżeli one w ogóle jeszcze istnieją, na tej 7 �zasadzie: „bo to się dzieje na prowincji, a nie w Warszawie",to doprowadziło do tego, że ukazuje się bardzo dużo najrozmait­ szych wydawnictw i pism, ale sama ich ilość nie zawsze może tylko cieszyć, ani nie znaczy to, że tworzy się w ten sposób znacząca jakość. Dostaję dużo tomików poetyckich, na przy­ kład, które są właściwie tylko ekspresją. One nie mają żadnej formy, ci autorzy w ogóle nie stawiają przed sobą takiego zadania, że kultura jest formą, i że trzeba mieć tego świadomość. A jednak Warszawa jest centrum. M ó w i ę w sposób nieco starożytny, ale w końcu od czasów Oświecenia bardzo wyraźnie Warszawa stała się centrum. I tutaj lansowano pewną zasadę formy, która była obroną przed grafomanią. I niech nikt mi nie mówi, że dla klasyków warszawskich romantycy byli prowinc­ jonalnymi grafomanami, bo ci romantycy, na czele z Mic­ kiewiczem - terminowali „w szkole klasyków".Fe'rwor walki zaciemnił fakty, które dziś bardzo wyraźnie widzimy. To nie znaczy, oczywiście, że w Warszawie nie wychodziły grafomańskie rzeczy, ale jednak zawsze było grono osób, które wiedziało co to jest forma. Weźmy współcześnie choćby taki przykład - myślę tutaj o małżeństwie państwa Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego. Rozmaite rzeczy można o nich, o ich twór­ czości powiedzieć, ale to są bez wątpienia wybitni poeci formy i jednocześnie jakiż ogromny jest ich wkład w zapoznanie nas z poezją amerykańską czy francuską. Trudno nawet to wszystko wymienić. Właśnie na ich pracy można się uczyć, co to jest forma w poezji, kulturze. I właśnie to wydaje mi się zostało zatracone w tej chwili gdyż bardzo często zaciera się różnica między ekspresją a formą. Powie ktoś, że ekspresja z czasem może stać się formą. A l e j a tego jeszcze nie widzę. Może sądzę zbyt surowo, bo na moje narzekania, odpowiadają m i , że przecież właśnie w tych środowiskach ekspresyjnych szerzą się rozmaite rodzaje kultu, na przykład Hermana Hessego, czy Carla Gustawa Junga i to jest dobrze dlatego, że ci uczestnicy w ten sposób też kształtują swoją osobowość. W pańskim pytaniu kryje się dla mnie bardzo ważne pytanie dotyczące też kultury ludowej. Czy to jest jeszcze jakaś alternatywa dla kultury masowej? C R . Kultura ludowa w tym wymiarze folklorystycznym jest przecież wyłącznie formą. Folklor bezformy nie istnieje, jest tak skonwecjonalizowany. M a r i a Janion. Ale jakże często wspaniale jest skonwenc­ jonalizowany. Pamiętam jakie na mnie wrażenie zrobiła an­ tologia poezji ludowej ułożona przez Przybosia. ta .Jabłoneczka'', jak on cytował jako arcydzieło formy, to jedno zdanie: ... zaraz, jak ono brzmi?...- ,, Jaś koniki poił, Kasia wodę brała, on sobie zaśpiewał, ona zapłakała." - I już. I koniec. Przyboś uważał, że wszystko jest tu powiedziane i w taki znakomity sposób. Ja jednak przeszłam też przez okres wielkiej fascynacji ludem, bo byłam i w tym sensie romantykiem, i mówiłam o tym. Z profesor Marią Żmigrodzką uprawiałyśmy kult ludu. Praco­ wałyśmy w redakcji „ W s i " . I przecież także w naszej książce Romantyzm i historia pokazywałyśmy, jak romantyzm rozumie lud i jakie jest znaczenie ludu dla kultury narodowej itd. Często tragicznie to widziałyśmy. Tragicznie, bo miałyśmy w pamięci trupa „ostatniego p o w s t a ń c a " , o b d z i e r a n e g o przez chłopskiego pariasa w Rozdziobią nas kruki, wrony... A potem Solidarność, ta pierwsza „ S o l i d a r n o ś ć " była wspaniałą epoką potwierdzania się romantycznej wizji ludu, a nawet j u ż można było dojść do tego, że i Krasiński zaczynał się podobać, chociaż tak nie znosimy Przedświtu. „ Z polską szlachtą polski l u d . " , - Ta szlachta to była (miała być) inteligencja. C R . / znowu wróciliśmy do tradycji romantyzmu... M a r i a Janion. ...Ale niestety j a musiałam się pożegnać z kultem ludu. musiałam. Kilka lat temu, gdy pani profesor Alina Witkowska, dla jakichś swoich celów, czytała Romantyzm i historię, mówi mi: 8 „to jest bardzodobra książka, ale jak dochodziłam do ludu, d tego, co wy tam o nim piszecie, to j u ż nie mogłam tego czy л~\~ —: л~ myślenia. Л 1 — : „ r\ „i i -o Co ' t a ć .»»" . Tт o„ dało mi sporo do O co chodzi? sic stało? Zresztą j u ż w dawnych czasach myśmy w Pracowni Romantycznej I B L - u ułożyły niby ludową śpiewkę: „h p hop! jestem dzielny, ludowy c h ł o p ! " i tak wyśmiewałyśmy jc z tego. A jednocześnie podobał nam się romantyczny | j Stało się jednak to, że ten „ l u d " , który myśmy sobie wyidealizowały na rozmaite sposoby, jednak przekształcił się w masę. I w tej sytuacji Ortega у Gasset, jego refleksja zupelnj inaczej nas ustawia wobec takiego stanu. Powstaje pytanie: czy rzeczywiście trzeba się posługiwać tą demistyfikacją ludu, tak jak j a panom teraz o tym opowiadam? Mnie się wydaje, że tu jednak nie ma wyjścia, tu rzeczywiście nastąpiło przekształ­ cenie. I gdybyśmy chcieli teraz ów „ l u d " przerabiać w świado­ my naród, w takim sensie jak często się o tym mówi, to musielibyśmy jednak przeciwstawić się kulturze masowej i wytworzyć jakąś inną alternatywę. 0 0 S U ( e С R. Narazie ruch ludowy, jeżeli chce przekształcać sir w naród to wraca do romantycznej wizji, do solidaryzmu społecznego, do XlX-wiecznych wizji... M a r i a Janion. Ależ tak, i to do jakże mało ciekawych. Przecież to, co tam się czasem formułuje, te hasła, sprawiają, że ja myślę sobie o Petainie i o rządzie Vichy, bo - obok paternalizmu dla robotników - dla chłopów jest „rodzina", „ z i e m i a " , „ w ł a s n o ś ć " . Wiadomo co z tego wynika. To jest bardzo nieciekawy program z punktu widzenia X X i X X I wieku. A w jakim stopniu (i w jaki sposób) można dzisiaj oprzeć się wpływom kultury masowej, ja nie mówię, że ograniczyć, ale przeciwstawić się temu. To pytanie pozostaje otwarte. Może „ l u d " j u ż od dawna był masą, tylko ja o tym nie wiedziałam. С R. Może właśnie za tamtą wizją kryło się romantyczne narzucanie formy... M a r i a Janion. M o ż e popełniłam falsyfikat? Teraz, kiedy przed tą rozmową pan Zbyszek mówił mi, że chcieli państwo, by w niej pojawił się i ten problem: literatura a kultura ludowa, to j a się jakoś wstrząsnęłam na to. A przecież Kazimierz Nowosielski, mój uczeń z Gdańska, napisał taką ciekawą pracę Ryzyko obecności. Doświadczenie biograficzne i powieść chłopska, ja nawet byłam promotorem tej rozprawy doktorskiej, ale j u ż bez uczuć, bez głębszych uczuć mogłabym o tym mówić. Nie wiem, być może na fakt, że teraz to tak oceniam, wpłynął też upadek mitu Solidarności, odsłonięcie wszystkich rozczarowań z powodu dzieła naszego, które się obróciło przeciwko nam. Z . B . Do tego upadku mitu przyczynił sie też i ogólny proces, inwazja bardzo agresywnej kultury masowej. M a r i a Janion. No więc właśnie, ale myśmy sami niejako to stworzyli. M y ś m y walczyli o wolny wybór, wolny rynek Walczyliśmy o wolny rynek marzeń i idei, a to stało sie właściwie wolnym rynkiem dla kultury masowej. Pytanie: czy rzeczywiście m y ś m y stworzyli coś, co obróciło się przeciwko nam, to też jest kwestia dla mnie dosyć poważna Bo mam w stosunku do siebie bardzo poważne zarzuty. ^ człowiek, który zawsze kierował się przeczuciem, że nad­ chodzące wydarzenia rzucają cień... Pamiętam, jak zobaczyła" przedstawienie Dziadów Macieja Prusa w Gdańsku, jeszcze przed „Solidarnością". Wtedy wygłosiłam mowę na tem nadchodzących wydarzeń rzucających cień, bo czułam. * Dziady Prusa staną się szczególną rzeczywistością. I stało srtNo a dlaczego nie wiedziałam, jakie nadchodzą zagroź ' ''' które j u ż rzucały cień na ,, S o l i d a r n o ś ć " . Intelektualista obo** zany jest do krytycyzmu i to często skrajnego krytycyzm ' tym polega, w końcu, jego funkcja społeczna. Myślę, że dla l 1 1 11 11 �s e jalam ' porwać, że w moim wypadku, na moich oczach j leśnił się mit romantyczny. C.R. Niektórzy powiadają że po raz ostatni. Maria Janion. Tak, po raz ostatni, ale j a to zobaczyłam. pamiętam, gdy wygłaszałam referat podczas Kongresu Kul­ tury Polskiej, który został tak dramatycznie przerwany przez tan wojenny, to jeszcze zdążyłam powiedzieć, że jestem zcześliwa, jako badacz literatury romantycznej, bo właśnie na moich oczach nagle zaczął się stawać romantyzm. Mówiłam wtedy o symbolicznym języku „Solidarności",który, co cieka­ we, nie tyle był językiem symbolicznym wielkich romantyków, małych romantyków. A trzeba pamiętać, że to zawsze była moja specjalność: poezja w kraju między Powstaniem Lis­ topadowym a Powstaniem Styczniowym. To moja najściślejsza specjalność: tylko w kraju i tylko między tymi powstaniami. 1 tylko poezja. I j a nagle zobaczyłam, że to jest żywe, że to się dzieje na moich oczach, kiedy strajkujący na murach stoczni napisali: „Bywaj dziewczę zdrowe, ojczyzna mnie w o ł a " . w i ę c myślałam, że to szczęście, przeżyć coś takiego. Wtedy Wałęsa tyl przywódcą charyzmatycznym, Wałęsa był mitem. I też się lemu jakoś poddałam. Intelektualista nic może się na coś podobnego porywać, na co j a się porwałam. To znaczy dać się tak zafascynować romantycznemu mitowi w postaci „Solidar­ ności" i w postaci charyzmatycznego przywódcy. A potem zacząć rozpaczać nad gruzami... uC £ s Ten mit, ta wspólnota mityczna, która tak znakomicie się utrzymywała jeszcze w stanie wojennym przy rozmaitych krzyżach kwietnych, w kościelnych i cmentarnych manifestac­ jach, toż to zupełne Powstanie Styczniowe. Jednakże intelek­ tualista jest obowiązany wyjść ze wspólnoty. Popatrzeć na to /boku, i zrozumieć co się szykuje. Jaki cień j u ż ogarnia te wydarzenia. A tu był cień taki mianowicie, że jeśli mit stanie się rzeczywistością, i to " r z e c z y w i s t o ś c i ą p o l i t y c z n ą " , t o oczywiś­ cie dojdzie do jakiegoś potwornego rozdźwieku. Do zderzenia ж zwykłą, nie odświętną rzeczywistością. Nie można się tak upajać. Z.B. Ale z drugiej strony ten mit został dosyć szybko skrytykowany, z wielu stron obśmiany i zdestruowany. Być może, że był nadużywany nie do zniesienia, ale nastąpiła dość W/bka destrukacja tego całego etosu, także wątku martyrologiQtego, patriotycznego. Dosyć prędko dostał się w publicystycz­ ne kleszcze krytyki. I tutaj wydaje mi się, że występuje i takie niebezpieczeństwo: pani profesor mówi, że intelektualista powi­ nien wyjść i dbać o dystans, ale czasami czyż nie wychodzi za W», i nie posuwa się za daleko. Zresztą samo życie polityczne społeczne tworzy taką krytykę, bardzo ogólną tendencję Чщисета tego garbu romantycznego, wygodniej jest. Maria Janion. No tak, ale dlaczego jest wygodniej? Właśnie dhtego, że mit romantyczny narzuca ogromne wymagania, dlatego wygodniej pozbyć się ich. W końcu to, o czym j a Myślałam cały czas, to ideał, że rządy „Solidarności" będą *łaśnie spojeniem polityki i moralności, w tym najwyższym sensie. Tak jak przyświecało to idealnej polskiej demokracji (awsze. C.R. W związku z mitem, może warto przypomnieć znów, takie '•tkane spostrzeżenie Ortegi у Gasseta. Ta sytuacja, że mit ^Ще nad rzeczywistością, inna jest w społeczeństwie arJO'Oiym, tak go nazwijmy, albo antropologicznie klasycznym, '" ' się zajmujemy. Ten mit jest tam jedyną alternatywą, Wstaw, nową j dlatego jest on tam powtarzany, gdyż wśród °sci życia nie było innych. W tej chwili zaś i w naszym •ypadku: dużej ilości alternatyw i możliwości wyboru różnych ' ' cyjnych realizacji, dzieje się tak, że ten mit rzeczywiście 'Ze spoić tych wszystkich alternatyw. No i on wtedy musi Zpaść, bo alternatyw jest za dużo. Ma a Janion. No to napewno, pan ma rację, bo pluralizn 1 n n Za r , w demokracji jest przeciwko mitowi. Ale gdyby z tego mitu została zasada moralności (świeckiej) i polityki właśnie w tym najwznioślejszym sensie o którym mówię, to ona by jednak w jakiś sposób nas uratowała. Ja nie mówię, że uratowałaby mit, ale uratowałaby prawdę, prawdę być może przeznaczenia Polski. C . R . Jeszcze chciałbym wrócić, do tego artykułu w Ex Librisie o społeczeństwie amerykańskim, zastanawiającym się jakie jest jego przeznaczenie, jaka jest jego prawda, i że tam mówi o tym prezydent. W polskim romantyzmie i w polskich tradycjach, jak sama pani profesor podkreślała nieraz w swych studiach, zawsze poeta mówił o przeznaczeniu, o tym, jakie jest nasze miejsce. Tutaj w tej chwili nie mamy tego. Maria Janion. No tak, ale jednak prezydent Stanów Zjed­ noczonych, może się odwołać powiedzmy do Emersona i zacy­ tować go, i to jest coś. U nas się j u ż nie cytuje poetów, oni już wypadli z języka politycznego zupełnie. To jest charakterys­ tyczne, jeżeli się weźmie pod uwagę format Piłsudskiego na przykład, dla którego umiłowanym poetą był Słowacki. I ten niesłychany przypadek testamentu Piłsudskiego, który był utajony, a zawierał w sobie tylko informację, jakie cytaty ze Słowackiego mają być wyryte na grobie: Matka, i Serce Jej Syna, i o który spadkobiercy polityczni Piłsudskiego strasznie się kłócili, bo przecież wyobrażali sobie, że tam jest napisane, kto ma być jego następcą. Ale właśnie, cobyśmy nie powiedzieli, Piłsudski rozumiał czym jest przeznaczenie Polski między Rosją a Niemcami. Widział je jako bezustanny wysiłek moralny, jako właściwie najwyższy heroizm moralny, maksymalizm moralny. Można 0 nim powiedzieć rozmaite rzeczy i krwawo zapłakać nad rozmaitymi jego posunięciami, ale trzeba jasno stwierdzić, że nie czepia się go żadne podejrzenie o jakiekolwiek sprzeniewie­ rzenie grosza publicznego, czy jakiejś prywaty, czy czegoś w tym rodzaju. W tym sensie Piłsudski realizował zasadę nie oddzielania moralności od polityki, chociaż jednocześnie był anty parlamentarny, trudno temu zaprzeczyć. Z . B . Kiedy ta możliwość wolnego rynku marzeń, idei, 1 twórczości zaistniała, pani profesor udzieliła pewnego kredytu zaufania dla różnych pism, środowisk, a teraz dostrzega niebezpieczeństwo, jak pani powiedziała, grafomanii. Czy pani nie uważa, że jednak istnienie tych „regionalnych", rozmaitych środowisk literackich i kulturalnych poza centrum Warszawy, może być ważne przy dochodzeniu do tego typu literatury, która ujawnia i zapisuje różnorodność doświadczenia kulturowego, lokalny koloryt małych ojczyzn (mamy już tego przykłady: „Pogranicze", „Krasnogróda", Śląsk, Gliwice, "Opowiadania galicyjskie", Pomorze, Gdańsk, Warszawa, jest i białoruski wątek). Cz\ nie prowadzi to na naszym gruncie do powstawania takiego typu literatury z jakim spotykamy się i u Guntera Grassa, gdzie ważny jest ten kulturowy konkret. Maria Janion. N o tak, ale widzi pan, co jest potrzebne? Będę się tu upierać. Do tego potrzebna jest forma. A przecież jakże często pisarze nie wiedzą co to jest forma. Przysłano mi teraz powieść, w której występują Gdańsk i Prusy Wschodnie, Francja i Niemcy, to się dzieje przed drugą wojną światową. Autor odwołuje się do tradycji Michela Tournicra, mówi o Królu Olch. Przejrzałam, jest to bardzo szczegółowy opis, w którym widać autor pokłada nadzieje. No bo jeśli tak Tomasz Mann pisze, no i może Grass... Ale to jest właśnie problem, że jest w tym sama szczegółowość, lecz nie ma żadnego od­ niesienia symbolicznego. Bo jeżeli czytam powieść i czuję, że te wszystkie szczegóły mają jakieś swoje odbrzmienie w pewnej symbolicznej całości, że w jakiś sposób ten szczegół gra w czymś, co właśnie jest sensem lego tekstu, to zgoda. Ale jak tego nie ma, to mi się nawet nie chce czytać, bo ani nie jestem w stanie lego zapamiętać, ani przeżyć, doświadczyć. Być może 9 �jeszcze wykształci się ten pisarz, rozwinie. Niczego nie chcę tutaj przesądzać, natomiast uważam, że brakuje edukacji, ale nic takiej „ t e c h n i c z n e j " , bo tutaj nie chodzi o samą technikę pisania, ale generalnie rzecz biorąc, o brak takiej edukacji, która by u k a z y w a ł a - w głębokim sensie-co to jest forma powieści na przykład, czy forma wiersza. C R . To jest tak jak z. opisem etnograficznym, który jest tylko opisem i brakuje mu koncepcji, odniesienia do pewnej teorii i jest niezwykle nużący. I nas też to uderza, po co to robić? Skoro jest to tylko wyłącznie taka etnografia, kolejny opis... Maria Janion. Tak, albo taki typ historii, z którego Żółkiew­ ski zawsze się śmiał: „liczyć krowie ogony",to jest potrzebne, ale z tego nie powstają te wielkie, porywające książki do czytania dla większej publiczności. I dlatego uważam, że ogromna jest rola i znaczenie edukacji, edukacji świadomości humanistycznej. I „ K o n t e k s t y " też mogą odegrać taką rolę, ale nie wiem w jakim stopniu docierają w ogóle do kogokolwiek. Ktoś opowiadał m i , że chciał mieć ten numer, gdzie jest, napisany z Marią Żmigrodzką, nasz tekst o Rousseau, i obleciał nawet całą Warszawę, no i nigdzie nie ma... To jest jakaś okropność. M y ś m y się znaleźli w stanie zakorkowania. Nawet gdyby przyjąć tę myśl, że mielibyśmy oddziaływać na elity, to musimy wychodzić z założenia, że jest jeszcze parę tych elit gdzieś w jakichś innych miastach, do których „ K o n t e k s t y " powinny docierać, j u ż nie mówiąc o Warszawie. C R . Myje kształcimy przez, nasze uniwersyteckie działania. Na drobną skale oczywiście w porównaniu, jeśli w ogóle może być tu mowa o porównaniu z tym, co pani profesor robi od lat. Pani dokonania pod tym względem są ogromne. Nieporów­ nywalne. Z . B . Czy w idei "Bildung", po pani studiach nad romantyz­ mem, a zwłaszcza wobec "Transgresji", nie ma jakiejś tęsknoty za uładzeniem świata? W jednej z audycji telewizyjnej I,,Słowa i twarze'': Obłoki Marii Janion) przywołała pani profesor swój ulubiony dla siebie, tajemniczy wiersz o obłokach, wiersz. Czesława Miłosza "Obłoki". Zacytowała go pani bez ostat­ niego wersu, tak jak on się sam w pani mówił od lat, - ,,bez. pocieszenia" - jak powiedziała pani to wtedy. Czy teraz w sięgnięciu i odwołaniu się do idei ' 'Bildung'' nie ma tęsknoty jakiegoś powrotu do formy klasycznej i jednak klasycystycznej wizji? Chciałbym też zapytać o inne ważne dla pani lektury, które kształtowały i wpłynęły na pani biografię twórczą. Maria Janion. Tak. to jest ważne i dla mojego dzieciństwa, i dla mojej młodości - bo wtedy właśnie czytałam te Obłoki. To było w czasie okupacji niemieckiej w Wilnie, i było dosyć dziwne, że trafiłam na ten wiersz, widocznie miałam Trzy zimy Miłosza, które były wydane w Wilnie w 1937 roku. Mogło być i tak. że ten tomik był u któregoś z moich nauczycieli. Poza tym czytałam stare numery „ A l m a Mater Vilnensis", czasopisma Uniwersytetu i m . Stefana Batorego. Miłosz w nim też pracował i drukował swoje wiersze, więc może stamtąd? Już nie pamię­ tam. W każdym razie, kiedy pani Małgorzata Baranowska przed zdjęciami do filmu powiedziała, że napewno mam jakiś swój tajemniczy tom poetycki, tajemniczą książkę, jakiś tajemniczy wiersz, odpowiedziałam: tak, to są właśnie te „ O b ł o k i " , k t ó r e mówią się we mnie już. przeszło pół wieku, słyszę ten wiersz w sobie. Jest to bardzo dziwne, ale zdaje się bardzo wielu ludziom to się przytrafia, że coś w nich mówi ciągle ten sam wiersz. się pod uwagę otoczenie, w którym się tego uczyłam. Dobrze znałam łacinę, potem zaczęłam się uczyć greki w czasie okupacji. Po wojnie nawet myślałam, że pójdę na filologię klasyczną, do tego stopnia byłam antykiem zainteresowana. I robiło na mnie największe wrażenie? Właśnie ta doskonałość antyku, ta absolutna doskonałość i to przekonanie, że w Grecji powstało coś niesłychanego, jedynego, godnego najwyższego podziwu. Chociaż zauważałam, oczywiście - nawet w W i l j okupacyjnym to było widoczne - że Niemcy, hitlerowcy wykorzystują antyk, ale oni wykorzystywali przede wszystkim antyk rzymski, ten rodzaj gładkości i monumentalizmu. Wy. czuwało się jakąś pustkę, te kolumny, len typ propagandy wzorowanej na wielkim Imperium Rzymskim. I dlaczego wiersz Miłosza na mnie zrobił takie wrażenie? Dlatego, że by| zupełnie czymś przeciwstawnym temu kultowi antyku, tej doskonałości antycznej. Z tego wiersza dowiedziałam się o czymś, co jest skażeniem natury człowieka. Bo tam jest mowa C o n e 0 tym: - ,,/ wiem, że we mnie pycha, pożądanie / i okrucieństwo, 1 ziarno pogardy / dla snu martwego splatają posłanie, [...] wtedy spuszczam oczy i czuję wicher, co przeze mnie wieje, palący, suchy O, jakże wy straszne jesteście, stróże świata, obłoki.'". - I pamiętam, że jakiś czas temu pytałam swoją najdroższą przyjaciółkę profesor Marię Żmigrodzką, no dobrze, ale co ja mogłam zrozumieć z tego wiersza wtedy. Przecież tam mowa jest i o pożądaniu, i o kłamstwie, i o pogardzie, i o Bóg wie czym, a ona mi na to odpowiedziała: a dlaczego już wtedy koleżanki nazywały cię Napoleonem (bo ja jej kiedyś opowiada­ łam, że właśnie w dzieciństwie nazywano mnie Napoleonem). I to dato mi dużo do myślenia. Właśnie, skażenie. Było to we mnie. Ale proszę nie sądzić, że to jest skażenie grzechem pierworodnym. Ja tak nie myślę. I może Miłosz też nie miał tego na myśli. Ten wiersz, w moim przekonaniu, mówi raczej 0 dualizmie natury ludzkiej. Z . B . Tam jest jeszcze taki motyw, w tym wierszu - może to za mocne słowa - zakłamywania świata. To trochę przypomina i tę sytuację, którą w odniesieniu do antyku podnoszą niektórzy historycy sztuki, gdy mówią o oddalaniu się późniejszej sztuki klasycznej, w tym i rzymskiej, od tej pierwotnej doskonałości, od ideału, doskonałości i prawdy jaki stworzyła i osiągnęła w sztuce Grecja. W wierszu padają znamienne słowa:" ...A kłamstwa mego najpiękniejsze farby zakryły prawdę...". To znów motyw z pani późniejszej twórczości: świat jakby zamalo­ wywany, ta prawda jest ukrywana pod różnymi maskami, pod rozmaitymi przebraniami, i to u pani profesor zaowocowało szczególnie tropieniem ciemnej strony egzystencji ludzkiej. Do czego zmierzam? Że szukanie u pani profesor jedności i całości łączy się bardzo ściśle jednak z wyczuleniem na tę dwoistość, dualizm, o którym pani mówiła przed chwilą. I dlatego nadal rue mogę zrozumieć niepokojów pani słuchaczy, dlatego, że pa" mówiąc o jedności i całości, ma wciąż na uwadze i ten dualizm1 Maria Janion. A gdy padło j u ż pytanie o ważne i znaczące dla mnie lektury, to będą tu i lektury z okresu środkowego 1 trzeba przede wszystkim powiedzieć o ..Transgresjach i o tym wszystkim, co j a czytałam do transgresji, czym się wted) interesowałam, jak pracowałam na te transgresje. Studenci M Uniwersytecie Gdańskim, bo przecież tam prowadziłam semi­ naria na ten temat, i tam w Gdańsku zostały wydane TransgK sje, opowiadali mi, jak mówili między sobą, że znając problern temat, zagadnienie, które chcieliby podjąć, i poszukiwał literackiego wyrazu, mówili częstokroć tak: „ja nie wiem jest taka książka, ale trzeba przyjść do pani profesor i opo* dzieć, że j a bym chciał albo chciała przeczytać taką ks'"^* w której taki to a taki problem się pojawia i ona powie, gdzieJ taka książka, i czy wogóle j e s t " . N o więc właśnie ja się wyspecjalizowałam, w takim wyszukiwaniu potrzebnych książek. Wtedy dla mnie szalenie ważnymi pisarzami byl'--' cZ A dlaczego wtedy zrobi! na mnie takie wrażenie, dlaczego go zapamiętałam. Otóż teraz kiedy o tym myślę, to wydaje mi się, że było to związane z. faktem, że przez swoich nauczycieli na tajnych kompletach gimnazjalnych byłam wychowana w kulcie antyku. Oni się z kolei nauczyli lego od swoich nauczycieli i to tak szło przez stulecia w Polsce, len kult antyku, antyku greckiego, bardzo chyba niezwykły, zwłaszcza jeżeli weźmie 10 ł IŁ e �^jdać P° Transgresjach, Gcnet i Balaille. Właściwie w każdym (ornie starałam się. aby było coś Geneta i Bataille'a, Foucaulta. pjDiiętam dużo osób mi mówiło; ''co ty chcesz robić, ty jppnawiasz z ludźmi, którzy mają dwadzieścia lat. albo j j z i e ś c i a d w a i mówisz do nich o strasznych rzeczach".-To znaczy J ..straszne rzeczy" ujęłam w taki cykl, taką sekwencję: " S e k s - S z a l e ń s t w o - Ś m i e r ć " (to jest to zresztą, co poucault poznał na sobie samym, tego wszystkiego na sobie samy doświadczył). - Dlaczego ty im to mówisz, to jeszcze nieje P - ^ У У ' ' r o z m a w i a ć . " Aleja widziałam, że i studenci bardzo dobrze wiedzą, o co chodzi i chcą o tym ze rozmawiać, bo uznają, że to jest nawet najważniejsza dla nich sprawa: s e k s - s z a l e ń s t w o - ś m i e r ć . tfa a t e m st o r a а 0 1 т L n m n i n i l д teraz powróciłam do Wilhelma Meistra Goethego. Prowa­ dziła przez półtora roku wykład na temat Lat nauki i lut gedrówki Wilhelma Meistra. Chcemy wydać książkę, która będzie zawierała wykłady moje i pani prof. Marii Żmigrodzkiej oraz dyskusje i referaty słuchaczy, doktorantów, takie dzieło, które być może będzie nosiło tytuł: Goethe - lata nauki i lata pedrówki, a j u ż mniejszymi literkami w podtytule: historia Wilhel Meistra. Sięgnęłam więc do dzieła, które na pewno nie jest dziełem transgresyjnym. Powróciłam właśnie ze wzglę­ du na ideę „ B i l d u n g " . Ale dlaczego? Po ponownej lekturze Doktora Faustusa Tomasza Manna doszłam do wniosku, że może rzeczywiście dylematem kultury europejskiej, pogoetheańskiej. jest dylemat humanizmu i demonizmu, i że Goethe umiał jeszcze utrzymać równowagę między humanizmem a demonizmem. Natomiast polem, ta równowaga jednak się zachwiała na rzecz, oczywiście, pierwiastka demonicznego. Ijeżeli teraz myśli się o budowie obrazu kultury integrującej, to jednak trzeba sięgnąć do tak rozumienego „Bildung",jak to jest u Goethego. Do tak rozumianej osobowości i do tej równowagi między humanizmem a demonizmem jaka tam jest. 111 ma To nie jest tak, że tam nic ma demonizmu. Tam jest demonizm, ale on jest jednak zrównoważony. I Goethe był nazywany „ b o s k i m " , dlatego, że on umiał te sprzeczne pier­ wiastki pogodzić. Stąd Wihelm Meister w twórczości i w kon­ stelacji wierszy Goethego jest dążeniem do kształtowania osobowości, która zrównoważy pierwiastki humanistyczne i pierwiastki demoniczne. I tak się już stało raz. w dziejach ludzkości: Goethe to zrobił. To nie znaczy, że pojawi sie nowy Goethe, albo ktoś będzie Goethem, wystarczy mi to, że ktoś może uwewnętrznić Goethego, i w ten sposób będzie żył w nim Goethe. I to j u ż będzie według mnie bardzo cenne. Oczywiście, cały czas mówię, by nie wykluczać tutaj, broń Boże, demonizmu. Nie wykluczać też światopoglądu tragi­ cznego. On jest obecny nawet w Wilhelmie Meistrze, są w nim opowieści wtrącone i jedna z nich przedstawia człowieka tragicznego. Stąd bierze się i powstaje dylemat, o którym j u ż tyła mowa, jak to możliwe - tam „transgresja", a tu „ B i l d u n g " . Nawet mogę jeszcze dopowiedzieć: tu nauczanie społeczne, atu *iatopogląd tragiczny. I teraz sprawa komplikuje się jeszcze bardziej, dlatego, że światopogląd tragiczny nie może być światopoglądem „ m a s o w y m " , w takim sensie, jak coś takiego fożna było robić z romantyzmem, z zachowaniami romantycz­ n i , prawda? A co można zrobić z tym? Zaproponować światopogląd tragiczny? Komu? I dlatego można uważać, że "tówię coś elicie, czego nie mówię „ l u d o w i " . Pyta się mnie wobec tego, do czego chcę doprowadzić. Mówię więc, że erudycją chcę doprowadzić do światopoglądu tragicznego. Ale dycją, niczym innym, tylko przedstawiając tym, których "•raczam, rozmaite sytuacje, rozmaite alternatywy, rozmaite Możliwości, rozmaite myśli. Istotą światopoglądu tragicznego jednak to o czym pan mówił - wspominając ów motyw I °wieka nieprzejrzystego - jest ta nieprzejrzystość właśnie. s iru ,ul aj od razu trafiamy na problem, o który pan pytał na początku - co może znaczyć idea „ B i l d u n g " u końca wieku i w naszym „ l o k a l n y m " doświadczeniu. Otóż sądzę, że niekoniecznie wszystkich należy doprowadzać do światopoglądu tragicznego. A l e wszystkim trzeba uświada­ miać nieprzejrzystość bytu i to uważam za jeden z pod­ stawowych problemów kultury europejskiej X I X i X X wieku. Jednak proszę zwrócić uwagę, że wszystkie utopie, łącznie z utopią Marksa, są oparte na dążeniu do przejrzystości. Natomiast jednocześnie pojawia się podejrzenie o „organiczną" nieprzejrzystość. I tutaj pan Zbyszek wspomina moje studium Larvatus prodeo, o Kasparze Hauserze, tym nieprzej­ rzystym człowieku, który tak tajemniczo pojawia się i tak tajemniczo odchodzi. Ale proszę zwrócić uwagę, że nieprzej­ rzystość jest silnie zarysowana i obecna w polskiej literaturze. Jest problemem Białoszewskiego. Ta nieprzejrzystość jest także, moim zdaniem, problemem Gombrowicza. Ona jest również, problemem Irzykowskiego w Pałuhie. I tutaj coś ważnego znajduję dla mnie, w Pałuhie Irzykowski cytuje pieśń Mignon z Lat nauki Wilhelma Meistra, kiedy ona śpiewa: „pozwólcie mi się wydawać, zanim się s t a n ę " („Lasst mich scheinen, bis ich w e r d e " - c h o d z i o anielskie przebranie i rychłą śmierć Mignon). W y d a w a ć się. Stwarzać rozmaite pozory, teatralizować się. Zanim się stanę. Oto świadomość teatralnej nieprzejrzystości, która jest też traktowana jako konieczna po to. żeby człowiek mógł się stać. Żeby mógł się rozpoznać. Ale - powstaje pytanie - czy takie rozpoznanie jest możliwe? I tu przerabiam i czytam wciąż na nowo Gombrowicza. Przerabiam Białoszewskiego. Chcę przypomnieć, że tę prob­ lematykę podniosłam w rozprawie o Towiańczykach, pokazu­ jąc, jak oni się zmagają z demonem teatru. Pod koniec doszłam tam do takiego wniosku, że byt nie jest przezroczysty; gdy tylko istnienie przybiera postać zachowania, pojawia się teatralizacja. Jeśli tak, to klęska T o w i a ń c z y k ó w (dlatego, że oni w końcu, n i e c h c ą c y takie teatrum straszliwe urządzili, okrutne) nabie­ ra znaczenia czegoś nieuchronnego, nieusuwalnego, uniwersal­ nego. Mówiąc o nieprzejrzystości bytu, nie neguję wcale tego, że może jest czyste istnienie, takie, którego, na przykład, doświad­ czał Rousseau, jak to opisuje w Marzeniach samotnego wędrow­ ca, jak wypływał łódką na jezioro i tam słyszał tylko szum wód słynny, ten sam, może, który słyszał Mickiewicz, i ten szum wód był rytmem jego egzystencji, melodią jego istnienia. Tylko to. Ale wydaje mi się, że to są tylko takie chwile. Bardziej chwile jakiejś ekstazy, niemal mistyczne uniesienia. Natomiast poza tym, czy nie jest tak, że jak się zachowujemy społecznie, to natychmiast stajemy się nieprzejrzyści i się teatralizujemy? Gdy tak mówię: „teatralizujemy s i ę " , to oczywiście myślę 0 Teatrze życia codziennego Ervinga Goffmana. To jest książka, która zrobiła na mnie duże wrażenie. I to, uważam, jest bardzo istotne właśnie dla antropologii kulturowej, taki typ zgłębiania rzeczy. Bo jeżeli byt jest nieprzejrzysty, to jest to jakaś tragiczna cecha naszej kondycji. A jak uznać, że jest przejrzysty, to wtedy utopijnie wszyscy istniejemy naprawdę, utopijnie wszystko widzimy naprawdę. To tak, jak Marks sobie wyobrażał: przej­ rzyste stosunki produkcji itd, i td... i wszystko wtedy jest jasne, 1 panuje ogólne szczęście. C . R . A człowiek jest sumą układów społecznych... Maria Janion. Jeśli przyjąć prawdę o nieprzejrzystości bytu, to tutaj pojawia się coś takiego, co można określić jako ontologiczne nieszczęście człowieka. Dlatego w Transgresjach, w jednym z tomów, w Maskach, zajęłam się Człowiekiem śmiechu Wiktora Hugo. To znowu powieść, którą czytałam w dzieciństwie. Zrobiła na mnie ogromne wrażenie, nie wie­ działam dlaczego. A potem do tego powróciłam j u ż jako dojrzały człowiek, ale przerażony, bo jak wiadomo, powrót do lektur z dzieciństwa jest taki niebezpieczny. Miałam już za sobą �przygodę z Moim przyjacielem Meaulnes Alain-Fourniera. Jak ja to przeczytałam w dzieciństwie, to zupełnie oszalałam z zachwytu, a potem jak przeczytałam to mając lat trzydzieści kilka, to szybko schowałam na dalsze półki, aby w ogóle o tym nie wiedzieć. A tu teraz: Człowiek śmiechu. Co będzie? - Taka próba lektury dojrzalej. Bo Gombrowicz miał rację, mówiąc: " C z ł o w i e k i człowiek, ale w jakim wieku jest ten c z ł o w i e k " , t o jest bardzo ważne, co on ma za sobą, co on ma przed sobą. Przeczytałam więc tego Człowieka śmiechu dojrzale i zro­ zumiałam, że jest w nim coś wstrząsającego. Mianowicie to. że człowiek śmiechu zostaje - jak panowie pamiętają - porwany i podrobiony przez bandę złoczyńców, którzy wycinają mu na twarzy wieczny grymas śmiechu, żeby bawił widzów cyr­ kowych swoją gębą. 1 on jest zamaskowany jak każdy człowiek, a do tego jest podwójnie zamaskowany. A jednocześnie - oka­ zuje się oczywiście, że on pochodzi z Iordowskiej rodziny, jest właścicielem wielkich majątków - i gdy przemawia w Izbie Lordów... C R . To jest to forma romantyczna... Maria Janion. ...Tak oczywiście, to jest forma romantyczna. - ...to wszyscy lordowie pokładają się ze śmiechu, kiedy on mówi wielkie słowa. Patetyczne zdania o biedzie, nędzy, krzywdzie itd. a tu gęba wykrzywia się w uśmiechu...- I niesa­ mowicie właśnie, Wiktor Hugo naciska romantyczny pedał z całą siłą, i wydobywa dziki dysonans. Ale być może to jest naprawdę ontologicznym nieszczęściem człowieka: Nie to. że jest skażony przez grzech pierworodny, tylko to że byt jest nieprzejrzysty. C R . Ja zgadzam się tu z. panią profesor, ho też uważam że człowiek sum siebie nie jest w stanie poznać i żyje - większość bez - a niektóre postacie tragiczne - z. tą właśnie świadomością. Maria Janion. Tak, i te postacie tragiczne podejmują walkę z przeznaczeniem. Podejmują wysiłek poznania losu. aten los to jest właśnie nieprzejrzystość i teraz dowiedzieć się lego... Straszna walka o poznanie swego losu zakończona zazwyczaj katastrofą. Bo charakterystyczne, że bohater tragiczny poznaje los w momencie gdy pada martwy, w ostatnim momencie zrozumiał: A ! to było to! - Zrozumiał, że to był jego los, ale niestety już dalej dla niego nic z tego nie wynika. Najwyżej dla nas. Bo. jak mówi Nietzsche, tragizm oddawał hołd „odwadze i wolności uczucia w stosunku do potężnego wroga, wzniosłego potwora, problemu wzbudzającego g r o z ę " . Henryk Elzenberg w Kłopocie z istnieniem cytował z Empedoklesa Holdcrlina słowa, które uznał za elementarne: Czvż wtedy nie mają śmiertelni Nic własnego nigdzie, i czy naprawdę Straszliwość aż po serce im sięga ? [...] Być samym i bez bogów: to jest śmierć. C R . Solidarność 1980 roku była kolejnym nawrotem do romantycznych wzorców zachowań, symbolów i znaczeń. Ro­ mantyzm znowu podpowiadał sposób przeżywania historii i rze­ czywistości. Obecnie tzw. „Etos" został zdeptany i odrzucony. Czy to ostateczny koniec romantycznego kanonu? Czy hasło: zostawmy przeszłość historykom, zamyka zbiorowe poczucie sensu i kultury? M a r i a Janion. Odpowiadając po części na to pytanie, chciałabym jeszcze zatrzymać się przy kwestii światopoglądu tragicznego. Chciałabym zwrócić uwagę, że w Polsce może jest ważne myślenie o tragizmie ze względu na to. co nazywam ironią tragiczną w dziejach Polski. Mam tu na myśli to, co pisałam w Życiu pośmiertnym Konrada Walenroda, że wszyst­ kie nasze wysiłki odnowy, wielkie i wspaniałe trudy odrodzenia zostają obrócone przeciwko nam i popadamy w zupełną klęskę. Tu zaczynani od Konstytucji 3 Maja i rozbiorów Polski, 12 a „Solidarnością" i stanem wojennym to się zamyka. I teraz j ciekawe, że przez dłuższy czas mówiłam, że nareszcie i r j tragiczna się skończyła, bo uważałam, że jest ona wynikiem naszego położenia geopolitycznego. Że istnieje coś takiego geografia tragiczna. To znaczy, to położenie między Niemcami a Rosją. (Nie wiem czy panowie znają tę anegdotę. Ktoś tam opowiadał, jak jechał taksówką na Kubie z przyjacielem i rozmawiali po polsku, no i ten szofer kubański pyta: w jakim języku wy rozmawiacie, oni mówią: po polsku. A gdzie leży t Polska? Oni powiedzieli: między Niemcami a Rosją, na co on o mało na drzewo nie wjechał, z wrażenia. Jak można!? Co§ takiego: znaleźć się między Niemcami a Rosją! Ale znają przecież panowie ten słynny rysunek Mleczki, jak Bóg układa świat: „A Polakom to ja taki żarcik urządzę..."). Rozumiałam więc, że geografia tragiczna się skończyła. Bo Niemcy zjed­ noczone. Nie zagrażają. Rosja sowiecka upadła, więc najpierw długo będzie się zajmowała sobą, zanim do nas przyleci, chociaż jeśli chodzi o Rosję, to j a j u ż taka pewna nie jestem, czy będzie zajmowała się sobą, czy nie dozna znów poczucia mesjanicznej wizji niesienia swego „ d o b r a " na zewnątrz? Jarosław Marek Rymkiewicz zawsze mi mówił: „ C o pani mówi. Pani Misiu,co pani mówi! Przecież imperium żyje i tu przyjdzie, i pani musi przygotowywać nasze społeczeństwo na lo, że imperium cały czas myśli o nas i ono tu b ę d z i e . " A ja wtedy, w takim radosnym nastroju trochę się ocuciłam, kiedy zobaczyłam omdlenie Mazowieckiego podczas wygłaszania mowy premierowskiej. To było jak omdlenie Kordiana przed sypialnią cara. Ironia tragiczna chodziła po obrzeżach. Wyszczerzyła zęby w tym momencie i dała nam znak. No więc, myślałam: tak, jednak ironia tragiczna wyszła nachwilę, pokazała się i schowała. Noto dobrze. Mazowiecki ożył i j u ż wszystko w porządku. - Ale jakie wszystko w porządku?! Czy j u ż nie ma ironii tragicznej w dziejach Polski? Teraz? Kiedy się okazało, co się okazało, właśnie jeżeli chodzi o tzw. elity polityczne. Czy to byłaby ironia tragiczna? e s t U n a a Mnie się zdaje, i na tym może też polegać ironia tragiczna, że wolność wyszczerzyła kły. Bo wolność była, w końcu, naszym celem. Naszym najwyż­ szym dobrem. Cały czas, właściwie marzyliśmy tylko o wolno­ ści. Niedawno pewien Rosjanin powiedział: „przecież dla was Polaków wolność jest dobrem samym w sobie, my w Rosji, to jest w Euroazji, musicie o tym pamiętać, nie mamy takiego pojęcia w o l n o ś c i . " I ja go rozumiem, j a go nie potępiam za to, wiem też, że się męczyłam - i w czasie Transgresji i w stanie wojennym - marzeniem o wolności. Ale gdybym się urodziła w Bułgarii, - j a nie chcę tu, broń Boże, uchybiać Bułgarii - czy w jakimś innym miejscu świata, być może, nie byłabym uka chora od tego. Bo bym nie miała zakodowanego w sobie takiego wzoru kultury. A to było marzenie o wolności. I teraz ta wolność jakoś zbladła. Na wakacjach będę czytała dwie książki, cudzoziemców, bo cudzoziemcy czasem zobaczą to. czego my nie widzimy. Jedna to Normana Davisa Serce Europy, a druga to Rogera BoysaWaj prezydent. Być może będę mogła panom odpowiedzieć po tej lekturze, czy to jest zemsta dziejów. Tego nie wiem, ale chyba wszyscy się czują tak dojmująco przez tę wolność posiekam na kawałki. Czy nie jest tak? Ja się niewymownie cieszę z braku cenzury, możemy sobie opowiadać i to będzie wydrukowane To są cudowne rzeczy, zupełnie cudowne. Ale jednocześni И że nie możemy, nie umiemy rozprowadzić książek po Polsce łych wspaniałych książek, tych czasopism. No to co to jest?T" przecież jakaś straszna strona tej wolności, prawda? Bo to je wolność hurtowników. 1 41 Z . B . Wolność hurtowników i tych idei hurtowych. Gdy pani mówi o ironii tragicznej, światopoglądzie $, cznym, a wcześniej w swoich studiach, w kolejnych etap !ra a �nazywała tę świadomość tragiczności egzystencji ludzkiej, to ' fiecież w tym jest mocna kontra i sprzeciw nie tylko wobec tych \iei hurtowych, ale także wobec ogólnej wizji człowieka donist)'cznego w kulturze masowej, sprzeciw wobec człowieka -owego, który mówi, że te nieszczęścia wymyślają intelekliści i nieszczęśliwi ludzie. Maria Janion. Świetnie pan trafia, też chciałam o tym flówić- Bo tak jest rzeczywiście. Bo to, co my chcemy ludziom w i a ć za pomocą kultury wysokiej, to jest świadomość Istnienia. Mówimy: będziesz świadomie przeżywał swoje ist­ nienie, a na to słyszymy: ..A po co mi to? Ja nie chcę świadomie przeżywać. Ja mogę mieć mentalność narkomana - (to nie znaczy, oczywiście, że on koniecznie musi korzystać z nar­ kotyków) - j a nie chcę mieć świadomości istnienia. Chcę scbie yć w pozorach i odurzeniu telewizją". Pragnie nie odróżniać fikcji od rzeczywistości. Wspaniale opisywano u nas bezrobot­ nych - nie wiem czy panowie znają te reportaże - ideą bezrobotnego bywa kupić sobie wideo i chodzić do wypożycza­ lni, potem oglądać cały dzień filmy. I to jest to życie narkotycz­ ne, zaspakaja głód obrazów, w często intensywny sposób. I ci nasi krytycy, krytycy intelektualistów i pedagogii społecznej pozornie mają rację. Bo dlaczego my mamy ludziom mówić o światopoglądzie tragicznym, o tych nieszczęściach? Przecież nie jesteśmy kapłanami, księżmi. Księża mogą im mówić, że tutaj na tym padole łez... Ale my? dlaczego mamy im przed­ stawiać życie jako padół łez, jako nieszczęście ontologiczne, nie dając im wizji tego wyższego drugiego, przyszłego życia. Księża mówią: tutaj tak się męczysz, ale będziesz miał nagrodę. A ja jaką mogę wskazać nagrodę? Światopogląd tragiczny nie daje żadnej nagrody poza samym sobą, poza tym. że jesteś świadomie. kości, zachwycona, że mówi prozą, z podobną nonszalancją odnosi się niekiedy do dzieł klasycznej etnografii, tekstu, cytatu, interpretacji, nie wnikając ani w autonomię, ani kontekst tych dziel, przeciwstawiając im, (szczęśliwie tej twórczości nie jest za wiele) swoją,,prawdę ".Ale to tylko wtrcicam tak na marginesie. C . R . Oczywiście, że ta tendencja we współczesnej kulturze rzuca się w oczy. Przede wszystkim to jest rozwój całej popularnej prasy, która niby podaje nam całą prawdę na wierzchu poprzez plotkę, oszczerstwo, pokazując to „ intymne Życie'', stosując podglądactwo, które ma czytelnika zaspokoić. Maria Janion. Malowany ptak mnie bardzo interesuje m.in. dlatego, że Kosiński wykorzystuje Biegeleisena, jego dzieło 0 medycynie ludowej. Te wszystkie wywody o ludowych przesądach i sposobach leczenia pochodzą od Biegeleisena, którego książkę o lecznictwie ludu polskiego poznał, gdy był w Łodzi studentem socjologii u Chałasińskiego. To dosyć niesłychana historia, jak Kosiński to spożytkował, przetworzył 1 co z tego zrobił. Ale tutaj - skoro j u ż powiadamy o masowym odbiorcy - wydaje mi się, że może być przejście między kulturą wysoką a człowiekiem masowym. Takie przejście mianowicie, żeby zorientować publiczność i społeczeństwo, że kultura jest mową. Jeżeli w ten sposób sprawę postawimy, to okaże się, że może się ona do czegoś przydać nawet człowiekowi masowemu. Chciałabym się odwołać do pewnego zdarzenia, które mnie bardzo poruszyło i bardzo zastanowiło. Kiedy byłam w szpitalu i przychodził taki duży orszak profesora z wieloma lekarzami, i oni pytali pacjentów jak się czują, jedna pacjentka mówiła: bardzo dobrze, no i oni odchodzili i szli do następnego pacjenta, potem wychodzili z sali, ona wybuchała płaczem, pytałam: dlaczego pani płacze? B o j a się bardzo źle czuję! A dlaczego pani tego nie powie? B o j a nie umiem, ja nie umiem powiedzieć, Z.B. Zaskoczył mnie kiedyś optymizm pani profesor w pyta­ niach często stawianych o tę konkurencję między nową formą że się źle czuję, i jak źle się czuję, i o co mi chodzi. I właśnie to cierpienie, to straszne cierpienie tej kobiety kultury, opartą na obrazie a literaturą. Ze pani profesor nie mdzi jednak tak tragicznie przyszłości literatury, że jednak i innych, które jest niewymówione, nienazwane, niewypowie­ dziane, ale nie dlatego, że cierpienie jest w ogóle nie do wierzy w literaturę. wypowiedzenia, bo jest. Do pewnego stopnia przecież można Maria Janion. Tak, ale jednocześnie stawiam sobie pytania, o których mówimy. To znaczy uważam, że jest to taki proces jednak coś powiedzieć. bardzo wyraźny: przejście od kultury słowa do kultury obrazu, Ale kultura masowa tego nie robi. Kultura masowa nie uczy co moim zdaniem, jest o tyle niebezpieczne, że szybkość mowy, bo nie jest w stanie tego robić. Musi działać za pomocą obrazów nie pozwala na namysł, na kontemplację. uproszczenia. Zresztą ktoś m i powiedział, że mam rację w tym C.R. / wbrew pozorom zabija wyobraźnię kulturową. spostrzeżeniu i tak to ujmując. Opowiadał, że obserwował Maria Janion. Tak, oddala i likwiduje możliwość, że się z bliska demonstrantów ostatnio, którzy wystąpili ze znanymi skupię na czymś, samotnie, zastanowię. hasłami: „Precz z Ż y d a m i " , „Precz z k o m u n ą " i na tym to się skończyło. Kiedy się chciało z nimi porozmawiać, to się Napewno jest to proces niebezpieczny, ale myślę, że się jakoś okazywało, że właściwie nic więcej nie mieli do powiedzenia. wyprostuje. Natomiast martwi mnie o wiele bardziej stosunek A przecież wiemy, że to nie jest prawda. Oni mieli bardzo dużo do literatury. Gdy na przykład poeta, i to taki poeta jak Miłosz, do powiedzenia, ale nie potrafili sobie dać z tym rady i posłużyli który wydał swoje Wypisy z ksiąg użytecznych, mówi o wierszu się stereotypem. Powie ktoś, że może, właściwie, tłum tylko tak Aloysiusa Bertranda, że owszem to jest dobry wiersz, ale potrafi mówić...Ale j a bym okazała wielką niewiarę w człowie­ zanadto trąci literackością. Co to znaczy? Bo dobre są wiersze ka, gdybym sądziła, że tylko do tego tłum jest zdolny. krótkie, od razu przemawiające. W jakim sensie Miłosz to roówi? Moim zdaniem, w takim, że przeciwstawia „ p r a w d ę " Z.B. Skoro już mowa o „uczeniu mowy", to mnie się wydaje, •literaturze".I to jest proces, który w ogóle moim zdaniem jest Że dla twórczości pani profesor jest to niezwykle ważny motyw: charaktery styczny dla współczesności. mowa. Rozmowa, wydobywanie z kogoś (czy Z czegoś.tekstu) mowy, nazywanie. Ze ważny jest ten kontakt seminaryjny, Proszę zauważyć, jakim powodzeniem cieszy się książka stawianie, sprawdzanie pewnych hipotez. Czy to ma wpływ na banny Siedleckiej Czarny ptasior, ohydna moim zdaniem, pani pisanie? Kosińskim. To jest ta prawda, prawda niby dokumentu, ale • « przy tej okazji nie mówi o Malowanym ptaku. Nie traktuje Maria Janion. Tak, oczywiście! Zresztą przypuszczam, że 4 go jako autonomicznego, zamkniętego dzieła literackiego, jako człowiek piszący tak się właśnie ukształtowałam, że które nie ma nic wspólnego z wymysłami pani Siedleckiej. pisanie jest zwykle związane z moimi wykładami, że gdybym nie wykładała, to może bym nie pisała, albo może bym nie pisała rzeba to dzieło pokazywać i trzeba go doświadczać niejako, ale w ten sposób. fy nie mamy dobrej atmosfery, właśnie dlatego że podobna "Prawda" zwycięża nad literaturą. Czy panowie nie odczuwają Z.B. Postawiła pani tezę o wyczerpaniu się i końcu panowa­ ^ j sytuacji w kulturze współczesnej? nia paradygmatu romantycznego w kulturze polskiej. Co dalej? Co może z tradycji romantycznej przetrwać, zachować się, ^•B. Ja to dostrzegam czasami nawet na naszym gruncie, ocalić ? Wczesnej etnografii, która mimo odkrycia swej przyliterac- } ne tua w m a z 0 l e 13 �Maria Janion. M o ż e najpierw trzeba powiedzieć, że nie wszyscy z moją tezą się zgadzają. Otóż pani profesor Kłoskowska postawiła mi zarzut, że niesłusznie mówię o paradygmacie kultury romantyczno-symbolicznej jako o paradygmacie kul­ tury polskiej ostatnich dwustu lat. Argumentuje to w ten sposób, że prowadziła badania nad czytelnictwem i z nich wynika, że bardzo niewielu ludzi czytało romantyków. Ja na to odpowiedam, że wcale nie trzeba czytać romantyków, by móc uprawiać zachowania romantyczne, by móc mówić (i myśleć) B ó g - H o nor-Ojczyzna, i żeby wiedzieć, jak i kiedy się układa krzyż kwietny. To są zachowania wmontowane w naszą kulturę i nie wymagają one lektury romatyków. To tak, jak kiedyś Wyka mówił o egzystencjalistach w latach 50. w Paryżu, „bardzo wielu widziałem egzyslencjalistów, którzy nie czytali Sartre'a", bo nie trzeba było czytać Sartre'a, żeby być egzystencjalistą, i żeby się tak czuć. Ale wtedy pada pytanie, że skoro zakończyły się zachowania romantyczne, to jaki może być projekt kultury. Nie mówię, żeby to był jedyny projekt kultury, bo czas jedynych projektów j u ż się skończył. M o ż e być kilka tych projektów, czy kilkanaście, ale jaki byłby ten mój projekt, jak powiadam, projekt życia duchowego, na to starałam się odpowiedzieć, mówiąc o ,,Bildung"i o cofnięciu się jeszcze przed romantyzm. Ale jeżeli chodzi o sam romantyzm, to myślę, że my jesteśmy w wyjątkowo dogodnej sytuacji, bo mamy wielką poezję w Polsce, wielką i to od romantyków do dzisiaj. Nic mamy dobrej powieści, tak dobrej, jak mamy dobrą poezję. Inni, na przykład Czesi, mają bardzo dobrą powieść, a my mamy poezję. I to rzeczywiście jest coś, co jest naszym skarbem, skarbem jednak nieznanym, niewykorzystanym, właściwie zakopanym. Nauczyciele mówią, że uczniowie w szkole oddychają z ulgą, kiedy od poezji romantycznej, symbolicznej przechodzi się do literatury pisanej prozą. Ale jeśli ma się laki skarb narodowy, jaki my mamy, lo czy możemy sobie pozwolić na jego zatracenie? Chodzi mi o to, że poezja jest w moim przekonaniu najbardziej intymnym obszarem życia duchowego. Ona w naj­ większym stopniu pozwala rozpoznać to, co Josif Brodski nazwał „kondycją własnego serca". Ze może poezja, jako mowa, taka szczególna mowa polska, może ona ma jakieś szanse. Ale powie znów ktoś, w kulturze masowej, jakie ona może mieć szanse? Może, gdyby pojawił się reżyser filmowy, który umiałby przerobić tę poezję na obrazy, ale nie tracąc też jej słów, zrobić z tego filmy o poezji po prostu, tak jak robią to we Francji, to może to by przeniknęła do świadomości. C R . Mówi pani o filmie. Czy jednak język poezji sam sobą się nie obroni, czy trzeba nadawać mu nową formę? Maria Janion. Oczywiście, tak. T y l k o , co mam tu na myśli. Kiedyś napisałam studium o tym, że poezja romantyczna jest pierwszym wyzwoleniem wyobraźni i wskutek tego jest jakby początkiem filmu. Poezja romantyczna jest bardzo bliska wyobraźni filmowej. M o ż n a więc zachowując poezję, nadać jej jeszcze i taką o b r a z o w ą formę. To by była wielka rzecz w doświadczaniu poezji polskiej. Pamiętam jak pisałam studium o tenorze Burgera, które było opublikowane w „ T e k ­ stach drugich" poświęconych problemom feministycznym, pod tytułem: Panna i miłość szalona, i rozmyślałam o Lenorze Burgera i o Ucieczce Mickiewicza. Przecież, jaki wspaniały można byłoby zrobić film z Ucieczki Mickiewicza. Ta panna szalona z miłości, po śmierci ukochanego wzywa go do siebie i on do niej przychodzi, i p o r y w a j ą . I tu pojawia się ciekawy motyw. Ktoś mi zwrócił u w a g ę , że lud żywi przekonanie, że żałoba ma swój kres. A dziewczyna z ballady Burgera i potem z wiersza Mickiewicza uważała, że m o ż n a rozpaczać bez końca po czyjejś śmierci. Dziki galop umarłego j e ź d ź c a (wszak „umarli szybko j a d ą " ) na czarnym rumaku, krótkie a dwuznaczne rozmowy między przerażoną d z i e w c z y n ą a uko­ chanym, który okazuje się trupem, a kresem tej szalonej jazdy 14 ma być zapadnięcie się we wspólny grób, to sekwencja wspaniałych obrazów. Z . B . W romantyzmie, jak się podkreśla, ważny jest moty^ znaczenia pamięci ludzkiej, świadomość łączności z przeszłoś, cią z tymi co zmarli, ze światem niewidzialnym. Tu inozjiQ upatrywać źródeł wizji człowieka, który jest w jakiś sposób odpowiedzialny za historię. Ten indywidualny, egzystencjalny wymiar pamięci ludzkiej, przenikając do niej, bardzo ściśle sit Z. taką wizją łączy. Maria Janion. Ale ta myśl też często pada na martwą gleb^ myśl o związku z przeszłością, czy z pamięcią, bo jak o tym rozmawiam z młodymi ludźmi, to ich to nie interesuje, ani jako problem teoretyczny, ani w żaden inny sposób. Z . B . Ale z punktu widzenia tożsamości kulturowej to jest chyba bardzo istotne. Maria Janion. Ortega у Gasset mówi, że kultura europejska będzie jak Piotr Schlemihl, który stracił swój cień, bo nie będzie miała zmarłych u swego boku. Kultura musi iść ze swoimi zmarłymi, my musimy iść ze swoimi zmarłymi, i to jest zupełnie podstawowa rzecz dla nas ta świadomość, że oni są z nami. Na tegorocznym zjeździe polonistów przemawiał profesor Ireneusz Opacki i mówił, że właściwie wszystkie idee romantyczne upadły, wszystkie po kolei; pokazywał, jak one były żywe w poezji dwudziestolecia, u Wierzyńskiego chociażby, i w idei wolności tragicznej, i w czasie wojny. Ale teraz nie ma śladu po tym. Tylko - mówił - jedno zostało: groby, groby w kulturze polskiej. Tc nasze groby na Sybirze, w Kazachstanie, groby żołnierzy poległych w walkach na Zachodzie, groby w kraju. To jest jedyne, co pozostało z romantycznego kultu wolności i śmierci za nią. Niejednokrotnie na lo zwracałam uwagę, że kultura polska jest kulturą żałoby, odnawianej uroczyście raz do roku, i tutaj miał rację Mickiewicz, kiedy pisał we francuskiej przedmowie do Dziadów, że łączność między widzialnym a niewidzialnym światem, żyjącymi a tymi którzy umarli jest istotnym rysem kultury polskiej, a w prelekcjach paryskich omawiał tę cechę jako znamienną w ogóle dla kultury słowiańskiej. Z . B . W wielu rozmowach z panią podkreślano znaczenie, jakie wiąże pani zainteresowania literackie z wątkiem północ] w kulturze europejskiej. Chciałbym też przy tej okazji, od razu zapytać, odwołując sie do Iwaszkiewiczowskiego pojęcia "Podróży do Polski...", jak w pani profesor doświadczeniu i Jej biografii naukowej odcis­ nęły się: najpierw Wilno, potem Łódź, Gdańsk, Warszawa. C:} te kolejne doświadczenia w jakiś sposób wpływały na wizjf osobistej mitycznej geografii. Czy ma pani taką swoją mityaM mapę Polski? Maria Janion. Na pewno bardziej cenię północ, ale tez rozmyślałam: dlaczego? Gdy byłam w Gdańsku podczas uro­ czystości wręczenia mi doktoratu honoris causa, pytano mnie dlaczego upodobałam sobie Gdańsk? Odpowiadałam: dlatego że tam są mgły północy. A to jest część mojego fantazmatu- To jest część tej nieprzejrzystości: „ m o ż e to jest t o " , „ m o ż e tojes' tamto", „ m o ż e . . . " , „to jest niejasne". Fellini to wiedział, i tak wspaniale umiał to pokaz* niedawno oglądałam ponownie Amarcord i lak bardzo czekała na ostatni obraz, kiedy dziecko wychodzi do szkoły, i będzie dziwna mgła, i przechodzi koło niego coś białego - może kro* czy wół. I nie wiadomo skąd się to wzięło. To dziecko nikn^ mgle. Ale właśnie u Felliniego to było nie południowe, Południc to Pasolini. Król Edyp. Proszę pamiętać, że w Królu Edypie jest spotkanie Edyr z Lajosem w pełnym słońcu, absolutny żar i wtedy dochodp furiackiego zamordowania ojca przez Edypa. To się dziej* rozdrożu i w samo południe. To jest ta straszna godzina Ь jest godzina południa na południu, prawda? 1 a �2.13. Ale tutaj pani profesor wychodzi poza stereotyp ,,sloneapego, pogodnego Południa", nawet na tym słonecznym południu znajduje i widzi demoniczność, albo ,,północne mgły'' I f ll i nie go! Maria Janion. No, widzę, widzę. Trzeba przy tym pamiętać, £ geografia mityczna nakładając się na geografię fizyczną może być powodem zamieszania i kontuzji. Choćby wampir pracula, niby mieszkał na Podkarpaciu, ale został stworzony Anglii, więc to też domena jakby mitycznie północna, ta Transylwania. Poza tym mgły też są w Nosferatu Herzoga. wspaniałe mgły. kiedy odbywa się podróż do zamku, taka inicjacyjna. Pamiętam, jak po projekcji jakiegoś filmu odbywało się spotkanie w Klubie „ H y b r y d " , p r o w a d z i ł je profesor Aleksan­ der Jackiewicz i j a mówiłam, czym są dla mnie mgły. a wtedy pjlip Bajon, obecny na tym spotkaniu, bardzo mnie zbył j powiedział: ..ach proszę pani, jak reżyser nie wie, co ma robić, lo puszcza mgłę. tu nic więcej nie ma, pani się niepotrzebnie dopatruje jakichś s e n s ó w . " Wydaje mi się, że jednak Bajon to spłycił. Aja mówię, że mgla. dla mnie, to jest znak i sygnał, że lo jest świadoma nieprzejrzystość. Natomiast w odpowiedzi na pytanie o zasadnicze punkty iobszary miasta, to z. pewnością wpływały na mnie i jakoś mnie kształtowały. Ale gdy pada pytanie: jak wyglądałaby moja mapa, to muszę panu powiedzieć, że ja już nie żyję w miastach, że to się już. skończyło. Już naprawdę mnie nie obchodzi ani Wilno, ani Gdańsk, ani Łódź, ani Warszawa. Przeniosłam się do jakiejś innej domeny. Dla mnie właśnie to było bardzo ciekawe, co powiedział mi Jarosław Marek Rymkiewicz po obejrzeniu filmu Obłoki Marii Janion. (w reżyserii Krzysztofa Bukows­ kiego; scenariusz napisali Marek Bieńczyk i Dorota Siwicka): „wic pani, to jest film niesamowity, bo pokazuje egzystencję, ja myślałem, żc to jest niemożliwe. Pani zawieszona w tej dziwnej jakiejś przestrzeni wśród książek, pólek, tak pani błądzi, wciąż czegoś szuka, jest pani właściwie jakby poza jakimkolwiek miejscem, takim dokładnym, takim lokalnym. Tylko w takiej zawieszonej przestrzeni z k s i ą ż k a m i " . Na innych natomiast wrażenie robiła część filmu Melancholia, gdzie nic nie mówię. e C w С «Wt^UlwivV>f«0 . s V ^ i t , * tylko chodzę, błądząc po mieszkaniu też w jakimś bezczasic i jakby poza miejscem. Z.B. Pani powiedziała, że panią i pani myślenie "ratuje troche literatura"(nie bez humoru, oczywiście, jest to." trochę"), czy nie jest tak. że i miasto, wspomnienie miasta ze szczegółami - chciałoby się powiedzieć - „jak u Biułoszewskiego", może dostarczać tego konkretu i oparcia w myś­ leniu? Maria Janion. Ale w stosunku do miasta, jak i w tych szczegółach nie ma dla mnie już dawnego symbolicznego odniesienia. Niektóre szczegóły mi czegoś dostarczają, ale wie pan w taki osobliwy sposób musiałam pomyśleć, że dowiedzia­ łam się o „historii dla B i a ł o s z c w s k i e g o " . Nie wiem, czy pamiętają panowie, "Gazeta Wyborcza" opisała to dokładnie, jeden leśniczy wstał rano i patrzy, że idą pod lasem lwy. a nie byt pijany, potem przetarł oczy i widzi, że jakby nie, ale potem patrzy i widzi, że jakby idą te lwy, no i widzi pan, to jest właśnie " d l a B i a ł o s z e w s k i e g o " . na tym to polega, Białoszewski by lo opisał, że ten człowiek zobaczył, jak idą tc Iwy, potem - parafrazuję Gombrowicza - patrzy bliżej, jakby chart, patrzy bliżej, jakby pekińczyk, ale patrzy jeszcze bliżej, jakby do wilka podobny, a też do jamnika, no i tak... na tym to polega. Ja właściwie w tym swoim miejscu ciągle wyświetlam sobie takie obrazy, słowa, oczywiście: patrzę, patrzę... no jakby tak... i tyle. C R . / wtedy pani profesor przywołuje raczej postaci literac­ kie, autorów, ten typ skojarzeń, nie tak jak inni właśnie, miejsca miasta, w którym żyją cale życie, pamięcią dawnego miasta. Maria Janion. Ja bardzo sobie to cenię i lubię ludzi, którzy są tak, w dalszym ciągu, bardzo zakochani we Lwowie i mówią, że jest najpiękniejszy, lubię tego słuchać i to mi odpowiada, ale jak padło to pytanie, to sobie pomyślałam: ja j u ż nie żyję w mias­ tach, coś mi się stało. Coś takiego może się zdarzyć. Nic'.' Warszawa, lipiec ****** W * * * , 1995 Opracowała Danuta Benedyktowicz ^y^ivy tKCtWC \ tf*ufc* г * * * ^ , Z kajetu prof. Marii Janion. Wiersz „Obłoki" Czesława Miłosza 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e4898cd0bded6e13949796797df74d.pdf 8e00800095f6e7d0fe44927187570bf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6137 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource obozy dla uchodźców uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5723 Title A name given to the resource "Narody na wygnaniu" / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.49-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 MACIEJ ZĄBEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „NARODY NA WYGNANIU”. ROLA OBOZÓW DLA UCHODŹCÓW W KSZTAŁTOWANIU SIĘ NOW EJ TOŻSAMOŚCI ICH MIESZKAŃCÓW Zdaniem badaczy europejskich, proces przyjmowania i integracji imigrantów wymaga „pracy”, wysiłku, czasu i wsparcia ze strony instytucji państwa przyj­ mującego (Grzymała-Kazłowska 2008: 245). Szczególnie dotyczy to tych, któ­ rych określa się mianem azylantów lub uchodźców. Co prawda, za najlepsze roz­ wiązanie problemów migracji przymusowych uważa się zazwyczaj dobrowolną repatriację uchodźców do ich kraju pochodzenia. W rzeczywistości jednak bar­ dzo rzadko jest ona możliwa w stosunkowo krótkim czasie. Lokalna integracja wydaje się w tej sytuacji rozwiązaniem najbardziej pożądanym. Nasuwa się jed­ nak pytanie, czy wysiłek ten należy podejmować już w trakcie pobytu uchodź­ ców w miejscach czasowej koncentracji, zwanych obozami lub ośrodkami dla uchodźców1, gdzie zainteresowani oczekują na repatriację lub decyzję odnośnie do ich statusu? Przedstawiciele administracji państw przyjmujących, jak rów­ nież organizacji pozarządowych uważają często, że dzięki kontroli i skupieniu uchodźców w jednym miejscu nie tylko zostanie im zapewniona lepsza ochrona, ale także łatwiejsze będzie wprowadzanie programów integracyjnych. Obserwa­ cje prowadzone wśród uchodźców przebywających w obozach tego jednak nie potwierdzają. W niniejszym artykule, opierając się na ustaleniach takich antropologów, jak Ann-Belinda Steen (1993), Aristide Zolberg (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989)*i 1 Nie ma jednoznacznej definicji „obozu” (Cutts, red., 2000: 118). Mogą to być zarówno osiedla namiotowe, jak względnie trwałe osady o charakterze wiejskim lub miejskim, różniące się wielkością i jakością wybudowanych tam domostw. Czasem określa się tą nazwą nawet pojedyncze zabudowania, pozostałe np. po byłych koszarach lub hotelach. Użycie terminu „obóz” sugeruje zawsze tymczasowość takiej placówki, a niekiedy także zamknięty i dyscyplinujący jej charakter. W rzeczywistości większość obozów nie znika tak szybko, jak powstaje. Średni czas ich trwania to 10-15 lat. Sąjednak wyjątki, jak obozy palestyńskie na Zachodnim Brzegu, które istniejąjuż od 60 lat. Z reguły w obozach obowiązują pewne rygory w zakresie kontroli wejść i wyjść, choć w zasadzie mają one charakter otwarty. �50 Maciej Ząbek i Liisa Malkki (1995b) oraz własnych obserwacjach2, staram się pokazać, że miej­ sca masowej koncentracji uchodźców raczej nie sprzyjają integracji. Dla przyję­ cia tej tezy największe znaczenie miały wnioski z badań Malkki nad uchodźcami Hutu z Burundi w Tanzanii3. Wymieniona autorka, porównując ze sobą dwa śro­ dowiska przymusowych przesiedleńców przebywających w obozie w Mishamo i mieście Kigoma, pokazała bowiem, jak doświadczenia uciekinierów przebywa­ jących na emigracji, w zależności od sytuacji, w jakiej się znaleźli, wpłynęły na zmiany ich dotychczasowej tożsamości. Obóz, w którym uchodźcy znajdowali się pod opieką i ochroną organizacji międzynarodowych stał się dogodnym miej­ scem dla ukształtowania się ich tożsamości „narodu na wygnaniu”. Miasto nato­ miast, w którym byli pozostawieni samym sobie, zmuszało ich do wykazania się zaradnością i przedsiębiorczością, co sprzyjało integracji, a nawet asymilacji ze społecznością przyjmuj ącą. Wnioski Malkki mają, moim zdaniem, charakter uniwersalny, odnoszący się do większości skupisk uchodźców na całym świecie. W moim artykule, sięgając do genezy współczesnych problemów z uchodźca­ mi, ukazuję rolę obozów w kształtowaniu się nowej tożsamości i kultury uchodź­ czej, będącej rodzajem „kultury oporu” ludzi pokrzywdzonych, ale jednocześnie niebezpiecznych, gdyż gotowych do przemocy. Państwa narodowe, kontrola granic a geneza międzynarodowej ochrony uchodźców Uchodźcy, do których potocznie zalicza się wszystkich wypędzonych, prze­ siedleńców, a przede wszystkim uciekinierów przed wojną i prześladowaniami, istnieli oczywiście od niepamiętnych czasów. Instytucja azylu, jako taka, też nie jest wynalazkiem współczesnym. Zawsze też było tak, że wygnańców czasami przyjmowano, udzielając im prawa pobytu, innym razem bez skrupułów wypę­ dzano. W czasach współczesnych mamy jednak przeświadczenie o szczególnym znaczeniu problematyki związanej z uchodźstwem. Wydaje się, że nigdy uchodź­ ców nie było tak dużo, jak obecnie i nigdy nie sprawiali aż tylu problemów. 2 Zajmuję się uchodźcami od 1995 r. — na początku w ramach pracy administracyjnej w MSWiA, później jako badacz akademicki. W latach 2004-2006 wraz z zespołem prowadziłem badania wśród uchodźców przebywających w polskich ośrodkach detencyjnych, w ramach programu operacyjnego EQUAL, którego celem było zwiększenie szans na integrację społeczno-zawodową osób ubiegają­ cych się o nadanie statusu uchodźcy. Ich rezultaty zostały opublikowane w 2008 r. w pracy: M. Ząbek, S. Łodziński, Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego. Poza tym wizytowałem lub pro­ wadziłem badania w skupiskach dla uchodźców w Niemczech, Sudanie, Kenii, Turcji, Gruzji, Armenii i na Terytoriach Palestyńskich. 3 Po stłumieniu powstania, które wybuchło w Burundi 19 kwietnia 1972 r., sprawujący tam władzę Tutsi wymordowali ok. 100 tys. Hutu. W rezultacie tych wydarzeń ok. 150 tys. członków tej grupy uciekło do sąsiedniej Tanzanii (Kay 1987). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 51 Wrażenie to jest o tyle uzasadnione, że faktycznie w ubiegłym wieku w Eu­ ropie i na świecie zaszły zmiany, które wymusiły inne sposoby rozwiązywania kłopotów z napływem „migrantów przymusowych”, tworząc jednak przy tym nowe problemy. Powstawanie państw narodowych, rozwój biurokracji i wpro­ wadzenie nieznanej przedtem ścisłej kontroli granic państwowych, wymusiło zmianę postaw wobec niekontrolowanych dotąd ruchów migracyjnych, w tym i wobec różnych kategorii uchodźców. Stało się tak dlatego, że w obliczu na­ pięć społecznych, związanych z rozwojem gospodarki rynkowej w takich kra­ jach, jak Francja czy Niemcy, sposobu ich rozładowania pod koniec XIX wieku coraz częściej szukano we wzmocnieniu tożsamości i solidarności narodowej. Pociągnąć to musiało za sobą nasilenie dyskryminacji mniejszości narodowych, jak i niechęć do przyjmowania obcych etnicznie i narodowo imigrantów, których postrzegano jako intruzów zabierających rdzennym mieszkańcom miejsca pracy. W systemie powstających państw narodowych, traktowanych jako pewne byty naturalne, etnicznie homogenne, zaczęło utrwalać się przekonanie, że obcy nie powinni takiego państwa „zanieczyszczać”. Nie tylko reprezentanci mniejszości narodowych, ale każdy osiedlający się w takim państwie cudzoziemiec stawał się zagrożeniem dla istniejącego w nim ładu. Doprowadziło to do upolitycznienia zjawiska uchodźstwa na skalę nieznaną w przeszłości. Pierwszy kryzys migracyjny w Europie, po pierwszej wojnie światowej, kie­ dy to liczba uciekinierów i wypędzonych wyniosła 9,5 miliona, a ich powrót do krajów pochodzenia stał się w zasadzie niemożliwy, wymusił na rządach niektó­ rych państw wprowadzenie pewnej korekty do ich narodowych polityk migracyj­ nych. Państwa, w których uciekinierzy przebywali, kierując się humanitarnymi przesłankami, zdecydowały o legalizacji ich pobytu. Po raz pierwszy w dziejach, w ramach powstałej Ligi Narodów, upolityczniono przymusowych imigrantów, nadając im specjalny status prawny, zwany odtąd „statusem uchodźcy”. W ten sposób przynajmniej część z nich objęto ochroną prawną, umożliwiając tym sa­ mym osiedlenie się na stałe i znalezienie zatrudnienia. Akcja ta miała być wyjąt­ kiem w obowiązującym narodowym porządku rzeczy i po zrealizowaniu zadania przez powołany w tym celu urząd Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców Rosyj­ skich w Europie (rozszerzony później na uchodźców greckich i ormiańskich), instytucję tę w 1930 roku rozwiązano4. 4 Działalność urzędu Wysokiego Komisarza wznowiono jeszcze na krótko w 1933 r., po dojściu Hitlera do władzy i rozpoczęciu w Niemczech wypędzeń ludności pochodzenia żydowskiego. Liga Narodów, z uwagi na relacje z III Rzeszą, szybko jednak odcięła się od Wysokiego Komisarza, którego działalność już w 1935 r. na stałe zawieszono. W 1938 r. także Związek Radziecki sprzeciwił się jakiej­ kolwiek ingerencji Ligi w sprawy uchodźców z tego kraju. Niepowodzeniem zakończyła się również zwołana wtedy konferencja w Evian, rozpatrująca ewentualne wzięcie pod ochronę międzynarodową Żydów wysiedlonych z Niemiec. W Europie zwyciężyło wówczas stanowisko, że relacje między danym państwem a jego obywatelami są jego wewnętrzną sprawą (Vemant 1953: 56). Stąd, zarówno przed, jak i w trakcie II wojny światowej Żydzi i inne osoby prześladowane przez nazistów nie były objęte ochroną międzynarodową. �Maciej Ząbek 52 Druga wojna światowa i kolejny kryzys uchodźczy spowodowały, że po jej zakończeniu 11 milionów ludzi wciąż przebywało poza granicami swoich kra­ jów. Sytuacja ta wymusiła powrót do rozwiązań z okresu Ligi Narodów. Nie stało się to od razu. W czasie wojny i bezpośrednio po jej zakończeniu uchodźcy byli postrzegani przez aliantów jako problem typu wojskowego, a nie humanitarne­ go. W tym czasie jedyną instytucją, która się nimi zajmowała, było Biuro Osób Przesiedlonych Naczelnego Dowództwa Ekspedycyjnych Sił Sprzymierzonych (SHAEF5). Miało ono zadanie przeciwdziałać grabieży i ogólnemu chaosowi, którym groziła obecność tłumów bezdomnych uciekinierów i przesiedlonych. Później rozwiązanie problemu powierzono organizacji o nazwie Administracja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy (UNRRA6), która skupiła swoją działalność na repatriacji uchodźców do kraju pochodzenia, nawet wtedy, gdy zainteresowani sobie tego nie życzyli. Dopiero informacje o tym, że repa­ trianci do ZSRR trafiają do obozów pracy na Syberii, wymusiły zmiany bardziej zgodne ze współczesnymi standardami. W 1947 roku powołano Międzynarodo­ wą Organizację ds. Uchodźców (IRO7), która w większym stopniu zajmowała się przesiedleniami uchodźców do krajów trzecich (USA, Kanada, Izrael, Australia) niż repatriacjami. Dopiero po uchwaleniu w 1951 roku Konwencji Genewskiej, dotyczącej statusu uchodźcy, powołano wielozadaniową agendę o nazwie Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR8), na­ wiązującą nie tylko w nazwie, ale i programie do rozwiązań z okresu między­ wojennego. Podobnie jak przed wojną urząd miał istnieć do czasu „rozwiązania problemu”. Powstanie na Węgrzech w 1956 roku, utrzymujący się stan zimnej wojny, konflikty w tak zwanym Trzecim Swiecie po rozpoczęciu procesu dekolonizacji spowodowały, że kiedy jedne fale przymusowych imigrantów kończyły się, na ich miejsce pojawiały się nowe. UNHCR był zaś jedyną organizacją mię­ dzynarodową przygotowaną do natychmiastowego działania. Dzięki temu insty­ tucja ta istnieje do dnia dzisiejszego. W ten sposób powstały zręby zinstytucjonalizowanego, silnie upolitycznio­ nego, międzynarodowego systemu ochrony, ale i panowania nad uchodźcami, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym” (International Refugee Regime). Ten system instytucji powstał w oparciu o przesłanki humanitarne, ale w rzeczywistości był wynikiem wprowadzenia kontroli granic i powsta­ nia bloku rywalizujących z Zachodem państw komunistycznych, z których uchodźcy stanowili doskonały argument w prowadzonej przez obie strony woj­ nie propagandowej. Od tego czasu system ewoluował i objął swym zasięgiem niemal cały świat, koncentrując się głównie na uchodźcach z krajów postkolo- 5 SHAEF: Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force. 6 UNRRA: United Nations Relief and Rehabilitation Administration. 7 IRO: International Refugee Organization. 8 UNHCR: United Nations High Commissioner for Refugees. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 53 nialnych. Nadal jednak, w tym kształcie, w jakim istnieje obecnie, należy on do wynalazków XX-wiecznego świata zachodniego, nie mających precedensu w przeszłości. Kim są uchodźcy? Próby zdefiniowania zjawiska Od początku istnienia upolitycznionego systemu ochrony uchodźców pojawił się problem właściwego zdefiniowania tego zjawiska. W roku 1936 genewski Instytut Prawa Międzynarodowego określił uchodźcę jako „każdą osobę, która ze względu na wydarzenia polityczne w swoim kraju opuściła jego terytorium z własnej woli bądź pod przymusem” (Vemant 1953: 6). Następnie definicję tę rozwinięto, dodając stwierdzenie, że „uchodźca różni się od imigranta tym, że opuścił on kraj pochodzenia ze względu na wydarzenia polityczne, a nie ze względu na stan gospodarki czy zainteresowanie innym krajem” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 21). Kluczową sprawą było jednak określenie, co oznacza stwierdzenie „wydarzenia polityczne”, gdyż w krajach autorytarnych większość ich mieszkańców można było określić jako ofiary wydarzeń politycznych, a takie postawienie sprawy budziło protesty urzędników. Definicję poprawiono dopiero w 1951 roku, określając w Konwencji Genewskiej uchodźcę jako każdą osobę, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniami z po­ wodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grapy spo­ łecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie m a żadnego obywatelstwa i znajdując się poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania (...), nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa9. Powstała prawna i politologiczna definicja, mająca w założeniu charakter uniwersalny, uznawana dziś przez większość państw świata. Ustanowiła ona powszechny system walki z problemem uchodźstwa. Dzięki niej rozróżnienie uchodźcy, który zmienia miejsce pobytu wbrew własnej woli, od imigranta, któ­ ry przemieszcza się dobrowolnie, wydawało się na początku łatwe i niebudzące kontrowersji. Leżąca u podstaw tego międzynarodowego konsensusu zasada za­ kładała współodpowiedzialność w kwestii podstawowych praw człowieka, gdy prawa te nie będą respektowane przez któreś z państw. Szybko jednak okazało się, że w rzeczywistości bardzo zawęża ona pojęcie „uchodźców”, którzy we­ dług Konwencji są faktycznie tylko pewną podgrupą szerszej kategorii „osób wysiedlonych”. Przez wzgląd na poszanowanie suwerenności państwowej wyłą­ czone zostały z definicji uchodźcy między innymi osoby, które nie przekroczyły Artykuł lAust. 2 Konwencji Genewskiej z 1951 r., Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 515 i 517. �54 Maciej Ząbek granic swojego kraju, czyli tak zwani uchodźcy wewnętrzni lub „wewnętrznie przesiedleni” (Internally Displaced Persons). Podobnie statusu uchodźcy nie otrzymują osoby, którym zagraża tylko dyskryminacja, a nie prześladowanie oraz uciekinierzy przed wojną, a nie przed indywidualnymi prześladowaniami101. Z punktu widzenia wymienionej Konwencji każdy wniosek o azyl powinien być rozpatrywany indywidualnie, w kontekście osobistego zagrożenia prześladowa­ niami, które rozumiane są jako możliwość utraty życia, zdrowia lub wolności przez daną jednostkę. Pojawiły się jednak regionalne uregulowania będące wy­ łomem w dotychczasowym prawodawstwie. Należy do nich Konwencja Krajów Jedności Afrykańskiej z 1967 roku oraz Deklaracja z Kartageny z 1994 roku, które to dokumenty ze względu na szczególną sytuację uciekinierów wojennych w krajach Afryki i Ameryki Łacińskiej rozszerzają na nich pojęcie uchodźcy. W dodatku przyjmują zasadę domniemania (prima facie), bez indywidualnego badania sprawy. Uregulowania te nie obejmują jednak swym zasięgiem krajów zachodnich. Jest to zgodne z pewną logiką systemu, który od początku dzielił uchodźców na regiony, tak aby konsekwencje uchodźstwa pozaeuropejskiego nie dotknęły zbytnio Europy i USA. Przykładem jest choćby fakt powołania dla uchodźców palestyńskich i koreańskich oddzielnych organizacji11. Podobnie też spośród zbiegów z Chin komunistycznych za uchodźców uznano tylko nielicz­ nych. Po podziale zaś subkontynentu indyjskiego miliony wypędzonych z obu powstałych tam państw w ogóle nie zostały zakwalifikowane jako uchodźcy. Z biegiem lat prosta odpowiedź, że uchodźcą jest ten, kto spełnia warunki de­ finicji zawartej w Konwencji Genewskiej, stawała się coraz bardziej problema­ tyczna. Wśród tłumów bezdomnych ubiegających się o azyl w krajach Zachodu coraz więcej było osób mających faktycznie złożone motywacje, w których czyn­ nik polityczny mieszał się z ekonomicznym. W okresie zimnej wojny, szczególnie w tak zwanym złotym okresie uchodźstwa (od 1951 r. do początku lat 70. XX w.), większość osób uciekających przed komunizmem, z uwagi na interes polityczny i gospodarczy krajów przyjmujących, uznawano jednak za „uchodźców”. Gorzej było, jeśli chodziło o osoby uciekające wprawdzie spod reżimów autorytarnych, 10Wspomniana Konwencja nie obejmuje osób narażonych na dyskryminację w znaczeniu gorszego, nierównego traktowania, chyba że zachodzi sytuacja tzw. kumulacji czynników (czyli, gdy różne formy dyskryminacji połączone z innymi negatywnymi czynnikami, jak np. ogólną atmosferą braku bezpie­ czeństwa w kraju, mogą razem wzięte wytworzyć w umyśle osoby ubiegającej się o status uchodźcy stan uzasadniający obawę przed prześladowaniem). Nie dotyczy ona „uciekinierów wojennych”, jeśli nie zachodzą przesłanki zagrożenia indywidualnymi prześladowaniami, wyklucza także osoby, które uciekły ze względu na niechęć do służby wojskowej lub obawę przed walką. 11Uchodźcami koreańskimi zajęła się Organizacja ds. Odbudowy Korei (UNKRA), zaś palestyński­ mi — Agencja ONZ ds. Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (UNRWA). W ostat­ nim przypadku uczyniono to na prośbę krajów arabskich, które obawiały się, że przyjęcie definicji z Konwencji Genewskiej, określającej uchodźcę jako pojedynczą osobę, może osłabić w przyszłości pozycję Palestyńczyków w prawie do powrotu grupowego. Inna sprawa, że kraje zachodnie nie miały bynajmniej zamiaru przyjmować do siebie tysięcy uchodźców z Bliskiego Wschodu. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 55 ale współpracujących z krajami zachodnimi12. Przesłanki pozahumanitame wielo­ krotnie decydowały w różnych krajach o przyjęciu uchodźców13. Istotne sąrównież dziś, gdy większość potencjalnych azylantów wywodzi się z biednych, odmien­ nych kulturowo i rasowo krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Można jednak zapytać, czy to znaczy, że nazwanie ich uchodźcami będzie zawsze bezzasadne? Definicja uchodźcy zawarta w Konwencji Genewskiej z 1951 roku nie przy­ nosi na to pytanie zadowalającej odpowiedzi. Z tego też względu Szwecja i Dania od lat 60. zapoczątkowały przyznawanie azylu z powodów humanitarnych — tak zwanej ochrony uzupełniającej, określając ją mianem statusu B, de facto lub po prostu humanitarnego. Praktyka ta, powszechna dziś w Europie, wprowadziła jednak dodatkowe zamieszanie w kwestii, kim naprawdę są uchodźcy. Antropolodzy, którzy od początku lat 80. coraz częściej podejmowali studia nad uchodźcami, z reguły wyrażali daleko idący dystans wobec definicji zawartej we wspomnianej Konwencji. Zdaniem niektórych, nie powinno się jej akcepto­ wać i tym samym legitymizować procedur opartych na tej definicji. Dowodzili, choćby na przykładzie Irlandczyków z okresu Wielkiego Głodu (lata 40. XIX w.) czy migracji Żydów ze Związku Radzieckiego (lata 80. XX w.), że w wielu przy­ padkach czynnika ekonomicznego nie można rozdzielić od politycznego (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 30). Podobnie ofiary głodu z Etiopii czy Sudanu z lat 80. ubiegłego wieku faktycznie były ofiarami prześladowań politycznych, a nie po prostu klęski nieurodzaju czy suszy. Zatem, według tych badaczy, powinno się unikać prostej opozycji „uchodźca — nie uchodźca”, gdyż rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. W określonej sytuacji status uchodźcy powinien przy­ sługiwać nie tylko aktywistom politycznym, osobom prześladowanym i dyskry­ minowanym ze względu na przynależność do różnych grup mniejszościowych, ale i przypadkowym ofiarom przemocy, w tym ofiarom głodu z obszarów wojen i konfliktów zbrojnych. Wszystko zależy od rzeczywistego nasilenia przemo­ cy i niemożliwości udzielenia poszkodowanym pomocy na miejscu. Definicja powinna mieć charakter pewnego continuum, gdzie uchodźcą jest się tym bar­ dziej, im większe jest nasilenie przemocy i im mniej można pomóc danej osobie na miejscu (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 33). Pojawiły się też jeszcze bardziej charakterystyczne dla antropologii próby zdefiniowania zjawiska uchodźstwa, inspirowane koncepcją obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Według tej koncepcji, uchodźcy to osoby, które po traumatycznym wykluczeniu z dotychczasowego społeczeństwa (prześladowa­ nia w kraju pochodzenia), przechodzą przez bolesną fazę liminalną (ucieczka, 12 Przykładem może być polityka uchodźcza w USA, gdzie w latach 80. przyjmowano np. uchodź­ ców kubańskich, a potem nikaraguańskich, ale odmawiano azylu uchodźcom haitańskim czy gwate­ malskim. 13 Przyjęcie uchodźców mogło być wyrazem poparcia politycznego dla jakiejś sprawy, znakiem sprzeciwu lub gestem solidarności wobec uchodźców o zbliżonej kulturze. Dotyczy to także krajów pozaeuropejskich, np. przyjmowania Palestyńczyków w krajach arabskich, Tybetańczyków w Indiach albo uchodźców z RPA w okresie apartheidu w niepodległych krajach afrykańskich. �56 Maciej Ząbek wejście w administracyjne procedury uchodźcze i pobyt w obozie dla uchodź­ ców), a następnie zostają na powrót włączone, ale już do innego społeczeństwa (integracja ze społeczeństwem przyjmującym). Zamiennie możliwa jest jeszcze repatriacja czy powrót do kraju pochodzenia. Niemniej, po wielu latach pobytu poza ojczyzną, taki powrót także wymaga reintegracji. Uchodźcy, z tego punktu widzenia, to różni ludzie, znajdujący się jednak w podobnej sytuacji prawnej i społecznej, dzielący to samo doświadczenie, zwane „doświadczeniem uchodź­ czym”. Czyni ich ono członkami osobnej grupy. Zyskują dzięki niemu określoną tożsamość, kulturę, charakterystyczną „naturę”. Stają się jeszcze jednym etno­ graficznym „plemieniem” i dlatego można ich badać metodami typowymi dla antropologii (Keller 1978; Stein 2001). Wielu innych antropologów wskazywało jednak, że konstrukt „doświadczenia uchodźczego” może prowadzić do zbyt daleko idących generalizacji (Zetter 1988; Marx 1990; Malkki 1995a). Szczególnie przypisywanie uchodźcom swoistego typu psychologicznego czy kultury mogło świadczyć o niedostrzeganiu faktu, że uchodźcy mają różne charaktery, a każdy z nich ma swoje własne indywidualnie problemy i potrzeby. Nie tworzą też nowej kultury, są przede wszystkim przedsta­ wicielami swoich własnych grup etnicznych i narodowych. Dlatego, jak twierdził James Clifford (1986: 10), uchodźców nie można opisać całościowo, bo nie utrzy­ mują stale tego samego wizerunku. Metody charakterystyczne dla „normalnej” monografii etnograficznej w studiach nad uchodźcami są mało użyteczne. Uchodź­ com brakuje struktury, jednej kultury, jednego języka, jednej grupy, charaktery­ stycznych dla „starych etniczności”. Reprezentują coś zupełnie nowego, co opiera się ostatecznemu podsumowaniu (Clifford 1986: 16). Nie można ich badać tak, jak badano „tradycyjne etniczności”, nie da się „wybrać ulubionego informatora, roz­ mawiać ze starszymi z wioski lub wymyślić funkcjonalizmu strukturalnego” (Steen 1993: 196). W studiach nad uchodźcami kultura zostaje zakwestionowana: „Nie ma żadnych uprzywilejowanych pozycji, żadnej perspektywy absolutnej, żadnego ostatecznego rozrachunku” (Rabinów, Sullivan 1979: 6). W opiniach wymienionych antropologów znajdujemy oczywiście sporo racji, niemniej wydaje się, że odrzucenie konstruktu „doświadczenia uchodźczego” jest za daleko idące. Poza tym wiadomo, że także w tradycyjnej sytuacji badawczej dane bynajmniej nie „czekają jak dojrzałe owoce na zerwanie” (Bruner 1986: 141). Natomiast odpowiedź na pytanie: „Czy istnieje kultura uchodźców?” za­ leży od tego, jakich uchodźców właściwie mamy na myśli, no i oczywiście, jak definiujemy pojęcie kultury. Uchodźcy „miejscy” i „obozowi” Obrazy uchodźców w mediach przedstawiają ich najczęściej jako nędzarzy w łachmanach, na tle środowiska typowego dla slumsów w krajach rozwijają­ �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 57 cych się, w tymczasowych osadach zabudowanych prymitywnymi schronienia­ mi, zwanych obozami, gdzie zaspokajaniem ich potrzeb zajmują się organizacje humanitarne. Obrazy tych, którzy dotarli do krajów zachodnich, sąjuż nieco inne, ale i ich umiejscawia się zwykle na terenie tak zwanych ośrodków detencyjnych (także niekiedy nazywanych obozami) jako właściwych miejsc przebywania uchodźców. Poza „obozami” uchodźcy raczej nie istnieją w szerszej świadomo­ ści społecznej. Tymczasem wielu z nich mieszka poza zorganizowanymi oboza­ mi, nie korzystając z pomocy humanitarnej i niekoniecznie będąc zupełnymi nę­ dzarzami. Określa się ich mianem uchodźców „spontanicznie osiedlających się” lub korzystających z praktykowanego w niektórych państwach „wspomaganego samodzielnego osiedlania się” (Crisp, red., 1998: 58-59). W pierwszym przy­ padku najczęściej należą do kategorii licznych „uchodźców miejskich” (urban refugees), zajmujących się handlem lub pracą najemną14. W drugim, otrzymują zazwyczaj gospodarstwa na wsi i są również samowystarczalni. Jedni i drudzy, z tego względu, że nie potrzebują pomocy, często nie są w ogóle postrzegani jako uchodźcy. Z etykietą uchodźcy wiąże się tylko obraz „uchodźcy obozowego”, będące­ go poniekąd konsekwencją istnienia światowego systemu ochrony uchodźców. Geneza obozów sięga końca drugiej wojny światowej, kiedy to wspomniany wy­ żej SHAEF poszukiwał najtańszych form zapewnienia społeczeństwom bezpie­ czeństwa w obliczu pojawienia się milionów „bezdomnych włóczęgów”. Wtedy wprowadzono praktykę przestrzennej ich koncentracji. Na początku wykorzysty­ wano do tego celu poniemieckie obozy koncentracyjne i jenieckie, potem zwal­ niane koszary wojskowe. Placówki te pozwalały na zminimalizowanie kosztów kwaterowania uchodźców, a jednocześnie zapewniały nadzór nad nimi, zbieranie danych, kontrolę poruszania się, umożliwiały prowadzenie szkoleń i programów rehabilitacyjnych. Uchodziły za dobre rozwiązanie, w praktyce nadal stosowane w różnych miejscach na świecie. Wiele współczesnych ośrodków detencyjnych w Europie powstaje właśnie w byłych koszarach wojskowych, położonych w lesie, w pewnym oddaleniu od osiedli mieszkaniowych. W przypadkach koniecz­ ności budowania nowych, zakłada się je często nadal na wzór jednostek wojsko­ wych, tworzonych w taki sposób, aby można było utrzymać nadzór i dyscyplinę. Do podobnych celów dostosowuje się (a przynajmniej takie istnieją formalne wymogi) hotele czy ośrodki wczasowe, jeśli istnieje konieczność zakwaterowa­ nia w nich uchodźców (Ząbek, Łodziński 2008: 194-195). W przypadku biednych krajów Południa obozy powstają zwykle spontanicz­ nie na miejscu pierwotnych obozowisk namiotowych położonych w stosunkowo 14 „Uchodźcy miejscy” (urban refugees) to osobna kategoria uchodźców, charakterystyczna zwłasz­ cza dla krajów afrykańskich. Są to osoby migrujące zazwyczaj indywidualnie i tylko sporadycznie korzystające z pomocy międzynarodowej. Często myleni są z imigrantami ekonomicznymi i nie uzna­ wani za uchodźców. W statystykach UNHCR, jeśli są w ogóle zarejestrowani, to występują zawsze w oddzielnych spisach. �58 Maciej Ząbek niewielkiej odległości od granicy. Z biegiem lat przekształcają się one w osady, złożone z prymitywnych schronień zbudowanych z wykorzystaniem drewna, gli­ ny, szmat, worków czy blachy, choć — o ile to możliwe — nawiązujące nieraz do lokalnego budownictwa. Obozy te są zazwyczaj wielokrotnie większe niż wszel­ kie centra uchodźcze w Europie. Skupiają niekiedy dziesiątki tysięcy mieszkań­ ców, i mimo ubóstwa i niewyobrażalnych trudności z zaopatrzeniem w wodę pitną, żywność i opał oraz zachowaniem kontroli sanitarnej, próbuje się w nich prowadzić „prawdziwe życie”. Są miejscem działalności gospodarczej, kultural­ nej, edukacyjnej i sportowej. Mają targowiska, sklepy, bary, warsztaty, szkoły, szpitale, świątynie. Na głównych placach i ulicach takich obozów panuje, jak w prawdziwych miastach, stały ruch i harmider, choć, z drugiej strony, głównym sensem egzystencji dla większości ich mieszkańców jest czekanie na żywność rozdawaną w ramach pomocy humanitarnej (Ząbek 2003: 118). Z europejskimi ośrodkami dla uchodźców łączy je odgórna kontrola i sprawowanie nadzoru nad ich mieszkańcami. Obozy pod ochroną UNHCR są bowiem zwykle otoczone ogrodzeniem, podzielone na sektory i strzeżone, a obcy, bez specjalnych zezwo­ leń, nie mają prawa się tam pojawić. Wspomniana na początku Liisa Malkki pokazała na przykładzie sytuacji w Mishamo, że obóz stał się dla burundyjskich Hutu dogodnym miejscem do tworzenia na nowo swej mito-historii „narodu na wygnaniu”. Starali się oni pod­ kreślić swój status autochtonów i prawowitych mieszkańców Burundi. Tutsi, określani w tych narracjach jako „Chamici”, byli podstępnymi najeźdźcami, któ­ rzy przybyli „zaledwie 400 lat temu”, przejmując władzę nad ich krajem. Od tego momentu zaczęło się, według historii tworzonej przez Hutu, ich prześladowanie, którego kulminacyjnym momentem stało się ludobójstwo, dokonane przez zdo­ minowaną przez Tutsi armię. Pamięć o tej apokaliptycznej przemocy z 1972 roku była stale żywa w obozie, wciąż podsycana, stając się jeszcze jednym z czynni­ ków mobilizujących tożsamość Hutu jako narodu (Malkki 1995b: 52-103). Dla mieszkańców Mishamo status uchodźcy był pozytywnym aspektem ich tożsamości. Trudności materialne i cierpienia postrzegali jako pozytywny i nie­ zbędny czynnik nabywania wiedzy i siły moralnej uprawniających ich w dalszej perspektywie do odzyskania własnej ojczyzny. „Uchodźca nowicjusz” stawał się „prawdziwym” czy też „dojrzałym” uchodźcą dopiero po nabyciu tej wie­ dzy i osobistym zanurzeniu się w historii. Miejscem zaś najlepiej nadającym się do zdobycia takiego doświadczenia był oczywiście obóz. W tym kontekście „uchodźcy miejscy”, dążący do polepszenia swojej sytuacji życiowej, sprzenie­ wierzali się samej idei „narodu na wygnaniu”, który w przyszłości powróci do ojczyzny. Dorabianie się na handlu czy zawieranie małżeństw mieszanych przez „uchodźców miejskich” traktowano jako próbę zakorzenienia się w „tu i teraz”, wiązaną z niebezpieczeństwem integracji, wyrzeczenia się własnej tożsamości oraz wrastania w „obcą” rzeczywistość. To wszystko dla uchodźców z obozu oznaczało zdradę i utratę „czystości” (Malkki 1996). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 59 W przeciwieństwie do obozu miasto Kigoma nad Jeziorem Tanganika, za­ mieszkałe przez dziesiątki zmieszanych ze sobą grup etnicznych, wyraźnie sprzy­ jało integracji, kosmopolityzmowi, tendencji do roztopienia się wśród ogółu jego mieszkańców, zniechęcając do pielęgnowania etniczności, narodowości i statusu uchodźcy. Większość uchodźców miejskich przestawała z czasem określać się jako „Hutu”, niektórzy w celu zatarcia swej poprzedniej tożsamości przyjmowali popularne w Tanzanii imiona arabskie, a wielu zaczęło nazywać się Tanzańczykami. Wszyscy woleli uchodzić za niewidocznych i nie zwracać na siebie uwagi. Najbardziej uderzającą różnicą między tymi dwiema grupami było jednak samo postrzeganie uchodźstwa. W przeciwieństwie do Hutu z obozów, heroizujących swój status konstytuujący ich wspólną tożsamość, Hutu z miasta widzieli swoją sytuację uchodźczą raczej jako ciężar. Malkki niejednokrotnie słyszała od nich, że nie lubią określenia „uchodźca”, odbieranego przez nich jako rodzaj negatyw­ nego stygmatu, a nawet, że nienawidzą uchodźców, i jeśli ktoś ich pomyłkowo tak określi, czują się upokorzeni. Sam obóz postrzegali jako miejsce bezsilności, uwięzienia i izolacji (Malkki 1996). Czy istnieje kultura uchodźców? Na powyższe pytanie Liisa Malkki odpowiada zdecydowanie negatywnie. Jej zdaniem do uchodźców trzeba podchodzić indywidualnie, gdyż ich doświadcze­ nia i potrzeby są różne. Porównując uchodźców miejskich i obozowych, doszła do wniosku, że nie mają oni ani jednej tożsamości, ani jednej kultury. Uchodźcy z Kigomy dowodzą, według niej, że przekształcenie prawnego statusu uchodźcy w status społeczny czy nawet określoną kondycję moralną nie zachodzi automa­ tycznie. Nawet ci ludzie, których doświadczenia, historie i powody wygnania z kraju były podobne, swoją sytuację definiowali inaczej — zależnie od okolicz­ ności życia na uchodźstwie. Zdaniem cytowanej antropolożki, uchodźcy nie mają wspólnego doświadcze­ nia, gdyż dla tych z miasta i dla tych z obozów było ono diametralnie różne. Z tego punktu widzenia krytykuje ona organizacje pozarządowe, dokonujące dehistoryzacji i depolityzacji uchodźców w imię materialistycznego humanitary­ zmu. Według niej, przedstawiciele tych organizacji widzą w nich tylko ludzi do nakarmienia, ubrania i wyleczenia, są natomiast ślepi na bagaż ich doświadczeń, aktualną sytuację osobistą i problemy narodów, do których należą. Dla pomocodawców uchodźcy to ofiary, którym należy dostarczyć żywności, lekarstw i da­ chu nad głową. Nie zwracając uwagi na tło wydarzeń, które doprowadziły tysiące ludzi do ucieczki z kraju, organizacje pomocowe realizująjedynie własnąpolitykę. Tym samym odbierają uchodźcom możliwość mówienia o swych potrzebach. W tej masie obsługiwanych ludzi — jak pisze Malkki — ginie jednostka, jej osobista historia i problemy (Malkki 1996: 386-388). �60 Maciej Ząbek Podobnie, według tej badaczki, czynią media powielające unifikujący obraz problemów uchodźczych i pozbawiające jednostkę prawa do mówienia o sobie. Na zdjęciach w prasie i telewizji widzimy zwykle masę półnagich, wychudzo­ nych ludzi. Nie ma tam jednostek, nie ma indywidualnych twarzy, nie ma cech charakterystycznych. Jest morze czarnych głów, czysta symbolika ludzkiego nie­ szczęścia (Malkki 1996: 387). Ukierunkowanie spojrzenia na jednostkę prowadzi autorkę do krytyki także tych antropologów, którzy, jak Keller czy Stein, byli zwolennikami konstruktu „uniwersalnego doświadczenia uchodźczego”, a nawet swoistej natury i kultury uchodźczej. Według badaczki, uchodźcy zawsze reprezentują kulturę etnosów, z których pochodzą. Zawsze będzie to kultura Burundyjczyków, Somalijczyków albo Czeczenów, a nie jakaś abstrakcyjna kultura ludzi, których łączy jedynie pewien status administracyjny. Uchodźcy jako tacy nie mają przecież wspólne­ go języka, religii, przeszłości historycznej czy solidarności grupowej. Mówie­ nie o kulturze uchodźców nie ma zatem więcej sensu niż mówienie na przykład o kulturze bezdomnych czy niepełnosprawnych15. Malkki, słusznie zwracając uwagę na indywidualne losy i problemy uchodź­ ców, zbyt pochopnie jednak odrzuca konstrukt „doświadczenia uchodźczego”. Tym bardziej, że w końcu i ona pokazuje jego uniwersalny charakter, gdyż za­ równo uchodźcy miejscy, jak i ci z obozu przechodzą przez wspomniany okres liminalny. Natomiast zupełnie inną sprawą jest, że w przypadku tych z miasta liminalność prowadzi poszczególne jednostki do wyrwania się z narodowych ka­ tegoryzacji i stosunkowo szybkiego wyjścia z okresu izolacji, znalezienia pracy, usamodzielnienia się i integracji z mieszkańcami. W obozie natomiast stan braku przypisania przedłuża się, nie prowadząc do integracji ze społecznością przyjmującą. Przeciwnie, obóz kontroluje, aby jego mieszkańcy nie byli przypadkową mieszanką indywiduów, ale ściśle określoną zbiorowością, posiadającą własną tożsamość, swoją historię i kulturę, jak inne narody. Liminalność w obozie jest rodzajem kwarantanny, w trakcie której jego mieszkańcy oczyszczają się z „obcości”, uświadamiając sobie, bardziej niż kie­ dykolwiek wcześniej, że są właśnie Hutu, Czeczenami bądź Palestyńczykami. Malkki ma rację, że w tym sensie nie ma kultury uchodźczej, a uchodźcy jako tacy nie są żadnym nowym etnograficznym „plemieniem”. 15 Moim zdaniem, bezdomni i niepełnosprawni mogą być jednak porównywani z uchodźcami, gdyż reprezentują podobne cechy strukturalne. Uchodźcy, podobnie jak bezdomni, nie m ają jak pisze Mo­ nika Oliwa-Ciesielska, swojego własnego, prywatnego schronienia, które mogliby nazwać domem, nie mają także pracy, wystarczających środków do godnego życia. Często łączy ich z bezdomnymi popadnięcie w długi, rozłąka z rodziną cierpienie, stres i choroby (Oliwa-Ciesielska 2004: 19-25). Są także w pewnym sensie inwalidami społecznymi i tak jak niepełnosprawni mają problemy z poruszaniem się w otaczającej ich przestrzeni. Nie wiedzą jak się poprawnie zachować, do kogo się zwrócić o pomoc, jak załatwić coś w urzędzie, kiedy potraktować coś poważnie, a kiedy nie. Tak też postrzegani są przez postronnych obserwatorów — jako gorsi, wyróżniający się wyglądem zewnętrznym. Skupiają na sobie wzrok gapiów, budzą ciekawość, zdziwienie lub lęk. Wskutek tego doświadczają podobnie jak niepeł­ nosprawni, głęboko zakorzenionej opresji społecznej (Bames, Mercer 2008). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 61 Biorąc jednak pod uwagę, że doświadczenie pobytu w obozie musi wpływać na postawy i sposób myślenia uchodźców, trzeba uznać, że „obozowa kultura” czy też raczej kultury uchodźców, przynależne oczywiście do szerszych wspól­ not etnicznych, jak najbardziej istnieją16. Wiążą się one ze specyficzną postawą moralną i kodem zachowań ich przedstawicieli. Spoiwem jest tu poczucie poli­ tycznej wspólnoty tożsamości i interesów, które odróżniają ich od ludzi mieszka­ jących poza obozem, „pełnosprawnych kulturowo” i posiadających prawdziwe domy. Ich odmienność i niezadowalająca sytuacja ekonomiczna i społeczna nie jest dla nich samych przyczyną wstydu. Zamiast tego, utwierdza ona ich solidar­ ność, brak zaufania do obcych i pozytywną samoidentyfikację, będącą źródłem siły. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, są nawet dumni ze swej odmienności i bycia ofiarami. Poza tym kultury uchodźców, wbrew wątpią­ cym, stają się faktycznie historycznymi i językowymi wspólnotami, które tworzą się przez ich zaangażowanie w problemy polityczne. Specyfiką kultury uchodźców obozowych jest jednak to, że kształtuje się ona w wyniku oporu wobec urzędników sprawujących tam władzę, a opór ten po­ wstaje w odpowiedzi na uprzedmiotowienie i traktowanie uchodźców jako prob­ lemu, który trzeba rozwiązać. Paternalistyczne praktyki degradacji i poniżenia prowadzą do nieprzystosowania oraz unikania przez pensjonariuszy obozów od­ powiedzialności, tworząc z nich prawdziwych społecznych inwalidów. Niemniej, jak pokazał Erving Goffman, mieszkańcy podobnych placówek po­ trafią się organizować, przeciwstawiać władzy i narzuconym odgórnie regulami­ nom, tworząc swoje własne „światy podziemne” (Goffman 1991: 265)17. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, tworzą więc swoistą kulturę należącą do kategorii „kultur oporu”, będącą rodzajem przeciwwładzy, zawsze gotowej się ujawnić tam, gdzie owa władza szczególnie silnie się ma­ nifestuje (Lemert, Gillan: 1999). Na przykładzie Hutu z Mishamo widzimy, jak mniejszość tanzańskich pracowników obozu, kontrolująca życie ekonomiczne i społeczne uchodźców, zajmuje miejsce Tutsi w ich świadomości. To w wyniku takiej sytuacji i z powodu niemożności powrotu do kraju, obóz staje się płod­ nym gruntem dla tworzenia wspomnianej mito-historii i podtrzymywania przez elity Hutu narracji na temat swego zniewolenia. Tym samym, jest również śro­ dowiskiem sprzyjającym powstaniu tożsamości „narodu na wygnaniu” (Malkki 1995b: 233). W europejskich ośrodkach dla uchodźców, w których mieszka zazwyczaj tyl­ ko do kilkuset osób, owe „narody na wygnaniu” teoretycznie nie mają prawa 16Rozumiem tu kulturę jako pewien sposób myślenia warunkujący nasze postawy (Cohen 1985). 17 Gofiman (1991) nazywa instytucje tego typu, jak obozy dla uchodźców (np. domy dziecka, star­ ców, schroniska dla bezdomnych, szpitale, szkoły z internatem itp.), totalitarnymi, gdyż mimo róż­ nic między nimi rządzą się one podobnymi zasadami — personel próbuje zapanować nad wszystkimi aspektami życia ich mieszkańców. Zawsze są też oni przez dłuższy czas mniej lub bardziej odcięci od szerszego społeczeństwa, prowadząc zamknięty, odgórnie administrowany tryb życia. �62 Maciej Ząbek powstać. Należy jednak zauważyć, że i tu są oni uprzedmiotowieni, a ich rela­ cje z personelem są podobne. W polskich ośrodkach „uchodźcza kultura oporu” przejawia się w powtarzających się strajkach, protestach, odmowie przyjmowa­ nia podawanego jedzenia lub wykonywania poleceń, a przede wszystkim per­ manentnym niszczeniu urządzeń technicznych tych placówek (Ząbek, Łodziński 2008: 193-273). Na większą skalę opór może pojawić się też poza formalnymi centrami dla uchodźców. Przykład Francji (zamieszki z listopada 2005 r. w podparyskich dzielnicach dla imigrantów z Maghrebu) pokazuje, że podobne warun­ ki mogą zaistnieć nawet w miastach, jeśli dochodzi w nich do powstania gett, któ­ re pod pewnymi względami (bezrobocie, poczucie wyobcowania, stygmatyzacja ich mieszkańców) mogą przypominać obozy dla uchodźców. Fakt, że standardy mieszkaniowe i poziom życia mieszkańców tych dzielnic jest nieporównywalnie wyższy niż w obozach w Afryce, nie ma tu takiego znaczenia, jak ich subiektyw­ ne poczucie wykluczenia ze społeczeństwa. Aristide Zolberg nazwał takich uchodźców „nowymi Palestyńczykami”, gdyż reprezentują oni bardzo świadome społeczności uchodźcze, z natury rzeczy nie­ skłonne integrować się z żadną społecznością przyjmującą (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). „Nowi Palestyńczycy” i inne „narody na wygnaniu”, tworzące swą tożsamość i kulturę uchodźczą, nastawione na powrót, „odbicie” swej ojczyzny, posiadają często własną polityczną strukturę przywódczą i uzbrojonych ochotników wciąg­ niętych do wojny dla celów politycznych, podobnie jak prawdziwi Palestyńczycy. Wśród uchodźców afrykańskich takie struktury „narodów na wygnaniu” tworzyli swego czasu Zimbabwańczycy w Mozambiku, Saharyjczycy z Frontu Polisario w Algierii, Namibijczycy ze SWAPO w Angoli, Rwandyjczycy (w większości Tutsi) z Patriotycznego Frontu Rwandy w Ugandzie czy tak zwani Nowi Sudańczycy z Sudanu Południowego w Kenii. To właśnie w obozach wszyscy oni stawali się narodami, utożsamiając się silnie z państwem, do którego mieli wró­ cić lub które mieli dopiero stworzyć. Procesy te dostarczają antropologom inte­ resującego materiału, pokazującego, jak „narody” mogą powstawać bez udziału aparatu państwowego i bazy terytorialnej. Najlepszym przykładem są oczywiście Palestyńczycy. Wygnani z terytorium zajętego przez Izrael, nie uznani za obywateli innych państw arabskich, skazani na wegetację w obozach, wbrew wszelkim przewidywaniom nie integrują się nawet z miejscowymi Palestyńczykami na Zachodnim Brzegu, tworząc do dziś nierozwiązywalny problem. „Nowi Palestyńczycy” pojawiająsię przede wszystkim w dużych, istniejących od wielu lat osadach uchodźczych, zamieszkałych przez względnie jednorodną etnicznie grupę uciekinierów żyjących w trudnych warunkach ekonomicznych, przy utrzymującym się stale napięciu politycznym, i tylko wówczas, gdy możli­ wości powrotu, integracji na miejscu lub migracji do krajów trzecich są faktycz­ nie niemożliwe bądź poważnie utrudnione. W takich warunkach powstają grupy, �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 63 które Zolberg, aby podkreślić ich naturę jako nie tylko zależnych „przedmiotów”, ale i „aktorów”, nazywa społecznościami „uchodźców-wojowników” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). To oni tworzą radykalne organizacje, jak Harnaś, i marzą, żeby — jak w przypadku Patriotycznego Frontu Rwandy — wrócić kie­ dyś do ojczyzny choćby na drodze tak zwanej zbrojnej repatriacji18. Wspomniane kultury, społeczności „uchodźców-wojowników” nie sąoczywiście charakterystyczne dla wszystkich uciekinierów i wysiedlonych. Nie powstają wśród samodzielnie osiedlających się uchodźców, o ile tylko nie tworzą oni gett. Ogólnie rzecz biorąc, nie ma warunków do ich powstawania w krótkotrwale ist­ niejących i względnie małych oraz silnie zróżnicowanych grupach uchodźczych. Kultura oporu nie powstaje też tam, gdzie uchodźcy mają stosunkowo dużo swo­ body, gdzie mogą decydować o sobie i samodzielnie się utrzymać, i gdzie wiodą po prostu lepsze życie. Warunki integracji uchodźców W kontekście badań nad uchodźcami termin „integracja”, pozostając wielo­ znacznym, jest na ogół rozumiany jako proces włączania się jednostek lub grup imigranckich w społeczeństwo przyjmujące, w którym uczestniczą one w róż­ nych obszarach jego życia (Grzymała-Kazłowska 2008: 248). Uczestnictwo to nie wymaga całkowitej asymilacji i akulturacji, pozwalając na zachowanie więk­ szości zwyczajów i przekonań religijnych. Wymaga jednak, przy założeniu dwustronności relacji, pewnego otwarcia na społeczeństwo przyjmujące, dostosowa­ nia się do niego i unikania konfliktów. Na płaszczyźnie politycznej zaś udana integracja oznacza na pewno identyfikację z państwem i tym samym z narodem przyjmującym. Poza tym, jak podkreślają badacze, integracja ma kilka wymia­ rów: ekonomiczny, przestrzenny, społeczny i prawno-instytucjonalny (Grzyma­ ła-Kazłowska 2008: 248-250). Z powyższego punktu widzenia pobyt uchodźców w strzeżonych skupiskach zwanych obozami czy ośrodkami dla uchodźców, zarówno w krajach rozwijają­ cych się, jak i uprzemysłowionych, nie może sprzyjać integracji. Między pen­ sjonariuszami a personelem obozu trudno o symetrię relacji, gdyż są to relacje między władzą a poddanymi. Prawno-instytucjonalny wymiar integracji też nie 18 Antropolog amerykański, Mahmood Mamdani, terminem „zbrojna repatriacja” określił wojnę (1990-1994) wydaną II Republice Rwandy Habyarimany przez Patriotyczny Front Rwandy (Rwanda Patriotic Front - RPF) złożony głównie z uchodźców Tutsi, wypędzonych do Ugandy po rewolucji z 1959 roku. Autor ten jednocześnie podkreśla, że zarówno Rwanda, jak i Uganda nie chciały widzieć uchodźców Tutsi u siebie jako pełnoprawnych obywateli. W obu krajach, zgodnie z „narodowym po­ rządkiem rzeczy”, byli oni postrzegani i traktowani jak cudzoziemcy. W tej sytuacji mogli być jedynie bezpaństwowcami wegetującymi w obozach dla uchodźców. Zbrojna repatriacja była dla nich jedynym wyjściem. Dla rządzących w Rwandzie Hutu nadchodząca klęska w wojnie z RPF stała się jednak pre­ tekstem do rozpoczęcia w 1994 r. masowego ludobójstwa Tutsi (Mamdani 2001: 159-184). �64 Maciej Ząbek istnieje, gdyż uchodźcy przebywający w obozach nie mają z reguły prawa do osiedlenia się w danym kraju na stałe, a ich status prawny często nie jest jesz­ cze określony. Z ekonomicznego punktu widzenia pobyt w obozie uniemożliwia najczęściej pracę zawodową i nie daje zbyt wielu szans na decydowanie o sobie. W wymiarze zaś przestrzennym i społecznym obóz izoluje uchodźców od reszty społeczeństwa oraz ogranicza dostęp do różnorodnych zasobów i instytucji kra­ ju przyjmującego. Natomiast powstawanie opisanego wyżej zjawiska swoistej „kultury obozowej” uchodźców ostatecznie uniemożliwia integrację, gdyż jest to kultura oporu wobec społeczeństwa przyjmującego, która wzmacnia dotychcza­ sową tożsamość narodową albo wręcz tworzy ją n a nowo. Możemy jednak zapytać, dlaczego urzędnicy zarówno UNHCR, jak i państw przyjmujących oraz wielu działaczy organizacji humanitarnych broni idei po­ wstawania obozów, a tak zwane wspomagane samodzielne osiedlanie się dopusz­ cza tylko wyjątkowo. Przedstawiciele tych instytucji argumentują zazwyczaj, że obozy ułatwiają zapewnienie uchodźcom bezpieczeństwa, świadczenie pomocy i repatriację, a twierdzenia o lepszych warunkach życia poza nimi nie zostały w sposób wystarczający poparte badaniami empirycznymi. Ponadto osiedlają­ cy się spontanicznie to uchodźcy przeważnie lepiej wykształceni, szczególnie przedsiębiorczy lub obdarzeni talentem do handlu, niekiedy pochodzący z grup etnicznych zwyczajowo zajmujących się handlem lub mających stare tradycje migracyjne. Stąd dla wielu uchodźców nieposiadających tych cech to właśnie obóz stanowi bezpieczniejsze i materialnie lepsze rozwiązanie niż samodzielne osiedlanie się. Zdaniem zwolenników obozów, niezgodne z prawdą jest też prze­ konanie krytyków, że gdyby uchodźcy mieli wybór, to nigdy nie osiedliliby się w obozie. Dowodem na to ma być fakt, że uchodźcy niekiedy sami spontanicznie tworzą osady przypominające obozy, zanim UNHCR i organizacje humanitarne zaczną realizować swe programy (Cutts, red., 2000: 118). Z powyższymi argumentami można się nawet zgodzić, pozostaje jednak py­ tanie, co powinno być nadrzędnym celem polityki wobec uchodźców: doraźne zapewnienie im bezpieczeństwa i opieki, jak najszybsza repatriacja do kraju po­ chodzenia, czy integracja w nowym miejscu osiedlenia? W przypadku preferencji dla dwóch pierwszych celów obozy są być może rzeczywiście dobrym rozwiąza­ niem, w przypadku jednak trzeciego, na pewno jednym z najgorszych. Integracja ze społeczeństwem przyjmującym jest, w ramach konstruktu „do­ świadczenia uchodźczego”, w zasadzie ostatnim etapem bolesnych obrzędów przejścia. Warto podkreślić, że integracja, jeśli ma być autentyczna, musi być dość bolesnym doświadczeniem. Oznacza bowiem zmianę sposobu myślenia, stanie się poniekąd innym człowiekiem. Kultura nie jest rzeczą, którą można me­ chanicznie i bezboleśnie zmienić. Nie wystarczy, wbrew temu, co sądzi wielu pomocodawców, z tej „rzeczy” coś odjąć i trochę czegoś do niej dodać, aby dany podmiot zaadaptował się do otoczenia. Dlatego uchodźcy, by się zintegrować, muszą — jak każdy imigrant — przejść przez to doświadczenie. Obóz tymcza- �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 65 sem jest dodatkowym miejscem azylu, który chroni nie tylko przed prześladowa­ niami ze strony kraju pochodzenia uchodźców, ale również przed bolesną próbą ich integracji z otoczeniem. Nic dziwnego, że wielu uchodźców szuka w nim własnego środowiska kulturowego, swej „bańki środowiskowej”, chcąc uniknąć, jak wielu imigrantów, podjęcia wysiłku integracji i skutków „szoku kulturowe­ go”. Przedstawiciele UNHCR mająrację, że uchodźcy nieraz sami tworzą osady przypominające obozy, gdyż są one jak getta. Pozwalają przetrwać, zachować własną kulturę, a może nawet ją unarodowić. Nie jest to jednak, powtórzmy, droga prowadząca do integracji. Nadanie repatriacji pierwszeństwa w polityce UNHCR wobec uchodźców miałoby oczywiście pewien sens, gdyby faktycznie chodziło o ich krótki pobyt na emigracji. W wielu przypadkach tak się jednak nie dzieje. W obozach rodzą się i dojrzewają całe pokolenia, które nie miały szansy na samodzielne życie poza obozem, a wielu uchodźców nigdy już nie wraca do swej ojczyzny. W tej sytuacji zauważyć trzeba, że w istocie wspomniane organizacje argu­ mentacją na rzecz utrzymywania obozów uzasadniają tylko swoje istnienie, gdyż to one pomagająukonstytuować uchodźców jako przedmiot ich wiedzy i kontroli. Podobnie władze krajów-gospodarzy nie są zainteresowane integracją, woląc, by agendy międzynarodowe dostarczały bezterminowo wsparcia dla wysiedlonej ludności znajdującej się na ich terytorium. Skomentować to można krótko, za po­ mocą słów Michela Foucault: „Władza sama produkuje swoje domeny i rytuały prawdy” (Foucault 1979: 194). Innymi słowy, nie tylko reżimy kraj ów pochodze­ nia uchodźców mają udział w ich tworzeniu, ale i władze krajów przyjmujących oraz organizacji międzynarodowych. To one także przyczyniają się ostatecznie do uczynienia z nich niebezpiecznych nacjonalistów. * * * Podsumowując, współczesne problemy związane z uchodźcami są w dużej mierze skutkiem istnienia państw o charakterze narodowym oraz światowego sy­ stemu pomocy i panowania nad tą kategorią ludzi, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym”. Państwa demokratyczne Zachodu oraz do pewnego stopnia ich naśladowcy w Azji i Afryce, choć przyjmują na siebie obowiązek ochrony uchodźców, to jednak z powodu swojego narodowego charakteru bronią się przed przyjmowa­ niem na stałe imigrantów. Jest to główna przyczyna, dla której ich repatriację traktują priorytetowo. Tę zaś można przeprowadzić tylko pod warunkiem pobytu uchodźców w sprawnie zarządzanych obozach, których pensjonariusze nie inte­ grują się i nie mieszają z otoczeniem. Poza tym obozy, których nędza jest dobrze widoczna dla obserwatorów zewnętrznych, są dobrym argumentem w zabieganiu o pomoc międzynarodową. Staranie się o nią ułatwia istnienie międzynarodo­ wego systemu International Refugee Regime, który jest w stanie wyżywić tłumy �Maciej Ząbek 66 bezdomnych i bezrobotnych przesiedleńców przez wiele lat i niejako przy okazji utrzymać także te wszystkie organizacje, które wchodzą w jego skład. Dlatego zarówno urzędnicy państwowi, jak i pomocodawcy z organizacji międzynarodo­ wych niechętnie patrzą na samodzielne osiedlanie się uchodźców, nie biorąc pod uwagę skutków długotrwałego ich przebywania w obozach. Tymczasem to właś­ nie w takich miejscach rodzą się radykalne organizacje i tożsamości „uchodźców-wojowników”, którzy mogą stanowić poważne zagrożenie dla bezpieczeń­ stwa zarówno krajów przyjmujących, jak i całych regionów. Słowa kluczowe: uchodźcy, obozy dla uchodźców, uchodźstwo, integracja, tożsamość B IB L IO G R A FIA Bam es C., M ercer G. 2008 Niepełnosprawność, przeł. R Morawski, Warszawa: Wydawnictwo Sic. Bruner E.M. 1986 Ethnography as Narrative, w: VW. Turner, E.M. Bruner (eds.), The Anthropo­ logy o f Experience, Urbana, Chicago: University o f Illinois Press, s. 139-158. Clifford J. 1986 Introduction: Partial Truths, w: J. Clifford, G.E. Marcus (eds.), Writing Cul­ ture. The Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: University o f Cali­ fornia Press, s. 1-26. Cohen A.P 1985 The Symbolic Construction o f Community, Chichester, London: E. Horwood, Tavistock. Crisp J. (red.) 1998 Uchodźcy świata 1997-1998. Wyzwania humanitarne, przeł. S. Kasperec, W. Niewiadomski, T. Olifierko, Warszawa: UNHCR, Wydawnictwo N au­ kowe PWN. Cutts M. (red.) 2000 Uchodźcy świata. 50 lat pom ocy humanitarnej, przeł. K. Dragan, Warsza­ wa: UNHCR. Foucault M. 1979 Discipline and Punish: The Birth o f the Prison, New York: Vintage. Gennep A. van 2006 Obrzędy przejścia, przeł. B. Biały, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ li 909] dawniczy. Goffman E. 1991 Asylums: Essays on the Social Situation o f M ental Patients and Other [1961] Inmates, London: Penguin. Grzymala-Kazlowska A. 2008 Zakończenie, w: A. Grzymala-Kazlowska, S. Łodziński (red.), Problemy in­ tegracji imigrantów. Koncepcje, badania, polityki, Warszawa: Wydawnic­ tw a Uniwersytetu Warszawskiego, s. 245-252. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... K ayR . 1987 Keller S.L. 1978 67 Burundi since the Genocide, London: Minority Rights Group. Uprooting and Social Change: The Role o f Refugees in Development, Delhi: Manohar Book Service. Lemert Ch., Gillan G. 1999 M ichel Foucault: teoria społeczna i transgresja, tłum. D. Leszczyński, L. Rasiński, Warszawa, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN. Malkki L.H. 1995a Refugee and Exile: From „Refugee Studies” to National Order o f Things, „Annual Review o f Anthropology” 24, s. 495-523. 1995b Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology among Hutu Refugees in Tanzania, Chicago, London: The University o f Chicago Press. 1996 Speechless Emissaries: Refugees, Humanitarianism, and Dehistoricization, „Cultural Anthropology” 11: 3, s. 377-404. Mamdani M. 2001 When Victims Become Killers. Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda, Princeton: Princeton University Press. Marx E. 1990 The Social World o f Refugees: A Conceptual Framework, „Journal ofR efugee Studies” 3: 3, s. 198-203. Oliwa-Ciesielska M. 2004 Piętno nieprzypisania. Studium o wyizolowaniu społecznym bezdomnych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rabinów P , Sullivan W.M. 1979 The Interpretive Tum: Emergence o f an Approach, w. P. Rabinów, W.M. Sulli­ van (eds.), Interpretive Social Science. A Reader, Berkeley: University o f California Press, s. 1-32. Steen A.-B. 1993 Varieties o f the Tamil Refugee Experience in Denmark and England, Copenhagen: Minority Studies o f Copenhagen, The Danish Center for Human Rights. Stein B.N. 2001 The Refugee Experience: Defining the Parameters o f a F ield o f Study, „International Migration Review” 15: 1, s. 320-330. Vemant J. 1953 The Refugee in the Post-War World, London: Allen & Unwin. Ząbek M. 2003 Obozowy ,, inny św ia t”. Spostrzeżenia z pobytu w obozach dla uchodźców w Kenii, „Afryka, Azja, Ameryka Łacińska. Studia i materiały” 80, s. 115-131. Ząbek M„ Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. Zetter R. 1988 Refugees and Refugee Studies — a Label and an Agenda, „Journal ofR efu ­ gee Studies” 1: 2, s. 1-6. �Maciej Ząbek 68 Zolberg R.A., Suhrke A., Aguayo S. 1989 Escape from Violence. Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford: Oxford University Press. Maciej Ząbek „PEOPLES IN EXILE”. THE ROLE OF REFUGEE CAMPS IN THE CREATION OF A NEW IDENTITY OF THEIR INHABITANTS (Summary) The article shows the role that the so-called refugee camps or refugee centres play in the development o f the identity and culture o f refugee groups. In organised refugee camps their inhabitants can be controlled, distribution o f aid is facilitated and repatriation programme is easier to carry out. Therefore refugee camps are considered, both by the authorities o f refugee receiving countries and UNHCR and humanitarian organisations, as the m ost effective and cheapest form o f their protection. However, such camps are not conducive to the integration o f the refugees with the host society, which would be desired in a situation when a quick return to their home country is not possible. A long stay in camps and manifestation o f power over refugees by camp staff create grounds for the development o f a new identity o f refugees. This identity is associated w ith the specific moral attitude and behaviour code, which is manifested as the „culture o f resistance”. W hat binds such groups o f refugees is the political community o f identity and interests, and a feeling o f enslavement o f the „people in exile”, which differentiates refugees from people living outside the camp. The author emphasises that nation-forming processes can take place without the involvement o f the state apparatus and territory. Keeping refugees in camps for a long time can have serious consequences. In conclusion the author describes the reasons for this state o f affairs — on the one hand it is the national character o f modem states, which defend themselves against the inflow o f immigrants, and, on the other — the international system o f their protection, which main­ tains a large number o f unemployed refugees in emigration for many years. This system paradoxically strengthens the problem o f refugees and creates new difficulties. Key words: refugees, refugee camps, exile, integration, identity � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54c0e9228120aff72213bd1eaf123ff3.pdf 81d97f8033cc518b8fde886c3aaec7ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia kulturowa - historia Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4816 Title A name given to the resource "Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać sie od korzeni, z ktorych wyrosła" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.305-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 R O Z M O W Y I WSPOMNIENIA ANNA KOWALSKA-LEWICKA Kraków „NASZA WSPÓŁCZESNA ANTROPOLOGIA SPOŁECZNA I KULTUROWA NIE POWINNA ODCINAĆ SIĘ OD KORZENI, Z KTÓRYCH WYROSŁA". ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA 1 Po maturze w Liceum im. Królowej Wandy w Krakowie w roku 1938 zapisała się Pani Doktor na filozofię i romanistykę. W okresie okupacji uczestniczyła Pani w kon­ spiracji, a w trakcie pracy w Muzeum Archeologicznym w kursach historii sztuki i archeologii. Jaka była Pani droga do etnologii? W owych czasach do gimnazjum szło się po czwartej klasie szkoły podstawowej, a samo gimnazjum miało osiem klas, czyli maturę zdawało się w 18. roku życia. Po maturze zapisałam się na filozofię ścisłą — po prostu to mnie interesowało, jeszcze w gimnazjum wiele na ten temat czytałam. Równocześnie zapisałam się na roma­ nistykę, dlatego żeby mieć jakieś studia „praktyczne", które mogły mi dać w przy­ szłości możliwość zarabiania na życie — myślałam o zawodzie nauczyciela języka i kultury francuskiej. Znałam język, literaturę francuską, lubiłam uczyć (w szkole był system, że lepsze uczennice bezinteresownie pomagały w nauce słabszym). Trafiłam na doskonałych nauczycieli, zwłaszcza filozofów. Przy tym zupełna swoboda studiów (obowiązkowy był właściwie tylko udział w proseminariach, z wy¬ kładów trzeba było mieć w indeksie podpis wykładowcy, ale była to tylko czysta for¬ malność, nie było mowy o sprawdzaniu obecności). Przy tym można było samemu wybierać wykłady, także na innych wydziałach, wedle własnych zainteresowań. Ta sama swoboda dotyczyła egzaminów. Można było studiować cztery lata bez zdania jakichkolwiek egzaminów, a po tym czasie w ciągu kilku tygodni zdać wszystkie egzaminy z ubiegłych lat. Studentów na filozofii (szeroko pojętej) było stosunkowo 1 Pełny tekst odpowiedzi zostanie złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego. �306 Anna Kowalska-Lewicka niewielu, profesorowie znali ich wszystkich, a dzięki dyskusjom i pracom seminaryj­ nym wiedzieli, jaką wartość każdy z nich przedstawiał. Skorzystałam z przywileju wolnych studiów i poza kolokwiami nie zdałam po pierwszym roku żadnych egzaminów — miałam tylko zaliczenia z wszystkich przed­ miotów, obowiązkowych i nieobowiązkowych. Jak wiadomo, w tymże roku 1939 wybuchła wojna. Nie uciekaliśmy, jak wielu Polaków, w pierwszych dniach wojny. Rodzice i brat byli w dniu moich imienin (26 lipca) na wycieczce w Tatrach i tam ulegli wypadkowi. Kiedy wróciłam z karpackiej eskapady, zastałam ich wszystkich w szpitalu w Zako­ panem. Byli dosłownie zmasakrowani, z wyjątkiem Matki — ale ona, która wyszła bez jakichkolwiek widocznych obrażeń na ciele, miała złamany kręgosłup. Tuż przed wojną została przewieziona sanitarką do Krakowa, ale mowy być nie mogło o jakiej¬ kolwiek ucieczce. Dzięki temu oszczędzony nam był tragiczny los uciekinierów. Oj­ ciec, Tadeusz Kowalski, co prawda został już 5 września wzięty jako zakładnik przez Niemców (jak kilku innych krakowskich prominentów — był sekretarzem generalnym PAU), ale nikt nie zorganizował zamachu na Niemców, więc i jego niebawem zwol­ niono z tej „zaszczytnej funkcji". Niemniej, półtora miesiąca potem, w ramach słynnej Sonderaktion Krakau, dostał się do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Oranienburgiem. Wrócił! Na początku okupacji natychmiast zaczęły się wywózki Polaków z Poznańskiego i innych ziem przyłączonych do Reichu. Pierwsze ich transporty nadeszły, o ile pa­ miętam, w listopadzie, może nawet w październiku. Krakowskie harcerstwo, w tym i ja, zgłosiliśmy się natychmiast do utworzonej przez kardynała Sapiehę „Sekcji cha¬ rytatywnej", która zajęła się wysiedlonymi. Z dworca kolejowego przewożono ich do starych austriackich bunkrów (Rondo Mogilskie), koszarów 8. pułku ułanów w Ko­ bierzynie, koszarów 20. pułku piechoty. Tam już dostawali się pod naszą opiekę. Na¬ leżało zająć się ich zdrowiem, wyszukać im mieszkanie, zdobyć odzież (przyjeżdżali bez niczego, mieli w rodzinnym domu dziesięć minut na spakowanie się, a wysiedleń z zasady dokonywano nocą, kiedy ludzie śpią), znaleźć dla nich pracę itd. Transporty przychodziły prawie codziennie. Niemal równocześnie, w każdym razie jeszcze w 1939 roku, zaczęła działać tajna szkoła pielęgniarstwa — już wtedy liczono się z walką podziemną i koniecznością posiadania własnych kadr pielęgniarskich. Natychmiast zgłosiłam się, mam świade¬ ctwo ukończenia rocznego kursu pielęgniarskiego. Wysiedlenia skończyły się po kilku miesiącach; wysiedleni zostali rozlokowani w domach prywatnych i klasztorach, które miały wielkie gmachy i po zaledwie kilku pensjonariuszy. Zaczęłam pracować w dziale opieki klasztornej, dostałam pod swą opiekę klasztor Paulinów na Skałce. Powstała już też oficjalna Rada Główna Opie­ kuńcza „Ergieo", my staliśmy się jej sekcją (początek 1940 roku). Odtąd zaczęto nam wypłacać pensję (za miesięczną pensję mogłam kupić 1 kg masła). Najważniejsze było, że mam pracę, co chroniło przed wywózką na roboty do Niemiec. Z początkiem 1940 roku nawiązałam kontakt z organizacją podziemną, zaczęłam pracować w dziale propagandy. Moja funkcja polegała na codziennym spotykaniu się z człowiekiem, który przekazywał mi rano, kiedy szłam do pracy, teksty komunikatów �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 307 nadawanych przez Londyn. Spotkania odbywały się zawsze w parkach, nie znałam ludzi, od których dostawałam zwitek tekstów. Szłam z tym w miejsce przez nich wskazane, gdzie znów nieznajomemu człowiekowi przekazywałam materiały i dopiero wtedy szłam na 8. godzinę do pracy w „Sekcji". Nieznajomego poznawałam np. po książce w zielonej oprawce, którą trzymał w ręku, lub podobnym znaku, czasem odbywało się to w punkcie kontaktowym, np. w zakładzie szewskim. Po południu udawałam się albo do klasztoru, który mi podlegał, albo znów do punktu kontaktowego po wydrukowany już biuletyn, a z nim do miejsca, z którego inni kurierzy brali paczki do roznoszenia po domach. Moja rodzina nie miała pojęcia, co robię, dowiedziała się dopiero po wojnie. Nie chciałam ich obciążać w razie „wsypy", a oni mieli do mnie pretensje, że wciąż „gdzieś się włóczę". Poza tym były różne zlecane akcje, kontakty z terenową partyzantką, należało kogoś odstawić „do lasu" lub tym podobne, ale to długa historia i nie mająca wiele wspólnego z karierą etnograficzną. Minęły dwa lata, odstawiłam moją ranną porcję podsłuchu i przyszłam do pracy. Koledzy powiedzieli mi, że czeka na mnie jakiś pan. Myślałam, że to któryś z wy¬ siedlonych, wyszłam po załatwieniu najpilniejszych spraw na korytarz, gdzie czekał. Zapytałam, co mogłabym dla niego zrobić, odpowiedział: „pójdziemy na Pomorską" (nazwa ulicy, przy której mieściło się gestapo). Był to dla mnie wstrząs tak silny, że nie potrafiłam go ukryć, choć wtedy zdawało mi się, że tego nie zauważył. Byłam pewna, że obserwował moje ranne podjęcie komunikatu radiowego i przekazanie go następ¬ nemu łącznikowi. Przerażenie moje polegało na niepewności, czy wytrzymam tortury i nie sypnę — nikt nie może wiedzieć, jak zareaguje na ból, póki tego nie przeżyje. Zapytałam, czy mogę moje służbowe sprawy przekazać w biurze — zgodził się. Powiedziałam kolegom, że idę na przesłuchanie i gdybym nie wróciła do południa, niech zawiadomią rodzinę, po czym wyszliśmy. Miałam wtedy 21 lat, ale wygląda¬ łam na kilkanaście. Biała bluzka, granatowa spódnica, warkocze i talent robienia z siebie idiotki — to uratowało mi niewątpliwie życie, a w każdym razie uchroniło od aresztowania i obozu. Po drodze rozmawialiśmy przyjaźnie, byłam już całkowicie opanowana. O sa¬ mym przesłuchaniu na Pomorskiej, o konfrontacji w więzieniu, nie będę pisać. To jeden z epizodów mego życia, z których jestem naprawdę dumna, ale nie mających żadnego związku z moją specjalnością. Dość, że mnie puścili. W pracy konspiracyjnej zostałam zawieszona na sześć miesięcy. Istniała możli¬ wość, że wypuszczono mnie, by nadal śledzić i dojść „po nitce do kłębka". Odbyłam tę swoją kwarantannę i wróciłam do pracy, ale we własnym przekonaniu byłam już mało wartościowym konspiratorem. Po prostu zaczęłam się bać, wiedząc, że drugi raz nikt mi już nie uwierzy, a poza wszystkim prześladowało mnie przekonanie, że jestem śledzona i czułam, że nie zachowuję się normalnie, np. idąc na kontakt do me¬ liny nie potrafiłam nie obejrzeć się za siebie, gdy słyszałam za plecami czyjeś kroki. Do tego aresztowano mego chłopca i po dwóch tygodniach rozstrzelano w Oświęci¬ miu. Czułam, że muszę zmienić otoczenie. Wtedy mój Ojciec dopomógł mi w znalezieniu pracy w Muzeum Archeologicz­ nym w Polskiej Akademii Umiejętności. Zawdzięczałam j ą dr. Rudolfowi Jamce, którego Niemcy zostawili w Muzeum jako opiekuna zbiorów i dr. Novotnemu, �308 Anna Kowalska-Lewicka Austriakowi z Wiednia, zmobilizowanemu pracownikowi Museum für Völkerkun­ de, niezwykle przyzwoitemu człowiekowi, którego dr Jamka poprosił o zatrudnienie mnie (Novotny był Treuhänderem Muzeum). I oto zaczął się nowy okres w mym życiu, weszłam w samo serce tajnego uniwersytetu. Muzeum było spakowane do ewakuacji (która na szczęście nigdy nie nastąpiła), a więc nie było prawie żadnych prac — trochę konserwacji ceramiki i żelaza, poza tym morze wolnego czasu. Mieściło się w oficynie Polskiej Akademii Umiejętności, w bu­ dynku frontowym znajdowały się biura Liegenschaftverwaltung, a więc ciągły ruch in¬ teresantów, który doskonale krył osoby wchodzące przez tę samą bramę do Muzeum Archeologicznego — no i szef Novotny, który nigdy nas nie nachodził bez uprzedzenia. Uczeni krakowscy oczywiście przez całą wojnę pracowali naukowo, mimo innych zajęć, np. prof. Safarewicz, -wybitny językoznawca, był konduktorem tramwajowym, a prof. Małecki pracował w „Społem". Cały uniwersytet robił dla „Społem" pomadki, a sam profesor ponadto zorganizował tajne studia uniwersyteckie. W Muzeum odby¬ wały się regularnie posiedzenia naukowe z referatami na temat prowadzonych prac badawczych. Pełną parą szło tajne nauczanie. Profesor Gąsiorowski wykładał teorię historii sztuki, profesor Ruxerówna, wysiedlona z Poznania i koczująca w sąsied­ nim Muzeum Przyrodniczym PAU, wykładała archeologię klasyczną, dr Jamka — archeologię Polski, dr Leńczyk — epokę poprzedzającą powstanie państwa polskie¬ go, prof. Jakubowski uczył nas rysunku eksponatów archeologicznych, prof. Albin Jura — paleolitu, antropologię wykładało dwóch asystentów UJ — Jasicki i Sikora. Potem przybył jeszcze prof. Tadeusz Dobrowolski, historyk sztuki. Etnografii uczył Roman Reinfuss, który ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, kiedy wyrzucono je z Wawelu, wylądował także w Muzeum Archeologicznym. Jednym słowem, było się u kogo uczyć, co też młodsze pokolenie wykorzysty¬ wało w pełni. W ostatnim okresie, po powstaniu warszawskim, zaroiło się jeszcze od warszawiaków — przybył prof. Antoniewicz, prof. Frankowski, Drewko, znawca paleolitu Krukowski, Marciniak i inni. Słuchaliśmy wykładów, brali udział w seminariach, pisali referaty, nawet brali udział w wykopaliskach. Muzeum kopało zameczek w Szaflarach, który okazał się co prawda piecem do wypalania wapna, ale wbudowanym później we wzgórze, na którym stał niegdyś drewniany gród fałszerza polskich pieniędzy, zniszczony przez królewskie oddziały. Zostałam starościną studiów historii sztuki i jako taka, już po wojnie, wystawia¬ łam świadectwa naszym wykładowcom. Jeszcze w czasie wojny zdałam egzaminy z historii filozofii u Tatarkiewicza, logiki — u Zawirskiego, archeologii klasycznej — u Gąsiorowskiego, historii sztuki — u Dobrowolskiego, antropologii — u Jasickiego, archeologii — u Jamki — to pozwoliło mi na ukończenie studiów zaraz po wojnie, w 1946 roku. Wracając jeszcze do „drogi ku etnologii", to ważne było w niej zainteresowanie mego Ojca kulturą ludową. Był humanistą o bardzo szerokich horyzontach, języ¬ koznawcą, ale i historykiem kultury, dialektologiem tureckim, ale i znawcą kultury ludowej tureckiej wsi. Schodził na piechotę Azję Mniejszą, tureckie enklawy w Do¬ brudży, karaimskie osady w Polsce i całe Podhale — nie tylko Tatry. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 309 W Muzeum Archeologicznym stykałam się na co dzień z Romanem Reinfussem, świetnym wykładowcą i badaczem terenowym. Potem pojawił się Moszyński, któ¬ ry zafascynował mnie kulturami innych kontynentów. Archeologia dawała niepełny obraz kultury ludzkiej, przynajmniej taka, jaką poznałam w Krakowie. Krainą ukochaną jest dla Pani Podhale. Obok miłości do gór jest to również za­ interesowanie tamtejszą kulturą. Pisała Pani o tradycyjnych normach obyczajowych młodzieży podhalańskiej, strojach, pasterstwie, saniach i wozach. Skąd wzięło się zainteresowanie Podhalem? Oboje rodzice od czasów gimnazjalnych związani byli z Tatrami. Ojciec po raz pierwszy zetknął się z Zakopanem jeszcze w przedszkolnych latach. Urodził się i mieszkał wtedy we Francji, a Babka, stęskniona za Krakowem i ogólnie Polską, wyjechała z małymi dziećmi na wakacje do Zakopanego. Pociąg dochodził wtedy tylko do Chabówki, dalej trzeba było tłuc się po kamienistej drodze około 40 km chłopską furką. Po powrocie rodziny do Polski, już w gimnazjum, Ojciec wybrał się z kolegami na piechotę z Krakowa do Tatr — i to był prawdziwy początek jego fa¬ scynacji Tatrami i Podtatrzem. Z kolei Matka była koleżanką szkolną Heli Dłuskiej, córki budowniczych sanatorium Dłuskich w Kościelisku, pierwszego gruźliczego sa¬ natorium z prawdziwego zdarzenia w Polsce, zbudowanego zresztą za pieniądze ich przyjaciela Ignacego Paderewskiego. Paderewski był kolegą p. Dłuskiego z konser¬ watorium w Odessie, tylko że Dłuski miał mniejszy talent, więc skończył dodatkowo medycynę w Paryżu, żeby mieć z czego żyć i tam ożenił się z koleżanką, lekarką — siostrą Curie-Skłodowskiej i bliską znajomą aktorki Modrzejewskiej. Notabene Paderewski był ojcem chrzestnym Heli Dłuskiej. Oprócz właściwego sanatorium w parku stała „dyrektorówka", gdzie mieszkali Dłuscy, a latem tłum przyjaciół ze sfer intelektualno-artystycznych ówczesnej Polski. Moja Matka była tam zapraszana na wakacje, dla podreperowania zdrowia, a kiedy już skończyła medycynę w Wied¬ niu, pracowała przez rok wojny w laboratorium sanatoryjnym. Spędziła tam też pół roku po maturze, zaproszona przez Dłuskich „dla poratowania zdrowia". Jej ojciec nie chciał zgodzić się na studia medyczne, uważał, że pannie wystarczy seminarium nauczycielskie, mimo wszystko dopięła swego. Całe to młodzieżowe towarzystwo: córki p. Curie-Skłodowskiej, jej bratanica Haniusia Skłodowska i jej późniejszy mąż Walek Goetel (kolega szkolny mojego Ojca), Ojciec, no i oczywiście Hela Dłuska całe lato chodzili po Tatrach. Starsze pokolenie muzykowało i wiodło intelektualne rozmowy. Pani Dłuska, dobry lekarz i arcyenergiczna kobieta (m.in. wszystkie społeczne inicjatywy jej męża, np. kościół w Kościelisku, Muzeum Tatrzańskie, życie towarzyskie i wycieczki tatrzańskie — to była zawsze inicjatywa i cała praca organizacyjna pani Dłuskiej), organizowała życie tej małej społeczności, a także administrowała sanatorium. Kiedy Rodzice byli już na studiach w Wiedniu, nadal wakacje spędzali w Koś¬ cielisku. Jako młode małżeństwo wynajmowali izbę na Sobiczkowej, u Hanki Stopki Macicki, która z latami stała się serdeczną naszą przyjaciółką, a moją najukochańszą Babką-Gaździną. Babka nie umiała pisać, ale mimo to była jedną z najmądrzejszych �310 Anna Kowalska-Lewicka kobiet, jakie znałam. Mimo że była niebogata, że była analfabetką, a najdalsza kraina, do której dotarła (oczywiście na piechotę), to była Kalwaria Zebrzydowska, była oso¬ bą niezwykle rozsądną i mądrą, z której zdaniem liczyła się cała Polana Sobiczkowa. We wszystkich sporach, np. o miedzę, czy innych kłótniach sąsiedzkich, to do niej udawano się o opinię i jak ona zdecydowała — tak robiono. Po prostu, wieś doceniała jej uczciwość, bezinteresowność, doświadczenie i wiedzę. Poza tym Babka umiała czarować, o czym dowiedziałam się dopiero po jej śmierci. To była moja pierwsza „informatorka", ona przekazała mi wiedzę swojej młodości, a urodzona była w latach pięćdziesiątych XIX wieku, a więc pamięcią sięgała bardzo odległych czasów. W deszczowe dni bawiłam się na podłodze w jej izbie, podczas gdy ona przędła, siedząc na ławie pod oknem (gospodarstwo prowadziła już wtedy jej córka, rówieśni¬ ca mojej Matki). W pogodę zabierała mnie na pole, suszyć siano, paść krowy, „brać" len, wiązać owsiane snopki, później bawić jej wnuki. Najbardziej lubiłam prace przy lnie. Babka marzyła o wnuczce, a doczekała się samych wnuków — chłopców, stąd serdeczna miłość, jaką mnie darzyła. Niewątpliwie, moje dzieciństwo na Sobiczkowej, dzieci, z którymi się wtedy ba¬ wiłam, chałupy ich rodziców i dziadków, a przede wszystkim obcowanie z Babką — to początek mojej miłości do Podhala i mojej wiedzy o kulturze góralskiej. Nic więc dziwnego, że z chwilą zapadnięcia żelaznej kurtyny, kiedy „szeroki świat" zda¬ wało się na zawsze został przed nami zamknięty, moje zainteresowanie skierowałam ku mojej drugiej (poza Krakowem) ojczyźnie — Podhalu. Takiego Podhala już nie ma, nie ma ludzi, którzy by je pamiętali. Górale podzielili los Indian Stanów Zjednoczonych, są już tylko góralami „na pokaz" dla ceprów, jak tamci Amerykanie, dla których „indiańskość" jest już tylko wabiem dla turystów, którzy w podzięce za sfotografowanie się z „prawdziwym" Indianinem płacą żywą gotówką. W artykule na temat etnologii polskiej po II wojnie światowej przed rokiem 1956 napisałem, że wyjazdy na badania nad kulturą ludów pozaeuropejskich były wówczas zupełnym wyjątkiem. Takim zupełnym wyjątkiem była Pani Doktor. W roku 1947 wy­ jechała Pani do Ameryki. Częścią rocznej wędrówki po Ameryce Południowej były kilkutygodniowe badania wśród Indian Shipibo. Jaka była przyczyna zainteresowań Ameryką Południową? Jak udało się wyjechać? Dlaczego, po opublikowaniu zupeł­ nie wyjątkowej w naszym piśmiennictwie książki „Shipibo" (Wrocław 1969), nie kon¬ tynuowała Pani zainteresowań amerykanistycznych? W lecie 1939 roku zorganizowałam miesięczną wędrówkę po Karpatach Wschod¬ nich. Piszę o niej, gdyż miała zaważyć na dalszych mych losach. Zaproponowałam trzem moim przyjaciołom wspólną wędrówkę od Worochty po Hnitesę, ostatnie pas¬ mo Karpat Wschodnich, leżące już na granicy ówczesnego państwa polskiego. Pa¬ nowie byli ode mnie starsi co najmniej o osiem lat: absolwent WSH (Wyższa Szkoła Handlowa w Krakowie), asystent historii Uniwersytetu Lwowskiego i asystent orientalistyki Uniwersytetu Lwowskiego. Mieliśmy się spotkać w Żabiem, już na Huculszczyźnie, i stamtąd wyruszyć główną granią Karpat aż po granicę ZSRR. Wędrówka �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 311 miała trwać miesiąc. Zgodnie z umową spotkaliśmy się w schronisku PTT w Żabiem, niestety lwowski historyk nie dojechał. Czekaliśmy dwa dni, wreszcie zdecydowali¬ śmy ruszyć tylko w trójkę. Nigdy potem już nie miałam o nim żadnych wieści. Ruszyliśmy z Worochty z potwornie ciężkimi plecakami. Trzeba było dźwigać namioty, śpiwory i żywność, bo wsie leżały w głębokich dolinach, a schronisk na grani nie było. Ostatnie znajdowało się na Popie Ivanie — dalej już tylko szałasy pasterskie, gdzie można było dostać mleka i sera — nic więcej. Pogoda była cały czas fantastyczna, krajobrazy zatykające dech w piersiach i przez miesiąc zaledwie kilka razy spotkaliśmy huculskich pasterzy, ani razu turystów. Trzy razy dziennie kukurydziana mamałyga okraszona skwarkami, herbata, ewentualnie borówki i grzy¬ by, zebrane po drodze i morze gór. Bo w Tatrach, które znałam od urodzenia, gdzie¬ kolwiek spojrzysz, widać w dali niziny i ludzkie osady — tu tylko puste łańcuchy górskie. To był pierwszy cud mego długiego życia. Pod powiekami do dziś mam te widoki — ale nie o tym rzecz. Pamiętam rozmowę którejś nocy przy ognisku. Powiedziałam do moich towarzyszy — czy to nie skandal, że ja, dziewiętnastolatka, jak dotąd orga¬ nizuję dla nich, o tyle ode mnie starszych, -wyprawy „w szeroki świat" (rok przed Huculszczyzną było to wielodniowe koczowanie w opuszczonych szałasach i kolibach podskalnych w Tatrach). Mam „pomysł", wyznaczam trasę, czas, ekwipunek, a oni, stare chłopy, po prostu jadą już „na pewnego". Czy nie byłby czas, by i oni pomy¬ śleli o zorganizowaniu następnych wakacji? Pierwszy odezwał się „handlowiec", że dobrze, że to on bierze na siebie organizację następnych wakacji. — A dokąd chcia¬ łabym pojechać? — Bez namysłu powiedziałam, że do Ameryki Południowej. Dla¬ czego tam akurat? Po prostu w Polsce przedwojennej był to kontynent u nas najmniej znany, a ja właśnie byłam po lekturze Lepeckiego. Staszek uścisnął moją dłoń i z po¬ ważną miną powiedział: „Dobrze, stoi! Na przyszłe wakacje organizuję wyprawę do Ameryki Południowej!". I jak się okazało, dotrzymał słowa, choć z opóźnieniem, bo po wojnie, której nikt z nas w lipcu 1939 roku nie spodziewał się. Wszyscy troje wojnę przeżyliśmy. Ja w Krakowie, Tadeusz (mój późniejszy mąż) najpierw we Lwowie w konspiracji, potem „wsypa", udało mu się uniknąć areszto¬ wania, potem w Warszawie pod zmienionym nazwiskiem, stąd partyzantka na Zamojszczyźnie, powrót do Warszawy po nowy przydział, w międzyczasie wybucha powstanie, kapitulacja, obóz jeniecki w Murnau, po wojnie oddziały wartownicze USA w Niemczech, Włochy i Anders w płonnej nadziei, że jednak wybuchnie dal¬ sza wojna i odzyskamy wolność, Jałta, przewiezienie polskiego wojska z Włoch do Anglii, wreszcie propozycja pracy na uniwersytecie w Cambridge i mimo wszelkich pokus nostalgia i powrót jesienią 1947 roku do Polski. Zaraz po zakończeniu wojny dostałam list z Kolumbii. Pisał mój towarzysz wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie — że przyszedł czas, by dotrzymać danego słowa. Woj¬ nę przeżył. Znalazł się we Włoszech, skąd już prosta droga do Ameryki Południowej. Przekwalifikował się w międzyczasie na geologa, przyjął pracę u Shella i obecnie poszukiwał złóż ropy naftowej w Andach. Jego szef wyraził zgodę na mój udział w wyprawach poszukiwawczych w charakterze turystki (jedna więcej osoba w ich wyprawach nie stanowiła problemu), więc mogę przyjechać, kiedy mi się podoba. �312 Anna Kowalska-Lewicka Euforia! Ziszczą się moje marzenia! Wymagane egzaminy miałam w większości zdane. Pracę magisterską i egzamin końcowy miałam gotowe wiosną 1947 roku. Brakowało tylko drobnej formalności — paszportu. I tu następny „cud". Ministrem spraw zagranicznych był wtedy Modzelewski, ideowy komunista, po wielu latach więzień za komunizm. Wtedy jeszcze u władzy było wielu ideowców, potem już prawie wyłącznie karierowicze. Modzelewski wykombinował (i chyba słusznie), że byłoby rozsądnie zrobić ambasadorem polskim w Turcji mego ojca (dobra znajo­ mość języka i kraju, twórca pierwszej „dialektologii tureckiej", serdeczny przyja¬ ciel ówczesnego tureckiego ministra spraw zagranicznych). My wojnę przeżyliśmy w kraju okupowanym przez Niemców, od strefy rosyjskiej dzieliła nas granica wo­ jenna, słabo orientowaliśmy się w stosunkach po tamtej stronie kordonu. Ojciec na tę propozycję odpowiedział — decyzję podejmie, jeśli będzie mógł wyjechać do Turcji i zobaczyć, jak przedstawia się rzeczywistość. Modzelewski zaakceptował taki po¬ mysł. W międzyczasie mnie odmówiono paszportu. I wtedy Ojciec poprosił Modze¬ lewskiego o interwencję. Paszport dostałam natychmiast. Oczywiście, nie chwaliłam się, jaką drogą — i co zabawniejsze, zgłosiło się kilka osób, które „w najściślej¬ szej tajemnicy" zakomunikowały nam, że to wyłącznie dzięki nim dostałam ten paszport. Skończyłam pracę magisterską, zdałam ostatni egzamin, wyjechałam via Paryż i Londyn, dalej już samolotem: Azory, Bermudy, Jamajka, Bogota. Zamieszkałam u przyjaciół Szwajcarów w Bogocie i oni uświadomili mi, że mam kruche szanse na wizy południowoamerykańskie. Ich przyjaciel, ambasador Szwajcarii w Kolumbii i szef korpusu dyplomatycznego, zaproponował, że da mi passaporte de emerjencia, czyli paszport „bezpaństwowca". Z wdzięcznością przyjęłam tę propozycję, polski paszport schowałam sobie na powrót i odtąd byłam już pod opieką szwajcarskich pla¬ cówek dyplomatycznych w Kolumbii, Ekwadorze, Peru i Boliwii. Muszę przyznać, że była to serdeczna, życzliwa i bardzo pomocna opieka. Drugim moim opiekunem i sponsorem okazał się szef Shella na Kolumbię, no i oczywiście mój przyjaciel z wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie, który wprowadził mnie w to całe towarzystwo. Bez niego nigdy bym nie zrealizowała swych marzeń. Przeniósł się potem do USA, ożenił się z Polką, więźniarką Oświęcimia, potem wyjechał na Alaskę. W Ameryce Południowej miałam dwa dokonania (nie licząc licznych, dłuższych i krótszych, wycieczek w wyżej wymienionych krajach). Pierwsze — to konna wy¬ prawa w poprzek Cordillera Central w Kolumbii (wyprawa Shella miała na celu zmierzenie wysokości przełęczy, przez którą zamierzano przeprowadzić rurociąg, dostarczający ropę ze złóż nad Atlantykiem do największego portu — Barranquilla, nad Pacyfikiem. A map i pomiarów wtedy jeszcze nie było! Po raz pierwszy w życiu siedziałam na koniu i to od razu w bardzo stromych, prawie bezludnych górach i co najważniejsze — nie spadłam! Drugie dokonanie — to wyprawa, też pod auspicjami Shella, do Selva na Rio Ucayali — Amazonia w Peru, a jeśli już selwa, to i wybrzeże od granicy Ekwadoru do granicy Chile i wyprawa nad jezioro Titicaca, z wypadem do Boliwii. To ostatnie już bez Shella, ale pod opieką kompanii „Hoteleria Peruana", należącej do Szwajca¬ rii, oczywiście z polecenia Shella. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 313 W planie było jeszcze kilka miesięcy w Ameryce Centralnej, ale Ojciec, po kilku miesiącach jeżdżenia po Turcji (wykorzystał ten pobyt do celów naukowych), po powrocie do Polski pojechał natychmiast do Warszawy, by podziękować Modzelew­ skiemu za propozycję pracy w służbie dyplomatycznej, której jednak nie przyjął. Po prostu w polskiej ambasadzie pracował jego uczeń (jako tłumacz), który powiedział Ojcu, że wszelkie decyzje ambasador musi uzgadniać z portierem, Rosjaninem. Oj­ ciec nie powiedział tego Modzelewskiemu, nie chcąc kompromitować swego infor­ matora. Jednakże Modzelewski ułatwił mu sytuację. Do podróży po Turcji przydzielono Ojcu urzędnika ambasady, jako „sekretarza". Trudno było z niego zrezygnować, bo pan ambasador osobiście prosił, by Ojciec się zgodził. Otóż teraz Modzelewski -wyciągnął z szuflady pękatą teczkę, pokazał ją Ojcu — że oto dostał „raport" tego tzw. sekretarza, w którym znajduje się zarówno infor¬ macja, z kim Ojciec się spotykał, jak i jakie są jego prawdziwe poglądy. Powiedział, że może się zapoznać z jej treścią, ale Ojciec zrezygnował z tej przyjemności. Szkoda mu było czasu. Wtedy Modzelewski podarł kartę po karcie, wyrzucił do kosza na papiery i ściskając na pożegnanie rękę Ojca powiedział: „Wcale się panu nie dziwię, nie myślałem, że to aż tak...". Przyzwoity facet, krótko był ministrem. Ale ja swój paszport miałam, a zresztą wtedy już mnie w Polsce nie było. Wracając do mojej podróży — plany nie ziściły się. W czasie pobytu nad Ucayali nie miałam żadnej możliwości komunikowania się ze światem. Ale już po powrocie, na lotnisku w Bogocie, wręczono mi korespondencję, jaka w międzyczasie nadeszła. Matka pisała, że Ojciec jest śmiertelnie chory — rak jelit z przerzutami na wszystko, co tylko można sobie wyobrazić, że jeśli chcę go jeszcze zobaczyć, muszę natych¬ miast wracać. Na samolot nie miałam pieniędzy, rezerwacja miejsca na statku wyma­ gała czasu. Wyjechałam więc do USA via Miami, Waszyngton, Nowy Jork, wszędzie krótki czas pobytu poświęcając na zwiedzanie muzeów, głównie tych, w których były zbiory z Ameryki Południowej, ale nie tylko — sądziłam, że tam już nigdy nie będę (w tym jednym się pomyliłam). W Paryżu na dworcu czekali na mnie prof. Wędkiewicz (dyrektor stacji PAU) i p. Pułaski (notabene właściciel Manhattanu, który, jako bezludną wyspę, ofiarował jego antenatowi Washington i o którą całe życie się procesował — niestety procesu nie wygrał). Mieli już dla mnie bilet na pociąg od¬ chodzący tegoż dnia nocą do Polski. Mieli też list od Matki do mnie. Niestety, Ojciec żył po moim powrocie jeszcze parę miesięcy. „Niestety" piszę z myślą o Nim, bardzo cierpiał. Pyta Pan, dlaczego zarzuciłam tematykę amerykanistyczną. To bardzo proste. Wróciłam do Polski już po ucieczce Mikołajczyka, kiedy dla nas ostatecznie zatrzas¬ nęła się brama więzienia. Byłam przekonana, że już nigdy nie przekroczę granic „Polski Ludowej", a emigrować nie chciałam. Mam liczną rodzinę za granicami kra­ ju, ale oni wszyscy, czy ich rodzice, wyjechali w czasie działań wojennych w 1939 roku, bardzo często via Sybir — to całkiem inna sytuacja. Byłam wtedy pewna, że mnie więcej nie wypuszczą, a Moszyński wszczepił we mnie zasadę, że lepiej napi¬ sać mały artykulik, ale przynoszący nowy materiał, niż mleć w kółko to, co już ktoś napisał przed nami. Nie oceniam teraz, o ile miał słuszność, ale przy ówczesnej „za¬ sobności" naszych bibliotek w „americana", nawet kompilując, miałam minimalne �314 Anna Kowalska-Lewicka możliwości. Wolałam drobne prace, ale oryginalne, a Podhale znałam od podszewki; rozumiałam, wiedziałam, jak mało o nim wiemy. Po powrocie do kraju zaangażowałam się w pracę w PTL, zrazu w Oddziale Kra¬ kowskim. Mój wyjazd był wtedy sensacją, byłam więc rozrywana z mymi prelekcja¬ mi o Ameryce Południowej. Funkcjonowała wówczas organizacja nosząca miano (o ile pamiętam) „Wiedza Powszechna". Jakoś się o mnie zwiedzieli i organizowali mi prelekcje w całej połu¬ dniowej Polsce. Ludzie spragnieni byli wiedzy o szerokim świecie, sala zawsze była wypełniona po brzegi, dyskusja i pytania ciekawe, zazwyczaj po takim wystąpie¬ niu zapraszano mnie do prywatnych domów. Była to dla mnie wielka przyjemność — łatwo przychodziło mi mówienie publiczne, przyjemnością było przypominanie niedawnych przeżyć. Po powrocie z Peru zetknęła się Pani Doktor z sensacyjną sprawą skarbu inka¬ skiego odnalezionego jakoby w Niedzicy. Ostatnio powiedziała Pani dziennikarzowi: „Straciłam rok życia, mogłam zrobić coś ciekawego, ...a tymczasem goniłam tym tropem, nie chcąc uwierzyć, że to wszystko bujda". Co spowodowało zaangażowanie się Pani w tę sprawę? Chęć uczestniczenia w czymś niezwykłym? Przekonywająca mistyfikacja? Zaraz po powrocie z Peru dowiedziałam się z artykułu w którejś z krakowskich gazet o rewelacyjnym odkryciu Jalu Kurka, który spotkał w Krakowie ni mniej, ni więcej — ostatniego potomka Inków. Sensacja nie z tej ziemi na skalę światową! Zajmowali mnie Indianie selwy, o państwie Inków wiedziałam tyle, co przeciętny turysta zwiedzający peruwiańskie Andy i płaskowyż wokół jeziora Titicaca. Okres bezpośrednio po konkwiście był stosunkowo mało znany, a tym bardziej mnie mało znany. W Polsce nikt się tym nie zajmował, poza mym antenatem, doktorem Klugerem, który notabene swe zbiory amerykanistyczne ofiarował Muzeum Archeolo¬ gicznemu PAU, gdzie chadzałam jako mała dziewczynka z Rodzicami, oprowadzana przez innego antenata, Włodzimierza Demetrykiewicza. Pamiętam tylko tyle z owych odległych czasów, że bałam się śmiertelnie peruwiańskich mumii i „oglądałam" je z zaciśniętymi powiekami, żeby nie musieć patrzeć na te okropności, ciągnięta za rękę przez wuja, Włodzimierza Demetrykiewicza, w tych czasach kierownika Muze¬ um Archeologicznego PAU. Rzecz opisana przez Jalu Kurka wyglądała prawdopodobnie — a gdyby była prawdziwa, byłaby naprawdę sensacją na światową skalę. Wniosek prosty — skoro już nigdy nie wypuszczą mnie z Polski, skoro napisałam już wszystko, co wiedzia¬ łam o moich Indianach, a mielenie nie wiem po raz który odkryć innych podróżni¬ ków uważałam za stratę czasu — tu mogłam się „wykazać" czymś odkrywczym. No i postanowiłam rzecz zbadać, a w razie, gdy okaże się prawdziwym „odkryciem" — będzie to rewelacja. Przez ponad rok z etnologa stałam się detektywem. Muszę tu złożyć pokłon ge¬ niuszowi mego późniejszego męża. Po krótkim czasie, wtajemniczany przeze mnie w coraz to nowe odkrycia, powiedział: „Daj sobie z tym spokój, po prostu studencina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 315 Benesz postanowił «poderwać» pannę Pacułę, a że nie miał jej czym zaimponować, postanowił zagrać rolę ni mniej, ni więcej, tylko spadkobiercy korony Inków («Inkasów», jak sam się nazwał), poza tym chłopak musi mieć bujną fantazję i musiał czy¬ tać powieści Umińskiego [mąż był wiernym czytelnikiem literatury młodzieżowo-przygodowej okresu międzywojennego]. Nie demaskuj go, bo panna z nim zerwie, a szkoda go — musi być ostro zakochany". Ale ja oczywiście nie posłuchałam. Po¬ nad rok tropiłam biednego Benesza. Sekundowała mi gromada dziennikarzy, a każdy z nich „odkrywał" nowe szczegóły. Nawet ubiegłego lata poznałam (ściślej — nie¬ mal poznałam, bo zręcznie uniknął spotkania ze mną) kolejnego odkrywcę, który już nie artykuł, ale całą książkę o tych wydarzeniach napisał. Swego czasu pisał książkę Jan Józef Szczepański, któremu notabene pożyczyłam cały zgromadzony z trudem materiał — nigdy go już nie zobaczyłam (nie Jana Józefa, ale materiału). Słowem, artykuły z coraz nowymi odkryciami, książki, nawet film — czyż w tych warunkach można burzyć taki genialny mit? Niemniej, zaczynając całą sprawę, naprawdę w nią wierzyłam, tylko że ja szu¬ kałam prawdy, oni szukali sensacji. Oczywiście ja przegrałam, bo ludzie lubią być oszukiwani, zwłaszcza jeśli to oszustwo jest takie romantyczne. Pod kierunkiem Profesora Kazimierza Moszyńskiego przygotowała Pani Doktor pracę magisterską i doktorską. Nazywa go Pani w jednym z artykułów „swoim mi¬ strzem, wspaniałym wykładowcą i nauczycielem". Co w Profesorze tak ujęło ucznia i współpracownika? Pracę magisterską napisałam u prof. Moszyńskiego, który po wojnie zjechał z Wilna i rozpoczął swoje fascynujące wykłady, słynne na całym UJ. Przychodzili na nie słuchacze z innych wydziałów, po prostu, żeby posłuchać, rozszerzyć swoje ho¬ ryzonty — był np. student, późniejszy profesor Akademii Górniczej. Moszyński był fantastycznym mówcą, do tego świetnym rysownikiem. Wszystkie mapy, przedmio¬ ty, o których mówił, równocześnie kilku pociągnięciami rysował na tablicy. Ludzie siedzieli w ławkach, na podłodze, stali, a ci, którzy nie mogli się wcisnąć, stali przy otwartych drzwiach na korytarzu. W czasie jego wykładu panowała cisza absolutna, wszystkie oczy wlepione w mistrza, nikt nie odważył się głośno oddychać. Nie trzeba się było uczyć, pamiętało się każde słowo. Przy referatach (nie mówiąc już, że przy dyskusji) padało często pytanie: „Jakie ma pan(i) fakty dla poparcia swej tezy?" lub: „Czy to pana (pani) zdanie, czy też cy¬ tuje pan(i) jakiś autorytet — a jeśli tak, proszę podać, kogo, lub udokumentować fak¬ tami pańską opinię". Ciężkie to były próby dla złotoustych teoretyków, plączących się, gdy Profesor żądał od nich poparcia konkretami błyskotliwych tez. Porażający był też zakres jego wiedzy, a także piękno jego polszczyzny. Przy tym interesował się losem swych studentów, sam proponował w -wypadku trudnościfinansowychpod¬ jęcie starań o stypendia, które potem skutecznie popierał. Po prostu był indywidual¬ nością w najlepszym tego słowa znaczeniu, człowiekiem absolutnie i bez reszty od¬ danym nauce, prawdomównym, odważnym politycznie, sprawiedliwym i o głębokim poczuciu własnej wartości. �316 Anna Kowalska-Lewicka Moja praca doktorska nosiła tytuł (o ile pamiętam) „Ceramika Indian selwy" lub coś w tym rodzaju. Widać tu obciążenia archeologiczne, gdyż za moich czasów w ar¬ cheologii kładziono główny nacisk na typologię, technikę wyrobu itp. realia. Zresztą w Katedrze brak było literatury do szerszych ujęć. W środowisku krakowskim w okresie powojennym pracowało kilku wybitnych et¬ nologów/antropologów społecznych wykształconych jeszcze przed wojną: Kazimierz Moszyński, Kazimierz Dobrowolski, Andrzej Waligórski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jadwiga Klimaszewska, Mieczysław Gładysz, Roman Reinfuss, Tadeusz Seweryn. Czym się różnili? Którzy z nich ze sobą współdziałali? O Moszyńskim już mówiłam. Dobrowolski był niewątpliwie inteligentny, dobry naukowiec, ale charakter żaden. Opowiadał mi o nim Roman Reinfuss, który u nie¬ go bywał, w czasie wojny pożyczał od niego książki z jego olbrzymiej biblioteki. Przede wszystkim Dobrowolski odmówił udziału w tajnym nauczaniu — to wiem z własnego doświadczenia, byłam do niego delegowana jako starościna grupy et¬ nologów, historyków sztuki i archeologów. Reinfuss, kiedy zaczął go odwiedzać, w gabinecie Dobrowolskiego, za szkłem drzwi szafy z książkami, widział fotografię Dobrowolskiego w mundurze żołnierza austriackiego z I wojny światowej. Po wojnie została "wymieniona na fotografię Dobrowolskiego ściskającego dłoń Bieruta — takie niby nic, a jednak... Nie zachowywał się także właściwie w więzieniu, a zwłaszcza w obozie koncentracyjnym. Przed wojną dom Dobrowolskiego był odwiedzany po¬ wszechnie. Ojciec nieraz w dyskusjach domowych powoływał się na jego głębokie socjologiczne opinie o sytuacji geopolitycznej w Polsce i bardzo go cenił. Po powro¬ cie z obozu, w dzień św. Kazimierza, a więc w dniu imienin Dobrowolskiego, jego imieniny zostały zbojkotowane. Nikt z kolegów obozowych nie przyszedł. Tak trwa¬ ło przez pierwsze lata, potem wobec natłoku wydarzeń i faktów, pomału jakoś się ta pamięć rozmyła — nastąpiły dalsze wydarzenia, które zatarły pamięć. A przełamał ten bojkot Kutrzeba (skądinąd bardzo wysoko przez Ojca ceniony), którego córka, Hanka Kutrzebianka, jeszcze w gimnazjum, za radą Dobrowolskiego opracowała ka¬ pliczki z Zawoi. Później Dobrowolski pomógł jej w opublikowaniu tej pracy. Chodziłam na seminaria Dobrowolskiego, był dobrym naukowcem i wykładow¬ cą, a innego socjologa nie było, ale my, najstarsza grupa studentów, na ogół wiedzie¬ liśmy o jego oportuniźmie. Niemniej tyle się od pierwszego roku wojny działo, że jego sprawki obozowe zbladły wobec o wiele bardziej aktualnych problemów. Zresz¬ tą i moralne zasady przybladły wobec nowych wyzwań ideologicznych. Andrzej Waligórski — przyjechał po wielu latach pobytu w Anglii, gdzie 'wyjechał jeszcze przed wojną jako stypendysta-anglista (z wykształcenia był wtedy filologiem angielskim). W Anglii zaskoczyła go wojna, wstąpił do polskiej armii (tego rozdziału jego życia nie znam zupełnie). Tam trafił do Malinowskiego i stał się etnologiem. Co najmniej rok prowadził badania wśród Luo (Afryka, Kenia), gdzie wyjechał na angielskie stypendium z żoną Angielką i dwojgiem dzieci. Tak bardzo tęsknił za Polską, że zdecydował się na powrót, co miało fatalne skut¬ ki w jego prywatnym życiu. Żona nie wytrzymała warunków mieszkaniowych (stare �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 317 mieszkanie matki Andrzeja), mało kto wówczas w Polsce znał język angielski, więc i ich stosunki towarzyskie były mocno ograniczone, ale ta izolacja została szybko przezwyciężona. Ona była ładna, miła, głęboko przekonana o wyższości Anglików w całym cywilizowanym świecie, co z zapałem podtrzymywali krakowscy anglomani. Zaczęła dawać lekcje angielskiego w sferach uniwersyteckich, robić wspól¬ nie z mężem tłumaczenia do różnych wydawnictw naukowych, słowem, mogło być wszystko OK., ale nie było. Andrzej zachorował na ciężką astmę, dosłownie dusił się biedak, był ciągle chory. Do tego postanowił zapisać się do partii — nie wiem dlaczego, chyba ze strachu, ale że był człowiekiem przyzwoitym, do partii nie został przyjęty, a w każdym razie żył w ustawicznym lęku przed aresztowaniem — i na tym tle zaczęły się jego kłopoty psychiczne. Skończyło się rozwodem. Andrzej został zawieszony w próżni. Oboje, najpierw razem, potem osobno byli naszymi dobrymi znajomymi. W tych czasach, za życia Tadeusza (mego męża), prowadziliśmy tzw. dom otwarty — stałe spotkania, przyjęcia, bale w karnawale, wspólne wyjazdy do naszej chałupy w Kościelisku. Andrzej należał do tej grupy, jego ex-żona także, choć bywała rzadszym gościem. Andrzej nie był nigdy moim profesorem — przyjechał do Polski, kiedy już byłam „gotowym" etnologiem, ale zafascynowana Malinowskim często korzystałam z jego konsultacji. Był bardzo inteligentny, opiekował się po ojcowsku swymi uczniami, jeden z nich został mu wierny do końca swego życia (Dzięgiel, bardzo przyzwoity facet!). Cenił go ogromnie Moszyński i stale zasięgał jego rad (w sensie naukowym) — wiem to od nich obu. Niewątpliwie był gentlemanem. Także niewątpliwie miał niewielu przyjaciół wśród mężczyzn. Tępił go prof. Dobrowolski, choć w swój cha¬ rakterystyczny sposób: „To bardzo inteligentny człowiek, szkoda, że psychopata, szkoda, że nie umiejący pisać, szkoda że... itd.". Tuptuś (prof. Dobrowolski) do przy¬ jazdu Waligórskiego uchodził za jedynego ucznia prof. Malinowskiego, a Andrzej mu tę chwałę odebrał. Z Andrzejem współpracowałam blisko, odkąd zaproponował mi reaktywowanie Komisji Etnograficznej przy krakowskim Oddziale PAN (już po likwidacji PAU), pod jednym warunkiem — że on jako profesor zajmie się reaktywowaniem i gotów jest zostać prezesem, ale ja zostanę sekretarzem i zajmę się całą stroną organizacyjną. Zgodziłam się, po prostu lubiłam organizować i nieźle mi to wychodziło. Za naszej wspólnej kadencji regularnie odbywały się zebrania, każdego roku zapraszaliśmy zagranicznych prelegentów, regularnie wychodziły sprawozdania — no i doskonale nam się współpracowało. Ułatwiała nam pracę znajomość języków, organizowanie dla gości zagranicznych wyjazdów badawczych w teren i przyjęć w moim domu, gdzie mieli okazję poznać lokalny światek etnologiczny. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — trudno mi j ą oceniać obiektywnie. Bliżej poznałam ją, kiedy Ojciec został sekretarzem generalnym PAU, czyli od 1939 roku (wiosną). Zbliżyła nas (zresztą zbliżyła cały Uniwersytet) wojna, zwłaszcza aresztowanie pro¬ fesorów (a więc jesień 1939). Była ode mnie kilka dobrych lat starsza, a w tym wieku to ogromna różnica. Ona przed wojną była już asystentką, ja ledwie na pierwszym roku studiów. A po wojnie ona szybko wyjechała do Warszawy, ja zostałam, mimo namów, w Krakowie. Kutrzeba był wdowcem, jej (Hanki) młodsza siostra Helena, �318 Anna Kowalska-Lewicka anglistka, zmarła tragicznie w czasie wojny. Najmłodsza Madzia nie liczyła się w ro¬ dzinie, nie była intelektualistką, studiowała na Wyższej Szkole Handlowej. Hanka pełniła więc rolę pani domu, domu, który był ośrodkiem życia towarzysko-naukowego Krakowa, co jeszcze podnosiło jej prestiż. Zaprzyjaźniłyśmy się dopiero po moim powrocie z Ameryki i małżeństwie z Tadeuszem (zawszeć — „pani profeso¬ rowa"). Hanka była życzliwa ludziom, nie wiem, jakim była pedagogiem, bo nigdy nie byłam na jej wykładach. Referaty naukowe (głównie słyszałam j ą na zjazdach PTL) były zawsze inteligentne, często nowatorskie — musiała być naprawdę bystra, bo w ogromnej większości pisała je albo w pociągu, jadąc na zjazd, albo w hotelu, w nocy poprzedzającej samo wystąpienie. To, co napisała, też było ciekawe. Raz tyl¬ ko byłam z nią na badaniach terenowych — tu mogę z całą pewnością powiedzieć, że nie umiała rozmawiać z ludźmi niewykształconymi, ale to jej nie przeszkadzało zdo¬ bywać wiadomości — umiała korzystać z ekspertów społecznych i to bardzo dobrze. O Hance o wiele więcej mogliby powiedzieć jej uczniowie — zresztą to zrobili. Jadzia Klimaszewska. Była tak dalece w cieniu swego mistrza prof. Moszyń¬ skiego, że trudno powiedzieć, jaka była naprawdę. Nigdy nie była moim nauczy¬ cielem, nie chodziłam nawet na jej proseminaria. Myślę, że gdyby była wybitniej¬ szą indywidualnością, mimo wszystko "wyzwoliłaby się z tej intelektualnej niewoli. Uwielbienie dla mistrza też trzeba odrobinę dozować. Byłam z nią dwukrotnie na badaniach i była świetna jako terenowiec. Miała też talent pedagogiczny, ale na poziomie proseminarium. Była lubiana przez uczniów. Mimo że j ą znałam od po¬ czątku okupacji (obie pracowałyśmy w RGO), że to ona pierwsza wprowadziła mnie „w teren", nie potrafię właściwie nic więcej o niej powiedzieć jako o etno­ grafie. Miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów i swoje antypatie — my obie byłyśmy zawsze w dobrych stosunkach, aż do jej śmierci. Próbowałam namówić prof. Robotyckiego, by urządził jej jubileusz, kiedy koń¬ czyła 90 lat — odmówił. Bądź co bądź wszyscy etnologowie, którzy studiowali w ciągu minionych 50 lat, byli jej uczniami — należało jej się to. Mówiła, że nie lubi żadnych „jubli", ale to się tak mówi, na pewno by była zadowolona. Niestety, moim zdaniem, nie znała się na ludziach. Komplementy (a starano się jej schlebiać w czasach, kiedy była „asystentką Moszyńskiego") brała za dobrą monetę i ciężko się potem rozczarowywała, kiedy już nie była potrzebna. Ale z godnością znosiła porażki. Niechętna była prof. Gajkowi, chyba dlatego, że przynajmniej częściowo zrealizował koncepcję atlasu etnograficznego Polski, którego pomysłodawcą był jeszcze przed wojną Moszyński — ale to tylko mój domysł. Mieczysław Gładysz. Poznałam go jeszcze w czasie wojny. Tuż przed wojną wy¬ dał w PAU, w serii prac śląskich, dwa tomy swojego Zdobienia na Śląsku. Była to jedyna seria wydawnictw, za którą płacono honoraria, a on miał tyle rozumu, by te pieniądze ulokować w handlu. Podobno jego brat otworzył sklep spożywczy w Czę¬ stochowie, który wspaniale prosperował przez cały czas okupacji, dzięki czemu nie miał problemów finansowych. Żeby być zatrudnionym, pracował w RGO, w sekcji opieki nad wysiedlonymi z Rzeszy i mieszkającymi w klasztorach. Codziennie zja¬ wiał się koło południa, zawsze idealnie elegancki i zadbany, gdzie już czekała na niego pani Myczkowska (mam nadzieję, że nie mylę nazwiska) i wychodzili razem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 319 na „odwiedziny klasztorne". Jego żona, Lila Gładyszowa, pracowała w tej samej instytucji, w magazynie odzieżowym (zbieraliśmy odzież dla wysiedlonych). Dosiadywała czasu końca pracy, po czym obładowana zdobytymi zakupami wracała do domu, wstępując po drodze na tzw. „komplety". Uczyła, oczywiście „społecznie", geografii w działających w konspiracji „kompletach" gimnazjalnych, zbierających się w prywatnych mieszkaniach. Gładysz ani nie uczył na kompletach gimnazjal¬ nych, ani nie pracował na kursach uniwersyteckich, ani nie spotkałam go nigdy na tajnych posiedzeniach z referatami — w ogóle mało go z tego okresu znałam. Mogę tylko tyle powiedzieć, że naprawdę kochał ten swój Śląsk, że podobno przed wojną działał i naukowo, i literacko (dowód — obie jego doskonałe publikacje o sztuce; miał też talent literacki, dobrze pisał). Zaraz po wojnie wyjechał na Śląsk i rozpoczął pracę w śląskim muzealnictwie, a również podjął starania, by dostać się na uniwer¬ sytet, najpierw wrocławski, ale ten zaniedbał całkowicie dla muzealnictwa, przez co miejsce jego zajął Reinfuss. Był to powód do niechęci między tymi dwoma panami, ale wszelkie akcje bojowe prowadziła Gładyszowa, Miecio publicznie się tu nie wy¬ powiadał. Zresztą po krótkim czasie Reinfuss przeniósł się do Lublina. Wiem też, że Gładyszowi udało się wyrzucić z Muzeum Śląskiego dr Malickiego i jego żonę (pra¬ cowała w administracji) — znaleźli azyl w Gdańsku, ale jakiś czas byli bez środków do życia. W wypadku Gładysza trudno mi się wypowiadać obiektywnie — po krótkim okre­ sie przyjaźni i mojego podziwu dla jego sukcesów naukowych, doszło do konfliktów, a więc nie mogę tu być obiektywna. Mój zachwyt nad jego sukcesami naukowymi zrozumiał na swój sposób, co z kolei mnie nie odpowiadało. Kiedy powstała Akade¬ mia Nauk i stworzono IHKM, przeniesiono mnie z Muzeum Archeologicznego PAU, zlikwidowanej przez reżim, do Pracowni Etnograficznej IHKM — zresztą najzupełniej słusznie — już wtedy byłam zdeklarowanym etnologiem, więc nie pasowałam do dru¬ żyny archeologicznej, pozostając zresztą z niedobitkami z tamtych czasów w bliskiej przyjaźni — dokąd żyli. Gładysz został szefem Zakładu Etnografii IHKM PAN. Ucie­ szyłam się, że powstał Zakład Etnografii i z radością do niego przeszłam. Niestety, okazałam się kompletną idiotką. Jeszcze za czasów Muzeum Archeologicznego zorganizowałam grupę przyja¬ ciół zajmujących się Podhalem. Była to zupełnie nieformalna grupa, składająca się z kilkunastu osób, zatrudnionych w różnych instytucjach, także studentów. Nie mie¬ liśmy żadnych pieniędzy — co kto zdobył, szło do wspólnej kasy. Ja np. miałam delegację z Muzeum Etnograficznego z Warszawy na zakup eksponatów we wsiach Podhala, Bronka Jaworska z Uniwersytetu Łódzkiego, inni w ogóle delegacji nie mieli, np. Zbyszek Gołąb, językoznawca, później profesor slawistyki w USA, czy Krzysztof Malkiewicz, obecnie profesor w szkole filmowej Disneya w Hollywood, Hanka Zambrzycka i inni, w tym rysownik i fotograf z kroniki filmowej. Trochę pomógł prof. Antoniewicz dobrą radą, do kogo „uderzyć". To były wspaniałe czasy. Dwa miesiące spędziliśmy w jednej wsi (marzec i wrzesień w ciągu jednego roku), jeden miesiąc letni — wędrówka po całym Podhalu (10 wsi po dwa dni i jeden dzień na „przemieszczenie się", oczywiście pieszo, z punktu do punktu. Do szeregu wsi — wypady kilkudniowe przez cały rok, m.in. dwa tygodnie zimowe w Obidzy. Spa- �320 Anna Kowalska-Lewicka liśmy pokotem w śpiworach na podłodze jednej izby, codziennie na obiad była kasza ze skwarkami, na śniadanie i kolację ziemniaki z kwaśnym mlekiem. Każdego dnia wieczorem zasiadali wszyscy, by podzielić się zdobytymi informacjami danego dnia, a w nocy kolejno przepisywało się to na maszynie w dwóch egzemplarzach: dla sie¬ bie i wspólnego archiwum. Pomysł wieczornych spotkań miał tę dobrą stronę, że każdy opowiadał, czego się dowiedział, a więc korzyść była dla całej grupy, każdy poznawał wszystkie działy kultury — te, jakie były udziałem każdego z nas. Otóż, w momencie powstania Zakładu Etnologii IHKM PAN znalazłam się w składzie proponowanych pracowników, Gładysz wciągnął jeszcze swoją żonę, wtedy moją przyjaciółkę, prosił mnie także o rekomendacje, którego z bezrobotnych wtedy etnologów zatrudnić. Poleciłam moje najbliższe koleżanki, a przy tym inteli¬ gentne, zainteresowane pracą naukową — Irenę Nizińską i Hankę Zambrzycką. Obie przyjął i obie okazały się doskonałymi pracownikami. Na pierwszym organizacyjnym zebraniu, na które przyjechał też prof. Dynowski, Gładysz bardzo sympatycznie do nas przemówił: — że chciałby, byśmy stworzyli przyjacielski zespół (był to okres, kiedy „praca zespołowa" była hasłem wszystkich socjalistycznych akcji), opracowali wspólny plan itd., itd. Idea piękna, przy naszym koleżeńskim, już wypróbowanym współżyciu wprost idealna. A ponieważ temat owego zebrania był nam już wcześniej zakomunikowany („pomyślcie, jaki temat moglibyśmy podjąć zespołowo"), obgadałyśmy z dziewczynami, że zaproponuje¬ my Podhale, no i oczywiście ja, idiotka, się tego podjęłam. Przydźwigałyśmy na to zebranie ciężkie pudła z naszymi podhalańskimi materiałami: przepisane wywiady, fotografie, filmy, rysunki, plus inwentarze tego wszystkiego, dla poparcia naszej pro¬ pozycji. Prof. Gładysz zwrócił się do „koleżeństwa" (tak się wtedy przemawiało) z prośbą, byśmy wysunęli nasze propozycje, jaki teren Polski uważamy za właściwy, by od niego zacząć. Zabrałam pierwsza głos, że, jak wiadomo, od paru lat pracujemy prywatnie nad Podhalem i sądzę, że skoro już tyle zostało zrobione (tu wyciągnęłam skrzynki z materiałami jako dowód i już opublikowane artykuliki i artykuły, opar¬ te na tych materiałach) byłoby najrozsądniej skończyć zaczętą pracę i na pierwszy ogień wziąć Podhale. W ten sposób w krótkim stosunkowo czasie może powstać monografia Podhala i Zakład będzie mógł się szybko pochwalić osiągnięciami. Dynowski przyklasnął, Gładysz zamilkł, inni milczeli także, czekając, co będzie dalej. Potem mówiło się o różnych innych drobnych sprawach, nie wracając już do właś¬ ciwego tematu. W efekcie okazało się, że przystąpimy zespołowo do monografii wsi Siołkowice na Śląsku, a ja indywidualnie będę kontynuować prace podhalańskie. Wtedy nie wiedziałam jeszcze, że jeśli szef pyta, co myślimy, najbezpieczniej jest milczeć i czekać, by dowiedzieć się, co on myśli, a najmądrzej zawczasu poznać jego zamiary i wyskoczyć z odpowiednim tematem. Niestety okazałam się kiepską uczennicą, nigdy się tej mądrości nie nauczyłam, choć dość skutecznie odwykłam od zabierania głosu. Teoretycznie wszystko było o.k. Mogłam robić, co chciałam, bez pieniędzy, jak poprzednio i co przykre dla mnie, samotnie, bo inni dostali swoje działki na Śląsku, potem w Bułgarii. Następny etap, to sprawa mojej habilitacji. Chciałam j ą wciągnąć do planu Zakła¬ du — nie pamiętam już, jak wyglądały akurat w tym czasie procedury, dość że odbyło �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 321 się posiedzenie, na którym wystąpili: prof. Moszyński jako przyszły promotor, prof. Kazimierz Dobrowolski, Gładysz jako szef placówki PAN, w której byłam zatrudnio¬ na, Irena Nizińska jako protokolantka, no i ja. Zreferowałam konspekt, uzgodniony zresztą wcześniej z Moszyńskim i zaczęła się dyskusja. Moszyński ocenił go pozytyw¬ nie, po czym zabrał głos Dobrowolski (a panowie serdecznie się nie kochali). Stwier¬ dził, że plan jest niezgodny z obowiązującą obecnie ideologią itd., itd. Moszyński był coraz bardziej wściekły, ale w sprawie „ideologii" miał niewiele do powiedzenia — po prostu i on był tu słaby. Gładysz cały czas nie objawiał swego stanowiska, jedynie od czasu do czasu rzucał pytania, które podsycały elokwencję Dobrowolskiego. Pamiętam jedno z nich już na koniec dyskusji: „Panie Profesorze, czy mamy zaprotokołować, że plan pracy jest «nie marksistowskie, czy «antymarksistowski»? Na co Dobrowolski: „Oczywiście, antymarksistowski". W rezultacie zalecono mi dokształcenie ideologicz¬ ne i zrobienie nowego konspektu (którego nie zrobiłam). Tak zakończyła się moja przygoda z habilitacją. Co prawda prof. Moszyński, kiedy wprowadzono docentury z mianowania, zaproponował, że mnie wysunie, ale odmówiłam — miałam już tego dość. Jeśli mam być całkiem szczera, to potem żało¬ wałam — choć nie bardzo, ale kiedy odchodziłam na emeryturę, mogłam i chciałam jeszcze pracować w Instytucie, wtedy już jako kierownik Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Krakowie, brak habilitacji mi to uniemożliwił. A przecież spory pro¬ cent moich rówieśników, dziś czcigodnych profesorów i członków Akademii Nauk czy Umiejętności, jest docentami z mianowania i nikt im tego nigdy nie wypomniał. Niemniej Gładysz musiał mi niezłą opinię wypisać do IHKM, skoro prof. Hensel sam, bez jakiejkolwiek sugestii z mej strony (nawet mi do głowy nie przyszło coś ta¬ kiego), zaproponował, bym przeniosła się do Łodzi, pod skrzydła prof. Zawistowicz-Adamskiej, że mogę nadal mieszkać w Krakowie, ale będę przypisana do Łodzi. Skorzystałam i błogosławię tę decyzję. Do Krakowa wróciłam dopiero po pójściu Gładysza na emeryturę, mianowana przez Dynowskiego i Hensla (o ile pamiętam, już wtedy kierownikiem Zakładu Etnografii była Frankowska, ale pełna inicjatywa była w rękach Hensla). Wtedy zostałam kierownikiem krakowskiej Pracowni Etno¬ graficznej (Zakład zaistniał tylko w Warszawie).To był bardzo miły czas dla mnie, miałam doskonałe stosunki z koleżankami i kolegą Pietraszkiem, jedynym mężczy¬ zną w tym babskim gronie. Kiedy w roku 1956 zaczęły się u nas przemiany ustrojowe, odtajniono archiwa. Dowiedziałam się o tym od p. Żółkiewskiego, dyrektora administracyjnego IHKM PAN. Przyjechałam kiedyś z jakąś sprawą do IHKM do Warszawy — spotkał mnie na korytarzu, zaciągnął do swego biura i zapytał, czy wiem, że opinie o pracowni¬ kach zostały odtajnione i czy chcę przeczytać opinię o sobie, wystawioną przez prof. Gładysza ileś tam lat temu. Powiedziałam, że nie chcę — zrobiłam mu tym wyraźną przykrość. Roman Reinfuss — przeciwieństwo poprzednio przedstawionego. Choleryk, gwałtowny, absolutnie przyzwoity, choć niełatwy w obcowaniu. Etnografia była dla niego całym światem — kiedyś wypowiedział się w jakimś prasowym wywiadzie, że zawsze nie mógł pojąć, za co mu płacono pensję, skoro całe życie robił tylko to, co mu sprawiało przyjemność. Nikt mi nie nagadał tylu impertynencji, co on, jak się �322 Anna Kowalska-Lewicka 0 coś wściekł — a wściekał się często i o byle co. Był zawsze kontra... Przed wojną był komunistą, relegowanym z wszystkich polskich gimnazjów. Dopiero matka jego przyjaciela napisała list do prezydenta Mościckiego i Roman dostał zgodę na maturę 1 pójście na studia (notabene prawnicze). Jeszcze przed wojną odbył praktykę w kan¬ celarii adwokackiej czy notarialnej w jednym z miasteczek Małopolski wschodniej i tam „zakochał się" w Łemkach i pozostał im wierny do śmierci. Wielki wpływ miał na niego Seweryn Udziela, z którym współpracował amatorsko, jeszcze jako uczeń gimnazjalny. W czasie wojny zbiory Muzeum Etnograficznego wylądowały w Muze¬ um Archeologicznym, a z nimi Roman Reinfuss, obok Rudolfa Jamki (późniejszego profesora archeologii), był najbardziej pracowitym członkiem naszego zespołu. Po wojnie, jeszcze jako magister prawa, Roman został wykładowcą etnografii najpierw we Wrocławiu (bardzo krótko), potem w Lublinie, na Uniwersytecie Curie-Skłodowskiej, a równocześnie kierownikiem Pracowni Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Jego dziełem były słynne obozy etnograficzne, dzięki którym zrobiono wtedy zdjęcie etnograficzne prawie całej Polski. Poza tym zgromadził wokół siebie grupę młodzieży etnograficznej, którą opiekował się jak własnymi dziećmi. Po jego śmierci spotykali się co roku, nazywali się sami „dziećmi" prof. Reinfussa. Jednym z jeszcze żyjących jest Jerzy Czajkowski. Reinfuss brał czynny udział w tajnym nauczaniu i robił to znakomicie. Jego porywczość przysparzała mu wrogów i oddanych na całe życie przyjaciół; świństwa nigdy nikomu nie zrobił. Tadeusz Seweryn. Miał duszę artysty, znał się na sztuce, świetnie pisał, ale często ponosiła go fantazja. Wyszedł album z fotografiami rzeźb Wowry, ludowego artysty spod Wadowic. Tak się złożyło, że napisałam do niego tekst, bo Wowrę znałam od wczesnego dzieciństwa, moi dziadkowie mieszkali w Wadowicach, Dziadek kolek¬ cjonował jego rzeźby. Mój Ojciec miał też niezgorszą kolekcję, ile razy przyjeżdża¬ liśmy do Wadowic, szło się do Gorzenia do Wowry po nowe trofea, a poza tym do Zegadłowiczów. Zegadłowicz był odkrywcą Wowry, jego córka chrześnicą Dziadka i moją koleżanką w dziecinnych zabawach, a jesteśmy równolatkami. Zapewne dla¬ tego powierzono mi tekst do Albumu. Otóż właśnie córka Zegadłowicza twierdziła, że Seweryn raz czy dwa był u Wowry, znał go raczej z opowiadań Zegadłowiczów, rzeźby dla Muzeum Etnograficznego kupował nie on, ale Wowro przynosił je do Zegadłowiczów do dworu i tam zostawiał dla Seweryna. Tymczasem w powojennej pracy o Wowrze, pisanej kilkanaście lat po śmierci rzeźbiarza, są całe strony jego wypowiedzi na temat sztuki, życia artysty itd., itd. W dodatku nigdzie nie znaleziono notatek Seweryna z tych spotkań (spotkania?). Dziś już nikt nie żyje, kto mógłby sprawdzić, gdzie leży prawda. To samo dotyczy wojennej przeszłości Tadeusza Se¬ weryna. Sam rozpowiadał na prawo i lewo (sama od niego to słyszałam), że był sze¬ fem akowskiego sądu, który przeprowadzał egzekucje na kapusiach i zdrajcach, ale po wojnie, podczas gdy inni siedzieli i tracili życie za swoje konspiracyjne grzechy on, zrazu co prawda zatrzymany, ale niedługo potem został dyrektorem Muzeum Etnograficznego i świetnie prosperował, rozbudowywał Muzeum. Niewątpliwie był to człowiek bardzo inteligentny, aktywny organizacyjnie, twór¬ czy, pełen inicjatywy, jak na naukowca miał może odrobinę za wiele fantazji. Jedni go cenili, inni wprost przeciwnie, ale mam własne o nim zdanie. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 323 Bliska była Pani Doktor Polska Akademia Umiejętności. Ojciec Pani był od roku 1927 członkiem PAU, a od roku 1938 jej sekretarzem generalnym. W czasie woj¬ ny znalazła Pani pracę w założonym przez PAU Muzeum Archeologicznym, w któ¬ rym zresztą kontynuowała Pani pracę również po wojnie. Jakie miejsce w dzia¬ łalności przedwojennej i powojennej Polskiej Akademii Umiejętności zajmowała etnologia? Niewiele potrafię powiedzieć. Wiem, że bardzo ceniony był Moszyński — naj¬ lepszy dowód, że to PAU wydało jego Kulturę ludową Słowian; również Bystroń miał tu doskonałą prasę i powszechnie ubolewano nad jego chorobą. Wysoka była pozycja Dobrowolskiego aż do wojny i do jego pobytu w Oranienburgu. Niestety, nie żyje nikt, kogo mogłabym o to zapytać. W każdym razie w PAU wyszło wiele prac etnograficznych: Moszyńskiego, Dobrowolskiego, tuż przed wojną Gładysza (dwie książki), Pożywienie Kurpiów Chętnika itd. Szczególnie pozytywny stosunek do etnologii mieli językoznawcy z Rozwadow¬ skim i Nitschem (dialektolog) na czele. To Rozwadowski zaproponował Bronisła¬ wowi Piłsudskiemu katedrę etnologii porównawczej i postarał się o fundusze, by ten mógł studiować etnologię na zachodnich uniwersytetach. Niestety, Bronisław był niespokojnym duchem i nic z tego nie wynikło, ale jedyna jego stricte naukowa pra¬ ca wyszła właśnie w PAU z dużym wkładem i pomocą naukową Rozwadowskiego. Również historycy tutejsi popierali etnografię — np. Potkański. Pierwszą pracę podjęła Pani Doktor w Polskiej Akademii Umiejętności. Wraz z jej włączeniem do Polskiej Akademii Nauk stała się Pani pracownikiem tej instytu­ cji. Wiele lat pracowała Pani w krakowskiej placówce etnograficznej Instytutu Histo­ rii Kultury Materialnej PAN, a od roku 1971 kierowała tą placówką zwaną wówczas Grupą Roboczą Zakładu Etnografii IHKM PAN. Zna Pani również środowisko uni¬ wersyteckie, wykładała Pani przecież na Uniwersytecie Jagiellońskim i Wrocław¬ skim. Na czym polega specyfika pracy etnologa na uniwersytecie i w akademickim instytucie badawczym? Nigdy nie pracowałam na Uniwersytecie Łódzkim — tylko Wrocławskim i Kra­ kowskim (wykłady zlecone). Już o tym poprzednio wspominałam. Ze studentami Uniwersytetu Łódzkiego wyjeżdżałam tylko na praktyki terenowe w zastępstwie Bronki Jaworskiej. Już za czasów IHKM PAN dostałam pod opiekę warszawskiego magistranta — to inny świat. Mieszkał w hotelu i jedynie dojeżdżał „w teren". Poży¬ czył mój kwestionariusz i nigdy mi go nie oddał (miałam tylko jeden egzemplarz). Obiecał podzielić się uwagami i materiałami terenowymi — nie tylko tego nigdy nie zrobił, ale żadnych materiałów nie oddał do archiwum Instytutu w Warszawie — sło¬ wem, był to totalny niewypał. Przez jeden sezon byłam instruktorem na obozie Dynowskiego na Kurpiach — dostałam grupę muzykologów z Uniwersytetu Warszawskiego. Biedne dzieci, zagubione we mgle. Dziękowali wylewnie za uratowanie im życia!!! Ode mnie do¬ wiedzieli się, że można spać na sianie, jeść z jednej miski, myć się w miednicy, a nie �324 Anna Kowalska-Lewicka tylko w łazience i że chłopi to też ludzie. Byli rozbrajający i naprawdę sympatyczni, ale gdzie się tacy uchowali? Dostałam nawet listy z podziękowaniem od kochających rodziców, wdzięcznych za uratowanie ich dzieci z tej niebezpiecznej opresji. Nie, niestety pedagogiem nie byłam, czego żałuję. W moim mniemaniu różnica pracy w instytucie badawczym i ze studentami jest taka, że w instytucie — to tylko praca naukowa, na uniwersytecie, przynajmniej na początkowych latach — to także pedagogika, ale w gruncie rzeczy student po¬ winien od pierwszego roku uczestniczyć w pracy badawczej asystenta czy nawet profesora, a douczać się pod jego okiem z literatury. Ponadto praca w instytucie ba¬ dawczym winna uczyć pracy kolektywnej, ustawicznych dyskusji, porównywania własnych koncepcji za zdaniem innych. Przez lata, kiedy pracowałam w IHKM, czy to w Krakowie jako kierownik Pracowni, czy też w takim samym charakterze w Ło¬ dzi, w określonym dniu tygodnia ktoś z pracowników referował swoje osiągnięcia, czy własne badania, czy udział w kongresie lub innym zebraniu pozainstytutowym, czy jakąś przeczytaną książkę lub badania terenowe. Wszyscy wiedzieli, nad czym kto pracuje, na jakim jest etapie realizacji planów, do jakich doszedł wyników. To samo obowiązywało szefa, jak i jego współpracowników (np. prof. Zawistowicz-Adamska referowała nam swoje artykuły w trakcie ich pisania). Jeszcze w Krako¬ wie, w czasie badań sądeckich, wszyscy wiedzieliśmy, co robią inni, każdy „chwalił się" swoimi pomysłami i materiałami. To działa bardzo inspirująco i pozwala nie tyl¬ ko unikać błędów, ale także uczy bronienia własnych koncepcji, a przede wszystkim jasnego referowania pomysłów i bronienia tez, które, dajmy na to, inni krytykują. Poprzez ojca, Profesora Tadeusza Kowalskiego, i męża, Profesora Tadeusza Lewi¬ ckiego, stykała się Pani Doktor również ze środowiskiem orientalistycznym. Utrzymuje Pani kontakty również z orientalistami z młodszego pokolenia. Istniały kontakty etnolo¬ gów z orientalistami, np. prof. Kazimierz Moszyński w wydanej przez prof. T. Kowalskie¬ go „Relacji Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich " (1946) umieścił swoje „Uwagi etnologiczne". Kiedy potrzebni są orientaliści etnologom, a etnologo¬ wie orientalistom? Czy istnieją różnice między tymi dwoma środowiskami? Zacznę od domu rodzinnego. Ojciec miał bardzo szerokie zainteresowania, w tym ciekawiła go tzw. kultura ludowa. Nie tylko obserwowaliśmy w domu, od najwcześ¬ niejszego dzieciństwa, wszelkie obrzędy, w rodzaju „lajkonika", „Emaus", procesji Bożego Ciała czy dorocznego odpustu na krakowskich Bielanach, nie mówiąc już o paradzie wojskowej na Błoniach krakowskich na 3 Maja, laniu wosku w wigi­ lię św. Andrzeja itd., itd. Całe moje dzieciństwo upłynęło „od jednego do drugiego święta". W Kościelisku, na wakacjach, nasze spacery i wycieczki to nie tylko tury¬ styka, ale odwiedziny w góralskich chałupach, rozmowy o czarach, duchach, wypra¬ wach łowieckich po borsucze sadło itd. To samo dotyczyło Ojca językoznawczych badań w Azji Mniejszej, w społecznościach tureckich na Bałkanach czy polskich Karaimów. Zasadniczo chodziło o język, ale przy tym zbierał teksty folklorystyczne, opisy obyczajów, obrzędów. Ponieważ Ojciec należał do generacji, w której wieczor¬ ny spacer był obowiązkowy, odkąd nauczyłam się chodzić, uczestniczyłam w nim. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 325 Chodziliśmy już całą rodziną na niedzielne całodniowe wycieczki — i wtedy Ojciec opowiadał. Dziś, wspominając te czasy, widzę, jak bardzo interesowały go nie tylko „gwary", ale i fakty kulturowe w tych gwarach opowiadane. Sądzę, że stąd wzięło się zainteresowanie Ojca Ibrahimem ibn Jakubem. Widocznie nie miał wystarczającego zaufania do swej wiedzy, stąd współpraca z Moszyńskim przy wydaniu tej pracy, i także z prof. Plezią. Tadeusz Lewicki, mój mąż, kontynuując niejako pracę Ojca, zwłaszcza teksty wydawane w związku z pracami nad tysiącleciem państwa polskiego, miał wygodniejszą sytuację bo, poza tym, że dyskutował z Moszyńskim i in¬ nymi „ludoznawcami", miał mnie jeszcze pod bokiem. W ogóle, w okresie międzywojennym, przynajmniej w Krakowie, może dzięki „Ludowi Słowiańskiemu" i częstym referatom w komisjach PAU, humaniści z po¬ krewnych dziedzin częściej się spotykali (historycy — przynajmniej ich część, ję¬ zykoznawcy, dialektolodzy, etnografowie, antropogeografowie). Także tematyka wówczas była często „interdyscyplinarna". Np. ważny wtedy temat — pochodzenie Słowian — pasjonował na równi archeologów co antropologów, etnologów, history¬ ków czy językoznawców. Po wojnie trwało to jeszcze, póki nie „przeżyliśmy" tysiąc¬ lecia, poczem wygasło. Dziś, przynajmniej wedle mych obserwacji, wszystkie te dziedziny rozeszły się, wyspecjalizowały, tematy niegdyś łączące stały się niemodne. Każda z tych nauk wyra­ bia sobie własne tematy zainteresowań, inne metody pracy. Choć Kraków jeszcze czꜬ ciowo trzyma się dawnych tradycji. Przy Instytucie Orientalistyki UJ jest Pracownia Źródłoznawcza (monety masowo znajdowane w Polsce, plus źródła pisane — chodzi 0 wczesne średniowiecze), która w pewnym stopniu współpracuje z mediewistami, nie sądzę natomiast, żeby to w jakimkolwiek stopniu zainteresowało etnologów. W domu rodzinnym Pani Doktor przechowywane były listy Bronisława Piłsud­ skiego do Władysława Kotwicza. Jakie były losy tej korespondencji? Jak w jej świetle rysuje się osobowość Bronisława Piłsudskiego? Mój pierwszy mąż, Marian Lewicki, stryjeczny brat Tadeusza, ałtaista, uczeń 1 następca Kotwicza, odziedziczył po swoim mistrzu, zmarłym w czasie wojny, jego archiwum, w którym były właśnie te listy (Piłsudskiego i do Piłsudskiego). Skąd się tam wzięły — nie wiem, ale sądzę, że wspólność zainteresowań obu panów — Kotwicza i Piłsudskiego — miała swoje znaczenie. Po śmierci Mariana jego spuścizną naukową zajęła się (również już od lat nieżyjąca) jego siostra Irena Lewicka i to ona przekazała do PAU te listy. Dowiedziałam się o tym stosunkowo niedawno, już po napisaniu życiorysu Pił¬ sudskiego. Szukałam ich po świecie, pojechałam nawet do Nowego Jorku, gdzie mia¬ ły być w Instytucie Józefa Piłsudskiego (tak mi przynajmniej powiedzieli w drugim takim instytucie w Londynie), ale ich tam nie znalazłam. Przypisywałam to straszne¬ mu bałaganowi, jaki tam panował — nikt niczego nie wiedział, wszystko wymiesza¬ ne. Dopiero w parę lat później po prostu ukazały się drukiem w Roczniku Biblioteki PAU i to wydane przez mego bliskiego znajomego i przyjaciela — po prostu nie przyszło mi do głowy, by go o to zapytać, a materiały miałam pod nosem. �326 Anna Kowalska-Lewicka W świetle tych listów osobowość Piłsudskiego rysuje się nie inaczej, jak w świet¬ le poprzednio mi znanych dokumentów. Potwierdziła się moja teza, której tylko po¬ przednio nie miałam odwagi tak jasno sprecyzować, że opowieści o jego tragedii rozstania z ajnoską żoną i dziećmi to bajeczka dla grzecznych dzieci. Po prostu, jak wieloma innymi sprawami, po krótkim czasie znudził się rodziną i skorzystał z oka¬ zji, by od niej uciec. To samo stało się z jego drugą, nieformalną żoną. Sielanka skoń¬ czyła się, gdy skończyły się jej pieniądze, a do tego zachorowała na raka. Wróciła do męża i nie mamy żadnych dowodów na to, by do niej, czy jej rodziny, napisał. Zacho¬ wał się list jakiegoś Ajna, znającego słabo język rosyjski, właśnie w korespondencji, znajdującej się u Mariana Lewickiego, pisany po rosyjsku, szereg lat po wyjeździe B. Piłsudskiego z Rosji. Pisze on w imieniu ajnoskiej żony z zawiadomieniem, że już po jego wyjeździe urodził mu się syn, że żona nadal na niego czeka, że mimo upływu lat nie wyszła ponownie za mąż. Nie mogę powiedzieć z całą pewnością, że Piłsudski na ten list nie odpowiedział, bo po prostu brak materiałów, ale legenda wymyślona przez jego apologetę, o tym, jak ją z dziećmi wysiedlono na Hokkaido, jak stracił kontakt, jak cierpiał z powodu tego oddzielenia od rodziny — jakoś się z tym listem nie zgadza. Broniś po prostu taki był, ani nie mógł usiedzieć na miej¬ scu, wciąż „nosiło go po świecie", ani nie był w stanie niczego wykończyć (to tylko udało się Rozwadowskiemu, ale też tę jedyną naukową pracę prawie w całości sam napisał — oczywiście na podstawie materiałów zabranych przez Piłsudskiego). Do tego uciekał od odpowiedzialności i obowiązków. Genialnie scharakteryzował go jego wielki przyjaciel, Talko Hryncewicz, w pośmiertnym wspomnieniu. Zresztą sam Piłsudski pisał, że jest od tego, by rzucać dobre pomysły, a niech to już inni realizują (np. sprawa Muzeum Tatrzańskiego). Trzykrotnie wyjeżdżała Pani Doktor do Afryki. Rezultatem jednej z podróży jest znakomicie napisana, pełna interesujących obserwacji i informacji etnologicznych, książka popularno-naukowa „Mauretania" (1976). Książka ta została przetłumaczo­ na i wydana w Moskwie w roku 1981 w nakładzie 30 tysięcy egzemplarzy. Była to jedyna książka polskiego etnologa wydana po wojnie w Związku Radzieckim. Co skłoniło Panią do tych podróży? Co je umożliwiło? Kiedy miałam lat dziesięć, poszłam do Gimnazjum Królowej Wandy (notabene nie wiadomo, czy owa Wanda w ogóle istniała, a jeśli nawet tak, to na pewno nie była królową). Ale nie o to chodzi. Posadzono mnie w ławce z dziewczynką, która stała się moją najbliższą przyjaciółką. Obie marzyłyśmy o podróżach. Ja wówczas o Indiach (nigdy tam niestety nie pojechałam), ona o Afryce. Miałam nawet bardzo jasny plan, jak zrealizować nasze marzenia. Postanowiłam napisać do jakiegokol¬ wiek maharadży, czy nie zechciałby nas przyjąć do swego haremu. Na przeszkodzie stanął drobny fakt — nie miałyśmy żadnego adresu prawdziwego maharadży, więc stanęło na Afryce. Zawszeć bliżej od Indii. Był sobie, oczywiście wiele lat później, taki Francuz, orientalista, lekko pomylo­ ny, czego dowodem była jego głęboka przyjaźń z Kadafim i uwielbienie dla Chomeiniego, którego olbrzymi portret wisiał w jego salonie. Byliśmy kiedyś z Tadeuszem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 327 (moim mężem) u niego na przyjęciu i tak ot — powiedziałam, że zazdroszczę mu świetnej znajomości Afryki francuskiej — rzeczywiście znał j ą doskonale. Powie­ dział, że to nic prostszego — wystarczy pojechać. Roześmiałam się — „pojechać, ale za co?" (to był okres, kiedy 1 dolar był majątkiem). Nic prostszego, odparł, przecież jest bez liku stypendiów francuskich, wystarczy tylko złożyć podanie. No to złoży­ liśmy takie podania z Tadeuszem, którego znano na Zachodzie głównie jako ibadytologa, ale było wolne miejsce akurat nie w Algierii, tylko w Senegalu, w Institut Fondamental d'Afrique Noire. Wytargowaliśmy tylko, że co prawda IFAN jest w Se­ negalu, ale zainteresowaniami obejmujemy również Mauretanię, która była znacznie mniej znana od Afryki czarnej, a u nas w Polsce już prawie zupełnie nieznana. Do tego Tadeusza interesowali legendarni Bafurowie, a ci mieli być ponoć przed Maura¬ mi w tym kraju. Tak czy inaczej, dostaliśmy trzymiesięczne stypendium do Senegalu i Mauretanii. Udało mi się uzyskać bezpłatny urlop w PAN oraz czasowo z nim zgra¬ ny urlop wypoczynkowy — no i pojechaliśmy. Wyjazd do Afryki miał trzy fazy: pobyt w IFAN w Dakarze — mieszkaliśmy w pokojach gościnnych IFAN, a całe dnie spędzaliśmy w bibliotece, idealnie zaopa¬ trzonej — wtedy w Polsce nie było prawie nic, a już na pewno nic nowoczesnego o tej części Afryki. Trzeba się było przygotować do pracy w terenie. Następnie — po¬ dróż po Mauretanii, dostaliśmy z Instytutu landrover, kierowcę i już w Mauretanii przewodnika. Wreszcie, z tym samym kierowcą i tym samym samochodem podróż, bardziej turystyczna niż naukowa, ale fantastycznie ciekawa — po Senegalu (a więc już Afryka czarna) i Gambii. Dzięki tej podróży znalazłam się „na liście" i odtąd bez problemów mogłam li¬ czyć na francuskie stypendia, zwłaszcza że napisałam książkę, wydaną wnet po po¬ wrocie i mieli dowód, że pobytu nie zmarnowałam. Nie mam pojęcia, dlaczego akurat tę książkę przetłumaczono na rosyjski i kto w tym maczał palce. Po prostu zwrócił się do mnie ZAIKS, który w tej epoce zaj¬ mował się ochroną praw autorskich, czy wyrażam zgodę na tłumaczenie na język rosyjski. Zgodę wyraziłam, honorarium zainkasowałam, tekstu nie czytałam, bo nie znam rosyjskiego i na tym się skończyło. Druga moja podróż afrykańska na zaproszenie brata, który przez kilka lat był profesorem zoologii w Oranie, to miesięczna podróż po całej Algierii samochodem. Geograficznie ciekawa, bo naprawdę objechaliśmy cały kraj. Była to dla mnie zabawa w zoologa, natomiast brakowało mi kontaktu z ludźmi. Oczywiście zwiedzało się też oazy. Najciekawszy był M'Zab, pięć oaz M'Zabitów, pozostałość ich państwa, jakie obejmowało kiedyś niemal całą północ Afryki (to sekta muzułmańska, tysiąc lat temu potężna, narodowo są Berberami i mówią dotąd po berbersku). Te oazy — to fanta¬ styczne wczesnośredniowieczne miasta obronne. W Beni Isguen do dziś zamyka się na noc bramy, a „niewierni" muszą przed zachodem słońca opuścić oazę. W ciągu dnia wolno turystom pod opieką przewodnika zwiedzać miasto, co też zrobiłam. Opuściłam je zafascynowana z głębokim postanowieniem, że muszę tu wrócić — i wróciłam. Tadeusz, jako student prawa międzynarodowego w Paryżu, zaczął tam naukę arabskiego, bo chciał pracować w służbie dyplomatycznej na Wschodzie. W tym cza¬ sie zmarła jego daleka ciotka, a że nie zostawiła testamentu, spadek dostał się kilku �328 Anna Kowalska-Lewicka spadkobiercom, z których każdy zrobił z niego właściwy użytek, jedni przepili swoją działkę, inni kupili kamienice we Lwowie, Tadeusz wyjechał do Paryża na studia, no i dobrą zabawę. Kiedy zaczął uczyć się arabskiego, szybko doszedł do wniosku, że najlepiej uczyć się w krajach arabskich, a że Algieria była wtedy nawet nie kolonią, ale „zamorskim" departamentem Francji, więc pojechał do Algierii. Tak po prostu, bez planu i bez jakiegokolwiek przygotowania. To historia nadająca się na sensa¬ cyjną nowelę, więc nie będę jej tu opowiadać, dość że wylądował jako przemytnik wielbłądów z Algerii do Libii. Potem zamieszkał wśród M'Zabitów w Ghardaya i za­ interesował się ich historią i religią. Jako M'zabitolog, czy ibadytolog przeszedł do historii orientalistyki światowej (w Polsce znano go jako speca od źródeł arabskich do Słowian, ale to wszystko przez Hitlera, na wiele lat zostaliśmy przez wyzwolicieli — Rosjan zamknięci od świata żelazną kurtyną, a do Ibadytów trzeba było jeździć do Afryki lub Omanu). Nazwisko Tadeusza znane jest wszystkim Ibadytom. Otóż, znów dzięki Francuzom, Michałowi Markusowi (Panie, świeć nad jego duszą) i innemu dziwnemu przypadkowi, znalazłam się na międzynarodowym kon¬ gresie, poświęconym krajom i kulturom Morza Śródziemnego, na wyspie Bendor (wyspa vis-a-vis Tulonu). Na tym kongresie zauważyłam człowieka o ciemnej karna¬ cji, ubranego jak wszyscy inni, ale wyglądającego, jakby występował w przebraniu — tak jakoś to wszystko nie leżało na nim, tak dalece wyraźnie czuł się nieswojo. Zapytałam o niego znajomych i dowiedziałam się, że to mieszkaniec M'Zabu, właś¬ nie mojego wymarzonego Beni Isguen. (Jego skrępowanie — to, że zawsze chodził w powiewnych szatach i turbanie — wielokrotnie obserwowałam to u Arabów nagle przebranych za Europejczyków). Podeszłam, przedstawiłam się jako żona Tadeusza, oczywiście wiedział, o kogo chodzi i pierwsze jego pytanie było, czy Tadeusz przyjechałby do M'Zabu, gdyby oni go zaprosili. Powiedziałam, że sama decydować nie mogę, ale mogą spróbować. Na tym na razie się skończyło. Minęło parę miesięcy, niemal zapomniałam o tym incydencie, aż tu nagle — wró¬ ciłam przed południem z Łodzi, gdzie wówczas pracowałam, a tu córka wita mnie z tajemniczą miną, że w jadalni siedzi pan dziwnie ubrany i rozmawia z tatą. Okazuje się, że to mój M'Zabita, poznany na wyspie Bendor, który właśnie był z interesami w Szwajcarii, a że to już parę kroków od Polski, wstąpił do Krakowa, by osobiście zaprosić nas do Algierii. Oczywiście nie wpadło mu do głowy, że mogło nas nie być w Polsce. Ale byliśmy. Przyjęcie zaproszenia ze strony Tadeusza było dowodem odwagi. Był wtedy już po osiemdziesiątce, z sercem w nie najlepszym stanie, ale ciekaw kraju, który znał sprzed pół wieku, chciał skonfrontować ówczesną rzeczywistość ze swymi młodzieńczymi przeżyciami. Postawił tylko jeden warunek — że i ja pojadę. Czuł się pewniejszy — zresztą wszędzie jeździliśmy razem, więc i w tym wypadku tak miało być. Zaproszenie, jakie przyszło niebawem, brzmiało: Monsieur Tadee Lewicki z Mał¬ żonką. Już wcześniej zamówiłam sobie bezpłatny urlop w IHKM, a do paszportu ko¬ nieczne było oficjalne zaproszenie, złożone jako załącznik w biurze paszportowym, zresztą paszport załatwiałam przez UJ. I oto następny cud — dostaję telefon z biu¬ ra paszportowego, dzwoni sekretarka pana kierownika do pani Lewickiej. Rodzina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 329 wzywa mnie do telefonu, a tam rozkoszny szczebiot, nie tylko uprzejmy, ale niemal czuły, że pan kierownik przeprasza, że oczywiście wszystko jest w porządku, pasz¬ port będzie w ciągu jednego dnia. Dużo później wyjaśniła mi sprawę Zośka Reinfussowa. Był sobie na początku ery powojennej sympatyczny chłopak, chodzący na etnografię. Potem nastała era, kiedy skończono z „chęcią szczerą" („nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera") i postanowiono nie tylko ucywilizować wojsko, ale także milicję. Przyjmo¬ wano każdego, byle mgr. W tym czasie było trzech kończących studia etnografów, miłych chłopców w bardzo ciężkich warunkach materialnych, bez widoków pracy w etnografii — po prostu skorzystali z oferty. Jeden z nich został szefem od prostytu¬ tek w Szczecinie, drugi nie wiem czym, trzeci szefem krakowskiego biura paszpor¬ towego. On mnie zapamiętał, ja go nie, ale jak mi powiedziała Zośka R., wszystkie paszporty krakowskich kolegów właśnie przez niego były pozytywnie załatwiane. No i pojechaliśmy. Zamieszkaliśmy w domu mego znajomego z Bendor, z tym że dla mnie i dom i podwórko były otwarte, biedny Tadeusz miał dostęp tylko do części męskich. Kiedy np. szliśmy na śniadanie lub obiad, gospodarz najpierw klaskał, by kobiety domowe mogły się schować, potem przeprowadzał Tadeusza przez pokój-salon, gdzie normalnie przesiadywała cała rodzina. Pobyt został idealnie zorganizowany. Dla nas zarezerwowane było pierwsze piętro i płaski dach-taras, Rano przynoszono nam śniadanie, po czym pojawiało się dwóch młodych ludzi, którzy zabierali nas na półdniową wycieczkę, każdego dnia inną. Po¬ tem obiad u naszego gospodarza, postaci znanej i wiele znaczącej w tej społeczno¬ ści (tu nie będę mówić dlaczego, bo to skomplikowana historia narodowo-religijna). Każdego popołudnia nadjeżdżała cała kawalkada samochodów z naszej i sąsiednich oaz na dyskusję z moim mężem na tematy historii Ibadytów. Bardzo to było zabawne, bo z jednej strony głębokie średniowiecze w stroju, urządzeniu domu, wszyscy sie¬ dzieli na podłodze itd. Z drugiej strony, ponieważ na każde takie spotkanie wieczorne przyjeżdżało kilkadziesiąt osób, więc część tylko mieściła się na pierwszym piętrze męskiej części domu, część już na parterze. Dyskusja między tymi z piętra i parteru odbywała się za pomocą kamer i ekranu. Np. padało pytanie z parteru, które słyszeli i widzieli na swoim monitorze siedzący na pierwszym piętrze, odpowiadali i znów odpowiedź była widziana i słyszana na monitorze umieszczonym na parterze. W tym czasie ja przechodziłam do części kobiecej, bo goście przyjeżdżali z żonami i dziećmi, które z kolei były gośćmi żony gospodarza. Zarówno na górze i w męskiej części parteru, jak i w części kobiecej, zajadano olbrzymie ilości chałwy, przywie¬ zionej przez gości. Większość mężczyzn i kobiet mówiła po francusku, więc miałam pełną możliwość uczestniczenia w rozmowie kobiet, toczącej się wokół codziennych spraw rodziny, całej społeczności itd. Kapitalne pole obserwacji! Co najdziwniejsze, zwłaszcza starsze kobiety żywo interesowały się i polityką i tym, co działo się poza M'Zabem, mimo że teoretycznie kobieta nie powinna nigdy opuszczać m'zabickich oaz. Teraz to się nieco zmienia, bo wielu mężczyzn kończy studia, pracuje w admini¬ stracji państwowej, ma międzynarodowe firmy handlowe itd. i zabiera ze sobą żony, niemniej, przynajmniej teoretycznie, nie mogą opuszczać mieszkania. Stąd ich osa¬ motnienie i niechęć wychodzenia za mąż do miast poza oazami M'Zabu. Niemniej, �330 Anna Kowalska-Lewicka jak wspomniałam, zadziwiają ich szerokie zainteresowania. Rozmowa na szersze tematy wygląda następująco: „Mój syn mówi, że we Francji zwycięży w wyborach prezydenckich X . — Chyba Twój syn się myli, bo mój syn właśnie wrócił z Paryża i mówi, że Y ma większe szanse. — Chyba ona ma rację, bo mój syn właśnie piel­ grzymował do Mekki i tam wszyscy są zdania, że...". Te kobiety świat widzą wy¬ łącznie oczyma swych synów, z którymi łączą je bardzo bliskie i serdeczne stosunki, podczas gdy córki wychodzą za mąż na ogół w 14 roku życia i na zawsze opuszczają rodzinę. Jeśli kogoś interesuje codzienne życie społeczności muzułmańskiej, musi mieć dostęp do świata kobiet, a więc musi to być kobieta. Oczywiście mam na myśli społeczeństwo ibadyckie. Prowadziła Pani Doktor badania ponadto w Polsce i innych krajach europejskich, a także w Ameryce. Sięgała Pani również po materiały azjatyckie przedstawiając pa­ sterstwo i gospodarkę mleczną Tuwijczyków. Znalazła się zatem Pani we wcale licznej grupie polskich etnologów, takich np. jak Stanisław Poniatowski, Bronisław Piłsud­ ski, Józef Obrębski, Witold Dynowski, badających zarówno kulturę polską i kultury ludów pozaeuropejskich. Co sprawiło, że w Polsce nie zaistniał podział podobny do tego w Niemczech na Volkskunde i Völkerkunde? Jakie były rezultaty łączenia zaintere­ sowań kulturami grup europejskich i pozaeuropejskich? Nie wiem, dlaczego w Polsce nie zaistniał podział na Volkskunde i Völkerkunde. Myślę, że duże znaczenie miał nasz brak państwowości i co za tym idzie — brak ko¬ lonii. Jeśli Polacy pracowali w krajach pozaeuropejskich, to albo ich wyniki szły na konto krajów, które organizowały ich ekspedycje, np. prof. Motyliński — ibadytolog, w świecie uważany za Rosjanina, Czekanowski, Malinowski, zwłaszcza ten ostatni, jako przedstawiciel nauki angielskiej. Albo byli to amatorzy, publikujący wyłącz¬ nie „wspomnienia z podróży", a nie nowe koncepcje naukowe, czy choćby mono¬ grafie naukowe. Sądzę też, że nasz brak własnej państwowości zaważył na długie lata, nawet jeszcze w okresie międzywojennym, na poszukiwaniu własnych korzeni kulturowych, doszukiwaniu się w tzw. kulturze ludowej korzeni kultury narodowej — w sumie brak zainteresowania kulturami ludów pozaeuropejskich. Wśród osób, które wymieniasz, są też często badacze ludów pozaeuropejskich nie z własnego wyboru, ale na skutek przypadku, wynikającego z naszych dziejów. Klasycznym przykładem jest Bronisław Piłsudski, ale i u innych znaleźć można „za¬ wirowania historii". Jakie były rezultaty łączenia zainteresowań kulturami grup europejskich i poza¬ europejskich? — Nie umiem odpowiedzieć. Niewątpliwie szersze spojrzenie na kulturę w ogóle, a poza wszystkim nowe teorie w postrzeganiu kultury, jej pochodzenia, pra¬ wideł rządzących jej rozwojem, rodziły się wyłącznie u ludzi o szerokich horyzontach, o znajomości różnych kultur i różnych dróg ich rozwoju. Najważniejszym i najbardziej trwałym przedmiotem zainteresowania Pani Doktor było pasterstwo. Z tego zakresu opublikowała Pani wiele prac, m.in. ważną mono­ grafię „Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim" (1980). Później zajęła się Pani �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 331 także pożywieniem. Pojawiły się możliwości pracy nad obydwoma tematami w ra­ mach zespołów międzynarodowych: Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i Międzynarodowej Komisji do Badań nad Pożywieniem, dzia­ łającej w ramach Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore. Jakie miejsce w tych zespołach zajmowali etnologowie polscy? Co uczestnictwo w tych międzyna­ rodowych zespołach dało etnologii polskiej? Trudno powiedzieć, że pasterstwo było głównym moim zainteresowaniem. Po prostu od tego zaczęłam, a że zajęłam się pasterstwem w Beskidzie Sądeckim, to za­ sługa Juliusza Zborowskiego. Kiedyś powiedział mi, żebym sobie dała spokój z pa­ sterstwem podhalańskim, bo wszyscy tak czy inaczej tym się zajmują, a Beskid Są­ decki nie ma żadnej literatury w tym zakresie. Uznałam jego racje. Istotnie Podhalem zajmowało się wielu: Staszek Leszczycki, Bronka Jaworska, nie mówiąc już o Do­ browolskim, Jostowa i przede wszystkim Antoniewicz, ze swą wspaniałą koncepcją „Tatr polskich i Podhala" — no i oczywiście sam Zborowski, Paryski i inni „podhalofile" lokalni. Trudno tu było znaleźć jakąś niszę dla siebie. Cokolwiek zaczynałam, okazywało się, że już ktoś inny zajmuje się tym tematem. Podhale od szóstego tygo­ dnia życia było moją ojczyzną i do dziś mam do niego sentyment. Z Międzynarodo¬ wą Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach nie miałam wiele wspólnego — poza Sądecczyzną. Nie miałam tam żadnej swojej działki tematycznej. A w ogóle z tą Komisją to było tak. Roman Reinfuss od początków swej kariery etnograficznej zajął się Łemkami i Bojkami i to on powziął myśl stworzenia wiel­ kiej monografii polskich Karpat. Jednakże los zdecydował za niego, bo, wylądował w katedrze w Lublinie, a jego stosunki z PAN wiązały się raczej z zainteresowaniami sztuką ludową, a nie całokształtem kultury. I on to wymyślił, żeby „ubrać" Gładysza w Karpaty, bo po pierwsze, Gładysz miał wszelkie dane, gdyż już przed woj­ ną opublikował swoje, doskonałe zresztą Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935) oraz Zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938), po drugie, w czasie gdy rzecz się działa, był profesorem prestiżowego Uniwersytetu w Krakowie, a więc najbliżej Karpat. Do tego był kierownikiem Zakładu Etnografii PAN w Krakowie, serdecznym przyjacielem Dynowskiego, który w tym czasie reprezentował etnografię w PAN i miał wszelkie dane, by sprawę rozpropagować i zdobyć pieniądze na tak szeroko zakrojone, międzynarodowe przedsięwzięcie. Teoretycznie Reinfuss miał rację, ale ja wierzyłam w jego talent organizacyjny i namiętność do badań terenowych, a poza tym Łemkowszczyzna i Bojkowszczyzna to przecież też „polskie Karpaty". Nie dał się przekonać i namówił Gładysza do tego pomysłu. Od tego czasu Gładysz porzucił swoje Siołkowice i wystąpił z inicjatywą badań Karpat w skali międzynarodowej, a że tak się składało, że Karpaty leżą na terenie ówczesnych „demoludów", więc i szansa była duża, że pomysł chwyci. I chwycił. Piszę to dlatego, że nigdzie, ani wtedy, ani teraz nie słyszałam o udziale Reinfussa w rodzeniu się Komisji Karpackiej, a chyba warto o tym wspomnieć, choć on sam nigdy się nie upominał, by go zaproszono do współpracy. Muszę uczciwie dodać, że w początkach organizowania ogólnokarpackich poczy¬ nań brałam jednak udział. Wzięłam na siebie techniczną stronę organizowania pierw- �332 Anna Kowalska-Lewicka szej, „zapoznawczej" konferencji w Krakowie, byłam też na jednej z pierwszych konferencji w Smokowcu w Tatrach. Jeśli chodzi o pożywienie, to wybrałam je dlatego, że był to temat w etnologii niemodny. Prawdę powiedziawszy, nikt się tym nie zajmował. Później dopiero zain¬ teresował się tym tematem dr Dekowski z Łodzi i zaczął pracę nad rodzajem ency¬ klopedii pożywienia ludowego w Polsce, której jednak nie udało mu się ukończyć. I tu okazało się, że pożywieniem na Podhalu zajmuje się Wanda Jostowa — pisała ciekawą pracę o pożywieniu pasterskim w Tatrach, a z czasem tematem tym zajęła się Zofia Szromba. Mój wkład w całą sprawę to obszerny artykuł monograficzny w języku niemie¬ ckim, opublikowany na Węgrzech, zorganizowanie ogólnopolskiej konferencji pożywieniowo-interdyscyplinarnej, pod firmą PTL — Oddziału Krakowskiego i Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Materiały zostały opublikowane w osobnym tomie — byłam redaktorem całości. Dzięki dr. Michałowi Markusowi z Czechosłowacji, który znał moje publikacje i był na konferencji krakowskiej, zostałam zaproszona na międzynarodową konfe¬ rencję, poświęconą pożywieniu, do Lund, zarekomendowałam też Marię Dembińską z IHKM PAN, która właśnie opublikowała doskonałą książkę o kuchni na dworze Jadwigi i Jagiełły. To był początek mej działalności w tej nieformalnej organizacji międzynarodowej. Nikt nam nie patronował — wybrano tylko grupę osób, tworzą¬ cych jakby komitet organizacyjny. Wyboru dokonano na kongresie w Austrii i tam zostałam jednym z „członków założycieli". W gruncie rzeczy nie mieliśmy wiele roboty. Kolejne kongresy zorganizowali: Markus, Wiegelmann i Bringeus. Główną naszą czynnością było na każdym z kolejnych zjazdów wyszukać wśród kolegów or¬ ganizatora następnego zjazdu i naczelnego tematu. Cała organizacja należała do tego z kolegów, który nas zaprosił i to on (ona) starali się zarówno o zdobycie sponsorów, jak i podejmowali się całej strony organizacyjnej, przeważnie w oparciu o instytucję, w której pracowali. Sponsorami na ogół byli przedstawiciele przemysłu spożywcze¬ go, ale także różne inne instytucje, które udało się zainteresować zjazdem. Referaty były publikowane w czasopismach naukowych w kraju, w którym odbywał się zjazd. Niestety zjazd w Polsce, organizowany w oparciu o PTL, nie ma swej publikacji, na skutek odmowy subwencji przez władze finansujące wydawnictwa PTL. Uczestniczyłam z referatami w kilku konferencjach. Ostatni z serii tych zjazdów odbył się w Filadelfii, od 18 do 23 czerwca 1989 roku, i nosił tytuł „The 8 Inter­ national Conference of Ethnological Food Research"; miałam na nim referat „Die Nahrung als Symbol der nationalen Eigentümlichkeit der polnischen Karaimen". Niestety później już na te konferencje przestałam jeździć z dwóch powodów. Po pierwsze, wielu mych najbliższych przyjaciół (ze mną włącznie) postarzało się i przestało bywać, napłynęły natomiast rzesze nieznanej mi młodzieży; po wtóre, młodzież ta posługuje się wyłącznie językiem angielskim, który z kolei ja znam sła¬ bo, a niemiecki zupełnie wyszedł z użycia, wreszcie — stałam się „ofiarą" przemian politycznych. Odkąd oswobodziliśmy się od Rosjan, i w ogóle odkąd świat stał się bogatszy, zjazdy takie stały się bardzo drogie, a ponieważ ani razu nie miałam naj¬ mniejszego dofinansowania z Polski, po prostu nie było mnie na nie stać. Wcześniej th �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 333 gospodarze danego zjazdu starali się zawsze o jakiegoś sponsora w swoim kraju, który nas, uczestników z „demoludów", dofinansowywał. W moim wypadku, o czym już pisałam, jechałam zawsze w ramach urlopu i wyłącznie za własne pieniądze. Wspomniałam o takim kongresie w Polsce (VI Międzynarodowa Konferencja Pożywieniowa — „Innowacje w zwyczajach żywieniowych", 2-12 października 1985 roku), jaki udało mi się zorganizować pod firmą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ czego w Krakowie, a ściślej we wsi Karniowice pod Krakowem, gdzie znajdował się świetnie zorganizowany i wyposażony ośrodek konferencyjny. Wszystkie materiały z tego kongresu wysłałam do PTL, kiedy starałam się o publikację materiałów. Wy­ dawało mi się, że to będzie pewnego rodzaju sukces dla Towarzystwa, które dotąd mogło się pochwalić wyłącznie publikacjami w języku polskim, a że miało wymianę międzynarodową, więc taki tom anglo-niemieckojęzyczny mógł być interesujący dla instytucji w krajach Zachodu — przynajmniej zrozumieliby, o co tam chodzi. Do tego w interesie prelegentów z wielu krajów świata było, by płody ich ducha rozpro­ pagować na Zachodzie. Niestety, koledze, reprezentującemu w PTL dział wydaw­ nictw, nie udało się nakłonić Działu Wydawnictw PAN do sfinansowania tomu i rzecz upadła — a chyba szkoda. Nie mając subwencji na zjazd międzynarodowy ogłosiłam wpisowe — 100 dola­ rów, co dla kolegów z Zachodu było wprost śmiesznie tanio (w porównaniu z poprzed­ nimi zjazdami), a nam umożliwiło zorganizowanie naprawdę ciekawego spotkania. Zwróciliśmy się np. do najlepszych krakowskich restauracji, które w ramach własnej „promocji" zafundowały kilkudziesięciu osobom obiady ze staropolskim menu. Do­ staliśmy od różnych instytucji darmowe autobusy, co umożliwiło wycieczki, np. do Wieliczki, do skansenu w Nowym Sączu, gdzie urządzono pokaz ludowej produkcji 10 różnych potraw, czy raczej półproduktów. Było mielenie na żarnach, wędzenie śliwek, pieczenie chleba, wyrób serów krowich i owczych itd., a wreszcie w dworze skanse¬ nowskim obiad, w ramach wiejskiej kuchni sądeckiej. Do tego wszyscy zjazdowicze dostali w języku angielskim przepisy na serwowane potrawy, nie licząc możliwości samodzielnego robienia masła, sera, mielenia na żarnach itd. Biorąc pod uwagę, że np. w Szwecji wieziono nas kilkaset kilometrów, by pokazać nam, jak robi się babkę droż¬ dżową — to były prawdziwe rewelacje. Sam zjazd, jak wspomniałam, odbywał się we dworze pod Krakowem, gdzie znajdował się luksusowy hotel, funkcjonowała świetna kuchnia, a dział konferencyjny wyposażony był w najnowocześniejszą aparaturę, za¬ równo w sali obrad plenarnych, jak i sekcyjnych. Był to taki pokazowy socjalistyczny ośrodek konferencyjny dla pokazowych konferencji rolniczych międzynarodowych — znowu przypadek, że udało się nam go uzyskać (oczywiście przez przypadkowe znajomości). Wielka szkoda, że przepadło wydawnictwo. Jeśli chodzi o „pożywienie", byłam jeszcze na Oxford Symposium of Food and Cookery (1986) — tu już bez referatu. Ta konferencja nie miała związku z naszą nieformalną grupą — potem, jak to już wspominałam, moje finanse okazały się nie¬ wystarczające, zwłaszcza że kolejni koledzy organizatorzy nie mogli się wystarać o sponsorów w swoich krajach (Szkocja, Irlandia, Cypr). Z problemem pasterstwa łączą się dwa wystąpienia międzynarodowe — Smolenice pod Bratysławą: „Hodowla kóz jako jeden z elementów tradycyjnej kultury �334 Anna Kowalska-Lewicka karpackiej w Polsce", 11-17 września 1967 roku, a następnie referat, z którego je­ stem naprawdę dumna, dotyczący pasterstwa na konferencji „Elevage et vie pastorale dans les montagnes d'Europe au moyen age et a l'époque moderne", w Clermont, w roku 1981. Tytuł mojego wystąpienia: „L'organisation de la vie pastorale dans les Carpates polonaises". Po tym referacie dostałam zaproszenie z uniwersytetu w Cler­ mont na jeden semestr wykładów. Referat miałam 3 czerwca, zaproszenie przyszło we wrześniu na wiosenny semestr, w grudniu tegoż roku „wybuchł" stan wojenny. Na dwa lata zapomniałam o moim pasterstwie i pogrążyłam się w polityce. Jedyna satysfakcja, że nie siedziałam w kącie, kiedy działy się wielkie sprawy. Fakt, że do Clermont-Ferrand nie pojechałam. Przypomniał mi się jeszcze jeden kongres — w Moskwie. Nie pamiętam roku, wiem, że miałam referat po francusku, ale nie pamiętam, na jaki temat. Były tam setki Amerykanów, bo dla nich była to jedyna okazja zobaczenia ZSRR. Oczywiście też nie byłam „delegatem", tylko koledzy, chyba warszawscy, załatwili przez Orbis wy¬ cieczkę, niby to turystyczną na ten kongres i skorzystałam z okazji. Pamiętam, że kilka miejsc zajęli ludzie zupełnie z kongresem niezwiązani, żeby dopełnić liczby uczestni­ ków, gwarantujących opłacalność dla Orbisu organizowania takiej eskapady. Był jeszcze I Congres International des Études Balkaniques et Sud-Est Européenes w Sofii (25 sierpnia-1 września 1966). Pojechałam tam tylko dlatego, że umówiona by­ łam na podróż po Bułgarii z Lacim Földesem z Budapesztu, moim bliskim przyjacielem. Chcieliśmy poznać kraj i koczowiska Karakaczanów, co udało nam się w pełni zreali­ zować. On, jako pracownik Muzeum Budapeszteńskiego, miał oparcie we wszystkich bułgarskich muzeach. Nasza przyjaźń zaczęła się nietypowo. Był stypendystą węgier­ skim w Warszawie i koledzy warszawscy przysłali nam go do Krakowa w przeddzień Wigilii, chcąc się go pozbyć na okres świąteczny. Nie znając go, po prostu zaprosiłam go na wigilię do mego domu, czym, jak się okazało, zrobiłam mu przyjemność. Potem nadjechała jego żona z synkiem w wieku przedszkolnym, a ponieważ moja córka była w przedszkolu, załatwiłam przedszkole i dla niego. Wreszcie zabraliśmy go na miesiąc do Kościeliska, gdzie co roku wysyłałam Ulę z opiekunką na miesięczne jeżdżenie na nartach, saneczkach i inne atrakcje zimowe. Potem, kiedy wybuchło powstanie węgierskie, zorganizowałam pomoc dla Muze¬ um, w którym Földesowie pracowali, słowem nasze stosunki były niemalże rodzinne, aż do jego śmierci. Było też ileś tam kongresów na Węgrzech. Parę tygodni pracowałam w Muzeum Rolnictwa w Czechach — nie pamiętam, jak się ta wieś nazywała — wielkie zbiory eksponatów, olbrzymia biblioteka. Czesi robili wszystko, by mi pracę ułatwić, potem był pobyt w Pradze. Pobyt w M'Zabie „sprzedałam" w Niemczech, w Kolonii, na międzynarodowej konferencji — Tagung der Deutschen Gesellschaft für Völkerkunde (4-9 październi­ ka 1987). Referat nosił tytuł: „Die Frau in M'Zab. Die Änderungen in ihren sozialen Status in Folge der Kontakte mit der Kultur des Abendlandes". No i oczywiście -wystąpienia w Polsce, w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie i innych lokalnych spotkaniach i zjazdach — myślę tylko o tych, które publikowa¬ ły referaty. Między innymi przez pewien czas interesowało mnie lecznictwo ludowe �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 335 i wzięłam udział w I I Ogólnopolskim Seminarium Etnobotanicznym, poświęconym zagadnieniom fitoterapeutycznym. Wygłosiłam tam referat „Znajomość i użytkowa¬ nie ziół leczniczych przez ludność wielkich miast (na przykładzie Krakowa)". Było to w Kolbuszowej w 1981 roku. Coś o medycynie ludowej mówiłam na kongresie, poświęconym temu zagadnieniu we Fryburgu, w 1981 roku. Było to tuż przed stanem wojennym. Nie czytałam prasy i nie wiedziałam, że jest tak „gorąco". Uświadomi¬ li mi to koledzy niemieccy, przybiegli wczesnym rankiem do hotelu, żeby namówić mnie i Dankę Tylkową, żebyśmy nie wracały do Polski, bo wojska rosyjskie stoją nad polską granicą i lada moment wybuchnie wojna rosyjsko-polska. Oni dadzą nam na¬ tychmiast pracę i możemy u nich zostać. Dlatego teraz, kiedy jest taki atak na Jaruzel¬ skiego, jestem przekonana, że i on wierzył w inwazję rosyjską i robiąc stan wojenny był przekonany, że wybiera mniejsze zło. Obie miałyśmy rodziny w kraju i odmówiłyśmy pozostania, ale dzięki tej sytuacji obie byłyśmy dosłownie zasypywane w stanie wo¬ jennym paczkami żywnościowymi, od kolegów nie tylko niemieckich, którzy byli na konferencji i mieli nasze adresy. To taka uwaga na marginesie. Teraz, kiedy z zakamarków pamięci wyciągam na pół zapomniane zaintereso¬ wania, wyjazdy, referaty, widzę, jak to źle być niekonsekwentnym. Moje zaintere¬ sowania ulegały wciąż nowym impulsom, a jak mnie jakiś drobiazg zainteresował, starałam się jak najwięcej o nim dowiedzieć. To wielki błąd — trzeba było trzymać się jednego tematu, poszerzać go i pogłębiać. Ale po pewnym czasie temat zaczy¬ nał mnie po prostu nudzić, a że pracę naukową zawsze traktowałam jako bardzo przyjemne, ciekawe i inspirujące zajęcie, łatwo porywał mnie następny temat, zo¬ stawiałam poprzedni i „rzucałam się" na następny. Do tego jeszcze sporo czytałam w różnych językach, a że w Polsce wtedy nie było łatwo o zachodnią literaturę, co nowego przeczytałam, to streszczałam w formie recenzji. Słowem — namnożyło się tych pozycji, nie zawsze ważnych — lubiłam pisać, więc pisałam. Z Polski w kongresach owej nieformalnej organizacji, zajmującej się pożywie¬ niem, brali udział: historyczka Maria Dembińska, pracownik IHKM PAN, ja — też IHKM PAN i później dokooptowany Michał Abdalla, Asyryjczyk osiadły w Polsce. Abdalla był z wykształcenia „żywieniowcem", ale zawsze interesowały go sprawy jego ojczyzny, którą ze względów politycznych musiał opuścić. Obecnie habilito¬ wany, mieszka w Poznaniu i o ile wiem związał się z placówką orientalistyczną na Uniwersytecie Poznańskim. Do „pożywieniowców" dołączyła doc. dr Zofia Szromba-Rysowa z Krakowa, publikując w 1984 roku w „Etnografii Polskiej" (t. 28) Biesiady wiejskie (dotyczyło to Beskidu Śląskiego). Potem, w 1985 roku to samo o Beskidzie Sądeckim, następ­ nie Żywieckim, wreszcie na Podhalu. Ona też wzięła udział w zjeździe na Cyprze w 1996 roku, referując „Pożywienie na Podhalu". Na tym zjeździe już nie byłam. O ile wiem, zjazdy takie nadal się odbywają, ale nie potrafię powiedzieć, na jakie tematy i czy ktokolwiek z Polski bierze w nich udział. W każdym razie, pożywienie nigdy (o ile wiem) nie było brane pod uwagę jako temat do międzynarodowego opracowania w ramach Międzynarodowej Komisji Karpackiej, a więc trudno mi o tym mówić; żaden taki międzynarodowy zespół nie powstał, nie znam też jakichś międzynarodowych opracowań tego tematu. �336 Anna Kowalska-Lewicka Trudno mi też powiedzieć, co uczestnictwo w Komisji Karpackiej dało polskiej etnologii, poza licznymi kontaktami towarzyskimi. Na pewno zbliżenie badaczy, związanych z tą tematyką, orientację, co nasi sąsiedzi robią, a raczej planują zrobić w tej dziedzinie. Ważna była działalność Pani Doktor w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Pełniła Pani funkcje przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej, redaktora serii „Biblioteka Popularno-Naukowa", wiceprezesa i w latach 1982-1989 prezesa To­ warzystwa. Wpamięci swojej zachowałem obraz dystyngowanej damy, osoby otwar¬ tej i życzliwej, a jednocześnie stanowczo reagującej na łamanie zasad kulturalnego współżycia. Jaką wartość przedstawia dla etnologii stowarzyszenie grupujące ludzi z różnych środowisk i o różnych potrzebach? Jakie zadania stawia Pani przed Towa­ rzystwem? Nie wiem właściwie, dlaczego tak się zaangażowałam w pracach PTL. Po prostu dobrze się tam czułam. Zawsze miałam łatwość obcowania z ludźmi z różnych grup społecznych i było mi głęboko obojętne, czy jest to profesor uniwersytecki, czy bon¬ za partyjny, czy wiejski gospodarz lub aktor, zbierający ludowe rzeźby. Byle lubił to, co robi i robił to nie dla zysku czy kariery. Stąd miałam wielu przyjaciół, może i wrogów, ale byli na tyle łaskawi, że nie dali mi tego poznać, a nawet jeśli dali, to los obdarzył mnie darem zapominania przykrości, a przynajmniej nie przejmowania się nimi. PTL nie było żadną „drogą do kariery", a więc i jego członkowie nie mogli liczyć na żadne apanaże, płynące z przynależności do tej organizacji, wręcz przeciw¬ nie — do uczestnictwa w zjazdach, publikacji, organizacji zebrań, notorycznie się dokładało z własnej kieszeni. Oczywiście, że i tutaj pełno było wzajemnych zawiści, podkładania sobie nogi, ale tak już jest chyba we wszystkich polskich organizacjach. Na szczęście mnie to nie dotyczyło, byłam za mało znaczącym pionkiem. Bez najmniejszej wątpliwości PTL zawdzięczało swoje powodzenie, odrodzenie i rozwój Gajkowi, i pierwsze lata powojenne to były „lata Gajka". Popierał go Czekanowski, który był niepodważal¬ nym autorytetem, stali za nim koledzy ze Lwowa i póki wszyscy tkwili w Lublinie, wszystko było o.k. Pod egidą Gajka zjeżdżano się dla ustanowienia programu stu­ diów uniwersyteckich etnografii. Gajek kierował wydawnictwami, więc lepiej było go mieć za przyjaciela, organizował zjazdy itd. Ale miał jeden podstawowy feler — małżonkę. Olga uwielbiała męża i pragnąc podnieść jego autorytet, robiła wszyst¬ ko, by zirytować innych, a on niestety nie umiał jej powstrzymać. Sam zresztą był zaprzeczeniem wszelkiej dyplomacji. W sposób mistrzowski umiała ta pani (z którą zresztą byłam w zupełnie poprawnych stosunkach, bo po prostu wszystkie jej „tak¬ towne" uwagi puszczałam mimo uszu) zrażać ludzi nie tylko do siebie, ale i do uko­ chanego małżonka. Przykład jeden z wielu: Zjazd w Toruniu, 1949 rok. Referat prof. Frankowskiego (wtedy jeszcze najbliższego przyjaciela) o etnografii w ZSRR. Czas przewidziany 45 minut, a ten gada i gada, godzinę, półtora. Przewodniczący (nie pa¬ miętam, kto) uprzejmym głosem przypomina, że prelegent przekroczył swój czas już o godzinę — nic to nie pomaga. Wtedy zaczynają z wolna z sali wyciekać słuchacze. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 337 Zrywa się Gajkowa, zamyka drzwi na klucz, który chowa do kieszeni i oznajmia: „Nikt się stąd nie ruszy, póki prof. Frankowski nie skończy!!!". Ja dostałam ataku śmiechu, ale inni obrazili się śmiertelnie i mieli rację. Abstrahując od komizmu sytuacji i pierwszych zetknięć z ludźmi, pomyślałam, że jednak jest to forum, z którego można by wyłuskać i ludzi, i idee pożyteczne dla mojej dyscypliny i moich celów. Rozmowy tzw. kuluarowe, ściślej przy kawie w przerwach obrad, pozwoliły na liczne nowe znajomości i przekonanie, że wśród uczestników jest wiele osób podzielających moje zainteresowania kulturą ludową, która wtedy jeszcze różniła się od kultury miejskiej, była dla mnie ciekawa przez swoją inność, dawała odpowiedź na kierunek procesu przemian, jakie dokonywały się szczególnie w tym kotle powojennym, jakim stała się Polska (wymieszanie lud¬ ności z tak różnych i słabo do niedawna kontaktujących się regionów). Taki film, puszczony w wielokrotnie przyspieszonym tempie. Większość osób, z którymi się rozmawiało, miało swoje przemyślenia, swoje uwagi i koncepcje — słowem było z kim i o czym gadać, konfrontować własne pomysły i obserwacje z pomysłami innych. Pomyślałam, że tutaj nie będę się nudzić i rzeczywiście wróciłam z Torunia wyraźnie podekscytowana. Wtedy było trudno (i teraz nie jest łatwo) działać w pojedynkę. Towarzystwo stało się tą moją „firmą". W tamtych czasach nie można było działać samotnie. Budziło to podejrzenia. Pani X była niczym, ale pani X „reprezentująca Towarzystwo..." obo¬ jętnie jakie, to już był ktoś. Zaczęłam działać najpierw w Krakowie, potem ruszyłam w teren, uzbrojona w odpowiednie papierki (pismo z PTL i list od księdza infułata — był wujem jednej z mych koleżanek, przy okazji wciągniętym do PTL). Przyjeżdżało się w teren w sobotę rano i szło prosto do gminy, żeby podbić delegację. Stamtąd prosto na plebanię z listem księdza infułata. W niedzielę całe nasze towarzystwo na sumie, ksiądz z kazalnicy zapowiadał, że tu przyjechali tacy — ale nie będą zakładać kołchozów i potem wszystko szło jak z płatka. Były to czasy, kiedy w Krakowie miałam wolną rękę do wszelkich akcji popular¬ no-naukowych, a gdzie się udało spotkać odpowiednich ludzi — także naukowych. Natomiast Zarząd Główny PTL zbierał się co miesiąc i tu znowu spotykali się ludzie z całej Polski. Było z kim i o czym podyskutować. Do szeroko pojętego Zarządu do¬ stałam się dość szybko. Nie pretendowałam do ważniejszych funkcji w Zarządzie, to by mi zabrało zbyt wiele czasu, ale w końcu doszło do tego, że już wszyscy z wszyst¬ kimi mieli jakieś sporne sprawy, a właśnie zbliżał się okres zebrania wyborczego. Niestety, zmarł wtedy prof. Włodzimierz Zajączkowski, orientalista — turkolog, nasz bliski przyjaciel. Pogrzeb miał się odbyć na cmentarzu karaimskim w Warsza¬ wie, w dniu walnego zjazdu. Wytłumaczyłam się, że przyjadę dopiero na sesję na¬ ukową, ściśle — wieczorem, po walnym zgromadzeniu. Istotnie, pojawiłam się dość późnym wieczorem w budynku i pierwsza spotkana na korytarzu osoba składa mi gratulacje. Nie rozumiem powodu i dowiaduję się, że zostałam wybrana na prezesa. A wiedziałam, że do kandydowania musiała być pisemna zgoda kandydata, nikt mnie o to nie pytał, żadnej zgody nie wyraziłam. Za chwilę spotykam Ewę Fryś-Pietraszkową i ta — „Mam nadzieję, że mnie nie skompromitujesz! To ja postawiłam twoją kandydaturę, a kiedy okazało się, że brak twojej zgody, powiedziałam, że mam ustne �338 Anna Kowalska-Lewicka zapewnienie, że taki wybór przyjmiesz". Co miałam robić? Rzeczywiście teraz, po wyborach, byłabym narobiła kłopotu, zburzyła im program, skompromitowała Ewę. Prawdę powiedziawszy, było mi to akurat wtedy bardzo nie na rękę. Stało się, zosta¬ łam prezesem i „rzuciłam się w wir pracy". Potem znalazłam dobre strony takiego układu i, jak umiałam, starałam się być dobrym prezesem — nie mnie oceniać, na ile mi się to udało. Jestem głęboko przekonana, że tego rodzaju towarzystwa są potrzebne dla roz¬ woju intelektualnego społeczeństwa. Niewątpliwie ich naukowe znaczenie jest obec¬ nie mniejsze, niż było 100 lat temu, kiedy nasza dyscyplina stawiała pierwsze kroki i w gruncie rzeczy wystarczyło sumiennie obserwować i zapisać dla potomnych kul¬ turę wsi i małych miasteczek, która tak znacznie różniła się od tej elitarnej kultury, jaką reprezentowały warstwy tzw. wyższe. Było to przede wszystkim gromadzenie dokumentów, które już w XIX wieku, a tym bardziej obecnie, stanowią bazę dla poznania korzeni naszej ogólnoludzkiej kultury. Nie jestem psychologiem i nie stu¬ diuję ludzkiej natury, ale z pobieżnej obserwacji wydaje mi się, że u większości ludzi drzemie potrzeba poszukiwania „korzeni" — korzeni swej rodziny, swej klasowej, regionalnej czy narodowej kultury. Nawet jeśli w pewnych epokach dominuje fascy¬ nacja odkrywaniem nowego świata czy wszechświata, są ludzie, a często są to nawet ci sami ludzie, którzy z jednej strony uprawiają najnowszą fizykę czy astronomię, a z drugiej kolekcjonują starą broń, z sentymentem przechowują korespondencję swych prapradziadków, w gruncie rzeczy na nic im niepotrzebną. W naszej dyscyplinie, jak mnie się przynajmniej wydaje, nastąpiło pozytywne przesunięcie od opisu do zainteresowania — dlaczego? Wydaje mi się, że te dwa spojrzenia doskonale się uzupełniają. Przeszłość i współczesność, opis i proces ta¬ kiego czy innego stawania się. Jedyny szkopuł, że nie dochowaliśmy się, jak dotąd, wybitniejszego teoretyka kultury — zawsze kogoś naśladujemy. Do tego fascynacja teorią kazała nam mieć w głębokiej pogardzie fakty, na których te teorie się opierają. Przy tym mnogość i różnorodność kultur ludzkich w czasie i przestrzeni, a nie obec¬ ny monotonny globalizm powodują, że nie do każdej kultury można bezkrytycznie stosować taką czy inną teorię. Zauważyli to już zoologowie, ale nie zawsze teoretycy kultur ludzkich. Wydaje mi się, że w naszym wypadku rola takiego na pół profesjonalnego, na pół hobbystycznego towarzystwa naukowego, jak PTL, powinna polegać nie na po¬ godzeniu się z pogardą współczesnych antropologów kultury wobec etnologów, nie mówiąc już o etnografach, ale na współdziałaniu obu kierunków. Może by się cza¬ sem przydało trochę tych konkretnych faktów, czy staroświeckich wniosków, np. dotyczących takich a nie innych przemian świadomości, zmieniającego się widzenia rzeczywistości itd. Poza tym PTL spełnia ważną rolę upowszechniania kultury, a równocześnie daje możliwość studiowania pewnej dziedziny zjawisk kulturowych, dzielenia się swymi pomysłami, „odkryciami", zachęca do studiowania, czytania, obserwacji i utrwala¬ nia, choćby w formie materiałowych artykulików, swoich osiągnięć. Coś w tym musi być, skoro tego typu towarzystwa istnieją w innych gałęziach wiedzy, często na tzw. prowincji, oddalonej od uniwersyteckich centrów kulturalnych i bynajmniej nie są �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 339 lekceważone przez naukowców, przynajmniej w dwóch dziedzinach wiedzy — przy¬ rodzie (botanika, zoologia) i historii. W czasie pracy w Instytucie IHKM PAN, na uniwersytetach oraz działalności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym zetknęła się Pani Doktor z wszystkimi wybit­ nymi etnologami jej czasów, decydującymi o kształcie etnologii polskiej. Nie potrafili oni jednak doprowadzić do powołania Instytutu Etnologii PAN. Wjakich sytuacjach skłonni byli współdziałać, a w jakich pojawiały się między nimi konflikty? Czy osobo­ wość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny naukowej? Zaczynam od końca. Czy osobowość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny na­ ukowej? Niestety, na pewno tak. Dlaczego nie potrafiono powołać Instytutu Etnologii PAN? W tym celu trzeba by przede wszystkim chcieć go powołać, wierzyć, że jest po¬ trzebny. Trzeba było samemu być autorytetem i mieć zdolności dyplomatyczne, żeby pozytywnie nastawić do tej idei innych. Trzeba było wierzyć w tzw. pracę zespołową — no i lubić pracę organizacyjną. Moszyński był autorytetem naukowym, ale wszelką tzw. pracę organizacyjną uważał za stratę czasu. Wiem, że mój ojciec, który go bardzo wysoko cenił, miał do niego pewien żal, że odmawiał wszelkich funkcji na UJ (nawet jeszcze przed przeniesieniem się do Wilna) i w PAU. Niezwykle sumiennie traktował obowiązki pedagogiczne, był przecież profesorem i jako taki skrupulatnie zajmował się studentami, ale odmawiał wszelkich obowiązków w rodzaju dziekaństwa, opieki nad kołami naukowymi studenckimi, redakcji, organizacji jakichś naukowych zjazdów czy konferencji. Na wakacje wyjeżdżał do Przegorzał, wsi, gdzie stale mieszkali antropo¬ logowie Stołyhwowie. Mieszkał w ich domu, ale nie brał udziału w ich bujnym życiu towarzyskim (bo szkoda czasu). On pracował (pracownia była na parterze), podczas gdy żona miała obowiązek siedzieć z gałązką i spędzać z parapetu okna wróble, które nadlatywały i pazurkami skrobały po blasze, co go rozpraszało. Dobrowolski uważał się za socjologa, zresztą nikt by z nim nie współpracował. Frankowskiego nie traktowano zbyt poważnie przez te jego dziwactwa. Prof. Zawistowicz-Adamska (nie wiem dlaczego) była systematycznie tępiona przez Dynowskiego — „bo pani Kaziunia jest taka delikatna, słabego zdrowia, nie chcę jej mieć na sumieniu" — i np. nie powiadamiał jej o jakichś konferencjach, nie posyłał do Łodzi gości zagranicznych, jej samej nie proponował wyjazdów. Najbardziej do tego nadawał się sam Dynowski, tylko że jemu się nie chciało. W Instytucie IHKM miał wyjątkową sytuację, bo po pierwsze był w Warszawie, po wtóre całą młodość spędził w Rosji, znał język i mentalność Rosjan, miał do nich sentyment. Po trzecie, był nie¬ zależny finansowo. Jego wielka kamienica w Warszawie, w której zresztą mieściła się Katedra Etnografii i jego mieszkanie, ocalała z powstania, do tego miał siostrę (o ile pamiętam) w USA, która miała tam dobrze funkcjonujący zakład kosmetyczny i posyłała mu pieniądze, dzięki czemu uważany był za krezusa, co zresztą chętnie podkreślał. A do tego jego stosunek do etnologii był dość specyficzny. Pamiętam szok, jaki przeżyłam. Poszłam wtedy jedyny raz prosić go, jako mego bezpośredniego szefa, o podpisanie podania do prof. Hensla, dyrektora całego IHKM, o bezpłatny urlop. Chciałam pojechać do Paryża, żeby tam popracować w Musée de �340 Anna Kowalska-Lewicka l'Homme. Dynowski na to, że podpisze, ale żebym mu nie opowiadała bzdur, że do Paryża jadę pracować. Tam się jeździ po nylonowe pończoszki, a nie dla jakiejś pra¬ cy. On np. właśnie wrócił ze Sztokholmu, gdzie pojechał po firanki, a jest człowie­ kiem uczciwym — po prostu powiedział, że jedzie po firanki. Mnie zamurowało. Nie wiedziałam, czy to dowcip? Po chwili powiedziałam — „Tak, ma pan profesor rację, chcę sobie kupić nylonowe pończoszki". A on na to: „Jak tak, to rozumiem i apro¬ buję" — i podpisał podanie. To był jedyny raz, kiedy pojechałam w ramach urlopu naukowego, a nie wypoczynkowego i do dziś nie wiem, czy to był dowcip, czy serio. Poza tym był miły towarzysko, przepadał za moim mężem i zawsze odwiedzał nas, ile razy był w Krakowie. Mam od niego bardzo ładny stary mosiężny czajniczek na mongolską herbatę, podobno gdzieś tam wykopany w czasie ich badań terenowych w Mongolii. Był w Warszawie na miejscu, a więc miał duże możliwości załatwiania tego i owe¬ go, a nie zżerała go ambicja, by coś po sobie zostawić. Miał pieniądze. Mongolia była realizacją jego młodzieńczej tęsknoty za „rajem utraconym" niegdysiejszej Rosji. Po co miał się wplątywać w walki o instytut i ciężką pracę z realizacją tego pomysłu, gdzie i tak zdystansowaliby go koledzy etnografowie z „polskim" doświadczeniem, wiedzą i dorobkiem. Cały czas mówię o pokoleniu dojrzałym przed wojną. Z tzw. „młodych" warto jeszcze wspomnieć o Reinfussie — jemu wystarczała praca i jego uczniowie i młodzi współpracownicy, dla których był -wyrocznią. Zostaj e nam j eszcze Zawistowicz-Adamska, wykształcona, inteligentna, ale typu „kobieciątko", bez ambicji przywódczych. Jej uczennice, to też mniej lub więcej „kobieciątka", może z ambicjami, ale też bez charak¬ terologicznych możliwości przewodzenia. W gruncie rzeczy nadawałby się tu Gajek, ale ten, dzięki swym „talentom" zrażania sobie ludzi, był już „spalony". Możliwości tworzenia jakiejś ogólnopolskiej organizacji widziałabym tylko w Jó­ zefie Burszcie. Ten miał wszelkie dane ku temu, aby być „organizatorem — przy¬ wódcą", ale i jemu brakło odwagi, podejrzewam, że gnębił go kompleks chłopskiego pochodzenia. W pierwszych latach po II wojnie to jeszcze było żywe, choć starannie kryte, ale byłam świadkiem kilku scen, które wówczas mnie zdumiały, nie mogłam ich zrozumieć (zaznaczam, że byłam tylko niezaangażowanym świadkiem). Niestety, wedle mej opinii, etnografowie umieli się jednoczyć tylko przeciw, a nie za jakąś ideą, w przeciwieństwie np. do archeologów, którzy żarli się między sobą, ale mieli tyle zdrowego rozsądku, by na zewnątrz występować razem, nie bacząc na osobiste sympatie czy antypatie. Sądzę, że obok Burszty na organizatora instytutu nadawałaby się Bronka Jawor¬ ska, ale wtedy, kiedy o tym była mowa, Bronka była za młoda i w cieniu prof. Adam¬ skiej. W dziejach etnologii polskiej ważną rolę odegrały kobiety. Antonina Czaplicka, pierwsza kobieta-wykładowczyni antropologii społecznej w Oxfordzie, nie wpłynęła bezpośrednio na rozwój etnologii polskiej, ale była zapewne wzorem. Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa już w roku 1922 uzyskała habi­ litację, w roku 1929 mianowana została profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 341 Wileńskiego, a w roku 1934 profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Lista innych wybitnych etnolożek polskich jest długa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Frankowska. Kobiet, które zajmowały eksponowane stanowiska, było więcej w porównaniu z innymi po¬ krewnymi dyscyplinami: socjologią, historią, historią sztuki, archeologią, orientalistyką, nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach, może z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych. Jakie były tego przyczyny? Czy fakt ten wpłynął na kształt i sytuację etnologii polskiej? Kobiety w etnologii! Ich pozycja w etnologii była taka, jak ich pozycja w kulturze polskiej — niestety. O Czaplickiej w „moich" czasach już się nie mówiło. Odeszła do historii. Niewątpliwą indywidualnością była Cezaria, ale i ona traktowana była przez wielu, zwłaszcza tych, którzy jej osobiście nie znali, albo znali słabo, jako córka Baudouina albo pani Vasmerowa, albo Ehrenkreutz, a wreszcie pani ministro¬ wa Jędrzejewiczowa. Należała do kręgów swoich mężów, a nie oni do jej kręgów — zresztą tu jestem niemiarodajna, nie znałam osobiście tej pani. Klimaszewska i Frankowska nie były odbierane jako indywidualności, Frankowska żyła w cieniu męża, druga w cieniu mistrza Moszyńskiego. Zresztą Klimaszewska sama kiedyś przyznała, że po prostu bała się cokolwiek pisać czy referować, bo i tak wiedziała, że w blasku jego intelektu będzie to słabizna. Niestety, choć bardzo wysoko ceniłam Moszyńskiego, muszę przyznać, że ją lekceważył. Była traktowana jako dobra sekre¬ tarka, nic więcej. Zawistowicz-Adamska była, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienio¬ nych pań, osobą o silnej indywidualności i na pewno od nich inteligentniejszą. Miała dobre pomysły, świetnie mówiła, ale i na niej ciążyło piętno „kobieciątka" (czego np. nie ma w najmniejszym stopniu Bronka Jaworska). Choćby fakt, że zgodziła się, by Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi zamienić w Muzeum Arche­ ologiczne i Etnograficzne, przy czym Konrad Jażdżewski został dyrektorem — bo ona nie lubiła administracji i reprezentowania itd. Słowem, Jażdżewski został dyrek¬ torem całą gębą, robił to dobrze, ale Kaziunia zeszła do rangi kierownika „jednego z działów" Muzeum Archeologicznego, co się do dziś fatalnie odbija na Dziale Etno¬ graficznym. Kobiety u nas mają mniej pewności siebie, mniej ambicji, co nie tylko stawia je niżej w „świecie mężczyzn", ale i one same do tego się przyczyniają. Co do Hanki Pojnarowej nie mam wyrobionego zdania. Na pewno była bardzo inteligentna, bardzo dobrze pisała, miała dobry charakter, a przede wszystkim męża, który ją bardzo cenił i ułatwiał jej wyzwolenie ze spraw codziennego życia, sam biorąc na siebie całą „organizację codzienności". Ona, moim zdaniem, miała wszel¬ kie warunki rozwoju — przy tym nie miała kompleksów środowiskowych. Kariera naukowa to była rzecz zwykła dla niej, jak dla dzieci lekarzy zawód lekarza, dla nauczycieli — nauczyciela. Sądzę, że ustawianie się w drugim szeregu kobiet w naszej dyscyplinie było szkodliwe dla jej rozwoju, ale to pokolenie już odeszło lub odchodzi. Skończyły się kompleksy — teraz rolę odgrywają wartości intelektualne i charakterologiczne, choć pozostanie zawsze „kula u nogi", jaką są dzieci (miła kula u nogi, ale zawsze). �342 Anna Kowalska-Lewicka Wraz z dr Ewą Fryś-Pietraszkową i dr Anną Spiss brała Pani Doktor udział w przygotowaniu wydanego w roku 2002 słownika „Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy". Jakie były przyczyny podjęcia się tej pracy i jakie napotkały Panie trudności? Słownik etnografów polskich był pomysłem Dekowskiego, człowieka niezwykle pracowitego, zamiłowanego w swym zawodzie, pełnego naprawdę dobrych pomy¬ słów. Był nauczycielem szkoły podstawowej, ale swój zawód poświęcił dla etnogra¬ fii, skończył studia, doktoryzował się, a także, co bardzo ważne, miał żonę podzie¬ lającą jego hobby, a potem poważne naukowe zainteresowania, która stworzyła mu idealne warunki rozwoju intelektualnego. Wśród jego dobrych pomysłów znalazł się „słownik etnografów". Po jego śmierci (żona już wtedy nie żyła), wobec braku zain¬ teresowania w łódzkim środowisku, zabrałam rozpoczętą pracę do Krakowa. Tu zor­ ganizowaliśmy zespół przy Oddziale Krakowskim PTL, składający się z ówczesnego prezesa Oddziału — Anny Spiss, Ewy Pietraszkowej i prof. W. Bieńkowskiego (pro­ fesora na UJ i kierownika pracowni biograficznej PAU). Znałam wiedzę Wiesława — „Przemka" i jego wprost niesamowitą pracowitość, a poza wszystkim — związany był z etnografią, napisał pracę o Kolbergu i nieskończoną ilość biogramów do wyda­ wanego przez PAU Polskiego słownika biograficznego. Był więc wśród nas jedynym fachowym biografem — no i zabrałyśmy się, w oparciu o jego rady, do zbierania materiałów. Ania i Ewa włożyły w to dzieło morze pracy. Pierwotnie chciałyśmy to publikować w PAU, zreferowałam cały pomysł i stan zaawansowania na Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności, co ukazało się drukiem w „Sprawo¬ zdaniach" tejże Komisji. Ponieważ jednak tych komisji jest chyba ponad 40 i Akade¬ mia rocznie publikuje dziesiątki pozycji, nasz „Słownik", zakwalifikowany do druku, musiałby czekać. Tymczasem Ania Spissowa jako prezes PTL/Kraków prowadziła bardzo mądrą politykę finansową i ze sprzedaży wydawnictw PTL uzbierała sporo pieniędzy, a do tego znalazła wydawcę. Charakterystyczne — przedstawiony w pla¬ nie wydawnictw PTL I tom „Słownika" Komitet Badań Naukowych odrzucił, mimo starań naszego PTL-owskiego kierownika Działu Wydawnictw, natomiast tenże tom, z tymi samymi recenzjami, przedstawiony przez naszego krakowskiego prywatnego wydawcę — KBN przyjął i dał pieniądze, a że ich było za mało, dołożyliśmy to, co zaoszczędził Oddział Krakowski PTL — no i tom się ukazał. Drugi tom jest już gotów, w tym wypadku redaktorami będą Pietraszkowa i Spiss. Bieńkowski nie żyje, a ja już się tym nie zajmowałam. Co ciekawe — KBN (czy jak się to teraz nazywa) dał nam wyższą dotację niż ta, o jaką PTL się ubiegało. Ten tom to już całkowicie dzieło Ani Spiss i Ewy. Planujemy już teraz zabrać się do III tomu, przy czym zachętą jest sposób, w jaki ten pierwszy tom został przyjęty. Wyjazdy zagraniczne, praca w międzynarodowych zespołach, otwarte drzwi goś­ cinnych domów w Krakowie i Kościelisku, pozwoliły Pani Doktor poznać wielu etno­ logów z Zachodu i Wschodu. Co interesowało ich w etnologii polskiej i w Polsce? Istotnie, przez te kilkadziesiąt lat mojej etnologicznej kariery przez nasz dom kra¬ kowski i chałupę kościeliskową przewinęło się sporo osób z Polski i innych krajów, �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 343 zarówno indywidualnie przyjeżdżających do Krakowa, jak i w czasie konferencji czy kongresów i zjazdów etnologicznych. Wielu już nie pamiętam, bo pojawiali się raz jeden i więcej do Polski nie przyjeżdżali, a z początku nie prowadziliśmy „Księ¬ gi gości". Najpierw nasza „Księga" powstała w Kościelisku, teraz już jest czwarta, ale zawładnęła nią młodzież i ostatnie tomy pełne są bohomazów i głupkowatych wpisów. W Krakowie założyliśmy ją dopiero w 1974 roku i pierwsi wpisali się pp. Gavazzi z Zagrzebia i Vakarelski z Sofii (Zjazd w Krakowie uczniów Kazimierza Moszyńskiego w rocznicę jego śmierci), potem Tillhagen za Sztokholmu i inni. Kogo mogłam, zaciągałam „w teren" i to właśnie było dla nich największą atrak¬ cją. Tradycyjność polskiej kultury owych lat! Niejednokrotnie musieli spać na sianie, jeść z jednej miski z gospodarzami, jak „szedł deszcz" dostawali grabie do ręki i mu¬ sieli „pograbować", bo kop nie potrafili stawiać. Niejednokrotnie się i upili w goś¬ cinnych domach. Nils Bringeus próbował nawet szyć „bukowe" portki u wiejskiego krawca. Fenton, dyrektor muzeum z Edynburga, trafił przypadkowo na chrzciny i tam niesłychanie zaimponował gościom, spijając nieprawdopodobne ilości alkoholu bez najmniejszego śladu upicia się, a co najdziwniejsze, doskonale się z chłopami doga¬ dywał, choć on ani słowa nie umiał po polsku, a oni tym bardziej po angielsku, co im nie przeszkadzało wypić bruderszaftu. Dopiero teraz właściwie zdałam sobie sprawę, że zagraniczni goście nie pytali ani o nasz pisany dorobek, ani o studia — naprawdę interesował ich teren i tradycyjna kultura. Nawet teraz, kiedy zdaje mi się, że niewiele z niej zostało, moi goście (w od¬ stępie dwóch lat gościłam dwa małżeństwa z USA) dosłownie szaleli z aparatami fotograficznymi, przez kilka dni fotografując dosłownie wszystko i zapełniając grube zeszyty uwagami i szkicami. Los zdarzył, że udało się Pani Doktor przeżyć całe życie w jednym, rodzinnym domu. To ewenement w burzliwej historii polskich rodzin inteligenckich. Drzwi domu, niegdyś otoczonego ogrodami, a od lat 70. wciśniętego między wysokie blo¬ ki mieszkalne, szeroko otwarte były także dla etnologów. Kogo z etnologów gościła Pani w swoim domu? Kogo z etnologów gościłam w swym domu? Trudne pytanie. Mogła by pomóc „Księga gości", ale tak wielu podpisywało się gryzmołem, że teraz trudno ich ziden¬ tyfikować — zresztą to i etnografowie, i orientaliści, i osoby, które po prostu do nas przysyłali wspólni znajomi, żeby poznały nie tylko hotele, ale i zwykłe polskie domy. Z Polaków, to prawie wszyscy, dziś już ze starszego pokolenia. A z innych kra¬ jów? Z „pierwszego rzędu" to tylko Malinowski, ale on — za czasów mojego dzie¬ ciństwa, więc się nie liczy. Uniwersytet krakowski chciał go koniecznie pozyskać, on postawił sprawę uczciwie, że po prostu Polska nie może dać mu odpowiednich warunków finansowych, by mógł prowadzić badania w krajach pozaeuropejskich. Żeby odpowiedzieć dokładnie, musiałabym poświęcić co najmniej kilka dni na postudiowanie mego dziennika i korespondencji z tych wielu lat i przeglądnąć księgi gości. Niektórzy z nich pozostali w mej pamięci dzięki jakiemuś drobiazgowi. Np. dyrektor muzeum z Bazylei (nie pamiętam nazwiska), zajmował się pożywieniem �344 Anna Kowalska-Lewicka i marzył o skosztowaniu bigosu. Akurat miałam w zamrażalniku słój litrowy tego specjału — zjadł cały z wielkim apetytem. Etnologia obecna jest oczywiście inna od tej sprzed laty. Nazywana jest również antropologią społeczno-kulturową; z ośmioma uniwersyteckimi ośrodkami kształce¬ nia i niewyobrażalną niegdyś liczbą trzech tysięcy studentów stała się ważną dy¬ scypliną edukacyjną. Co cieszy Panią Doktor, a co niepokoi w rozwoju etnologii polskiej? Cieszy mnie to, że stała się tak popularna, że objęła swymi zainteresowaniami tak szeroki zakres tematyczny, że wypracowała nowe metody pracy, że tak dalece posze¬ rzyła krąg swych zainteresowań. Martwi mnie natomiast niewspółmierność efektów naukowych do liczby pracowników, tak naukowo-pedagogicznych, jak i studentów. W tym zakresie na pewno jestem niedouczona, więc nie mnie wypowiadać się wartościująco, ale wśród tych tabunów specjalistów nie znam nazwisk, które liczyłyby się poza naszym polskim zaściankiem. Sami sobą jesteśmy zachwyceni, ale czy inni nami również? Jeszcze raz podkreślam, że niestety nie czuję się kompetentna do za¬ bierania w tej sprawie głosu, ale staram się czytać i to, o ile możliwości, w oryginal¬ nym języku, nie tylko w polskim tłumaczeniu, i z pewnym niepokojem stwierdzam, że większość referatów, jakich słuchałam (Komisja Etnograficzna PAN w Krakowie, od czasu do czasu jakiś zjazd itp.), to po prostu mniej lub bardziej swobodne refero¬ wanie cudzych osiągnięć — czasem autor nawet zapomina powiedzieć, czyich. Jesienią tego roku akademickiego byłam na referacie świetnie powiedzianym. Wysłuchałam go z prawdziwą przyjemnością, jakkolwiek tak się złożyło, że właśnie niedawno czytałam nowo wydaną w polskim tłumaczeniu anglojęzyczną książkę na tenże temat, o czym autor nie wspomniał. W rozmowach po referacie wszyscy byli zachwyceni nowatorskim spojrzeniem itd. — i mieli rację. Nie odezwałam się — po prostu było mi głupio. Tego roku akademickiego byłam na referacie, którym autor oczarował tłum słuchaczy swą erudycją. I tu już trochę się zdenerwowałam i coś mnie podkusiło, żeby użyć blefu. Ryzykowałam, bo nie znałam zagadnienia, ale bogactwo cytatów dodało mi skrzydeł. Postanowiłam spróbować. W dyskusji zapytałam autora, czy cytat ze św. Augustyna — to z wydania antiochijskiego, czy rzymskiego, bo on oczywiście wie, że te dwie wersje różnią się dość zasadniczo, akurat w tej sprawie. Nastąpiła chwila żenującej ciszy i autor przyznał, że czerpie z polskiego tłumaczenia, gdzie te sprawy nie były wyjaśnione (pojęcia nie mam, czy istnieje jakieś antiochijskie i rzymskie wydanie, ale on też nie wiedział — to moje szczęście, bo mogłam się wygłupić). Żeby odpowiedzieć krótko. To dobrze, że etnologia polska (a przede wszystkim światowa) spojrzała na kulturę ludów nowymi oczyma, że dostrzegła nowe i nowa¬ torskie trendy. Niepokoi mnie brak w Polsce naukowych indywidualności na szerszą skalę. Niepokoi mnie również brak zainteresowania dla własnych źródeł nauki. Trud¬ no powiedzieć, że mamy nic nie znaczącą historię, językoznawstwo, nauki przyrod¬ nicze. Szczególnie jeśli chodzi o nauki ścisłe, ale i nauki o ziemi, nauki przyrodnicze — biologię, czy nawet tak nowoczesne, jak astronomia — wszystkie one wyprzedza- �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 345 ją w tempie rozwoju naszą staroświecką humanistykę, ale i one nie odcinają się od historii swej dyscypliny. Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa, podobnie jak inne nauki 0 człowieku i jego kulturze, nie powinny odcinać się od korzeni, z których wyro¬ sły, a swe nowatorskie spojrzenie powinny opierać na otaczającej nas rzeczywistości 1 korzeniach, z których zrodził się nasz dzień dzisiejszy, nasze współczesne problemy — a te sprawy są przez nas traktowane co najmniej z lekceważeniem. Lubię, tak dla rozrywki, grzebać w naszej bibliotece Akademii Umiejętności (po¬ nad pół wieku jest moim drugim domem), czy w archiwum tejże Akademii i mniej czy więcej głęboko znam tematykę nowo publikowanych prac humanistycznych (i nie tylko), i nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0c84281754a18db6ca551f1bb99ca6b.pdf 7f404d8d1b156ca83a38d29d38498107 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6456 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6029 Title A name given to the resource "Nie jesteś w błędzie mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem"Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.274-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Szerszeń, Tomasz (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J. J. - Jak doszedłeś do surrealizmu? M. L. - Byłem bardzo związany z Massonem, który „Nie jesteś w błędzie, mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem.” Z Michelem Leirisem rozmawiają Jean Jamin i Sally Price* Portret Michela Leirisa, 1967. Fot. Lutfi Ôzkôk. Jean Jamin - Czy mieliście okazję rozmawiać o et­ nologii (w ścisłym tego słowa znaczeniu) w środowisku surrealistycznym? Michel Leiris - Niewiele. Nie, rozmawialiśmy o tym, co orientalne, o Oriencie przez wielkie O, Oriencie w sensie Rimbaudowskim: o tym, co nie jest Zachodem. Najpierw Artaud, a potem reszta: obrzu­ caliśmy obelgami papieża, następnie złożyliśmy hołd Dalaj-Lamie. To było trochę dziwaczne. (...) 274 był wówczas moim mistrzem i który już wcześniej stał się surrealistą. Jak spotkałem Massona? Nawiązałem znajomość z paroma osobami, które następnie związa­ ły się z ruchem surrealistycznym. Po kolei: to był Ro­ land Tual (który jednak nigdy nie pisał), którego spo­ tkałem u Maxa Jacoba w Saint-Benoit-sur-Loire, gdy ten zamknął się u Benedyktynów. Byłem już dość bli­ sko z Tualem, gdy zasugerował mi, że powinienem po­ znać jego przyjaciela André Massona, którego uzna­ wał za niezwykłego malarza. To wszystko miało miejsce w 1922 roku i bardzo szybko zaprzyjaźniłem się z Massonem. Ale jeśli chodzi o poezję, to Max Jacob pozostawał moim mistrzem. Przesyłałem mu wiersze, a on je poprawiał, a raczej stwierdzał, że są po prostu złe. Nie mylił się. To był rodzaj terminowania - tak za­ czynałem. Jeśli chodzi o Massona - decydowało jego malarstwo i osobowość. To był człowiek niezwykle wy­ kształcony, z szerokim spojrzeniem na wiele spraw. Chodziłem popołudniami do jego pracowni, gdy pra­ cował. Rozmawialiśmy, zwłaszcza o książkach. Moty­ wował mnie do pracy. To była prawdziwa pracownia w pełnym tego słowa znaczeniu. Miró, który był wów­ czas sąsiadem Massona, również tam bywał. J. J. - Więc to dzięki Massonowi stałeś się surrealistą? M. L. - To prawda. On miał kiedyś wystawę w ga­ lerii Simon - tak się wówczas nazywała galeria Kahnweilera. Był tam Breton, którego oczarował obraz Massona Quatre éléments. Poznali się. Następnie M as­ son przedstawił mnie Bretonowi. Znałem również Limboura, który już wtedy był surrealistą - nigdy jed­ nak nie był ortodoksyjny i zdyscyplinowany - i dzięki niemu spotkałem Desnosa. Już ci o tym chyba kiedyś opowiadałem: któregoś popołudnia jadłem obiad z Limbourem i, czysty przypadek, spotkaliśmy Desno­ sa, którego Limbour znał dość dobrze (wydaje mi się, że studiowali przez chwilę razem). Desnos przekazał nam wieści o dokonaniach eks-dadaistów i, następnie, powiedział: „Będziemy wydawać pismo, które będzie się nazywać «La Révolution Surréaliste»”... Następ­ nie, widywałem dość często Bretona w słynnej kawiar­ ni Cyrano. Byłem jednak o wiele bliżej z Aragonem, który był bliższy „życiu” niż Breton (który odgrywał ro­ lę guru, podczas gdy z Aragonem włóczyliśmy się no­ cami po Montmartrze). (...) J. J. - W znanym fragmencie Wieku męskiego, pisa­ łeś o wpływie jazzu. M. L. - To jasne, jazz był dla mnie bardzo ważny. J. J. - Jazz był postrzegany jako muzyka egzotyczna? M. L. - Dla mnie, był to egzotyzm wyrosły w sercu amerykańskiej cywilizacji przemysłowej. Jazz przynale­ żał zarówno do niej, jak i do kultury afrykańskiej. Sally Price - Jeśli dobrze zrozumiałam to, co Pan pisze: widzi Pan w jazzie rodzaj opętania. �Michel Leins • ROZMAWIAJĄ JEAN JAMIN I SALLY PRICE M. L. - Można tak powiedzieć. Rzeczywiście, wi­ działem wówczas w jazzie rodzaj transu, co zresztą nie jest nieprawdą. S. P. - Czy to postrzeganie jazzu zmieniło się, po tym, jak zobaczył Pan trans w Afryce? M. L. - Pisałem recenzję z filmu Kinga Vidora pt. Hallelujah, w której ukazałem Czarnych jako ludzi szczególnie podatnych na żywiołowe reakcje i na po­ padanie w stany transowe. J. J. - Oczywiście, surrealiści musieli interesować się jazzem. M. L. - Breton nienawidził muzyki. Inni jednak bardzo ją lubili. J. J. - Czy fakt, że Breton nie lubił muzyki wystar­ czy, by wytłumaczyć niewielką ilość surrealistycznych tekstów na temat muzyki? To prowadzi mnie do inne­ go pytania: istniała poezja surrealistyczna, surreali­ styczne malarstwo i rzeźba, ale nie było muzyki sur­ realistycznej... M. L. - Muzyka surrealistyczna nie mogła istnieć. By „zaistniał” surrealizm, potrzebny jest realizm - po­ trzebna jest rzeczywistość, którą można zmieniać, przekształcać. Muzyka - nie pomniejszam jej, mówiąc to - nie dotyczy rzeczywistości. To system, który nie ma znaków - muzyka jest pozbawiona „znaczeń”. Mu­ zyczny surrealizm nie jest wyobrażalny. Surrealizm li­ teracki tak, ponieważ materią są słowa, malarski - tak, ponieważ materią są obrazy... Tymczasem, na czym by się opierał surrealizm muzyczny? J. J. - A czy jazz nie ma w sobie czegoś surreali­ stycznego? M. L. - Zdecydowanie nie. Choć możemy w pew­ nym sensie powiedzieć, że istnieje w jazzie pewien aspekt, który odnajdujemy również w surrealizmie - to improwizacja. J. J. - Powróćmy na moment do idei egzotyzmu w środowisku surrealistów. To przedziwne, że surreali­ ści poszukiwali go raczej poprzez myśl i sen niż poprzez działanie. Inaczej mówiąc, nie stawali się etnografami. M. L. - W rzeczywistości nie chodziło o egzotyzm jako taki. To był raczej rodzaj wrogości skierowany przeciwko rozpowszechnionym u nas sposobom myśle­ nia i bycia. Warto zauważyć, że istnieje aspekt specy­ ficznie paryski w surrealizmie. N a przykład Wieśniak paryski Aragona, który, jak sądzę, pozostaje jedną z wielkich książek surrealizmu, jest odpowiedzią na ro­ dzaj pragnienia, by odnaleźć to, co niesamowite, ele­ menty mityczne w samym sercu paryskiego życia, na Wielkich Bulwarach, w Pasażu Opery... Taka jest, tro­ chę późniejsza, Nadja. W Nadji to, co niesamowite, jest wyłącznie paryskie. Można jednak powiedzieć, że surrealizm był w istocie uznaniem doniosłości tego, co irracjonalne - niezależnie od miejsca. Nie jesteś w błę­ dzie, mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem. Jestem jedynym, który został et­ nografem zawodowym, ale trzeba pamiętać, że np. 275 Benjamin Péret wydał antologię mitów indiańskich, pochodzących z Meksyku (Anthologie des mythes, légendes et contes populaires d’Amérique, Paris 1960). Z kolei jeden z najmłodszych, Vincent Bounoure, zo­ stał specjalistą od sztuki Oceanii itd. J. J. - Ale to nie są profesjonalni etnografowie! M. L. - To prawda. S. P. - Ale nie robi Pan tak ostrego rozgraniczenia? M. L. - W tym sensie, jestem prawdopodobnie je­ dynym, który poszedł tak daleko. Ale nie można abso­ lutnie powiedzieć, że byłem zupełnie sam. Tak samo Breton. Marguerite Bonnet, która przygotowuje wyda­ nie pism Bretona w serii „Pléiade”, odnalazła zapiski, które zrobił u Indian Hopi. J. J. - Przypominasz sobie bez wątpienia, jedną spośród deklaracji i manifestów surrealistycznych: to była ulotka rozprowadzana w 1931 roku, zatytułowa­ na Czytajcie —Nie czytajcie. Otóż pomiędzy książkami, których „nie należy czytać”, surrealiści umieścili Men­ talité primitive Lévy-Bruhla i prace Durkheima! M. L. - Tak. Lévy-Bruhl był odkrywczy dla mnie, ale nie dla innych surrealistów. Wydaje mi się, że dla nich, a dla Bretona w szczególności, Durkheim i Lévy­ -Bruhl musieli być zbyt akademiccy. (...) J. J. - To raczej spotkanie dwóch kultur, a nie opo­ zycja dzicy - cywilizowani [kwestia ta odnosi się do pro­ blemu przemieszania kultur na Antylach - przyp. tłum.]. Zaskakujące, że takie spotkanie nie sprawia, że cechy charakterystyczne dwóch kultur giną w wyniku przemieszania, ale tworzą rodzaj konstrukcji „książko­ wej”, w której wkład obu kultur pozostaje, w głębi nie­ zmieniony, a przynajmniej dający się rozpoznać. Weźmy przykład jazzu: jeśli - na poziomie rytmu - ujawniają się w nim korzenie afrykańskie, to w kulturze zachodniej zostały one zapoznane, docenione i, w pewnym sensie, „oswojone”. Jest na ten temat zdumiewająca anegdota, którą opowiadał Schaeffner: w 1931 roku, podczas mi­ sji Dakar - Dżibuti, zauważa on, że miejscowy służący nie przejawia żadnego zainteresowania jazzowymi frag­ mentami, które Schaeffner puszczał na przywiezionym gramofonie. Z drugiej strony, często pogwizdywał Bole­ ro Ravela, które Schaeffner lubił również puszczać. Schaeffner - autor jednej z pierwszych książek podkre­ ślających afrykańskie korzenie jazzu - był zdziwiony i, w pewnym sensie, czuł się głęboko oszukany... M. L. - Ale można też zauważyć, że Bolero Ravela ma silnie zaznaczony rytm... S. P. - Dużo się ostatnio pisze o wpływie etnogra­ fii na artystów, na Picassa... M. L. - Picasso tak naprawdę nigdy nie intereso­ wał się etnografią! Owszem, doceniał i podziwiał pew­ ne afrykańskie przedmioty, ale jego zainteresowanie było czysto estetyczne. Natomiast zupełnie go nie in­ teresowało to, co one mogą oznaczać, ich funkcja, symboliczne znaczenie. �Michel Leins • ROZMAWIAJĄ JEAN JAMIN I SALLY PRICE S. P. - W 1929 roku napisał Pan w artykule Civili­ sation, że modernizm który dostrzegamy w Czarnej Sztuce jest czystym przypadkiem. Od tego czasu wielu zastanawiało się nad tą kwestią. Myśli Pan, że dziś wie­ my więcej na ten temat? M. L. - Myślę że od pracy Jeana Laude (La peintu­ re française et l’Art nègre, Paris, 1968), mamy odpo­ wiedź, to znaczy, że nie należy przeceniać tego wpły­ wu. Sam nie mam wyrobionego zdania na ten temat. Odnajdujemy oczywiście przykłady wpływu sztuki afrykańskiej na sztukę zachodnią na początku wieku. À propos: jest wielu intelektualistów afrykańskich czy antylskich - znałem niektórych - którzy wyobrażają sobie, że bez sztuki afrykańskiej nie byłoby kubizmu. To kompletna nieprawda. Kubizm wywodzi się przede wszystkim od Cézanne’a. Zresztą Picasso mógłby zro­ bić to, co zrobił bez „czarnej sztuki” i, podążając tro­ pem tego typu przybliżeń, powinno się pamiętać o sztuce iberyjskiej, która go również mocno naznaczy­ ła (czego nigdy nie skrywał). J. J. - Wracając do kwestii sztuki i pewnego rodza­ ju związków pomiędzy surrealizmem i etnografią - by­ łeś jednym z pierwszych, który zniósł podział na tak zwaną „sztukę prymitywną”, autochtoniczną, odkry­ wając to, co w niej może być uniwersalnego. Myślę zwłaszcza o tym, co napisałeś o Wilfredo Lamie. M. L. - Tak, ale w tym wypadku muszę złożyć autokrytykę. Napisałem książkę o Lamie (niepublikowa­ na po francusku, wydana w Mediolanie): opowiadam w niej o nim, kładąc nacisk na jego pochodzenie (oj­ ciec Chińczyk, osiadły na Kubie i ożeniony z Mulat­ ką), na rzeczywisty wpływ jego rodzinnego otoczenia i, w szczególności, jego matki chrzestnej, która była „czarownicą”, i z którą był zresztą bardzo blisko. Opo­ wiadam o tym malarzu w terminach etnograficznych: nie piszę o nim tak, jak o innych artystach, w przypad­ ku których nie przywiązuję takiej wagi do faktu czy są pochodzenia bretońskiego, baskijskiego czy jeszcze in­ nego. J. J. - Podsumowując: nie mówisz o Lamie w taki sposób, w jaki mówisz o Baconie. M. L. - Właśnie tak. W przypadku Bacona, nigdy bym nie zabawiał się w stwierdzenie, że był urodzony w Irlandii, że miał ojca Anglika, który był hodowcą koni wyścigowych. To, co mnie interesuje u Bacona, to co jest jego wkładem w malarstwo, to - przywołu­ jąc mojego przyjaciela Davida Sylvestera, który z kolei używa określenia samego Bacona mówiącego o Picas­ sie - brutalność faktu, the brutality of fact. J. J. - Nie ma tam nic surrealistycznego? M. L. - Dokładnie. N a skutek m.in. wpływu freu­ dowskiego, surrealizm pozostał bardzo symbolistyczny, więc, w efekcie, idealistyczny. (...) S. P. - Czy możemy porozmawiać o roli psychoana­ lizy w Pańskiej twórczości? 276 M. L. - To nie dzięki psychoanalizie piszę. Pisałem już wcześniej. Ale to dzięki niej po powrocie z misji Dakar - Dżibuti byłem na tyle rozsądny, by zrobić dy­ plom i zająć się etnologią. Podczas mojego leczenia pojawiła się możliwość wyjazdu - propozycja Griaule’a - na misję transafrykańską Dakar - Dżibuti, zaś mój lekarz - Borel - bardzo zaangażował się i pomógł mi podjąć tę decyzję. Wydaje mi się, że na początku mej kuracji byłem w tak kiepskim stanie, że nigdy nie miałbym na tyle odwagi, by po powrocie z Afryki zro­ bić dyplom - do tego stopnia, że nie mógłbym stać się zawodowym etnologiem. Nie jestem wielkim zwolen­ nikiem psychoanalizy, ale wydaje mi się, że jest to bar­ dzo skuteczna terapia pod warunkiem, że jest dobrze prowadzona i myślę, że dużo dzięki niej skorzystałem. Podobnie Bataille, który był pacjentem Borela i pora­ dził mi, bym poszedł się z nim zobaczyć. Historie oka — pierwsza opublikowana przez niego książka - została napisana po psychoanalizie. Jeśli chodzi o sny: zawsze miałem do nich podejście „surrealistyczne” - o wiele bardziej niż „psychoanalityczne”. Interesuje mnie ob­ jawiająca się we śnie treść, a nie skryty sens. Z drugiej strony to pewne, że takie pisma Freuda jak Psychopa­ tologia życia codziennego wpłynęły na mnie: lektura tej książki pozostawiła we mnie zamiłowanie do drobnych faktów, do których może być przypisane duże znacze­ nie. Poza tym, przykładałem zawsze o wiele większe znaczenie do freudowskiej zasady „prymatu seksualno­ ści”, niż do marksistowskiej idei „prymatu ekonomii”. Oczywiście, trzeba mieć się na baczności zawsze, gdy patrzymy w przeszłość, ponieważ mamy nieznośną ten­ dencję, by wszystko racjonalizować: rzeczy, które były niedopowiedziane, skryte, jawią się jako przemyślane, oswojone. Zresztą wszystko, co wam powiedziałem, jest dość ogólne i przybliżone, tym bardziej że napraw­ dę mówienie nie było nigdy moją mocną stroną! Wybrał i przełożył Tomasz Szerszeń * Tytuł pochodzi od redakcji. Publikowana rozmowa jest fragmentem wywiadu-rzeki, który ukazał się w „Gradhivie” i w „Current Anthropology” (przyp. red.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4294a1e41a86e6b862d2a16d630707cb.pdf 38e2251c29ecb43d77540f4c8460a224 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5244 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4868 Title A name given to the resource "Niekochani zmarli" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.243-265 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii IAE PAN, Kraków „NIEKOCHANI Z M A R L I " Ukształtowany schemat zachowań, symboli i znaków tworzących złożony sys­ tem kulturowy uzewnętrzniany poprzez obrzędy, zwyczaje i rytuały spełniał określone zadania, zarówno w niewielkich wspólnotach lokalnych (wieś), jak i aglomeracjach miejskich. Determinował on - w zależności od czasu (historycz­ nego), miejsca (geograficznego), sytuacji ekonomicznej oraz poziomu świado¬ mości jednostek otoczenie i model świata, pozwalając na utrzymanie homeostazy. Życie ludzkie dzielone na etapy warunkowane biologicznie wiązało się z okre­ sami społecznie akcentowanymi i akceptowanymi. Jednym z najistotniejszych i zarazem krytycznych momentów w egzystencji człowieka była śmierć, pod¬ legająca szczególnej uwadze. Zarówno ceremonia pogrzebowa, jak i postawy wobec tych, którzy odeszli stanowiły określony wzór społeczno-kulturowych od¬ niesień, odzwierciedlający równocześnie status nieboszczyka. W niniejszym artykule koncentruję się na relacji żywi-martwi przedstawionej na tle obrzędu pogrzebowego i wierzeń związanych z momentem ostatecznym. Do tego rodzaju rozważań skłoniło mnie funkcjonujące powszechnie powiedze¬ nie, iż de mortuis nil nisi bonum , wyrażające jednoznacznie brzmiący kanon. Maksyma ta nakazuje wręcz przedstawianie zmarłych w pozytywnym świetle a zatem milczenie w przypadku braku podstaw do przychylnej ich oceny. Oskar Kolberg, pisząc na temat religijności mieszkańców wsi zasiedlających południo¬ wo-wschodnie tereny Polski, odnotował wyraźnie obowiązującą tam zasadę, iż „nie godzi się nic złego mówić o umarłych", szczególnie zaś wieczorem (1967, s. 44) . Uchybienie jej pociągało za sobą konieczność wypowiedzenia formuły wstawienniczej w rodzaju „wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie, a świa¬ tłość wiekuista niechaj mu świeci na wieki wieków" lub „Panie, świeć nad ich duszą" czy „Panie, odpuść im grzechy" (Kolberg 1967, s. 44). Stanowiła ona jakgdyby magiczne zabezpieczenie osoby, która poprzez niepochlebne wyraża¬ nie się o zmarłym mogłaby przywołać jego duszę. 1 2 1 Słowa te przypisywane są Solonowi (ok. 635-560 p.n.e.) ateńskiemu mężowi stanu, poecie, jednemu z siedmiu mędrców lub Chilonowi (Kopaliński 1985, s. 1087). Wieczór uważany był przez mieszkańców wsi za święty (Kolberg 1967, s. 44). Można go również interpretować jako wprowadzający w noc, a więc ciemność, będącą porą działania sił nieczystych. Przykładów dostarczają liczne zakazy zabraniające wykonywania pewnych czynności po zachodzie słońca: pracy w polu, sprzedaży, pożyczania itp., (Słownik... 1996, s. 151-153). 2 �244 URSZULA LEHR Kolejnym przykładem jest treść przemówień wygłaszanych na pogrzebach osób znanych w życiu społecznym, politycznym czy kulturalnym lub cenionych w różnych środowiskach zawodowych i kręgach towarzyskich. Podkreślają one zasługi oraz cnoty i zalety zmarłego, przemilczana zaś jest prawda o ewentualnych niedoskonałościach natury ludzkiej. Różni się od nich tzw. odpraszanie praktyko¬ wane kiedyś powszechnie w małych społecznościach lokalnych, zawierające pełną charakterystykę osobowości nieboszczyka. Wiejski odpraszacz „chwalił zmarłego za jego dobre czyny, podnosił zasługi jego dla rodziny czy całej społeczności, szczególnie podkreślał pracowitość i gospodarność. Ale wykazywał wady i winy sprawiedliwie. Jednako sądził biednych i bogatych" (Kotula 1970, s. 43). W obliczu śmierci każdy staje się kimś wyjątkowym, zasługującym na życz¬ liwe słowo i pamięć. Poświadczają to również sformułowania zawarte we współ­ czesnych klepsydrach będących publiczną manifestacją silnych związków emo¬ cjonalnych z tym, który był „najukochańszym, najdroższym" i pozostawił „nieutulonych w żalu i rozpaczy". Zamieszczane coraz częściej w nich sentencje lub wiersze są ekspresją ogromu cierpienia po jego stracie. Bywają także ostatnią szansą wyrażenia spóźnionych przeprosin (Nekrolog... 1997, s. 8). Ostentacja treści nekrologów jest niewątpliwie odpowiedzią na wzrastającą we współczesnym społeczeństwie anonimowość, indywidualizm życia, a nawet alienację. Zastąpiły one uzewnętrznianą dawniej reakcję na „depresyjny proces żałoby", jaką był płacz i lament oraz zrytualizowane zachowania z nim związane (Nola 2006, s. 89) . Śmierć bliskiej osoby jest przeżyciem traumatycznym ale czy kres życia jest jedyną przesłanką, skłaniającą do przedstawiania jej jako wzoru cnót i nie¬ dościgłego ideału? Co zatem - niezależnie od autentycznego wyrażania bólu oraz lęku przed zmarłym (Fischer 1921, s. 6) - motywuje ludzi do osądów i postaw, przeobrażających się wraz z jego odejściem z dotychczasowych niekiedy nie¬ pochlebnych opinii w okazywaną mu cześć i życzliwość? Fakty historyczne, przekazy ludowe, rejestrowane w różnych kulturach przypadki wskazują, że nie była to prawidłowość niezmienna. Zachodziły zatem jakieś okoliczności prowo¬ kujące ludzi do odmiennych zachowań. W związku z tym istotną kwestią, także w aspekcie omawianego zagadnienia, jest poznanie działań niekonwencjonal¬ nych, odzwierciedlających niekiedy wręcz pogardę wobec szczątków zmarłego, przedstawianych w literaturze przedmiotu, nie tylko polskiej. 3 LĘK I PAMIĘĆ WYZNACZNIKAMI POSTAW WOBEC ZMARŁYCH Prezentację ambiwalentnych postaw wobec zmarłego otwierają praktyki afirmujące, które - podobnie jak dyskredytujące - wywodzą się z tego samego źródła. Ich podłożem była wiara w istnienie świata pozagrobowego oraz wierzenia 3 Tomasz Gajda, prezentując ginące zwyczaje pogrzebowe z terenu Kielecczyzny, wspomina, iż lament jako uzewnętrznienie bólu po bliskiej osobie był zwyczajowo przyjęty, ale nie zawsze tożsamy z autentycznym cierpieniem; „w niektórych rodzinach był to tylko pozorny żal i rozpacz" (Gajda 1986, s. 41). �„NIEKOCHANI ZMARLI" 245 0 posiadaniu przez człowieka duszy, która po śmierci opuszcza ciało. W każdym prawie społeczeństwie występuje przeświadczenie o kontynuacji egzystencji ludzkiej po śmierci w różnie interpretowanej formie niematerialnej (Firth 1965, s. 197). Stanowi ono element składowy religii, wierzeń różnych kultur, spro¬ wadzający się do rozmaitego rodzaju przejawów kontaktu zmarłych z żywymi (pośrednich, bezpośrednich, w snach i w życiu codziennym). Są oni także personifikowani i pojmowani jako „realnie i potencjalnie lub rzeczywiście obecni w naszym życiu" (Przemijanie... 2001, s. 48). W takim ujęciu szacunek lub jego brak okazywany wobec ciała - ziemskiego „mieszkania" duszy, rzutuje nie tylko na jej los w zaświatach, ale też na żywych w przypadku niespełnienia przewi¬ dzianych tradycją celebracji. Przyjęty w różnych religiach modus procedendi podczas ceremonii funeralnych i postfuneralnych jest tego wyraźnym odzwierciedleniem. Determinuje on postawy wobec zmarłego przejawiające się w staranności wykonywanych czyn¬ ności towarzyszących ostatnim godzinom umierającego, ceremoniach rytualnych związanych z przygotowaniem ciała do pochówku, obrzędzie pogrzebu i czasie żałoby. Ponadto, jak zauważa Krystyna Turek, „czas śmierci" zdominowany jest przez „tzw. liturgię polecenia" (1999, s. 140), a więc stosowne w takich okolicz¬ nościach modlitwy, pieśni w intencji zmarłego, dusz opuszczonych i cierpiących w czyśćcu, które mają charakter błagalny i wstawienniczy (Turek 1993). Postawy takie były i są nadal widoczne, zwłaszcza w społecznościach lokalnych. Zachowania uzewnętrzniające dbałość o ciało zmarłego i okazywaną mu cześć wynikają z zawartych w religii katolickiej wyższych form eschatologicznych, na które składają się - oprócz wiary w świat pozagrobowy - grzech naruszający nakazy etyczne religii oraz kara lub nagroda w życiu przyszłym w zależności od postępowania na ziemi (Łowmiański 1979, s. 29). Praktykowany powszechnie zwyczaj pojednania z umierającym, wzajemnego wybaczania krzywd, stanowi, jak to zauważa Andrzej Brencz, formę ekspiacji. Jej celem jest „przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat" (1987, s. 221-222). Odzwier¬ ciedlają je natomiast, sygnalizowane wcześniej, wiejskie oracje, będące „trwałymi wykładnikami tożsamości małej wspólnoty" (Sulima 2001, s. 19), stanowiące ceremonię oficjalnego pożegnania w miejscu wiecznego spoczynku. Rola mówcy pogrzebowego, tzw. odpraszacza - funkcję tę sprawował na wsi szanowany 1 starszy gospodarz - sprowadzała się m.in. do przeproszenia, w imieniu zmarłego, zgromadzonych za doznane z jego strony krzywdy (Marcinek 1947, s. 189-199). Przypominał on również, iż ci, którzy mogliby żywić urazę, pretensje do nie¬ boszczyka, winni o nich zapomnieć, ponieważ „nie wypada ich podtrzymywać wobec człowieka spoczywającego w grobie" (Kuchowicz 1975, s. 267). Wyrażano to gestem poprzez położenie dłoni na trumnie i słowem, mówiąc: „wybaczcie sąsiedzie [...] siostro, stryku, kumie" (Kotula 1970, s. 43). W społeczności wiejskiej śmierć rozumiana i przyjmowana jako naturalny kres ziemskiej wędrówki nie budziła takich obaw, jak wiara w obecność ducha �246 URSZULA LEHR 4 5 (duszy) (MA.9a) zmarłego w okresie między zgonem a pogrzebem (czas zawieszenia pomiędzy światem ziemskim a pozaziemskim) oraz jego cykliczne powroty w określonych dniach roku. Mieszkańcy wsi byli przekonani (starsi do dzisiaj w to wierzą), że po zgonie „«dusza wychodzi z człowieka i unosi się nad człowiekiem i patrzy jak otoczenie reaguje na śmierć»" (Lehr 2000, s. 327). Pochówek był więc ceremonią rytualną przeprowadzaną z niezwykłą pieczoło¬ witością na każdym jej etapie, począwszy od ablucji poprzez różnorodne czyn¬ ności i zabiegi, w tym magiczne, dotyczące zarówno ciała, jak i rzeczy, z którymi miało styczność, aż po złożenie trumny do grobu. Starano się nie pominąć niczego, co mogłoby, jak wierzono, sprowokować ducha do niepokojenia żywych. Pamię¬ tano o zaopatrzeniu go w przedmioty, których używał (laska, kapelusz, okulary) lub był z nimi emocjonalnie związany (np. fajka, skrzypce). Przede wszystkim dbano o wyposażenie zmarłego w rekwizyty magiczno-religijne, mające w mnie¬ maniu mieszkańców wsi ułatwić pobyt w zaświatach (różaniec, obrazki z wize¬ runkami świętych, a także zioła ) (Lehr 1995, s. 33-34). Śmierć bliskiej osoby dezorganizuje na pewien czas życie narzucając określony sposób jego przeżywa¬ nia. Obecność zmarłego wymusza wprowadzenie nowego podziału przestrzeni w domu (miejsce wydzielone dla nieboszczyka) (Lehr 1995, s. 34-35) oraz do¬ konania pewnych zmian w postaci odwrócenia funkcji użytkowej niektórych przedmiotów (zatrzymanie zegara, zasłonięcie lustra) (Lehr 1995, s. 31), otwarcie okna (Simonides 1988, s. 131). Nowa sytuacja wymaga także podjęcia zabiegów mających na celu zabezpieczenie ludzi (zamykanie oczu zmarłemu, palenie rzeczy po nim) i ochronę inwentarza żywego (budzenie, przekładanie łańcuchów) (Lehr 2000, s. 328, 330). Istotne są również praktyki o charakterze wykluczającym zmarłego z kręgu rodziny i spośród żyjących podczas wyprowadzania go z domu (przewracanie krzeseł - zakłócenie porządku znanego nieboszczykowi a tym samym jego duszy, trzykrotne opuszczanie trumny na każdym progu - symbo¬ liczne pożegnanie) (MA.9a, MA.10, MA.11). Działania tego rodzaju sprowadza¬ jące się do ostatecznego zerwania więzów fizycznych, w konsekwencji mają rów¬ nież na celu umożliwienie odejścia duszy i zamknięcie jej drogi powrotu w czasie dla niej nieprzewidzianym. O jej obecności, zwłaszcza w okresie przejściowym między zgonem a pogrzebem, świadczą liczne zakazy odnoszące się do niewy¬ konywania pewnych czynności (np. zamiatania, aby nie uderzyć obecnej jeszcze w domu duszy) (Turek 1993, s. 33). Podobne zakazy wiązały się z czasem cyklicz6 4 Określenie traktowane przez mieszkańców wsi wymiennie z pojęciem duch, chociaż niektórzy spośród nich uważają, iż staje się nim pokutująca dusza człowieka, który zmarł śmiercią nagłą. W celu uproszczenia zapisu przy powoływaniu się na materiał terenowy podaję w nawiasie wyłącznie, obok określenia rodzaju źródła, skrót (MA) - Materiały Archiwalne, liczbę porząd­ kową odpowiadającą określonemu informatorowi, wsi, oraz numerowi inwentarza. Szczegółowe wyjaśnienia znajdują się po wykazie literatury. Jeszcze do niedawna w jednej ze wsi podhalańskich wkładano zmarłym wiązkę bylicy (Arte­ misia vulgaris L.) notabene określanej mianem świętojańskie ziele lub matka zielna (RadwańskaParyska 1991, s. 41) lub dzwonki polne z rodziny Campanula (święcone w dniu Matki Boskiej Zielnej) (Radwańska-Paryska 1992, s. 27-28). Rośliny te, jak wierzono na Podhalu, miały chronić zmarłego przed złymi duchami i zabezpieczać przed ogniem piekielnym (Lehr 2000, s. 340-341). 5 6 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 247 7 nego pojawiania się dusz wśród żywych (Dzień Zaduszny czy Wielki Tydzień ). Szczególna troska o ciało, wynikająca z wiary w istnienie duszy, determinowała więc w pewnym sensie także zachowania wobec zmarłego. Louis-Vincent Thomas podkreśla, że „w społeczeństwach tradycyjnych, gdzie prawo zwyczajowe zbiega się z wierzeniami religijnymi, istotne jest jak najlepsze dopełnienie obrzędów pogrzebowych", od których „zależy bezpieczeństwo ży­ wych: jeśli zmarły nie jest w spoczynku [...] pozostaje zagrożeniem dla zbioro­ wości" (1991, s. 120). Przekonania tego rodzaju, ukształtowane przez wierzenia ludowe i religijne, uzewnętrznia strach przed szkodliwą działalnością duchów, przede wszystkim osób zmarłych śmiercią tragiczną. Egzemplifikacją są np. po¬ stawy ludzi wobec nieznanych zmarłych, chowanych poza terenem cmentarza. Mogiły takie, spotykane jeszcze w X V I I I , rzadziej w X I X wieku, tworzyły rodzaj kurhanów z kamieni, gałęzi nawet słomy. Przechodzący obok takiego grobu wi¬ nien był - poza odmówieniem modlitwy za zmarłych - położyć na nim cokol­ wiek. Był to rodzaj ofiary składanej duchom „ludzi zamordowanych, uduszo¬ nych, utopionych, samobójców itp.", której „żądają od każdego człowieka, a na tych, którzy o ofierze zapomną, mszczą się nieraz bardzo srogo" (Jakimowicz 1916, s. 24). Pewną analogię stanowić mogą miejsca katastrof i tragedii (lotni¬ czych, budowlanych, zamachów terrorystycznych czy zabójstw). Chociaż nie będące uświęconą przestrzenią pochówku, są „oznakowane" przez umieszczenie krzyża, niekiedy zdjęcia lub informacji, składane tam kwiaty i zapalane znicze w rocznicę zdarzenia. Interpretacja takich zachowań zdaje się być kontynuacją wierzeń w istnienie duszy człowieka, któremu nie było dane na skutek nagłego zgonu oczyścić jej z ewentualnych win i grzechów a w związku z tym może ona błąkać się po śmierci. Najczęściej przebywa tam, gdzie człowiek zginął. Oznacze¬ nie miejsca tragicznego odejścia skłania wiernych do modlitewnego wstawienia się za nią, budzi refleksję, przede wszystkim upamiętnia ofiarę oraz zdarzenie. Pamięć o zmarłym jest wyrazem szacunku, ale może być reliktową postacią „zjednywania i przejednywania" dusz, wynikającą z dążności do zabezpieczenia się przed ewentualną ich ingerencją (Jastrzębowski 1916, s. 97). „ZMARLI NIECZYŚCI" W WIERZENIACH LUDOWYCH Zgromadzone przeze mnie materiały empiryczne, stanowiące reprezentatyw¬ ny fragment ludowych wyobrażeń związanych z zagadnieniem śmierci, oraz lite¬ ratura przedmiotu wskazują, że w szczególnych okolicznościach istniały odstęp¬ stwa od normy nakazującej zarówno poszanowanie szczątków ludzkich, jak 7 Był to np. zakaz przędzenia i tarcia lnu, szycia, wylewania wody na pole czy np. nakaz dmu¬ chania na ławę przed zajęciem na niej miejsca (Kwaśniewicz 1998, s. 121; Kowalska-Lewicka 1994, s. 27). Wiara w obecność dusz w tym właśnie dniu, związana raczej z miejscami, w których za życia przebywali, niż z grobem, na co zwraca uwagę Anna Kowalska-Lewicka, sprawiła, iż traktując je jako byty materializujące się, a więc mające takie same potrzeby jak ludzie, dbano o pozostawienie im posiłku także w Wielkim Tygodniu (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26-27). We �248 URSZULA LEHR i związanej z nimi pamięci o zmarłych. Można nawet zaryzykować twierdzenie, iż były one usankcjonowane w tradycyjnym środowisku wiejskim. Wiązały się bowiem z synkretyzmem magiczno-religijnym formującym ludzką świadomość, którą charakteryzowała koegzystencja osobliwego pojmowania rzeczywistości z racjonalnym poglądem na świat. Dopuszczalne zatem było w takich przy¬ padkach odstąpienie od przyjętych zasad bez obawy o konsekwencje społeczne i religijne tego rodzaju poczynań. W kulturze ludowej można także odnotować szereg zachowań i postaw nie¬ konwencjonalnych wiążących się nawet z profanacją ciał zmarłych. Podstawą tego rodzaju praktyk była wiara w istoty świata nadzmysłowego. Zgodnie z taki¬ mi wyobrażeniami rodowód niektórych bytów wywodzono od dusz ludzkich. Generalnie ze zmarłymi, których niezwykły zgon lub rodzaj profesji, jaką zaj¬ mowali się za życia, względnie jaką im przypisywano, szczególne znamiona na ciele ale również długowieczność, wiązał się nietypowy rytuał pogrzebowy a także miejsce pochówku. Znakiem określającym inny niż przyjęty przez tradycję sposób postępowania ze zmarłym był przede wszystkim rodzaj śmierci: nagły, najczęściej samobójczy, lub występowanie nietypowych zjawisk w przyrodzie (np. gwałtowne i ulewne deszcze, wyładowania atmosferyczne skierowane w określone miejsce) sygnalizujących rzekomo obecność ukrytych zwłok. Za¬ kłócały one naturalny porządek rzeczy oraz równowagę, jaka winna w - przeko¬ naniu mieszkańców wsi - panować w środowisku naturalnym. Przeciwstawiając się entropii, podejmowano zatem odpowiednie i zróżnicowane czynności przy¬ wracające ład, zdeterminowane wszakże rodzajem śmierci człowieka. Wśród przyjętych umownie „niekochanych zmarłych" (nieakceptowanych w środowisku lokalnym z różnych względów) wyróżniam dwie krańcowo od¬ mienne kategorie „nieczystych zmarłych", jak ich określa Piotr Kowalski (1998, s. 311). Pierwszą nazwałam „niepożądanymi", drugą „niegodnymi". „Niepo¬ żądani" zakłócali harmonię życia ze względu na niedopełnienie stosownych obrzędów. Dokonanie określonych rytuałów przywracało ład. „Niegodni" nie zasługiwali na nie, a nawet dopuszczano się wobec nich aktów profanacji. W mniemaniu mieszkańców wsi, znakiem wskazującym na nieprawidłowości, które zaistniały w życiu danej osoby, mogące rzutować na pośmiertne losy jej duszy, był trudny zgon: jak ktoś coś ma na sumieniu to nie może skonać (MA.11). Na ogół przypisywano go pewnym rodzajom wykroczeń, pomijając element racjonalny, czyli destrukcyjne działanie choroby. W związku z tym przede wszyst¬ kim konający, niezależnie od wypowiedzenia swoich grzechów w obecności kapłana, aktu skruchy i uzyskanego rozgrzeszenia, przepraszał tych, których skrzywdził słowem lub czynem, nawet jeśli uważano, że w swoim życiu postępo¬ wał zgodnie z normami etycznymi. Zdarzało się także, że sam umierający musiał wykonać odpowiednie czynności wobec rzekomo materializujących się dowowsiach karpackich przygotowywano dla nich kaszę (Sądeckie) kładziono na stole wodę i świecę lub pozostawiano miednicę i ręcznik (Podhale) (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26). Podobne zacho¬ wania, żywotne jeszcze po I I wojnie światowej, odnotowano np. w niektórych wsiach kaszub¬ skich (Perszon 1999, s. 298). �249 „NIEKOCHANI ZMARLI" 8 dów winy (np. strutych lub poronionych dzieci) . Uzyskanie przebaczenia było istotne dla spokoju duszy. Nawet gdy chowano do niego urazę to w obliczu powagi śmierci wymazywano z pamięci doznane krzywdy. Podobnie czyniono wtedy, gdy nie można już było nawiązać kontaktu z konającym lub gdy ktoś umierał nagle. Ten symboliczno-werbalny akt pozwalał na spokojne odejście, pozostawiając członków rodziny z poczuciem dopełnienia obowiązujących w ta¬ kiej sytuacji czynności . Były to zachowania stosowane wobec „zwykłych" członków społeczności wiejskiej, a procedura tego rodzaju, wynikająca z kano¬ nów wiary, ma miejsce również i dzisiaj. W przypadku jej pominięcia z różnych względów (śmierć osoby samotnej, odejście od Kościoła) wierzono, iż konse¬ kwencje obciążonego grzechami sumienia zmarłego przenoszone są na „tamten świat". Także rodzaj śmierci, przede wszystkim zgon gwałtowany, w tym na sku¬ tek samobójstwa, ale też poniesiony z czyjejś ręki, był przyczyną, dla której dusza zmarłego nie mogła zaznać spokoju wiecznego i dręczyła żywych . Śmierć nienaturalna uruchamiała siły nieczyste powodujące przeistaczanie się pokutu¬ jących dusz w antropomorfizowane postacie świata nadzmysłowego (porońce, niechrzczeńce, utopce). Niekiedy była to tylko forma zjawisk audialnych (bezprzyczynowe odgłosy szurania, człapania, skrzypienia, stukania), wizualnych (zjawiska świetlne, jak np. przemieszczające się światełka, zwane błędnymi ogni¬ kami) określana ogólnym terminem strachy, duchy (Lehr 1988b, s. 29-30). 9 10 Niepokojące fenomeny zakłócające harmonię życia nie były jeszcze dosta¬ tecznym pretekstem do podejmowania działań powszechnie nieakceptowanych. Przede wszystkim starano się pomóc duszom poprzez odprawiane w ich intencji msze święte, które zapewnia im tradycja corocznych „wypominków" w okresie Święta Zmarłych oraz spełnienie próśb i życzeń (w przypadku nawiązania kon¬ taktu z takim duchem) . Dusza człowieka zmarłego tragicznie narażona była na wieczne potępienie. Zgodnie z takim rozumowaniem, wynikającym z tradycyjnego etosu, wierzono, że starała się ona zostać zauważoną przez żyjących. Jedynie za ich pośrednic¬ twem mogła uzyskać spokój wieczny, który gwarantował równocześnie ustanie 11 8 W nowosądeckiem (Obidza) opowiadano, że jedna taka we wsi zgubiła siedem dzieci. Jak umierała to nie mogła umrzeć, bo te dzieci latały koło niej. Musiała uszyć siedem sukienek, po­ święcić je i ochrzcić i narzucać na każde dziecko i wtedy juś spokojnie umarła (MA.1). Jak wierzono, ciążące na konającym przewinienia nie pozwalały mu odejść z tego świata: konał całe dwa dni, później prosił o tą osobę, z którą nie był pogodzony, żeby przyszedł i jak się zobaczą to on już spokojnie skona. Przeprasza, prosi o wybaczenie. Wystarczą dwa, trzy słowa (MA.9b). Przekonania o pojawianiu się duchów zmarłych rozwijają się w X - X I wieku, a Kościół nie umiejscawia ich w kategorii zabobonu czy przeżytku pogaństwa, ale wręcz sprzyja ich roz¬ powszechnianiu (Le Goff, Truong 2006, s. 108). Wierzono, że zwrócenie się do pokutującego ducha słowami „czego żądasz" oraz spełnienie jego prośby sprawi, iż winy zostaną zmazane a on spokojnie odejdzie. Często pośredniczyły w tym osoby uznane w społeczności wiejskiej za predestynowane do tego rodzaju zadań. W jednej ze wsi Beskidu Śląskiego był to niezwykle pobożny starszy mężczyzna (spełniający także funkcję płanetnika - człowieka umiejącego odganiać chmury burzowe i gradowe) (MA.6). 9 10 11 �250 URSZULA LEHR zjawisk jej przypisywanych. W celu przywrócenia równowagi należało dokonać swoistego rodzaju rozpoznania okoliczności śmierci, powiązania przyczyny ze skutkiem i dokonania stosownych zabiegów. Przekazywane z pokolenia na po¬ kolenie wierzenia w świat nadzmysłowy dostarczały gotowego i sprawdzonego scenariusza postępowania. Tak więc z porońcem (nienarodzonym dzieckiem lub zabitym po urodzeniu) wiązano niezwyczajne, ulewne deszcze, gradobicia lub wyładowania atmosferyczne. W przekonaniu mieszkańców wsi ich celem było odsłonięcie zwłok niemowlęcia ukrytych pod korzeniami drzewa (najczęściej nad brzegiem rzeki), także zakopanych w ziemi, będących dowodem dokonanej zbrodni, i złamania zasad Dekalogu: te deszcze to kara boża, żeby wypłukać i pokazać ten grzech (MA.4b) . Istotną wskazówkę dawały również pioruny biją¬ ce w jedno miejsce . Aby zapobiec powtórzeniu się tego rodzaju kataklizmu, kończącego się często wystąpieniem rzeki z koryta, chrzczono wydobyte szczątki dziecka a następnie chowano je na cmentarzu . Zazwyczaj było to miejsce pod murem cmentarnym, gdzie znajdowały się groby nieletnich zmarłych śmiercią naturalną. Podobne zachowania obowiązywały w przypadku niechrzczeńców , 12 13 14 15 12 Można przypuszczać, iż wierzenia tego rodzaju powstały na tle zdarzających się przypad¬ ków dzieciobójstwa, w których chodziło o celowe zatajenie narodzin dziecka (zazwyczaj nie¬ ślubnego). Inną przyczyną mogła być utrzymująca się stosunkowo długo powszechna niewiedza o dopuszczeniu przez Kościół dokonania chrztu „z wody" w przypadku niemożności dotarcia do osoby duchownej. Potwierdza to jedna z wypowiedzi: dawniej nie było takiej świadomości, że samemu można ochrzcić dziecko (MA.9b). Zasady dokonania ceremonii chrztu w sytuacji szcze­ gólnej (śmierć noworodka) regulowały wskazania Soboru laterańskiego IV (1215 r.), zezwalające na spełnienie tego rytuału przez rodziców lub obcych, aby tym samym umożliwić zbawienie duszy dziecka (Delimata 2004, s. 71-74) oraz pochowanie go na cmentarzu. Dzieci nieochrzczone natomiast grzebano w różnych miejscach: pod miedzą, w ogrodzie, albo gdzieś na polu (MA.5), koło potoku (MA.1), w chlewie (Majchrzak 1978, s. 26), w pobliżu krzyży i kapliczek przydroż­ nych (Bogucka 1994, s. 57). Jak opowiadali mieszkańcy wsi Obidza: zawse jak takie dziecko jest gdzie pochowane to bijom piorumy i desce lejom, żeby go wyrzuciło i aby woda spłukała. Tak bije w dziecko nieokrzczone, zakopane, małe. Biło kiedyś i nikt nie wierzył. Przyszła powódź, była pod korzeniem ale go nie wyrzuciło. Drugi raz przyszła i jeszcze nie wyniosło, pioruny biły i nic. Trzeci dzień pioruny wywróciły gruszkę i dziecko się pokazało i ustało (MA.1). Podobnie w Beskidzie Śląskim czy na Podhalu twierdzono wręcz, że zdarzały się takie przypadki, ze choć kany zagrzebała, to zlywki były, silny dysc i potela az wymyło i potem zgadywali cyje to było, wtedy się ludzie osatali. Do lasu wyniosła, przy potocku zagrzebała, cęsto się zdarzało tak ze potem woła, mówili. Jakeś seł kany to płakało kany, choć ka (MA.12). Śmierć dziecka nie była zbyt ważnym wydarzeniem ponieważ, co podkreśla Anna Kowalska-Lewicka, „społeczność wiejska nie ponosiła żadnego uszczerbku [...] nie zdążyło wejść w grupę obywateli". Stąd też jego pogrzeb odbywał się bez szczególnej ceremonii, a nawet modłów a kiedyś i bez obecności księdza, podobnie jak nie odprawiano mszy żałobnej (1994, s. 23). Przypomnieć należy, iż średniowieczny rytuał pogrzebowy nie przewidywał chowania dzieci nieochrzczonych w poświęconej ziemi, co wyraźnie określał zakaz zawarty w księgach liturgicznych (Labbuda 1983, s. 230). Podobne zakazy znane były w innych krajach. Np. w Serbii nie wnoszono do cerkwi dzieci zmarłych przed chrztem, ani nie chowano ich na wspólnym cmen¬ tarzu. Dodać należy, że za „nieczyste" uważano także kobiety zmarłe w ciąży lub w połogu, których nie wolno było grzebać w miastach i przy kościołach (Szwajcaria XVII w.) ani wnosić ich do niego (Norwegia - średniowiecze) (Bystroń 1916, s. 42). 13 1 4 1 5 �251 „NIEKOCHANI ZMARLI" a więc dzieci, których nie zdążono ochrzcić przed nieoczekiwanym zgonem. Dusze ich dawały o sobie znać pozostawiając rzekomo jako znak obecności np. odciśnięte ślady stóp, słyszano też płacz niemowlęcia. I w takich przy¬ padkach postępowano podobnie jak z porońcem. Miejsce, z którego dochodził płacz chrzczono, kropiąc święconą wodą. Nie znając płci pokutującego ducha nadawano mu zarówno imię żeńskie, jak i męskie . Wierzono, że ten swoisty akt oczyszczający (zmazujący grzech pierworodny) wyzwoli zarówno porońca, jak i niechrzczeńca od tułania się ich dusz w świecie żyjących, w którym nie powinny znajdować się, zwłaszcza że los, jaki je spotkał nie był zależny od nich. Uważano, że w takich przypadkach dzieci niekrzczone i stracone na pokute sły nie na zatracenie (MA.4b). „Dowodem" skuteczności podjętych kroków mia¬ ło być ustąpienie niepożądanych zjawisk. Nadanie imienia było więc aktem porządkującym zaistniały chaos; po dokonaniu obrzędu sytuowało duszę zmar¬ łego dziecka w gronie innych ochrzczonych. Pamięć o nim stawała się pamięcią zbiorową wyrażaną na mszach w intencji nieznanych zmarłych, ani dobrą, ani złą. W przekonaniu mieszkańców wsi była jednak wystarczająca dla zacho¬ wania odzyskanego przez duszę - dzięki rytuałowi chrztu - właściwego stanu. Można tu więc mówić o wyrażanym szacunku dla szczątków ludzkich jednak bez emocjonalnych podtekstów. 16 Zbliżone działania o charakterze magicznym podejmowano wobec samobój¬ ców - topielców oraz brzemiennych matek, które targnęły się na swoje życie znajdując śmierć w wodzie. Dusze nienarodzonych dzieci, jak wierzono, oraz zmarłych na skutek utonięcia, przechodziły metamorfozę zamieniając się w ro¬ dzaj wodnego demona tzw. utopca. Niepoświęcenie miejsca, w którym zginął samobójca powodowało, iż wciągał on swoje ofiary topiąc je, aby w ten sposób wyzwolić się od pokuty. Demoniczność tej postaci nie zmienia faktu, że topielca uważano również za pokutującą duszę (m.in. przybierał postać małego dziecka), którą należy uwolnić, stosując znane w takich przypadkach procedury (m.in. poznać jego żądanie przez zadanie stosownego pytania, poświęcenie miejsca, w którym utonął człowiek). Stanowiły one rodzaj zadośćuczynienia dla pokutu¬ jącej duszy, chociaż nie spełniały wymogów obrządku pogrzebowego. 17 Niechęć do zmarłych śmiercią nienaturalną znajdowała wyraz w szczegól¬ nym, odmiennym traktowaniu jego ciała jako „kary" dokonywanej na zwłokach. Zdaje się to być odległym echem działań podejmowanych w ubiegłych wiekach na terenie Europy zachodniej i środkowej, które warto w tym miejscu przywołać. Potwierdzają one pogardę dla szczątków ludzkich, motywowaną przekrocze¬ niem obowiązujących kanonów wiary. Aspekt chrześcijański jest wtórnie przy¬ jętym elementem (traktowanie samobójcy jako zbrodniarza), jaki nałożył się na tego rodzaju praktyki, znane już w starożytności i określane mianem „oślego 16 Słowa tej formuły brzmiały następująco: jageś synek to Józek, jageś dziewczynka toś Anna, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego i przestawało płakać, bo żądało tego (MA.4a). Istocie tej poświęciłam osobny artykuł oparty na własnych materiałach terenowych z Be¬ skidu Śląskiego oraz na bogatym materiale folklorystycznym (Lehr 1988a, s. 330-348). 1 7 �252 URSZULA LEHR 18 pogrzebu" . Zostały one prawnie nakazane, jak wskazują na to źródła historyczne, rejestrujące takie przypadki od średniowiecza do X V I I I wieku. Dotyczyły czy¬ nów samobójczych, z którymi wiązał się odrębny rytuał pogrzebowy jako forma dodatkowej kary wykonywanej na trupie. Polegał on na tym, że ciało zmarłego wyrzucano przez okno lub przeciągano przez podkop pod progiem, a następnie składano je na skórze krowiej (niekiedy na plecionce z chróstu czy na wozie służącym do wywożenia gnoju lub padliny), którą kat wlókł na miejsce pochówku zazwyczaj poza strefę zamieszkałą (Koranyi 1932, s. 44-45). Zdarzało się, że przed pogrzebaniem ciała wieszano je na szubienicy głową w dół, a nawet - jak to miało miejsce w wielu krajach europejskich - przebijano kołkiem serce samobójcy . W wierzeniach ludowych śmierć samobójcza, najczęściej dokonywana przez powieszenie, powodowała, pomijając niezwykłe zjawiska atmosferyczne „infor¬ mujące" o zaistniałym fakcie (silnie wiejący wiatr) , że miejsce to było nawie¬ dzane przez jego ducha. W takim przypadku również modlitwy oraz msze święte odprawiane w intencji zbawienia duszy mogły wyzwolić od wiecznej tułaczki i straszenia żywych. Człowiekowi takiemu do niedawna nie należał się tradycyjny pochówek. Jeszcze w latach 70. X X wieku na Orawie zwłoki powieszonego w domu „wynoszono popod podwalinę" i tam wkładano do stojącej trumny „bez obrzędu o charakterze religijnym" (Jostowa 1983, s. 116). Tego, który powiesił się w zabudowaniach gospodarczych, np. w stodole, pozostawiano tam, umiesz¬ czając zwłoki w przyniesionej i postawionej na klepisku trumnie. Ceremonia pogrzebowa odbywała się pod osłoną nocy w obecności członków rodziny. Zda¬ rzało się, że trupa wieziono korytem potoku „aby woda zatarła ślady i upiór nie mógł wrócić do domu" (Jostowa 1983, s. 117) . W Beskidzie Śląskim gdzie, jak zaznacza Longin Malicki, samobójstwa należały do rzadkości, w przeciwień¬ stwie do Beskidu Sądeckiego czy nawet Podhala, powieszonych w lesie chowa¬ no na miejscu zdarzenia. Innych, jak głosi podanie istebniańskie, „wywożono 19 20 21 18 Według Karola Koranyi'ego, nazwę tę przejął Kościół z Pisma Świętego. Prorok Jere¬ miasz w swej przepowiedni związanej z upadkiem państwa Judei oznajmia królowi, iż „oślim pogrzebany zostanie pogrzebem, wleczony i wyrzucony daleko poza bramy Jerozolimy" (1932, s. 46). Około V I I w. p.n.e zwyczaj ten był rozpowszechniony na Bliskim Wschodzie (w Judei jednej z prowincji rzymskich, prawdopodobnie też na terenie Babilonii) skąd przeniknął na Zachód, gdzie od IX w. utrwalał go Kościół, traktując w ten sposób osoby, które znalazły się poza społecznością chrześcijańską (ekskomunikowani przestępcy) a później także i samobójcy, którym odmawiano tradycyjnego pochówku. W ten sposób chowano również wyklętych Żydów w Polsce w XVIII wieku (Koranyi 1932, s. 46-47). Wiązało się to z wierzeniem, że zmarły po śmierci stanie się upiorem. Zwyczaj ten zniesiono np. w Anglii w XIX wieku (1824 r.), zezwalając na chowanie samobójców na cmentarzu ale bez obrzędów religijnych i w określonych godzinach wieczorno-nocnych (między dziewiątą wieczór a północą). Celem zniechęcenia do targnięcia się na własne życie wprowadzono przepis o konfiska¬ cie dóbr materialnych samobójcy (Kary... 1997, s. 18). Miały go wywoływać diabły ciągnące „do piekła duszę człowieka powieszonego" (Kolberg 1963, s. 217). Analogiczne zdaje się być z praktykowanym w dawnych wiekach zwyczajem spławiania rzeką zamkniętego w beczce ciała samobójcy. Sposób ten miał uniemożliwić powrót zmarłego śmiercią nienaturalną (Koranyi 1932, s. 45). 1 9 2 0 21 �253 „NIEKOCHANI ZMARLI" dawniej na saniach klynczarach na górę Gańczorkę, gdzie zwłoki porzucano, zostawiając na pożarcie wilkom" (Malicki 1947, s. 120). Grzebanie ciała w ziemi niepoświęconej , poza murem cmentarnym, najczꜬ ciej jednak w miejscu, w którym człowiek targnął się na swoje życie, „na mie¬ dzach, [...] przy drodze pod krzyżem" (Kolberg 1967, s. 103), względnie na gra¬ nicy wsi - obszarze ziemi niczyjej, było aktem symbolicznego wykluczenia i wyrazem nieakceptowania popełnionego czynu: „ «wzgarde robili, jak się kto obwiesił»" (Kowalska-Lewicka 1985, s. 71). Wynikało to również z waloryzacji przestrzeni, jaką jest cmentarz - miejsce wiecznego spoczynku, skupiające „siły magiczno-religijne" (Bystroń 1980, s. 232). Niedopuszczanie do pochówku samobójców było jednak, jak uważa A. Kowalska-Lewicka, opierając się na wynikach własnych badań terenowych, zachowaniem narzuconym przez kler i przyswojonym przez mieszkańców wsi. Strach przed zmarłymi w nienaturalny sposób przejawiał się m.in. i w tym, że samobójców zmarłych w obrębie domu podrzucano sąsiadom (1985, s. 71-73); wóz lub sanie, na których ich wieziono pozostawiano a ksiądz nie uczestniczył w ceremonii pogrzebowej . W przy¬ padku grzebania na tzw. cmentarzu „wisieluchów" (Beskid Sądecki) (KowalskaLewicka 1985, s. 72) lub w miejscu zbiorowych pochówków, jadąc na cmen¬ tarz omijano drogę, wioząc zwłoki „granicami" (Ciszewski 1886, s. 242) . Za¬ chowania i postawy wobec zmarłych były więc nie tylko przejawem potępienia czynu, ale wiązały się z równoczesnym znieważeniem ciała nieboszczyka, którego dusza, nie poddana rytualnemu obrzędowi wykluczenia, miała błąkać się do dnia sądu ostatecznego. Na niektórych terenach opowiadając o samobójcy czyniono znak krzyża świętego (Kolberg 1967, s. 103). 22 23 24 25 Miejsce pochówku symbolizowało również pozostawanie duszy pomiędzy dwoma światami: żywych i umarłych; nie należąc już do tych pierwszych, rów¬ nocześnie nie miała prawa zaistnieć w gronie tych drugich. Przerwanie życia z własnej woli było argumentem, dla którego ciało nie mogło być zwrócone po¬ święconej ziemi, jaką stanowiła wydzielona przestrzeń sacrum - cmentarz. Zale¬ cenie grzebania wisielców w lasach, na rozstajnych drogach czy na nieużytkach, 2 2 Zwyczaj ten w dawnych wiekach obejmował także morderców. Wspomnienia mieszcza¬ nina krakowskiego (zawarte w kronice z lat 1575-1595), opisujące czasy dżumy, zawierają przy¬ padki uśmiercania konających przez grabarzy celem wzbogacenia się. Osądzeni i skazani za taki czyn na śmierć chowani byli na cmentarzu Mariackim, co budziło wyraźny protest mieszkańców, ponieważ nie byli godni takiego pochówku (Kracik 1991, s. 73-74). Świadectwem takich zachowań jest przypadkowo odnalezione we wsi Piekielnik na Pod¬ halu miejsce pogrzebania samobójczyni, pochodzące sprzed I wojny światowej. Tamże w latach 1965-1970 przy wykopywaniu torfu odkryto dobrze zachowane zwłoki kobiety i karę (dwukołowy wózek) (Jostowa 1983, s. 117). Chowano za ogrodzeniem cmentarza, za płotem, jak to się mówi, w niepoświęconej ziemi. Nie było księdza ani ludzi tylko rodzina chowała (MA.9b). Omijanie drogi użytkowej, wybieranie wyjątkowo krętej tzw. „drogi zmarłych", znane w średniowieczu w wielu krajach Europy, było jednoznacznym wyrazem lęku przed nieboszczy¬ kiem. Stosowano także inne zabiegi mające również na celu odpędzenie towarzyszącej im duszy (przekraczanie strumienia, przechodzenie przez ogień itp.) (Nola 2006, s. 247). 2 3 2 4 2 5 �254 URSZULA LEHR wiążące się z obawą sprowadzenia przez ich pokutujące dusze gradu na pola uprawne, wynikało - jak sugeruje Stanisław Bylina - z przekształconych wie¬ rzeń pierwotnych o związku zmarłych ze zjawiskami atmosferycznymi (1992, s. 29). Dotyczyło ono także tych, którzy zajmowali się magią, a nawet topielców . Ten oczywisty w przekonaniu mieszkańców wsi związek przyczynowoskutkowy miał miejsce w przypadku uchybienia temu nakazowi. Mechanizm jego funkcjonowania ilustruje incydent, jaki miał miejsce na Podhalu w 1841 roku. Klęska nieurodzaju, wzrastający głód po długiej i ostrej zimie, spowodowały, że ludność podhalańska (zamieszkująca tereny graniczące ze Spiszem: Bukowinę, Brzegi i inne wioski) uznała te wydarzenia za karę Bożą. Taki wniosek wysnuto z opowieści wędrownej żebraczki o powieszonym mężczyźnie, którego pocho¬ wano na cmentarzu w Jurgowie (Spisz). W podjętej przez górali pierwszej próbie sprofanowania zwłok skutecznie przeszkodził proboszcz miejscowej parafii. Mieszkańcy wsi nie poprzestali na tym. Podejrzewając duchownego o niedopilnowanie przyjętych zasad pochówku, doprowadzili ostatecznie do spalenia szczątków zmarłego na stosie (Adamczyk 1967, s. 168-171). 26 Bardziej pomyślny finał miało zdarzenie opisane przez księdza Józefa Stolar¬ czyka (proboszcz zakopiański w latach 1848-1890), któremu dzięki autoryte¬ towi i sile perswazji udało się uchronić przed wykopaniem ciało samobójcy, po¬ chowanego na obrzeżach cmentarza. Dodać należy, iż zmarłego (dwukrotnego wójta) szanowano, lubiano i uważano za porządnego człowieka, ale samobójcza śmierć (przez zastrzelenie się) przesunęła go do grupy zmarłych „niegodnych", których szczątki mogły podlegać znieważaniu. Proboszcz ten odnotowuje w swej kronice (pod datą 6 września 1864 r.): „wiele bardzo pracy mię kosztowało, nim mogłem tego nieszczęśliwego trupa od wykopania obronić", ponieważ „całą zimę i stąd grożące nieszczęście lud przypisuje temu, iż ów wspomniany Wojciech Walczak przy cmentarzu zaraz był pochowany" (Stolarczyk 1915, s. 12). Zmiany w zakresie świadomości, postępujące znacznie wolniej niż cywili¬ zacyjne, poświadczają spotykaną jeszcze w okresie międzywojennym niechęć do chowania zmarłych w naturalny sposób obok samobójcy. Tę swoistego rodza¬ j u fobię ilustruje przykład pochodzący z jednej ze wsi podhalańskich. Posze¬ rzenie terenu cmentarza spowodowało, że pozostające dotychczas poza murem groby „niegodnych" znalazły się w jego nowych granicach. Parafianie odmawiali grzebania swoich bliskich w tej części cmentarza. Zmienili swoje stanowisko dopiero po publicznym oświadczeniu miejscowego proboszcza, w którym wy2 6 Pochowanie zmarłego czarownika (mieszkańca Łapsz) na cmentarzu spowodowało w prze¬ konaniu górali długotrwałe i ulewne deszcze uniemożliwiające jesienne prace polowe (wykopki). W związku z tym wydobyto jego zwłoki i spalono: carownik był a skrepnoł i pochowali go na poświeconej ziemi i loło, loło, a zbiórki były, no to wykopali i spalili i rozpogodziło się (MA.8). W związku z postacią topielca, jak podaje Kazimierz Moszyński, na Rusi, w okresie suszy, wy¬ dobywano trupa z ziemi i wrzucano go do wody. Zwłoki traktowano jako ofiarę spełnianą pod¬ czas zabiegu magicznego określanego „karmieniem" żywiołów (1967, s. 509). W podaniach z terenu Beskidu Śląskiego zachowały się informacje o okupie, który zastąpił ofiarę z człowieka (Lehr 1984, s. 237). �255 „NIEKOCHANI ZMARLI" raził on zdecydowaną wolę bycia pochowanym wśród nieakceptowanych, zmar¬ łych śmiercią nienaturalną. Zróżnicowanie ceremonii pogrzebowej było bardziej widoczne we wsiach gdzie istniały wyłącznie cmentarze wyznaniowe. Księża nie tylko odmawiali rodzinie miejsca na nim ale i kościelnego pogrzebu. Duchowny uczestniczył wyłącznie w ceremonii złożenia ciała do ziemi, w grobie usytuowanym przy ogrodzeniu (Pilch 1996, s. 266). Przypadki takie miały miejsce na przełomie wie¬ ków (XIX i X X ) i jeszcze w okresie międzywojennym na terenie Śląska Cie¬ szyńskiego. Obecnie dopuszczalne jest nie tylko grzebanie samobójców na cmen¬ tarzu, ale również wprowadzenie trumny do kościoła, z tym, że nie ustawia się jej przed ołtarzem, ale „pod dzwonami" (na środku kościoła). Jest to wynikiem większej tolerancji i złagodzenia restrykcyjnych przepisów kościelnych doty¬ czących chowania zmarłych śmiercią samobójczą, interpretowaną obecnie jako skutek choroby, a nie podszept diabła, w co dawniej powszechnie wierzono. Argumentem przemawiającym na korzyść zmarłego w taki sposób, zezwalającym na pogrzebanie go na cmentarzu, jest okazywane przez niego „w ciągu życia [... ] przywiązanie do wiary i Kościoła" (Obrzędy... 1978, s. 26-27) . 27 28 Wierzono zwłaszcza, że również krzywoprzysięzcy umierali śmiercią nagłą i niewytłumaczalną, określaną jako „śmierć z przysięgi" . Nie chowano ich na cmentarzu, ponieważ taki człowiek „niegodzien leżeć ani na święconej ziemi", a nawet „nie modlił się ta za nim wiera nik" (Suleja 1912, s. 414). W przekazie z Podhala (pocz. X X w.) odnotowano, iż pogrzebanego nawet na własnym grun¬ cie ziemia nie chciała przyjąć wyrzucając trupa, trzykrotnie zakopywanego. Dopiero postawienie w tym miejscu kaplicy oraz ofiarowanie tego terenu pod budowę kościoła zapobiegło nadprzyrodzonym zjawiskom uważanym za inge¬ rencję boską (Suleja 1912, s. 414). Akty bezczeszczenia szczątków zmarłych podejmowano wobec osób podej¬ rzewanych o zajmowanie się czarami, magią lub uważanych za strzygonie (upio¬ ry). Na niektórych terenach łączono postać rzekomej czarownicy i czarownika 29 2 7 Zdarzało się również, że podobne kłopoty z pogrzebem kościelnym miały niekiedy rodziny działaczy organizacji robotniczych, zwłaszcza gdy zmarłemu członkowi towarzyszyli koledzy „ze sztandarem w kolorze czerwonym". W zależności od poglądów politycznych proboszcza, nie wpuszczano pocztu sztandarowego do kościoła (Pilch 1996, s. 266). Samobójca, który przed targnięciem się na własne życie „dawał zgorszenie" traktowany jest jako jawny grzesznik. Dekret Kongregacji Nauki Wiary z dnia 20 września 1973 roku reguluje kwestie wydawania zezwoleń na pogrzeb katolicki. Wedle prawa kanonicznego ksiądz może od¬ mówić pogrzebu ateistom, schizmatykom osobom żyjącym w konkubinacie „lub w innych cudzołożnych związkach" także tym, którzy „wybrali spalenie swojego ciała z motywów przeciw¬ nych wierze chrześcijańskiej" (Memento, 1998, s. 4). Zmiana stanowiska może nastąpić wówczas, gdy potwierdzone zostaną przez wiarygodnych świadków „znaki pokuty". Należą do nich: „wzbu¬ dzenie zewnętrzne aktu żalu, np. przez bicie się w piersi, ucałowanie krzyża, przeproszenie za zgorszenie itp." (Obrzędy... 1978, s. 27). „Lezał na starej miedzy bez dusy - carny jak wągiel, ubranie na nim i całe ciało jego zdarte, jakoby dzióbami i pazdorami halnych sempów i orłów abo wołów rogami sprute" (Suleja 1912, s. 411). 2 8 2 9 �256 URSZULA LEHR z jego pośmiertnym wcieleniem, jakim był upiór (Kaszuby). Zdarzające się przy¬ padki grzebania zmarłych w letargu stały się prawdopodobną podstawą dla tego rodzaju sądów. Także inne fizyczne symptomy widoczne u zmarłego przed pochówkiem, jak np. „żywy, czerwony odcień lica, niedomknięte oczy, zmiana pozycji w trumnie, brak tężenia zwłok" (Kukier 1968, s. 272) czy wręcz zauwa¬ żalne anomalie u noworodka (rodził się z zębami, miał zrośnięte brwi (Lehr 1985, s. 99) stanowiły przesłankę do podjęcia w sytuacjach krytycznych (niepokojenie żywych, klęski elementarne, epidemie) aktów profanacji. Ludzi „dotkniętych" siłą nieczystą obawiano się za życia; nietolerowano ich także po śmierci. Zdarzało się, iż ksiądz odmawiał wyprowadzenia zwłok rzekomej czarownicy z domu, jak to rejestruje podanie z okolic Żywca. Oponował również przeciwko urządzeniu pogrzebu (Broda 1980, s. 11). Wydarzenia tego rodzaju należą do przeszłości, nie na tyle jednak odległej aby całkowicie zatarła się o nich pamięć. Zajmowanie się czarami, magią, uzna¬ ne przez ojców Kościoła za grzech ciężki, karano w ubiegłych wiekach śmiercią na stosie . Płomienie były w tym przypadku symbolem ognia piekielnego, wiecznego potępienia ale też ceremonią puryfikacyjną , uwalniającą w ten spo¬ sób świat żywych od istot grzesznych. Nienaturalne w takim przypadku okolicz¬ ności zgonu były przejawem nie tylko braku akceptacji skazanego w świecie żywych, ale i umarłych poprzez odmówienie mu zwyczajowo przyjętej ceremonii pogrzebowej. Można w tym miejscu przypomnieć rozważania Anny Grossman, komentującej układ szczątków ludzkich znalezionych w zespole grobowym na jednym ze stanowisk archeologicznych w Gąsawie (woj. kujawsko-pomorskie). Przypuszcza ona, iż znajdujący się tam okaleczony szkielet kobiety (czego doko¬ nano przed pochówkiem) mógł należeć do osoby, której obawiano się także po śmierci. Pozbawienie stóp i dłoni miało wyraz symboliczny i mogło, według autorki, być zastosowane wobec szamanki, czarownicy, zielarki (Grossman 2000, s. 77-85). Jakkolwiek źródła etnograficzne nie donoszą o takim traktowaniu zwłok domniemanych czarownic, to zarejestrowane w materiałach źródłowych przekazy informują o incydentach pośmiertnego okaleczania zwłok ludzi podejrzanych o to, że byli strzygoniami, upiorami. Zachowane w pamięci mieszkańców wsi proce¬ dury dotyczące traktowania podejrzewanych o tego rodzaju metamorficzne prze¬ kształcenie po śmierci (w tym owczarzy posiadających wiedzę magiczną) wskazu¬ ją, iż dochodziło do bezczeszczenia ich zwłok. Przypisywano im bowiem rzekome 30 31 3 0 Ostatni proces czarownic na ziemiach polskich miał miejsce w 1775 r. w Doruchowie (wie¬ luńskie) w związku z wydaniem ustawy zakazującej sądom zajmowania się sprawami o czary. Zdarzały się jednak samosądy. Jak podaje Bohdan Baranowski, po drugim rozbiorze Polski (po 1793 r.) doszło w zaborze pruskim do spalenia dwóch rzekomych czarownic (1981, s. 33). Cywi­ lizacja dotarła prawie do każdego kraju, co nie zmienia faktu, że pod koniec XX wieku np. miesz¬ kańcy niektórych części Afryki południowej kamienują lub palą na stosie, względnie rzucają krokodylom na pożarcie, osoby podejrzane o czary powodujące suszę, pomór bydła, powódź, po uprzednim poddaniu ich osądowi starszyzny (Sezon... 1995, s. 9) Znaczenie płomieni w polskiej kulturze ludowej jest ambiwalentne; wiąże się m.in. z ży­ ciem i śmiercią, posiadaniem mocy oczyszczającej i niszczącej (Słownik... 1996, s. 304). 31 �257 „NIEKOCHANI ZMARLI" 32 gnębienie i napastowanie ludzi: duszenie , gryzienie (Lehr 1984, s. 231; Kowalska-Lewicka 1985, s. 73; Chronografia... 1987, s. 235), wywoływanie śmiertelnej choroby (Kukier 1968, s. 276). Podejrzanych zmarłych wykopywano z grobów, obcinano im głowy (Renik 1985, s. 85; Kolczyński 2000, s. 186) i kończyny, które przemieszczano lub wiązano (MA.3), względnie kładziono zwłoki na brzu¬ chu (MA.7). W trudniejszych przypadkach - jak to miało miejsce w 1719 r. we wsi Ujsoły w żywieckiem - gdy nie poskutkowało nawet odcięcie zmarłemu głowy, ponieważ „z głową uciętą chodził", po kolejnym wykopaniu zwłok „na granice wywieźli i tam ręce nogi poobcinawszy, na stos drew włożono i tak spalo­ no" (Chronografia... 1987, s. 521). Wierzenia w świat nadzmysłowy kierujące ludz¬ kimi zachowaniami doprowadziły w ten sposób w 1721 r. we wsi Rycerka (Beskid Żywiecki) do profanacji zwłok starego ojca. Źle traktowany za życia przez człon¬ ków rodziny rzekomo straszył ich po śmierci. Komentarz autora sprowadza się do tego, iż jakkolwiek nie zaprzecza on niepokojącym zjawiskom, wywoływanym rzekomo przez ducha zmarłego, to nie pochwala dokonanego czynu (okaleczenia i spalenia). Uważa, iż „tego czynić nie trzeba było, tylko za dusze Pana Boga prosić i ratować, a za grzech ich żałować"(Chronografia... 1987, s. 538). 33 W podobny sposób traktowano zwłoki ludzi długowiecznych, chociaż w lite¬ raturze polskiej wzmianki na ten temat są znikome. W pewnej wsi na południu Polski w okresie międzywojennym duch zmarłej, stuletniej kobiety, nie mogąc zaznać spokoju, rzekomo nękał i krzywdził ludzi. Aby temu zapobiec nieboszczkę „przewracano [...] w trumnie i wsypywano kawałki tłuczonego szkła" (Wieś Dobra... 1938, s. 45). Jakkolwiek nie zarejestrowano uzasadnienia takiego zacho¬ wania wobec zmarłych osób długowiecznych to można przypuszczać, że osiągnię¬ cie w sposób naturalny wieku dłuższego niż przeciętny mogło wydawać się nie¬ możliwe bez ingerencji sił nadprzyrodzonych. Wyjaśnienia można doszukiwać się również w umownie przyjętej granicy życia ludzkiego, uważanej przez miesz¬ kańców wsi za naturalną, stanowiącą punkt odniesienia, zmieniającą się jednak wraz z przeobrażeniami społeczno-ekonomicznymi i postępem medycyny. W tym miejscu, jako informację nawiązującą do związku przyczynowo-skut¬ kowego zachodzącego między długością życia a traktowaniem zmarłego, można przywołać wierzenia z innego kręgu kulturowego i wyznaniowego. Wśród Buriatów - szamanistów istniało przekonanie, że „«jeżeli człowiek żył długo, to było złym znakiem. Mówiono, że śmierć go nie chce»", a „długie życie jest grze¬ chem" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 137). Także wśród dawnych ludów tureckich uważano pewien wiek (80 lat) za krytyczny dla żyjących członków rodziny, ży¬ cząc człowiekowi staremu, aby go nie dożył, względnie stosując usankcjonowane 3 2 Tak na przykład w opisie dziejów wsi żywieckich, tamtejszy wójt Andrzej Komoniecki zapisał pod datą 1679 informację o nagłym zgonie 19 mieszkańców dwóch rodzin zamieszkałych w Rajczy, który przypisano nie szerzącej się wówczas dżumie, ale kobiecie podejrzanej o to, iż była strzygą (Chronografia... 1987, s. 235). W XIX wieku w niektórych wsiach karpackich zamieszkałych przez Rusinów wierzenia w upiory były tak silne, iż trudno byłoby znaleźć nienaruszony grób. Prawie każdy zmarły miał odłączoną od korpusu głowę lub wbity do niej kołek (Kolczyński 2000, s. 186). 3 3 �258 URSZULA LEHR zwyczajem zabójstwo. Zmarły w wieku 81 lat podlegał szczególnemu obrzędowi funeralnemu mającemu uchronić żywych. Zwłoki wywożono przed wschodem słońca, układano głową skierowaną ku północy, czaszkę przebijano kołem, do lewej ręki wkładano czarny kamień i zaopatrywano w specjalne modlitwy lamistyczne umieszczane na karku. Odchodząc z miejsca pochówku strzelano w stronę gdzie leżał zmarły (Tryjarski 1991, s. 222-223). ASPEKTY PROFANACJI CIAŁA Stosunek do człowieka zmarłego w niecodziennych okolicznościach wskazuje na pewną prawidłowość niezależną od kultury, wyznania a nawet czasu. Odma¬ wianie mu ceremonii pogrzebowej czy dokonywanie aktu bezczeszczenia jego szczątków było wyrazem lęku przed nim, przejawem okazywanej mu wzgardy, próbą symbolicznego unicestwienia, mogło być także ostrzeżeniem. Miało więc znaczenie rytualne, kulturowe i społeczne. W średniowieczu i w czasach późniejszych nie tylko samobójców nie chowano na cmentarzu . Dotyczyło to zwłaszcza różnego rodzaju skazańców, a nawet komediantów i prostytutek. W „czarnej Afryce", jak pisze L.V. Thomas, do ka¬ tegorii zmarłych „niegodnych", którzy nie zasłużyli na tradycyjny pochówek, „należeli, obok szamanów, także kazirodcy, kobiety bezpłodne lub osoby, które sprofanowały tajemnice inicjacji" (1991, s. 113). W Europie umieszczano w tej grupie także wyklętych. Zwłoki palono lub porzucano (Aries 1989, s. 54, 56). W cywilizacji przedegipskiej znane były przypadki rozczłonkowywania zwłok (aby zmarły nie nawiedzał żywych). Cyganie rozbijali w tym samym celu mały palec nieboszczyka, do którego przywiązywali czerwoną nitkę, a wśród niektórych plemion afrykańskich wykłuwano zmarłemu oczy i rozbijano pisz¬ czele (Thomas 1991, s. 112). Nietypowy ceremoniał praktykowali Tuwińczycy wobec ludzi „chciwych, zachłannych" i „pożądliwych". Ich zwłoki pozostawiano na ziemi na 49 dni. Nietknięte przez zwierzęta i ptaki spalano uznając, że jest to najlepszy sposób na zmuszenie duszy do opuszczenia ciała i uchronienie się przed jej szkodliwym oddziaływaniem na otoczenie (Tryjarski 1991, s. 223). Sprofanowane części ciała (palec, pas skóry, genitalia) czy wydzieliny (uryna) służyły celom magicznym (Zaremska 1986, s. 100). Zajmowali się tym przede wszystkim kaci, mający bezpośredni dostęp do ciał skazanych, na których wykonywali wyroki. Wykorzystywanie do praktyk czarnoksięskich kości trupa (niekoniecznie samobójcy) , których zazwyczaj dostarczał grabarz, było nie 34 35 3 4 W uzupełnieniu należy dodać, że np. Kościół we Francji nie zajmował tak radykalnego stanowiska uznając, iż „Bóg nie karze dwukrotnie za tę samą zbrodnię", zezwalając na chowanie ich ciał w ziemi poświęconej. Restrykcji takich domagało się, jak zauważa Philippe Aries, społe¬ czeństwo wieków średnich i czasów nowożytnych, usuwając nawet sądownie samobójców z cmen¬ tarza (Bretania pocz. XX w.) (1989, s. 56, 54). Na przykład świeczka zrobiona z palca zmarłego Żyda lub małego dziecka miała przynosić szczęście złodziejom (Burszta 1967, s. 192). 3 5 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 259 tak rzadkim zjawiskiem jeszcze w okresie międzywojennym, o czym świadczą przekazy ludzi starszych z terenu Podhala i nowosądeckiego. Zakopywano je najczęściej pod progiem . Przypadki bezczeszczenia trupa w celu dania upustu emocjom: nienawiści, zemście, zmierzające w konsekwencji do totalnego unicestwienia, zdarzają się również obecnie w określonych środowiskach i okolicznościach, mimo nega¬ tywnej oceny takich zachowań, nieakceptowanych społecznie. Jako przykład L.-V. Thomas podaje niszczenie twarzy w porachunkach gangsterskich zmierza¬ jące nie tylko do utrudnienia identyfikacji ofiary ale pozbawienia jej tożsamości. Taki trup „jest już niczym, na zawsze został wymazany z listy ludzi" (1991, s. 113). Na marginesie dodam, iż znane są w kręgach przestępczych przykłady okaleczeń trupa po dokonanej egzekucji, spełniające funkcję ostrzegawczą oraz informującą, jakiego rodzaju wykroczenia dotyczył wykonany na danej osobie wyrok. W latach 90. X X wieku w jednej ze wsi podhalańskich odnaleziono zwłoki zamordowanego mężczyzny (członka gangu samochodowego) z odciętymi pal¬ cami. Pozbawienie dłoni oznaczało, iż zamordowany dopuścił się kradzieży wspólnych pieniędzy względnie prowadził interes na własny rachunek, nie rozli¬ czając się z grupą przestępczą, której był członkiem. 36 Podobną w swej wymowie kwestią w związku z traktowaniem ciała zmarłego pozostają sytuacje ekstremalne, jakimi były np. zarazy i wojny. Podczas pandemii zmarli grzebani byli najczęściej w wydzielonych miejscach, w mogiłach zbioro¬ wych, bez przyjętych ceremonii pogrzebowych z uwagi na ryzyko zarażenia. Roz¬ miary zjawiska narzucały specyficzny charakter pochówku, wynikający z koniecz¬ ności, ale nie będący w sprzeczności z podejmowanymi próbami okazania szacunku zmarłym. Podobny los spotykał poległych w bitwach i wojnach. Inaczej natomiast postępowano wobec jeńców, których zabicie nie zawsze było dostateczną satysfak¬ cją. W celu okazania pogardy wrogowi nie tylko pozbawiano go obrzędu pogrze¬ bowego, ale profanowano ciało okaleczając zwłoki, czego liczne przykłady dostar¬ czają nie tylko mity, ale i fakty historyczne (Thomas 1991, s. 112-113). Najwyż¬ szym przejawem znieważenia ciała ludzkiego jest potraktowanie go jako surowiec do wyrobu różnorodnych produktów służących celom użytkowym (np. nawozu z utylizowanych spalonych kości, materacy z ludzkich włosów, pergaminu z gar¬ bowanej ludzkiej skóry czy mydła z tłuszczu zamordowanych), co miało miejsce w okupowanej Polsce w połowie X X wieku (Nałkowska 1968, s. 7-17, 64, 65). 37 Przypomniane tu przekazy oraz fakty potwierdzają, iż zmarli, zwłaszcza w sposób nienaturalny, uważani dawniej za „istoty nieczyste" - „niepożądane" i „niegodne", mogli być traktowany w sposób niekonwencjonalny. Dopuszczały to również okoliczności szczególne a sytuacje krańcowe sprzyjały aktom kalania 3 6 Sprowadzać miały chorobę na osobę przekraczającą próg a w konsekwencji śmierć (MA.2). Dokładnie na terenie zajętego przez Niemców Gdańska, gdzie mieścił się Instytut Ana­ tomii prowadzony przez profesora Spannera oraz współpracujących z nim: dr Wohlmanna i pre­ paratora von Begrena. Tam zwożono ciała zamordowanych w obozach koncentracyjnych, straco­ nych w więzieniach, a nawet psychicznie chorych, poddając je „przetworzeniu". Niepotrzebne części palono (Nałkowska 1968, s. 11-13). 3 7 �260 URSZULA LEHR ciał. Wydarzenia końca X X wieku i początku X X I w. wskazują na kontynuację zachowań, polegających na wykorzystywaniu zwłok ludzkich do „twórczej obrób­ ki". Mam tu na uwadze ruchomą ekspozycję dr Guntera von Hagensa zatytu­ łowaną „Body worlds" (Świat ciała lub Cielesne światy) wystawianą w różnych krajach od 1996 r. Prezentuje ona plastyfikaty (spreparowane ludzkie ciała) zatrzymane w ruchu, pozbawione częściowo lub całkowicie skóry, z otwartą czaszką lub wnętrzem (ukazującym układy szkieletowy, nerwowy, oddechowy, pokarmowy, krwionośny) oraz poszczególne organy ludzkie (serce, płuca, mózg) i płody z widocznymi objawami patologicznymi (ZI.3) . Obiekty, wedle autora, są „dziełami sztuki" propagującymi, również w sposób budzący kontrowersje „anatomiczność" , a intencją ekspozycji jest „demokratyzacja medycyny" (Zl.3). Przeciwko wykorzystywaniu ciała ludzkiego do celów wystawienniczych protestowały prawie wszystkie osoby (z wyjątkiem młodych) indagowane w son¬ dzie ulicznej przeprowadzonej w Sieniawie Żarskiej (pow. lubuski), miejscowości, w której dr G. von Hagens planował założenie Zakładu „twórczej obróbki zwłok" . Pomijam tu względy etyczne, wyznaniowe i estetyczne odzwierciedlają¬ ce postawę autora wobec ludzkiego ciała oraz jego działalność wiążącą się z tak „wysublimowaną" ars macabre. Interesujący w związku z podjętym przeze mnie tematem zdaje się być sposób pozyskiwania „obiektów". W większości są to zwłoki więźniów, bezdomnych, zmarłych na gruźlicę, kupowane na Wschodzie (np. w Rosji, Kirgizji) za kilkanaście euro oraz osób (pozostających w mniej38 39 40 41 42 43 44 3 8 Właściwe nazwisko Liebchen, ur. w 1945 r. w Skalmierzycach (pow.ostrowski) niemiecki lekarz, patomorfolog i anatom, wynalazca nowatorskiej metody preparowania czyli plastyfikacji (plastynacji) ludzkich zwłok (1977 r.), utworzył firmę BIODUR Products (1980 r.) zajmującą się masową produkcją medycznych pomocy naukowych w oparciu o plastynację, powołał własny Insty­ tut Plastfikacji w Heidelbergu (1993 r.), wykłada na Uniwersytecie Medycznym Dalian w Chinach (od 1995 r.), od 1999 r. kieruje Instytutem Plastynacji Państwowego Uniwersytetu Medycznego w Biszkeku w Kirgistanie. Znajduje się tam największa produkcja plastynatów na świecie (ZI.1, ŻI.8) Do wiosny 2006 r. obejrzało ją 16-17 milionów osób na całym świecie. W latach 1997-2006 ekspozycja była wystawiana w Japonii. Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Belgii, Anglii, Korei Płd., Singapurze, Tajwanie, USA, Kanadzie, w niektórych krajach kilkakrotnie (ZI.2; ZI.6) Więcej informacji na temat techniki plastynacji zob. ZI.4. Zob. artykuł Jana Cieciucha zawierający bardziej szczegółowe relacje z wystawy wraz z komentarzem autora (ZI.3) Od takiej formy naukowego upowszechniania anatomii odcięło się Polskie Towarzystwo Anatomiczne, (podobnie jak niemieckie Anatomische Gesellschaft), również przedstawiciele Pol­ skiego Związku Artystów Plastyków i przedstawiciele Kościoła polskiego (ZI.10) (także nie¬ mieckiego) (ZI.5, ZI.9). Argumentem zasadniczym, mającym przekonać polskie władze lokalne oraz ułatwić do¬ prowadzenie do sfinalizowania planowanego przedsięwzięcia, było duże bezrobocie w tej miejsco¬ wości (ZI.5; ZI.10). Podobne uzasadnienie - mimo protestów mieszkańców niemieckiego Guben - znalazło oddźwięk wśród władz miejscowych, które sprzedały dr G. von Hagensowi stary ra¬ tusz z przeznaczeniem na fabrykę plastynacji zwłok (ZI.9). W latach 90.XX wieku na terenie Polski zatrudniał on nielegalnie ludzi do polerowania kości kolanowych (ZI.6). „Z Kirgizji miał otrzymać 30 tys. kg ludzkiego mięsa, to jest 488 nieboszczyków, 44 części ciała i 10 płodów", jak wynika z oficjalnych dokumentów (ZI.6). Pomijając kwestię traktowania ciała ludzkiego jako towaru, sposób ich pozyskiwania nie zawsze był legalny, o czym świadczy proces, jaki miał miejsce w Nowosybirsku (ZI.6). 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 �261 „NIEKOCHANI ZMARLI" szości), które w zamian za określoną kwotę podpisały deklarację o przekazaniu dr G. von Hagensowi swojego ciała po śmierci. Pozbawianie człowieka ceremonii pogrzebowej było i jest sprzeczne nie tylko z tradycją i kulturą polską, ale wyznaniem, prawem , zasadami etyczny¬ mi. Przypadki profanacji ciała, o których pisałam, motywowane przesądami, lokalnymi wierzeniami, tłumaczone mogą być generalnie - patrząc na to z per­ spektywy czasu - jako zabobon wynikający z lęku przed zmarłym. W przypadku wystawy dr G. von Hagensa, poza motywacją samego autora, jego postępowanie ze zwłokami nie znajduje uzasadnienia kulturowego i społecznego. Bezczesz¬ czenie ciał, zwłaszcza tych, w których obronie nikt nie stanie, a którym w imię „sztuki" czy nauki nadaje się status eksponatu, nie wydaje się dostatecznym argumentem . „Obiekty" dr G. von Hagensa, okaleczane, aby nadać im wyraz artystyczny, pozostają sprofanowanymi ludzkimi szczątkami, którym odebrano tożsamość, odmówiono pochówku i wystawiono na widok publiczny. Są przy­ kładem kontynuacji zachowań niekonwencjonalnych, exemplum współczesnych „niekochanych zmarłych". 45 46 Warto jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na zróżnicowane reakcje zwie¬ dzających wystawę np. w Niemczech (od podziwu do potępienia) i argumenty niektórych z nich wskazujące na akceptację działalności dr G von Hagensa oraz wynikające z niej deklaracje przekazania po śmierci swojego ciała. Najczęściej spotykaną motywacją potencjalnych „obiektów" była perspektywa wiecznego istnienia, a więc niedopuszczenia do rozkładu ciała, bycia podziwianym przez innych, służenia celom badawczym (ZI.6) oraz aspekt finansowy . Wypowiedzi takie wskazują na tendencję zmierzającą w kierunku przewartościowania po¬ glądów względem losów pośmiertnych własnej powłoki cielesnej, którą dobro¬ wolnie i z rozmysłem zamierza się powierzyć „artystycznej" obróbce. Ideą wio¬ dącą zdaje się być iluzja nieśmiertelności , za którą dodatkowo otrzymuje się 47 48 49 4 5 Prawo polskie w tej kwestii reguluje art.262 kodeksu karnego, wyrażający w sposób jed­ noznaczny zakaz znieważania zwłok ludzkich, prochów lub miejsca pochówku (ŹI.5), dotyczy to również preparowania ciała ludzkiego dla celów wystawienniczych, nawet za zgodą zmarłych lub bliskich (ŹI.7) Od najdawniejszych czasów wykorzystywano ciało ludzkie do celów badawczych (nauki medyczne) (Leociak 2005). Preparowanie zwłok zdeterminowane było religią, wierzeniami (mumifikacja - np., Starożytny Egipt, Nowa Gwinea). Niektóre z nich znalazły miejsce w salach muzealnych (np. British Museum) lub w udostępnionych do zwiedzania podziemiach klasztor­ nych (Kraków) i katakumbach (Wigry). Ludzkie szczątki traktowane jako relikwie znajdują się w kościołach a kości i czaszki w osuariach (ŹI.4). Ciała tych zmarłych (poza służącymi do badań naukowych) pozostały jednak nienaruszone. Pisze na ten temat dziennikarz Bolesław A. Uryn, który odwiedził wystawę w Monachium (ŹI.4). Władze polskie nie wyraziły zgody na zorganizowanie wystawy w Poznaniu i w Warsza­ wie argumentując to determinantami kulturowymi (ŹI.2, ŹI.7). Nie zawsze okazywał się on być dostatecznym argumentem. Propozycja skierowana do rosyjskiego koszykarza Aleksandra Sizonienki z Petersburga, cierpiącego na gigantyzm, została przez niego odrzucona, mimo iż potrzebuje on pieniędzy na leczenie (ŹI.6). Osiągnięcia współczesnej medycyny pozwalają na praktykowaną w USA hibernację osób, które stać nie tylko na zabieg krioniki, ale i opiekę nad zamrożonym ciałem do czasu, gdy zostanie 4 6 4 7 4 8 4 9 �262 URSZULA LEHR pieniądze. Zatem akt, który dawniej oznaczał znieważenie (okaleczenie, pozba¬ wienie ceremonii pogrzebowej) oraz wymazanie z pamięci, dla pewnych osób nabiera wręcz przeciwstawnego znaczenia. Należy jednak przypomnieć, że nikt nie pytał o przyzwolenie większości tych, których ciała służą dzisiaj jako ekspo¬ naty. Nie zasięgnięto również opinii rodziny. Zostali pozbawieni ludzkiej god111ności, stali się towarem, „materiałem sztuki" (ZI.3), „nieśmiertelnymi" być może mimo własnej woli. Zwrócenie uwagi na działalność dr G. von Hagensa, na marginesie rozważań o traktowaniu zmarłych, było celowe z kilku powodów. Przede wszystkim jest ona ingerencją w pośmiertne losy ciał ludzi z marginesu społecznego, co nie powinno mieć miejsca, narusza dotychczasowe tabu kulturowe, być może zaini¬ cjowała również nowe treści światopoglądowe. Pociąga to za sobą wkraczanie w inny, nie całkiem bezpieczny, wymiar człowieczeństwa, bardziej materialny niż duchowy, chociaż zbieżny z ideą starożytnych i odwiecznym dążeniem czło¬ wieka do nieśmiertelności. Wiążą się one jednak z egzystencją człowieka pojmo¬ waną w kategoriach fizycznych - przetrwanie ciała w postaci plastynatu, a nie duchowych. Czy jest to wystarczająca argumentacja dla człowieka X X I wieku? Jaki będzie status zmarłego i jego miejsce w kulturowym obrazie ludzkości, o ile praktyki tego rodzaju uzyskają społeczną akceptację? LITERATURA A d a m c z y k M i e c z y s ł a w 1967, Z dziejów ciemnoty i zabobonu na Podhalu, Wierchy, R. 35, s. 168-171. A r i e s P h i l i p p e 1989, Człowiek i śmierć, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B a r a n o w s k i B o h d a n 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. B o g u c k a M a r i a 1994, Staropolskie obyczaje wXV1-XV11 wieku, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. B r e n c z A n d r z e j 1987, Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, Lud, t. 71, s. 215-229. B r i a n I n n e s 1999, Granice śmierci, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa. B r o d a Jan 1980, O czarownicach, utopcach i nocnicach, Beskidzkie Towarzystwo SpołecznoKulturalne, Bielsko-Biała. B u r s z t a J ó z e f 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Józef Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 177-195. B y l i n a S t a n i s ł a w 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średnio­ wiecznej, Wydawca: Upowszechnianie Nauki - Oświata „UN-O" sp. z o.o., Warszawa. wynalezione skuteczne lekarstwo na śmiertelną chorobę, na jaką cierpi pacjent (Brian 1999, s. 35-137). Pozostają oni jednak w zawieszeniu przy braku stuprocentowej pewności przywróce¬ nia ich organizmu do życia, podobnie jak „nieśmiertelni" dr G. von Hagensa, których trwałość niekoniecznie może być tak długa jak mumii egipskich. Różnica polega jednak na tym, że ci pierwsi nie umarli i teoretycznie mogą być ożywieni (na razie nie ma stuprocentowej pewności), ci drudzy takiej szansy nie mają. Ponadto w przypadku nieudanego eksperymentu rozmrożenia hibernowani zostaną pochowani wedle obowiązującego ceremoniału, „eksponaty" zostaną po jakimś czasie złożone w magazynie, w przypadku oznak psucia gdzieś pogrzebane. �„NIEKOCHANI ZMARLI" 263 B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1916, Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z naro­ dzeniem dziecka, G. Gebethner i Spółka, Kraków. - 1980, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Ludwik Stomma [wybrał i opracował], PIW, Warszawa. Chronografia... 1987, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki..., (wydali w ramach Pracowni Wydawnictw Źródłowych Instytutu Historyczno-Prawnego Uniwersytetu Jagiellońskiego Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka), Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, Żywiec. C i s z e w s k i S t a n i s ł a w 1886, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. Olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 10, s. 187-336. D e l i m a t a M a ł g o r z a t a 2004, Dziecko w Polsce średniowiecznej, Wydawnictwo Poznań­ skie sp. z o.o., Poznań. F i r t h R a y m o n d 1965, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, PWN, War¬ szawa. F i s c h e r A d a m 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, t. 3, Wydawnictwa Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów. Gajda Tomasz 1986, Zanikające zwyczaje i wierzenia związane ze śmiercią, Polska Sztuka Ludowa, R. 40, nr 1-2, s. 39-44. G r o s s m a n A n n a 2000, Kim była kobieta z zespołu grobowego na stanowisku 6 w Gąsawie, woj. Kujawsko-pomorskie? [w:] Czarownice. Funeralia Lednickie 2, Jacek Wrzesiński (red.), „AKME" Zdzisław Wiśniewki - Wrocław, Muzeum Ślężańskie im. S. Dunajew¬ skiego w Sobótce, Wrocław - Sobótka, s. 77-85. J a k i m o w i c z R [ o m a n ] 1916, Mogiły ludzi zmarłych gwałtowną śmiercią, Wisła, t. 20, z. 1, s. 24-29. J a s t r z ę b o w s k i S z c z ę s n y 1916, Pamięć o zmarłych, Wisła, t. 20, z. 1, s. 97-108. J o s t o w a Wanda 1983, Zwyczaje pogrzebowe ludności polskiej Orawy, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 8, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 105-118. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I w o n a 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1, s. 135-159. K a r y dla s a m o b ó j c ó w 1997, (Mikołaj Szymański) Magazyn Gazety Wyborczej, nr 50 (198), s. 18. K o l b e r g O s k a r 1963, Dzieła wszystkie. Mazowsze, t. 24, cz. 1, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. - 1967, Dzieła wszystkie. Tarnowskie - Rzeszowskie, t. 48, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. K o l c z y ń s k i J a r o s ł a w 2000, Ofiara z człowieka, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 173-191. K o p a l i ń s k i W ł a d y s ł a w 1985, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. K o r a n y i K a r o l 1932, O pochodzeniu zwyczaju tzw. „oślego pogrzebu", Lud, seria 2, t. 11, s. 44-47. K o t u l a F r a n c i s z e k 1970, Hej, leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach ko¬ lędniczych w Rzeszowskiem, LSW,Warszawa. K o w a l s k a - L e w i c k a A n n a 1985, Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią, [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Zakład Na¬ rodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 53-89. - 1994, Zmarli są wśród nas. O obcowaniu zmarłych z żyjącymi, Rocznik Muzeum Etno¬ graficznego, t. 11, Kraków. K o w a l s k i P i o t r 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Wrocław. K r a c i k Jan 1991, Pokonać czarną śmierć. Staropolskie postawy wobec zarazy, Wydawnic¬ two M, Kraków. �264 URSZULA LEHR K u c h o w i c z Z b i g n i e w 1975, Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. K u k i e r R y s z a r d 1968, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Wydawnictwo Morskie, Gdynia. K w a ś n i e w i c z K r y s t y n a 1998, Zwyczaje doroczne polskich górali karpackich, Woje­ wódzki Ośrodek Kultury w Bielsku Białej, Bielsko-Biała. L a b b u d a A n d r z e j 1983, Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1631). Studium historyczno-liturgiczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa. Le G o f f Jacques, T r u o n g N i c o l a s 2006, Historia ciała w średniowieczu, Czytelnik, Warszawa. L e h r U r s z u l a 1984, Wierzenia w istoty nadzmysłowe, Etnografia Polska, t. 28, z. 1, s. 223-250. - 1985, Wierzenia demonologiczne [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury Beskidu Sądeckiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 91-116. - 1988a, Demon wodny czyli rzecz o utopcu, Zaranie Śląskie, R. 51, nr 3-4/88, s. 330-348. - 1988b, Demonological Symbols Associated with Human Behaviour in Polish Carpa­ thians, Ethnologia Polona, vol. 14, pp. 23-32. - 1995, Magia czasu śmierci, Zeszyty Interwencji Kryzysowej, Zygmunt Pucko (red.), nr 5/1995, Wojewódzki Ośrodek Interwencji Kryzysowej, Kraków, s. 25-38. - 2000, Obrzędowość rodzinna, [w:] Danuta Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współ­ czesnej kulturze wsi, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Instytut Archeologii i Etno¬ logii PAN, Kraków, s. 305-347. L e o c i a k Jacek 2005, Spotkanie z trupem: sekcja zwłok, Konteksty, R. 59, nr1 (268), s. 88-101. Ł o w m i a ń s k i H e n r y k 1979, Religia Słowian ijej upadek (w. VI-XII), PIW, Warszawa. M a j c h r z a k J ó z e f 1978, Kodeks Mikołaja z Koźla i zawarte w nim elementy folklorystyczno-muzyczne, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, R. 33, nr 1, s. 19-32. M a l i c k i L o n g i n 1947, Materiały do kultury społecznej Górali Śląskich, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 4, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin s. 77-127. Memento 1998, Memento. Miesięcznik funeralny, R. 2, nr 5(17). M a r c i n e k Jan 1947, Funkcja odpraszacza, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 6, s. 187-199. M o s z y ń s k i K a z i m i e r z 1967, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Książka i Wiedza, Warszawa. N a ł k o w s k a Z o f i a 1967, Medaliony, Czytelnik, Warszawa. N e k r o l o g . . . 1997, Nekrolog naszych czasów, Katarzyna Montgomery, Gazeta Wyborcza, 16 maja. N o l a d i A l f o n s o M. 2006, Tryumf śmierci. Antropologia żałoby, Universitas, Kraków. Obrzędy... 1978, Obrzędy pogrzebu: dostosowanie do zwyczajów diecezji polskich, Księgarnia Św.[iętego] Jacka, Katowice 1978. P a r y s k a - R a d w a ń s k a Zofia 1991, Zielnik Brata Cypriana z Czerwonego Klasztoru, Polish Botanical Studies, Guidebook Series, no. 5, Polish Academy of Sciences, W. Szafer Institute of Botany, Kraków. - 1992, Słownik gwarowy góralskich nazw roślin z Tatr i Podtatrza, Tatry i Podtatrze, nr 1, Tatrzański Park Narodowy, Zakopane. P e r s z o n Jan ks. 1999, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebo¬ we i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubel¬ skiego, Źródła i monografie nr 181, Wyd. Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum", Pelplin. P i l c h J ó z e f 1995, Umarł człowiek..., Kalendarz Cieszyński 1996r, Cieszyn, s. 264-266. Przemijanie... 2001, Przemijanie w kulturach. Obyczaje żałobne, pocieszenie i wsparcie, Colin M. Parkers, Pitt Laungani, Bill Young (red.), ASTRUM, Wrocław. R e n i k K r z y s z t o f 1985, Powracanie zmarłych w świetle ludowej wyobraźni, Przegląd Po¬ wszechny, nr 4/764/85, (Miesięcznik poświęcony sprawom religijnym, kulturalnym i spo¬ łecznym), Warszawa, s. 76-91. �265 „NIEKOCHANI ZMARLI" Sezon... 1995, Sezon polowań na czarownice, (REUTER, AFP, Wojciech Jagielski) Gazeta Wyborcza, 29 czerwca. S i m o n i d e s D o r o t a 1988, Od kolebki do pogrzebu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX w., Instytut Śląski, Opole. Słownik... 1996, Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, Jerzy Bartmiński (red.), Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, t. 1, Lublin. S t o l a r c z y k J ó z e f ks. 1915, Kronika Parafii Zakopiańskiej 1848-1890, A. Wrzosek [red. i wstęp], W.L. Anczyc i Sp., Kraków. S u l e j a A n d r z e j 1912, Śmierć z przysięgi, Ziemia, t. 3, s. 411-414. S u l i m a R o c h 2001, Glosy tradycji, Wydawnictwo DiG, Warszawa. T h o m a s L o u i s - V i n c e n t 1991, Trup. Od biologii do antropologii, Wydawnictwo Łódz­ kie, Łódź. T u r e k K r y s t y n a 1993, Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, Katowice. - 1999, Religijność ludowa czasu śmierci (na przykładzie społeczności lokalnych Górnego Śląska), [w:] Teresa Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga Ofiarowana Profesor Dorocie Simonides, Uniwersytet Śląski, Opole, s. 136-142. T r y j a r s k i E d w a r d 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, PWN, Warszawa. Wieś... 1938, Wieś Dobra w pow. Limanowskim. Wybór materiałów zebranych przez uczestni­ ków V instruktorskiego żeńskiego obozu krajoznawczego w Dobrej, Kraków. W ó j c i c k i K a z i m i e r z W ł a d y s ł a w 1965, Fantastyczne postacie ludowe, Kłosy, t. 1, s. 284. Z a r e m s k a H a n n a 1986, Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Pań¬ stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Materialy archiwalne (MA.) (MA.1) - Beskid Sądecki (Obidza), inf. ur. 1922, nr inw. 1512/76, Archiwum Pracowni Etno¬ logii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (MA.2) - Beskid Sądecki (Łącko), inf. ur. 1898, nr inw. 15775/78, APE IAE PAN ( M A . 3 ) - Beskid Śląski (Brenna), inf. ur.1906, nr inw.1586/78, APE IAE PAN (MA.4a) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1903, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN (MA.4b) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1894, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN ( M A . 5 ) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1925, nr inw. 1563/77, APE IAE PAN ( M A . 6 ) - Beskid Śląski (Koniaków), inf. ur. 1934, nr inw. 1828/2004, APE IAE PAN ( M A . 7 ) - Beskid Żywiecki (Sól), inf. ur. 1935, nr inw. 1717/87, APE IAE PAN ( M A . 8 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1903, nr inw. 1760/92, APE IAE PAN (MA.9a) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1934, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN (MA.9b) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1949, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN ( M A . 1 0 ) - Podhale (Bustryk), inf. ur.1924, nr inw. 1763/92, APE IAE PAN ( M A . 1 1 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1952, nr inw. 1780/93, APE IAE PAN ( M A . 1 2 ) - Podhale (ząb), inf ur. 1928, nr inw. 1787/93, APE IAE PAN 50 Źródła internetowe (ZI.) (ZI.1) (ZI.2) 5 0 - Gunter von Hagens (http:://pl.wikipedia.org/wiki/Gunter_von_Hagens) - Body Worlds. From Wikipeda (http://pl.wikipedia.org/wiki/Body_Worlds) Wszystkie materiały pochodzą z tego samego źródła, w związku z tym dalej podaję jego formę skrótową - APE IAE PAN �266 URSZULA LEHR (ZI.3) - Wystawa trupów (J. Cieciuch) (http://www.tygodnik.com.pl) (ZI.4) - Körperwelten. Profesor Günter von Horror i jego wystawa trupów (B.A. Uryn) (http://www.racjonalista.pl) (ZI.5) - Skandalista dzieli wieś (http://wiadomosci.wp.pl) (ZI.6) - Kolekcjoner ciał (M. Dercz) (http://www.ozon.pl) (ZI.7) - Kim jest doktor śmierć? (http://www.aspektpolski.pl) (ZI.8) - Gunther von Hagens. Dr Gunter von Hagens: A Life in Science (http://www.koerperwelten.de/en/pages/gunther_von_hagens.asp (ZI.9) - Niemcy: część mieszkańców przeciwko inwestycji Hagensa (http://www.pulsbiznesu/pl (ZI.10) - Lekcja anatomii (http://serwisy.gazeta.pl) URSZULA LEHR THE NOT-LOVED DEPARTED Summary The subject of the article concerns the issues of the relationships between the living and the dead presented in the context of funeral rites and beliefs concerning "the ultimate moment". The discussed rites and beliefs concern mainly those of the dead who died unnatural death. The author distinguishes two categories of the "not-loved departed' whom she calls "the undesired" and "unworthy". She gives examples of unconventional attitudes and behaviour taken from folk tales and literature. At the end of her consideration she discusses the case of "body worlds"- the expo¬ sition of "plastinates" by dr Gunter von Hagens. Translated by Anna Kuczyńska Adres Autorki: Dr Urszula Lehr Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN ul. Sławkowska 17, 31-016 Kraków e-mail: Lehr@archeo.pan.krakow.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dcbcccd1e5ec2fb25cd2b61314eb783.pdf 39aecdbb45cbd647039d2e43b37c49c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3657 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3434 Title A name given to the resource "Nieobojętna sztuka" i nieobojętny widz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bocheńska, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Nieobojętna sztuka" i nieobojętny widz Jadwiga B o c h e ń s k a nieobojętna przyroda" znajduje s i ę przede wszystkim w nas samych' nieobojętna przede wszystkim nie przyroda w o k ó ł nas lecz nasza własna natura, natura c z ł o w i e k a , który posiada nie obojętny, lecz namiętny, aktywny i twórczy stosunek do świata. Siergiej Eisenstein Nieobojętna przyroda A k t y w n o ś ć twórczą c z ł o w i e k a Siergiej Eisenstein wywodzi z d w ó c h najdawniejszych czynności: polowania i splatania (umieję­ tności wiązania w ę z ł ó w ) . Instynkt ł o w i e c k i rządzący światem zwierząt, u c z ł o w i e k a przejawia się nic tylko w swej pierwotnej postaci, ale r ó w n i e ż w kulturze duchowej, jako poszukiwanie nieznanego. W sztukach narracyjnych, na przykład w p o w i e ś c i czy w filmie, m o ż e w y s t ę p o w a ć jako prosta p o g o ń za atrakcyjnym lematem, wątkiem czy zdarzeniem. M o ż e leż funkcjonować w spo­ sób bardziej wysublimowany: jako specyficzna strategia narracyjna polegająca na „tropieniu", „ k l u c z e n i u " , „ z a w ę ź l a n i u " i podobnych komplikacjach, nakierowujących u w a g ę odbiorcy nie na sam efekt „ p o l o w a n i a " , ale na prowadzące ku niemu drogi. Dokonuje s i ę w ó w c z a s połączenie z drugą pradawną c z y n n o ś c i ą ludzką - splata­ niem, o b e j m u j ą c y m także splatanie w ą t k ó w opowiadania. Autor Nieobojętnej przyrody wychodzi z założenia, ż e sztuka nawiązująca do tych archetypicznych c z y n n o ś c i m o ż e silniej o d d z i a ł y w a ć na odbiorcę, g d y ż trafia do sfery przedracjonalnej, istotnej dla emocjonalnych reakcji c z ł o w i e k a . A właśnie siła oddziaływania dzieła sztuki jest przedmiotem jego zainteresowania. 1 L lego punktu widzenia rozpatruje zagadnienia kompozycyjne filmu, stosunek obrazu filmowego do rzeczywistości, zasady montażu, ekspresję d ź w i ę k u i koloru. Dla Eisensteina podstawowym chwytem kompozycyjnym jest kontrapunkt. „Atrakcyjność kompozycji zbudowanej na zasadzie kontrapunktu polega na tym, ż e jakby wskrzesza do życia le g ł ę b o k o w nas tkwiące instynkty ( ł o w i e n i a i splatania) i oddziałując na nie, w y w o ł u j e tak silny efekt."' Kontrapunkt m o ż e być realizowany w płaszczyźnie narracyjnej, kiedy wątek lub temat ( „ z m y s ł ł o w i e ­ cki") wyłania się ze „ s p l o t ó w " intrygi. M o ż e też być - i tak najczęściej w z w i ą z k u z filmem bywa - rozumiany jako zestawienie na zasadzie kontrapunktu wartości obrazowych i muzycznych. późniejszej tradycji. Jest to zasada rządząca konstrukcją Pancernika Podomkina. C h o c i a ż film sprawia wrażenie kronikarskiego odtworzenia wydarzeń, w r z e c z y w i s t o ś c i zbudowany jest według schematu p i ę c i o a k t o w e j tragedii greckiej. Z a r ó w n o w całym utwo­ rze, jak i w p o s z c z e g ó l n y c h „aktach" wprowadzona została cezura podziału na dwie c z ę ś c i w e d ł u g proporcji 2 : 3, znanej w geometrii jako złoty podział odcinka. R ó w n i e ż linia dramaturgiczna, linia narastania napięcia prowa­ dzona jest w e d ł u g zasad klasycznej tragedii. Eisenstein kieruje się przekonaniem, ż e - podobnie jak w y r a ż o n e w greckiej rzeźbie i architekturze proporcje o d n o s z ą s i ę do świata rzeczy - tak też wypracowane przez starożytną tragedię prawidłowości związane ze sposobem przedstawiania przebiegu zdarzeń w s p o s ó b szczególny trafiają do w r a ż l i w o ś c i odbiorcy. A to dlatego, ż e pozostaje on w stałej syntonii z c a ł y m obszarem „nieobojętnej przyrody", bo sam jest jego c z ę ś c i ą . Ulega strukturze dzieła, gdyż. podlega tym samym prawom, z których ono wyrasta. Nie potrzebuje znać tych praw czy z d a w a ć sobie sprawy ze struktury dzieła, ale reaguje na nie, p o n i e w a ż je w s p ó ł - o d c z u w a . - Dlatego w kulminacji swego filmu nic zawaha się twórca sięgnąć po niepopularny przecież w sztuce awangardowej, ale charakterys­ tyczny dla o d d z i a ł y w a n i a tragedii - patos. Omawiając teoretycznie zasady kompozycji patetycznej, Eisenstein nic zajmuje się zjawis­ kiem patosu „ s a m y m w sobie", uważając j c za w z g l ę d n e i uwarun­ kowane socjologicznie. Bardziej interesuje go problem o charak­ terze ś c i ś l e technicznym: jak „podać [widzowi) odpowiednia, «reeeptc», za p o m o c ą której wpadłby on w pożądany przez nas stan.'" Plan takiego o d d z i a ł y w a n i a powinien rysować się już w scenariuszu. Taki emocjonalny odbiór pejzażu m o ż l i w y jest dlatego, ż e odwołuje się do tych samych praw, które łączą widza jako ż y w ą , b i o l o g i c z n ą istotę ze ś w i a t e m natury. Zmiana typu wrażliwości znajduje wyraz w sposobie konstruowania obrazu świata. Przykład znajduje Eisenstein j u ż w malarstwie chińskim p o ł o w y V I I I wieku, kiedy d o k o n a ł o się przejście od zwoju do ograniczonego ramą prostokąta. W s t ę g a zwoju rejestrująca kolejne etapy podróży malarza w z d ł u ż rzeki Cialing-ciang miała charakter informacyjnonarracyjny. S a m o z a m y k a j ą c y s i ę prostokąt obrazu przeznaczonego do ogarnięcia jednym spojrzeniem służył do przekazania syntezy różnych nastrojów i nadania obrazowi emocjonalnej tonacji, którą właśnie miał oddziałać na odbiorcę. Siła o d d z i a ł y w a n i a na widza jest dla Eisensteina podstawowym kryterium wartości dzieła filmowego. Film o najwyższej sile o d d z i a ł y w a n i a to film „porywający w i d z ó w " w jednym porywie o g ó l n e g o uniesienia. Dlatego Eisenstein jest przeciwnikiem płasko rozumianej rozrywki jako sposobu „ z a c i e k a w i e n i a " widza. Film powinien d a w a ć audytorium jakiś „ładunek", a nie „marnować energię tkwiącą w widzu". P o t ę ż n y m środkiem kreowania filmu „ p o r y w a j ą c e g o " , „patety­ cznego" jest montaż. Eisenstein stwierdza, że isiotną treścią dzieła jest „zasada organizacji m y ś l e n i a " , która materializuje się w kon­ strukcji zbudowanej środkami montażu. Takie rozumienie montażu wprowadzał już do swej praktyki jako reżyser teatralny. Podstawy teorii w y ł o ż y ł w artykule o montażu atrakcji. Nie rozpatruj* montażu w kategoriach ontologicznych (jak Bergson czy Irzykow­ ski), w z w i ą z k u z m o ż l i w o ś c i ą naśladowania przez montaż ludzkich p r o c e s ó w m y ś l o w y c h . M o n t a ż nie jest także w jego ujęciu BazinoWskim „ o k n e m na ś w i a t " ani sposobem uporządkowania oglądu r z e c z y w i s t o ś c i , jak u Kracauera, ani wreszcie Lacanowskim J u * rem". Montaż interesuje Eisensteina jako narzędzie kształtowana reakcji odbiorcy. K o n s e k w e n c j ą założenia, że „podstawowy" materiałem teatru jest widz", musi b y ć wniosek, że „kształtowani* w p o ż ą d a n y m kierunku jego [widza] uwagi (nastroju) - to zadana k a ż d e g o utylitarnego teatru" . Konstrukcja dzieła sztuki winna s i ę jednak o d w o ł y w a ć nie tylko do praw natury, którym c z ł o w i e k podlega i które odbiera czasem w sposób fizjologiczny, ale r ó w n i e ż do tradycji kulturowej, w której zanurzeni są z a r ó w n o twórca, jak i odbiorca. O m a w i a j ą c b u d o w ę filmu Pancernik Potiomkim Eisenstein wskazuje na zasadę z ł o t e g o podziału, s t o s o w a n ą j u ż w starożytnej sztuce greckiej i przekazaną ki, która Eisenstein zdaje sobie sprawę z o d m i e n n o ś c i poetyki, tworzy, poetyki ukierunkowanej pragmatycznie, która wf imiejs* , owadö dzieła pojmowanego jako „ o d b i c i e " czy „wyraz" wpn pojęcie dzieła jako „zestroju o d d z i a ł y w a ń " . P o d s t a w o w ą jednost" przy konstruowaniu tego rodzaju dzieła stanowi „ a t r a k c j a " . a * * nie jednostka semantyczna, lecz jednostka miary w p ł y w u na wid** Interesujące, ż e m o ż l i w o ś ć takiego zestawienia Eisenstein do­ strzega j u ż w filmie niemym. Chodzi mu nie tylko o ilustracje m u z y c z n ą towarzyszącą „na ż y w o " projekcji, ale przede wszystkim o wartości „ m u z y c z n e " samego obrazu. „Jest to wewnętrzna plastyczna muzyka, która w okresie filmu niemego zawarta była w plastycznej kompozycji filmu. Zadanie to przypadało najczęściej pejzażowi. I tego rodzaju emocjonalny pejzaż, działający w filmie jako muzyczny kontrapunkt, jest w ł a ś n i e tym, co nazywam «nieobojętną przyroda»."" 76 1 4 r �I sjie ma ona charakteru w pełni określonego, bowiem jako od­ wołująca się do przeżyć emocjonalnych jest czymś względnym, pążeniem Eisensteina jest jednak maksymalne poddanie jej kontroli rwórcy-,.Atrakcje [...] to każdy agresywny moment widowiska, to każdy jego element, który poddaje widza uczuciowemu i psycho­ logicznemu oddziaływaniu, doświadczalnie sprawdzonemu i z mat y e z n ą dokładnością obliczonemu na określony wstrząs emoc­ ional ny.'" Bardziej zatem, niż z tradycyjnie rozumianym wrażeniem esyeznym, „atrakcje" łączyć by należało z badaniami typu em­ pirycznego, właściwymi naukom przyrodniczym czy psychologii eksperymentalnej. Teorię kina Eisensteina trzeba bowiem sytuować na pograniczu różnorodnych dziedzin aktywności ludzkiej i specy­ ficznych dla nich metod. Nie tylko cele, lecz także metody nauki ¡ sztuki mogą być, jego zdaniem, podobne. Pisał: „Nie chcemy nadal przeciwstawiać nauki sztuce. Pragniemy je i l o ś c i o w o porównywać jako jeden rodzaj społecznic oddziałujących czyn­ ników" . Zadaniu temu najpełniej jest w stanie sprostać Film - synteza osiągnięć nauki, rozwiązań technicznych oraz spadkobierca tradycji humanistycznej. Twórczość filmowa, jaką jest reżyseria, sprowadza się przecież do „organizacji świadomości widza" przez „zor­ ganizowanie tworzywa". A największe możliwości w tym zakresie ma film intelektualny, którego podstawę stanowi montaż intelek­ tualny. Zasadniczo Eisensteinowska koncepcja montażu intelektualnego wywodzi się z montażu atrakcji, jest jednak jego rozbudowaniem i wzbogaceniem. Montaż atrakcji nakierowany był przede wszyst­ kim na reakcję typu fizjologicznego. „Gdybym w tym czasie posiadał większą wiedzę o nauce Pawłowa - napisze Eisenstein po latach - wówczas swą 'teorię montażu atrakcji' nazwałbym teorią bodźców artystycznych." Montaż intelektualny nie apelował wyłącznie, jak można by z nazwy wnioskować, do sfery racjonalnej człowieka. Eisenstein rozwijał koncepcję montażu atrakcji w kierunku połączenia reakcji emocjonalnych i estetycznych z racjonalnymi. Dążył w ten sposób do syntezy „filmu emocjonalnego, dokumentalnego i absolutnego", do stworzenia filmu nowego typu. Realizacji tego zamierzenia służył pomysł budowania innej niż dotychczas frazy montażowej: w miejsce zasady dominanty (prze­ wagi elementu obrazowego, dźwiękowego czy kolorystycznego) pojawia się z a s a d a n a d t o n u. Eisenstein rozumiał przez nią zespolenie bodźców, które niezależnie od udziału poszczególnych składników doprowadzi do pożądanej siły oddziaływania. „Za podstawową cechę frazy montażowej -pisze - przyjęto sumaryczny ostateczny jej efekt wywołany w korze mózgowej, niezależnie od tego, jakimi drogami dotarły tam wszystkie bodźce."" Zarówno w Manifeście w sprawie filmu dźwiękowego, jak i w wielu innych tekstach Eisenstein uznawał za twórczą jedynie zasadę kontrapunk­ towego łączenia obu warstw. Znany jest przykład ze skrzypiącym Iwiem, o którym reżyser powiada, że mógł zacząć funkcjonować dziele s z t u k i filmowej od momentu, w którym skrzypienie oddzielone zostało od obrazu buta i związane z twarzą słuchającego człowieka. Podobnie z kolorem, który pełnić powinien funkcję *spresyjną, a nie protokolarno-rejestracyjną. W notatkach związayeh z realizacją Iwana Groźnego kolor traktowany jest jako czynnik dramaturgiczny: obserwować można linię narastania, iuzyzowania, kontrapunktowego wymieniania czerwieni, złota ^zemi aż po dominację w pewnych sekwencjach jednego z nich. ysiatecznie dwie sekwencje Spisku bojarów (druga część Iwana "sinego) utrzymane są w jednolitej tonacji: żółtej, gdy chodzi Przekazanie uczucia zazdrości, i czerwonej, gdy dominantę stanowi gniew. ierna tet 6 7 w n u PRZ Siergiej Eisenstein. Nieobojętna j "itte, s 298 ¡ przyroda. Warszawa 1975, s. 240 T s ( - Eisenstein, O budowie utworów, Eisenstein. Montaż. Tamże |w:) Wybór pism. Warszawa 1959. s. 246 | w : l Wybór nam. op. cit.. s. 246 Eisenstein. Perspektywy, [w:] Wybór pism, op. cii., s. 301 i ia ® i e n * , e i n . Juk zoslutem reżyserem filmowym, [w:] Wybór pism. op. cit., Forma dzieła to właśnie całokształt bodźców fizjologicznych i społecznych materializujących się w danym utworze. Później, w 1938 roku, zauważy Eisenstein, że również „temat sam przez się" może oddziaływać na odbiorcę, niezależnie od tego, w jakiej formie będzie podany. Za cel swej działalności teoretycznej uznaje jednak przede wszystkim rozwiązanie problemu, .jakimi środkami artys­ tycznymi spotęgować można już sam przez się wzruszający temat lub treść do najwyższego stopnia oddziaływania'"'. Słowo „treść" - użyte tutaj w znaczeniu potocznym - pojawia się w pismach Eisensteina raczej rzadko, co wynika właśnie z na­ stawienia na poszukiwanie metod formalnych, skutecznych w pro­ cesie oddziaływania. Jego rozumienie treści najlepiej może charak­ teryzuje stwierdzenie z artykułu Perspektywa: „Zasada organizacji myślenia stanowi faktycznie treść utworu'"". Nasuwa się skojarzenie ze znanymi sformułowaniami Marshalla McLuhana. U obu przedmiotem uwagi jest właśnie sposób or­ ganizacji myślenia odbiorcy, pozostającego pod wpływem okreś­ lonego typu komunikatu. McLuhan usiłuje jednak przede wszyst­ kim określić istotę badanego zjawiska i dotrzeć do obiektywnych praw rządzących tym procesem. Jego uwaga nakierowana jest na analizę różnic charakterystycznych dla kontaktu człowieka z po­ szczególnymi mediami. Natomiast Eisenstein koncentruje się raczej na odkryciu cech wspólnych filmu z przekazem słownym, pismem lub teatrem w celu porównania siły ich oddziaływania. Uważa film za środek o sile największej (co zresztą jest zgodne z rozumieniem McLuhana, który umieścił film w grupie mediów „gorących"). Jeśli jednak McLuhan sugeruje odbiorcom dążenie do swoistej równo­ wagi percepcyjnej przez obcowanie z różnymi mediami, to Eisen­ stein pozostaje entuzjastą filmu jako medium najsprawniejszego. Gdyby szukać dla tej postawy wsparcia w tradycji, należałoby sięgnąć przede wszystkim do Platona i wywodzącej się z niego właśnie tradycji retoryki. Najistotniejsza wydaje się tu zwłaszcza odmiana retoryki przekonującej, która zakłada, że mówca zna prawdę i że przy pomocy dostępnych sobie środków oraz znajomo­ ści natury ludzkiej usiłuje odbiorcę do tej prawdy przekonać. W polemice z dokumentalną metodą Dżigi Wiertowa, Eisenstein pisał: „«Kino-Oko» to nie tylko symbol o k r e ś l o n e g o widze­ nia, lecz także symbol określonego rozważania. Tymczasem nam potrzebne jest nic rozważanie lecz działanie. Potrzebne nam jest nie «Kino-Oko», lecz «Kino-Pięść»"". W swojej analizie typów metafory charakterystycznej dla twór­ czości Eisensteina, Wiesław Godzić pisze o założonej w jego poetyce biernej postawie widza. Upatruje w tym istotną sprzeczność między poglądami teoretycznymi Eisensteina a jego praktyka reżyserską. Można się jednak zastanawiać, czy taka sprzeczność naprawdę zachodzi. W teorii Eisensteina mówi się wprawdzie o aktywności widza, żąda się od niego rozumowania, zestawiania obrazów i kojarzenia pojęć, cały jednak materiał filmowy zor­ ganizowany jest w taki sposób, że widz powtarza drogę twórczą przebytą wcześniej przez reżysera. A więc jego aktywność mieści się w ściśle określonych ramach. Godzić na przykładzie precyzyjnie przeprowadzonych analiz metafor Października wykazuje ograni­ czenie w tym filmie sfery „wolności widza". Można by, prowadząc analogiczne rozumowanie, zastanowić się również nad zagad­ nieniem wolności twórcy. Wydaje się. że i tu „odkrywanie", penetrowanie rzeczywistości nie jest celem sztuki. A w każdym razie nie dałoby się chyba obronić tezy o specyficznej prawdzie artystycznej odkrywanej przez dzieło. Poetyka filmu i jego język mają bowiem charakter służebny, szczególnie wobec ideologii. Ukierunkowana pragmatycznie poetyka Eisensteina przezwycię­ ża opozycję między nauką i sztuką, intelektem i uczuciem, rozrywką i sztuką. Czy jednak ceną, jaką się za to płaci, nie jest autonomia sztuki właśnie? 12 PFS Y " S. Eisenstein, Film czwartego wymiaru, |w:) Wybór pism. op. cit. s. 323 ' S. Eisenstein, Montaż I9.1H, [w:] Wybór pism, op. cit., s. 436 Perspektywy, op. cii., s. 298 " S. Eisenstein, Przyczynek do materialistycznego ujęcia formy [w] Wybór pism, op. cit., s. 463 " Wiesław Godzić. „Pies andaluzyjski" i „Październik": dwa typy metafory. (w:] Studia z poetyki historycznej filmu, Katowice 1983 77 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dbf23144966f18dc3f35a134a2fa8bb.pdf 1b71b8542e93313f41eff75749315973 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3307 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3100 Title A name given to the resource "Nikifor" Andrzeja Banacha / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.239-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski „ N I K I F O R " A N D R Z E J A I l e to razy s ł y s z a ł e m — j a go, panie, w i d z i a ł e m j a k siedział B A N A C H A z n i m s t y k a ł , p o m a g a ł m a l a r z o w i a przede w s z y s t k i m p r z y c z y n i ł p r z y m u r k u i m a l o w a ł . Grosze c h c i a ł , ale k t o b y to k u p o w a ł . . . się n a j w i ę c e j S k ą d człowiek m i a ł w i e d z i e ć , że to b ę d z i e t y l e w a r t e ! I ż a l , że w k r ą g u z n a n y c h na świecie m i s t r z ó w naiwnego realizmu. S t a ł o przegapił t a k ą się to m o ż l i w e d z i ę k i t e m u , że d y s p o n u j ą c o g r o m n y m zbiorem, o k a z j ę . Ś r o d k i masowego przekazu wylansowa- do wydansowania N i k i f o r a , do wprowadzenia go ł y nie t y l k o N i k i f o r a , ale i m i t N i k i f o r a : prostaczka, k t ó r e g o ta­ rzeczywiście lent nagle o d k r y w a j ą . . . N i k i f o r s t a ł się jeszcze za ż y c i a l e g e n d ą m i a l d o s t ę p do s k r z y n i , w k t ó r e j N i k i f o r t r z y m a ł swe obrazki) najlepszych prac ( p o n i e w a ż pierwszy po w o j n i e i w c i ą ż w i e m y o n i m m a ł o . O n sam t e ż w i e d z i a ł o sobie nie za wiele, z o r g a n i z o w a ł z a g r a n i c ą k i l k a w y s t a w (wo F r a n c j i , w po p r o s t u b y ł . B y ł malarzem i jego o b r a z k i m ó w i ą o n i m więcej Zjednoczonych, niż c h c i a ł czy m ó g ł w y r a z i ć s ł o w a m i . Z r e s z t ą rozumieli go nie­ D z i ę k i n i m , a t a k ż e k s i ą ż k o m i a r t y k u ł o m z a c z ę t o w i ą z a ć ( i słusz­ l i c z n i , a i o n i nie zadawali sobie t r u d u , b y w y s ł u c h i w a ć jego nie) nazwisko Banacha z o s o b ą N i k i f o r a . B y ć m o ż e nio b ę d z i e m y Brazylii, Japonii) — rzeczywiście Stanach ważnych. b e ł k o t l i w y c h opowieści. W i ę c legenda rosła i wciąż go otacza, dalecy od p r a w d y z a u w a ż a j ą c , że t a k j a k B a n a c h nawet po ś m i e r c i — że b y ł g ł u c h o n i e m y m (zapisano go nawet do się do s ł a w y N i k i f o r a , t a k i N i k i f o r p r z y c z y n i ł się do pozycji, z w i ą z k u g ł u c h o n i e m y c h ) , ż e nie znal ojca i m a t k i , że jego ojcem j a k ą w naszym ż y c i u k u l t u r a l n y m zajął B a n a c h . m u s i a ł b y ć j a k i ś w y b i t n y malarz — bo s k ą d b y u włóczęgi t a k i talent?. przyczynił Z r e s z t ą o d d a j ą c co banacbowe B a n a c h o w i w a r t o p r z y p o m n i e ć , Wreszcie, b y legendzie s t a ł o się z a d o ś ć , w y b r a n o m u że N i k i f o r nie b y ł p o s t a c i ą n i e z n a n ą . J u ż przed w o j n ą o d k r y l i go (Banach!) nazwisko — o d miejsca z k t ó r y m b y l z w i ą z a n y . Z K r y ­ malarze z k r ę g u z b l i ż o n e g o do „ k a p i s t ó w " . Pierwszy zwrócił na n i c y ? — więc N i k i f o r K r y n i c k i . Chociaż on sam, jeszcze przed niego u w a g ę w o j n ą p r z y b r a ł sobie inne, dla niego z kolei owiano l e g e n d ą Jerzego W o l f f a Seweryn Turyn, malarz ukraiński, on do napisania a r t y k u ł u o N i k i f o r z o 4 namówił w pięknie nazwisko — M a t e j k o . Sam czul się w y b r a n y m — w i e d z i a ł , że w y d a n y m p i ś m i e „ A r k a d y " . T u r y n k u p i ł w ó w c z a s wiele prac jogo p o w o ł a n i e m i losem jest b y ć malarzom, t a k j a k i n n y c h P a n Nikifora w y b i e r a ł i n a z n a c z a ł darem apostolstwa, p r o r o k o w a n i a , widzenia k t ó r e z n a l a z ł y się w z b i o r a c ł i muzealnych K i j o w a a n a s t ę p n i e z najlepszego okresu jogo t w ó r c z o ś c i (1935—1939), tego, co z a k r y t e przed oczami z w y k ł y c h l u d z i . M a t e j k o — to b y ł z o s t a ł y zdeponowane s y m b o l , znak m a l a r z a . m i nie w i a d o m o , gdzio się obecnie z n a j d u j ą ) . K o l e k c j ę A l e jego p r o t e k t o r o m z a b r a k ł o w y ­ w k t ó r y m ś z moskiewskich m u z e ó w (nic „Niki­ o b r a ź n i , a m o ż o i ś m i a ł o ś c i . . . T o z r e s z t ą inna sprawa, do k t ó r e j f o r ó w " k u p i ł t a k ż e Jerzy W o l f f . W ś r ó d „ k a p i s t ó w " N i k i f o r byd jeszcze w r ó c ę . p o s t a c i ą z n a n ą . W y s o k o go cenił Z y g m u n t Waliszewski, k t ó r y W c i ą ż , wszystko, co w i ą z a ł o się z o s o b ą N i k i f o r a legendę, należało do świata rządzonego reklamą w G r u z j i znal Pirosmaniszwilego i p o z o s t a w a ł pod u r o k i e m jego tworzyło o b r a z ó w , zawsze w r a ż l i w y na u r o k „ p r y m i t y w u " . Sam w i d z i a ł e m i prawami r y n k u a zarazem k a m u f l u j ą c e g o swe p r a w d z i w e obliczo w 1939 r. p i ę k n e N i k i f o r y u T y t u s a C z y ż e w s k i e g o i Jana Cybisa. senty­ m e n t a l i z m e m , w s p ó ł c z e s n ą w e r s j ą bajek o K o p c i u s z k u , Isaurzo Po wojnie, w t y m s a m y m okresie, k i e d y B a n a c h czy T r ę d o w a t e j . M i a ł a Stefcia swego O r d y n a t a Michorowskiego, się d o l ą k r y n i c k i o g o malarza, k u p o w a l i jego o b r a z k i (wysoko m i a l N i k i f o r swego Banaeha. T o t e ż n a l e ż a ł o cło jego legendy. je sobie c e n i ą c ) — a r t y ś c i , p r z y j e ż d ż a j ą c y w ó w c z a s do K r y n i c y : K a z i m i e r z N i t a , w s p o m n i a n y j u ż J a n Cybis, nieco p ó ź n i e j — S ł a w a malarna rosła. K u p o w a n o N i k i f o r y , sprzedawano N i k i f o r y , pisano Alfons K a r n y i Tadeusz 1 o n i m (setki a r t y k u ł ó w ! ) , o jego w y s t a w a c h . W k r ó t c o , d z i ę k i ś r o d k o m masowego przekazu s t a ł się powszechnie znany. Powiedzenie „Nikifor" J u ż w t e d y b u d z i ł o się w k r a j u zainteresowanie twórczością „ n a i w n ą " , entuzjazmowano się c i e k a w y m i a m a t o r a m i . Z jednej k t o ś m ó w i ł o k i m ś , że jest N i k i f o r e m p o l i t y k i , to o i n n y m pisano s t r o n y s p r z y j a ł o t e m u programowe popieranio a m a t o r ó w przez „Nikifor literatury", w ł a d z e , z drugiej z a ś i s t n i a ł a w r a ż l i w o ś ć na ten rodzaj ekspresji wreszcie R e d l i ń s k i w y d a ł k s i ą ż k ę „ N i k i f o r m y " . A k i m jest N i ­ artystycznej w ś r ó d a r t y s t ó w i k r y t y k ó w . „ P a r y ż " d a w a ł przy­ k i f o r ? C z y m jego m a l a r s t w o ? k ł a d , j a k w wielu i n n y c h sprawach — obrazy H e n r i Rousseau, Himmilsbachu „Nikifor w życie. Kulisiewicz. To ekonomii", o zaczęło w c h o d z i ć zainteresował N a te p y t a n i a odpowiada k s i ą ż k a Andrzeja Banacha „Niki­ 2 f o r " . N a pierwsze — z n ó w p o z o s t a j ą c w k r ę g u legend, na drugie p i ę k n i e i p r z e k o n y w u j ą c o . Jest to j u ż czwarta k s i ą ż k a tego autora 3 o N i k i f o r z e , ale dopiero w niej znakomicie dobrano i reprodu­ Bombois'a, Bauchant'a, Serapbine L o u i s i V i v i n e ' a n o b i l i t o w a n o , wieszając w H o l a n d i i , B e l g i i , Szwajcarii. W Polsce Bela Czajka (takie kobiece wydanie Franca Fiszera) kowane w kolorze o b r a z k i d a j ą rzeczywiste pojęcio o artystycz­ nej osobowości k r y n i c k i e g o mistrza, o jego w i e l k i m kolorystycznym, wyobraźni, fantazji. też i w y d a w n i c t w a „ A r k a d y " , które talencie lansowała O c i e p k ę , w y s t a w y a m a t o r ó w pokazano (conajmniej Zasługa to autora, ale dwa razy) w szacownych salach M u z e u m Narodowego w W a r ­ zadbało o t o , aby dać szawie, pisali o nich w n i k l i w i e i p i ę k n i e K a z i m i e r z W y k a i J a n c z y t e l n i k o w i k s i ą ż k ę rzadkiej urody', w y d a n ą w y j ą t k o w o staran­ Białostocki. nie (papier, u k ł a d , czcionka), w p o r ę c z n y m formacie (doskonale „ l e ż y " w ręce). Czyta się i o g l ą d a obok dziel B r a q u a , Picassa, Matissa czy B o n n a r d a . „ N a i w n i " stawali się m o d n i , organizowano i c h wielkie w y s t a w y tego „ N i k i f o r a " świetnie. W t y m s a m y m 1949, r o k u k i e d y Andrzej i E l a B a n a c h ó w ie po raz pierwszy pokazali „ N i k i f o r y " w Warszawie, K r a k o w i e Tekst, nie p o w t a r z a j ą c wielu r o z w a ż a ń , znanych z poprzednich i a r t y k u ł ó w i k s i ą ż e k A n d r z e j a Banacha, zawiera t o , co n i e z b ę d n e , Jerzego b y p r z y b l i ż y ć n a m o s o b ę i t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a . Jest to ł a d n a l i ­ po raz piorwszy p o k a z a ł N i k i f o r a niżoj podpisany, w L o n d y n i e t e r a t u r a , Banach pisze z w d z i ę k i e m , lekko, serdecznie, (1956 r . ) , d e m o n s t r u j ą c na wdelkiej, licznie odwiedzanoj wysta­ t a k żo Sopocie — u r z ą d z i ł o w y s t a w ę Wolffa) obrazów Nikifora Muzeum Narodowe w Poznaniu. (ze z b i o r u Zagranicą 5 wzbudza s y m p a t i ę dla swego bohatera. I n n a rzecz, ż e nie w g ł ę b i a wie, 58 prac k r y n i c k i e g o m a ł a r z a ( m . i n . z kolekcji się w jego p s y c h i k ę , nie podejmuje bardziej p o g ł ę b i o n y c h analiz. Jeszczo w i ę c e j , bo 125 o b r a z ó w N i k i f o r a z n a l a z ł o się na w y s t a w i e , Jest to b o w i e m o p o w i e ś ć Banacha o N i k i f o r z e a nie monografia k t ó r ą w 1959 r. z o r g a n i z o w a ł e m w Belgradzie, Zagrzebiu, M a r i - artysty. Banach zresztą znał Nikifora borzo i L u b l a n i e , w k r a j u , k t ó r y n i e m a l - ż e u w a ż a dobrze, wiolo razy s i ę 6 Banacha). „naiwnych" 239 �Zft ffwoją n a r o d o w ą s p e c y f i k ę . I s t o t n e znaczenie dla wprowa­ gwarancję ich autentycznej n a r o d o w o ś c i . " Z t a k i m i dzenia N i k i f o r a na . . r y n k i ś w i a t o w o " iniala toż w y s t a w a „ D a s tami naive B i l d der W o l t " ' , zorganizowana w 19G1 r. w- Baden-Baden. nie p o w i e d z i e ć po p r o s t u — frazes}'. Frankfurcie się na tej i Hannowcrze. D z i ę k i E w i e Garztoekiej wystawie obrazy N i k i f o r a , znalazły reprodukowane później w prasie i k s i ą ż k a c h o sztuce naiwnej. argumen­ dyskusja nie jest m o ż l i w a , to są f i g u r y stylistyczne, .Rozumiem, że w latach pięćdziesiątych mógł Banach by nic z n a ć m e t r y k i N i k i f o r a . N i e z n a ł jej chyba sam zainteresowany. A l e już w s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach pisano o niej. T r u d n o przy­ To t y l k o w u z u p e ł n i e n i u tego, co pisze w swej k s i ą ż c e Banach, p u ś c i ć , że Banach o t y m nio wiedział. Jego sugestia, p o d j ę t a a co m o g ł o b y s u g e r o w a ć c z y t e l n i k o w i , iż bez Banacha nio b y ł o b y przez w ł a d z e K r y n i c y nazwania N i k i f o r a K r y n i c k i m , b y ł a N i k i f o r a . T r u d n o to dziś p r z e s ą d z a ć . Może b y ł b y . . . Ale napewno zainteresowanego w ą t p l i w y m dobrodziejstwem. Ale, jeśli zabieg dla nie tak znany, j a k to się s t a ł o dzięki B a n a c h o m . P r a w d ą jest ten m i a l c z e m u ś s ł u ż y ć , to sugestii polskości N i k i f o r a . Chwalą b o w i e m , że t o oni p o l o ż y h n a j w i ę k s z e zasługi dla popularyzacji B a n a c h o w i za to, że p o m ó g ł malarzowi o t r z y m a ć dow ód osobisty, N i k i f o r a na świecie. D z i ę k i n i m m i a ł a miejsce w 1959 r. wystawa bo w naszym k r a j u człowiek bez d o w o d u nio m o ż e i s t n i e ć . C h w a ł a 100 prac w Galerii D i n a Y i e r n y za to, że j u ż w e z e ś n i e j w y s t a r a ł się o z a ś w i a d c z e n i e w P a r y ż u oraz w amster­ d a m s k i m Stedolijk Museum, a p ó ź n i e j t a k ż e w y s t a w } ' w innych krajach, miastach. r pulacji Tstotny sprzeciw budzi w książce Banacha sprawa znacznie zastępujące 7 malarzowi d o w ó d , ale czy nie b y ł o b y uczciwsze zamiast m a n i ­ matki z nazwiskiem lub przywrócenie zaakceptowanie N i k i f o r o w i nazwiska jego przydomku: „Matejko"? Jedyny w a ż n i e j s z a , pochodzenia N i k i f o r a , jogo t o ż s a m o ś c i . N i k i f o r b y l sens Hanachowogo zabiegu w i d z ę w t y m , że o d r y w a on malarza Ł e m k i e m . czuł się Ł e m k i e m i dzielił los k o n i k ó w . Oczy wiście, od rodzimych korzeni. Banach u n i k a wręcz o k r o ś l e n i a L e m k o . podobnie jak i n n i Ł e m k o w i e m ó w i ł t a k ż o po polsku, żył w k r ę g u Dlaczego? Czy to coś wstydliwego? T o co 1o m ó w i e n i e o matce obu k u l t u r — polskiej i ł e m k o w s k i e j , chodził do cerkwi i do Rusineo, po co ukrainizowaiiie jej nazwiska (na Derewniak) k o ś c i o ł ó w (choć wolał cerkwie). Nawet na o k ł a d c e swego m o d l i ­ i stwierdzenie, żc po urodzeniu c h ł o p c a z a m i e s z k a ł a n Ł e m k ó w t e w n i k a u m i e ś c i ł po (s. 7). Z a m i e s z k a ł a n swoich. obu stronach k r z y ż e - - k n t o l i o k i i łem­ kowski (nb. szkoda, że w swej książce p o m i n ą ł Banach rysunki N i k i f o r a , a z w ł a s z c z a jego n i e z w y k ł ą , r y s o w a n ą k s i ą ż k ę do nabo­ ż e ń s t w a ) . Żył wśród Ł e m k ó w alo z w r a c a ł się t a 1; ż e do publicz­ ności polskiej, do kuracjuszy, k r y n i c k i c h gości. Mial ,.listy że­ bracze" (s 224) w obu j ę z y k a c h — dla Ł e m k ó w , U k r a i ń c ó w i dla P o l a k ó w . Gzy jost w i ę c uzasadniony zabieg, k t ó r y czyni Banach, „polonizowania" z prawdą, Nikifora? ponadto Przede w s z y s t k i m przecież niepotrzebny. jest niezgodny Nikifor, właśnie z r a c j i swego funkcjonowania w naszej k u l t u r z e , n a l e ż y do niej, także do niej — b ę d ą e j e d n o c z e ś n i e Ł e m k i e m i t a k ż e łem­ k o w s k i m malarzem. W r o z d z i a ł o „ O polskości N i k i f o r a " stosuje B a n a e ł i r ó ż n e zabiegi m a j ą c e u z a s a d n i ć jego s ą d . Przywołuje pozorne analogie, k i e d y malarze obeego pochodzenia wrastali r w polski p e j z a ż i t d . , cytuje nazwiska l u m i n a r z y naszej n a u k i , profesorów pińskiego, Białostockiego, z obcych Tatarkiewicza, Francastola, nawet Starzyńskiego, przytacza Kę­ fragment w y p o w i e d z i Grotowskiego — wszystko t o , b y s t w i e r d z i ć iż „ s m u t ­ na p o l s k o ś ć jego patrzenia, tragedia w r a ż l i w o ś ć ' , p o l s k o ś ć skargi w jego m a l o w a n i u jest ś w i a d e c t w e m u k o ń c z e n i a przez N i k i f o r a s z k o ł y polskiego ż y c i a " (s. 40). A n t o r nie dostrzega nawet cy­ nizmu 0 k r y n i c k i m pensjonacie „ T r z y r ó ż e " , k t ó r e g o właścicielami b y l i z a m o ż n i ziemianie Znamierowscy, herbu „ T r z y r ó ż e " (nb. nie jest to p r a w d ą ) : „ D o w i l l i , pisze na s. 5 - 7 , zajeżdżali z pobliskie­ go dworca goście najlepsi: L u b o m i r s c y , Potoccy, Radziw'illowie, Sapiehowie, Czartoryscy. (...) M i a l t a m t a k ż e swój p o k ó j m a ł y , siwy pan, n i e j a k i T. Z d r o w y , z a m o ż n y , otoczony o p i e k ą enfant terrible całej r o d z i n y ; z a j m o w a ł się dwiema c z y n n o ś c i a m i , m i ­ ł y m i o k u i stosownymi do w i e k u — m a l o w a ł , a w w o l n y e h chwi­ lach p o d s z c z y p y w a ł w ciemnych k o r y t a r z a c h wesołe p o k o j ó w k i 1 rumiane dziewezęta z kuchni." podobnie precyzyjnego w y w o d u , Łemkiem, ale Polakiem, No i już wiemy z dalszego, k i m b y ł ojeiec N i k i f o r a . malarzem, herbowym Nie ziemianinem, a m o ż e nawet h r a b i ą ? A l e z a ł ó ż m y nawet., że t a k b y ł o i nie jest to supozycja z palca wyssana, czy zmienia to f a k t , że N i k i f o r do 13 r o k u ż y c i a b y ł t y l k o z m a t k ą , w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m , żc czul się Ł e m l d e m ? O c z y w i ś c i e , j a k j u ż p i s a ł e m N i k i f o r k s z t a ł t o w a ł się j a k o czło­ „ W wiek i malarz t a k ż e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z kuracjuszami, „ n a P o l a k a " ? Nieco dalej p l a s t y k a m i , l u d n o ś c i ą szczoro-polską. D z i a ł a ł na niego p e j z a ż , togo zdania. C z y ż b y wysiedlenie w r a m a c h akcji i p ó ź n i e j s z e perypetie n o b i l i t o w a ł y Banach, nic m ó w i ą c togo wprost, w y s u w a jeszcze i n n y argu­ ment m a j ą c y ś w i a d c z y ć na rzecz polskości N i k i f o r a . Opowiada Banach p r ó b u j e d o w i e ś ć , że N i k i f o r p a t r z y ,.po p o l s k u " . „Na z n a ł polskie miasta, N o w y S ą e z , T a r n ó w , K r a k ó w , c a ł y m świecie malowano krajobrazy i a k t y . Ale krajobrazy pol­ Zapewne b y ł b y skie i polskie dziewczyn}' są inno. Nie dlatego, że na obrazach są otoczeniu. Ale to jeszcze nie polskie drzewa i postacie z naszej ziemi. Na. polskich obrazach wysuwa Banach. jest polski cień, k t ó r y m o ż e o k a z a ć sic blaskiem, są polskie roz­ 1 darcia, k t ó r o nie są w y r a ź n i e widoczne na p ł ó t n i e , ale s t a n o w i ą inny, mieszkając w innym upoważnia do kraju, Warszawę. w wniosków, innym któro Powtarzam, szkoda wielka, że to czyni, k s i ą ż k a jest bowiem p i ę k n a i jak na nasze w a r u n k i w y d a n a nad podziw starannie. P li Z Y P I S Y 1 W y k a z w y s t a w krajowych i zagranicznych oraz zostawienie f i l m ó w , k s i ą ż e k i w a ż n i e j s z y c h a r t y k u ł ó w o Nikiforze — do 1906 — w katalogu „ N i k i f o r " , C B W A „ Z a c h ę t a " , Warszawa 1907 A n d r z e j Bonach, Nikifor, Warszawa 1984 „ A r k a d y " . Opra­ cowanie graficzne — M a ł g o r z a t a R ó ż a ń s k a . 72 i l . kolorowo, 10 czarnobiałych. A . B a n a c h , Nikifor — mistrz z Krynicy, K r a k ó w 1957. Wydawnictwo L i t e r a c k i e ; A . Banach, Pamiątka z Krynicy, K r a k ó w 1959, Wydawnictwo L i t e r a c k i e ; E l l a i Andrzej B a n a c h , Historia o Nikiforze, K r a k ó w 1906, Wydawnictwo Literackie. Jerzy Wolff, Malarze naiwnego realizmu ir Polsce --• Nikifor, „ A r k a d y " n r 3, Warszawa 1938 2 3 4 240 5 E x h i b i t i o n of Polish F o l k A r t , L o n d o n , R o y a l W a t e r -Colour Society. 3—24 M a y 1956 P c l j s k i P r i m i t i w i i i U m e t n i c i , Beograd, L u b l j a n a , Zagrob, Maribor, 1959 Przytaczam ten d o k u m e n t : „ Z a ś w i a d c z e n i e . Prezydium Miejskiej R a d y Narodowej w K r y niej-, p o w i a t N o w y S ą c z , stwierdza, że N i k i f o r zwany „ M a t e j k o " zamieszkał}" w K r y n i c y p r z y u l . Kraszewskiego Dolna, 723 (u ob. Michała Czupaka) jest synem g ł u c h o n i e m e j o n i e w i a d o m y m nazwisku, urodzony rzekomo w K r y n i c y w 1895 w/g jego zapodania. Ob. N i k i f o r M a t e j k o t r u d n i się u l i c z n y m malarstwem. Z a ś w i a d c z e n i e w zamian b r a k u dowodu. K r y n i c a 8.08.1955 r.' 6 7 �K S I Ą Ż K A 1)0 N A B O Ż E Ń S T W A NIKIFORA (FRAGMENTY) ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/88e95cbc3bb35ae723e3a1d5a24dd97d.pdf 55c33e3c80d73c595b8dff89d32cae20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3396 Title A name given to the resource "No i talent się ujawnił" - o Stanisławie Suchockim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.188-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nu i talent ujawnił się O Stanisławie Suchockim Aleksander Jackowski „ M n i e nikt k r z y w d y nie z r o b i ł , s z e d ł pijany - to j a j e m u d a l d r o g ę , niech idzie... Bitka? j a nie w i d z i a ł , ani ś w i a d k i e m nie b y ł . " Ż y c z l i w y dla w s z y s t k i c h , dla ludzi i z w i e r z ą t . Z m a r s z c z k i na jego twarzy b y ł y z m a r s z c z k a m i u ś m i e c h u . K i e d y , co k i l k a lat, p r z y j e ż d ż a ł do nas. do W a r s z a w y p o k a z a ć nowe r z e ź b y , j a k b y s ł o ń c e z a ś w i e c i ł o . P o c h o d z i ł z L i t w y , u r o d z i ł się 12 listopada 1906 r. w J u r g i s z k a c h . Jeeo ojciec p r a c o w a ł na kolei on u k o ń c z y ł s z k o ł ę p o d s t a w o w ą r o s y j s k ą , p o l s k ą i l i t e w s k ą . Potem w y w ę d r o w a ł do K o w n a i z a j m o w a ł się szewstwem, m i a ł warsztat c h o l e w k a r s k i . O ż e n i ł się. M i a ł p r z y j a c i ó ł , g r y w a ł f. nimi w i e c z o r a m i w szachy. K i e d y ś p o m y ś l a ł , ż e dobrze by b y ł o m i e ć szachy zrobione przez siebie. W y r z e ź b i ł 32 figury z g ł o w a m i ludzi, d ł u g o je r o b i ł , s a m b y ł c i e k a w j a k w y j d ą . „ N u i talent u j a w n i ł s i ę w 1933 r o k u przy d u ż e j i l o ś c i s z a c h o w y c h figurek." W o b e c tego w y r z e ź b i ł d z i e ł o p o w a ż n i e j s z e - o ł ­ tarzyk, na g ó r z e k r z y ż , po b o k a c h d w a a n i o ł y . A l e w k r ó t c e p r z e s t a ł r z e ź b i ć . C z a s u nie b y ł o , c z w ó r k ę dzieci trzeba b y ł o w y ż y w i ć . S ą d z ę , ż e nie tylko o czas c h o d z i ł o , w y r z e ź b i ł to, co c h c i a ł m i e ć , a r z e ź b i ć , ot tak, nie w i a d o m o dla kogo i po co, w y d a w a ł o m u się stratą c z a s u . P ó ź n i e j sytuacja r z e c z y w i ś c i e u l e g ł a zmianie. Z a ł o ż y ł r o d z i n ę i nie m i a ł j u ż nawet kiedy g r a ć w szachy. W latach wojny N i e m c y wysiedlili go z r o d z i n ą i r o d z e ń s t ­ wem na S u w a l s z c z y z n ę . P o wojnie brat w r ó c i ł do K o w n a , siostry na swoje gospodarstwa, ale d o k ą d o n m i a ł j e c h a ć ? Z i e m i nie m i a ł , a szewc m ó g ł b y ć w s z ę d z i e potrzebny. Zdecy­ d o w a ł s i ę p r z e n i e ś ć na D o l n y Ś l ą s k , podobnie j a k wielu i n n y c h L i t w i n ó w . Z a m i e s z k a ł w okolicach L w ó w k a Śląskiego, w D o ­ brej k. O l e ś n i c y , p ó ź n i e j s i ę p r z e n i ó s ł do P i l c h o w i c i B e ł c z y n y . Z a j m o w a ł s i ę szewstwem p ó ź n i e j z o s t a ł p a l a c z e m w k o t ł o w n i centralnego ogrzewania. D z i e c i d o r o s ł y , p o s z ł y w ś w i a t . Z o s t a ł tylko z ż o n ą . A l e w 1971 r. ż o n a z m a r ł a . P r z e ż y ł to g ł ę b o k o , z a c z ą ł r z e ź b i ć , „ ż e b y z a p o m n i e ć i s a m o t n y m nie b y ć " . N a p i s a ł o t y m w l i ś c i e do mnie . . N a w i e d z i ł a mnie ta m v ś l a k u r a t 27 listopada i od tedy j u ż nie przestaje r z e ź b i ć . " W pierwszej k o m p o z y c j i w r ó c i ł p a m i ę c i ą do lat wojny, kiedy to 3 czerwca 1944 r N i e m c y soalili s ą s i e d n i a w i e ś a w niei 119 o s ó b . W y r z e ź b i ł Plączącą Matkę. „ P a n i e , j a c a ł y m i e s i ą c w a l i ł s i ę z tą r z e ź b ą . D r u g a j u ż mi lżej p o s z ł a . . . " P r a c a s p r a w i a ł a mu s a t y s f a k c j ę , byl cierpliwy, spokojny. „ J a k c z ł o w i e k rzeźbi, p r a c ą z a j ę t y , nie m a co z ł e g o m y ś l e ć . " Z a c z ą ł s i ę nowy okres ż y c i a , m o ż e ' n a j w a ż n i e j s z y . „ J a talent z n a l a z ł s w ó j przed ś m i e r c i ą . . . i teraz rzeźbi. Dlatego i s p r z e d a ć nie chce, c h y b a że się k o m u j u ż bardzo spodoba. J a k wtedy o d m ó w i ć ? " P r a c o w a ł g ł ó w n i e n o ż e m szewskim, po 6 a nawet więcej godzin dziennie. „ S t a r y j u ż . a tyle by jeszcze c h c i a ł z r o b i ć . S a m y c h m y ś l i na r z e ź b ę jest 200, a m o ż e i w i ę c e j , i d ę po ulicy a m y ś l i n o w e p o w s t a j ą , to j a k w r a c a m d o d o m u zamiast s p a ć r z e ź b i ę - aby d o g o n i ć siebie." M i a l zawsze od 30 do 40 z a c z ę t y c h r z e ź b . N a j c h ę t n i e j „ p o r t r e t o w a ł " ludzi „ b o k a ż d y m a inny w y g l ą d " . P o d p a t r y w a ł w k s i ą ż k a c h , j a k w y g l ą d a ł K o p e r n i k , O r z e s z k o w a czy K o n o p n i c k a - r z e ź b i ł po swojemu, p ł a s k o , s t o s u j ą c c z ę s t o a ż u r . inaczej n i ż w s z y s c y inni w Polsce czy n a Litwie. Nie w z o r o w a ł s i ę na n i k i m , ale s ą d z ę - miał w p a m i ę c i , w p o d ś w i a d o m o ś c i c h a r a k t e r y s t y c z n e dla sztuki 188 �litewskiej p ł a s k i e , o r n a m e n t o w a n e i a ż u r o w a n e p r z ę ś ł i c e . R z e ź b i ł w lipie, b u k u , b a r d z o starannie, gotowe prace p o l e r o w a ł , p o c i ą g a ł l a k i e r e m , prawie zawsze w y p a l a ł n a nich „ r u s k ą e l e k t r o ż i g a ł k ą " napis w p o l s k i m lub litewskim j ę z y k u , aby w i a d o m e b y ł o , c o k t ó r a przedstawia np. Pieta Oświęcimska, W kręgu chłopskiej kultury, Święty Tercyzjusz (.mię s y n a ) , Zadowolona matka. Swoisty humor ludowy. N a j w i ę k s z ą w a g ę p r z y w i ą z y w a ł d o g ł o w y i gestu. „ I n n i r z e ź b i a r z e o c z u nie r o b i ą - d z i w i ł s i ę . J a k to t a k ? J a z a w s z e r o b i ę . " C z a s e m p o j a w i a j ą s i ę w jego r z e ż b i a c h z w i e r z ę t a : kot, k o ń , kot d ł u g i (!), ale s ą one c z ę ś c i ą n a r r a c j i , natomiast ptak m a znaczenie symboliczne i artysta c z ę s t o w y k o r z y s t u j e jego m o t y w j a k o symbol życia, optymizmu, p r z e z w y c i ę ż e n i a trudności. Wszystkie rzeźby Suchockiego są z r e s z t ą Doeodne c z ę s t o ż a r t o b l i w e d y n a m i c z n e C h a r a k t e r y s t y c z n a iest ich e r a f i c z n o ś ć Dłynność wiiaceeo sie k o n t u r u sDrowadzenie tematu d o syntetycznego z n a k u C z a s e m Doiawia sie kolor Drzynalenie a w i ę k s z e Dłaszczyzny z w ł a s z c z a edv icst to uzasadnione merytorycznie r z e ź b i a r z o ż y w i a r y t m i c z n y m ż ł o b k o w a n i e m F m t a z i e m i a ł o e r o m m n i e skrępowaną żadnymi wzorami. ' W 1978 r. o ż e n i ł się p o w t ó r n i e . K o n t a k t z L i t w ą u t r z y m y w a ł z a w s z e , s t a m t ą d p r z y s y ł a n o m u gazety. A l e j e d n o c z e ś n i e z a k l i m a t y z o w a ł się w ś r o d o w i s k u p o l s k i m M ó w i ł p i ę k n i e , śpiewnie w obu j ę z y k a c h , a napisy n a r z e ź b a c h w y k o n y w a ł w j e d n y m , b ą d ź d r u g i m . D e c y d o w a ł temat i przeznaczenie. L u b i ł m i e ć d o k o ł a swe prace, to - ś m i a ł s i ę moje dzieci. C h ę t n i e j d a w a ł je l u d z i o m , k t ó r y c h l u b i ł , n i ż s p r z e d a w a ł . A l e w ostatnich latach ż y c i a m u s i a ł to c z y n i ć , m i a ł d o m , o b o w i ą z k i , w i ę c p i e n i ą d z e b y ł y potrzebne. Z r e s z t ą r z e ź b m i a ł j u ż w tym czasie wiele, d o l i c z a ł , ż e co najmniej 1000 z d o ł a ł w y k o n a ć . C i e s z y ł o go, że za w ę d r o w a ł y do A m e r y k i , K a n a d y , że m i a ł j e wielki k o l e k c j o n e r w a r s z a w s k i N i e m i e c - L u d w i g Z i m m e r e r . O g l ą d a m prace wczesne i z lat o s i e m d z i e s i ą t y c h . P o t w i e r d z a s i ę s p o s t r z e ż e n i e , iż a r t y ś c i s a m o r o d n i , k t ó r z y z a c z ę l i t w o r z y ć w p ó ź n y m okresie ż y c i a , j u ż w p i e r w s z y c h p r ó b a c h zdradzali te cechy stylistyczne ten SDOsób m y ś l e n i a k t ó r y realizowali nasteDnie nrzez c a ł e ż y c i e W c z e s n e i ostatnie r z e ź b y S u c h o c k i e e o s a w.stocie t o ż s a m e Nie ma w a t n l i w o ś c i tylko on tak w ł a ś n i e r z e ź b i ł taka m i a ł w y o b r a ź n i e Jedynie s n r a w n o ś ć w y k o n a n i a s t a w a ł a s i e coraz w i ę k s z a noszerzal sie k r a s norieimowanych t e m a t ó w rozwijała fantazia I eez nodstawowa formuł-, t y c h r z e ź b nie u l e g ł a z m i a n i e w nokkiei samorodnej rzeżhie h.dowei Piękna s z f k a l ani w litewskie! i.w.na k.ńry lLlJX7i 7 Nie znaidziemy d l a niei a n a ooii a n i P i ę k n y to n r z e i a w ^ a n t e n t y r z n e i u,PnUre „ E i * T B » 3 k k S prz^jazn^^ — w jego rzeźbcich. Z m a r ł 29 m a j a 1990 r. w P i l c h o w i c a c h . W y s t a w a i n d y w i d u a l n a : Wrocław, Galeria w Dziennikarzy, 1976 r., (katalog). U d z i a ł w licznych wystawach zbiorowych, lokalnych, w o j e w ó d z k i c h przeglądach plastyki amatorskiej, konkursach na rzeźbę l u d o w ą . Prezentowany na wystawach finałowych o g ó l n o p o l s k i c h przeglądów twórczości nieprofesjonalnej (Szczecin. W r o c ł a w ) . P r a c e w zbiorach m u z e ó w etnograficznych: W r o c ł a w . Warszawa. K r a k ó w . T o r u ń . Płock Bibliografia: T . Lutogniewski, Codziennie niedziela, „ W i a d o m o ś c i " , Wrocław, 24.02.1972 G r o d . , Nóż mnie oglądał i drzewo, „ N o w i n y Jeleniogórskie" 11.05.1972 G r o d . , Świat pod dłutem, „ N o w i n y Jeleniogórskie". 4.01.1973 Tomasz Kalicki. Bezdomna pasja. „ W i a d o m o ś c i " , W r o c ł a w 26.07.1973 Bogdan Górecki, w s t ę p do katalogu wystawy, W r o c ł a w , marzec 1976 Marian Pokropek. [nota w:] Jarmark Płocki. I V Płock 1977 M S , Kariera ze smutku. „ N o w i n y Jeleniogórskie", 9.09.81 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28da6c9d256377e85e2a6283890692d3.pdf f324458279ab05108e4f8021455f3f25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3002 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2806 Title A name given to the resource "Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.64-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu Krystyna Gieryszewska z wiary na wiarę. Gdzieś jest powiedziane: W każdej wierze Witebszczyznę, w porównaniu z innymi rejonami Białorusi, sprawiedliwy jest miły Bogu - w ruskiej, polskiej, w niemiec­ można uznać za teren tradycyjnego układu wyznaniowego. Przy­ kiej, w żydowskiej, w cygańskiej, w tatarskiej - wszystkim tym rost gmin nowych wyznań nie przekroczył liczby parafii kato­ narodom Bóg dał wyznanie i język i pismo własne. A subotlickich, jak to się stało w pozostałych obwodach (poza Grodzieńnikom i baptystom Bóg nie dał języka. A diabeł głupi, on wy­ szczyzną, gdzie katolicyzm dominuje nawet nad prawosławiem). myślił im tylko wyznanie. Amen." (Pawluczuk, 1972:227) Prawosławni i katolicy nadal stanowią większos'ć na tych tere­ nach. Wśród wyznań, które ostatnio pozyskały dużą liczbę wy­ „Baptyści i wszystkie inne sekty, znaleźliście sobie wyzna­ znawców, szczególnie interesujący jest rozwój nowych odłamów nie, a językiem naszym mówicie. Więc piszcie i mówcie po bapprotestantyzmu. tysku, wtedy powiem, iż wiara wasza jest od Boga, a tak od dia­ bła" (Pawluczuk, 1972:227). Protestantyzm na terenach powiatu brasławskiego pojawił się W wielowyznaniowej społeczności Widz znamię obcego już w połowie XVI wieku (Hedemann, 1930:57, wspomina przypisane zostało osobom, które należą do nowych grup wyzna­ 0 zborach helweckich w Ikaźni i Widzach), ale pamięć o tych in­ niowych. W rozmowach na temat „baptystów", „jegowitów", nowiercach nie przetrwała w świadomości mieszkańców Bra„ewangelików" odradzają się - tradycyjnie przypisywane „ob­ sławszczyzny. Od XVII wieku nastąpił wpływ ruchu pietystyczcym" - opowieści o demonicznym, zbrodniczym charakterze nego na rozwój protestantyzmu; jego działacze przeciwstawiali nieznanej religii. Wymieniane cechy religii „na opak" potwier­ się sformalizowaniu religijności, podkreślali rolę wewnętrznej, dzają charakterystykę zawartą w Megalomanii narodowej Jana S. indywidualnej pobożności, opowiadali się za rygoryzmem mo­ Bystronia. Mieszkańców - muzułmanów, prawosławnych, staroralnym oraz rozbudowali tendencje misjonarskie. Uznawali, że wierów i katolików - łączyła formuła Boh adzin, tolko wiermnoobowiązkiem każdego chrześcijanina jest nie tylko czytanie, ale ha. Jakie miejsce przysługuje baptystom, opisał widzki nastaw­ 1 głoszenie Biblii. Grupy, które powstały w wyniku tych prze­ nik: Eta my adabrajem wsje wiery ispowiedanije, lubyje kakije, mian, zwracały się przeciw Kościołom protestanckim, zarzuca­ kto by co nie diełał - kromje baptistow [tłum. „Pochwalamy jąc im połowiczność, niekonsekwencję i kompromis ze „świa­ wszystkie wiary wspomniane (tj. starowierów, katolików, prawo­ tem". Dziś także można to uznać za główne idee nowych wyznań sławnych, muzułmanów - KG), jakiekolwiek, kto by co nie czy­ chrześcijańskich. nił - poza baptystami."]. W obecnej strukturze wyznaniowej Białorusi odgrywają rolę Obraz mityczny tworzą nie tylko tradycyjne wątki związane głównie trzy grupy religijne powstałe z tego nurtu: Kościół bap­ z wizją kultu „na opak", ale także - z wizją cech idealnych, przy­ tystów, zielonoświątkowców (piacidiesiatnikow) oraz świadko­ pisywanych wspólnotom „rajskim", takich jak: braterstwo, po­ wie Jehowy (uważani za jedno z najaktywniejszych ugrupowań). sługiwanie się czystym językiem, znajomość Księgi, pięknych W kulturze tradycyjnej swoi przeciwstawiani są obcym na modlitw, uzdrawianie, wielka pobożność, przestrzeganie suro­ płaszczyźnie mitycznej, dualizm zachowany w wierzeniach słu­ wych zasad etycznych; podkreślana jest młodzieńczość, uducho­ ży do interpretacji i klasyfikacji zachowań. Powiązane jest to wienie członków wspólnot. Z opinii na temat sekt można wyczy­ także z poglądem, że nacja to znaczy wiara i język (Pawluczuk, tać zarówno obawy mieszkańców Widz w stosunku do członków 1972:226-227; Engelking, 1996). Dlatego w zanotowanych nowych wyznań, jak i wskazówki, co do siły, która ich do tych wątkach wierzeniowych powstanie nowej religii oznacza po­ nowych grup przyciąga. Ten inny, pozytywny obraz obcego i je­ wstanie nowego języka i nowego narodu. go religii w tradycyjnych wierzeniach - pominięty przez Bystro­ [Od czasów wieży Babel ludzie] „porobili się niemcami, nia - dotychczas w polskiej etnologii analizowali: Z. Benedyktotalianami, polakami, francuzami, turkami, żydami, jak komu wicz (1987), L. Stomma (1986), A. Cała (1987). z mowy wypadło. Byli między nimi tacy, co zupełnie gadać nie Do stałych wątków opisujących religię „na opak" należą wie­ mogli - i ci niegadający poszli na niedowiarków, są tak do tego rzenia związane ze zbrodniczymi działaniami przypisywanymi czasu" (Kolberg, 1962:8-9). No i zmieszał Pan Bóg języki i tyle teraz religiów. I Litwiny, i Polaki, i Francuzy, i te rozmaite (sta­ ogólnie wszystkim „baptystom" i „jegowitom": Te ludzie oni mogą nawet zabić swego dziecka, jeśli im cokol­ roobrzędowiec, 1. 90, rej. wileński, Litwa). wiek przemyśli się, dla dziecka krew przelać oni nie dadzą, rai Brak własnego języka, „ponadnarodowość" wyznania jest Pan Bóg dał temu dziecku śmierć - niech on umiera. Oni nit przyczyną, dla której nowe wyznania postrzegane są jako religie chcą w ogóle żadnego leczenia - raz dziecko zachorowało, on diabla, a brak „mowy" oznacza brak wiary w Boga (por. Zowmusi umrzeć, bo tak Bóg chce. (...) czak, 1994:75-107; szczególnie str. 81-83, tam odniesienie do - Czy u nich przy zmarłych też są płaczki ? źródeł; Engelking, 1996:177-183; Życzyńska-Ciołek, - U nich płakać nie wolno - raz Pan Bóg zabrał to on tak 1996:203-207). Tak ocenił to jeden z „teologów" sekty grzychciał, trzeba zgodzić się woli Bożej. Mówią, że nawet mogą za­ bowskiej na Białostocczyźnie: bić swoje dziecko czy matkę, czy coś czy jakiś sen, czy oni coł „I tak bracia i siostry, jak u gospodarza są różne zwierzęta, przemyślą i oni nie żałują, nic. tak u Boga - różne wyznania i języki zmieszane jeszcze w Babi­ „Przelanie krwi" wspomniane w tej rozmowie odnosi się do lonie. U gospodarza dużo różnych zwierząt, ale żeby on chciał przestrzeganego przez świadków Jehowy zakazu transfuzji. Ale zrobić owcę z kozy - nie może. Tak nie może człowiek przejść 1 2 3 4 5 64 �gi wnosjat, podatki u nich wysokie. (...) Szto oni tam diełajut, eto motyw poświęcenia - ofiary złożonej z własnych dzieci - powtabyło siekrietno. (...) W Daugapijs tam straszno rieligii, mnoga. rzasię także w innych wypowiedziach. W rozmowie pojawia się Tam ja instytut konczał, tam po tri dnja nie wychodili z etoj moobraz rzezi niewiniątek, a rozmówczyni jest przekonana, że lieny. Szto oni diełajet - ciort ich znajetj...) Eto niegodna wiera. krwawe ofiary są skutkiem rytuałów, które doprowadzają człon­ Eto nieprawilno, gasudarstwo zaprieszczjło. ków sekt do szaleństwa; stają się od nich nienormalni. Ljudi sumasszedstwymi, nienormalnymi stanowiatsja, ot mo- Z: Tot i Ijudiej mało znajet potomu szto eto zaprieszczono. lieby, ot etich - nienormalny. Oni prinosjat żertwu - swoich rod- M: Eto skrytno, nikowo nie dopuskajet. stwiennikow, swoich dietej, szto etu za religju, wot eto słuszala. Ż: I ljudi nie goworjat. Potomu szto bojatsja siebja raskazat. Eto było zaprieszczieno i sudili. Eto zaprieszczieno gosudar-Oni nie priznajut szto oni baptisty. stwiem, w Rosji to było (...). Baptisty żertwu prinosili - to dieM: Oni nikowo nie dopuskajiet, poka nie wojdiosz w obszczitionki malienkich cztoby unicztożit... [tłum. Ludzi obłąkanymi, nu. nienormalnymi czynią, od modlitwy, od tych - nienormalny. Oni [tłum. M: No baptysta no on tak nic, no ale sześćdziesiatniki przynoszą ofiarę - swoich krewnych, swoje dzieci, że to za reli­ ...Czytałem w gazecie, że to zostało przez państwo zakazane. gię, ot tak słyszałam. To było zakazane i ich sądzili. To było za­ W Mińsku to było. Dochodzi do szaleństwa. Do samobójstwa kazane przez państwo, w Rosji to było. Baptyści przynosili ofia­ doprowadzali poprzez modlitwę. Tu na Białorusi. To jest działal­ rę-dzieci maleńkie chcieli zniszczyć.] ność podziemna, wpłacają ogromne pieniądze, podatki są u nich Nastrój zagrożenia nowymi wyznaniami wzmacnia przekowysokie. To, co oni tam robią, jest sekretne. W Daugavpils tam lie, że na czele sekty stoi dyktator, którego wszyscy ślepo słu­ strasznie dużo religii. Ja tam kończyłem instytut, tam po trzy dni chają: nie wychodzą z tej świątyni. Co oni robią - czort ich wie. To nie­ godna wiara. To jest nieprawne, państwo zakazało. Ż: To i ludzie -Au nich we wspólnocie kto jest najważniejszy, co robi dla mało znają dlatego, że zakazane. M: To skrycie, nikogo nie do­ nich? M: Samyj starszij diktujet kak diktator! Szto nada diełat, szto puszczają. Ż: I ludzie nie mówią. Dlatego, że oni boją się o tym nada priniesti. [tłum. Najstarszy (tj. najważniejszy) kieruje jak rozmawiać. Oni nie przyznają się, że są baptystami. M: Oni ni­ kogo nie dopuszczają, dopóki nie wejdziesz do wspólnoty.] dyktator. Co należy robić, co należy przynieść]. Rozmówcy starają się podnieść rangę swoich opinii przez W rozmowie na temat nowych sekt pojawia się także postać odwoływanie się do mediów: prasy, radia, telewizji. prezydenta - obrońcy starych religii i sędziego bluźnierców: Wśród cech pozytywnych' składających się na obraz mitycz­ WZaslawiu jest stancja, oni dojezżajut z Mińska, kak oni wy­ mazali, wypoćkali, obrazy porwali. Eto było kolo Mińska w Za- ny nowych sekt, podkreślane jest szczególnie braterstwo, więź slawiu, baptyści zdziełali, eto po radju gawarili. Cerkow obwa­ łącząca ich członków. Ta cecha w połączeniu z wizerunkiem oso­ rowali, obłamali, wymazali balotom, łojem. Priezydent nakazał by młodej, mówiącej modlitwy pięknym językiem, znającej ich najci i ukarać srogo. Oni gowarjut, wy wiericie Marii, wy Księgę, potrafiącej uzdrawiać - nadaje członkom sekt cechy wiericie w bumagi. Oni zabiwajet. (połowiczna: prawosławno- świętych. katoliczka). [tłum. - W Zasławiu jest ich siedziba, oni dojeżdża­ U ich siostry, bracja. Oni znajetie, kakije drużnyje, ot, priją z Mińska; jak oni wymazali, wypaćkali, obrazy porwali. To mierno, jeśli umierła ichnia... no... baptistka... Oni zawut jejo było koło Mińska, w Zasławiu, baptyści to zrobili, to w radiu „sjestra nasza". A jeśli muższina umierl, tak eto „brat". I oni tak mówili. Cerkiew otoczyli, zrujnowali, wymazali błotem, tłu­ swaczone, wsjo, drug drugu pamagajet tagda. (...) Maładyje, let szczem. Prezydent nakazał ich znaleźć i ukarać srogo. Oni po pietnadcat, po szesnadcat, wot oni uże takije gramotnyje... mówią, wy wierzycie w Marię, wy wierzycie w papiery. Oni za­ Wsjo u ich krasiwo, oczeń krasiwo molutsja. Wot u ich nie to szto bijają.] pa słowiański tam i szto, a tak o... prosto czistyjjizyk i wsjo, ipajutpieśni... (starowierka). [tłum. U nich siostry, bracia... Oni, wie­ „Mityczny" charakter przybiera wiedza na temat związków cie, tak zaprzyjaźnieni, że ot, na przykład, jeśli umarła ich... no pomiędzy poszczególnymi grupami religijnymi oraz ich liczeb­ baptystka... Oni ją nazywają „siostra nasza". A jeśli mężczyzna, ności: Jegowy to są baptysty - ale ich jest coś piąć rodzajów. Jego- to on jest „brat". I oni tak spowinowaceni, przyjaciel przyjacielo­ wity to ja nie wiem, czy to nie same najgorsze. Jewangeliści to do wi pomaga zawsze. Młodzi, lat może po piętnaście, po szesnaście, protestantów są podobne, ja tak liczę. To są Jewangelisty, ale ich a oni już tacy wykształceni...Wszystko u nich piękne, przepięknie się modlą. Ot tak u nich nie ma, że po słowiańsku tam i że, ale tak jest coś pięć rodzajów. (Muraże). Ksiądz Nowak mówił o tych o... całkiem czysty język, i wszystko, i śpiewają pieśni...] sektach w kazaniu, że ich tu miliony są na Białorusi. Rozmówcy opisują rytuał przejścia na nowe wyznanie zgo­ Potwierdzeniem przynależności do wspólnoty jest udział we dnie z wyobrażeniami religii „obcej", której wyznawcy wyśmie­ wspólnych obrzędach, świętach, życiu religijnym, do którego wają i niszczą przedmioty kultu. w przypadku katolika - należy przyjmowanie sakramentów. Mo­ To córka tej kobietki, zdjęła obrazy i podeptała nogami, jej rozmówczyni - katoliczce - przez 40 lat nie udzielano roz­ mówi, że to bałwany, ale może to plotka, to ludzie mówią, a lu­ grzeszenia. Jak sama powiedziała, czuła się przez to obca, „ciudzie to różnie mówią. (...). żaja". Przeczytawszy plakat ewangelików w Brasławiu, postano­ W Widzach nie zanotowano takiej opinii w odniesieniu do wiła pójść na spotkanie do klubu. W społeczności wielowyzna„miejscowych" wiar, choć sądy takie funkcjonują wśród mie­ niowej dość często praktykuje się uczestnictwo w obrzędach in­ szkańców pobliskich wsi: nego wyznania. Jej kontakt z ewangelikami trwał około roku. Po Jak się przechodzi z polskiej wiary na starowierską, to trzeba rozmowie z księdzem, spowiedzi i rozgrzeszeniu powróciła do Kościoła rzymskokatolickiego. Poniższe fragmenty pochodzą różaniec swój rozerwać i pod nogi poszargać i tak przejść po z rozmowy, którą przeprowadziłam z nią w Brasławiu. nim. Swojej wiary się wyrzec. (Nowa Wieś). Sektę określa przede wszystkim sekretne działanie jej człon­ - Ja uwidzieła plakat. „ Wozwraszczenije Bohu " [Powrót do ków oraz ich izolacja od ogółu - tak można podsumować charak­ Boga]. Takaja krasiwaja rekliama. A mienia w kościół nie priniterystykę podaną przez mieszkańców Widz. majet, w spowiedzi. Ja takaja lisznaja [gorsza]. „Wozwraszcze­ M: No baptist no ni szto, no wot eti sziestdiesjatniki... Ja czi- nije Bogu". Ja nadała chodzit. Ja chodziła tak pot goda. Tam tał po gazietu, eto gosudarstwo zaprieszczieno. Eto w Mińskie. ocień charaszo, tam protiw Boga niciewo nie była. Nu prawilno Do sumassziestwa dochodit. Do smiertiubijstwo dowodili pri oni nie kriszczitsia, oni się nie żegnają, noszą krzyż, ale się nie molienie. Tut w Białorusi. Eto podpolno dielajut, i bolszyje dien- żegnają (1. 60, Brasław). 65 �Udział mojej rozmówczyni w praktykach religijnych nowego ruchu nie został zakceptowany przez tradycyjnie myślącą część mieszkańców. Oni dzielą świat według zasady, o której już wspomniałam: przedstawiciele nowych wyznań przynależą do „obcych". - Co pani sąsiedzi mówili jak pani zaczęła chodzić do ewan­ gelików? - No widzicie sąsiedzi - oni takije liudzie - tak naprimier są­ siadka - ona so mnoj nie rozgawarywała. Ja jej sprasziwaju „Pociemu ty so mnoj nie rozgawarywajesz?". A ona skazała: „A za wiem, potomu szto ty do ewangelistów chodzisz, ja w ko­ ściół-nu kak". Ja ciustwuju siebia ciuzoj. Do spowiedzi nie prinimat - wsie łiudzi chodziat, mnie chociat izbit swojej duszu a tut wozwraszczenije ot Boga. A tut mole mienia ponimat i tak ja sjuda kinułas. Rozmówczyni po raz pierwszy spotkała się z kultem, w którym nacisk jest tak mocno położony na indywidualne prze­ życie i kontakt z Bogiem. Niezwykła jest także dla niej strona widowiskowa obrzędów, w których uczestniczy: U nich takij bołszij kriż, oni goworiat, produmajcie wsie swo­ je griechi, eto spowiedź. Napiszicie wsie kakije griechi, napiszicie na bumażkie. A tiepier pribiwajcie ich k kriżu. Wziali mołotok, bołki i etije bumaźki, swoje griechi pribiwałi. Kakaja u nich spowiedź - wy znajecie ja tak płakała tam, tak nada produmac. Największe rozbieżności pomiędzy nowymi a tradycyjnymi wiarami istnieją w stosunku do świętych wizerunków i symbolu krzyża. Dyskusja wokół wizerunków ujawnia, jak silnie zakorze­ niona jest tradycyjna interpretacja tych symboli religijnych. Roz­ mówczyni, choć unikała komentarzy na temat świętości samego wizerunku i jego kultu, podkreśliła aspekt emocjonalny związa­ ny z wyobrażeniem istoty świętej. Ja zachodziła do sąsiedki ewangeliczki, patom ona mienia. Ona skazała: u ciebia obrazy. Ja jejo skazała: charaszo ty znajesz, u ciebia fotografija twojej mamy. Ty jej porwiosz, iii szto sdziełasz, to mama twoja. Anaż mama, Matka Boska, kak ja mogu jej fotografiju pocierać." Rozmówczyni nie godzi się na podpowiadaną jej interpreta­ cję Krzyża Chrystusa jedynie jako narzędzia zbrodni. Mnie pytali ewangeliki pociemu ja ciełuju krit Jeśli wasziewo syna ubijut z pistołieta, to wy budziecie ciełowac pistoliet? Niet, to pociemu wy cielujecie kriź? - oni pytali. No ja skazała, szto jeśli oni by pribili do kriźa, ja budu ciełowac kriż, jeśli w ziemli budziet pochoronien, ja budu ziemliu ciełowac. No oni tak pocitajet kriż - oni nie całowali. Udział w praktykach religijnych u ewangelików nie był jed­ nak odczuwany przez rozmówczynię jako „prawdziwy", odpo­ wiadający jej potrzebom. Wewnętrznie nadal trwała w przekona­ niu często powtarzanym przez mieszkańców Widz, że wiary nie należy zmieniać. Dopiero spowiedź w kościele, w którym zosta­ ła wychowana, dała jej poczucie realności sakramentu. Ja chodziła ewangelistom, no mnie ponrawiłas, ja z cistoj duszoj chodziłam, ja griechy swoje produmała, no wsio, no ja ciemu to nie mogła spac, ja płakała, dumała. (...) Nu ja muciłas, muciłas, płakała i poszła z wnuczkoj do księdza Stefana, ja ska­ zała, szto mnie nie prinimajet do spowiedzi potomu szto ja biez sliuba, 40 Het ja nie była u spowiedzi. (,..)Nuwy znajecie, ja scitała siebie, szto ja nikomu nie nużna. Ja ocień błogodarno pro­ boszczowi, on na wtoroj dzień mnie wyspowiadał, no za sorok liet. Rozmówczyni po powrocie do Kościoła rzymskokatolickiego utraciła kontakt z osobami z Kościoła ewangelików, ale z jej wy­ powiedzi można sądzić, że nie w pełni czuje się również związa­ na ze społecznością, do której powróciła, nadal ma poczucie ob­ cości, pomimo możliwości pełnego udziału w życiu religijnym. No tiepier ja nikakoj swiazi z nimi [ewangelikami], nikakoj swiazi nie imiejut. No moja sasiedka, z kotoroj ja chodziła, kak 66 ona uwidzieła, szto ja chożu w kościół, ona nie zachodzit mienia, nie goworit mienia. Ja ciużaja. Mieszkańcy Widz opisywali jako harmonijne i zgodne współistnienie w ich mieście wielu wyznań. Te deklaracje często łączyły się z opinią, że najważniejsze, jakim ktoś jest człowie­ kiem - niezależnie od wyznania. W czasie prześladowań religij­ nych i propagowania ateizmu kontakty związane z przynależno­ ścią do wspólnoty wyznaniowej zostały zachwiane, grupy reli­ gijne doświadczyły represji, dążono do podważenia autorytetu duchownych. W Widzach dotknęło to szczególnie katolików i muzułmanów - zostały zniszczone ich świątynie. Społeczność katolików zachowała w pamięci przejawy nielojalności, donosicielstwa, dewastacji kościoła przez osoby z rodzin katolickich. Te wydarzenia przyczyniły się do odejścia kolejnej, młodszej rozmówczyni ze wspólnoty katolickiej i przyjęcia przez nią no­ wego wyznania). - Czy są tu [we wsi niedaleko Widz] jeszcze jakieś inne wia­ ry? - Jest tylko jeszcze jedna wiara, których przedstawicielem je­ stem ja - świadek Jehowy - Swidziciełi Jegowy po polsku. To ja już znam ta religię, ja porzuciłam swoją katolicką religię. - Dlaczego pani tę religię porzuciła? - Dlaczego ja porzuciła ta religia, w której ja była, religia ka­ tolicka nie odpowiadała temu, co musiało być w połuczenii Jezu­ sa Chrystusa i po Biblii świętej. Ja dawno już, mnie 47 lat (...).Nas odbiwali od religii, nas uczyli w szkole, że Boga nie ma, nic nie ma. Wszystko to jak mówiło się, no nam dzieciom... my ta­ kie byli roz... w szkole jedno w domu jedno, a jak my widziml Ja dawno zamyślała się nad tym wszystkim - to samo katoliki... jawiem, że w szkole bardzo..., mamusia zaprowadziła nas do kościoła, raz w roku było tak, i to tajkiem, do spowiedzi. I te sa­ me sąsiadki, te same katoliczki... do nauczycielki mówi, że mama zaprowadziła do spowiedzi nas wszystkich czworo. Jeżeli wy katoliki, jeżeli wy chrześcijaniny - to jak wy możecie tak robić. Ale nie tylko donosicielstwo sąsiadek katoliczek stało się przyczyną odejścia ze wspólnoty. Według rozmówczyni Kościół ukrywa, że w życiu pośmiertnym nie będzie już męki, a dla wszystkich, którzy żyją zgodnie z Księgą, przeznaczony jest raj. Stąd tak ważna jest znajomość i posiadanie Biblii. Według tej ne- j ofitki pośrednictwo księdza powoduje, że nie można mieć pełne­ go dostępu do wiedzy, która jest w Piśmie Świętym. Wydaje się, że opinia ta nakłada się na tradycyjne wierzenia związane z te­ kstami pisanymi, a szczególnie z wierzeniami o czarnoksiężni­ kach, którzy mieli możliwość oddziaływania na rzeczywistość poprzez umiejętność czytania w czarnych książkach pisanych białymi literami. A po drugie życie pokazało, że wiara, może ja myślała, no ja I nie wiedziała jak to wszystko. Mój syn student kultury, sztuki w Mińsku [z dumą - KG]. On przeczytał tylko jedną książkę, za­ czął szukać, jak to wszystkie dzieci... On przyjeżdża do mm I i mówi: - Mama, mama, a nasza wiara nieprawa. - Dzietka ca I ty! Dzietka jak to może być?! nasi rodzice,... nasze wszystko!k I pomyśliła, mnie takie pytanie zadają, takie... Biblię kupił, jedną drugą mnie zostawił, skazał: Mama, ot czytaj Święte Pismo, tam I to co innego napisane, co katoliki nas uczą - dla propaganda nas tak uczą. (...) Biblia o tym nie mówi, że jest tam bezśmiertna dusz i Że jest coś tam takiego. A w Biblii jest o tym, od początku jak zaczyna I się życie - nie wiem jak to jest na polskim - jest ta pierwsza hi(- I ga w Biblii i ten koniec, otkalenije, ona pisze o tym, jak ten raj t na ziemi był stracony naszymi pierwszymi ludźmi i jak po tym ta I raj Bóg postanowi, że ten raj na ziemi będzie, że my mamy I nadzieję na życie wieczne. Rozmówczyni uważa, że w przeciwieństwie do katolików i innych chrześcijan świadkowie Jehowy realizują w pełni to, co I nakazane zostało w Biblii. 6 �-No, do kościoła my nie chodzim, bo my widzim, że kościół wyznania. Ta jednak nie zgodziła się na zerwanie więzi łączą­ bierze coś, co mu się podoba ze Świętego Pisma, co im podcho­ cych ją z grupą. dzi A my rzeczywiście pełno, wszystko to, co mówi Pismo, to my Moja córeczka tak samo. Ja jej chciała, żeby ona poznała, sy­ stematyczno, mnie też nie od razu przyszło... ja jej wzięła na ze­ przyjmujemy. brania do Brasławia. No ona za to, że młoda, że koledzy, że wszy­ Wstąpienie do świadków Jehowy spowodowało konflikt ze stko, że trzeba jak to się mówi, opowiedzieć się, no ona nie za­ społecznością. Rozmówczyni przypisywano negatywne mitycz­ chciała. Ale nie można, jak to powiedzieć, zabraniać iii siłą pro­ ne cechy, które wcześniej wymieniałam w odniesieniu do człon­ wadzić do swojej wiary. My musimy swoimi postępkami, swoim ków sekt. Ona sama próbowała przekonać otoczenie do swojej życiem (...). wiary, ale przywiązanie do tradycji okazało się silniejsze. Roz­ Rozmówczyni zdecydowała się na zerwanie kontaktów z gru­ mówczyni określa to jako kompromisy chrześcijan, którzy nawet pą sąsiadów, doświadcza ostracyzmu społecznego. Pozostała święta Narodzenia Pana Jezusa nie czczą dobrze, ponieważ do­ część rodziny, choć wydaje się akceptować jej pogląd, nie łamie stosowali swój kalendarz do kalendarza pogańskiego: No pewnie dla nas, dla naszej rodziny, dla mnie była bardzo niepisanego prawa, które głosi, że należy pozostać w tej wierze, wiele takich nieprzyjemności, że patrzyli, że ja to wszystko prze­ w której się człowiek urodził. Mąż mój... on widzi, że on sam rzeczywiście, że katolicka wia­ szła, i teraz to samo jest, no już jakoś przywykli, że ja nie tak jak oni. Że ja nie uczestniczę w nijakich kolędach. Oni przyznają, że ra, że oni chrześcijanie Jezusa Chrystusa..., on to też widzi, że nie tego w Świętym Piśmie nie ma, te kolędy przyszli, i to wszystko wszystko odpowiada katolikom, on to też widzi, on sgłasza. Ale Z pogańskich narodów, to tam prosto te ostetnicze chrześcijanie, on nie chce przemienić. Przyczyny zmiany wyznania w społeczności tradycyjnej by­ oni jak to powiedzieć, żeby więcej ludzi było w katolickiej wiary, oni poszli na kompromisy takie, daże Jezus Chrystus po Świętym ły dotąd interpretowane jako odtworzenie w społeczności zde­ Piśmie nie ukazał daty narodzenia. A 25 grudnia te pogańskie zintegrowanej wartości „świętych" (Pawluczuk, 1972:231). Ce­ narody takie święto Zimne Słońca Stojanije - dla nich słońce to chami stanu idealnego są: „spontaniczność, stosunki bezpośre­ dnie, egalitaryzm i homogeniczność (brak zróżnicowania). Poja­ było jak Bóg. wiają się w niej takie cechy, jak skromność, pokora i generalnie W rodzinie rozmówczyni na nowe wyznanie przeszedł także związek ze świętością" (Wasilewski, 1989:119). W społeczności jej syn, pozostałe osoby pozostały przy katolicyzmie. W czasie o kulturze tradycyjnej przjczyny wstępowania do nowych ru­ wigilii odwiedza ich dom ksiądz, który przybywa z kolędą do za­ chów religijnych mogą być interpretowane za pomocą tego mo­ mieszkującej z rozmówczynią teściowej Jest to dla tej odrzuco­ delu. Dla cytowanych rozmówczyń poszukiwanie świętych war­ nej przez społeczność osoby dowód jej większej tolerancji. tości wiąże się z próbą odtworzenia wspólnoty idealnej. Dla jed­ - A jak to w domu - mąż chce wigilię - a Pani co? nej z nich jest to wspólnota rytuału, dla drugiej - wspólnota war­ - Ja nie urządzam nic. Babcia tylko jedna urządza. Babcia sama sobie, my nie przeszkadzamy. Ot i w stronę pojedzie do tości. Z drugiej strony otoczenie neofitów, pomimo tradycyjnej widzkich ksiądz po kolędzie, on zawsze do jej zajeżdża. To nie na Brasławszczyźnie wielości wyznań, odnosi się do członków nowych sekt bez zwykłej tolerancji, przypisując im cechy mi­ znaczy, że ja świadek Jehowy muszę zabronić - nie. To nie. tyczne zgodne ze stereotypem obcego. Neofitka próbowała przekonać także swoją córkę do nowego PRZYPISY 1 Nadal trudno o pełne zestawienie liczebności członków poszczegól­ nych grup wyznaniowych na terenie Białorusi, stąd ilość zarejestrowa­ nych gmin jest jedną z nielicznych wskazówek; por. Agiejewa, 1994; Babosow, 1993; Klimienko, 1994; Szaucon, 1996; Shumsky, 1995; gdzie brak danych liczbowych. Dane z 1995 r. z artykułu z białoruskiego „Forum" /Szaucou, 1996/, pisma wspieranego przez Fundację Sorosa. Skróty: PR - prawosławni, K - katolicy, PT - protestanci; o. - obwód. Ilość gmin wyznaniowych w 1995 r., dla porównania w nawiasach dane z 1970 roku: o. witebski: PR - 135 (43), K - 60 (11), PT - 48 (6); o. grodzieński: PR - 148 (76), K - 155 (71), PT - 47 (24), o. miński z Mińskiem: PR - 181(49), K - 13 (68), PT - 144 (25); o. brzeski PR - 281 (148), K - 47 (12), PT - 178 (72); o. homelski: PR - 108 (44), K - 15 (0), PT - 59 (10), o. mohylewski - PR 49 (22), K - 7 (0), PT 44 (16), ogółem: PR - 902 (382), K 352 (107), PT - 625 (153). 2 3 Na Białorusi pierwsze wspólnoty baptystów pojawiły się w końcu lat 70. X I X w. Na początku X X w. liczba baptystów wynosiła zaledwie kilkadziesiąt osób. Zielonoświątkowcy („chrześcijanie wiary ewange­ licznej") pojawili się w okresie pierwszej wojny światowej. W latach 30. do wspólnot baptystycznych na terenie Białorusi - podobnie jak w tym samym okresie na terenie płn.-wsch. Polski - przystępowali głównie by­ l i prawosławni 79,1%, a tylko 4,5% - katolicy (Pawluczuk, 1972:178190;Babosow, 1993:113- 116). Por. Zowczak, 1994:83: „(...) zarówno w tym tekście, jak i współ­ czesnych, ,język" i „wiara" są splecione tak mocno, że funkcjonują wy­ miennie". Brak dodatkowych informacji po cytacie oznacza, że autorem wy­ powiedzi jest Polak, katolik, zamieszkały w Widzach, w wieku 60-80 lat. Rozmowa została przeprowadzona przez Katarzynę Waszczyńską, KEiAK, w styczniu 1996 roku. 4 5 6 LITERATURA: Agiejewa, L . 1994 Tendencje w zmianach świadomości społeczeństwa Republiki Białoruś w okresie postkomunistycznym, „Nomos", nr 7-8:85-88. Apokryfy 1986 Apokryfy Nowego Testamentu. Pod red. Ks. M . Starowieyskiego, Lublin. Babosow, E. 1993 Socjodynamika religijności w postkomunistycznej Białorusi, [w:] Religie i kościoły w społeczeństwach postkomunistycznych, pod red. I . Borowik i A. Szyjewskiego, Kraków. 1994 Stosunki międzywyznaniowe a konflikty społeczne na współcze­ snej Białorusi, „Nomos", 260-266. Benedyktowicz, Z. 1987 „Gość w dom, Bóg w dom" i obcy jako bogowie, „Polska Sztu­ ka Ludowa", nr 1-4:184-195. Boh adzin 1996 Boh adzin, wier mnoha. Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie. „Polska Sztuka Ludowa Ludowa - Konteksty", nr 3-4:177-220. Briusowa, W.G. 1984 Russkaja żywopis 17 wieka, Moskwa. Bułgakow, S. 1992 Prawosławie. Zarys nauki Kościoła prawosławnego, BiałystokWarszawa. 67 �Bystroń, J.S. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa. Cała, A. 1987 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa Ciechanskaja, K. W. b.r.w. Osobiennosti symboliki w staroobriadczeskich ikpnach, [w:] Sku­ piska staroobrzędowców w Europie, Azji i Ameryce. Ich miejsce i tradycje we współczesnym świecie, Warszawa. Dal', W. 1882 Tołkomyj slavar ruskogo jazyka, Moskwa. Dąb-Kalinowska, B. 1990 Między Bizancjum a Zachodem. Ikony rosyjskie XVII-XIX wieku, Warszawa. Demski, D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Polska", t. 38, z.l-2:51-78. Eberhardt, P. b.r. [1996] Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. Engelking, A . 1995 Jak katolik, to Polak. Co to znaczy? Wstępne wnioski z badań te­ renowych na Białorusi, [w:] Wschodnie pogranicze w perspekty­ wie socjologicznej, Białystok. 1996 Każda nacja swoju wiem ma, „Polska Sztuka Ludowa - Konte­ ksty", nr 3-4:177-183. Eliada, M . 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. Evdokimov, P. 1964 Prawosławie, Warszawa. Federowski, M . 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, Kraków. Florenski, P. 1997 Ikonostas i inne szkice, Białystok. Gansiniec, R. 1957 Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, „Lud", t. 44:75-117 Hałas, E. 1992 Konwersja. Perspektywa socjologiczna, Lublin. Hedemann, O. 1930 Historja powiatu brasławskiego, Wilno. Hemka, A.; Olędzki, J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", nr. 1. Iwaniec, E. 1977 Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach Polskich XVII - XX w., Warszawa. Jarco, J. 1993 Religijność a polityka Rosji, [w:] Religie i Kościoły w społeczeń­ stwach postkomunistycznych, ted. I . Borowik, A. Szyjewski, Kra­ ków. Kabzińska-Stawarz, I . 1994 / p o co ta granica? „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2:79-105. Karp, M . J. 1997 Białoruska ucieczka od wolności, „Gazeta Wyborcza" 26-27 lip­ ca i 28 lipca. Karski, K. 1971 Teologia protestancka XX wieku, Warszawa. 1994 Symbolika. Zarys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześci­ jańskich, Warszawa. Klimienko, W. 1994 Tendencje rozwojowe organizacji religijnych na Białorusi po okresie przemian, „Nomos", nr 7-8:273-276. Kolberg, O. 1962a Krakowskie, cz.3, [w:] Dzieła wszystkie, t. 7, Wrocław. 1962b Krakowskie, c z . l , t. 5. Kołakowski, L . 1987 Jeśli Boga niema... O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwie­ niach tak zwanej filozofii religii, Londyn. Kopeć, E. 1964 Problematyka cudu w apologetyce współczesnej, [w:] Pod tchnie­ niem Ducha Świętego, Poznań. Łosski, W. 1989 Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego, Warszawa. Mróz, L . 1993 Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości et­ nicznej, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 3-4:51-57. Otto, R. 1968 Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, tłum. B Kupis, Warszawa. Otwiety 1906 Otwiety Aleksandra diakona (na Kierżence) podannyja Niżegorodskomu episkopu Pitirimu w 1719 godu, Moskwa (reprint). Pascal, P. 1963 Awakum et les debuts du Raskol, Paris. Pawluczuk W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tra­ dycyjnej, Warszawa. Pomorskije b. r. w. Pomorskije otwiety, Moskwa (reprint). Rahner, K.; Vorgrimler, H . 1996 Mały Słownik Teologiczny, Warszawa. Rusecki, M . 1988 Wierzcie moim dziełom, Katowice. Shumsky, I . 1995 Współczesna sytuacja religijna na Białorusi, „Nomos", nr 9:96-99. Śpidlik, T. 1996 Wielcy mistycy rosyjscy, Kraków. Staroobriadczestwo 1996 Staroobriadczestwo. Lica, priedmiety, sobytija i symboły. Opyl encyklopiediczeskogo słowaria, Moskwa. Stomma, L . , 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Szaucou, J. 1996 Fenomen palieskawa neapratiestantyzmu: niekatoryja tiendencyi razwicja, „Forum. Informacyjna-kulturny biuleten" nr 3:23-31, wyd. Euroforum. Center Europejskich Dospedau i Kulturnych Inicyjatywau. Sznajderman, M . 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS. Warszawa. Tischner, J. 1996 Religia polityczna, „Tygodnik Powszechny", nr 50 (2475) Uspienski, B. A. 1985 Kult świętego Mikołaja na Rusi, Lublin. Uspienski, L . 1993 Teologia ikony, Poznań. Wańkowicz, M . 1971 Pod wieżą Babel, [w:] Od Stołpców po Kair, Warszawa. Wasilewski J.S., 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wierusz-Kowalski J., 1988 Protestantyzm, [w:] Zarys dziejów religii, pod red. J. Kellera, Warszawa. Zenkowskij, S. 1995 Ruskoje staroobriadczestwo. Duchownoje dwiienije siemnadcatowo wieka, Moskwa. Zowczak, M . 1994 Sybilla kontra Salomon. Z symboliki mądrości w tradycji ludo­ wej, „Literatura ludowa", nr 4-6:75-107. Życzyńska-Ciołek, D. 1996 Pomieszany świat, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 3-4:203-207. Żywot 1972 Żywot protopopa Awwakuma przez niego samego własnoręczni nakreślony i wybór innych pism, Wrocław-Warszawa-Kraków. Fotografie w tym bloku tekstów wykonali: Krzysztof Cibor, Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Agnieszka Kamińska, Joanna Rak, Magdalena Zowczak 68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94f05a58a25feac554cca43bc9adc934.pdf 5f8b8c106d2d0d8c6eafeb53d28107ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4908 Title A name given to the resource "Obliviscere".O pokusie zapomnienia i dylematach reprezentacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA do wiszącego na ścianie diagramu. Ważnym uzupeł­ n i e n i e m tej m n e m o - t e c h n i k i są robione p o l a r o i d e m Obliviscere i opatrywane podpisami zdjęcia - ludzi, z którym się 0 pokusie zapomnienia lie - ona też kogoś straciła. Pomoże, bo współczuje"), spotyka („Teddy - nie wierz w jego kłamstwa", „Nata­ przedmiotów 1 dylematach reprezentacji („mój samochód") i miejsc („hotel, w którym mieszkam"). Najważniejsze jednak informacje (a jest to też k l u ­ czowa informacja w m o i m streszczeniu f i l m u ) Shelby zapisuje pro memoria na własnym ciele. W pierwszej c h w i l i dziwi nas (budzi w nas po-dziw, thauma) piękna Nieprawdziwa Nie wsiadłaś jest moja na okręt z pięknymi Nie weszłaś nigdy do Troi grafia t y c h n o t a t e k ; później zobaczymy, że bohater opowieść, (wcześniej) wykonał je w profesjonalnym salonie tatu¬ ławami, ażu. U r o d a tej kaligrafii - zwłaszcza w scenie, gdy k u ­ warownej. Stezychor, Palinodia sząca N a t a l i e (piękna C a r r i e - A n n e Moss), rozpina 1 mężczyźnie koszulę i spoglądając jednocześnie w lustro czule bada p a l c a m i epigrafy pokrywające jego tors Zacznę tak, j a k Christopher N o l a n w filmie - podkreśla erotyczną taktylność zapisanych słów. Me­ mento - o d k o ń c a h i s t o r i i ; czyli - zacznę o d tego wła­ Odwrócona czasowo konstrukcja f i l m u sprawia, że śnie f i l m u . staje się o n dla widzów (dokładnie tak, jak dla samego bohatera jego codzienne życie) serią zagadek typu: „prawda czy fałsz?". Przeszłość każdego zdarzenia ma t u 4 utworu status równie niepewny, co w n o r m a l n y m świecie przy¬ niejako palingenetycz- szłość - rozpoznawana w trybie przewidywań i przypusz­ Zapowiedzią palintropicznej k o n s t r u k c j i (zapowiedzią o charakterze n y m ) jest pełniąca w n i m funkcję prologu albo na­ czeń. Zresztą dla widza uczestniczącego w seansie filmo­ główka pierwsza scena - t r i k o w o puszczona o d tyłu do w y m 'przeszłość' jest t u 'przyszłością'. O t o więc w kolej¬ przodu. Cały b o w i e m f i l m tworzą zachodzące na siebie nych, następujących po sobie scenach, obserwujemy co¬ i k o l e j n o odchylane, coraz wcześniejsze fałdy historii. raz wcześniejsze wydarzenia, czyli najpierw - działania, W t e n sposób, niczym w p a l i n d r o m i e , kresem (gr. jakie Shelby podejmuje opierając się na swoich zapiskach i celem (telos) f i l m u , a zarazem źró­ (wykonanych przez siebie, ale wypartych z żywej pamię- eschaton, peirar) dłem (pege) i logicznym początkiem (arche) wszystkich opowiedzianych w n i m zdarzeń (oglądanych wcze¬ śniej, ale chronologicznie późniejszych), okazuje się to, co zobaczyliśmy (nie rozumiejąc) w p r o l o g u . 2 Bohater f i l m u , L e o n a r d Shelby (Guy Pearce), jest byłym d e t e k t y w e m ubezpieczeniowym, co jasno też określa jego obecne powołanie: poszukuje o n prawdy, jaką kryją ślady przeszłości. Prawdę tę uosabia tajem¬ niczy Johnny G., bandyta, który (rzekomo) zabił żonę Shelby'ego. To tragiczne wydarzenie z przeszłości oka­ leczyło też samego d e t e k t y w a : cierpi o n na „szczegól­ ną przypadłość", m i a n o w i c i e zanik pamięci krótko¬ trwałej. N i e jest to typowa amnezja. Jak sam ciągle każdemu powtarza (powtarza, bo nie pamięta, że już o t y m mówił): w i e , k i m jest, w i e , co kiedyś (przed wy¬ p a d k i e m ) robił, teraz jednak niczego nie p o t r a f i zapa¬ m i ę t a ć dłużej niż k i l k a m i n u t . N i e rozpoznaje n o w o poznanych miejsc, ludzi, a podczas dłuższej rozmowy zapomina, o d czego się zaczęła. M i m o tej ułomności (jest to swoista 'śmierć pamię­ ci'), bolesna 'pamięć śmierci' (ukochanej żony) nie pozwala m u zrezygnować z poszukiwań. Posługuje się w n i c h szczególną protezą, mającą zastąpić zwykłą pa¬ mięć: prowadzi na bieżąco (póki to jeszcze możliwe) precyzyjny system n o t a t e k , zapisane zaś k a r t k i , owe hypomneumata, 3 albo nosi przy sobie („marynarka mu¬ Guy Pearce w filmie Memento si mieć przynajmniej sześć kieszeni"), albo przyczepia 90 �Wojciech Michera »OBLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Carrie-Anne Moss i Guy Pearce w filmie Memento ci, a zatem w owej chwili już „zewnętrznych"), „wypowia­ postacie bardzo się różnią, w y m o w a samych filmów dając się" niejako w trybie całkowicie o d n i c h zależnym; jest zaskakująco p o d o b n a ; n a w e t jeśli u braci W a ­ następnie - rzeczywiste przyczyny i okoliczności, w jakich chowskich cała już rzeczywistość staje się 'zapisem' owe interpretowane p o t e m „źródła" powstawały. (graficznym p r o g r a m e m k o m p u t e r o w y m ) , wymazują¬ W t e n sposób 'prawda' (gr. etymon) poddana zosta­ c y m i zastępującym prawdziwą 'pamięć'. W o b u wy¬ je n a użytek widza swoiście „etymologicznej" weryfika­ padkach w i r t u a l n i e wykreowane złudzenie (pozosta¬ cji: przez odtworzenie p i e r w o t n e j , źródłowej postaci wiające n a ciele człowieka jeśli nie tatuaż, t o stygma- danego działania-„wyrażenia". I wprawdzie d e t e k t y w tyczny ślad po technologicznych przewodach łączą¬ próbuje dodać sobie otuchy, mówiąc, że t o „wspo¬ cych go niegdyś z maszyną) p o t r a f i skutecznie wieść n a m n i e n i a są zawodne, bo t o tylko interpretacje" rzeczy¬ pokuszenie - jest bardziej ponętne niż realny świat. wistych wydarzeń, w śledztwie zaś o f a k t a c h zawsze I j a k L e o n a r d Shelby z Memento wybiera kłamstwo mówią precyzyjnie sporządzone n o t a t k i (w języku fe¬ (pisma) p o t o , b y poczuć się szczęśliwszym, t a k też n o m e n o l o g i i powiedzielibyśmy, że stanowią one „zo¬ w Matriksie biektywizowane m e d i u m wyrażające sens") - za każ¬ Nebuchadnezzar (a zatem jeden z „przebudzonych", Cypher - jeden z buntowników ze statku d y m razem wszystkie jego w n i o s k i okazują się drama¬ którzy w y d o b y c i z k o m p u t e r o w e j „Matrycy" zdołali tycznie fałszywe. odzyskać prawdziwą świadomość-pamięć) - dopuszcza Morał filmu? Zgodny z tytułem: memento! Jak się się zdrady (wobec towarzyszy i „prawdziwej" rzeczywi­ wydaje, historia ta opowiada o dramatycznej niemoż¬ stości), ulegając pokusie p o w r o t u do stanu letargicz- ności zastąpienia 'żywej' pamięci j a k i m k o l w i e k , choć¬ nej niepamięci (gr. lathesthai - o d lethe), by i najdoskonalszym systemem graficznej n o t a c j i . czystą, digitalną rozkosz (kuszący smak w i n a i wy¬ oznaczającej kwintnej kolacji). A l e t o przecież nie wszystko: finałowa scena („re- Co ciekawe (ciekawe w porównaniu t y c h dwóch pryza" przedstawiająca jeszcze raz - t y m razem wyczer¬ wydarzenie zapowiedziane w ekspozycji) bardzo o d m i e n n y c h , j a k mogłoby się wydawać, p o d ujawnia inną, bardziej szokującą prawdę: dowiadujemy n i e m a l każdym względem filmów), nie tylko Carrie¬ pująco - się oto, że bohater podjął wówczas świadomą decyzję - A n n e Moss, ale i grający Cyphera Joe Pantoliano po­ (choć szybko p o t e m zapomnianą; n a co przecież jed¬ jawia się też w Memento, n a k w t y m krótkim momencie przytomności właśnie li¬ E d w a r d G a m m e l l - postać w opowieści N o l a n a zupeł­ jako 'Teddy', czyli John czył), nieodwołalną zatem decyzję wejścia w kuszący nie kluczowa. D l a Schelby'ego jest o n zarazem stałym świat pozoru: „Czy okłamuję sam siebie, żeby czuć się łącznikiem z zapominaną systematycznie realnością, szczęśliwym? W t w o i m przypadku Teddy - zrobię t o " . ale także - „podrzuconym" samemu sobie celem kolej¬ A zatem raczej: Obliviscere, nego fikcyjnego dochodzenia ( k o l e j n y m J o h n e m G . ) . „zapomnij"! Konstata­ cja, zachęta bądź przestroga. B o t r u d n o oprzeć się po¬ Te zbieżności obsadowe o b u obrazów f i l m o w y c h , kusie zapomnienia, „zapomnienia się", tej perswazyj¬ przy jednoczesnym i c h bardzo b l i s k i m następstwie cza¬ nej sile (peitho) wykreowanego sztucznie - za p o m o c ą sowym, nie wydają się przypadkowe. Przeciwnie, moż¬ „sztuki" - pozoru (doksa) i sprytnego łudzenia na sądzić, że stanowią świadomą grę reżysera, który za (apate). p o m o c ą tego środka wyrazu filmowego, konstruując swoistą, pozanarracyjną relację „intertekstualną", podsuwa w i d z o w i właściwe jego zdaniem tło kontek¬ C a r r i e - A n n e Moss - podstępna N a t a l i e : pamięta­ m y j ą przede wszystkim jako T r i n i t y z wcześniejszego stowe, sugerując t y m samym istnienie pewnej interfe¬ o r o k f i l m u Matrix. W p r a w d z i e te dwie grane przez nią r e n c j i ideowej o b u utworów. 91 5 �Wojciech Michera O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI •OBLWISCERE znośny i doprowadzający go do aktów desperacji nad¬ Memento m a szczególną siłę przypominania o i n ­ nych filmach. to wszyscy i n n i (podob¬ coś z f i l m u V i n - nie jak w Memento osamotniony Shelby) za każdym ra¬ cenzo N a t a l i Cube (transponowanego w wymiar czaso­ zem budzą się z pamięcią gruntownie wyczyszczoną, 6 Jest t u coś z Matriksa, miar pamięci. W Dniu świstaka w y ) , coś z A n t o n i o n i e g o (jak w Powiększeniu: odkrywa¬ „zresetowaną" - pozbawieni świadomości, że to, co ro¬ nie prawdy zarejestrowanej przez samego siebie w tek- bią i mówią (z p u n k t u widzenia Connorsa i widzów ście-obrazie; jak w Zawód oglądających f i l m ) , już się wielokrotnie zdarzyło. P h i l reporter: eksperyment ze świadomą modyfikacją własnej tożsamości); z pewno¬ Connors (nawiasem mówiąc: telewizyjny specjalista o d ścią wiele z wyobraźni D a v i d a Lyncha (precyzyjna za¬ prognozowania gadka kryminalna, mająca gęstą konsystencję snu-nie- j ą c (dosłownie!) wydarzenia jednego dnia, badając nie¬ -snu, rozwidlającego ścieżki wnioskowania, możliwe jako tkwiący w n i c h potencjał, zagęszcza cały świat do znaczenia i tożsamości bohaterów), a także Greena- w y m i a r u tej czasowej celi - waya (przede wszystkim, ale nie tylko, owa 'gramatolo- wprawdzie (jednodniową), ale za to absolutną, wręcz giczna' body-art, narzucająca skojarzenie z P i l l o w B o o k ) . boską pamięć (mówi do A n d i e M a c D o w e l l , prowoka¬ 7 budując krótkotrwałą cyjnie żartując: „Jestem bogiem"). Jako szczególnie wydajny k o n - t e k s t interpretacyjny przychodzi m i jednak na myśl słynny Dzień pogody), w nieskończoność prze-rabia- świstaka Pierwszy zatem, Shelby - stara się przeniknąć utka¬ H a r o l d a Ramisa z 1993 r. Już prosta analiza struktural¬ ną z niepamięci zasłonę świata, jednak pismo i graficz¬ na ujawnia uderzające podobieństwo o b u obrazów - na m n e m o t e c h n o l o g i a jeszcze gęściej osnuwają poszu¬ polegające na znaczącej współ- i lustrzanej rozbieżno¬ kiwaną prawdę, w zamian podsuwając fałszywe (pseu- ści. Można powiedzieć dea) i mylące ( apate), c h o ć przecież kuszące i przeko¬ (wspominając nauki Levi- -Straussa o m i c i e ) , że m a m y t u do czynienia z d w o m a symetrycznymi wobec siebie w a r i a n t a m i tej nujące (peitho) wątki tego śledztwa. samej D r u g i , C o n n o r s - dzięki nadzwyczajnej konden¬ w istocie h i s t o r i i . sacji żywej pamięci, bez wsparcia żadnej „zewnętrz¬ To nie przypadek zatem, że r y t m o b u opowieści n e j " t e c h n o l o g i i archiwizującej doświadczenia, bez określa powracająca z m o n o t o n n ą regularnością scena n i e p r z y d a t n y c h w jego szczególnej sytuacji n o t a t e k przebudzenia bohatera w p o k o j u h o t e l o w y m : utkwił o n l u b zdjęć (a jako członek ekipy telewizyjnej m a do t u niczym Odyseusz u Kalypso, i niczym też władca Ita¬ dyspozycji kamerę telewizyjną z o p e r a t o r e m ) , coraz k i nostalgicznie płacze z tęsknoty za d o m e m . Tymcza¬ lepiej wszystko rozumie i w efekcie rezygnuje z do¬ sem powrót, nostos, jest niemożliwy; z różnych jednak tychczasowego życia, wygodnego, ale w istocie pełne¬ powodów. O ile w Dniu świstaka, go pozorów. k u rozpaczy główne¬ go bohatera, każdego ranka rozpoczyna się zawsze t e n W pierwszej h i s t o r i i wszystko (zapomniane) wzięło sam dzień, 2 lutego, i wszystko w nieskończoność się się ze straty ukochanej kobiety. W h i s t o r i i drugiej - do powtarza (z czego jednak n i k t poza n i m nie zdaje sobie zdobycia ukochanej sprawy), to dla bohatera Memento prowadzi. przerażająca jest kobiety wszystko (pamiętane) właśnie absolutna nie-powtarzalność i brak wszelkiej k o n t y n u a c j i : każdy dzień jest zawsze pierwszy, pokój hotelowy zaś - k o m p l e t n i e nieznany i pozbawiony wspomnień lub i n n y c h wyróżniających go cech. W precyzyjnie skonstruowanej intrydze f i l m u Me¬ mento jedno się nie zgadza: bohater, który o d c h w i l i 8 Jeśli zatem L e o n a r d Shelby cierpi na niedobór pa¬ tragicznego w y p a d k u niczego p o n o ć nie mięci (dotyczącej tego, co aktualne), to P h i l Connors pamięta, o j e d n y m przynajmniej nie zapomina nigdy: właśnie (Bill M u r r a y ) przeciwnie: o d ludzi, z którymi się spoty­ o swojej „przypadłości", o t y m , że jest człowiekiem cier¬ ka w miasteczku Punxsutawney, różni go właśnie nie- piącym na zanik pamięci. Bez tego k o m p r o m i s u w psy¬ chologicznej charakterystyce postaci a n i L e o n a r d Shelby nie byłby w stanie w j a k i k o l w i e k sensowny spo¬ sób interpretować pozostawionych samemu sobie pi¬ semnych instrukcji, a n i Christopher N o l a n (bez tej choćby tak w i o t k i e j osnowy) zapleść logicznej intrygi. W zamyśle reżysera zresztą łagodzić tę niekonse¬ kwencję ma zapewne powracający wątek związany z tatuażem na lewej dłoni Schelby'ego: Remember Sammy Jenkins. Jenkins to człowiek ze świata przeszło¬ ści, sprzed w y p a d k u , który cierpiał rzekomo na podob¬ ny zanik pamięci krótkotrwałej. Jego właśnie historię Schelby opowiada (w n o r m a l n y m już porządku chro¬ nologicznym) Teddy'emu podczas k o l e j n y c h rozmów telefonicznych, traktując ją też jako klucz pamięciowy Joe Pantoliano w filmie Memento pozwalający m u zrozumieć własną sytuację. 92 �Wojciech Michera •OßLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI N a j m n i e j zresztą jest t u ważna kwestia psycholo­ * * * gicznego prawdopodobieństwa przedstawionych oko­ liczności. C a ł ą konstrukcję - z k l u c z o w y m w opowie­ Idealną teraźniejszością w świadomości człowieka ści psychologicznym pojęciem „pamięci krótkotrwa­ wydaje się nieskończenie krótka, krótsza niż mgnienie ł e j " - wypada uznać przecież za coś więcej niż tylko oka, c h w i l a zmysłowego spostrzeżenia. A l e j a k uczy kliniczny opis jakiejś rzadkiej choroby. To raczej, j a k E d m u n d Husserl (w Wykładach sądzę, miara, modulus, wnętrznej obrazowy m o d e l , który dzięki świadomości czasu) 9 z fenomenołogii we­ nie da się oddzielić spo­ zastosowaniu r e d u k c j i (liczby elementów) i uwydat­ strzeżenia („impresji") o d tego, co spostrzeżeniem już n i e n i a ( i c h skali) wyodrębnia istotne cechy tego, co nie jest, a co natychmiast po n i m następuje: „Do ' i m ­ absolutnie najważniejsze, a co zwykliśmy określać jako presji' w sposób ciągły dołącza się - jako jej modyfika­ conditio humana. I oczywiście t o właśnie Shelby (a nie cja - pierwotne przypomnienie (primäre i n n e postacie, ludzie zdrowi i cieszący się dobrą pamię¬ albo, j a k powiedzieliśmy, retencja". cią) k o n s t r u o w a n y jest w filmie jako m o d e l o w y wzo¬ Erinnerung) „W sensie idealnym zatem spostrzeżenie (impresja) rzec człowieczeństwa. byłoby tą fazą świadomości, która konstytuuje czyste I n t e r p r e t a c j a f i l m u ( i nie t y l k o tego przecież) wy¬ «teraz», a przypomnienie wszelką inną fazą [tego] kon¬ maga szczególnej uwagi, podobnej do tej, która towa¬ t i n u u m . A l e t o jest właśnie tylko idealna granica, coś rzyszy oglądaniu t r i k o w y c h , d w u - z n a c z n y c h rysun¬ abstrakcyjnego, co nie może istnieć samo dla siebie." ków, kodujących za p o m o c ą t y c h samych kresek d w a O w o przypomnienie retencyjne (jak t o mówi Husserl: niezależne, alternatywne wyobrażenia. W portrecie złączone ze spostrzeżeniem niczym warkocz k o m e t y Z y g m u n t a Freuda w y d a t n y nos zamienia się nagle z jej głową) jest zatem częścią „naoczności" i uczestni¬ w nagą, przeciągająca się kobietę, kiedy indziej czy w związanej z nią poznawczej oczywistości. - piękna dziewczyna, po odwróceniu rysunku, okazuje Bohater f i l m u Memento się szpetną staruchą. Podobnie w konturze postaci Le­ nie jest więc pozbawiony pamięci „najkrótszej", określonej przez Husserla jako onarda Shelby'ego, nakreślonym przez reżysera, przy „pierwsza", „pierwotna" czy też „retencjonalna". Żyje o d r o b i n i e wysiłku - jeśli zdołamy przełączyć zakres w owej poszerzonej teraźniejszości, n a którą składa się naszego postrzegania („królik czy kaczka?" - pyta spostrzeżenie (teraźniejszość idealna) oraz bezpośred¬ - dostrzeżemy n i o po niej następująca i w istocie nie dająca się ana¬ wiele mówiącą, wartościową poznawczo karykaturę litycznie oddzielić retencja (a także, współtworząca nas samych. otoczkę czasową spostrzeżenia 'protencja', czyli ocze­ Ernst G o m b r i c h w Sztuce i złudzeniu) Jeśli zatem chcemy wyjść poza pierwszy, oczywisty, k i w a n i e ) . Problem Shelby'ego dotyczy (jeśli przyjąć realistyczno-psychologiczny w y m i a r f i l m u , w a r t o za¬ kategorie Husserla) drugiego rodzaju pamięci - przy¬ stanowić się raz jeszcze, czym jest ów niezwykły defekt p o m n i e n i a 'wtórnego' (sekundäre dręczący bohatera, a także ta niedługa chwila, gdy nownego' przytomnie k o n t a k t u j e się o n ze światem zewnętrz¬ angielskim oddawane jest słowem n y m . L u b raczej: czym jest owa przytomność właśnie - (Wiedererinnerung), Erinnerung), l u b 'po¬ które w tłumaczeniu recołłection. O w o 'drugie przypomnienie' nie jest już złączone t a k u l o t n a , że wydać się może nie tyle pamięcią, ile bezpośrednio nadzwyczaj przedłużoną teraźniejszością. uobecnia się samodzielnie. Dzięki n i e m u właśnie m o 93 ze spostrzeżeniem i w świadomości �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI żemy „powtórzyć" w myślach to, co przeminęło, a za¬ ma zawsze dla Husserla, kiedy w ogóle się n a d n i m za¬ t e m (nawet jeśli przeminęło niedawno) już nie jest te¬ stanawia, charakter d u p l i k a t u , któremu jako «odbiciu», raźniejszością, lecz przeszłością. Wszystko w n i m - pi¬ «szacie», «sukni», «powłoce», «osadowi» doświadczeń sze Husserl - „ jest takie samo j a k spostrzeżenie i pier¬ - czy jakichkolwiek i n n y c h metafor Husserl t u używa - w o t n e przypomnienie, a przecież nie jest to spostrzeże¬ nie przysługuje i c h «autentyczność»". nie i pierwotne przypomnienie". wyrazu - między poprzedzającym język źródłowym, ży¬ Jest warstwą w y m doświadczeniem (percepcja, doznanie, pragnie¬ I n n a jest również jego wartość poznawcza. Zauwa¬ ża b o w i e m autor Wykładów...: 12 nie) a przekraczającym go ideałem czystych, racjonal¬ „Godna uwagi różnica zachodzi też w odniesieniu do oczywistości przypo¬ n y c h i także niejęzykowych struktur l o g i c z n y c h . m n i e n i a pierwotnego i wtórnego. To, co uświadamiam smem - rozumianym jako techniczny duplikat języka - 13 Zpi- sobie retencjonalnie, jest, j a k widzieliśmy, absolutnie jest oczywiście jeszcze gorzej (sam Husserl, co podkreśla pewne. A l e j a k mają się sprawy z dalszą przeszłością? Klaus N e l l e n , pragnąc zapewne zredukować dramatycz¬ [ . . . ] Możliwe są t u zatem [w sferze pamięci wtórnej - ny rozziew między myślą a jej technicznym zapisem, po¬ W M ] błędy, które swe źródło mają w o d t w o r z e n i u sługiwał się pismem stenograficznym). j a k o t a k i m " [podkr. W M ] . Poznawcza rola języka - a także materialnej jego D l a Husserla (mówiąc w niezbędnym t u uproszcze¬ artykulacji, innej niż dźwiękowa (jeśli można tak po¬ n i u ) źródłem 'pewności' jest spostrzeżenie. L u b inaczej: wiedzieć) - pewność doświadczenia poznawczego bierze się z ta¬ i z n a t c h n i e n i a M a r t i n a Heideggera) radykalnie prze- k i c h wartości, jak „pierwotność", „źródłowość", „orygi¬ formułowana: w zdolności mówienia w i d z i się coś wię¬ n a l n o ś ć " (origo, źródło). Właściwa jest i m b o w i e m apo¬ cej niż tylko jeden pośród w i e l u i n n y c h atrybutów dyktyczna oczywistość, naoczność żywej obecności. człowieka (wtórny wobec myślenia). Jak pisze Paul R i - Wszystko też, co nas o d źródła oddala, jest kłopotliwym coeur (w 1970 r o k u ) : „Mowa zajmuje szczególne miej¬ dodatkiem, poznawczą sce w egzystencji ludzkiej, skoro okazuje się funkcją, przeszkodę, wymagającą stosownych przeciwdziałań, która nie w c h o d z i w skład i n n y c h , ale umożliwia i c h redukujących jej negatywny (czyli wszelki) wpływ. l u d z k i charakter". Dotyczy to nawet postrzegania: zniekształceniem i stanowi została o d czasów Husserla (za sprawą „Rzeczy przez nas oglądane, słyszane, dotykane są Pierwotne jest zatem prezentujące spostrzeżenie, wyobraźnia zaś (re-prezentująca, od-twarzająca to, co p r z e d m i o t a m i już z r y t y m i p r z e z n a s z j ę z y k minęło, co było teraźniejszością w przeszłości) - wtór¬ Nasze postrzeżenia są n a p i ę t n o w a n e na. A ponieważ z „żywego teraz" nie da się wyekstra¬ słownym h o w a ć czystej, dziewiczej percepcji, „impresji" (zawsze strzeganiu coś w rodzaju f r a z o w a n i a , frazowania b o w i e m towarzyszy jej - jak warkocz komecie - pamię¬ w świecie, coś sprawiającego, iż cała ciowa retencja), Husserl przesuwa granicę 'źródłowej wszelkie zmysłowe przedmioty są przejęte przez zna- oczywistości' między d w a typy przypomnienia: reten¬ czenia". cję a przypomnienie drugie, wtórne, rekolekcyjne i re¬ p r o d u k c y j n e : między retencję i wyobraźnię. [...]. znaczeniem [ . . . ] . Można by powiedzieć, że jest w po¬ zmysłowość, 14 Z d a n i e m Ricoeura owo „frazowanie", językowe w swej istocie, odnosi się też do ludzkiego gestu. Przy¬ 10 'Przypomnienie wtórne' j a w i się więc jako poznaw¬ kładem, j a k i przywołuje w t y m miejscu Ricoeur, jest cza przeszkoda. Z tego p u n k t u widzenia przypadłość, wytwarzanie krzemiennego narzędzia przez człowieka na jaką cierpi Shelby, można by uznać wręcz za meta¬ pierwotnego: „narzędzia ludzi p i e r w o t n y c h są z pew¬ forę m e t o d y fenomenologicznej: oto realizuje się po¬ nością czymś współczesnym m o w i e , sprawiając, że każ¬ stulat redukcyjnego p o w r o t u do źródłowej oczywisto¬ dy nasz gest został niejako przejęty przez mowę, jest ści „rzeczy samych": pojawia się szansa na opis czyste¬ w niej artykułowany do tego stopnia, iż antropolodzy go przeżycia: wolnego o d wcześniejszych, reproduko¬ - j a k L e r o i - G o u r h a n dla przykładu - pisząc o geście w a n y c h w pamięci doświadczeń. N a czym zatem polegał błąd detektywa? Otóż, my¬ śląc nadal w kategoriach fenomenologicznych, prze¬ szkodą musiała być pokusa „pisma" - t e c h n i k i mającej stanowić uzupełnienie n a t u r a l n e j , żywej pamięci. A l e - wykraczając już poza te kategorie - można też uznać, że porażka bohatera filmowego eksperymentu ujawnia naiwność fenomenologicznej wiary w możliwość doko¬ n a n i a takiej r e d u k c j i „bytu" do objawiającego się świa¬ domości czystego „sensu". 11 D l a Husserla przeszkodą na drodze do „czystego znaczenia" i p i e r w o t n e j , logicznej prawdy jest już język Memento, r e i . Christopher Nolan i gramatyka. „Albowiem język - pisze Klaus N e l l e n 94 �Wojciech Michera •OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI rzaniu, jest b o w i e m ucieleśnioną (w ruchach) mową. Takie p o j m o w a n i e języka - jako nieredukowalnego czynnika, frazującego postrzeganie i „gestowanie" obce jest oczywiście fenomenologii, odwołującej się do żywej, i n t e n c j o n a l n e j świadomości. 16 Ricoeur jednak nie zajmuje się w gruncie rzeczy samym „arte-faktem", „artykułem", czyli wy-artykułowanym za p o m o c ą gestu narzędziem (jak się wydaje, dla owego pasma gestu, ja¬ ko pasma frazy - pomyślanego radykalnie, niejako „pantomimicznie" - nie jest nawet konieczna fizyczna, „kamienna" obecność „produkowanego" przez paleoli¬ tycznego łowcę narzędzia). C o zatem z k r z e m i e n n y m arte-faktem? Czy nie na¬ leży widzieć w n i m zapisu owej sekwencji gestów, reje¬ strującego j ą niczym p r y m i t y w n a płyta gramofonowa? A l e może coś więcej: czyż nie o n właśnie, techniczny wytwór - a nie t y l k o „świadomość" wykonawców jest szczególnym nośnikiem uogólnionej pamięci kul¬ turowej? Inaczej mówiąc - jest o n nie t y l k o rejestracją dopełniającą t e n konkretny, wytwórczy gest, ale też materializacją ogólnej wiedzy, k u l t u r o w y m wzorcem, poprzedzającym logicznie i określającym samą możli¬ wość owej powracającej frazy l u d z k i c h gestów, a także weryfikującym jej poprawność. D o sporu o logiczne pierwszeństwo między źródłowym-vs-frazowanym „sensem" a ekspresyjnym-vs-frazującym „ językiem" włącza się zatem trzeci, zewnętrz¬ ny wobec świadomości element. Jeśli chcielibyśmy jeszcze raz odwołać się d o t e r m i n o l o g i i Husserla, naj¬ bardziej przydatne, j a k się wydaje, byłoby „świadomości obrazowej" - W Wykładach pojęcie Bildbewusstsein. z fenomenologii wewnętrznej mości czasu „świadomość obrazowa" świado­ (bildbewusstsein) pojawia się niejako m i m o c h o d e m (par. 2.28) - jako negatywny składnik d e f i n i c j i przypomnienia wtórne¬ go, czyli pamięciowego uobecnienia przeszłości. Hus¬ Guy Pearce w filmie Memento serl pisze zatem: „Trzeba jeszcze rozważyć, do jakiego g a t u n k u należy t o uobecnienie, o którym tutaj jest i mowie u ludzi p i e r w o t n y c h , będą mówić o określonej mowa. syntezie gestualnej, gdy przy analizie k a m i e n i a ciosa¬ w przypadku świadomego odwzorowania obrazowego nego będą wykazywać, że ociosanie tego k a m i e n i a za¬ (malowidło, popiersie, i t p . ) , nie w c h o d z i w grę." kładało pewną liczbę związanych ze sobą gestów i t o pasmo gestu jest j a k pasmo f r a z y " . Reprezentacja przez p o d o b n y o b i e k t , j a k Świadomość obrazowa - „Malowidło, popiersie, i t p . " - wyprowadza pamięć poza obszar świadomości. 15 Ciosanie określonego narzędzia krzemiennego jest W obrazie malarskim n a przykład, który oglądamy powtarzalną sekwencją gestów, które n i e t y l k o coś w galerii, powstałym w bliższej l u b dalszej przeszłości, produkują, ale też „frazują". S ą ( t o już moje własne dostrzec możemy co najwyżej ślad, zapis, uzewnętrz¬ skojarzenie) niczym skodyfikowane r u c h y aktora w te¬ nienie pamięci malarza, który coś kiedyś widział l u b atrze azjatyckim; są techniką, zatem umiejętnością sobie wyobrażał. M y - możemy studiować t e n obraz, określoną k u l t u r o w o i tak też, jako tradycja, j a k język ale przecież nie jako pamięć naszej własnej, przeżytej (a nie t y l k o jako „sens" - t u t a j : użyteczna przydatność przeszłości. 17 wytworzonego za i c h pomocą narzędzia) przekazywa¬ To przywołane i o d razu porzucone przez Husserla n ą . W t y m znaczeniu wszelka t e c h n i k a (techne) zawsze pojęcie - rozumiane jako i n n a „pamięć", wykraczająca jest m n e m o - t e c h n i k ą . poza obszar świadomości, czyli poza retencję i rekolek¬ Ricoeur mówi zatem o kształtującym, „frazującym" cję - odegrało znaczącą rolę w kształtowaniu się myśli geście, który nie wyczerpuje się w skutecznym w y t w a - Jacques'a Derridy, w jego rozprawie z fenomenologicz95 �Wojciech Michera » O B L I V B C E R E O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI n y m p r y m a t e m poznawczym „żywej o b e c n o ś c i " i „na­ ocznej oczywistości". 18 D e r r i d a , j a k w i a d o m o , wszyst­ W y m o w a f i l m u Memento k o odwraca, całą tę logikę doświadczenia poznawcze­ nie jest jednoznaczna. M a m y w n i m niewątpliwie do czynienia z radykalną go wraz z jej n i e c h ę c i ą do „zewnętrzności" (logikę „su­ krytyką „pisma" jako ( m n e m o ) t e c h n o l o g i i , która wy­ p l e m e n t u " ) , kwestionując źródłową wyłączność spo¬ pierając żywą pamięć fałszuje (wirtualizuje) rzeczywi­ strzeżenia i przenosząc p u n k t ciężkości w stronę pa¬ stość. Możemy j e d n a k też uznać, że „szczególna przy­ mięci - pierwszej, drugiej, ale także - tej „trzeciej". padłość" Schelby'ego m a charakter wzorcowy i doty­ Wspólnym b o w i e m korzeniem r e t e n c j i i re-prezentacji czy w istocie nas wszystkich. A wówczas znika wpraw¬ jest jego zdaniem: „ m o ż l i w o ś ć p o - w t ó r z e n i a [ré­ dzie nadzieja, wszelka nadzieja, n a możliwość wyzwo¬ ślad lenia pétition] w w jego najogólniejszej znaczeniu najbardziej postaci, uniwersalnym, możliwość, się z więzów „technologicznego złudzenia" (i w t y m sensie obraz t e n różni się na przykład o d Ma- która musi nie tylko zamieszkiwać czystą aktualność triksa), teraźniejszości, ale także j ą tworzyć za sprawą samego też „normalność", z jej zwykłą, nie sprawiającą po¬ r u c h u różnicości [différance], znawczych problemów pamięcią. szość] w p r o w a d z a " . który w nią [w teraźniej­ ale zarazem - bardzo problematyczna staje się Dramatyczna ambiwalencja pamięci i (pokusy) za¬ 19 p o m n i e n i a , skojarzona w filmie Memento R u c h „różnicości" (albo „różni", w polskiej litera¬ z techniczną différance) n o t a c j ą i „pismem" - t r a k t o w a n y m „graficznie", j a k można t u chyba rozumieć (niech znawcy D e r r i d y wy¬ obraz, w y k o n y w a n y m przez bohatera n a własnym cie¬ turze występują oba te tłumaczenia słowa baczą tę definicyjną profanację) jako nadwerężenie lo¬ le, uwikłanym w namiętność i śmierć - przywołuje g i k i „obecności", która t r a c i możliwość uzasadniania bardzo bogate konteksty k u l t u r o w e . Wśród n i c h naj¬ oczywistej toż-samości (oczywistości bycia-sobą „po ważniejszy wydaje się wątek platoński. Wydaje się prostu") za sprawą „ frazującej" (że użyję tego obcego wręcz, że f i l m Christophera N o l a n a potraktować moż¬ Derridzie określenia) pamięci. D l a Husserla, j a k wie­ na jako ilustrację, l u b nawet symulację Sokratesowej my, t e n wkład pamięci (podobnie j a k języka), t e n k r y t y k i pisma jako „lekarstwa n a p a m i ę ć " „osad doświadczeń", stanowił przeszkodę w d o t a r c i u 274-275). A l e t y m zagadnieniem wypadnie zająć się do istoty rzeczy (skoro cała prawda zawiera się w źró¬ osobno. (Fajdros 21 dłowej impresji, a błędy „swe źródło mają w odtworze¬ n i u jako t a k i m " ) . Teraz jednak, jeśli podążamy śladem Derridy, można powiedzieć, że dostęp d o rzeczywisto¬ ści poznawanej w prezentującym spostrzeżeniu otwie¬ Przypisy 1 ra się właśnie dzięki re-prezentującemu przypomnie¬ Tłumaczenie Jerzego Danielewicza. Słowa Stezychora (VII/VI w. przed Chr.), cytowane przez Platona w Fajdrosie, dotyczą He­ n i u . Ze poznanie z konieczności jest zawsze roz-pozna- leny. Palinodia: odwołanie pieśni. n i e m . Ze nigdy nie da się wypreparować czystego „sen¬ ouk estin etymos logos houtos su" z „ faktyczności" świata, b o nic, żaden „tekst", nie oud' ebas en neysin eusselmois oud' hikeo pergama Troias istnieje poza k o n - t e k s t e m . I że ów k o n - t e k s t nadcho¬ 2 dzi spoza sfery świadomości - jest „świadomością ob¬ razową" (bildbewusstsein), cie źródła jako też kresy przykre", panton pegai kai peirata. Tł. Je­ „faktycznością", którą na- - p o t y k a m y jako „zawsze-już" istniejącą, rzego Łanowskiego. stanowiącą 3 w a r u n e k i zasadę wszelkiego po-wtórzenia i roz-poznania, ponadindywidualną teratura, opr. Tadeusz Komendant, Warszawa 1999, s. 306 n . 4 W istocie konstrukcja ta jest jeszcze bardziej złożona, bowiem wy­ odrębnione czarno-białą tonacją zdjęć sekwencje rozmów telefo¬ m e n t a c j i - pamięcią kulturową. S a m ą kulturą. Zywio- nicznych toczą się zgodnie z własnym, niezależnym porządkiem. łem antropologicznym. 5 D e r r i d a tak podsumowuje swoją książkę Głos i fe­ nologii Husserla Na temat hypomneumata zob. Michel Foucault, Sobąpisanie, tł. M . P Markowski, w tegoż: Powiedziane, napisane. Szaleństwo i li­ („quasi-transcendentalną"), „zarchiwizowaną" l u b też poddaną procesom sedy¬ nomen. Wprowadzenie Hezjod w Theogonii (738) pisze o Tartarze: „wszystkiego w świe­ Na temat intertekstualności zob. Ryszard Nycz, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Kraków 2000, s. 83 do problematyki znaku w fenome­ 6 z r o k u 1967: „Nie w i e m y już zatem, Pomijam t u nawet aż nadto oczywiste podobieństwo filmu Nolana do opowieści, także literackich, z odwróconym biegiem czy to, co prezentowało się zawsze jako p o c h o d n a l u b narracji. Tylko dwa przykłady: filmowy - Nieodwracalne Gaspa- przekształcona re-prezentacja prostej prezentacji, jako ra Noe, z roku 2002; literacki - opowiadanie Alejo Carpentie- «uzupelnienie», «znak», «pismo», «ślad», nie «jest», ra Powrót do ziarnka, ze zbioru Wojna czasu, Guerra del tiempo (Warszawa 1974, tł. Kalina Wojciechowska). w sensie koniecznie, ale w n o w y sposób a-historycz7 n y m , «starsze» niż o b e c n o ś ć i system prawdy, starsze Dylemat reprezentacji obrazowej powraca w wielu filmach Greenawaya, takich choćby jak Brzuch architekta, Kontrakt ry¬ niż «historia». «Starsze» niż sens i zmysły: niż źródło¬ sownika. Należy też wspomnieć (bo na wyczerpujące wyjaśnie¬ w o prezentująca naoczność, niż aktualne i pełne spo¬ nie brak t u miejsca), że wymowa ideowa aktu pisania na ludz¬ strzeżenie «rzeczy samej», niż widzieć, słyszeć, doty¬ kim ciele jest w Pillow Book zupełnie inna niż w Memento. kać, zanim nawet d o k o n a się rozróżnienia n a i c h 8 „Każdy dzień jest pierwszy, jeśli nie pamięta się poprzedniego" - «zmysłową» dosłowność i metafizyczną inscenizację mówi cierpiąca na zaniki pamięci bohaterka najnowszego filmu w całej h i s t o r i i f i l o z o f i i " . Clauda Leloucha Piano Bar (cytuję z pamięci). 20 96 �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Edmund Husserl, Wykłady z fenomenologii wewnętrznej ufundowaniu logicznych treści na wyrażeniach językowych, fe¬ świado­ mości czasu, tł. Janusz Sidorek, Warszawa 1989. Poglądy Hus­ nomenologia opiera te ostatnie na sile intencjonalności, która serla przedstawiam t u w sposób radykalnie uproszczony. Na te­ jest pierwotniejsza od języka i łączy się ze «świadomością» jako mat Husserlowskiej koncepcji czasu zob. np.: Maurice Merleau¬ taką". Por. też Derrida (Głos i fenomen): „Husserl [...] chciał -Ponty, Fenomenologia percepcji, tł. M Kowalska i J. Migasiński, niewątpliwie zachować pierwotnie niemą, «przed-wyrażenio- Warszawa 2001 (rozdział Czasowość, wą» warstwę przeżycia" (s. 26). s. 431 n.); Krzysztof M i ­ chalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu, Trzeba jednak wspomnieć (i z braku miejsca - tylko wspo¬ Warszawa 1988 (rozdz. 3.); Jacques Derrida, Głos i fenomen, tł. mnieć), że po latach Husserl zrewiduje swój pogląd na temat Bogdan Banasiak, Warszawa 1997. bildbewusstsein - w rozprawie na temat Pochodzenia Geometrii Paris (1937). Stwierdzi tam, że właśnie „zapis" pozwala przekroczyć 1967, s. 72). Dlatego też Husserl przeciwstawia się poglądowi istotną słabość indywidualnej pamięci, tę mianowicie, że jest Por. Derrida, Głos... (1. wyd.: La voix et le phénomène, Brentana, który twierdził, że także pierwsza pamięć ma charak¬ śmiertelna. Pismo, jako uzupełnienie pamięci, umożliwia jej ter wyobrażenia. przekazywanie kolejnym pokoleniom i kumulację, stając się wa¬ Por. Vincent Descombes, To samo i inne. Czterdzieści pięć lat fi­ runkiem możliwości powstania takiej na przykład dyscypliny, tł. B. Banasiak i K. Matuszewski, jak geometria. Wstęp Derridy do (własnego tłumaczenia) Po¬ lozofii francuskiej (1933-1978), chodzenia Geometrii jest pierwszym dziełem tego francuskiego fi¬ Warszawa 1997, s. 94 n . lozofa, w którym w jasny już sposób zarysowuje swoją koncep¬ Klaus Nellen, „Język" i „świat przeżywany" w myśli Husserla, w: Świat przeżywany. Fenomenologia i nauki społeczne, cję „pisma" (Introduction, w: E. Husserl, Lorigne de la géométrie, Z. Krasno- dębski i K. Nellen (red.), Warszawa 1993, s. 130. Zob. też Der­ Paris 1962). rida, Forma i znaczenie. Uwagi o fenomenologii języka, w tegoż: Pi­ Zob. Bernard Stiegler, Derrida and technology: fidelity at the limits smo filozofii, tł. B. Banasiak, s. 109-128 of deconstruction and the prothesis of faith, w: Tom Cohen (red.), Paul Ricoeur, Husserl i Wittgenstein o języku, tł. M . Drwięga, Jacques Derrida and the Humanities, Cambridge 2001, zwł. s. „Principia" X V I - X V I I , 1997, s. 59-69 244. Paul Ricoeur, Struktura a znaczenie w mowie, tł. Stanisław Ci­ Derrida, La voix et le phénomène, chowicz, w tegoż: Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s. i podkreślenie własne - W M . Por. Głos..., wyd. cyt., s. 113). Por. 276 (podkr. - W M ) Stiegler, s. 242-43. s. 75 (wyjątkowo tłumaczenie Tamże, s. 277. Ricoeur odwołuje się tu do pracy André Leroi- Derrida, Głos..., wyd. cyt., s. 173-174. -Gourhan Le geste et la parole. Powołuje się na nią także Derri­ Uwagi dotyczące filmu Memento miały być krótkim, jedno-dwu da w rozważaniach na temat (arche) pisma (O gramatologii, tł. stronicowym wprowadzeniem do tekstu na temat „pokusy zapo¬ B. Banasiak, Warszawa 1999, wyd. oryg. De la grammatologie, mnienia" u Hezjoda i Homera. Ponieważ jednak rozrosły się one Paryż 1967) ponad właściwą miarę, przynaglany też czasem, skorzystałem z uprzejmej sugestii Redaktora Naczelnego „Kontekstów", by Pisze Ricoeur: „Kiedy Husserl stwierdza, że wszelka świadomość czegoś, że wszelka świadomość jest świadomo¬ „wstęp" t e n opublikować niezależnie. Pozostało kilka śladów ścią intencjonalną, stara się umieścić znak wraz z jego dynami¬ wcześniejszego zamierzenia, m . i n . motto, pierwsze zdanie, jest świadomością ką o wiele niżej niż mowa w powszechnej właściwości - można a także uparcie wtrącane i - wobec słabo uzasadnionej przydat¬ by rzec niemal - życia, w każdym razie życia świadomości, któ¬ ności - wyglądające pretensjonalnie pojęcia greckie. Nie usuną¬ re daje się wykryć w postrzeganiu, które daje się wykryć w dzia¬ łem tych błędów, licząc, że życzliwy Czytelnik znajdzie dla nich łaniu, i ta moc znaczenia czegoś ulegałaby artykulacji nie tylko usprawiedliwienie w artykule, jaki ukaże się w następnym nu¬ na poziomie mowy, ale także na poziomie o wiele niższym niż merze pisma. mowa, zwanym antepredykatywnym, który jest czymś uprzed¬ Pragnę przy tej okazji podziękować Mateuszowi Damięckiemu, n i m w porządku życia wobec aktu nadawania predykatów studentowi Akademii Teatralnej w Warszawie, za wytrwałą za¬ przedmiotom dyskursywnym." (Struktura..., s. 285. W innym chętę, która skłoniła mnie do obejrzenia filmu Christophera zaś miejscu czytamy (Ricoeur, Husserl..., wyd. cyt. s. 61): „Po Nolana. 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/389f7cd51a628ec8637f455e792be32e.pdf c4949c77aec9bfa8be42d9f0c6e4545f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5562 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5172 Title A name given to the resource "Ocaleni krwawą historią"/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.51-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Sobolewska „OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą " J A K ŻYĆ P O D O Ś W I A D C Z E N I U H O L O C A U S T U ? Podstawą rozważań w niniejszej pracy będą konkretne zaisy ocalonych z Holocaustu. Autorka postawiła sobie za cel ' upienie się na indywidualnych biografiach, ponieważ zajmuc się wyłącznie suchymi faktami i datami historycznymi, traci ę z oczu człowieka i jego indywidualny los. Makrohistoria poądkuje wydarzenia, ale pozwala się łatwo zdystansować, tym samym zapomnieć. Tylko przeżycia indywidualnego człoeka, jego świadectwo cierpienia, jest w stanie poruszyć do ębi i spowodować, że zostanie w naszej pamięci. Po Holocauście na nowo rozgorzała dyskusja o istnieniu naczeniu wartości, a pytanie: jak po takiej hekatombie żyć, orzyć obrazy, pisać wiersze? stało się jednym z najbarziej palących i ważnych. Jednak od teoretycznych refleksji rdziej znaczące wydaje się pytanie najprostsze (a może "jtrudniejsze): jak żyją ci, którzy przeżyli Holocaust? Jakie ylematy muszą rozstrzygać w swoim sumieniu? W jaki spob radzą sobie ze swoją przeszłością ci, którzy „krwawią storią"? T. Adorno pisze: ! Wciąż trwające cierpienie, ma takież prawo do ekspresji, jak maltretowany do krzyku, dlatego raczej mylny byłby sąd, że po Oświęcimiu nie można już napisać żadnego wiersza. Nie ma jednak błędu w mniej kulturalnym pyta­ niu: czy po Oświęcimiu można jeszcze żyć, a zwłaszcza, czy ma do tego pełne prawo ten, kto przypadkowo Oświę­ cimia uniknął, a w zasadzie powinien by być stracony [...] drastyczna wina oszczędzonego.W odwecie nawiedzają go sny w rodzaju tego, że już nie żył, że został zagazowa­ ny w 1944 roku, i że swą dalszą egzystencję prowadził jedynie w wyobraźni, jako emanację obłąkanego życze­ nia człowieka zamordowanego przed dwudziestu laty. 1 wina" ocalonego, o której pisze Adorno, na „Drastyczna wina *rwc.7\i rzut r7i it oka n k a jest iest czymś C 7 v m ś absurdalnym. ahsi irrlalnvm T pierwszy Dlaczego bowiem mają czuć się winni ci, którzy przeżyli Shoah? Niech winni poczują się ci, którzy doprowadzili do Zagłady! A jednak poczucie winy jest czymś, co nieustannie powtarza się we wspomnieniach ocalonych. Nie chodzi tu nawet o poczucie winy w o b e c konkretnych osób (choć takie też często się pojawia, zwłaszcza wobec bliskich), jest to abstrakcyjne po­ czucie winy wobec zgładzonych. Zagłada - niewinne ofiary, ocaleni - „winni, że żyją". Potwierdzeniem tego mogą być słowa, które padają w komiksie Arta Spiegelmana Maus, a dotyczą Władka - ocalonego: „...bo sam czuł się winny, że ocalał" . Poczucie winy, że przeżyło się Holocaust, staje się piętnem w życiu ocalonych. Mało tego, owo „patologiczne" poczucie winy nie dotyczy tylko naocznych świadków, jest ono „transmitowane" dalej, na drugie pokolenie świadków, z tym że przybiera ono nieco inną postać. Art Spiegelman, którego rodzice przeżyli Oświęcim, pisze: „To chyba jednak ma coś wspólnego z poczuciem winy, że mam łatwiejsze życie niż oni mieli". 2 3 Ci, „co krwawią historią", dostają się w ręce oprawcy po raz drugi, z tym że teraz jest to ich własna pamięć i gnębiące poczucie winy. Być może pewnym antidotum na owo poczu­ cie winy mogą być świadectwa ocalonych, które przez wielu są traktowane jako spłata długu wobec tych, co zginęli. Jednak niniejsza praca nie będzie poświęcona świadec­ t w o m rozumianym jako „misja mówienia za tych co zginęli", interesować nas będzie wymiar jednostkowy, osobiste zmie­ rzenie się ze swoją traumatyczną przeszłością. Punktem wyjścia będą tu wspomnienia Krystyny Żywulskiej, Żydówki, która uciekła z warszawskiego getta, a później, jako Polka, przeżyła Oświęcim. Prześledzimy w jaki sposób ocalona ra­ dzi sobie ze swoją sytuacją w getcie, w obozie, jak odnajdu­ je się na wolności (chociaż po wyjściu z getta długo się nią nie cieszyła). Przyczynkiem do tego będzie analiza języka, jakim operuje Żywulska. Przez to, w jaki sposób ocalona BAWŹ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska werbalizuje swoje traumatyczne przeżycia, można dotrzeć do tego, jak próbowała ona, mimo dramatycznych warun­ ków, w jakich przyszło jej żyć, ocalić w sobie człowieczeń­ stwo i godność. A to jest podstawa do tego, aby później pró­ bować „normalnie żyć". J. Winterson pisała: „Język zawsze nas zdradza, mówi prawdę, kiedy chcemy skłamać i rozpły­ wa się w bezkształcie, wtedy kiedy najbardziej zależy nam na precyzji". Skupiając się nie tylko na tym, co, ale także na tym, jak, mówi Żywulska: spróbujemy uchwycić kondycję człowieka, który przeszedł przez Holocaust, i aby żyć musi jakoś uporać się z traumatyczną przeszłością. W pracy od­ wołamy się także do poezji Tadeusza Różewicza, poszerza­ jąc tym samym perspektywę z jednostkowej (przypadek Żywulskiej) do bardziej ogólnej refleksji na temat kondycji oca­ lonych. 4 Aby być ocalonym, czy ocaloną, nie wystarczy jakimś zrządzeniem losu uniknąć śmierci z rąk oprawcy. Trzeba rów­ nież mieć siłę, aby samemu nie odebrać sobie życia. „Czę­ sto myślałam, aby wejść pod niemiecką kulę. Nie wiem do­ prawdy co mnie zatrzymywało?" , mówi Halszka, współwięź­ niarka Żywulskiej na Pawiaku. No właśnie! Co może powstrzy­ mać człowieka, który żyje „w piekle na ziemi", przed samo­ bójstwem? Co trzyma go przy życiu? Czy można mówić o jakiejś „irracjonalnej"woli istnienia? Jak można chcieć żyć, skoro tak naprawdę jest to wegetacja uwłaczająca godności człowieka? A jednak! „Nic się nie martw [...] człowiek może znieść dużo, więcej niż sam przypuszcza" , mówi współtowarzyszka Żywulskiej z Oświęcimia. Ale to, że ocaleni znieśli straszliwe warunki gett i obozów, nie znaczy wcale, że sobie z tym poradzili wewnętrznie. Nie wystarczy przetrwać i prze­ żyć, aby funkcjonować później „w normalnym" świecie jako człowiek, a nie jako wrak człowieka. 5 Czyżby więc Żywulska przyjęła postawę pogodzenia się z rzeczywistością getta? Czy chce powiedzieć: słuchajcie, to jest getto, tu nie śpiewa się piosenek o miłości. Umieranie to tutaj „zwykła sprawa", trzeba się z tym pogodzić. Wydaje | się, że takie dosłowne odczytanie tekstu jest błędne - to prze­ cież wypowiedź zabarwiona gorzką ironią, i z tego też wzglę­ du nie można wnioskować, że ocalona godzi się z rzeczywi­ stością getta. „Pod naporem okrutnych wydarzeń, myśl ludz­ ka układa się niezwykle łatwo w kategoriach obłędu. Zupeł­ nie nie wiadomo, kiedy i jak zaczyna się wypowiadać zdania [ bezlitosne i obce". To, że ocalona wypowiada czasem zda­ nia bezlitosne, nie znaczy wcale, iż przejęła reguły gry getta. Trudno zdystansować się o d tak okrutnej rzeczywistości, a tym bardziej niemożliwym jest, żeby ona nie wpływała na człowieka. Znamienne jest, że choć autorce zdarza się mó­ wić rzeczy okrutne, dodaje, iż w istocie są to słowa „obce", Przejęcie kategorii getta jest pozorne, Żywulska daje dowo­ dy zdystansowania w wielu fragmentach wspomnień. Nie ma w niej zgody na taką „rzeczywistość", tak jak nie ma w niej j pogodzenia się ze straszliwym losem. Doskonale obrazują to słowa: 9 Doznaję uczucia, że biorę udział w spektaklu. Uczestni­ czę w nim jednak na czyjeś polecenie. Odgrywam rolę nie mającą nic wspólnego z moim losem osobistym. Sce­ neria tego spektaklu jest mocno przesadzona. 10 6 We wspomnieniach Żywulskiej padają słowa: „[...] są tacy, którzy w otchłani potrafią zachować g o d n o ś ć " . Nasuwa się jednak pytanie: jak ocalić godność, skoro ludzie są trakto­ wani jak zwierzęta? Jak zachować indywidualność w rzeczy­ wistości, w której człowiek to egzemplarz opatrzony nume­ rem bądź opaską z gwiazdą Dawida? Czy istnieją jakieś mechanizmy obronne, które pozwalają zdystansować się od okrutnej rzeczywistości? Próbując odpowiedzieć na powyż­ sze pytania, skupimy się na konkretnych przykładach. Na początku swoich wspomnień z getta K. Żywulska pisze: 7 Mogę iść dalej. Wszystko jest w porządku. Za mną bie­ gnie zwyczajna melodia getta. I słowa najzwyklejsze, bo o umieraniu. I treść najzwyklejsza, bo o człowieku, który umarł, mówi się, że oddał bono. 8 W powyższym stwierdzeniu uwidacznia się mechanizm I przetrwania, polegający na dystansowaniu się od otaczającej rzeczywistości, skazującej kobietę na upakarzające wegeto­ wanie. To nie moje życie, to nie mój „osobisty los", jeżeli byłby! mój, to ja bym go kształtowała - zdaje się mówić ocalona - to, co przeżywam w gettcle, to jakaś koszmarna rola do odegra­ nia, na którą zostałam skazana. Taka strategia nie działa w dłuższej perspektywie, ale pozwala przetrwać tu i teraz. Wątek dystansowania się od rzeczywistości getta i obo­ zów koncentracyjnych w znamienny sposób pojawia sięteżj u E. Wiesela. W jego autobiografii pt. Noc uwidacznia się podobny mechanizm, mający ocalić Wiesela od całkowite­ go utożsamienia się ze swym teraźniejszym, upakarzającyrr bytowaniem: „Odczuwałem siebie, jako dwie odrębne cało ści, moje ciało i j a " . Wiesel zdaje się mówić: to moje ciałc jest zmaltretowane, ulega upokorzeniom, jest traktowane jak zwierzę; ja nie jestem zwierzęciem, nie sprowadzam się tyl­ ko do podstawowych funkcji życiowych (które i tak nie są zaspakajane), ja jestem człowiekiem! Powyższa dychotomia ma ocalić „własne Ja" w tym, który w obozie jest tylko nume rem. Numer 10/2005 11 �.OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą ' Interesujące jest to, w jak odmienny sposób Żywulska i Wiesel werbalizują swe próby ocalenia własnego człowie­ czeństwa. Wiesel dokonuje separacji na ciało i „moje ja", przy czym swoje ciało sytuuje na zewnątrz siebie. Powyższa opozycja jest charakterystyczna, bowiem „Kulturowe asocja­ cje, wedle których umysł kojarzy się z męskością, ciało zaś z kobiecością są w obrębie filozofii i feminizmu doskonale udokumentowane". „Męski świat" od dawna waloryzował to, co związane z „duszą", świadomością, umysłem, a ciało to tylko nic nie znacząca „baza wyjściowa". Nic więc dziw­ nego, że ocalony próbuje odciąć od swego ciemiężonego ciała „własne ja". Jeżeli zaś chodzi o doświadczenie Żywulskiej, to widać wyraźnie, że u niej nie ma podziału na ciało i moje „ja", stanowią one spójną całość (co charakterystycz­ ne w pisaniu kobiet). A skoro tak, to ocalona, aby ochronić w sobie „własne ja" i odseparować się od tragicznego losu, mówi o nim jak o roli do odegrania. 12 Powyższe wypracowane mechanizmy obronne pomagały przetrwać w warunkach uwłaczających ludzkiej godności. Były walką o osobisty los i o „własne ja". Dzięki tym strate­ giom można było przeżyć kolejne minuty, godziny, dni aż do wyzwolenia. Jednak okazało się, że koniec Zagłady nie ozna­ cza wymazania traumatycznej przeszłości. Ci, którzy prze­ żyli Shoah, oprócz wytatuowanego numeru na przedramie­ niu niosą ze soba piętno pamięci rzeczy, które wykraczają poza rozum, poza „człowieczeństwo". Traumatyczne prze­ życia zostawiają piętno i mają wpływ na późniejsze życie ocalonych. Czasem sprawiają, że życie w „normalnym świe­ cie" traci dla nich znaczenie, jest pustą formą. T. Różewicz pisał: Moje ciało mówi do mnie/ ja nigdy nie przestanę oddy­ chać/ ja nigdy nie przestanę jeść trawić kochać/ ja twoje ciało nie przestanę widzieć/ co ty robisz ze mną gdzie mnie prowadzisz/ czemu chcesz mnie powiesić, na tym haku pod czarnym sufitem/ czemu chcesz mnie wy­ pchnąć/ z okna drapacza chmur/ czemu mnie rzucasz pod koła/ zostaw mnie tutaj czyste/ chcę wdychać powie­ trze/ mój język chce wejść w usta dojrzałej dziewczyny/ Jednak moje ciało mówi do siebie/ ja będę żyło bez troski bez ciebie. jest godna litości/ o! Różowe ciałka/ wielkogłowych dzieci/ tłuste pędraki/ z białymi pomarszczonymi/brzuszkami/ rośnijcie rośnijcie/ a wy drodzy przyjaciele, towarzysze nie­ doli/ wypchane skóry/ cudacznych zwierzaków/ o! Wory skórzane/ z których ucieka woda żywa/ spróbujcie się na­ pełnić./ Spróbujcie jeszcze raz. 14 Człowiek po Holocauście to powłoka cielesna pusta w środ­ ku, wydrążona z wszystkich ludzkich uczuć. Jak ma je mieć ten, kto na własnej skórze doświadczył, że są one tylko wid­ m e m , które s z y b k o znika, g d y pojawia się strach, głód i wszechobecna śmierć? „Choć organizm funkcjonuje mimo wszystko", ocalony umiera „za życia". Jest „wykastrowany" wewnętrznie. Poeta degraduje podmiot liryczny do skóry nie może być człowiekiem ten, kto jest pusty w środku. Ko­ niec wiersza to apel do „towarzyszy niedoli", aby spróbowali wypełnić pustkę i na nowo stać się człowiekiem. Pojawia się cień nadziei, Różewicz jest przekonany, że warto podjąć wysiłek. „Pragnę wtopić się w tłum. To o wiele trudniejsze niż można by sądzić. Tak trudne, że niweczy radość ocalenia" - pisze K. Żywulska po wydostaniu się z getta. I nie chodzi tu chyba tylko o problem ukrycia się przed gestapowcami. Prze­ nosząc powyższą kwestię na poziom wyżej, można zadać pytanie, czy ocalona do końca życia skazana jest na wyob­ cowanie ze społeczeństwa? Trauma, której doświadczyła, sprawia, iż nigdy do końca nie zidentyfikuje się z „normal­ nym światem, normalnych ludzi". Mało tego, jak sama pisze, „Ż początku ich zwyczajność wydaje się niemal zniewagą". Jak można żyć, skoro obok, tuż za murem, ludzkie życie jest nic nie warte, a o godności dawno już zapomniano? Jak można spokojnie budzić się i zasypiać, skoro nieopodal lu­ dzi traktuje się jak zwierzęta? Świat idzie dalej swym torem, nie ma w nim miejsca na żałobę. 15 16 Bo ludzie którzy czekają/ ludzie którzy przywarli uchem do ziemi/ ludzie którzy śpią z otwartym okiem/ nie śmieją się/ Ludzie którzy oddychają/ pod ziemią milczą/ Nadcho­ dzi czas/ Rośliny których korzenie i kwiaty, rozwijają się pod ziemią do słońca/ zaczną lecieć/ W ciszy tak drogo okupionej/ słychać piosenkę więźnia/ Padają trawy pod kosą / można je ogniem wypalić/ ale kto mocen jest roz­ kazać/ ziemi wiosennej:Ziemio!/ Nie wolno ci rodzić zie­ leni/ I nie noś na sobie bujnych traw. 13 Przytoczony wyżej wiersz możemy odnieść do sytuacji ocalonego, który po doświadczeniach Holocaustu nie może się odnaleźć w zwykłej rzeczywistości, chce popełnić samo­ bójstwo. Jednak „jego ciało" nie godzi się na to. Ciało, które przeszło tyle mąk i upokorzeń, ciągle chce żyć. Różewicz ukazuje jak trudny jest proces „wchodzenia w świat" po tym, gdy było się świadkiem Zagłady. W „normalną" rzeczywistość najpierw wpisuje się ciało, wraz ze swoimi zwykłymi potrze­ bami i pragnieniami. Jednak podmiot liryczny dystansuje się wobec ciała, ma w sobie „trwogę", która nie pozwala mu „normalnie" żyć, a tego właśnie chce ciało. Być może i sam podmiot liryczny z czasem pójdzie za głosem swego ciała, nauczy się żyć, mimo wszystko... Tragiczną kondycję ocalonego opisuje Różewicz jeszcze dobitniej w wierszu Opowiadanie spreparowanej skóry: Wypchany. Z fałszywym/ okiem w którym światło/ zała­ muje się jednak prawidłowo/ bo oko jest prawdziwe/ (pro­ szę mi wierzyć/ organizm funkcjonuje/ mimo wszystko bez zarzutu)/ spreparowany przez/ lśniących jak narzędzia/ chirurgiczne gestapowców/ (precyzyjne instrumenty fa­ szyzmu/ pokrywały się potem/ uderzając miarowo głowę/ żołądek krocze badanego)/ jestem skórą/ nieznanego człowieka/ którego wnętrzności/ rozniosły szczury/ po śmietniskach świata/ wypchana skóra/ nie kocha nie cier­ pi/ nie śmieje się i nie płacze/ udaje udaje/ wypchana skóra 17 Ziemia dalej rodzi swe plony, choć nasiąknięta jest krwią niewinnych ofiar, a ocaleni, włączając się w nurt świata, czu­ ją się jak zdrajcy. „I zobaczyłem, że moje piekło nie jest wszę­ dzie. Ciągle dzieje się zwykłe życie" - mówi Władek, boha­ ter komiksu Maus, jakby zdziwiony, że życie dalej toczy się jak gdyby nigdy nic. Rządzi się ono swoimi prawami, trudno mieć o to pretensję, tylko jak ma usytuować się w nim ocalo­ ny? Skoro w gettach i obozach podważono wszystkie „ludz­ kie" wartości, złamano wszelkie tabu, to czy można wrócić do życia? Ocalony jest mieszkańcem ziemi niczyjej, nie na­ leży już do zwykłego świata, choć tak do niego tęsknił. Wkra­ cza w świat z takim bagażem doświadczeń, że już zawsze będzie trochę z boku. Paradoksalnie, po Holocauście ocale­ ni dalej żyją w swoistym gettcie, do którego nie mają dostę­ pu ci, którzy nie doświadczyli na własnej skórze „piekła na ziemi". 18 Ona była po ciemnej stronie/ którą ja nawiedzam we śnie/ budzę się przestraszony(...)/ jej twarz rozpada się w mo­ ich dłoniach . 19 Niezależnie od stopnia pokrewieństwa czy zażyłości po­ między tymi, którzy przeszli przez „piekło obozów i gett", a tymi, którzy stali obok, czy też tymi, którzy urodzili się już PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska po Zagładzie, zawsze będzie istniała szczelina, której nie da się zniwelować. „Wiem, że to brzmi kretyńsko, ale w pew­ nym sensie żałuję, że nie mogłem być w Auschwitz razem z rodzicami, żeby zrozumieć co oni naprawdę p r z e s z l i " wyznaje Art Spiegelman w Mausie. W stwierdzeniu tym wi­ dać, że syn ocalonych czuje się odseparowany od rodziców. Ma poczucie, że nigdy nie będzie w stanie wniknąć w „ich świat" i na zawsze pozostanie kimś z zewnątrz. Kiedy Art pyta ojca o to, co przeszła mama podczas Holocaustu, Wła­ dek odpowiada: „Ona przeszła to samo co ja, okropność". Mimo że każdy z nich przez piekło na ziemi przechodził in­ dywidualnie, to o w a wspólnota traumatycznej przeszłości łączy na swój sposób ocalonych. Tworzą oni pewien zamknię­ ty świat, niedostępny dla „zwykłych ludzi". 20 21 Dla człowieka z zewnątrz rzeczywistość obozu, getta to przerażający nocny koszmar, natomiast dla ocalonych to część ich życia, której nie mogą wymazać z pamięci. „To nie takie proste wyzwolić się z balastu przeszłości, która nie daje o sobie zapomnieć". Ocaleni, mimo że często mieli wraże­ nie, jakby sytuacja, w której się znaleźli, była sennym kosz­ marem, musieli borykać się z realnymi problemami, podej­ mować decyzje, które zaważyły na całym ich życiu. W przy­ padku K. Żywulskiej ową najtrudniejszą decyzją było to, że uciekając z getta, postanowiła, że zabierze tylko matkę, a ojca zostawi. Wychodząc z mieszkania, Żywulska oznaj­ mia „zdroworozsądkowym" tonem: „Nie może iść, ponieważ zaszkodzi sobie i nam. Ojciec chyba rozumie". Być może ojciec rozumie, a jeśli nie, to wybaczy. Problem jednak w tym, czy ocalona może wybaczyć sobie? Na początku ma się wra­ żenie, że nie jest to dla niej żaden problem. Jej beznamięt­ ne, lapidarne stwierdzenie zdaje się wyrażać myśl: trudno, tak już musi być, jeżeli my mamy przeżyć, ojciec musi zo­ stać. Mimo wszystko oczekuje się, że Żywulska powróci do tematu. Jednak ona milczy, a w tym milczeniu wyczuwa się pełną determinacji konsekwencję i ogromne napięcie. Po pewnym czasie ocalona podejmuje wątek ojca. Po spotka­ niu z byłym gestapowcem, który uratował Żydówkę i przy­ padkowego mężczyznę, Żywulska mówi: „A jednak to on właśnie powiedział do obcego: będziesz żył, podczas gdy ja tego dnia zatrzasnęłam - niby wieko trumny - drzwi mieszka­ nia w gettcie, opuszczając mojego ojca". Owo gorzkie i głę­ boko tragiczne wyznanie dowodzi tego, jak bardzo ocalona 22 23 24 cierpi z powodu swej decyzji. Znamienny jest sam fakt, że swój „podły" czyn zestawia ze „szlachetnym" uczynkiem by­ łego gestapowca. Zabieg ten pozwala chociaż w części uświa­ domić czytelnikowi, jak strasznie musi się czuć Żywulska, któ­ ra zdaje się mówić: cóż ze mnie za człowiek, skoro zostawiam własnego ojca? Nawet gestapowiec zdolny jest do „ludzkich" czynów, podczas gdy ja sama zachowałam się jak kat swoje­ go ojca. „Szczelina zmierzchu, jaką był Holokaust, jest odręb­ nym konstruktem kulturowym. Był to świat, który miał własną przestrzeń, własny czas, własne reguły postępowania i nor-f my m o r a l n e " - pisze B. Engelking. Trudno się z nią nie zgo­ dzić. A skoro tak, to dlaczego Żywulska czuje się winna, że zostawiła ojca? Przecież świat, w którym go zostawiła, rządził się innymi prawami. Aby przeżyć, musiała kierować się zdro-j wym rozsądkiem, a ten nakazywał jej zostawić zniedołężniałego ojca, mógłby on udaremnić ucieczkę. Jednak dla ocalo­ nej sprawa nie jest taka prosta. Czuje się winna, bo mimo okrutnych doświadczeń, które ją spotkały, pozostała Człowie­ kiem, w pełnym tego słowa znaczeniu. 25 Ocaleni sytuują się między d w o m a światami, a ich trage­ dia polega miedzy innymi na tym, że prawa zwykłego życia przykładają do tego z czasu pogardy. „Ten pociąg jest już daleko. Ale odtąd już zawsze będzie przejażdżał przede m n ą " - pisze Żywulska, gdy po wyjściu z getta widzi po­ ciąg z transportem Żydów. Ten pociąg będzie symbolicznie) przejeżdżał podczas ukrywania się w Warszawie, ale i po wojnie, kiedy to Żywulska zajmuje się pisaniem, poniewa zawsze już będzie czuła „winę ocalonej". 26 Ja człowiek pobity w tej wojnie/ jak drzewa i trawa/ ja wyziębiony, jak podziemia kościołów/ ja dół pełen wspo­ mnień/ a jedne leżą na drugich pisze Różewicz, po chwili dodając: Wy nie znacie naszej śmierci/ nie kryjecie pod korą/ ciem­ nych korytarzy/ wy z twarzami w słońcu/ dzieci moje/ Dla was milczę w środku majowego pola. 27 W cytowanym powyżej wierszu poeta doskonale uchwy­ cił kondycję ocalonego, który nie może odseparować się od swej przeszłości. Wspomnienia nachodzą go w zwyczajnych Numer 10/2005 �OCALENI K R W A W I Ą HISTORIĄ"... sytuacjach, podczas trywialnych czynności. Czy to znaczy, że ocaleni skazani są na życie przeszłością? Chyba nie... Poeta mimo wszystko milczy, „w środku majowego pola", nie chce kalać wiosennego krajobrazu. Mówi, że robi to dla dzieci, ale wydaje się, że jest to również sugestia, iż ocaleni powinni uczyć się „wchodzić w świat", powinni zacząć cie­ szyć się krajobrazem, a nie dystansować się od niego. Jed­ nak to nie jest takie proste. „Pamiętam, jak w czasie pierwszej akcji siedziałam z moją rodziną w piwnicy, a nad nami chodzili Niemcy. Myśmy się tylko modlili, żeby oni byli bez psów. Cały czas jedliśmy kru­ che ciastka. Śmieszne jest to zestawienie - ten strach i kru­ che ciastka" - wspomina Irena Tarłowska. Prawdopodob­ nie do końca życia kruche ciastka kojarzyć się będą ocalo­ nej z tą sytuacją. Zwykłe przedmioty działają jak katalizatory - wywołując lawiny w s p o m n i e ń , przypominają o strachu, bólu, upokorzeniu. Ocaleni żyją więc w swoistym „podwój­ nym świecie". Tego nie można uniknąć, można natomiast starać się utrzymać r ó w n o w a g ę pomiędzy t y m , co było, a tym, co jest. Inaczej przeszłość wchłonie teraźniejszość. Z drugiej jednak strony wypieranie na siłę traumatycznej przeszłości i życie chwilą teraźniejszą jest oszukiwaniem sa­ mego siebie. „Nie można sobie amputować kawałka prze­ szłości; trzeba być sobą z całym dobrodziejstwem inwenta­ rza" - stwierdza w wywiadzie I. Tarłowska. Rzeczywistość gett i obozów na swój s p o s ó b ukształtowała o c a l o n y c h , wpłynęła na ich postrzeganie świata, ludzi, samego siebie bez względu na to, jak bardzo chcieliby zdystansować się od niej. z getta, a później z obozu, dowodzi tego, że jej tożsamość wyznaczają także tamte traumatyczne wydarzenia. „Życie to historia tego życia poszukująca sposobu opowiedzenia o niej. Zrozumieć siebie samego, to być zdolnym do opowiadania o samym sobie historii..." Można więc mieć nadzieję, że wspo­ mnienia napisane przez Żywulska, były swoistą psychoautoterapią, która pomogła jej w zrozumieniu siebie. 32 Historia cierpienia przestaje być możliwa do przyjęcia, a nawet przestaje być historią. Cierpienie zrywa nić narra­ cyjną, ponieważ powoduje skrajną koncentrację na jed­ nej chwili. Koncentracja ta niszczy ciągłość między prze­ szłością, teraźniejszością a przyszłością, stając się przy­ czyną niemożności opowiadania o sobie. 28 29 W tomiku Nożyk Profesora Różewicz opisuje nóż „z ob­ ręczy beczki", który jego przyjaciel przywiózł z obozu: 33 Idąc tym tropem, można zaryzykować stwierdzenie, że skoro ocaleni potrafią mówić o swoich traumatycznych przej­ ściach, to w pewnym stopniu przepracowali w sobie (jak powiedzieliby terapeuci) cierpienia, jakich doznali w prze­ szłości, a dzięki t e m u m o g ą m i m o wszystko s p o g l ą d a ć w przyszłość... 1. T.W. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kra­ ków 1986, s. 509. 2. A. Spiegelman, Maus cz. II. Opowieść ocalałego. I tu się zaczęły moje kłopoty, przeł. R Bikont, Kraków 2001, s. 44. 3. Tamże, s. 16. 4. J. Winterson, Płeć wiśni, przeł. Z. Batko, „Literatura na Świecie" 1996, nr 4, s. 254. 5. K. Żywulska, Pusta woda, Warszawa 1963, s. 171. 6. K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1960, s. 71. zobaczyłem go pierwszy raz/ na biurku Profesora/ tak gdzieś w połowie wieku XX/ dziwny nożyk - pomyślałem / ani to nóż do cięcia papieru/ ani do obierania (strugania) kartofli/ ani do ryby ani do mięsa/ leżał między Matejką i Rodakowskim/ między Kantorem Jaremianką i Sternem [...]/ minęło dwadzieścia lat/ „dziwny nożyk" pomyślałem/ leżał między książką o kubizmie/ i końcem krytyki/ pew­ nie otwiera nim koperty/ a w obozie/ obierał kartofle/ albo się golił/ no tak - powiedział Profesor - obierki mogły ura­ tować od śmierci głodowej [...]. 7. K. Żywulska, Pusta woda, s. 78. 8. Tamże, s. 14. 9. Tamże, s. 47. 10. Tamże, s. 30. 11. E. Wiesel, Noc, przeł. E. Horodycka, Oświęcim 1992, s. 90. 12. J. Butler, Podmioty płci, płciowość, pragnienia, przeł. B. Ko­ peć, [w:] Spotkania feministyczne, Warszawa 1994-1995, s. 65. 13. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, Kraków 1979, s. 33-34. 30 14. T. Różewicz, Czerwona rękawiczka, [w:] tenże, Poezja, t. I, Kra­ ków 1988, s. 105. Co robi ten dziwny przedmiot, pochodzący z „innego świata", na biurku profesora? Jak może leżeć spokojnie wśród książek, albumów z malarstwem, notatek? A jednak! Bo całe „piekło", jakie musiał przejść profesor, należy d o jego życia, stanowi jego bolesną, ale jednak część. Będąc w więzieniu, Żywulska zastanawia się: 15. K. Żywulska, Pusta woda, s. 68. 16. Tamże. 17. T. Różewicz, Czas który idzie, Kraków 1951, s. 6. 18. A. Spiegelman, Maus, s. 105. 19. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, s. 42-43. 20. A. Spiegelman, Maus, s. 16. 21. Tamże, s. 160. „Jaki jest mój życiorys? Jak się nazywam, dokumenty zmieniałam wielokrotnie... Dokonam obrachunku ustalę swoją biografię?" 22. K. Żywulska, Pusta woda, dz. cyt., s. 100. 23. Tamże, s. 60. 31 24. Tamże, s. 114. 25. B. Engelking, Na łące popiołów, Warszawa 1993, s. 5. I słowa te, chociaż bezpośrednio odnosiły się do konkret­ nej sytuacji (Żywulska musiała ustalić wersję dla gestapo), można zinterpretować także na płaszczyźnie bardziej osobi­ stej. Ocalona cały czas zmaga się z problemem własnej toż­ samości, ciągłe zmiany dokumentów, życiorysów, permamentne „odgrywanie ról" sprawiają, że Żywulska czuje się zagu­ biona. Nie chce utożsamić się ze swoimi „rolami", bowiem są one wymuszane przez rzeczywistość getta, a w niej nie ma zgody na taką rzeczywistość, chce odseparować od niej swo­ je „ja". Jednak sam fakt, że ocalona opisuje swoje przeżycia 26. K. Żywulska, Pusta woda, s. 97. 27. T. Różewicz, Czas..., dz. cyt., s. 13. 28. I. Tarłowska, cyt. za: B. Engelking, Na łące popiołów, s. 163. 29. Tamże, s. 162. 30. T. Różewicz, Nożyk profesora, Wrocław 200, s. 18. 31. K. Żywulska, Pusta woda, s. 138. 32. P. Ricoeur, Filozofia osoby, przeł. M. Frankiewiczów:] Tożsamość człowieka, red. A. Gałdowa, Kraków 2000, s. 136. 33. J. Pawlak, P. Ricoeura koncepcja Tożsamość człowieka, s. 137. BAW^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE tożsamości narracyjnej, [w:] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c051dc616bd159ae8be6f32f4b58ee.pdf a6ea34a6d3e6cf1e0aed88acfe6779b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5364 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4984 Title A name given to the resource "Oprzeć głowę o mury klasztorne".Kronika bezdomności Cypriana Norwida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.54-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDRA MELBECHOWSKA^LUTY riach ontologicznych i transcendentalnych, bo stara budowla była dlań kształtem przemijania". Jej rzeczy¬ wisty lub imaginacyjny, przetworzony obraz stał się po¬ żywką dla jego poezji i sztuki. 2 I było cicho pośród ruiny ogromnej, Oprzeć głowę o mury klasztorne Wkładającej na niebo profil wiekopomny, Cały szczerby swoimi, jakby się o ramię Boga oparło czołem miasto, gdy się złamie. Kronika bezdomności Cypriana Norwida 3 Gdy duch nad czasów gruzem smętnie rozrzuconym Jest, jak ten oto księżyc, w górze zawieszonym Nad bez-harmonią ruin - i włóknem promieni Nastraja ład i cierpi, że nie może siłą, Dedykuję Uli Makowskiej i Jarkowi Lustychowi Jak za życia, oburącz chwycić tych kamieni, By złożyć je w świątynię — 4 Równocześnie, obok architektury zniszczonej przez czas, poeta myślał i o takich mitycznych ruinach, któ¬ re powstały niejako mimowolnie, na skutek zaniecha¬ nia, jak np. Wieża Babel, porzucona w trakcie budo¬ wy, nieukończona przez „Pomięszanie wewnętrzne, znaczeń słów przemianę". Norwid często rysował i malował, m.in. w Albu¬ mach Orbis I i II, szczątki antycznych budowli, zetlałe mury, portyki, kolumny Grecji, Karnaku i Rzymu. Do Pompei, pokazanej już po wulkanicznym kataklizmie, wprowadził postać z sennego „żywota cieniów" - zadu¬ manego starca opartego o stellę grobową, który mógł¬ by przemówić słowami norwidowego wiersza: „W pompejańskim aż teatrze, /Z wysokości dziejów pa­ trzę/ Na rzecz ludzką.../ Jakie zlepki!!!... Niektóre pla¬ styczne kompozycje miały wyraźne podteksty symbo¬ liczne bądź alegoryczne. Na rysunku inspirowanym Królem-Duchem Słowackiego, czytającą z głazów ko¬ bietę otaczają monumentalne „mury historii", w akwaforcie Na cmentarzu (Alleluja) w pobliżu pot꿬 nej świątyni poruszonej wstrząsami ziemi powstaje z grobu dziewczyna, która doczekała chwili Zmar¬ twychwstania. Samotna, znękana niewiasta z litografii Solo-Melancholia, siedząca wśród instrumentów porzu¬ conych przez muzyków, jest alegorią rozpaczy nad upadkiem, ruiną twórczych sił narodu, a Zrujnowany kościółek na Litwie, symbolicznym obrazem terroru, ja­ ki dotknął ziemię wileńską w latach 1863-1865 za rzą­ dów Michaiła Murawjowa. Jednym z ważniejszych dzieł Norwida, w którym występują symboliczne wątki „ducha dziejów" (ale i tego, co nadejdzie), jest litogra­ fia Echo ruin — NEMESIS, wnosząca jakąś nutę nadziei dla następnych pokoleń. W taki sposób poeta obrazo¬ wał swoją ideę wiecznej ciągłości. Bo mimo głębokie¬ go odczucia melancholii związanej z przemijaniem, wszelkie „zwaliska" mogą też służyć „zmartwych-powstaniu", życiu i podtrzymaniu ducha, gdyż „Zapraw¬ dę - Ruina/Jest całością!.../I nową twórczość odpoczyna". Tak więc w myśli Norwida ruiny obrastały bogac¬ twem znaczeń i parabolicznych przekładni: bywały N orwid nigdy nie miał prawdziwego domu, nie zaznał na dłużej spokoju i szczęścia gniazda ro­ dzinnego. Urodzony w 1821 roku, pierwsze cztery lata życia spędził w dworku we wsi Laskowo-Głuchy, potem, osierocony przez matkę, wychowywał się u krewnych, opiekunów, bywał oddawany na stan¬ cje, a na emigracji nieustannie zmieniał mieszkania, pracownie, hotele, pensjonaty. Wiele podróżował, cią­ gle szukał nowych miejsc zdatnych do życia. W auto­ biograficznym poemacie napisał, że jest Wędrownym Sztukmistrzem, dlatego można sądzić, że dom jawił mu się jako miejsce mityczne, trwały „punkt" świata, upragniony i nigdy nie doczekany, który u schyłku ży¬ cia został mu zamieniony na przytułek. Odczucie tego braku wyraźnie zaznaczyło się w jego poezji i pracach artystycznych. Czasem rysował osadzone w krajobrazie ubogie chatki i domki, pozornie „malownicze", w rze¬ czywistości opuszczone i zaniedbane, z osuwającymi się dachami i krzywiznami odrapanych ścian. W ta¬ kich wyobrażeniach miejsc przynależnych człowiekowi prześwieca jakby poczucie nieszczęścia, wyrzucenia poza nawias normalnego bytowania i w zamaskowany sposób ujawnia to, co było dlań wyjątkowo dotkliwe, co wykrzywiało i kaleczyło życie. Było to doświadcze­ nie ruiny życia, domu (ale także świątyni, cmentarzy, antycznych budowli). Ów stale towarzyszący mu „głos ruin", który przybierał różnorodne intelektualne i emocjonalne konteksty, stał się jednym z kluczowych pojęć w myśli Norwida i odcisnął się jak stygmat na całej jego twórczości. Poeta pragnął rozwikłać tajem¬ nicę „złamków" i „zwalisk", jednak nie traktował ich jako dekoracyjnego, sentymentalnego rekwizytu zdo¬ biącego przestrzeń natury czy miast i budzącego dresz¬ czyk emocji (co było tak częste w literaturze i malar­ stwie XIX wieku), nie ulegał romantycznemu urokowi ani nastrojowi decorum ruiny, ale plasował ją w kręgu filozofii historii i metafizycznych doznań, w katego- 5 1 6 7 42 �Aleksandra Uelbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E krajobrazem czasu, pomnikiem przeszłości, przestrogą, eschatologiczną refleksją, alegorią spraw ostatecz­ nych, świadectwem zagłady dawnych cywilizacji i schyłku wielkich epok, a także „figurami" ludzkich losów i własnej sytuacji życiowej, której sam nadawał cechy autokreacji - mitu „poety wyklętego" i jego nie¬ docenionej, niespełnionej twórczości, zaprzepaszczo¬ nej przez nieszczęsne a niezawinione okoliczności i trudne obroty życia. Tak osobista projekcja obrazu ruin sprawiła, że Norwid w przejmujący sposób mógł przemówić do swoich współczesnych: A Wy? o! moi wy nieprzyjaciele, Którzy, począwszy od pełności serca, Aż do ziarn piasku pod stopami mymi... Wszystko m i wzięliście, mówiąc: „Nie słyszy Nie wie - nie widzi - nie zna..." Wam ja, z góry Samego siebie ruin, mówię tylko, Ze z głębi serca błogosławić chciałbym Chciałbym... to tyle mogę... resztę nie ja, Bo ja tam kończę się, gdzie możność moja. 8 * Matka Norwida, Ludwika ze Zdzieborskich, zmarła 11 kwietnia 1825 roku. Pozostawiła czworo małych dzieci: Ludwika, Paulinę, Cypriana i Ksawerego, który­ mi ojciec nie mógł lub nie chciał się zająć; mieszkał i pracował w Warszawie, pod dwóch latach ponownie się ożenił. Dzieci zostały oddane pod opiekę macierzy­ stej prababki Hilarii Sobieskiej (zmarłej w 1830 roku) i wychowywały się w jej majątku Strachówka koło Sulejowa. Cały okres powstania listopadowego rodzina Norwidów spędziła w Warszawie. Po śmierci ojca w 1835 roku rodzeństwem zajęła się rada familijna, której przewodniczył były stolnik bełski Ksawery Dy¬ bowski. Norwid już wcześniej parokrotnie spędzał wa¬ kacje w jego majątku Dembinki nad Bugiem; swoje ówczesne przeżycia utrwalił w opowiadaniu Łaskawy opiekun (1840), nie oszczędzając ani Michała Sobie¬ skiego (jednego z członków rady familijnej) ani suro¬ wego i chciwego Dybowskiego, który położył areszt na jego spadkowym funduszu. Cyprian kształcił się w War¬ szawie między 1831 a 1842 rokiem. Początkowo uczył się w gimnazjum przy ulicy Leszno 661, później studio­ wał rysunek i malarstwo u Aleksandra Kokulara i Jana Klemensa Minasowicza. W latach szkolnych wraz z bratem Ludwikiem przebywał „na pensji" prowadzo¬ nej przez Ferdynanda Sahlinga przy ulicy Orlej. We¬ dług relacji Aleksandra Niewiarowskiego obaj chłopcy „nie wyglądali zbyt pokaźnie w ubogim mieszkaniu, ja¬ kie wraz z korepetytorem swoim zajmowali". Studia artystyczne połączył z „honorowym" zajęciem - w 1840 roku podjął bezpłatną pracę aplikanta w Heroldii Kró¬ lestwa Polskiego. W tym czasie Norwid objawił się w środowisku warszawskim jako obiecujący poeta (pierwszy wiersz Samotność wydrukowała mu „Gazeta Poranna" 9 43 w kwietniu 1840 roku, wkrótce ukazało się jeszcze 21 innych utworów). Jego „gorąca" młodzieńcza twór¬ czość, znajomość języków, ujmujące zachowanie, ele¬ gancja i to, że do wszystkiego miał „niepomierną zdol¬ ność", sprawiły, że stał się ulubieńcem elit intelektual¬ nych i towarzyskich, uzyskał wstęp do salonów literacko-artystycznych i najlepszych domów. Wszelako, ten pomyślny okres wczesnych sukcesów i satysfakcji przy¬ ćmiły dramatyczne wydarzenia związane z represyjną polityką caratu - aresztowania kolegów, egzekucje, wywózki na Sybir, męczeńska śmierć Karola Levittoux w Cytadeli warszawskiej (o czym opowiadał później Zygmuntowi Krasińskiemu). W sierpniu 1841 roku wyruszył z Władysławem Wężykiem na trzymiesięczną wyprawę krajoznawczą szlakiem ziemi lubelskiej, san¬ domierskiej, sieradzkiej i wieluńskiej, a w 1842 wystą¬ pił o zezwolenie na wyjazd za granicę dla „wydoskona¬ lenia się w sztuce rzeźbiarskiej" i paszport otrzymał (z ważnością na trzy lata). Opuścił Warszawę 9 maja, zatrzymał się jeszcze w Krakowie, a następnie udał się dalej „drogą żelazną" przez Wrocław do Drezna. Nie zamierzał wyjeżdżać na zawsze, ale fata nie pozwoliły mu już powrócić do kraju. Pozostał emigrantem z wy¬ boru i konieczności, a jego moralny dramat, podsyca¬ ny wieloletnim buntem, został przypieczętowany uka¬ zem władz carskich z 1855 roku, nieodwołalnie uzna¬ jącym go za wygnańca. Poeta uważał emigrację za dzie¬ jowy fenomen dotykający „narodu, który umiera" i za wielkie ludzkie nieszczęście, ale nigdy nie pozwolił so¬ bie ani innym na duchowe wyparcie z ojczyzny. Przez wiele lat Norwid powracał do wspomnień z wczesnego dzieciństwa. Kierowały nim jakby skrywa¬ ne uczucia, kiedy malował kobiety z dziećmi i gdy o nich pisał. Wchodził do imaginacyjnych wnętrz do¬ mu, w którym żyje niewiasta i jej potomstwo, ale - co charakterystyczne - nigdy nie pojawia się tam mężczy¬ zna, ów „nieobecny ojciec". W kilku akwarelach ujaw¬ nił swoje intuicyjne, działające „wstecz" odczucia, któ¬ re ukształtowały ledwo zapamiętane (lub znane z rela¬ cji) wyobrażenie o miejscach i zdarzeniach z dawnych lat. W 1858 roku namalował Śpiące dziecko, leżące z odrzuconymi do tyłu rączkami pod obrazem Matki Boskiej; za kotarą rysuje się postać czuwającej matki. Ludwika Norwidowa do ostatnich chwil życia trosz¬ czyła się o dzieci. W 1879 roku Norwid przywołał to wspomnienie w wierszu dedykowanym Bronisławowi Zaleskiemu: „tak, pomnę, że się bawiłem/Z wolą mat­ ki, przedzgonną obok złożonej chorobą!..." . W jej ciemnej sypialni wisiał „stary obraz Boga Rodzicę przedstawujący - wartości bardzo wątpliwej, a zupeł¬ nie to wrażenie zrobił był na mnie, dziecku, [jak] arcy¬ dzieła Mistrzów i freski florenckie we 20 lat później". Przy małym Cyprianie znajdują się nadto dwa pamiąt¬ kowe przedmioty-zabawki: drewniany konik i szabelka; te wywołane z przeszłości rekwizyty powracają w późniejszej akwareli Chłopiec z drewnianym koniem, malowanej w latach sześćdziesiątych. Tam również, 10 11 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E svogtei w Berlinie. Tam doświadczył wielu „agitują­ cych nerwy indagacji" i został zamknięty w pojedyn­ czej celi „na słomie i we wilgoci." Zachorował wów­ czas na zapalenie uszu, co spowodowało lub pogłębiło narastającą z latami głuchotę. Po interwencji przyja­ ciół przeniesiono go do kliniki więziennej i w końcu uwolniono 26 lipca 1846 roku. Wkrótce udał się do Brukseli i Ostendy dla poratowania zdrowia; mieszkał „w jednym domu z generałem Skrzyneckim, podziwia­ jąc gościnność i dobroć tej familii" i tam tłumaczył fragmenty Boskiej Komedii. Lata 1845-1849 były okresem największego uwiel­ bienia i miłości poety do Marii Kalergis. Gdy dowie­ dział się, że rezyduje w Rzymie, podążył za nią do Wiecznego Miasta. W czasie drugiego pobytu w Italii poznał m. in. Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasiń­ skiego, studiował teksty źródłowe, zwiedzał świątynie, katakumby i Koloseum. Roma - to było miejsce nie­ zwykłe w życiu Norwida - spędził tam swoje szczęśliwe „dni-laurowe" (chociaż w 1848 roku dotkliwie przeżył rewolucyjne rozruchy Wiosny Ludów). Sam się okre­ ślał jako „Polonus natus, civis Romanus", i pisał: „Sie¬ roce życie moje podpierałem przynajmniej fundamen¬ tami historii i gruzy Rzymu często m i familijne zastę¬ powały uczucia". W tym mieście zdobył główny zrąb wiedzy o starożytności i doznał inspiracji, które okre¬ śliły jego późniejszą twórczość, napełnioną niemal do¬ tykalną antyczną „rzeczywistością" (tak dobrze wyczu­ walną w poemacie Quidam). O rzymskim locum Norwida możemy dowiedzieć się z relacji Krasińskiego, który odwiedził go w miesz¬ kaniu przy Via San Felice 123, w styczniu 1848 roku, i naszkicował jego psychologiczny „portret we wnę¬ trzu" w listach do Delfiny Potockiej, pisząc z podzi¬ wem o wrażliwości, talencie, wdzięku i charyzmie mło¬ dego poety-malarza. „Na Sistina przez korytarze i schody labiryntowe dostałem się do Norwida. Zapu¬ kałem. Drzwi się otwarły. Szeroka jakby pracownia. Lampa zasłonięta, jakby iskra konająca jedna wśród ciemności. Kilka ram. Płótno jedno wielkie [obraz Wi­ zja Nakolizejska, którego Norwid nie ukończył i znisz­ czył]. Dwie gipsowe głowy, a w tym zmierzchu czło­ wiek młody, pół Słowackiego, pół Jerzego [Lubomir¬ skiego]. Skarb ma wielki dan od Boga, byle go umiał użyć. Co najtrudniejsze; kolory i światło to nic, ale tę¬ cza uwita, rozpostarta na niebie z nich, rytmiczna, ist¬ na przepaska niebios [...]. Fantazji ogrom - i tkliwości. Nerwowa natura, zagmatwana, sama siebie niedo¬ kładnie pojmująca, ale prześliczna, nie tytańska, ale prześliczna. Ogień w alabastrowym naczyniu [...]. Choroba, nędza, a wszystko to w tęczy! Uprzejmość, grzeczność, wdzięczność i wdzięk [...]. Miły i uprzejmy duch ten Norwidowy, ale zdaje m i się, że jeszcze sam siebie nie stworzył! Nie wyrzekł w głębiach swych wła¬ snych fiat lux! ale przyjdzie ta chwila i stanie się on po­ tęgą!" W owej pracowni Norwid organizował na przełomie 1847 i 1848 roku sobotnie dyskusje filozo- obok śpiącego lub rozmarzonego chłopczyka, majaczą w zjawiskowym wnętrzu takie same przedmioty. Oso­ bliwą wymowę ma fakt, że około 1868 roku ten zapa­ miętany konik przeobraził się na rysunku Norwida w jego zdegradowanego Pegaza. Około 1870 roku po­ wstały dwie akwarele: Opowiadanie, przedstawiające małą dziewczynkę i młodą kobietę (siostrę Paulinę z matką?) oraz Dziewczynka podająca bukiet babce. Jan Cybis napisał o tych pracach, że zrodziły się z niespeł­ nionych pragnień starszego, zawiedzionego człowieka, z jego tęsknoty za dzieciństwem, rodziną, kobietą. Wiosną 1842 roku, na kilka tygodni przed wyjaz­ dem z kraju, Norwid napisał wiersz, którym żegnał się z dzieciństwem, domem, ziemią ojczystą. 14 15 12 Zegnam was, o lube ściany, Skąd, dziecinne strzegąc łoże, Chrystus Pan ukrzyżowany Promieniami witał zorze. A i dzisiaj, choć dokoła Pasożytne pną się zioła, Z ziół i pustek krzyż brązowy Błogosławi m i na drogę. Ostatni to sprzęt domowy, Który jeszcze żegnać mogę Sprzęt domowy - i grobowy. 16 13 Za granicą Norwid zatrzymywał się kolejno w Dreźnie i Marienbadzie (skąd wyprawił się do Pra­ gi), następnie zwiedził Norymbergę. Zimę 1842/1843 spędził w Monachium. Lata 1843-1845 upłynęły mu pod znakiem podróży włoskich. Dłużej mieszkał we Florencji (gdzie kontynuował studia na Akademii Sztuk Pięknych), Wenecji i Rzymie, wyjeżdżał do Fer­ rary, Amalfi, Neapolu; wraz z Marią Kalergis i Marią Trębicką odbył wycieczki do Sorrento, Herculanum, Pompei i na Wezuwiusz (tę sentymentalną wyprawę utrwalił w szkicu na bordiurze rysunku Ruiny świątyni w Paestum). W 1844 roku przepłynął przez Adriatyk do Dalmacji, rok później przebywał w Mikołowie na Śląsku (u Władysława Wężyka). Na początku 1846 ro¬ ku wybierał się z odnowionym paszportem do Warsza¬ wy, ale te zamiary spełzły na niczym. Zatrzymał się na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (w Pudliszkach?), do Kongresówki nie dotarł i przed 1 marca przyjechał do Berlina (gdzie był już pięć miesięcy wcześniej). W czerwcu nastąpiły dramatyczne wyda¬ rzenia: ambasada rosyjska oskarżyła Norwida o działal¬ ność konspiracyjną, udział w przygotowaniu powsta¬ nia w Polsce i nielegalne przekazanie starego paszpor¬ tu Maksymilianowi Jatowttowi. Sekretarz ambasady Feliks Fonton bezskutecznie proponował mu współ¬ pracę z władzami carskimi, namawiał na wyjazd do Pe¬ tersburga i kusił błyskotliwą karierą. Poeta usiłował schronić się w Wielkopolsce. Aresztowany przez Pru¬ saków, został odstawiony do więzienia śledczego Hau- 17 44 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E sał poemat o 2 000 wierszy, z którego ani wiersza ani on, ani nikt inny nie zrozumiał. Oczywiście drukowa­ ny nie będzie". Najwięcej zastrzeżeń wzbudził Promethidion, proroczy poemat, który po upływie pół wieku tak zachwycił modernistów i wniósł tyle pożytków i in­ spiracji dla myśli o sztuce XX wieku. W latach 1850. Norwid przeżywał frontalny atak koterii i prasy. Pisa¬ no, że Promethidion jest płodem poronionego, zwich¬ niętego geniuszu, szałem i głupstwem „oderwanym od wszelkiej skończonej formy", ciemnym, zawiłym tek¬ stem „zacienionym gmatwaniną szumnych wyrazów i tkanką ciemnych myśli". O Norwidowej teorii sztuki-pracy oraz o Czarnych i Białych kwiatach główny ad­ wersarz poety Julian Klaczko mówił, że te purchawki i potworności „są wzorem wydymanej nicości, w któ¬ rej dziwolągom myśli odpowiadają dziwolągi języka, a niesłychana zarozumiałość walczy o prym z jaskra­ wym nieuctwem" . Norwid nie doczekał się publika­ cji wielu swoich utworów; w szufladach pozostały lub rozproszyły się setki wierszy, liczne dramaty, poematy, pisma teoretyczne, filozoficzne i polityczne. Promethidion wydał własnym nakładem dzięki pomocy finanso­ wej Marii Dziekońskiej. W 1863 roku pewną pociechą było dlań zbiorowe wydanie poezji z lat 1847-1862 przez lipską oficynę Brockhausa. Po trzech latach pobytu w Paryżu, Norwid (mający wówczas 31 lat) nie wytrzymywał już ciśnienia życia, zapadł na depresję, zapragnął więc schronić się w klasztorze. 11 kwietnia 1852 roku zgłosił chęć wstą¬ pienia do zgromadzenia zmartwychwstańców, ale nie został przyjęty. „Zrażony światem, iż świat go nie po¬ znał, jest w stanie godnym politowania. Obok czegoś niepospolitego, jak wiadomo, ma coś dziwacznego, choć zawsze bardzo słodkiego. Zdrowie dość nędzne i już dosyć głuchy" - pisał wówczas ksiądz Aleksander Jełowicki do przełożonego zmartwychwstańców Józefa Hubego, a ten rychło uzasadnił swoją odmowę: „Szko­ da go, ale wyraźnie zepsuł sobie głowę i nie myślę, że¬ by ją naprawił kiedyś, a przy tym zdrowia nie ma do pracy". Po tym incydencie poeta zapragnął wyrwać się z Paryża i przenieść do innego kraju. Władysław Zamoyski obiecał ułatwić mu wyjazd do Stanów Zjed¬ noczonych i ta propozycja została chętnie przyjęta; Norwida pociągał zapewne demokratyczny ustrój Ameryki Północnej, wizja wolnego państwa, które da¬ wało każdemu równe szanse pracy i awansu. 3 grudnia 1852 roku wypłynął z Anglii w „burzliwą" podróż przez Atlantyk na pokładzie żaglowca „Margaret Evans", który na dwa miesiące stał się jego pływającym do¬ mem. Po przybyciu do Nowego Jorku zrazu zatrzymał się w zajeździe, a potem w kwaterze poznanych na statku ubogich imigrantów i , jak pisał, „ażeby być w udziale ich prostoty szanownej, myłem posadzkę i chodziłem boso, bawiąc się z ich dziećmi". Później miał już własne skromne „atelier z widokiem na cmen¬ tarz - także mały ogródek w domu", a następnie prze¬ niósł się do „izdebki" na Manhattanie (przy N i n t h ficzno-artystyczne z przyjaciółmi i te rozmowy powró­ ciły potem jako ideowa kanwa dla obu dialogów Promethidiona. Jednak w młodości nie potrafił na dłużej osiąść w jednym miejscu i stale „był w drodze". Z Rzy­ mu wyjeżdżał do Tivoli, Albano, Gaetta Ferrata, Bagni d i Lucca. Raz jeszcze wyprawił się do zaboru pru­ skiego, gdzie gościł u Włodzimierza Łubieńskiego w Pudliszkach i wkrótce potem odbył dłuższą podróż morską z Neapolu do Palermo, a następnie przez Mo­ rze Śródziemne i Egejskie aż do Krety i w pobliże po­ łudniowych wybrzeży Grecji; do samej Grecji jednak nie dotarł i nie zobaczył tej ukochanej i fascynującej go ziemi. Na początku 1849 roku Norwid niespodziewanie opuścił Rzym i wyjechał do Paryża, gdzie obiecano mu zamówienie na jakąś pracę artystyczną i gdzie przeby¬ wała Maria Kalergis (uczyła się u Chopina gry na for­ tepianie). Po stosunkowo pomyślnych latach wło¬ skich, już ten pierwszy okres paryski trwający od lute¬ go 1849 do końca listopada 1852 roku zapisał się w je¬ go życiu narastającą falą nieszczęść, ubóstwa, zgryzot i konfliktów, które z biegiem lat kumulowały się, za¬ ostrzały i towarzyszyły mu do końca życia. We Francji obracał się głównie w polskim środowisku emigracyj¬ nym - niespójnym, rozpolitykowanym, niszczącym ta¬ lenty, w którym nigdy nie zaistniał tak, jak np. Mickie¬ wicz czy Chopin. Miewał oddanych przyjaciół, ale w zasadzie żył w duchowym odosobnieniu. Był czło¬ wiekiem prawym i niepodległym, nieustępliwym w po¬ szukiwaniu swojej Veritas; jego kategoryczne poglądy, subiektywne racje, perswazyjne wskazania etyczne, skłonność do profetycznych i dydaktycznych wystą¬ pień oraz niewzruszone pojęcia o ideale (przejawiają¬ cym się w życiu i sztuce), budziły opór i niechęć oto¬ czenia. Literackie dzieło Norwida, naznaczone moral¬ nym i filozoficznym przesłaniem, uważano za herme¬ tyczne, niezrozumiałe, dziwaczne bądź pretensjonalne, (podobnie jak prace plastyczne o często zaszyfrowa¬ nych znaczeniach lub niedopowiedzianej formie), a je¬ go samego za człowieka o zachwianej równowadze psychicznej. Bywał źle traktowany i odrzucany nie tyl¬ ko ze względu na trudną do przeniknięcia głębię myśli, idei, nowatorskich koncepcji programowych. Ignoro¬ wano go i dyskredytowano także dlatego, że mówił swoim współczesnym rzeczy niewygodne, że demasko¬ wał świat ich pozorów i złudzeń. Klęski życiowe spra¬ wiły, że rychło stał się nieszczęśliwym, zgorzkniałym neurotykiem. Przez długie lata walczył o utrzymanie się na powierzchni życia, rozpaczliwie zabiegał o środ¬ ki na utrzymanie, szukał wydawców i nabywców na swoje obrazy, rysunki, ryciny, których nie chciano ku¬ pować. Wiele pisał i z reguły miał trudności z publika¬ cją tekstów. Korzystał z zasiłków przyjaciół - Zygmun¬ ta Krasińskiego i Augusta Cieszkowskiego, ale i oni nie wierzyli do końca w sens tego, co tworzył. Po prze¬ czytaniu Quidam, autor Irydiona powiedział Andrzejo­ wi E. Koźmianowi: „Norwid zupełnie zwariował; napi­ 18 19 20 21 45 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E Street 367), którą ozdobił malowanym basreliefem. Pracował i nieźle zarabiał przy wykonywaniu rysunków do Almanachu Wystawy Światowej w Nowym Jorku 1853-1854. To zajęcie trwało od wiosny do jesieni 1853 roku. Kiedy Almanach został ukończony sytu­ acja materialna Norwida znacznie się pogorszyła. Zno­ wu dopadła go depresja; pisał do przyjaciół, że jest chory, opuszczony i „zupełnie stargany". „Co mam czy­ nić - gdzie umrzeć?" W maju 1854 roku przeniósł się do Brooklynu i zamieszkał tam wraz z księciem Marce­ lim Lubomirskim i jego rodziną (w zachowanym do dziś domu przy Pacific Street 384). Z nimi to odpłynął 24 czerwca do Europy na nowoczesnym parowcu „Pa¬ cific". W lipcu zatrzymał się w Londynie, a w grudniu dotarł do Paryża, gdzie mieszkał do śmierci. Ze Stanów Zjednoczonych Norwid „wrócił pogru¬ chotany na resztę życia" (Folkierski). Zył w nędzy, wyprzedawał pamiątki, ratował się zapomogami od życz¬ liwych osób. W 1867 roku jego zamożny kuzyn Michał Kleczkowski (sinolog, dyplomata w służbie francu¬ skiej, przez wiele lat pracujący w Chinach), odebrał poecie skromną „prywatną" rentę (50 franków) wy¬ płacaną co miesiąc od 1865 roku, i wkrótce po raz pierwszy zaproponował mu przeniesienie się do opie¬ kuńczego Zakładu św. Kazimierza. W tym okresie Norwid często zmieniał mieszkania - według ustaleń Juliusza W. Gomulickiego od 1855 roku można doli­ czyć się trzynastu jego adresów. O codziennym byto¬ waniu poety kilka uwag odnotowali znajomi. W 1858 roku Józef I . Kraszewski oglądał jego „skromną a jed¬ ną z najoryginalniejszych pracowni" przy rue Belle¬ fond 38. „W maleńkiej ubogiej izdebce znalazłem biednego Cypriana, otoczonego przeróżnymi pamiąt¬ kami, studiami, rysunkami, obrazkami. Wszystko tu odbijało charakter człowieka. Nad łóżkiem wisiał bia¬ ły krzyż z drzewa, bez Chrystusowego wizerunku, ale z bardzo starannie odmalowanymi [...] znakami krwi, kędy były przybite ręce, nogi i zraniona leżała głowa. Nigdy podobnego nie widziałem krucyfiksu, a ten zro¬ bił dla mnie może większe wrażenie niż najpiękniejsza figura [...]. Oprócz tego, ze swego Albumu rysunków, artysta wkłada w ramy wiszące naprzeciw łóżka obra¬ zek, wspomnienie jakieś, którym się chce karmić, i zo¬ stawia go kilka tygodni, czasami dłużej, dopóki fanta¬ zja nie przyjdzie odmienić. W innych ramkach zeschłe liście, szczątki jakieś życia". Na początku lat 1860. Norwid sam uznał, że trzeba coś zmienić w swoim lo­ cum, zaprowadzić tam jakiś ład, mimo, że nigdy nie zwracał zbytniej uwagi na zwykłe, „pospolite" rzeczy rekwizyty mieszczańskiego smaku. Tym razem był jed¬ nak zadowolony z nowych mebli i pochwalił się tą od¬ mianą Joannie Kuczyńskiej, której zamierzał nawet przesłać rysunek „mieszkania mego wnętrze przedstawujący, [... ] z obrazem częstochowskim na korynckiej konsoli bardzo poprawnego dłuta, tudzież fraszkami mymi z podróży odległych, całość bardzo miłą czynią¬ cymi - że nie pominę krzeseł i fotelu zupełnie wygod- nego". Wszelako, później wszystko wyglądało już zu¬ pełnie inaczej. Lata siedemdziesiąte były okresem po¬ głębiającego się upadku życiowej kondycji Norwida, zaniedbania, utraty nadziei. W 1875 roku odwiedził poetę Jan Rosen w jego ostatnim mieszkaniu przy rue de Chaillot 49. W swych wspomnieniach zanotował nieżyczliwe uwagi: „Niechętnie chodziłem do Cypria¬ na Norwida, którego poznałem tej zimy, a którego od¬ wiedzaliśmy z Henrykiem Piątkowskim. Mieszkanie je¬ go przedstawiało obraz nędzy i rozpaczy: brud i złe po¬ wietrze panowały tam niepodzielnie. Sam Norwid, sta¬ ry już wówczas i bezzębny, równie niechlujny na sobie, jak wokoło siebie, gwizdał przeraźliwie mówiąc i ział napojami wyskokowymi [...]. Mówił chętnie i obficie, ale mglisto". Norwid przyjaźnił się z wieloma kobietami. Szano¬ wał prawdziwe damy, oddane matki, ofiarne patriotki; szczególnie lubił i cenił te, u których wyczuwał myśl poważną, zdolność do przeżywania autentycznych uczuć i powinowactwo duchowe - Marię Trębicką, Marcelinę Czartoryską, Joannę Kuczyńską, Michalinę Dziekońską-Zaleską, Jadwigę Łuszczewską (Deotymę). Poza niespełnioną miłością do Marii Kalergis sil¬ niejsze związki uczuciowe łączyły go w Paryżu z dwie¬ ma kobietami: Zofią Węgierską i Marią Sadowską. Nie były to jednak stałe, rodzinne „związki domowe", lecz krótkie, trwające niewiele ponad rok miłosne przyjaźnie. Przez wiele lat Norwida prześladowały natrętne myśli o fizycznych i psychicznych cierpieniach ludzi wyrzuconych poza nawias życia, odrzuconych, opusz¬ czonych, niewinnie skazanych i uwięzionych. Te swo¬ je obsesje - wywodzące się ze stałego poczucia zagro¬ żenia i doświadczenia więzienia berlińskiego - wyrażał często w listach, poezji i pracach artystycznych. O wielkich, poniżanych i krzywdzonych ludziach, ta¬ kich jak np. Sokrates, Dante Alighieri, Kolumb, Camoens, Kościuszko czy Mickiewicz (którzy byli dlań prototypami „człowieka wiecznego") pisał w wierszach Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie i Marmur-biały. 24 22 25 26 Wdzięczna Grecjo! - a co się i z Fidiasem stało, Który cię uczył kibić wyginać dostojnie I stąpać jako bogi, duchem czując ciało? Czy on w więzieniu przepadł? Milcjad czy na wojnie? Temistokles, Tucydyd, Cymon... czyż skazani?! Grecjo! - a co się z słodkim Arystydem stało, 23 Który-ć przebaczać uczył, cierpiąc jak wygnani? A stary Focjon, bitwę co wygrywa z chwałą, N i m mu podawasz trucizn?... a Sokrat??... 27 Malował, rysował i rytował też kompozycje przepo¬ jone takimi treściami: Niewinność otoczona potwarzami, Parabola o perłach przed trzodą wieprzów, Niewolni­ cy żydowscy przy budowie, Muzyk niepotrzebny (metafo­ ryczny autoportret), Sforza w więzieniu, Chłopiec w lo­ chu, Więzień w celi, Strażnik, Cela, Sen więźnia, Więzień przykuty do ściany, Kolumb patrzący na kajdany. 46 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPR :: G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E W latach 1875-1876 chory na gruźlicę i pozbawio­ ny środków do życia poeta zwracał się parokrotnie o pomoc do Michała Kleczkowskiego. Ten wykorzystał nadarzającą się sposobność i w styczniu 1877 roku wy­ musił na nim zgodę na przeniesienie się do Zakładu św. Kazimierza. Kleczkowski mieszkał wówczas w Pary¬ żu i zapewne przeszkadzały mu kontakty z ubogim krewnym, który w znoszonym odzieniu pojawiał się w jego eleganckim domu. Norwid, który sam uważał, że jest już „radykalnie zrujnowany", a jego życie jest „zupełną ruiną", sprzedał cały dobytek na pokrycie długów, opuścił ostatnie mieszkanie przy rue de Chaillot i zatrzymał się przelotnie w pracowni Pantaleona Szyndlera przy rue Fontaine St. Georges 42. 9 lutego 1877 roku przeprowadził się do przytułku dla wetera¬ nów prowadzonego przez Siostry Miłosierdzia św. Wincentego ä Paulo w Ivry na peryferiach Paryża, przy rue du Chevaleret 119 (dziś w granicach miasta). Idąc „długim jak nicość korytarzem", dotarł do maleńkiego pokoiku, celki na pierwszym piętrze położonego w ogrodzie pawilonu. Przełożona, matka Teofila Miku¬ łowska, pisała wówczas do Kleczkowskiego, że Norwid przyszedł do nich z miną „bardzo smutną i był trochę zmartwiony, gdy jednak zobaczył swój schludnie urzą¬ dzony pokoik [...] wydał się zadowolony i nawet wie­ lokrotnie podziękował m i " . Ale w rzeczywistości wy­ glądało to nieco inaczej. „Ja po prostu coraz jaśniej wi­ dzę, że się gubię tu. Jestem z ciemnością dni, wilgocią, bólem organu serca i bólem moralnym serca, [ale przecież] oparłem głowę o mury klasztorne dla tanio¬ ści i ciszy [...]. Dom o ósmej wieczór zamknięty, ile¬ kroć obiaduję w mieście, tamże nocować muszę." „Mam nawał ciężarów i kłopotów, które zaczynają mnie spychać do dołu... Gdybym Ci wszystko odkrył, zapłakał byś" - pisał do Bronisława Zaleskiego. W 1882 roku przywykł już do tego miejsca i uznał, że warunki Zakładu nie są tak fatalne jak na początku. „Teraz jest tu lepiej - ale gdy przybyłem była tu Bota¬ ny-Bay" (to jest karna kolonia dla przestępców w A u stralii). Szczególnie boleśnie odczuwał odcięcie od świata i bliskich osób. Został zmuszony do ogranicze¬ nia lub nawet zerwania dawnych „stosunków literac¬ kich, artystycznych i socjalnych". Wypady do miasta z odległego Ivry nastręczały wielu kłopotów, choć za zezwoleniem sióstr, odwiedzał znajomych i obejrzał na przykład ekspozycję Salonu Paryskiego w 1881 roku. Zakłady opieki, przytułki, schroniska - przeznaczo¬ ne dla ludzi niechcianych lub niesamodzielnych - są egzystencjalnym i duchowym terytorium ubezwłasno¬ wolnienia, poddania się narzuconym normom, dyscy¬ plinie, totalnej organizacji życia ograniczającej wol¬ ność jednostki. Owe „społecznie dobroczynne" zastęp¬ cze domy, a w istocie instytucje mieszczące w sobie fa¬ talny syndrom „zamknięcia", są w pewnym stopniu porównywalne z reżimem wojskowym, więzieniem, szpitalem, a nawet sanatorium, a więc z miejscami, w których funkcjonuje podobny system nakazów i ze- spół objawów wymuszonych przez okoliczności czy ko­ nieczności, obywatelski obowiązek, winę i karę, nie­ szczęście czy chorobę. Tu na marginesie warto przypo­ mnieć, jak traumatycznym i wyjątkowym przeżyciem bywały dla suchotników pobyty w szpitalach i sanato­ riach. Mówią o tym koleje życia wielu twórców, a tak­ że literatura i sztuka (na szczęście Chopinowi i Sło­ wackiemu zostały oszczędzone „zbiorowe" kuracje, od­ chodzili we własnych domach). Ludzie skazani na przymus leczenia, np. Franz Kafka, Ludwik de Laveaux, Karol Szymanowski, przeżywali swój los w rozma­ ity sposób - walczyli lub poddawali się rezygnacji. Jed¬ ni czuli się jak w matni, inni akceptowali swój status, oswajali cierpienie, spoufalali się ze śmiercią, a nawet doznawali swoistej fascynacji poczuciem przemijania. W takim wymiarze znalazł się w Davos Hans Castrop. Tomasz Mann przywiódł go na Czarodziejską Górę, która odmieniła jego tożsamość, odebrała dawną „normalną" egzystencję, spowolniła czas i naznaczyła tuberkulozą (którą bohater powieści przyjął niejako z własnej woli i kontemplował przez siedem lat), ale ofiarowała mu dar Epifanii - metafizycznego objawie¬ nia innego, nadzmysłowego świata, ludzi, siły przezna¬ czenia, radości i cierpienia, sensu życia i śmierci. W realnym bytowaniu chory często dramatycznie do¬ świadczał „samego siebie" zarówno w sferze psychiki, jak i własnego ciała, jego bólu i bezsilności. Pisał o tym znakomity rzeźbiarz Henryk Wiciński, który w latach 1930. długo leczył się w zakopiańskim sanatorium. „Beznadziejność do szczytu doprowadzona. Wszystko rozłożone na element bezsiły. Czas posiekany na leżak, jedzenie. Nie można myśleć, to ogólne ramy mego po¬ bytu". Lecz jednak myślał o życiu i sztuce. Pragnął da¬ lej tworzyć i w ostatnich dniach mówił z rozpaczą: „w każdym załamaniu kołdry widzę formę. Przecież ja dopiero zacząłem realizować". Sytuacja Norwida, chorego na gruźlicę, spędzają¬ cego ostatnie lata życia w klasztornym przytułku, przy¬ pomina o ponadczasowej prawdzie, której zasadę wie¬ le lat później sformułował Jean-Paul Sartre, mówiąc, że „piekło to inni". Jak w każdym zbiorowisku, w Za¬ kładzie św. Kazimierza przebywali różni ludzie. Miesz¬ kały tam osierocone dzieci, weterani powstań pol¬ skich, wojskowi i cywile. Wśród starych żołnierzy zna¬ lazło się wielu awanturników, krzykaczy, pieniaczy i ordynusów. Norwid nazywał ich „Scytami", czuł wstręt i lęk wobec ich prostactwa. Tych, którzy byli spokojni, taktowni i uczciwi, a także dobre siostry, miał za „Świętych". Awantury wszczynane przez „Scytów" by¬ ły dlań szczególną udręką. Prosił, by pozwolono mu za¬ czynać posiłki później, kiedy wszyscy już zjedzą, a służ¬ ba zacznie sprzątać ze stołów. Pisała o tym matka M i ­ kułowska: „mamy [tu] niektórych ludzi złośliwych, hałaburdników, napastujących drugich bez przyczyny [...]. Z tymi panami trzeba obchodzić się jak z dziećmi, a raczej wariatami [...]; piszę ten list na tym samym papierze, na którym Norwid prosi, by mógł jeść osob- 2 8 30 29 31 47 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E no z powodu tych niepokojów, bo choć nie słyszy, ale widzi szamotania, że mało do bijatyki nie dochodzi". Norwid był „genetycznie zakodowany" do działa¬ nia twórczego, musiał więc pisać i malować mimo naj¬ większych trudności. Nie miał pieniędzy, a kiedy bra¬ kowało mu materiałów, rysował zapałkami maczanymi w herbacie. Tworzył sporo akwarel i obrazki olejne, wykonał portret przyjaciela Tomasza Augusta Olizarowskiego (zmarłego w 1879 roku) i wiele rysunków satyrycznych. Nieraz „po dziesięć godzin pracował ciężko". Wśród różnych studiów z tego czasu znalazł się też „reportażowy" rysunek przedstawiający smutne karykatury dwóch „gości" Zakładu św. Kazimierza: Stanisława Czyżkowskiego (emigranta z 1863 roku) w rozmowie czy sprzeczce z jednym ze swoich sąsia¬ dów. I nie był to wcale szkic humorystyczny, ale bole¬ sne i pełne goryczy przedstawienie dwóch starych mężczyzn - być może zapiekłych w złości - ale głębo¬ ko nieszczęśliwych pensjonariuszy przytułku, odartych i wyzutych z godności i prywatności, odzianych w ja¬ kieś domowe czy nocne łachy, rozdeptane kapcie i nie¬ omal błazeńskie czapki. Między 1877 a 1882 rokiem poeta narysował też trzy autoportrety: jeden zwany „biblijnym", a drugi „sygnetowym", z głową ujętą w le¬ wym profilu i brodatym obliczem, przypominającym twarze uduchowionych starców, mędrców, mistrzów, proroków. Najwcześniejszy, pochodzący z 1877 roku powstał w czasie, gdy przenosił się lub był już w zakła¬ dzie; wtedy narysował się en face, z „mojżeszową" gło¬ wą i niewidzącymi oczami zapatrzonymi „w głąb sie¬ bie". Wizerunek ten jest obrazem jakby przyspieszonej starości steranego życiem pięćdziesięciosześcioletniego człowieka, odbiciem jego wewnętrznych rozterek, świadectwem odchodzenia od świata. N a takie rozu¬ mienie owego autoportretu wskazuje też pewien zna¬ mienny szczegół: Norwid trzyma w zdeformowanej dłoni wiotką gałązkę bluszczu. Bluszcz jest rośliną mo¬ gił, lecz jego symboliczne konotacje wiążą się z różny¬ mi pojęciami - z antycznym kultem Dionizosa, z ży¬ ciem i śmiercią, tęsknotą, wegetacją, bezradnością, potrzebą opieki, smutkiem, zapomnieniem, ale też ze zmartwychwstaniem i nieśmiertelnością. W potocz¬ nym odczuciu bluszcz uważany był za zły omen, za ro¬ ślinę pasożytniczą, zabijającą to, co żywe. Dla Norwi¬ da był to przede wszystkim „kwiat grobowy". Czy owa gałązka, którą poeta w oczywisty sposób pokazuje oczom widza, jest znakiem odejścia do przytułku - te¬ go miejsca, które może się stać grobem za życia, ale także - później - przejściem do nieśmiertelności? Pantaleon Szyndler, który był duchowym uczniem, wielbicielem i powiernikiem Norwida, dwukrotnie go malował w tych latach - raz ukradkiem, w czasie gdy ten spał w jego pracowni (w roku 1879) i później, w pierwszej połowie 1882 roku; stworzył wówczas oka­ zały, posągowo upozowany konterfekt autora Stygmatu, o spokojnym „klasycznym" wyrazie, z pewnością wykonany według wskazówek poety, który miał wła32 48 sną wizję idealnego współczesnego portretu. W mnie¬ maniu Norwida, wizerunek wielkiego człowieka - po¬ winien mieć „zupełną grecką spokojność" i przedsta¬ wiać taką osobę w patetycznym geście, ponadczaso¬ wych szatach, z poważną twarzą i oczami „zapuszczo¬ nymi w czczość przestrzeni". I tak właśnie Szyndler zadośćuczynił pragnieniu swego mistrza - który chciał po raz ostatni okazać się współczesnym i potomnym przedstawiając go w „idealnej" postaci natchnionego poety, artysty, myśliciela, proroka. W ostatnich miesiącach życia Norwid jakby „zapa¬ dał się" w sobie. Ostatnim wysiłkiem woli malował jeszcze i pisał. N a początku 1883 roku stworzył trylo¬ gię włoską: Stygmat, „Ad leones!" i Tajemnicę lorda Sin­ gelworth oraz ciepłą, pełną zrozumienia dla zwierząt le­ gendę Ostatnia z bajek. Twórczość poetycką zamknął wierszem Epizod, dedykowanym Juliuszowi Kossakowi. Na parę dni przed śmiercią nie chciał już z nikim roz¬ mawiać, prosił tylko: „zostawcie mnie w spokoju". Zmarł 23 maja 1883 roku o siódmej rano; miał nie¬ spełna 62 lata. Matka Mikułowska opisała ostatnie ty¬ godnie i dni poety: „opuszczony był i biedny Norwid, który więcej ze smutku, tęsknoty i zapomnienia o N i m wielu osób, które on w sercu nosił, przyprawiły go o melancholię, która na koniec śmierć sprowadziła, do czego przyczyniła się jeszcze wielce zupełna głuchota, ta odosobniła Go jeszcze więcej od całego świata. Ostatnie momenta jego były bardzo spokojne: raczej zasnął niż umarł; często płakał, ale nigdy nie wynurzał się przed nikim z uczuciami serca swego, i zdaje m i się, że Go to dobiło". Pogrzeb odbył się 25 maja, po mszy w Zakładzie św. Kazimierza. Na pochówek zebrano składki do Michała Kleczkowskiego, marszałka Teo¬ dora Jełowickiego (który poetę uwielbiał) i rodziny Dybowskich. Norwida pochowano na małym cmenta¬ rzu w Ivry, w osobnej mogile wykupionej na lat pięć do 25 maja 1888 roku. Po wygaśnięciu koncesji prze¬ niesiono jego szczątki do wspólnego grobu polskiego w Montmorency (dywizja I I I , rząd 9), z opłatą opiewa­ jącą na lat piętnaście, do 26 listopada 1903 roku. W roku 1904 ponownie zakłócono mu spokój: prochy poety złożono w małej trumience, a według innej rela¬ cji w „zwykłym pudle", we wspólnym grobie domowni¬ ków Hôtel Lambert na tymże cmentarzu. Ostatni grobowiec na powązkowskim cmentarzu komunalnym w Warszawie, to już tylko puste miejsce, które w 1966 roku symbolicznie przypisano pamięci autora Vade¬ -mecum. W roku 2001, kiedy to obchodzono w kraju 180 rocznicę urodzin Norwida, złożono w krypcie na Wawelu urnę z ziemią zebraną z jego trzeciej, zbioro¬ wej mogiły w Montmorency. 3 3 34 35 Więc mniejsza o to, w jakiej spoczniesz urnie, Gdzie? kiedy? w jakim sensie i obliczu? Bo grób Twój jeszcze odemkną powtórnie, Inaczej będą głosić Twe zasługi I łez wylanych dziś będą się wstydzić, �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E A lać ci będą łzy potęgi drugiej 18 Ci, co człowiekiem nie mogli Cię widzieć... O propozycji wydania Quidam, zob. List Norwida do Zygmunta Krasińskiego z 3 I I I 1858, Pwsz., t. 8, 1971, s. 334-335; wypo­ 36 wiedź Krasińskiego cytuję według komentarza J. W. Gomulickiego, tamże, s. 545. W ostatnich dniach życia Norwida troskliwie czu¬ wał przy jego łożu, weteran powstania listopadowego, Michał Zaleski. W piątek, 22 maja, chory musiał do¬ tkliwie odczuwać chłód, gdyż zwrócił się do Zaleskie¬ go słowami: „przykryjcie mnie lepiej". W tej prośbie objawiła się jakaś niewytłumaczalna cząstka tajemne¬ go, metafizycznego przeczucia, że jego życie i twór¬ czość zostaną także „przykryte" lub, jeśli wolimy, „za¬ kryte" na długie lata. 19 Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, op. cit., s. 44, 49, 53, 95, 2 0 Rozmowy [O Norwidzie], Pwsz., t. 11, 1976, s. 473-474 i 573 2 1 List do Józefa Bohdana Zaleskiego z sierpnia-września 99, 100, 103-105. (komentarz J. W. Gomulickiego). 1854, Pwsz., t. 8, 1971, s. 225. 2 2 O pobycie poety w Ameryce zob.: W. Folkierski, Norwidowe in¬ ferno amerykańskie, [w:] Norwid żywy. Książka zbiorowa, Londyn 1962, s. 40-70; J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Nor­ wida, op. cit., s. 73-77; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz..., op. cit., s. 107-113. 2 3 J. I . Kraszewski, Kartki z podróży 1858-1864, t. 2., Warszawa 2 4 List do Joanny Kuczyńskiej z lutego-marca 1862, Pwsz., t. 9, 2 5 J. Rosen, Wspomnienia 1860-1925, spisała A n n a Leo, Warszawa 2 6 J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Norwida, op. cit., s. 1874, s. 316. Przypisy: 1971, s. 17-18. 1 [Wędrowny Sztukmistrz], [w:] Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Ju­ 1933, s. 66-67. liusz W. Gomulicki, t. 3, Warszawa 1971, s. 71-76. Dalej cytu­ 2 ję: Pwsz, tom, rok. 111-116, 130-135; Tenże, Ostatni romans Norwida, O pojęciu ruiny w twórczości Norwida zob.: T. Makowiecki, 1967, nr 17, s. 6. Stygmat ruin w twórczości Norwida, „Droga", 1933, s. 1146¬ 2 7 1147; K. Wyka, Cyprian Norwid. Poeta i sztukmistrz, Kraków 1948, s. 102-106; S. Brzozowski, Próba, [w:] S. Brzozowski, Kul­ chowska-Luty, Sztukmistrz... , op. cit., s. 258-261. 2 8 wstępem opatrzył A . Walicki, Warszawa 1973, s. 149-165; J. Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi". Na marginesie nieznanego listu Norwida, „Poezja", 1970 nr 1, s. 12. Trznadel, Czytanie Norwida, Próby, Warszawa 1978, s. 89-107; 2 9 Norwid. Listy do Bronisława Zaleskiego, Mieczysława Geniusza, Augu¬ sta Cieszkowskiego i Leonarda Niedźwieckiego z lat W setną rocznicę śmierci poety, materiały sesji, 27-29 X 1983, re­ 1877, 1878, 1879 i 1882, Pwsz., t. 10, 1971, s. 109, 113, 118, 119, dakcja naukowa i wstęp S. Burkot, Kraków 1991, s. 59-75; Taż 129, 180. sama, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kra­ 3 0 ków 1993, s. 128-131; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz. Cyt. wg Wystawa rzeźby i rysunku Henryka Wicińskiego (1908¬ 1945), „Zachęta", Warszawa 1962, wstęp i opracowanie katalo¬ Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza¬ gu M . Kosińska, s. nlb.; M . Jarema, Henryk Wiciński, „Głos Pla¬ wa 2001, s. 247-254. 3 Pwsz., t. 1, 1971, s. 100. O wątkach opuszczenia, odrzucenia i uwięzienia w twórczości Norwida, zob. A . Melbe- tura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości w walce o światopogląd, G. Królikiewicz, Spojrzeć okiem artysty, [w:] Cyprian Marmur-biały, „Stolica", styków", 1947, grudzień, s. 41-43. Rzecz o wolności słowa, Pwsz., t. 3, 1971, s. 616. 3 1 List do siostry Bronisławy Studniarskiej z 1880 lub 1881 roku, 4 Pięć zarysów, Ruiny, Pwsz., t. 3, 1971, s. 489. 5 Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 602. 6 To rzecz ludzka!..., Pwsz., t. 1, 1971, s. 63. 7 Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 617. 8 [Pierwszy list, co mnie doszedł z Europy], Pwsz., t. 1, 1971, s. 219. artysty, który miałby portretować niedawno zmarłego generała 9 Wszystkie dane życiorysowe i informacje o adresach Norwida Władysława Zamoyskiego; zob. O portrecie i przeznaczeniu je¬ opieram na ustaleniach J. W. Gomulickiego zestawionych w: go..., Pwsz., t. 6, 1971, s. 479-480 i t. 7, 1973, s. 593 (komen¬ Kalendarz biograficzny Cypriana Norwida i Itinerarium Pwsz., t. 10, 1971, s. 152. 3 2 Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi", op. cit., s. 14. 3 3 W 1868 roku Norwid sformułował oryginalną „instrukcję" dla tarz J. W. Gomulickiego). Norwida, Pwsz., t. 11, 1976, s. 7-197. Zob. też: J. W. Gomulicki, Norwid 3 4 List Teofili Mikułowskiej do Michaliny Zaleskiej z 7 V I 1883, w Warszawie. Wybrane partie biograficzne, „Rocznik Warszaw­ cyt. za: Pwsz., t., 10, 1971, s. 284 (komentarz J. W. Gomulickie- ski", 1990, s. 131-204. go). 1 0 Do Bronisława Z., Pwsz., t. 2, 1971, s. 239. 11 Notatka Norwida na akwarelowej kopii obrazu M a t k i Boskiej 3 5 J. W. Gomulicki, Cztery groby Norwida, „Odra", 1983, nr 7-8, s. 47-56. wklejonej do „Książki pamiątek" poety, wł. Biblioteka Narodo­ 3 6 [Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie], Pwsz., t. 1, 1971, s. 236 i t. 2, wa, sygn. I 6296. 1971, s. 357 (komentarz J. W. Gomulickiego). Cytowany tu 12 J. Cybis, Norwid jako plastyk, mpis w Bibliotece Narodowej, fragment wiersza poświęcony jest pamięci Adama Mickiewicza, sygn. I V 6336, s. 6. którego ciało przewieziono z Marsylii do Paryża 9 I 1856 roku 13 Pożegnanie, Pwsz., t. 1, 1971, s. 51. na nabożeństwo żałobne do kościoła św. Magdaleny. Równocze¬ 14 List do Adama Potockiego z 16 V I I 1870, Pwsz., t. 9, 1971, s. śnie, w naszym dzisiejszym odczuciu, strofy te jawią się jako pro¬ 459. rocza wizja Norwida odnosząca się do jego własnych, pośmiert¬ 15 List do Cezarego Platera z 1 IX 1846, Pwsz., t. 8, 1971, s. 41. nych losów. 1 6 List do Marii Trębickiej z 21-23 lutego 1854, Pwsz., t. 8, 1971, 17 Listy Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej z 8 i 25 stycz¬ s. 207. nia 1848. Cyt. za: Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, wybór tekstów, opracowanie i wstęp M . Inglot, Warszawa 1983, s. 40¬ 42. 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32010d7ad6457dfec349372292aafec1.pdf c0f0b2a4573e15bce4b5eed4a39734b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6284 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5861 Title A name given to the resource "Ożywianie" obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.136-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM MACIEJ RÓŻALS KI „Ożywianie” obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego* T ekst porusza problem użycia niektórych wąt­ ków ikonograficznych kultury starogreckiej ja­ ko materiału inspirującego proces tworzenia widowiska teatralnego. Jest próbą odpowiedzi na pyta­ nie, czy i na jakiej zasadzie możliwy jest proces „oży­ wiania” dzieła sztuki za pomocą przenoszenia jego we­ wnętrznych sensów jako środków inspirujących nowy akt twórczy. N a podstawie wybranych przykładów starogreckiej sztuki wazowej oraz wybranych tekstów ba­ daczy greckiej kultury mam zamiar ukazać proces hermeneutycznej interpretacji, który posłużył jako wyj­ ściowy materiał do pracy w ramach działań artystycz­ nych Akademii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. N a ile takie typowe dla „Gardzienic” działanie jest twórcze artystycznie i w jak dużym stopniu stanowi nadużycie interpretacyjne, chcę rozważyć na przykła­ dzie jednego z przedmiotów znajdujących się w Museo Archeologico we Florencji, starogreckiej wazy François. Eksponat ten ma 66 cm wysokości i 57 cm średnicy. Został stworzony prawdopodobnie przez ma­ larza wazowego Kleitiasa pomiędzy 570 a 560 r. p.n.e. jako mieszalnik do wina używanego podczas greckich sympozjonów. Nazwę zawdzięcza natomiast nazwisku swojego współczesnego znalazcy, Alessandro François, który odkrył ją ponownie dla świata w połowie XIX wieku. N a wazie przedstawiono większość scen mi­ tycznych składających się na zespół wyobrażeń religij­ nych starożytnych Greków. Dzięki olbrzymiej ilości informacji dostarczanych współczesnym badaczom jest ona jednym z najbardziej cenionych znalezisk sztuki starogreckiej. * Założony i kierowany przez Włodzimierza Staniewskiego zespół Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” w zasadzie od początków swojego ist­ nienia ukierunkowany był i jest w swojej pracy arty­ stycznej na łączenie współczesnego teatru z elementa­ mi dawnej kultury i sztuki. Od pewnego czasu także waza François stała się obiektem zainteresowań arty­ stycznych zespołu Gardzienice. Ze względu na różno­ rodność oraz wielość przedstawionych na niej scen mitycznych mogących stanowić potencjalny materiał do pracy scenicznej jest w tej chwili jednym z głów­ nych motywów, jak by to można nazwać, „artystyczno-hermeneutycznych” poszukiwań zespołu i studen­ tów funkcjonującej w Gardzienicach Akademii Prak­ tyk Teatralnych. Taka charakterystyczna dla Gardzienic metoda pracy artystycznej opiera się w dużej mierze na poszukiwaniu inspiracji twórczych w trady­ cyjnych obrzędach, które dyrektor Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Włodzimierz Staniewski nazywa kulturą żywą, oraz zabytkowych reliktach mi­ nionych kultur. W zasadzie każdy z przygotowywa­ nych w ciągu 25 lat istnienia zespołu spektakli bazo­ wał na takim materiale osadzonym w kulturze, sztuce oraz obrzędowości zarówno społeczności dawnych, jak i współczesnych, w których kultura minionych epok miała szansę przetrwać. W tym tekście skupimy się głównie na materiale wizualnym, gdyż centralnym dla mnie tematem jest proces, który nazwałem już wcześniej „ożywieniem” obrazu, czyli przełożeniem sensów zawartych we frag­ mencie malowidła lub rzeźby starogreckiej na scenę teatralną w formie żywej i dynamicznej. Poza tym na­ leży także podkreślić, że działalność zespołu gardzienickiego skupia się ostatnio w dużej mierze na pracy z zabytkowymi obiektami kultur starożytnych. Mniej uwagi poświęca się na dzień dzisiejszy żywym rytuałom kultury ludowej, poszukując inspiracji bardziej w ob­ szarze przedmiotów, malowideł i tekstów antyku. Gro­ madzony materiał muzyczny, tekstowy i graficzny słu­ ży za punkt wyjścia, jako swoisty tekst kultury, służy Tekst powstał podczas przygotowywania przez Akademię Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice” pokazu teatralnego inspirowa­ nego starogrecką ikonografią wazową. W 2005 roku aktorzy te­ atru „Gardzienice” Mariusz Gołaj i Joanna Holcgreber zapropo­ nowali studentom Akademii pracę nad ikonografią wazową, która miała zostać przeniesiona na scenę dzięki użyciu warszta­ tu teatralnego wypracowanego przez gardzienicki zespół. Jed­ nym z początkowych elementów pracy był cykl spotkań teore­ tycznych, podczas, których analizowano treści poszczególnych malowidłach wazowych. Tekst „Ożywianie” obrazu... jest pod­ sumowaniem niektórych problemów i przemyśleń, które poja­ wiły się w ramach spotkań seminaryjnych w Gardzienicach. Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 136 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU jako inspiracja twórcza, na podstawie której możliwe jest już działanie teatralne. Proces artystycznej inter­ pretacji polega głównie na próbie możliwie wiernego wychwycenia i oddania za pomocą teatralnych środ­ ków artystycznego wyrazu sensu antycznego malowi­ dła, rzeźby lub utworu muzycznego. Dokładne odwzorowanie nie jest oczywiście moż­ liwe i zarzut o pewne nadużycia interpretacyjne jest często podnoszony. Tadeusz Kornaś pisze o ekspery­ mentach muzycznych Staniewskiego: „Sięgnięcie do muzyki antyku wymagało od Staniewskiego i jego ze­ społu nie lada... tupetu. Ocalały bowiem tylko skraw­ ki zapisów na papirusach czy stelach, zaś ich odczyta­ nie i wykonywanie każdorazowo wzbudzało w świecie naukowym gorące dyskusje”.1 Wydaje się jednak, że nie dokładne odwzorowanie jest celem Włodzimierza Staniewskiego i jego współ­ pracowników. Możliwie dokładna i możliwie jak naj­ bardziej uprawomocniona interpretacja dzieła, które­ go przecież część sensów została bezpowrotnie utraco­ na i uniemożliwia odtworzenie pełni znaczeń zawar­ tych w konkretnym malowidle wazowym lub fragmen­ cie muzycznym, jest tylko warunkiem koniecznym dla szerzej pojętego zamierzenia, jakim jest włączenie do współczesnej kultury i swoiste ożywienie porozbija­ nych fragmentów przeszłości na warunkach autono­ micznie funkcjonujących środków artystycznego wy­ razu: „Stare pieśni stwarzały ruch, ekspresję aktorską, określoną artykulację, wręcz całe sceny, ale i odwrot­ nie - wymogi dramaturgiczne oddziaływały na sposób wykonywania pieśni. Staniewski nie jest purystą. Za­ mierzał stworzyć spektakl, a nie muzeum pieśni”.2 Należy także pamiętać, że włączenie w proces hermeneutycznych poszukiwań zabiegów artystycznych pozwala na stworzenie nowego kontekstu odczytywa­ nia dawnej sztuki. Rodzaj skupienia związany z działa­ niem artystycznym musi doprowadzić do innych efek­ tów niż tylko sama sucha ocena przeprowadzana za pomocą narzędzi naukowych. Działanie tego typu po­ zwala na powtórne włączenie zamkniętego w gablocie fragmentu przeszłości w proces twórczy, dziejący się tu i teraz. Metoda stosowana przez Gardzienice pozwala na osiągnięcie jedynej w swoim rodzaju jakości proce­ su twórczego, daje niesłychany efekt, jakim jest obco­ wanie z tylko częściowo, ale jednak odtworzoną prze­ szłością. W ten sposób powstaje owa szczególna mo­ zaika poskładana z fragmentów, porozbijanych kawał­ ków przeszłości służących jako budulec dla jak najbar­ dziej współczesnego dzieła artystycznego. Nie chodzi przy tym o stworzenie tak modnego dzisiaj utworu po­ sługującego się cytatem, czy może wręcz używającego samodystansujacego się zespołu cytatów jako głównej zasady wypowiedzi artystycznej. Wręcz odwrotnie, za­ mierzenie „Gardzienic” jest fenomenologiczne tak jak fenomenologię rozumiał Gerardus Van Der Leeuw, w sensie poszukiwania tego, co żywe i znaczące, tego, co daje się wyrwać przeszłości jako wspólne fragmenty kultury3. Tak budowany „wehikuł teatralny” ma po­ zwolić już nie na zdystansowane ślizganie się po po­ wierzchniach znaczeń i samonapędzającą się grę inte­ lektualną, ale na pełną zaangażowania i wymagającą odwagi podróż w głąb symboli określających ontologiczny i kulturowy sens istoty ludzkiej. Gardzienice od początku istnienia budowały swoją pracę artystyczną na fundamentach muzyki i muzycz­ ności. To muzyka była głównym elementem urucha­ miającym przestrzeń teatralną. Od jakiegoś czasu twórca i reżyser gardzienickiego teatru Włodzimierz Staniewski próbuje jednak przekształcać swoje począt­ kowe założenie. Zaczynając pracę nad spektaklem Elektra, zaczął poszukiwać nowego środka artystyczne­ go wyrazu. Odwołując się do jednej ze starogreckich technik konstruowania dzieła scenicznego nazywane­ go cheironomią, postanowił integralnie złączyć wypo­ wiadane na scenie słowo komentującym je i podkre­ ślającym jego sens gestem. Tadeusz Kornaś podkreśla, że „już w Metamorfozach praca nad gestem wziętym z przekazów na antycznych wazach i innych świadec­ twach ikonicznych miała duże znaczenie”.4 Staniewski twierdzi, iż greccy aktorzy wypowiadając na scenie sło­ wa dramatu, posługiwali się także sformalizowanym zespołem gestów, który ściśle był sprzęgnięty ze struk­ turą języka: „Uważam, że dopiero wtedy, gdy słowo jest organicznie związane z przekazem gestu, tonu, muzyki - w pełni jawi swoją treść. Myślę, że nadcho­ dzi czas, by słowu dramatu klasycznego został przywró­ cony cały jego organiczny kształt, łącznie z warstwą brzmieniową, muzyczną i gestem”.5 Tym samym, jak to ujął w rozmowie prof. Leszek Kolankiewicz, dochodzi w najnowszym spektaklu Gar- Waza François, dolny fragment - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Waza François, dolny fragment- archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 137 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU dzienic Elektra do głębokiej semiotycznej pracy nad strukturą znaku. Uważam, jak Kolankiewicz, że rozwa­ żając strukturę spektaklu, dochodzi się do pytań 0 istotę znaku. Wypadałoby się więc zastanowić, czy istotna jest tylko jego część graficzna, wizualna oraz to, co zostaje przez znak oznaczone. Czy ten proces deskrypcji, przynajmniej w przypadku dzieła sceniczne­ go, nie jest integralnie związany z tym, w jakiej tonacji 1 rytmie zostanie przekazany jego wizualna forma sądzę, że jest nierozdzielnie związana z cielesnością ak­ tora, jego oddechem, kształtem rąk, przeżywanym wzruszeniem. Znaczyłoby to, że znaki ożywają tylko dzięki ciału przekazującej je postaci scenicznej, a pro­ ces deskrypcji nie jest do końca możliwy bez swojego cielesnego, „przeżyciowego” rozwinięcia. Kontynuacją idei scenicznego „ożywiania” znaków była praca nad pokazem teatralnym studentów A ka­ demii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Inspiracją do prowadzonej pod kierownictwem aktorów Gardzienic Joanny Holcgreber i Mariusza Gołaja pracy stu­ dentów była wspomniana już waza François. Przygoto­ wanie przez Akademię pokazu teatralnego związanego z kulturą antyczną poprzedził cykl wykładów i dysku­ sji poświęconych malarstwu wazowemu. W ramach tych wstępnych spotkań grupa skupiała się głównie na interpretacji malowideł wazowych i szukaniu możli­ wości jej scenicznego rozwinięcia. Kluczem dla tych działań była przede wszystkim zaproponowana przez Gołaja i Holcgreber metoda pracy, którą ci aktorzy wypracowywali przez lata swojej działalności w Gardzienicach. Mając szczęście uczestniczyć w tych dzia­ łaniach, skupiłem się na jednej z przedstawionych na wazie sytuacji. Chodzi tutaj o dolną część wazy z przedstawioną na niej mityczną sceną walki Pigme­ jów z żurawiami. Dotychczas scena ta była traktowana jako forma ozdobnika dla przedstawianych powyżej istotnych wydarzeń z mitologii greckiej, nawiązujące­ go do fragmentu Homerowej Iliady, w którym walka Greków z Trojanami ukazywana jest jako starcie żura­ wi i Pigmejów. Homer komentuje tę scenę, stwierdza­ jąc, że istoty zwane Pigmejami naprawdę żyją w pół­ nocnej Afryce. Ich naturalnym wrogiem są właśnie żu­ rawie, które «uciekając przed zimą» nadlatują nad osady Pigmejów i dokonują swoistej ptasiej inwazji na terytorium tych niewielkich istot. Odpowiedź pozor­ nie łatwa i klarowna. Niepokojąca jest jednak ta ła­ twość interpretacji, rodzajowość sceny nieprzystająca do tematyki powyżej niej na wazie rozgrywających się, centralnych przecież dla wierzeń greckich scen mi­ tycznych, takich jak zaślubiny Peleusa i Tetydy, polo­ wanie na dzika kaledońskiego, życia i śmierci Achille­ sa, czy w końcu przypowieści o wygnaniu i powrocie Hefajstosa na Olimp. W świetle powyższego niewy­ starczająca wydaje się opinia, że scena u dołu wazy jest tylko rodzajem ozdoby, ornamentu, zdobiącego to dzieło wazowej sztuki starogreckiej, nazywanej prze­ cież przez niektórych badaczy mitologiczną biblią an­ tycznej Grecji.6 Dlaczego autor wazy, zamiast rozbudować ikono­ graficznie już przedstawione wydarzenia, albo też za­ mieścić jakieś nowe wątki powiązane z historią mitycz­ ną, poświęcił duży fragment dzieła na nic nieznaczący ozdobnik związany właśnie z walką Pigmejów i żurawi? Oczywiście można odpowiedzieć, że w obrębie starogreckich malowideł wazowych typowe były motywy ozdobne.7 Pojawia się jednak kilka wątpliwości, za­ równo przy dokładniejszej analizie scen z wazy, jak i w świetle badań nad starogreckimi misteriami, łączą­ cymi wprost przedstawienia Pigmejów z postaciami misteryjnych bóstw Kabirów.8 Wydaje się, że możliwa jest interpretacja, według której scena przedstawiona na dolnej części wazy nawiązuje do starogreckich mi­ steriów Kabirów. Żeby rozwinąć taką hipotezę, nie­ zbędnych jest jednak kilka słów o samych misteriach. O misteriach Kabirów jako pierwszy wspomina w swoich Dziejach Herodot.9 Występowały one głównie w rejonach północnej Grecji wraz z centralną dla tego kultu wyspą Samotraką. Dużym ośrodkiem misteryjnym były także Teby. Niestety, o części kultu rozwijają­ cego się na Samotrace niewiele wiadomo, dlatego też Karl Kerenyi w swoim niewielkim opracowaniu o mi­ steriach Kabirów10 skupia się głównie na tebańskiej czę­ ści kultu. Dla naszych rozważań istotnych będzie kilka poruszanych przez Kerenyiego kwestii odnośnie do sa­ mego przypuszczalnego sensu misteriów. W moich roz­ ważaniach będę także posiłkował się wywodami Alber­ ta Schachtera poświęconymi tebańskim misteriom. Nie będę próbował odtworzyć całości rozważań obydwu au­ torów. Mam zamiar opisać tylko kilka najważniejszych dla naszego tematu motywów, w razie wątpliwości od­ syłając do wymienianych tekstów. Zdaniem Kerenyiego wysoce prawdopodobny jest integralny związek bogini Demeter z misteriami Kabirów. Autor pisze: „Demeter, występującą tu w powią­ zaniu z Kabirami i zwaną Kabeiria albo po prostu «Matka», należy uważać za fundatorkę misteriów Ka­ birów”.11 Autor wyprowadza powyższy wniosek zarów­ no na podstawie tekstu greckiego podróżnika Pauzaniasza: „Tylko ktoś wtajemniczony może do niego wejść [gaju poświęconego Demeter i Kore - przyp. au­ tora]. Około siedmiu stadiów od tego gaju znajduje się sanktuarium Kabirów. O tym, kim byli Kabirowie i ja­ kiej natury były poświęcone im oraz matce obrzędy, zamilczę”,12 jak i analizy imion wymienianych przez Pauzaniasza w ramach mitycznej historii odtworzenia sanktuarium w Tebach. O greckich misteriach nie można było pisać wprost, toteż autorzy bardzo często zmieniali imiona i fakty, ukrywając rzeczywistość mi­ steriów w odnoszących się do mitów wymyślonych hi­ storiach. Wydaje się, że tak właśnie jest w przypadku opisywanej przez Pauzaniasza historii odtworzenia mi­ steriów tebańskich przez kobietę imieniem Pelarge. 138 �136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM M aciej Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU Kerényi analizując to imię, wiąże je z postacią bogini Demeter dzięki pochodzeniu kobiety z miasta poświę­ conego Demeter, ale przede wszystkim przez znaczenie słowa pelarge - bocianica. Kerényi dowodzi związków „bocianicy” z Demeter: „Opowieść o Pelarge i sceny z ptakami błotnymi na wazach z kabirionu sytuują się na jednej płaszczyźnie”.13 Co dla nas bardzo istotne, w poczet ptaków powią­ zanych z żywiołem Demeter zostaje zaliczony także żu­ raw: „...jest całkiem chyba jasne dla wtajemniczonych określenie tejże boskiej matki, założycielki misterium Kabirów koło Teb, mianem «Bocianicy», wskazujące na grupę ptaków długonogich obok wzmiankowanej wyżej grupy krótkonogiej. Bocian, czapla i żuraw wy­ stępują więc razem tak samo jak łabędź, gęś i kaczka, i na malowidłach wazowych rzadko bywają odróżnia­ ne od siebie dokładniejszym rysunkiem”.14 W świetle powyższych rozważań i związków Kabirów ze sceną z Wazy François kluczowe zdają się wypowiedzi Schachtera co do tematyki odnalezionych w tebańskim sanktuarium malowideł wazowych. Autor pisze: „Obok scen bezpośrednio związanych z kultem daje się zidentyfikować szereg innych tematów: symposia, sceny konwencjonalnych historii (jak np. Odyseja, bi­ twa żurawi i Pigmejów, Kadmos), atletyka, łowiectwo. Wiele osób na tych malowidłach zostaje przedstawio­ nych groteskowo, albo jako Pigmeje...” i dalej: „To, co wyróżnia się w przedstawieniach Kabirionu, to częste użycie aspektu pigmeidalnego, który musi być odbi­ ciem Kultu Kabirów”.15 Pojawia się tu więc bezpośredni związek pomiędzy grupą określaną jako Pigmeje i żurawiami. Mało tego - autor wspomina o bezpośrednich odniesieniach do tematów przedstawianych w Odysei. Jeszcze dalej idzie w swoich rozważaniach Kerényi, kiedy pisze: „Do dru­ giej, baśniowo rodzajowej grupy malowideł należą przede wszystkim przedstawienia bajecznego ludu Pig­ mejów z żurawiami. W wizerunkach śmiesznych, fallicznych karzełków, Pigmejów, oraz majestatycznych, Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” potężnych ptaków niebieskich - żurawi, ukazane jest tutaj aluzyjnie przeciwieństwo między podlegającą ini­ cjacji męskością i udzielającą tej inicjacji żeńskością, przeciwieństwo, które w tych misteriach zdaje się grać zasadniczą rolę”.16 Zostaje tu więc zarysowana opozycja pomiędzy do­ stojnymi ptakami Demeter i groteskowymi Pigmejami Kabiroi. Żeby jasne jednak były powody takiej opozy­ cji, wypadałoby jeszcze wspomnieć kilka słów o tożsa­ mości owych Kabiroi. Kłopot w tym, że niewiele o nich wiadomo. W swoich rozważaniach Kerényi analizuje kilka mitów z rejonu Samotraki odnośnie do Kabirów. Z pewnością byli oni „bóstwami misteryjnymi par exellance, i jest to jedyne bardziej ogólne określenie, jakie dopuszcza tradycyjny przekaz”.17 Wedle analiz Kerényiego były to także bóstwa, w których etos wpisana była pierwotna zbrodnia, poza tym ich domeną była chtoniczność i częściowo także aspekt tytaniczny. „Cechą prawdziwie upiorną istot boskich, takich jak Kabirowie, jest, gdy - by użyć wyrażenia z Upaniszad - jawią się one jako ‘mniejsze od najmniejszych i większe od największych’. W tak właśnie brzmiącej inskrypcji z Imbros, pośród Kabirów wymieniającej imiona wielkich tytanów - Kojosa, Kriosa, Hyperiona, Japetosa, Kronosa - wspomina się także o Patajkach, czyli karłach (...) już wcześniej Kabirowie uchodzili za­ równo za tytanów, jak i za karłów. Wiemy już, że byli również winnymi występku: ich bratobójstwo ma cha­ rakter nie mniej tytaniczny niż zamordowanie przez tytanów Dionizosa”.18 Kerényi tłumaczy także powód przedstawiania Kabirów jako istot pigmejowatych przez ich komiczną sprośność i zarazem bezbronność, dzikość i groteskowość, która może mimo swej śmiesz­ ności stawać się śmiercionośna. Właśnie w tej dwo­ istości pierwiastka męskiego autor doszukuje się głę­ bokiego sensu misteriów. „Kabirowie, pierwowzory podlegających inicjacji mężczyzn, mieli w sobie rów­ nież - jak wszyscy wojownicy - coś morderczego, co należało odpokutować. Ale byli też zarazem duchami życia, które (...) dmuchały wiatrami odżywiającymi duszę”.19 Poruszając temat związków Pigmejów z tytanami, wypadałoby jeszcze wspomnieć o wątku pobocznym, który jednak otwiera pole fascynujących rozważań o samej wazie François, a który zarazem dodatkowo uprawomocnia związki przedstawionych na niej scen z mitycznymi Kabirami. Cytując bowiem jeszcze raz Kerényiego, dowiadujemy się, że: „Aitnajos, ‘Etnejczyk’ to bardzo przejrzysty kryptonim Hefajstosa, bo­ ga ognia i kowalstwa, którego przynależność do bo­ skich Kabirów tym się również wyraża, że ongiś zwa­ no ich właśnie ‘Hefajstosami’”.20 Biorąc pod uwagę także inne źródła stwierdzające, że Kabirowie byli uważani za podwładnych Hefajstosa, odpowiedzialny­ mi za bardziej poślednie domeny jego rzemiosła, jak metalurgia i właśnie sztuka wazowa, rodzi się ciekawy 139 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU kontekst interpretacyjny samej historii powrotu He­ fajstosa na Olimp, która jest jednym z głównych te­ matów ikonicznej narracji przedstawionej na wazie. Po pierwsze, Hefajstos i Kabirowie przedstawieni na tej samej wazie przywodzą na myśl swoisty autotematyzm, który mógł być ukrytym celem twórcy wazy, Klejtiasa. Zdawałoby się to przypuszczenie potwier­ dzać dyskretne rozmieszczenie niewielkich waz w róż­ nych częściach przedstawionej historii. Poza tym na­ leży pamiętać, że pozostający w relacji z Kabirami z dolnej części malowidła Hefajstos bierze znaczący udział w rozgrywającej się na wazie historii. Ukazuje ona wybawianego ze swojej mrocznej egzystencji i wy­ noszonego ku życiu niebiańskiemu boga. Być może także tutaj dałoby się odnaleźć ślady misteryjnego mi­ tu związanego z kultem Kabirów, w którym mężczy­ zna doznaje jakościowej zmiany swojej egzystencji. Ciekawy jest w tym świetle fakt, że za „uwznioślenie” Hefajstosa odpowiedzialny jest Dionizos, który zdaje się pełnić znaczącą funkcję w samej strukturze miste­ riów Kabirów, oraz to, że sama waza była stworzona jako czara do mieszania wina podczas sympozjonów. Wina, które było przecież domeną Dionizosa. Kerényi kończy swoje rozważania bardzo poetyc­ kim tekstem: „Przemiana mężczyzny w prawdziwe źró­ dło życia, w służebnika najdelikatniejszej, zalążkowej formy ludzkiego życia, być może też skonfrontowanie go z najwcześniejszą, a już na pewno z najprostszą for­ mą człowieczeństwa - oto na czym w świetle przeana­ lizowanej opowieści założycielskiej, mógł bodaj pole­ gać sens misteriów Kabirów”.21 Pozostawiając na boku kwestię o prawomocności tej ostatecznej tezy Kerényieg,o sądzę, że z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że dolny fragment malowidła z wazy François nie jest li tylko ozdobą, ale przede wszystkim jest bezpośrednim nawiązaniem do problematyki mi­ steriów Kabiroi. Podsumowując rozważania, wypadałoby nawiązać znowu do twórczości teatralnej Gardzienic. W niniej­ szym tekście chodziło głównie o ukazanie pracy hermeneutycznej, która miała posłużyć za materiał wyj­ ściowy, przydatny do późniejszej pracy artystycznej. Mimo że interesujący sam w sobie wydaje się problem potencjalnych związków wazy François z misteriami Kabirów, to odrębną kwestią jest to, jak materiał teo­ retyczny przeistoczył się w dziedzinę inspiracji twór­ czej. Trzeba powiedzieć, że tematyka samotrackiego kultu jako taka nie została włączona do pokazu pracy gardzienickich studentów. Interesujące okazały się na­ tomiast same efekty, które osiąga Kerényi, wyprowa­ dzając własne wnioski i interpretacje z wcześniej ana­ lizowanego materiału historycznego. One właśnie otworzyły ciekawe pole interpretacyjne dla późniejszej pracy na scenie. Jak mogliśmy przeczytać w przytoczo­ nym powyżej cytacie kończącym książkę Kerényiego, stawia on hipotezę badawczą, która określa wewnętrz­ ny sens misteriów Kabirów jako starcie opozycji - bru­ talnej męskości i ostatecznie pokonującej ją kobiecej, „lotnej” delikatności. Efektem takiego spotkania jest głęboka duchowa przemiana mężczyzny-wojownika w mężczyznę-dawcę życia. Właśnie ten konflikt opo­ zycji, nadający dramatyczny kontekst scenom azy François (mimo że pozbawiony swojego rysu misteryj­ nego), posłużył za inspirację dla budowania poszcze­ gólnych scen pokazu Wazy. Wewnętrzna opozycja dwóch sił, które odwiecznie ścierają się w walce 0 ludzką egzystencję, stała się jednym z motywów przewodnich kształtujących prowadzoną przez Mariusza Gołaja i Joannę Holcgreber pracę studentów Akademii gardzienickiej. Przypisy 1 2 3 Tadeusz Kornaś Gardzienice, wyd. Homini, Kraków 2004, s. 209 Ibidem. s. 210 Gerardus Van Der Leeuw, Fenomenologia religii, przełożył Jerzy Prokopiuk, wyd. Książka i wiedza, Warszawa 1997, s.587: Po­ winniśmy (...) wiedzieć, co robimy, kiedy zaczynamy mówić o tym, co się nam ukazało, i nadawać temu nazwy. W tym celu musimy uzmysłowić sobie, że wszystko, co się nam ukazuje, jest nam dane nie bezpośrednio, lecz jedynie jako znak jakiegoś sensu, który mamy wyjaśnić, jako coś, co powinno być przez nas wyjaśnione. A wyja­ śnienie to jest niemożliwe, jeśli nie przeżywamy tego, co się nam uka­ zuje, jeśli tego nie mimowolnie i na pół świadomie, lecz umyślnie i metodycznie nie przeżywamy (er-leben). 4 5 6 7 8 9 Teatr gestu. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, rozmawiał J.R. Kowalczyk, „Rzeczpospolita” 2002 r, nr. 233, s. A12, cyto­ wane za Tadeuszem Kornasiem Wypowiedź doktora Lecha Trzcionkowskiego z wykładu doty­ czącego Wazy François. François Lisarague Malarstwo Greków, czy Grecja malarzy ?, przeł. Wojciech Michera, Konteksty nr 1/06, s. 3 Por. Karl Kerényi Misteria Kabirów oraz Albert Schachter The Theban Kabiroi w: Greek Mysteries Herodot Dzieje, przełożył Seweryn Hammer, wyd. Czytelnik, Warszawa 2004 r., s. 120 Karl Kerényi Misteria Kabirów, Prometeusz, przełożył Ireneusz Kania, wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2000r. 10 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 28 11 Pauzaniasz U stóp boga Apollona ks. IX, rozdz.25, przełożyła Janina Niemirska-Pliszczyńska i Henryk Podbielski; oprac. Henryk Podbielski, wyd. Wrocław 1989. 12 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt., s. 34 13 Ibidem, s. 33 14 Albert Schachter The Theban Kabiroi w Greek Mysteries, pod redakcją Michaela B. Cosmopoulosa, fragment tłumaczony przez autora, wyd. Routledge, Londyn i Nowy Jork 2003, s. 130 15 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 35 16 Ibidem, s. 26 17 18 19 20 140 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 27 Ibidem, s. 37 Ibidem, s. 28 Ibidem, s. 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8fbdfedd7c8e1a40f12ce094f7aeee.pdf e78256aa28ad365a1dd530b7f06abed5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource piśmienność wiedza kulturowa pismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1768 Title A name given to the resource "Piśmienność " jako czynnik rozwojowy wiedzy kulturowej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, l!HG 'WOJCIECH BURSZT A lnstytu t Etnologii UAM Poznań "PIŚMIENNOŚĆ" JAKO CZYNNIK HOZ\\TOJOWY SYSTEMOW WIEDZY KULTUROWEJ I Charakterystyczne dla prac etnologicznych koncentrujących się ld problematyce swoistości i natury myślenia "prymitywnego", "tuby1czegn' i:p., jest częste analizowanie językowego aspekt\! tego intrygującego zagadnienia. Wielokrotnie miałem już okazję przybliżać założenia, tez\' j wnioski z kręgu tego nurtu refleksji naukowej (zob. W. Burszta, 19861 nie będzie też On nas obecnie bezpośrednio interesował. Chodzi jedynie o zasygnalizowanie, iż przedstawiciele tych ukierunkowań, skupiając się m. in. na zagadnieniu wzajemnych związków języka i kultury mają zawsze na myśli \vyłącznie jęzYK mówiony. Pomija się tym samy.,-, sytuację, gdy mamy już do czynienia z subkodem języka, za jaki trakto\vane jest pismo. Powstaje pytanie: czy pominięcie tej sytuacji jest za·biegiem świadomym, gdyż fakt istnienia pisma niewiele znaczy w kontekście ogólnych stwierdzeń? Czy chodzi może o specyficzne pojmowanie samego języka? Odpowiedź na te i podobne pytania jest tym bardzi':;.! mteresująca, iż w swej pracy The Domestication of the Savage Mind J. Goody wprowadza pismo (writing) oraz umiejętność czytania i pisan!'! tliteracy) jako istotne czynniki rozwojowe systemów poznawczych, któfi-~ mają dodatkowo tłumaczyć ciąg ewolucyjny od pierwotnych kultur prcJiterackich do współczesnych kultur industrialnych. Zanim zajmiemy Sli~ bliżej eksplikacją poglądów wymienionego antropologa brytyjskiego oraz dalszymi rozważaniami nad problemem (umownie mówiąc) "pismo a my:':lenie" zobaczmy, jakie relacje pomiędzy językiem a pism 2m (czy też: mową a pismem) wyznaczają językoznawcy. F. de Saussure, twórca nowożytnego językoznawstwa strukturalnego. nie miał wątpliwości mówiąc, że pismo reprezentuje po prostu język. Ided' braku dystynktywno,ści pomiędzy językami mówionymi i pisanymi podtrzymywana jest do dzisiaj przez większość lingwistów. Sławny R Ja- �86 Wojciech BUTszta kooson zakładając, że język ma relacyjno-hierarchiczny charakter uważa, że strukturze tej towarzyszyć mogą "twory zastępcze" np. sytemy graficzne. Pismo ma wprawdzie cechy swoiste, ale wtór:1e, gdyż żade.: z podmiotów danej wspólnoty językowej nie jest w sLanie ani czynnie, ani biernie opai,;owGć systemu graficznego nie znając uprzednio system", fonologicznego. Tak więc np. litery symbolizują jedynie jednokierunkovrJ o;';rcślone fonemy, czego potwierdzeniem je:::t niemożność nauczenia 51,; jE;zyka przez dzieci głuchonieme wyłącznie za pośrednictwem samego tylko pisClnia. Ten stan rzeczy wydaje się więc sprowCldzać do słynnego st\vierdzenia H. Jacksona, iż "Symbole pisane lub drukow~we są symbGlami symboli" (R. Jakobson, 1979, s. 40). Podobnego z'dania są E. Sapir, L. B1oomfied, Ch. Hockett, A. Martinet - uważają oni za właściwy przedmiot badań mówioną postać języka naturalnego. W przeciwieństwie do nich L. Hjelmslev twierdzi, że "pochodność" pisma nie zmienia faktu, że jest to manifestacja danej formy językowej. "Ponadto nie zawsze wiedziano na pewno, co jest pochodne, a co nie (... ) wynalazek pisma alfabetycznEgo ginie w pomroce dziejów, tak iż twierdzenie, że opiera się on n:) analizie fonetycznej, jest tylko jedną z możliwych hipotez diachronicznych; mógl się równieźopierać na formalnej analizie ~;truktury języka" (L Hjelmslev, 1979, s. 114). Innymi słowy, Hjelmslev dopuszcza możliwość manifestowania się (swoiście pojętej) formy językowej w różnoraki sposób, czym miałaby się zajmować semiologia (której tylko jednym z elementów jest językoznawstwo). Jeden z badaczy związanych z Praskim Kolem Lingwistycznym, J. Vachek, podkreśla z kolei współistnienie w jednym i tym samym języj{U dwóch norm: mówionej i pisanej (J. Vachek, 1973). Pierwsza z nich charakteryzuje się dynamicznością i odzwierciedla zarówno ko~nunikacyjny, jak i emocjonalny aspekt języka; druga - jako system elementów graficznych jest statyczna i odzwierciedla jedynie komunikacyjny aspekt języka. Tym samym język pisany i n t e n s y f i k u .i e funkcjonalny charakter języka, a sam fakt druku stanowi tutaj czynnik ewolucyjno-rozwojowy (J. Vachek, 1973, s. 34). Do sformułowań powyższych będzie się przede wszystkim odwoływał J. Goody. Właściwe rozważania muszą być jednak jeszcze poprzedzone usta:c.'niem wchodzących w grę wariantów sytuacji języko\vej. jakie możem~,' rozpatrywać w analizach kultury. Mamy~ trzy t<lkie warianty: (l) .ięzyi~ posiada wyłącznie formę oralną; (2) istnieje forma mówiona i pisana, którC'~ albo (2a) posługują się wszyscy w danej kulturze, b[1dź (2b) jedyn:e \vyspecjalizowana grupa ludzi Oraz (3) język ma tylko formę pisaną, gdyż (3a) forma oralna zanikła lub (3b) nigdy nie istniała (J. Goody, 1978. �"l'l:-;,\llENNO:-;C" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 87 ó .• 5Z), Punktom (1), (2) i (2) odpowiadają w terminolegii M. Swadeshel, J\zyki lokalne (etnologowie używają tutaj często terminu "tongues"), języki Ś\VialOWe i jl;zyki klasyczne. Rzecz oczywista, że każdy z wymienioi:ych przyp:ldK(')W wymaga odrębnego zanalizowania i specyficznego p()drjścia badawczego w połączeniu z różnorodną kompetencją badawczą: jedynie pierwszy z nich uwzględniany jest w przeważającej mierze opraccwail etnologicznych (problem "język a myślenie w kulturach tubylnych") i jego właśnie dotyczy. Przypadek (2) uwzględniany jest w ba(hniach tzw. społeczeilstw złożonych (complex societ~s) lub np. W prac',ch ctnograficznych dotyczących tradycyjnych społeczności chłopskic;l Civtanic, w j:lki ,sposób umiejętność czytania i pisania wpływała na świa'.i~:)ogl:ld u:,(jiJ .. pi~miennych"?). Warto także zauważyć, że B. L. Whorf, (:c'.vOdZ'lC istnicnid relatywizmu językowego, zestawiał ze sobą: z jedne j 1rony jc;zyk hopi (tylko forma ustna), z drugiej języki europejskie na z',\;:le Standardowymi Językami Europejskimi, które od wieków posiadd]q SW'l lormG pisaną. W poglądach Whorfa implicite zawarty był wnio,k, że pojawienie sic; pisma zmieniło sposób konceptualizacji świata G,'zez EULO.,wjczyków, spowodowało rozwój nauki, filozofii itd. (B. L. \'ihorI', 19HZ). Do spraw tych powrócimy w odpowiednim miejscu. Przypadek (:;) należy właściwie do kompetencji filologów i history'.;·w kultury. VV zwi,!zku z tą ostatnią sytuacją warto w tym miejscu ):')"viedzieć jC'dynie, że badania w tym zakresie dostarczyły dowodu na f,:, iż mogq zrbrzac' sit; wypadki rozumienia pisma bez pośrednictwa wyc i.:ażenia mowy. Jest tak w przypadku klasycznego języka chińskiego ,v Jcgo dzisiejszej postaci. Mimo i od X wieku n.e. jest to język mart"',y (zastqpil go bardzo odmienny nowochiilski), jednak wykształceni ('jeszkańcy Chin (Mao TSf'-tung'), Tajwanu i Honkongu są zdolni pisać .\ nim wiersze. Obecny język klasycznochiilski posiada wiele systemów 1.jJologicznych, które nie są w stanie zapewnić zrozumiałości tekstu. Te ;{st klasycznochiilski jest więc zrozumiały tylko wówczas, gdy widzimy ~>na pa,pierze. "Niezrozumiałość tekstu mówionego wynika stąd, że w to;';u rozwoju język:l klasycznochiilskiego całe dziesiątki wyrazów (... ) plzybraly jednakowe brzmienie, podczas gdy odpowiadctjące im znaki pi;;ne zachowały różny kształt" (A. Weinsberg, 198:3, s. 41). Mamy więc l.utaj do czynienia z sytuacją klasycznie odwrotną od zakład:mej przez: Jingwistów. W ramach niniejszych rozważań interesować nas będzie '"je wyłqcznie sytuacja typu (2), w ramach której tradycja ·,nna współistniej:l ze sobą, ale pojawienie się i stopniowe ,żli\vo~ci komunikowania za pomocą pisma przyr:osi -- jednak pr2.oralna i pirozszerzan:e jak powiada �88 Wojciech BUTszta J. Goody - zmiany w treściach i procesach poznawczych. Zobaczmy bli:z,ej,co twierdzi wspomniany antropolog i jak uzasadnia tę ogólną idu; (J. Goody, 1978, s. 152 - 153). Główna myśl konstytuująca całość rozważań Goody'ego zawiera si(~ stwierdzeniu, iż mimo zasadniczo trafnej rekonstrukcji myślenia ludóY;; pierwotnych, jakiej dokonali antropologowie (szczególnie chodzi o Levi.-Straussa), rozdział na dwa style myślenia: pierwotny (,.nieoswojony") i współczesny ("udomowiony") jest a tyle fałszywy, iż nie zawiera w sobie możliwości wyjaśnienia przejścia od jednego z tych stylów do drugiego. Innymi słowy, brak tutaj perspektywy roz'vvojowej, której przyjęcie umożliwiłoby odpowiedź na pytanie: co sprawiło, że treści i procesy poznawcze ludów pierwotnych jednak ewoluują ku myśleniu nowoczesne mu. I tak eksponowany w tym kontekście Levi-Straw5S w wielu swoich pracach dokonywał zestawienia, na zasadzie opozycji, charakteru i cech owych dwóch rodzajów myślenia. Wymieńmy przykładowo kilka takich par pojęciowych: myśl neolityczna/myślenie współczesne, oparcie n'.' konkrecie/opan:ie na abstrakcji, myślenie mitem/myślenie naukowe, magia/wiedza naukowa, bricoleur/technika, bezczasowość/histcrycznośc itd (G. Charbonnier, 1968; C. Levi-Strauss, 1969). Są to więc a!ternatywlH: sposoby postrzegania, konceptualizowania i rozumienia świata - prze~ Levi-Straussa trakt~wane jako rozłączne zarówno ze względów czaso wych ("paradoks neolityczny" wyłonił myśl symboliczną), jak i przyczy nowych (inspiracja odmiennymi czynnikami). Goody zć1Uważa, że Levi· -Straussowskie dychotomie nie są w stanie ukazać m e c h a n i z m u przejścia od myśli ,nieoswojonej" do "udomowionej", wytłumaczyć przy· padki ich krzyżowania się i współegzystencji. Zmodyfikowa'ny sposób pa· trzenia na powyższe róznice uwzlędnić musi, oprócz samego ich podkreślania, jakiś trzeci zbiór faktów, na podstawie któryl'11 wyjaśnić mOŻl1d zarówno trwanie, jak i ewolucję danego "stylu myślenia". Czynnikiem, który dostarcza takiego zbioru faktów, jest pojawienif~ się pisma. Chodzi tutaj nie tylko o nie samo, ale także o umiejętność posługiwania się pismem alfabetycznym. Podział na myślenie pierwotne i myślenie nowoczesne pokrywa się z podziałem na społeczności przed. piśmienne i piśmienne. To, że fakt ten nie zawsze dostrzegany był przez antropologów, wypływało z tradycji traktowania pisma jedynie jako ma· terialnego korelatu języka, z podkreślenia tylko jednej jego funkcji, jaką jest utrwalanie ;realizacji językowych. Goody stara się pokazać, że posiada ono ponadto kilka innych funkcji, niezwykle ważnych dla "stylu my~lenia podmiot6w, które osiągnęły zdolność czytania i pisania. "Styl my,~lenia" oznacza tutaj dwa powiązane aspekty - treści i procesy poznawcze; są one wzajemnie Spl'"Lężone.Skoro więc zmieniają się treści (pod. w �.. PIS:\IIENNOSĆ" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 89 wplywem pisma), towarzyszyć muszą temu zmiany w procesach myś10v,lych. Goody stenvia tezę. że jeśli kulturę potraktować jako serię okro;lanych aktów komunikacyjnych, wówczas różnice w sposobach komuntkowania są często tak istotne, jak różnice w sposobach produkcji (J. Goedy. 1978, s. 37). Tym samym różnice między społeczeństwami prymity\'v'nymi i rozwinietymi wiążą się nie tyle z różnicami w umysłach podmiotów tych kultur, ale z różnicami w sposobach komunikowania. W ja!~i sposób pismo zmienia te sposoby? Poprzez fakt przeniesienia języka ze sfery słuchowej do wizualnej pismo umożliwia zastosowanie wobec niego odmiennych sposobów bad'Jnia. Pismo nadaje komunikacji ustnej ustaloną formę materialną, SpD·\I,liając tym samym, że człowiek osiąga dystans wobec swoich aktów werbalnych. Umożliwia to w konsekwencji wykształcenie się u ludzi okres. lanych umiejętności intelektualnych, rozwinięcie których bez istnienl:.l pisma byłoby bardzo utrudnione. Są to: wzrost działalności krytycznej. racjonalności, sceptycyzmu i logiki (J. Goody, 1978, s. 37). Wspomniany dystans wobec własnych wypowiedzi sprawia, że jednostka może tera" "badać to, co mówi w bardziej obiektywny sposób. Mo:żlestanąć ,z boku, komentować, nawet poprawiać swój własny produkt" (1978. s. 150). Chodzi także o to, że słowo utrwalone na piśmie przestaje być bezpośred. nio związane z rzeczywistością działania (z "kontekstem sytuacji" w sen·· sil' Malinowskiego) - samo staje się obiektem takiego działania. Pismo umożliwia - co jest już oczywiste - o wiele lepsze kumuL;wanie wiedzy (szczególnie abstrakcyjnej), publiczność można zaznajamiać z coraz szerszym zakresem wiedzy. SpołeczeI1stwa tradycyjne są nie tyle: ,.naznaczone" brakiem myślenia refleksyjnego, ile brakiem własciwyc:l narzędzi do takiego konstruktywnego przemyśliwania (1978, s. 44). D,k o n t e k s t u a l i z a c j a mowy za pomocą pisma zmienia nie tylkcJ sam srodek komunikacji (pismo zastępuje komunikowanie werbalne), ak i powoduje zmianę komunikatu (tekst staje się obiektem refleksji be: konieczności konfrontowania go z działaniem). Tym samym pismo d c·p e r s a n a l i z u j e również przekazywaną treść, nadaje jej charakter na poły ponadczasO\vy. To, że teksty pisane mają trwałą formę. stwarza warunki do rozwoju takich dziedzin, jak logika symboliczna, algebra a idąc jeszcze dalej - rachunek różniczkowy i całkowy. Wszystko t'J byłoby niemożliwe bez uprzedniego istnienia pisma. Wpływ umiejętności czytania i pisania spowodował także rozwój podstawy nowoczesnego myślenia, jaką są systemy klasyfikacyjne. Dopiern coś, co zostało zapisane. stawia przed użytkownikiem języka koniecz:10ŚĆ określania zasad i metod dokonanej klasyfikacji. Język mówiony ,maskuje" brak spójno.ści, dwuznaczności i sprzeczności, które uja'\v- �90 Wojciech Burs:::ta ~;jc,ją się, gdy możemy spojrzeć na dokonamj lda:::yfikacj<.;. Na marginezauważyć, że poszukiwanie przez antropologów kohen>ntnyeh, lc;,:icznych i zupełnych systemów klasyfikacyjnych spo\vodo\vanc jest -się wydaje "wychowaniem" i partycypowaniem w tradycji for:-Dułowania takich właśnie zasad oghłdu świata. Istnieje Jednak niebezI~eczeństwo, że nasze zasto:::owania schematów klasyfikacji oraz sysFnlf.Jw symbolicznych mogą błędnie prezentowClć tubylczy punkt widzenia - i to zarówno członków kultur preliterackich. jak i literClckich, (może zaistnieć także sytuacja tego rodzaju, że badacz imputuje okre~loml kh:::yiikację podzielaną przez "piśmienną" część społeczeóstwa tej jego części, która partycypuje tylko w języku mówionym). Istotnym aspektem pisma jest także jego wplyw na działania spoleezlIe --- szczególnie w sferze polityczno-prawnej. Niesie ono za sob'l ,ib.L~':-akcyjną formę społecznej kontroli nad różnymi grupami spolecznyrni bez konieczności stałych kontaktów bezpośrednich (face-to-Jace). Sprawę t'; rozważę bliżej pod koniec artykułu. .L;e warto Naszkicowane powyżej najistotniejsze ogólne tezy Goody'ego na terni,t wpływu pisma na ewolucjl; stylu my~lenia (systemów poznawczych', p.owadzą do ostatecznej konkluzji, iż nie ma typowej, wyraźnej dycho:(;;nii na myślenie "prymitywne" i "nowoczesne". Zmiany w sposobach ,)~yślenia dokonuj,-! się - zdaniem Goody'ego - e\volucyjnie pod wp!yvvun przemian w sposobach komunikowania wJedzy. Tak wi<.;c, z jedl;t:j .,trony brak, a z drugiej obecność pisma sprzyjaj'-l kształtowaniu się róŻnych procesów poznawczych. Pismo - dzięki s\voim specyficznym wła:~c;'Nościom stwarza war u n k i dla rozwoju nOWoczesnego stylu my<l.: nia. Gw nowoczesny styl myślenia znamionuje): logika, filozofia, myŚJ.:nie refleksyjne, racjona!'ność, sceptycyzm, kontrola danych za pomocą klasyfikacji oraz udoskonalenie sposobów komunikowania. Zmiany, jakie wprowadziło rozpowszechnienie się pisma, można roz-y~;;trywać z pel'3pektywy współczesnych badC\l1 etnologicznych oraz st lic; "jąc historycznie wczesne materiały pisane (J. Goody, 1978, s. 78). Je"Jj chodzi o ter! drugi aspekt zagadnienia. wykraczajqcy poza rutynowi kcmpetencjE; etnologa ciekawe byłoby np. zbadanie zmian zachodz~ltych w oglądzie świata poprzez zanalizowanie zmian w kanałach kom,l:-jj,owania: od wynalazku pisma w Babilonii, poprzez wprowadzen12 i upowszechnienie alfabetu w Grecji i pocz'-ltki druku w Europie Zachodni(:j doby renesansu. Badania takie były już oczywiście w różnym za::rcsie prowadzone, mi(;etzy innymi starano się ustalić, czy określony r od Ze a j pisma ~;tanowi czynnik hamujący bądź stymulujijcy myśl J]ilUkO\vq. I'oN>zechne do dzisiaj Scl scldy, że ideograficzny jl:zyk chióski sLd "i:; ic:(n;:,m czyr"nikiem hamujilCym rozwój l:o\VoC!esnej niwki \V tym knljli. �"PISMIENNOc;C" ,JAKO CZYNNIK ROZWOJOvVY 91 r,jglądowi temu przekonywująco zaprzecza wielki zna\vca kultury Chi:c, .J, Needham, który dowodzi rzeczy wręcz odwrotnej pokazując zaskaku>ce możliwości, jakie daje klasyczny język chiński (J. Needham, 1984). \\:~'acajmy jednak do głównego nurtu rozważań, Zauważmy, że koncepcja języka Goody'ego przenosi rozważania z płac; tzyzny "langue"na "langage" (społeczne zastosowania mowy) i "parole" , :idyw:dualne akty werbalne). Tym samym poza obsz2,rem refleksji po;, "taje problem językowego uwarunkowania myślenia, a rozwaŻa się jEynie zagadnienie mówione i pisane zastosowania mowy, Przyjmij,',))' zatem i my t(~ płaszczyznę i prześledźmy bliźej różnice, jakie U\\'::'i('zniajc! się w przypadku tych zastosowań komunikatów językowych. ~' :iZll:: l8 już wy.u·oczenie peza literalne slcnnulowania samego Cocdy'Wydaje siG, że podzi<ll na język mówiony i języi~ pisany uwzględnić : c.:;i dodatkowo dwa warianty każdego z nich. Otóż język oralny może '",eć charakter nieformalny i formalny (jak np. w rytualach); podobnie /.zyk pisany może przypominać komunikację ustną w swych nieformal, yeh zastosowaniach (np. pisanie listów, świadome zabiegi literackie itp.), :ldź posi~ldać ściśle określone kryteria formalne (jak w przypadku teks:' . .v na~Ikowych), W. Chafe wyróżnia dodatkowo sytuację, gdy język bez : cidyc.:ji pisanej ma także różne "style", paralelne \v pewnym senSle z;óżnic.:ami pomiędzy językami mówionymi i pisanymi -- coś w rodzaj cl ::all1E'J piśmienności" w obrębie "literatury ustnej" (W. Chafe, 198:!.). swych konstatacjach Goody zdaje się uwzględniać pismo oraz zdolnosć c;,ytania i pIsania tylko w ich formalnym aspekcie (tylko pismo tak rLl_ ; ,nniane wpływa na rozwój nowoczesnego sposobu myślenia). Tymczase:n ;,\vnież język ustny w swych zastosowaniach rytualnych posiada cechy c: >odabniające go do języka pisanego: charakteryzuje się względną trwaicccią i powtarzalności",!, stabilnością stylu, zawartości treściowej oraz . :'l.lktury, W języku rytualnym istnieje tendencja do dominacji "mono, ;,:izowania" i formalizacji wygłaszanych tekstów. Z drugiej strony ni2~ ;,;malne zastosowania pisma zbliżone są raczej do formalnych zastos()',\all oralnych i korzystają z zasobów języka mówionego. Możemy teraz z kolei zapytać, czy proponowany przez Goody'ego spoD utożsamiania myślenia prymitywnego z nie literackoścIą jest oczywie ':y? Odpowiedzi poddającej w wątpliwość podział społeczer'lstw na oralLe ~'usus piśmiene dostarczają badacze zajmujący się praktycznymi pro~,lemami edukacji. S. B. Heath (1982, 1984) uważa, że dychotomia Goody'',;:0 nie uwzględnia różnych konsekwencji umiejętności czytania i pisani:l Jla jednoste~ i spoleczer'lstw. Jej zdaniem nie ma prostej ewolucji ad :, adYCJi oralnej (fCLce-IO-JelCC) do tradycji "czystego" tekstu (znaczem:: �92 Wojciech Burszta wynika z samego zapisu, bez odwoływania się od doświadczeń czytaj,!cych). Nie każde "wydarzenie piśmiennicze" ipociąga za sobą rozwój umie· jętności; tradycyjne nauczanie w szkole Murzynów nie pociągało za SOJe! np. zdolności stosowania wyuczonych procedur analizowania świata w co· dzienym życiu tych' ludzi. Hola pisma w ich życiu kończyła się na czyst praktycznych umiejętnościach posługiwania się pismem, ale w żadnytn stopniu nie zmieniała stylu ich myślenia. W społeczności omawianych Murzynów (autorka nazywa tę wspólnotę "Trackton") nauczanie czytani.;! bajek, nie wyrobiło żadnych nawyków sięgania po literaturę, a teksty urzędowe odczytywano wspólnie, "podpowiadając" adresatowi sposób reakcji na nie (zob. A. Cicourel, 1985, ss. 165 - 167). Tak więc to, że pism(. stwarza warunki do rozwoju określonego stylu myślenia i nowych zdolności (sceptycyzm!), wcale nie oznacza, że rozwój taki automatycznie n;1· stępuje. Wyda'je się, że z podobną sytuacją mieliśmy (i mamy) do czynienia w kulturze chłopów polskich, gdzie "piśmienność" w swej globalnej skali wcale nie zmieniła radykalnie "procesów i treści poznawczych". Jakie są więc podstawy do zakładania, że zmiany takie następują w tzw. społecznościach tubylczych; mówiąc precyzyjniej - czy zachodzą rzeczywiście w tak klasycznie ewolucyjny sposób? l) Propozycje wysuwane przez Goody'ego wymagają - jak sądzę -_. \vielu jeszcze korekt, szczególnie w tych fragmentach, gdzie oczywisto~ć' .,literacy" jako motoru przemian w myśleniu stoi pod znakiem zapytaniel (w przypadku roli pisma dla nauki sprawa jest wręcz ba-nalna). Uważam że typy "literackości" społeczeństw, rozważane przez angielskiego antropologa w aspekcie kulturowo-czasowym, muszą zostać rozszerzone o ty· py "literackości" w danym, konkretnym społeczeństwie. Ciekawe np. byłoby zbadanie (empirycznego jak sądzę) zjawiska zamiany magii słownej na magię - nazwijmy to - słowa pisanego. Wprowadzenie pisma, umiejętności posługiwania się nim, wcale nie "uśmierca" natychmiastowo identyfikowania słowa i rzeczy, leżącego u podstaw zjawiska magii werbalnej Wydaje się nawet, że systemy rządzenia potrafią wykorzystać ,magiI:; słowa pisanego" w sprawnym ogzekwowaniu powiności od rządzonych. Czy nie z takim zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadk u powstania tzw. kultów "cargo", ostatnio opisywanych przez M. Harrisa? (M. Harris, 1985). Czy język polityczny nie-odwołuje się bardzo często właśni·:: do takich preliterackicsh stylów myślenia, kiedy każe traktować wypo .. wiedziane zdanie o jakimś stanie rzeczy za jednoczesile "powołanie de, życia" tego stanu? Innego rodzaju egzemplifikacji na temat krzyżowania się w potocznym myśleniu ludzi ,nieliterackich" i "literackich" (czytaj: niekrytycznych i racjonalnych) stylów myślenia, dostarcza współczesna etnometo- �,.PIŚMIENNOŚĆ" .JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 93 ,.lologia. Okazuje się, że "zwykli ludzie z ulicy" dokonują takich operacji myślowych w swym życiu potocznym, jakby cała, wielowiekowa tradycja ~:>isma ich nie dotyczyła. Procesy analizowania w życiu codziennyni dalekie są od ideałów sceptycyzmu, sylogizmu i racjonalizmu postulowanego przez Goody'ego. Nie znaczy to, oczywiście, iż nie p o t r a f i ą oni tak nyśleć, chodzi jednak o pytanie: kiedy "uruchamiają" wykształcone \J miejętności. II Jak dotąd, mowa była o genetycznej, myślowej stronie zagadnienia .pismo a rozwój wiedzy". Proponuję obecnie podejść do tej kwestii od ._t rony obiektywnych r a c j i pojawienia się pisma na danym etapie roz'.-oju formacji społecz;no-ekonomicznej oraz na określonym etapie rozwoju 'o'iedzy kulturowej. Zasługą strukturalistów jest wykazanie, że kultury pierwotne charak:'~ryzowały się nie jakimś "niedorozwojem", "prelogicznością"; ale B:adniczą odmiennością ponadindywidualnych struktur myślenia, tzw. iJlito-logiką (por. chociażby C. Levi-Strauss, 1969). Na podstawie odpo·\viednio przeformułowanych stwierdzeń strukturalistycznych dokonano próby hipotetycznej rekonstrukcji specyfiki pierwotnej świadomości ma:jicznej (zob. A. Pałubicka, 19l84 tam też szersze uzasadnieni.e sądów, ·:tóre w niniejszym artykule podaję w formie maksymalnie skondenso'vanej). Świadomość ta jest na tyle nieporównywalna ze znaną nam rzeu.ystością kultury współczesnej (wielodziedzinowej, nowożytno-europe]:'-·'liej), że jej logiczna artykulacja jest niezwykle trudna. We wcześniejszej fazie rozwojowej kultury typu magicznego mamy do czynienia z jedną właściwie dziedziną kultury i jednym typem pra;<·.yki społecznej. Sensy kulturowe działań składających się na tę praklykę posiadają troisty charakter: techniczno-użytkowy, komunikacyjny craz światopoglądowy (A. Pałubicka, 1984, s. 47). Jest to dość trudny do wyobrażenia sobie z perepektywy nowożytnoeuropejskiej synkretyczny (syntetyczny) blok. To więc, co zwykło się - za J. Kmitą - okreśhć mianem waloryzacji światopoglądowej działari o efektach bezpośred!110 uchwytnych praktycznie, posiada w kontekście kultury magicznej z . lpełnie odmienną postać. Waloryzacja typu magicznego genetycznie pierwotna - odbywa się w sposób następujący: odpowiednie efekty kchniczno-użytkowe (i zarazem symboliczno-komunikacyjne) są równoczesnymi wa,rto-ściami światopoglądowymi. Również i j ę z y k w kontek-de świadomości magicznej posiada zupełnie specyficzny status, co stara'··m się pokazać? przy innej okazji (W. Burszta, 1986). Mówiąc skróto·- �94 Wojciech Bu rs::ta wo, nie wykształciła się jeszcze wówcza" semantyka sensu stricto - t::' ..-, Eamym związki symbolizowania istniały \'; przemieszaniu ze związkd.,~i przedmiotowo-metonimicznymi (mowa zarówno miala oddziaływać ;':! rzecz, jak i pozo.:;tawala w stosunku do niej w związku symbolizow:::n i'd. W momencie pojavvicnia się w obrębie wspólno~y pierwotnej spec)·iicznego podziału pracy. wykształcenia się odrębnej instytucji CZ1rO',\"r:ika, zmienia się stopniowo charakter dotychczasowego funkcjonowan::, "synkretycznych" przekonań. Proces ten jest rezultatem zapotrzebow1nia na wyraźniejszą waloryzację światopoglądową bezpośrednio-praktyu·, ncj działalności człowieka wraz z pojawieniem się "urzędu" czarO\;,'nii-::a wyodrębnieniu podlega jednocześnie zespół tre~(;i światopogląduwych, który znamy jako "magię". Wyczerpująco analizuje tę sytuac.~.~ w swej pracy M. Buchawski (1986, s. 65 - 88). W etapie kolejnym treści "czysto" magiczne przekształcają się z kO;I:; jakościowo w dedukcyjny zespół wierzeń religijnych, które w prz~. ciwieństwie do magii - nie grupują się już tylko wokół poszczególny'.:" s:-rtuacji praktycznych, ale konstytuują odrębny typ waloryzacji zwaL': religijną (A. Pałubicka, 1984, s. 49). Następuje słynne Weberowskie "pie,lxsze odczarowanie świata". Waloryzacja religijna krystalizuje się w omach feudalizmu, kiedy to religia staje się wyodrębnioną, autonomiczn~ :formą świ3.domości społecznej regulującą praktykę religijną. Znowu .podobnie jak w przypadku czarownika, ale na skalę nieporównanie więi:sZcl wyodrębnia się osobna grupa "czuwająca" nad powstałą sfen; chodzi tu zarówno o praktykę regulowania stosunku ludzi do wiary, ja:·: i o samą doktrynę i jej postać teologiczną. W tym właśnie momenc>? ogromną rolę spełnia pismo, umożliwiające stworzenie i skodyfikowan,,? abstrakcyjnych systemów teologicznych. Pismo nadaje ważny wymi;'" działaniu religijnemu i szerzej - społecznemu; staje się narzędziem ko'''troli polityczno-prawnej nad tymi, którzy nim nie władają. Specyfi:o feudalizmu sprawiała, źe waloryzacja religijna miała przede wszystki:'l na celu sankcjono\vać istniejący porządek społeczny. Mamy więc tUt;;ij do czynienia z klasycznym przykładem, gdy dany język etniczny posiacLl swą formę ustną i pisaną, przy czym umiejętność czytania i pisania ch,;· rakteryzuje jedynie niewielką część społeczeństwa, dla której jest OP.! dodatkowym środkiem władania polityczno-prawnego. Dzięki pismu wh:,dZ3 staje się abstra:.ccyjna i wszechogarniająca. Elita umiejąca czytać i pisać, wykorzystuje ten fakt dla celów (1) technicznych, (2) kla'sowych i (:;) religijnych, które w sumie sankcjonują istniejący sta'n rzeczy i utrwalaj \ jego zasady. Pomijając bliższe rozważania nad specyfiką przejdżmy teraz do uwag o trzeciej. historycznie waloryzacji religijn~ j powstałej odmianie Wl- �,,1'IS:V11ENNO':;C" J,\.KO CZYNNIK 95 HOZWO.JOWY loryzacji. jab) S\,lllOwi waloryzacja nowożytne\. Szeroko pisał na ten L:mat przywolywany już ::\1. Weber (M. Weber, 1934) pokazuj<!c, w ]l':i sposób pO:ilugiwala się ona pierwotnie systemem religijnym, aby pozn~;j stdC siĘ' zeświecczonym ,.duchem kapitalizmu". Istotne dla naszych rozważ::,!: je;:: wylonienic się \\7 epoce nowożytnej waloryzacji światopoglą::lv',\'('j nO\\'cj formy świadomości społecznej, jaką staje się nauka. Podkr>.::ilanie roli pisma w tym kontekście wydaje się truizmem nauka sbj(~ się donll'n'l komunikacji pisanej. Następuje ponadto w ogóle wyrażc:c: '.vyodrębnienie się komunikacji symbolicznej jako sfery kultury o odn~bnych wartościach auton(';J11icznych. Stąd właśnie brało się świadwn;; kultywowanie jl:zyków etnicznych, identyfikowanie narodu z posiaci).niem odn.;lmej mowy i pisma. Właśnie dzit;ki umiejętności czytania i pi:':311ia możliwe stało się kodyfikowanie niejako zjawisk z komunikac,}'jrej sfery kultury symbolicznej nauki, obyczaju, sztuki, prawa iLL Można chyba powiedzieć. że bez pisma typ nowoczesnej waloryzacji ŚWl)top-oglądowej byłby niemożliwy, podobnie jak zaadaptowanie pisemny:h sposobów komunikowania umożliwiło rozwój niezwykłe szerokiego, Zd2pcrsonaliZOv.'anL'go i a b::;trakcyjnego systemu rządzenia. Rozwój przemysłu i handlu, ich biumkr,llyczna organizacja, zmusiły do prowadzenia tej działalnosci na bazie do:zu men tów pisanych, co również stało się przc~L miotem analizy Webera. Następowanie na "obie kolejnych typów waloryzacji me oznaczało rzecz jasna równoczesnego zanikania dotychczasowych typów walory.>:'.cji. Z faktu tego powinni zdawać sobie najlepiej sprawę et'nografowt2. krorzy mogli do niedawn'a obserwować w tzw. tradycyjnych społecznościach chlopskich resztki waloryzacji magicznej, a do dzisiaj waloryza::j.l religijna dominuje w wielu izolowanych rejonach. Ten właśnie fakt dlugiego trwania historyczniE' wcześniejszych typów waloryzacji tbmaczyc może stosunkow<1 powolność rozwoju nowego stylu myślenia 'N społeczności chłopskiej. Typ waloryzacji, jaki panuje w danej wspó!n0-:::ie plemiennej rna też -- tak się wydaje -- wpływ na stopień ptzySW]jJnia sobie racjonałnego sceptycyzmu "słowa pisanego" p'rzez rzccz':"':-; wspólnotę. I tutaj docieramy do sedna całych rozważań. Koncepcja ..udomowienia" pierwot'nego umysłu, wyłożona na kartach The Do I1'WS/icatioll oJ (/ze Savage Mind, sama w sobie bardzo interesująca i perspektywiczna. obarczona jest jednak wyraźną jed'nostronruścią· i'vIimo iż Goody zastrzega się, że nie traktuje ani "writing", ani ..literacy" jako czynników rozvvojowych działających samoczynnie, analizuje postę9 poznawczy w myśleniu społeczeństw tak, jakby zależny był przede wszystkim od nieistnienia bądź istnienia graficznych systemó\v pisma (model literackości proponowany przez Goody'ego nazywany bywa �96 Wojciech Burszta ZT'esztą "autonomicznym", co sugeruje wspomnianą jednostronnośc), Chojednak o to, że myślowe możliwości ludzi uwarunkowane są także IUIl;':cjonalnie - i tak 'np. dany typ waloryzacji światopoglądowej może sw.,-,owić barierę bądź pomost dla rozwoju wiedzy opartej na języku pisa. r:ym. Sam dostęp do takiej możliwości, jaką daje pismo, nie stanowi jeszcze wystarczającej przesłanki, by została ona natychmiast wykorzystanQ. Mówiąc krótko: społeczność, której nawet większość umie czytać i pisać, 1G jeszcze nie Społeczeństwo literackie; posiada ono dopiero narzędzi"" ~:~óre umożliwia zmianę sposobu percypowania przez nich świata w no· jakościowo sposób. I jeszcze uwaga ostatnia. Propozycja Jacka Goody'ego jest subiekt y w.. nym wyrazem zmian, jakie zachodzą w przedmiocie badawczym etnologii, 3fzwzględne odchodzenie w przeszłość (często połączone z fizyczny~n ~:ońcem) prymitywnych, izolowanych społeczności plemicnnych, poja\\'i.~. nie się w ich obrębie nowych zjawisk, powoduje ciągle próby weryfikowania dotychczasowych sądóv\' o kulturze prymitywnej i vvywołuje no\\'e pytania badawcze. Problemem naczelnym staje się wyjaśnienie z m i a n, .i~;)zimpodlegają tradycyjne kultury. Goody próbuje pokazać, że .,,05\\"0jl:'i1ie myśli nieoswojonej" dokonuje się na drodze stawania się spokczeństwami z tradycją pisma tych grup, które opierały się jedynie ],a b';'zpośredniej interakcji i ustnym przekazie tradycji. Sądzi on jednocze:;. n;e, że analizując procesy zdobywania wiedzy przez ludy prymitywne rewie nam również o współczesnej kondycji umysłowej Europejczyków - a więc i etnologów. Jak pokazuje narastająca literatura przedmiotu, ~Jgo typu próby stają się coraz powszechniejsze (zob. zestaw pozycji b~bJiograficznych: A. Cicourel, 1985, s. 184 - 185) i choćby z tego powodu uważam ten temat za dopiero "naszkicowany". a niezwykle obiecuj,!cy. Qli Edi;howski lVI. 1986 Magia, jej funkcje poznań. i struktura. H,-,rszta W. 1986 Język Chafe a kultura 10 myśli Wrocław. etnologicznej, W. 1982 Integration Spoken and Involement and Written (e·d.), New Jersey, Ch;,rbonnier in Speaking, Language: E:rploring Writing, Orality and and Oral l:n:) D. Tan:12n Litc:rawre. Literacy. s. 35 - 53. G. 1968 Rozmowy z Claude Levi-Srrattssem, War,z'awL1. C;'.'ourel A. 1985 Te:rt and Discourse. "Annual Review of Anthropology" \'01. 1-1, s. 15(\ - Id5. �JAKO .. I'ISlVlI~:NNOS(;" (',)ody CZYNNIK ROZWOJOWY 97 J. Vome~lication 1978 Tlw Harris of the Savage Mind. Cambridge. M. ~willie, 1985 Krolvy, !:-1.!ath S. B. 1982 Vrotean 'Wojny Slwpes ditions, 1984 Linguistics in Literacy Spoken (ill:) i czarownice. Events: and Written (Ind Education, Zagadki Ever-shifting Language "Annual kultur'y, Warsza\V~\. Oral and Literate Tra- ... , s. 91 -117. Reviewof Anthropology" 13, s. 251- vol. - 274. H.'clmslev L. 1979 Prolegolllt'na kO\bk,l, j.,,;';ob:ion R. do teorii języka, A. Weinsberg (w:) Językoznawstwo c('ch dystynktywnych 1979 J'o.i<:cie nin, (w:) .!(:zykoznawstwo L" \·i-Str<.luss C. 1969 i'yly.~l nieosll'ojona, .::,',=cdham J. Ul84 Wielkie miareczkowanie. Warszawa .:':·Iubicka A. w językoznawstwie. strukturalne, Warszawa strukturalne, H. Kur- s. 44 - 137. ,(roo.). Warszawa, Wspomnienia Warszawa, rozwaŻlI- s. 18 - 43. . Nauka i spoteczelistll'o u' Chinach i na Zachodzie, . 1984 f'rzedtcoretyczne postaci historyzmu, Warszawa. J. \';;chek 1973 Written ','jeber M. Language, The 1934 Die protestantische ';·.'l:insberg A, 1983 .!ęzykoznnwstwo .',!lorf B. L. 1982 J(;zyk, LITERACY' Hauge. J::thik und ogólne. A Geist Warszawa my,~l i rzec;::ywistość, AS der des Kapital ismLLs, Ti.ib:ngen. . Warszawa. DEVELOPMENTAL FACTOR OF CULTURE KNOWLEDGE SYSTEMS (summary) The ;lutilor ';"! changes 'l discus.'es of the of .J. Goody, hypothesis Ie, the work ,.The :];;,t ('l1le'·gl.'nce writing ~'i',,;CS (o'hink:ng ,; the 7 •.I.ud" society stylcs) - t. 70 into influence we ;111 English of evolution. hot preliterary and social of the i~ one and of writing, experience Domestication or ci\'jiizcr! : ,'jm;UVl' the way.s main Goody or coId. anthrQPolcg,i'st, Savage the Mina". facial'S rejects He CI' literary, reading the claims As ability conceptualise rigid that a result they of in tries content divis:ons agree writing Literacy He originated Goody of and reality. to and 1970's, the prove thesi3 learning pro- of societies with on present-> the invention into divis:on and :t:3 �98 Wojciech Bll,rszta development, styles of thinking evolve graduCllly from cl<1sically primitive, througi. some transitional stages, to modern, abstract th:nking of the members of industria! societies. The author of this paper consider.s some restrictions of Goody's hypothesis an.i its seen one-.sidedness. &s;·des purely mentalorder of the analysis of th~s problelll ,('how writing influences .leaTnb.1'g processes), he sugg·ests to indu·de functional d'~t.ermination of "literacy" phenomena taking place. He presumes that a particuia type of life philosophy valorization (in the meanhg of J. Kmila) can be a barri2 or a platform for the development of literary style of thinking. J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6aaf2223294d963b6f6da8afe11e2554.pdf b6d81ca9ee5503cb204a8e8564b6d736 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2278 Title A name given to the resource "Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacja formuły kabaretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.61-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Raut w Teatrze S ł o w a c k i e g o 15 maja 1993 r. Loża cesarska: Franciszek Józef (Tadeusz Huk) i cesarzowa „Sisi" (Beata Rybotycka) „Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacja formuły kabaretu Czesław Robotycki Trzy argumenty p r z e m a w i a j ą za tym, by działalnością t y t u ł o w e g o kabaretu m ó g ł zająć się antropolog kultury (umyślnie piszę „ d z i a ł a l n o ś ć " - bo nie tylko o spektakle tu chodzi). Po pierwsze, kabaret „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " istnieje i działa w K r a k o w i e j u ż trzydzieści pięć lat, ciągle w t y m samym miejscu - z p r z e r w ą w latach 1962-1964. „ P i w n i c ę " przez wszystkie jej lata tworzyli nie tylko zmieniający się z czasem „ a r t y ś c i " , ale też k r ą g przyjaciół - r ó ż n e g o rodzaju t w ó r c ó w - oraz bliżej n i e o k r e ś l o n a grupa stałej publiczności. T o p ł y n n e , ale zawsze w s p ó l n e , ś r o d o w i s k o o b r o s ł o swoistą h i s t o r i ą i n a r a s t a j ą c ą legendą p o d t r z y m y w a n ą przez nieza­ leżny styl bycia prezentowany przez piwniczan w trakcie rozmaitych z d a r z e ń a r a n ż o w a n y c h przez kabaret. Po drugie, w potocznym odbiorze, ale też i wśród znaw­ c ó w , „ P i w n i c a " u w a ż a n a jest za autonomiczne ś r o d o w i s k o t w ó r c z e , w k t ó r y m treści ideowe i artystyczne w y r a ż a się inaczej niż w uznanych stylach wykonawczych. Powiada się wręcz o rozpoznawalnym, tak zwanym, „stylu piwnicznym". Po trzecie, w przekazywaniu samoistnych s e n s ó w jakie niesie w swoich p r z e s ł a n i a c h k a ż d y program „ P i w n i c y " , kabaret wykorzystuje r ó ż n e matryce kulturowe, figury m y ś ­ lenia, struktury o różnej proweniencji i r ó ż n y c h pierwotnych funkcjach. Tworzy to w sumie stylistyczny m e l a n ż - atrak­ cyjny dla widza oraz interesujący dla badacza k u l t u r y . Biorąc p o w y ż s z e pod u w a g ę , ł a t w o przychodzi u z n a ć istnienie i d z i a ł a l n o ś ć kabaretu za zjawisko kulturowe sui generis. P o t w i e r d z a j ą to liczne p r ó b y zdefiniowania, opisa­ nia i zdokumentowania tego fenomenu. K i l k a n a ś c i e lat temu napisano o „ P i w n i c y " p r a c ę magis­ t e r s k ą ( H . Cyganik). Z r o k u 1968 pochodzi utrzymany w „ d u c h u p i w n i c z n y m " album fotograficzny zawierający r ó w n i e ż teksty z kabaretu ( Ł a g o c k i 1968). D o k u m e n t a l n y wymiar ma też najnowszy album z portretami w s p ó ł c z e s n y c h 61 �artystów „Piwnicy" zaopatrzony w krótkie, jednozdaniowe ich charakterystyki (Bobek R „ Gardulski M . 1992). Od lat osiemdziesiątych ukazywały się liczne wywiady z Piotrem Skrzyneckim - jednym z twórców kabaretu - w których tenże wiele m ó w i ł o założeniach artystycznych i koncepcjach kabaretu. R ó w n i e ż inni artyści kabaretu i dawni współtwórcy „Piwnicy" coraz częściej wypowiadają się publicznie. Joanna Ronikerowa ogłasza fragmenty włas­ nych w s p o m n i e ń o początkach kabaretu oraz zanotowane przez N i ą wypowiedzi innych o s ó b związanych z „Piwnicą". Niektórzy z „piwniczan" od lat gromadzą ciekawe ar­ chiwalia (J. Garycka, J . Ronikerowa, P. Ferster, M . Pacuła). D o k u m e n t a c j ę filmową prowadzi W. Morek. O „Piwnicy" p o w s t a ł o kilka filmów dokumentalnych i jeden pełnometrażowy utrzymany w konwencji paradokumentalnej (Przewodnik reż. T. Zygadło). Piotr Skrzynecki był scenarzystą i reżyserem wspomnieniowego filmu Dwa pawie na sznurku. Obecnie powstaje Jego film O Groblach na Groblach (fragment scenariusza drukowała „ P S L - Kontek­ sty", nr 3/4, 1992). O d 1991 roku także Telewizja Polska przedstawia co pewien czas zarejestrowane recitale artystów „Piwnicy", zdarzenia parateatralne, bale, rauty itp. A więc i sama „Piwnica" dbała i dba o swój obraz. Podtrzymuje w ten s p o s ó b potoczne przekonanie o istnieniu niezwykłej „zbiorowej o s o b o w o ś c i " kabaretu. Przez wiele lat Piotr Skrzynecki współpracując z krakowską prasą („Prze­ krój", „ E c h o Krakowa", „Dziennik Polski", „Czas K r a ­ kowski") oraz z eleganckim miesięcznikiem „ K r a k ó w " prowadził w nich rubryki informujące w quasi-dadaistycznej formie o życiu „Piwnicy". Podobnie rzecz miała się z K r a ­ kowskim Polskim Radiem, z którym współpracowało wielu „piwniczan". O d trzech lat jest w jego programie stała audycja „Piwnica pod Baranami" - redagowana przez J . Drużyńską przy współudziale P. Skrzyneckiego i tak zwa­ nych „ludzi piwnicy". W „Polskiej Sztuce Ludowej" wypo­ wiedział się P. Skrzynecki na temat istoty święta oraz przygotowanego filmu „ O Groblach na groblach" (Benedyktowicz 1988 i 1992). Wielostronność zjawiska jakim jest „Piwnica pod Barana­ mi" wymaga częstego wykraczania poza antropologię kul­ tury i poszukiwania interpretacyjnej pomocy w literaturo­ znawstwie i historii sztuki. W tym bowiem przypadku nie m o ż n a z a m k n ą ć się w jednej formule opisowej, a pogranicz­ na z zasady interpretacja antropologiczna jest najskutecz­ niejszą strategią, jaką należy z a s t o s o w a ć wobec „Piwnicy". T y m bardziej, że na równi ze źródłami przyjdzie korzystać w analizie z ludzkiej pamięci, krążących plotek, anegdot i zbiorowych przekonań o „piwnicznych" artystach i tak zwanym środowisku - ergo - posługiwać się trzeba materia­ łem czysto etnograficznym. Istota interpretacji antropologicznej w k a ż d y m przypadku - a więc również i w odniesieniu do kabaretu „Piwnica pod Baranami" - polega na umieszczeniu interpretowanego zjawiska w kontekście kulturowym, na jego wyjaśnieniu przez inne fakty kulturowe (Łotman, Uspienski 1975, s. 117). Kabaret to forma artystyczna p o c h o d z ą c a dopiero z k o ń ­ ca X I X wieku. Wywodzi się z rozwiniętej kultury dużych europejskich miast - przede wszystkim Paryża, Berlina, Monachium - i właściwie od początku służyła wyrażaniu alternatywnych idei, krytycznych, nieuznawanych lub awan­ gardowych treści. Kabaret był miejscem wolnej ekspresji i często krzywym zwierciadłem politycznej lub społecznej rzeczywistości. T a k było w pierwszym paryskim kabarecie „Le Chat Noir" Rodolphe Salisa, podobnie w „Le Mirliton", gdzie królował Aristide Bruant - jeden z twórców 62 kabaretowego stylu wykonawczego (Maziere 1926, s. 209). Podobnie później w Berlinie Ernst Wolzogen (w „Buntes Theater") i Max Reinhardt (w „Schałł und Rauch") stworzy­ li sceny (Brettle) kabaretowe pełne politycznych aluzji, satyry i parodii, gdzie występowali aktorzy literaci, malarze (Weiss 1987). Kabarety to co innego niż rozwijające się równolegle z nimi rewie i variettes. Niestety w latach dwudziestych dawne paryskie kabarety były już raczej legendą. Natomiast rewie, jak pisze znawca paryskiego obyczaju, rozkwitły przy rue Pigalle. Otwierane o p ó ł n o c y , do świtu mamiły koloro­ wymi świetlistymi reklamami. Przyciągały prowincjuszy i eg­ zotycznych c u d z o z i e m c ó w już samymi nazwami: „Paler­ mo", „ R o y a l " , „Harem", „Paradise" (Maziere 1926, s. 216-217). Jak widać, mimo upływu lat, w Paryżu nic się nie zmienia. Współczesny kabaret jako fenomen mieści się w zbiorze historycznych wariantów kulturowych, które modelowane są przez głębokie kategorie kultury, takie jak komizm i śmiech, zabawa, karnawał, ironia. Jako taki ma więc swoje dalekie kulturowe parantele w literaturze sowizdrzalskiej, w postaci błazna oraz w k a r n a w a ł o w y m odwracaniu świata (Słotwiński 1990, Bachtin 1975, Huizinga 1967). Łatwiej byłoby zapewne dociec, czym jest komizm i śmiech, gdyby Arystoteles napisał drugą księgę swojej poetyki - lub, jak niektórzy powiadają - gdyby część drugą udało się odnaleźć. M ó w i się bowiem, że została ona napisana, ale zaginęła (Podbielski 1989). Fakty te z paradok­ salnego punktu widzenia są wielce znaczące dla rozpatrywa­ nych tu kwestii. Tajemniczy los tej księgi uczestniczy bowiem w ambiwalentnym stosunku jaki ż y w i o n o do komizmu i śmiechu w kulturze europejskiej od c z a s ó w jej greckich początków. Jak wiadomo, istniejąca księga Poetyki wprowadza klu­ czowe dla istoty tragedii i teatru pojęcie katharsis. Katharsis to podstawowa funkcja dramatu. Psychiczne oczyszczenie jakiego doznaje widz w y w o ł y w a n e jest uczuciem „litości i trwogi", które opanowuje obserwatora wobec bohaterów tragedii w trakcie spektaklu (Arystoteles 1989, s. 19-21, 33). Wiemy z n a p o m k n i e ń w Poetyce oraz z innych tekstów Stagiryty, że druga jej księga miała być poświęcona satyrze, komedii i sztukom naśladowczym. Nie wiemy natomiast, czy gatunkom tym przysługiwałaby funkcja katharsis. Autor Poetyki wiódł spór ze swoim nauczycielem Platonem o to, czy śmiech m o ż e oczyszczać poprzez stosunek do rzeczy, z których śmiejemy się. C z y m jest komedia? C o to jest śmiech, czy uwalnia od namiętności, czy też jest czymś niskim? Platon wykluczał p o e t ó w z państwa za to, że swoją sztuką skierowują uczucia i myśli obywateli na sprawy błahe (Gawroński 1984, s. 39-64). Ten spór został przeniesiony w wieki średnie. Znana jest humoralna teoria temperamentów, rozwinięta ze starożytnej przez św. Hildegardę. Powiada się tam, że śmiech pochodzi od śledziony, od organu wytwarzającego w człowieku złe soki. Skrajnym przykładem śledziennika jest melancholik, który w swych stanach psychicznych łatwo przechodzi od głupiego śmiechu do rozpaczy. Nie ma więc w śmiechu niczego dobrego. Sumę średniowiecznych, kontradyktorycznych p o g l ą d ó w na śmiech przypomniał Umberto E c o w swojej postmoder­ nistycznej powieści Imię Róży. Ten świetny znawca kultury tamtych czasów beletrystyczną formą nie zubożył istoty jednego z ważniejszych sporów epoki. Powieściowa dyskusja klasztornego bibliotekarza Jorgego i brata Wilhelma po­ wtarza ówczesne argumenty. �- Jorge posługuje się Platonem. Jest więc przeciwny śmiechowi, który wstrząsa ciałem, zniekształca rysy twarzy, czyni człowieka podobnym do małpy. - Wilhelm replikuje, że małpy nie śmieją się, że śmiech to właściwy ludziom znak rozumności. - Jorge odpowiada, że to znak głupoty. K t o śmieje się ten nie wierzy w to, co jest powodem śmiechu, ale też nie czuje do tego czegoś nienawiści. Jeśli więc śmiejemy się z czegoś złego, oznacza to, że nie zamierzamy owego zła zwalczać, jeżeli śmiejemy się z czegoś dobrego, oznacza to, że nie cenimy siły, przez którą dobro szerzy się samo z siebie. T a k więc głupiec śmiejąc się powiada w domyśle: Deus non est. - Wilhelm znowu: śmiechem m o ż n a p o d w a ż y ć fałszywy autorytet lub niedorzeczność co budzi odrazę rozumu (Eco 1987, s. 152-155). Gdzie więc racja ostateczna. T a s k r ó t o w o zreferowana kontrowersja - mająca w powieści swoją funk­ cję - jest równocześnie wyrazem ogólniejszej myśli. Jest przedstawieniem teologicznego sporu, który - pisał Jacques le Goff - w X I I I wieku był przedmiotem uniwersyteckich dysput na Sorbonie, w których roztrząsano, czy Pan Jezus się śmiał. Jak p o g o d z i ć bowiem przeciwstawne sobie teologię śmiechu z społeczną praktyką. Śmiech, powiada tenże autor, był funkcją zbiorową - był więc kategorią kulturową. W ciągu średniowiecza był on p o c z ą t k o w o potępiany i wstrzymywany, następnie rozróżniano jego dobre i złe wersje, a w p ó ź n y m okresie wybuchł on groteską i formą nieokiełznaną, karnawałową (Le Goff 1993). T a średnio­ wieczna tradycja trwa nadal w europejskiej kulturze. Pozo­ stajemy do dzisiaj w przeświadczeniu o ambiwalentnym charakterze śmiechu jako kategorii kulturowej. Potwierdzają tezę powyższą inne jeszcze funkcje śmiechu w kulturze. Oto K a r o l Ćapek przekonywał, że poprzez śmiech oswaja się o b c o ś ć , że śmiech idzie zawsze od dołu (w sensie metaforycznym). Wywołuje skojarzenia pozwalające przybliżyć rzeczywistość w y s o k ą lub niepojętą. Bliski jest postaci Marsjasza - nieszczęsnego konkurenta Apollina (Ćapek 1981, s. 41-47). Fascynująco społeczną rolę śmiechu opisał Michał Bachtin. Śmiech towarzyszy ustanawianiu relacji społecznych powiada tenże autor prowadząc w swoich pracach na­ stępujące rozumowanie. Socjologicznie rzecz biorąc w ist­ nienie społeczeństwa z r ó ż n i c o w a n e g o stanowo wpisany jest konflikt ról i statusów. Trwałość społeczną osiąga się przez cykliczne, rytualne odnawianie istniejących struktur. K u l ­ turowym wyrazem tego procesu był karnawał rozumiany jako rytualne odwracanie społecznego świata. Towarzyszył temu śmiech, p o w o ł y w a n i e k a r n a w a ł o w e g o króla - postaci sprzecznej samej w sobie: pochodzącej z dołu a zajmującej na czas karnawału w y s o k ą pozycję. K a r n a w a ł o w ą wykładnię m o ż n a z a s t o s o w a ć do analizy każdego czasu przełomu, uważa Bachtin. M a argumenty - na przykład - menippeja, czyli powstająca w takich czasach literatura powagi i śmie­ chu, literatura pomieszanych g a t u n k ó w (Bachtin 1970, s. 175-184). Pokrewną śmiechowi jako kategorii kulturowej jest zaba­ wa. Jej różne postacie i formy oraz jej rola w kulturze zostały wielokrotnie i wnikliwie opisane. N a użytek niniejszych rozważań wystarczy przypomnieć, że etnologowie podkreś­ lają p o w a ż n e reguły zabawy, trwa ona tak d ł u g o , d o p ó k i respektuje się jej zasady. Naruszenie reguł przerywa zabawę, kończy się jej kulturowa siła (Huizinga 1967, s. 12-48). W tradycji europejskiej przez wieki występowały dwa porządki kulturowe jako swoiste lustrzane odbicia. Ł a d społeczny - powaga - sztuka akademicka versus anarchia (karnawałowy chaos) - zabawa - sztuka niska (kontrkultura). Tendencje w sztuce i kulturze z przełomu lat dwudzie­ stych i trzydziestych naszego stulecia - mam na myśli ruch Dada i surrealizm - p o d w a ż y ł y ostatecznie kulturową wagę tego podziału. Wieloraka kulturowa funkcja śmiechu i zabawy powołała do życia groteskową sztukę oraz związaną z nią postać błazna. W kulturze europejskiej natrafiamy już w gotyku na wspaniałe przykłady groteski a różne przekształcenia, wa­ rianty i tradycje postaci błazna przewijają się w typach króla karnawału, jokera, pierrota i cyrkowego clowna. Błazen, groteskowo przerysowany, jest postacią ze zbioru kulturo­ wych przekształceń opozycji: głupie/mądre, niskie/wysokie, śmiech/powaga, ludowe/elitarne. Błazen i groteska znikają gdzieś w historii pod koniec X V I I wieku, by pojawić się ponownie na przełomie X I X i X X wieku. Jako szczególnie n o ś n a forma wyrazu groteska trwa w sztukach naszego stulecia: w plastyce, literaturze i właśnie w kabarecie (Gryglewicz 1984). Forma kabaretowa nie m o ż e istnieć bez ironii. T a też pochodzi ze starożytności. Jest to specyficzny punkt widze­ nia, ale też postawa kulturowa. Postawa ironiczna podkreśla i wywołuje poczucie sprzeczności, skłania do dystansu wobec tego, czym się zajmuje. Poprzez ironiczny dystans m o ż n a p o r z ą d k o w a ć rzeczywistość w s p o s ó b pełny, pokazując, że ma ona antynomiczny charakter, że każda strona jasna ma swoją stronę ciemną, że śmiechowi towarzyszy tragizm. Ironia bywa też rodzajem intelektualnej samoobrony przed światem, z którym się nie zgadzamy. Zajmując p o s t a w ę ironiczną nie uznajemy rzeczywistości (Laguna 1984, s. 28-46). Kabaret „Piwnica pod Baranami" od swoich p o c z ą t k ó w był i pozostaje do dzisiaj formą hybrydyczną. Jego twórcy świadomie, lub też mimowolnie posługują się różnymi sposobami ekspresji, odwołują się do rozmaitych przypom­ nianych wyżej tradycji. Najmniej wykorzystywano przy tym formy satyry. Ich działania szły w stronę w y w o ł y w a n i a nastrojów refleksji lub groteskowego zdziwienia i oszołomienia. Intuicyjnie wy­ czuwali, że między groteską a satyrą zachodzi istotna różnica. Jak pisze Michał Głowiński: „...Groteska to swobodna gra zastanymi elementami wyobrażeń, poglądów, ideologii, to uchylanie praw rządzących oficjalnym światem - satyra zaś, to przemawianie w imię pewnych racji... Groteska kwestionuje obowiązujące wartości, satyra poucza - czę­ sto w imię tych wartości... Groteska stanowiła zawsze votum nieufności wobec usankcjonowanych poglądów i obyczajów, była sprzeciwem, z natury rzeczy odznaczała się więc nonkonformizmem..." (Głowiński 1992, s. 81-82). W takim kontekście m o ż n a snuć myśli o oryginalności „Piwnicy" przypominając i to, że od lat toczą się spory 0 granice sztuki. Dyskutuje się wszak o jej końcu, o stylu wysokim, o dziele unikatowym, o zagrażającym im kiczu, pastiszu, cytacie, formie mieszanej. Problemem do rozstrzyg­ nięcia stały się relacje sztuka - twórczość, co jest w nich bardziej autentyczne: stylistyczna p o p r a w n o ś ć czy szczerość ekspresji (Brach-Czaina 1984, s. 135-213). T w ó r c y i aktorzy „Piwnicy" swoją p o s t a w ą już wiele lat temu opowiedzieli się za ekspresją bliską formule Dada, którą interesowali się na przykład Wiesław Dymny i Piotr Skrzynecki. A więc również 1 stąd to pomieszanie w „Piwnicy" stylów, g a t u n k ó w i po­ etyk. Kabaret „Piwnica pod Baranami" jest przestrzenią i „cza­ sem" dla gry znaczeń, s y m b o l ó w , stereotypów, figur, tro­ p ó w , z n a k ó w plastycznych i teatralnych. Sposobem prezen­ tacji rządzi zasada kalejdoskopu i kontaminacji. Teksty, gesty, akcje pojawiają się w zmiennych kontekstach, innych funkcjach i poziomach użycia. Widz czerpie satysfakcję z odkrywania nowych sensów, z poczucia ironicznego dys­ tansu, z własnych interpretacji i znaczeń nadanych spektak- 63 �Program i bal na cześć ustępującego prezydenta m. K r a k o w a - prof. Jacka W o ź n i a k o w s k i e g o w ..Piwnicy" łowi. Spektakl istnieje przecież p o m i ę d z y widzem i aktorem. W tej grze czasem widz, czasem aktor bywa mądrzejszy. Razem p o s z u k u j ą miejsc w s p ó l n y c h dla poezji, plastyki, groteski, ś m i e c h u , b a n a ł u , f o l k l o r u i kiczu. Tak b y ł o od p o c z ą t k ó w kabaretu. Z p e w n ą c h r o n o l o g i c z n ą tolerancją - esej niniejszy nie jest k r o n i k ą ani h i s t o r y c z n ą r e k o n s t r u k c j ą - m o ż n a , t n ą c z gru­ ba, w y r ó ż n i ć w działalności „ P i w n i c y " trzy okresy. Lata 1956-1959 to p o c z ą t k i kabaretu bez specjalnej jeszcze linii programowej. Lata 1960 do ok. 1970 to okres „starej Piwnicy" tak nazwany przez „ p i w n i c z a n " czas, gdy wykrys­ talizował się trzon zespołu, k t ó r y stanowili E. Demarczyk, J. Garycka, K . Zachwatowicz, M . Z a j ą c ó w n a oraz L . D ł u ­ gosz, W . D y m n y , Z . Konieczny, T. K w i n t a , K . L i t w i n , M . O b ł o ń s k i , M . Święcicki, P. Skrzynecki ( Ł a g o c k i 1968). Po czasie kryzysu - większość zespołu odeszła - P i o t r o w i Skrzyneckiemu u d a ł o się p o w o l i s k o m p l e t o w a ć nowy zespół, k t ó r y o k r z e p ł pod koniec lat 70-tych i znowu w pewnym podstawowym składzie istnieje do dzisiaj j a k o „ n o w a Piwni­ ca". Przez cały czas istnienia „ p i w n i c y " przewinęły się przez jej scenkę dziesiątki „ a r t y s t ó w " r ó ż n y c h specjalności, z a w o d ó w i r ó ż n e g o stopnia amatorstwa. M i m o to nie zatraciła ona nigdy swojego charakterystycznego stylu, kształtując raczej tych co do „ P i w n i c y " przychodzili. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż przy t y m ciągłym k r ą ż e n i u ludzi - a r t y s t ó w , kibiców, w s p ó ł p r a c o w n i k ó w - p o z o s t a ł y w niej trzy osoby, k t ó r e kabaret w s p ó ł t w o r z y ł y : Piotr Skrzynecki, Janina Garycka i Z y g m u n t Konieczny. T o trzy filary, k t ó r y m i stoi obecny kabaret. W „starej Piwnicy" ciężar istnienia kabaretu inaczej się r o z k ł a d a ł . O p r ó c z wymienionych, silnymi o s o b o w o ś ­ ciami t w ó r c z y m i byli Krystyna Zachwatowicz, W i e s ł a w D y m n y i Leszek D ł u g o s z , a pozostali mieli n i e c o d z i e n n ą vis comica lub niezwykły talent wykonawczy, j a k na p r z y k ł a d Ewa Demarczyk. Piotr Skrzynecki, Janina Garycka i Z y g m u n t Konieczny nadal w p ł y w a j ą na rodzaj aktorskiej wrażliwości i ekspresji. N i e k t ó r z y z a k t o r ó w nie zdają sobie sprawy z tego, że ulegają ich o s o b o w o ś c i o m , inni zwracają się wprost do nich po r a d ę , p o m y s ł , chwyt, k o r e k t ę zamierzenia. W „ n o w e j Piwnicy" niepomiernie wzrosła kreacyjna rola Piotra Skrzyneckiego, k t ó r y w s p o s ó b z pozoru b a ł a g a n i a r ski, m o ż n a rzec en passant - a przecież z o g r o m n ą w y o b r a ź ­ nią i wyczuciem - reżyseruje, by nie p o w i e d z i e ć s k ł a d a kabaretowe „ n u m e r y " w spektakle. O Zygmuncie Koniecznym Piotr Skrzynecki m ó w i , że dla „ P i w n i c y był najważniejszy z tych co b y l i " . Stojący obecnie t r o c h ę z b o k u ma wciąż ogromne p o w a ż a n i e . Powiada dalej 64 Piotr S., że „ K o n i e c z n y potrafi z r e a l i z o w a ć d ź w i ę k o w o to co dzieje się w poezji. P r z y k ł a d e m m o ż e być w s p a n i a ł y collage z wierszy wojennych B a c z y ń s k i e g o (śpiewała Demarczyk). Z s ł a b e g o wiersza - Ta nasza młodość - uczynił j a k i ś świetlisty h y m n " (śpiewa Halina Wyrodek). T o O n w s p ó ł ­ tworzył interpretacje Ewy Demarczyk (Skrzynecki 1993). Obecnie wiele pisze dla A n n y S z a ł a p a k nie o b n i ż a j ą c progu wymagań. Janina Garycka - historyk teatru z w y k s z t a ł c e n i a - w „ s t a ­ rej i nowej Piwnicy" wyszukuje opracowuje i podrzuca a k t o r o m teksty. N i e g d y ś bardziej b e z p o ś r e d n i o uczestniczy­ ła w k s z t a ł t o w a n i u p r o g r a m ó w , gdy miały one p e w n ą p r z e w o d n i ą ideę - na p r z y k ł a d - programy „starej Piwnicy": Siedem dziewcząt pod bronią lub Łaska Imperatora albo pamiętnik Mary z Reguł albo koncert ambitnych samouków ( Ł a g o c k i 1968). Janina Garycka z intuicją p o d o b n ą etnolo­ gom, ze z m y s ł e m paradoksu albo też wyczuciem stylu epoki wyszukuje stare teksty i u k ł a d a z nich słowa pieśni, skecze lub pastisze form dramatycznych j a k na p r z y k ł a d ostatnie Niedole życia Wazów. W kabarecie „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " tworzywem bywały teksty o r ó ż n y m charakterze: p a m i ę t n i k i , opisy p o d r ó ż y , listy, instrukcje, opisy etnograficzne, stare encyklopedie, dawna prasa, książki kucharskie, d r u k i ulotne różnej treści, traktaty filozoficzne, Biblia, ludowe apokryfy. Wyliczenie to ł a t w o kojarzy się z indeksem ź r ó d e ł i m a t e r i a ł ó w jakie wykorzystuje współczesny antropolog k u l t u r y . W „ P i w n i c y " j a k o r ó w n o w a ż n e wyrazowo i dramatycznie t r a k t o w a n o o g ł o s z o n e w 1981 r o k u przepisy stanu wojennego, sentencję w y r o k u na Piotra S. z kolegium o r z e k a j ą c e g o oraz literaturę surrealistyczną, w y s o k ą poezję i dramaty. ABOLICJA (muz. Zbigniew Raj) Kolegium Rejonowe do Spraw Wykroczeń przy Naczelniku Dzielnicy Kraków-Śródmieście - pieczęć Kolegium numer rejestru: 3692 przez 82 3692 - dotyczy obywatela Piotr Skrzynecki syn Mariana postanowienie, postanowienie, postanowienie Kolegium w składzie: mgr Jan Kozioł - przewodniczący członkowie: Zbigniew Puczek Irena Michalska działając na podstawie artykułu ósmego Ustawy z dnia 21 lipca 0 amnestii postanowiło na posiedzeniu dnia 28 lipca 1983 przebaczyć i puścić w niepamięć przebaczyć i puścić wykroczenie z artykułu 50 o to, że w Rynku Głównym nie opuścił zbiegowiska publicznego, pomimo wezwania uprawnio­ nych organów M O . Popełniono 31 sierpnia 82. Na niniejsze postanowienie przysługuje obwinionemu zażalenie do Kolegium. Do Kolegium zażalenie wnosi się w terminie siedmiu dni. Wszystko to jest ś p i e w a n e , wypowiadane w r ó ż n y c h manierach, odgrywane w scenkach lub wykrzykiwane. Przy­ chodzi więc skojarzenie n a s t ę p n e : p o c z ą t e k wieku i Kabaret Voltaire i ruch Dada i tylekroć cytowane wspomnienie H u g o Balia o p o c z ą t k a c h zuryskiej scenki: „...W ten sposób mieliśmy kabaret. Pani Hennings i pani Leconte śpiewały po francusku i duńsku. Pan Tristan Tzara czytał swoje rumuńskie poezje. Zespół bałałajek grał rosyjskie ludowe piosenki 1 tańce..." Hans A r p p o s t a r a ł się o obrazy, były akwaforty Picassa, na scenie w y s t ę p o w a ł też Marcel Janco i M a x Oppenheimer, recytowano Apollinaire'a, Jarry'ego, Rimbauda i innych - pisze M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i r e k o n s t r u u j ą c p o c z ą t k i ruchu Dada. W y s t ę p y w kabarecie Voltaire nie były przy t y m z a b a w ą grzecznych dzieci. Pełni życia d a d a i ś c i u r z ą d z a l i na scenie t a ń c e , hałasy, bywali manifestacyjnie pijani, używali masek, dziwnych k o s t i u m ó w , rzucali w p u b l i c z n o ś ć j a k i m i ś �kulkami (Porębski 1989, s. 260-277). kabaretu Hans Richter w s p o m i n a ł po Były członek latach: „...Każdy grał tu na swoim w ł a s n y m instrumencie, czyli grał samym sobą, i to grat z całą namiętnością, z całej duszy. K a ż d y tak niepodobny do pozostałych, był sobie własną melodią, własnym tekstem, własnym rytmem. K a ż d y ze wszystkich sił w y ś p i e w y w a ł swoją własną pieśń... a przecież o k a z y w a ł o się wreszcie, że j a k i m ś cudem stanowią jedność, że pasują do siebie i potrzebują siebie nawzajem..." (Richter 1983, s. 38). I tu z n o w u p r z y p o m i n a j ą się obrazy z „ P i w n i c y " . Pierw­ sze, t o przebrania sceniczne - bo nie k o s t i u m y - aktorów k o m p o n o w a n e z części zdekompletowanych s t r o j ó w , n a k r y ć g ł o w y , peruk, p i ó r , bielizny i t p . D r u g i e , to ulubione przez „piwniczan" do dziś rzucanie w p u b l i c z n o ś ć szmatami, p o s i e k a n ą w trakcie skeczu k a p u s t ą , niewiele w a r t y m i bank­ n o t a m i i t d . Trzecie, to surrealistyczne scenografie a r a n ż o w a ­ ne przede wszystkim z m a r t w y c h p r z e d m i o t ó w - D u c h a m p Fragment występu (1991): śpiewa Aleksandra Maurer, grają Mary­ na Barfus, Robert Chobrzyk i Michał Półtorak p o w i e d z i a ł b y z rzeczy g o t o w y c h . Po czwarte wreszcie, to w y s t ę p u j ą c y w „ P i w n i c y " goście. O d zawsze pojawiali się w niej Cyganie, k a r ł y , baletnice, iluzjoniści, p o ł y k a c z e ognia. Przychodzili do niej nienajlepsi krakowscy a k t o r z y opowia­ d a j ą c y stare d o w c i p y i anegdoty, p r z y c h o d z i ł a m a t o r ś p i e w a ­ j ą c y arie operetkowe w stylu fryzjerskiego belcanto. Czasem by w y s t ą p i ć w postaci. T a k ą przykład - „Piwnicy" wystarczała osobą z nadmiarem niezapomniana K i k a sama ekspresji wyrazistość była Szaszkiewiczowa, - na która z a u t o i r o n i c z n y m dystansem ś p i e w a ł a w pierwszym okresie „ P i w n i c y " francuskie piosenki. Treść wykorzystywanych tekstów p o c h o d z ą c a z odległych c z a s ó w usytuowana w k o n t e k ś c i e w s p ó ł c z e s n e g o kabaretu w y w o ł u j e u wszystkich u c z e s t n i k ó w s p e k t a k l ó w (aktorów i w i d z ó w ) w r a ż e n i e fascynującej egzotyki i o b c o ś c i . N a p r z y k ł a d w „ s t a r e j P i w n i c y " m o g ł a to b y ć ś p i e w a n a przez K r y s t y n ę Zachwatowicz piosenka Straszne dziecię ( s ł o w a X I X - w i e c z n e g o poety Franciszka M o r a w s k i e g o ) : M ó w i ą , że gdzieś chodzi w świecie jakieś dziwne, ciche dziecię dziewczyneczka to jest mała twarz jej śniada, suknia biała, wzrok jej dziwny i uroczy, jakieś martwe, trupie oczy, w polne maczki się przebiera, po cmentarzach kostki zbiera, krwawą chustą g ł o w ę słoni, czarny pręcik nosi w dłoni, a gdzie przejdzie tam jej ramię wszystkie kwiatki niszczy, łamie, a gdzie przejdzie tam o wiośnie trawka nawet nie porośnie... R a z j ą chłopek jakiś trącił zaraz mu się m ó z g pomącił, ręka w krótkiej uschła porze i powiesił się gdzieś w borze... Tak po świecie jak po grobie drobna mara chodzi sobie. Słucha miłych sobie d ź w i ę k ó w , pogrzebnego dzwonu j ę k ó w a po miejscach, gdzie przemija cień jej krwawo się przewija i nikt nie wie skąd przybywa patrząc na nią dreszcz przeszywa zimno g r o b ó w od niej leci M ó w i ą , że to m ó r na dzieci. - lub polecane ze starych o g ł o s z e ń przez Tadeusza K w i n ­ tę k o s m e t y k i do twarzy z C K apteki Schwartza: Ogłoszenia prasowe z XlX-wiecznej prasy austriackiej. C K . obwodowa apteka M . Schwarza poleca następujące środki kosmetyczne do pielęgnowania i upiększania twarzy: Schwarza K r e m Wschodnich Piękności - nader szczęśliwe połączenia do wydelikacania naskórka, wygubienia piegów, przeciw opalaniu słonecznemu, pryszczykom, trądzikom itp. nieczystościom skóry, cena 80 halerzy. (...) Schwarza Mleko Wschodnich Piękności - do odświeżania i o d m ł a d z a n i a twarzy, usuwa w zdumiewający s p o s ó b zmarsz­ czki, piegi i opalenia słoneczne, cena I korona i 60 halerzy. - albo a n o n i m o w y Wiesława Dymnego: tekst o gorzałce mówiony przez GORZAŁKA (znaleziony przez Janinę Garycka) Bądź co bądź gorzałka była i jest zabójczynią życia ludzkiego, bo sama w sobie jest trucizną. Jakże często bowiem słyszy się: umarł na ropienie się w r z o d ó w na nogach umarł na zatwardzenie wątroby umarł na puchlinę w o d n ą umarł na wstrzymanie moczu umarł, bo się w nim w ó d k a zapaliła - korona pijaństwa. O, bo to ż n i w o dla suchej śmiortki w okolicach tych, gdzie gorzałka panuje. Przypatrzmy się teraz jak ta nieboga sucha śmiortka za­ wczasu pieczętuje tych, którzy mają b y ć wybrani: nogi mu się trzęsą i g ł o w a białko mu się w oczach czerwono skrzy kuprowata ma twarz stracił apetyt jedzenie mu nie smakuje. C h o ć są czasami i inne tego przyczyny. - czy też s p o s ó b na t a n i ą p o d r ó ż przedstawiany przez Krzysztofa L i t w i n a : PODRÓŻ (fragmenty - autor nieznany) Kto chce tanio p o d r ó ż o w a ć , musi uprościć swój bagaż. Wystarczy tornister nieprzemakalny, jedna zmiana bielizny, pantofle, szlafrok, szlafmyca oraz kajecik m a ł e g o formatu do zapisywania wrażeń. D o tornistra należy przytroczyć siatkę na motyle, lunetę oraz łopatkę do kopania d o ł k ó w . . . I tutaj śmiałość i odwaga bywa nagradzaną. K t o słabości ulega i leży bezczynnie, cierpi daleko więcej od tego, kto wbrew tej słabości z a ż y w a przechadzki po pokładzie, jeżdżąc sobie do Rygi. T a k a p o d r ó ż dziwnie o d m ł a d z a i osładza. Bon voyage! W „ n o w e j P i w n i c y " podobne w r a ż e n i e ogarnia widza, gdy s ł u c h a Duchów polskich (wykonuje M a ł g o r z a t a G ó r n i s i e wicz): C Z A R O W N I C E , S T R Z Y G I . M A M O N Y itp. Czarownicami - są stare baby n a p i ę t n o w a n e jaką u ł o m n o ś ­ cią lub bardzo brzydkie. (...) - t e k s t ó w C z e s ł a w a W o j t a ł y Co jest w Polszczę (zredago­ wane z c y t a t ó w z Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego), czy też z ł o ż o n e j z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w pieśni o A n n i e Csillag (wykonuje A n n a S z a ł a p a k ) : ANNA CSILLAG (słowa: Bolesław Leśmian, Bruno Schulz muzyka: Zygmunt Konieczny) 65 r �Wkosmacona w kwiat płytki, łeb ująłwszy w dwie chwytki, pszczoła, nim ją porwie lot, w słońcu myje się jak kot. Niech się dłuży cień ławy, niech wypoczną w nim trawy, z łbem na łapie chudy pies śpi po łapy owej kres. Porośnięta szła przez ziemię, porastało ludzkie plemię, porastało pod niebiosy, rozwłoszone włosząc włosy. (...) Ja, Anna Csillag urodzona w Karłowicach na Morawach, miałam słaby porost włosów. Byłam nim dotknięta z dopustu Bożego. Na skutek długotrwałych modłów zostałam wysłuchana. Otrzymałam znaki i wskazówki. Sporządziłam specyfik, lek cudowny. Zaczęłam porastać we włosy, a także mój mąż, szwagrzy i bratankowie. (...) A więc świat przedstawiony w kabarecie to pozornie nie nasz współczesny świat. Jedną z wielu różnych reakcji na program kabaretu m o ż e być refleksja bliska spojrzeniu antropologa na rzeczywistość. Kabaretowe teksty w y w o ł a ć m o g ą zdziwienie i chwilę zastanowienia się nad dawnymi ludzkimi wysiłkami i sposobami opanowywania codzienno­ ści, nadawania jej kulturowego sensu. Ironicznie przywołany w kabarecie krąg dawnych znaczeń w mimowolnym p o r ó w n a n i u z naszym światem daje efekt paradoksu lub olśnienia surrealistyczną logiką każdej rze­ czywistości. Oczywiste, że kabaret nie jest uniwersytecką katedrą antropologii kultury. Jego celem i sposobem wyrazu nie jest naukowy dyskurs, lecz śmiech i komizm. Ale przecież i śmiech ma głębokie kulturowe funkcje. Kabaretowy śmiech również bywa formą poznania, oswajania rzeczywistości, lub odwrotnie, dystansowania się wobec niej (Bystroń 1968, Bachtin 1975, Ć a p e k 1981). Wykładnia wizji świata jaka dominuje w „Piwnicy" należy do tradycji ruchu Dada i surrealizmu. Stwierdzenie to nie oddala wcale od tezy o antropologicznej interpretacji w ka­ barecie, ponieważ surrealizm i współczesna antropologia mają wiele w s p ó l n e g o . Przy odpowiednio szerokiej definicji surrealizm to nie tylko prąd w sztuce, ale rodzaj światopoglądu, program na odczytywanie realności świata. W takim rozumieniu w sur­ realizmie spotkali się w Francji w latach 1920-1930 artyści i antropolodzy. N a przykład Michel Leiris i George Bataille to surrealiści, którzy z czasem zajęli się antropologią. N a wykłady znanego antropologa Marcela Maussa p o w o ł y w a l i się artyści. Związki takie z a o w o c o w a ł y nowym programem dla sztuki i dla nauki (Kaniowska 1991). W sztuce dzięki surrealistom i ich fascynacjom etno­ graficznym z r ó w n a n o wszystkie możliwe formy wyrazu. Maska „afrykańska" okazała się równie piękna co dzieło „europejskiego" artysty (Janicka 1985, Porębski 1989). W nauce surrealizm przywrócił znaczenie wyobraźni, obudził postawy paradoksalne i wskazał, że relatywnie wszystko powinno nas dziwić. Egzotyka jest wśród nas - wystarczy przyjąć odpowiedni punkt widzenia. Czymże bowiem, różni się w X X wieku biret i kryza w stroju rektora europejskiego uniwersytetu od metalowych obręczy na szyi egzotycznej piękności, czym makijaż żony tegoż rektora od rytualnych barw na twarzach uczestników obrzędu (Kaniow­ ska 1991). Dziwni jesteśmy sami dla siebie podpowiada surrealistyczna formuła w antropologii i w kabarecie. Teza p o w y ż s z a była i pozostaje siłą kabaretu „Piwnica pod Baranami". Większości tekstów w „Piwnicy" nie trzeba 66 było tworzyć na potrzeby spektaklów, wystarczyło wykorzy­ stać okruchy historii i współczesności. Forma „piwniczna" jest wehikułem znaczeń. W tekstach zaadaptowanych przez artystów „Piwnicy" dawne fakty, wzorce obyczajowe, wyobrażenia, stereotypy, przeniesione w inny kontekst, ozdobione kontrastową lub wystylizowaną muzyką, kostiumem i n o w ą formą wyrazu są nowymi znakami i sensami. Wywołują efekty komiczne lub niosą refleksyjne przesłanie. Bywa też, że wiele z dawnych tekstów niespodziewanie aktualizuje się, nabiera antropologicznego wymiaru a pierwotne intencje autorów i w y k o n a w c ó w są na nowo interpretowane. Oto kilka ilustracji. Wspomniana już piosenka Straszne dziecię (muzyka Zbi­ gniew Paleta) śpiewana przez Krystynę Zachwatowicz p ó ź ­ niej przez Małgorzatę Górnisiewicz, opowiadającą o moro­ wym powietrzu nabrała nowych znaczeń w kontekście inwazji A I D S . Scena Seans u państwa Siemiradzkich (tekst Janina Garyc­ ka, muzyka Grzegorz Turnau) opowiadająca o wyczynach Eusapii - dziwnego medium z rzymskiej willi malarza - koresponduje z współczesną m o d ą na parapsychologię, okultyzm, erę wodnika i związany z nim ruch New Age: U Siemiradzkiego w styczniu tysiąc osiemset dziewięćdziesiąt trzy w willi rzymskiej na via Gaetta ukazała się Eusapia Palladino dama z prostej sfery - i dość pełnoletnia w drodze z Neapolu do Mediolanu dała pokaz magii. A ujrzeli go: państwo Siemiradzcy państwo Bakałowiczowie państwo Azzurri hrabina Bremla - osoba z wyższego towarzystwa, znajoma królowej... W okresie stanu wojennego i w latach po nim następnych w „Piwnicy" wiele tekstów miało patriotyczny wydźwięk. Zaktualizował się bowiem romantyczny wzorzec przeżywa­ nia, według Marii Janion, obecny w polskiej „zbiorowej p o d ś w i a d o m o ś c i " (Janion 1981). Pojawiła się w ó w c z a s zno­ wu czarna biżuteria, orzełki z koroną, kotwice i inne drobiazgi będące znakami społecznych nastrojów. W tym czasie w „Piwnicy" Anna Szałapak śpiewała pieśń Czarna sukienka (słowa Seweryn Goszczyński, muzyka Zbigniew Preisner) p o c h o d z ą c a z c z a s ó w powstania styczniowego: Schowaj matko suknie moje, perły, wieńce z róż, jasne szaty, świetne stroje to nie dla mnie już. Niegdyś jam stroje, róże lubiła gdy nam nadzieji wytryskał zdrój, lecz gdy do grobu Polska zstąpiła jeden mi tylko przystoi strój Czarna sukienka. (...) Lecz gdy nas zdrady wrogom przedały, gdy zaległ Polskę najeźdźców rój, gdy w pętach jęczy nasz naród cały jeden mi tylko przystoi strój Czarna sukienka. Nastrój w kabarecie tworzyły wtedy właśnie zwierzenia co „kobiecie przystoi gdy na wojnie kochanek lub brat" modlitwa Jana Lechonia Matko Boska Częstochowska (mu­ zyka Zbigniew Raj) śpiewana przez Aleksandrę Maurer: Matka Boska Częstochowska ubrana perłami cała w złocie i w brylantach modli się za nami. Aniołowie podtrzymują jej ciężką koronę i jej szaty, co jak noc są gwiazdami znaczone. Ona klęczy i swe lice, gdzie są rany krwawe �obracając, gdzie my wszyscy patrzy na Warszawę. 0 Ty, której obraz widać w każdej polskiej chacie 1 w kościele i w sklepiku i w pysznej komnacie, w ręku tego co umiera, nad kołyską dzieci i przed którą dniem i nocą wciąż się światło świeci. (...) Nieraz potop nas zalewał, krew się strugą lała, a wciąż klasztor w Częstochowie stoi jako skała. I tyś była też mieczami pogańskimi ranną, a wciąż świecisz ponad nami Przenajświętsza Panno. I wstajemy wciąż z popiołu, z pożarów co płoną i Ty wszystkich nas powrócisz na Ojczyzny łono. Podniesiemy to co legło w wojennej kurzawie, zbudujemy zamek większy, piękniejszy w Warszawie. I jak w złotych dniach dzieciństwa będziemy słuchali tego dzwonka sygnaturki co Cię wiecznie chwali. - wiersz Adama Asnyka wykonywany przez Jacka Wójcic­ kiego i Tamarę K a l i n o w s k ą (muzyka Zbigniew Preisner). MIEJCIE NADZIEJE Miejcie nadzieję! ... Nie tę lichą, marną co rdzeń spróchniały w wątły kwiat ubiera, lecz tę niezłomną, która tkwi jak ziarno przyszłych poświęceń w duszy bohatera. Miejcie odwagę! ... Nie tę jednodniową, co w rozpaczliwym przedsięwzięciu pryska, lecz tę, co wiecznie z podniesioną głową nie da się zepchnąć ze swego stanowiska. Miejcie odwagę... Nie tę tchnącą szałem, która na oślep leci bez oręża, lecz tę, co sama niezdobytym wałem przeciwne losy stałością zwycięża. Przestańmy własną pieścić boleścią, przestańmy ciągłym lamentem się poić kochać się w skargach jest rzeczą niewieścią, mężom przystoi w milczeniu się zbroić... Lecz nie przestajmy czcić świętości swoje i przechowywać ideałów czystość, do nas należy dać im moc i zbroję, by z kraju marzeń przeszły w rzeczywistość. Po roku 1989 niespodziewanie powróciła część dawnego kontekstu jednej z licznych piosenek organizacji strzelców śpiewanej przez Małgorzatę Górnisiewicz Szabla i karabin (muzyka Paweł Orkisz, słowa Henryk Zbierzchowski). K o ­ mizm anachronizmu zlał się tu z reaktualizowaną mitologią okresu przed „złotym czasem niepodległości" (Romanowski 1990). Wszak znowu mamy drużyny strzeleckie, legionistów (w Krakowie nawet dwa zarządy), piłsudczyków i kłótnie o to, kto jest prawowitym spadkobiercą idei Marszałka. Niech w Księgach wiedzy szpera rabin Nauka to jest wymysł diabli Mądrością moją jest karabin i klinga ukochanej szabli. Nie tęsknię do kawiarni gwaru, gdzie mieszka banda dziwolągów gardzę zapachem buduaru gdzie amor psoci na szezlągu. Nie nęcą mnie zalety babin kobieta zdradną, bierz ją diabli. Kochankiem moim jest karabin i klinga ukochanej szabli. (...) Przez pewien czas niespodziewaną n o w ą siłę komiczną uzyskał jeszcze jeden stary tekst „piwniczny" odgrywany ponownie w parodystycznej scenie przez Kazimierza Made­ ja. Oto gdy w roku 1990 minister Jacek K u r o ń rozpoczął akcję pomocy społecznej od spektakularnego rozdawania darmowej zupy, piwniczny artysta, parodiujący też inne postaci, sięgnął po XIX-wieczne przepisy na zupy w kuch­ niach dla ubogich. Kiedyś w „starej Piwnicy" tonem żałos­ nego nabożeństwa czytała je Krystyna Zachwatowicz, a te­ raz jak u g o t o w a ć zupę Jacka Kuronia tłumaczy Kazimierz Madej. I wreszcie „piwniczny" hymn Dezyderata (muzyka Piotr Walewski). Jest to jedna z późnych wersji (1692) średnio­ wiecznego apokryfu tzw. „listu z nieba". W tym przypadku zawiera on zbiór protestanckich zaleceń moralnych. Piotr Skrzynecki powiada, że jest autentyczny, ale co znaczy autentyczny w odniesieniu do apokryfu. Listy z nieba są znane w folklorze religijnym kultury europejskiej od c z a s ó w wczesnego średniowiecza. Były formą ówczesnej agitacji lub przestrogą. „ M o r a l n e dezyderata" przeniesione w piwniczny kontekst nie tracą wagi i mocy etycznego przesłania. DEZYDERATA Przechodź spokojnie przez hałas i pośpiech, pamiętaj jaki spokój można znaleźć w ciszy. O ile to możliwe bez wyrzekania się siebie bądź na dobrej stopie ze wszystkimi. Wypowiadaj swą prawdę jasno i spokojnie wysłuchując innych, nawet tępych i nieświadomych, oni też mają swoją opowieść. Unikaj głośnych i napastliwych, są udręką ducha. Niech twoje plany będą dla ciebie źródłem radości. Bądź ostrożny w interesach, na świecie bowiem pełno oszustwa. Bądź sobą, zwłaszcza nie udawaj uczucia, nie podchodź cynicznie do miłości, albowiem wobec oschłości i rozczarowań ona jest wieczna jak trawa. Przyjmij spokojnie co ci lata doradzają z wdziękiem wy­ rzekając się spraw młodości. Jesteś dzieckiem wszechświata nie mniej niż drzewa i gwiazdy masz prawo być tutaj. Tak więc żyj w zgodzie z Bogiem, czymkolwiek On ci się wydaje, czymkolwiek się trudnisz i jakiekolwiek są twoje pragnienia, w zgiełkliwym pomieszaniu życia zachowuj spokój ze swą duszą. Przy całej swej złudności, znoju i rozwianych marzeniach jest to piękny świat. (Znalezione w starym kościele Świętego Pawła w Baltimore, datowane 1692 rok) r 0 kabarecie powiada się czasem lekceważąco - błazenada. Błazenada, to działanie błazna. Ten trop j ę z y k o w y kieruje uwagę na inny aspekt antropologii „Piwnicy". Kabaret to krzywe zwierciadło rzeczywistości, to m o ż l i w o ś ć stosowania odwrotnej optyki wobec faktów i ludzi. W „Piwnicy" mimo stałego nadzoru cenzury i szykan dyrekcji Krakowskiego D o m u Kultury m o ż n a było powie­ dzieć to co nieoficjalne i ośmieszyć to co oficjalne. Schizo­ freniczna i pompatyczna rzeczywistość P R L była dobrą p o ż y w k ą dla kabaretu. Bunt przeciw niej, gry z cenzorem, aluzje i śmiech przeciw nudzie były istotą „Piwnicy". Ale oto i życie społeczne w trzeciej Rzeczpospolitej pozostato wielce zrytualizowane i jest aż do przesytu „święcone". Śmiech, który idzie od dołu, oswaja i czyni niegroźną nieprzychylną rzeczywistość albo degraduje zbyt patetyczne i wysokie tony, w jakie tak ł a t w o popadają Polacy. W „starej Piwnicy" wśród innych, szczególne wyczucie formy błazeńskiej miał Wiesław Dymny. Często występował w kostiumie cyrkowego clowna: wypchanym, za obszernym, z dużymi guzikami, w meloniku. Wykorzystywał go do kreowania swojej scenicznej o s o b o w o ś c i . Pisał teksty utrzy­ mane w poetyce sowizdrzalskiej, na przykład Łazik z Tormesu, a jego prześmiewcze monologi wygłaszane w kabare­ cie, ze słynnymi Na przykład Majewski: Rodacy i Rodaczki! Czworacy i Czworaczki! Dość tych kabaretów politycznych, tych kawałów abstrakcyjnych, tych sztuczek podejrzanych, tych absurdalnych kojarzeń i całego tego memłania. Weźmy przykład z Majewskiego: ten nie memła, ale za to jak coś powie, to boki zrywać. Precz z fałszywą ułudą sceniczną, pozostawiającą wiele do życzenia. Nie zaciem­ niajmy horyzontu myśli współczesnej. Na przykład Majewski. Nie zaciemnia. Zerwijmy z tym chwiejnym balansowaniem na krawędzi egzystencjalizmu i wegeterianizmu. Skończmy, skory­ gujmy i skonfrontujmy. Na przykład Majewski. Skończył, skorygował, a teraz konfrontuje. Nie oglądajmy się na różne prądy, prądziki, arabeski, frytki i frykasy. Na przykład Majew­ ski. Ten się nie ogląda... (fragment) 1 Zadania obywatelskie należą do klasyki gatunku. Obywatele! Obywatelki! I ty, młodzieży najmilsza! Niewątp- 67 i �I liwie nikt z was nie poda w wątpliwość tego, co powiem, że jasne jest, że musimy się rozwijać. Rozwijać się konsekwentnie, rozwijać permanentnie, konsolidalnie, wertykalnie, hormonal­ nie oraz horrendalnie. Rozwijać się trzeba! A czasy są, jak skądinąd wiemy, ciężkie. Lecz nie ciążenie jest tu ważne. Ważne jest, żeby do czegoś dojść. Żeby dojść trzeba iść, żeby iść trzeba mieć buty. I to dobre buty, a czasy są, jak wiemy, skądinąd, ciężkie, więc żeby mieć buty, trzeba wykonać swoje zadanie. I tak są różne zadania, które na nas ciążą. Jest na przykład zadanie bojowe. Jest zadanie domowe. Jest zadanie ciosu, zadanie bobu, zadanie dnia codziennego. Zadanie najwyższe, zadanie specjalne. Niewątpliwie większość z nas nie zna swojego zadania! Więc w celu ułatwienia wam szybkiego włączenia się w nurt wykonywania swoich zadań, podaję na dziś zadanie. Niech każdy z was tam w domu nad łóżkiem sobie złotymi literami wypisze: Adsum te pressurum esse ... Jaka to forma? Aaa, do widzenia, (fragmenty) Piotr Skrzynecki wspomina G o j a k o człowieka wielowars­ twowego wyczulonego na k a ż d ą d w u z n a c z n o ś ć ludzi. We­ d ł u g Skrzyneckiego b ł a z e ń s k a i groteskowa poetyka „ P i w ­ nicy" jest z a s ł u g ą W i e s ł a w a Dymnego. S k ł o n n y do obsc e n ó w , co m i a ł y m u za złe k o l e ż a n k i z kabaretu ( w y p o w i e d ź Janiny Garyckiej), był człowiekiem o n i e z w y k ł y m poczuciu h u m o r u . Teksty Dymnego gromadzi i chroni, czasem opo­ wiada w „ n o w e j Piwnicy" M a r e k P a c u ł a . W s p ó ł c z e ś n i e , poza M a r k i e m P a c u ł ą , tradycję Dymnego w innych ramach kontynuuje Kazimierz Madej. Natomiast g r o t e s k ę i z a b a w ę f o r m ą - n i e o b c ą też D y m ­ nemu - rozwija piwniczny entuzjasta Witkacego Zbigniew Raj. W nurcie b ł a z e ń s k i m , w bachtinowskim oczyszczającym ś m i e c h u , d o c h o d z ą c y m dzisiaj z „ P i w n i c y " , mieszczą się ś p i e w a n e do niedawna dekrety o stanie wojennym, pieśń 0 Koniewie (spreparowana z w y w i a d u z A n t o n i m Hajdeck i m - t w ó r c ą p o m n i k a Koniewa) oraz w s p ó ł c z e s n e Kazania sejmowe Krzysztofa Janickiego, w y k o r z y s t u j ą c e j u ż rzeczy­ wistość I I I Rzeczypospolitej. W k o n t r a ś c i e do formy prześmiewczej p o z o s t a j ą dzieła sztuki wysokiej odpowiednio dopełniające całość wyrazu dramatycznego s p e k t a k l ó w . D r u g a strona „ p i w n i c z n y c h " n a s t r o j ó w czerpie przede wszystkim z poezji. Lista wykorzys­ tywanych a u t o r ó w jest bardzo bogata, ale sama niewiele tu powie, p o n i e w a ż efekt artystyczny osiąga się r ó ż n y m i sposo­ bami. Jednym z ciekawszych jest p r a k t y k o w a n y do dzisiaj collage z t e k s t ó w jednego lub k i l k u t w ó r c ó w , co daje w r a ż e n i e z a s k a k u j ą c e i oryginalne. Swoboda z j a k ą d o k o n u ­ je się pewnych z a b i e g ó w na p i e r w o t n y m tworzywie litera­ c k i m nie degraduje o r y g i n a ł ó w , raczej w y d o b y w a z nich nowe sensy. D u ż a w t y m z a s ł u g a Piotra Skrzyneckiego, znawcy poezji, obdarzonego w y j ą t k o w o d o b r y m smakiem. Jego p o m y s ł y u z u p e ł n i a oryginalna t w ó r c z o ś ć „ p i w n i c z a n " 1 zaprzyjaźnionych autorów. W „ P i w n i c y " poezja jest ś p i e w a n y m dramatem, m u z y c z n ą liryką lub ż a r t e m . Z z a ł o ż e n i a istnieje ona tu j a k o forma muzyczna - powraca więc do swojej archaicznej postaci i z w i ą z k ó w . Obserwacja ta m o ż e być r ó w n i e ż tropem interpretacji antropologicznej. Powiada bowiem W ł a d y s ł a w Tatarkiewicz o dawnej łączności m u z y k i i poezji: „...Muzyka była związana w wiekach średnich z poezją niepo­ równanie ściślej niż w czasach nowych: długo nie było muzyki bez słów ani poezji bez akompaniamentu. Liryki (trubadurów) były pieśniami, utwory dramatyczne (misteria) rodzajem oper..." (Tatarkiewicz 1989, s. 124). Wiedza lub intuicja t w ó r c ó w „ P i w n i c y " potwierdza w t y m przypadku tezę o nieustannych transformacjach i nawrotach do f o r m wyrazu utrwalonych w kulturze europejskiej. A w a n ­ garda to s p o s ó b wykorzystywania tradycji. Cotygodniowe spektakle w m a ł e j , dusznej, piwnicznej 68 salce p a ł a c u Pod Baranami nie są j e d y n ą f o r m ą istnienia kabaretu. P o m i j a j ą c liczne od pewnego czasu wyjazdy artystyczne - wcześniej kabaret m i a ł k ł o p o t y z w y s t ę p a m i poza K r a k o w e m , co p r z y d a w a ł o m u jeszcze legendy - „ P i w ­ nica" organizuje dla siebie i przyjaciół liczne bale, święta, rocznice, parateatralne zdarzenia plenerowe, performance i żywe obrazy. Przez trzydzieści lat istnienia „ P i w n i c y " o d b y ł o się ich tyle, że trudno je zliczyć i chronologicznie u p o r z ą d k o w a ć . D l a ilustracji zatem, a nie dla potrzeb k r o n i k i , przedstawiam w y b ó r rozmaitych dawnych i nowych piwnicznych d z i a ł a ń . Pierwsze bale o d b y ł y się w ó w c z e s n y c h k r a k o w s k i c h barach „ W i a r u s " , „ S m o c z a Jama", „ S i e l a n k a " . Miejsca te nie należały do najelegantszych w mieście, m i a ł y opinię raczej p o d ł ą . Inne słynne bale z w i ą z a n e były z premierami p r o g r a m ó w i m i a ł y miejsce w zamkach w Piaskowej Skale i N i e p o ł o m i c a c h . N i e z w y k ł y bal - w e d ł u g w s p o m n i e ń Janiny Garyckiej - z o r g a n i z o w a ł a „ P i w n i c a " w opuszczonym p a ł a ­ cu Potockich w Krzeszowicach. U r o c z y ś c i e obchodzono kolejne jubileusze kabaretu uświetniające 15, 20, 25 i 30 lat jego istnienia. Lata siedemdziesiąte przyniosły bardzo udane rekonstrukcje z d a r z e ń historycznych, a to: wjazd księcia Józefa Poniatowskiego do K r a k o w a i bal w Sukiennicach (z r o k u 1879). S p o ś r ó d najnowszych w y d a r z e ń p r z y p o m n i e ć w a r t o bal pod n a z w ą „ L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e " , w y s t a w ę „ r e ­ sztek" własnej działalności w P a ł a c u Sztuki „ C o nam z tego z o s t a ł o " , której w e r n i s a ż z a m i e n i ł się w kolejną d a d a i s t y c z n ą manifestację. N a s t ę p n i e , „ N o c p a r y s k ą " na ulicy F l o r i a ń ­ skiej, bal na p o ż e g n a n i e k o m u n y , bal modernistyczny, przysięga Tadeusza K o ś c i u s z k i , święto krakowskich kop­ c ó w , H o ł d pruski, raut w teatrze S ł o w a c k i e g o z duchem Franciszka Józefa. Program ( n a p i s a ł P. Skrzynecki) otwarcia R a u t u w Teat­ rze i m . Juliusza S ł o w a c k i e g o w dniu 15 maja, w k t ó r y m podpisany z o s t a ł u k ł a d o opuszczeniu przez wojska radzie­ ckie terytorium Republiki A u s t r i i . Część pierwsza: powitanie Camerata gra wiedeńską muzykę w westybulu teatru, na pięknych schodach upozowane tancerki w pięknych romantycznych pączkach, schodzą się goście. Konsul Austrii w otoczeniu świty wita przybywających gości, publiczność powoli wchodzi do teatralnej sali lekko przycie­ mnionej. Loża Cesarska na razie pusta oświetlona punktowym reflek­ torem, kurtyna Siemiradzkiego podświetlona, po wejściu publiczności, do loży przylegającej do Cesarskiej wchodzi Konsul z małżonką wraz ze swoimi gośćmi, światło na sali nieco przygasa, Loża Cesarska Oświetlona bardzo silnie, zapala się światło w prawej loży obok sceny, w tzw. loży Dąbrowskiego, do Loży wchodzi gość w pelerynie, staje przy balustradzie, zapowiada przybycie Cesarza i jego małżonki Cesarzowej Sisi, fanfary - trzy razy, do Loży wchodzi Cesarz z Cesarzową i ze świtą, publiczność na wezwanie Gościa wstaje, Ogromne Oklaski !!!! powtórzenie fanfar, kurtyna Siemiradzkiego podnosi się, na scenie Teatru ukazuje się Apoteza Habsburgów, powtórzenie fanfar, Artyści wygłaszają odezwy i zapowiedzi przyjazdu Franciszka Józefa I do Krakowa, światło skierowane na Lożę Cesarską nieco przygasa, wchodzi Elżbieta Towarnicka w cudownej sukni, E. Towarnicka śpiewa dwie pieśni wiedeńskie, wbiegają dzieci, dzieci recytują nieznany wiersz na cześć Cesarza, �G o ś ć w pelerynie zapowiada Seans u pp. Siemiradzkich w Rzymie, po Seansie M . Górnisiewicz śpiewa Gdy się ma 16 lat - m o d n ą piosenkę wiedeńską z k o ń c a X I X wieku, i Austriackie Gadanie w wykonaniu C z . Wojtały i p. Grabow­ skiego, G o ś ć w pelerynie z Loży wzywa do o k l a s k ó w na cześć Cesarzowej Sisi, L o ż a Cesarska oświetlona pięknie, kolorowo. Cesarz i Cesarzowa wstają, Cesarz pozdrawia publiczność, Cesarz mówi: Witajcie M i e s z k a ń c y K r a k o w a - p o polsku i po niemiecku, Witajcie pp. Strausowie, Panowie Strausowie wstają. Szalone Oklaski !!!! G o ś ć w pelerynie błaga Cesarzową Sisi o przemówienie. Cesarzowa Sisi śpiewa wiersz Byrona Wędrówki Childe Charolda w tłumaczeniu A . Mickiewicza, Apoteoza H a b s b u r g ó w znika, na scenę Teatru wchodzi chór Dominanta, śpiewa Hymn H a b s b u r g ó w , publiczność wstaje, Oklaski !!! po z a k o ń c z e n i u H y m n u Cesarz i jego świta opuszczają Lożę, kurtyna Siemiradzkiego powoli spada, G o ś ć w pelerynie z Loży: „ W imieniu Cesarzowej i Cesarza, w imieniu pp. Strausów, w imieniu Konsula Republiki Austrii zapraszamy na uroczysty bankiet, szampana", pp. Strausowie i publiczność powoli opuszczają salę i udają się do sal recepcyjnych teatru, w sali balowej na gości oczekują Cesarzowa i Cesarz, kelnerzy roznoszą szampana, U r o c z y s t o ś ć otwarcia dokonuje się powoli i dostojnie, potem dziać będą się rzeczy niezwykłe. ( O d b y ł o się 15 maja 1993 r.) Część druga: Piękny bankiet. J u ż przytoczone tytuły i nazwy organizowanych paraartystycznych i towarzyskich przedsięwzięć sugerują, że k a ż d e z nich m i a ł o ideowe założenia. Ś w i a d o m i e p r z y w o ł y w a n o tradycję, zdarzenia, k t ó r e j u ż w swojej pierwotnej formie były świętem, z b i o r o w y m przeżyciem lub legendą. W te zamiary w c i ą g a n o a k t o r ó w , k r ą g przyjaciół, w ł a d z e miasta, p r o f e s o r ó w , wojsko, d o r o ż k a r z y , kwiaciarki i p r z y p a d k o w ą p u b l i c z n o ś ć . I oto bez w z g l ę d u na charakter administracji, zajmowane etaty i prestiż, osoby r ó ż n y c h s t a n ó w i funkcji p o m a g a ł y w realizacji p o m y s ł ó w „ P i w n i c y " . I c h g ł ó w n y m reżyserem i s c e n a r z y s t ą był zawsze Piotr Skrzynecki. O p r ó c z reżyserskiej w y o b r a ź n i , dysponuje on a n t r o p o l o g i c z n ą i n t u i ­ cją i wie czego m o ż n a o c z e k i w a ć od u c z e s t n i k ó w piwnicz­ nych s p o t k a ń i widowisk. Wykorzystuje przy t y m zawsze s w o i s t ą a t m o s f e r ę K r a k o w a i t r a d y c y j n ą g o t o w o ś ć jego m i e s z k a ń c ó w do ś w i ę t o w a n i a i u r o c z y s t o ś c i ( W o ź n i a k o w s k i 1991). D y r e k t o r kabaretu - Pan Piotr S. - zdaje też sobie s p r a w ę , że w ogólniejszym planie realizują się w tych akcjach archaiczne struktury zabawy i święta. W y p o w i a d a ł się o n kiedyś na ten temat. (Benedyktowicz 1988) Z kulturowego p u n k t u widzenia zabawa jest swobodnym i bezinteresownym d z i a ł a n i e m w e d ł u g reguł p o c h o d z ą c y c h spoza k r ę g u codziennych z a c h o w a ń . Te cechy zabawy, j a k o pierwotnego wzorca, odnajdujemy w świecie - stwierdził Johan Huizinga: W owej platońskiej identyfikacji zabawy i świętości bynaj­ mniej świętość nie zostaje pomniejszona wskutek tego, iż nazwana zostaje z a b a w ą , lecz zabawa podniesiona zostaje dzięki temu, iż pojęcie to uznaje się nawet w najwyższych rejonach ducha... C z ł o w i e k m o ż e bawić się na owym poziomie kiedy zabawa wyraża p i ę k n o i świętość..." (Huizinga 1967, s. 46). O d w o ł a n i e p o w y ż s z e odnosi się do świata kultur, k t ó r y m i zajmuje się etnologia, należy ono do historii k u l t u r y . W s p ó l szesna k u l t u r a europejska, w efekcie dominacji racjonali­ zmu, ograniczyła swoje z d o l n o ś c i symbolicznego myślenia i p r z e ż y w a n i a świata. W a ż y to istotnie na t a k i m postrzeganiu otoczenia, w k t ó r y m d o s t r z e g a ł o b y się j e d n o ś ć wszystkich w y m i a r ó w ludzkiego istnienia. Ale Mircea Eliade przekonu­ je, że nawet najbardziej zdesakralizowane społeczeństwa z a c h o w u j ą n i e ś w i a d o m e p o k ł a d y rytualizmu, zakamuflowa­ nych m i t ó w i struktur magiczno-religijnych (Eliade 1993, s. 414-416). T o właśnie te sfery zbiorowej „ n i e ś w i a d o m o ś c i " wyzwalają się w „ p i w n i c z n y c h " świętach i balach. Powaga reguł zabawy p o z w o l i ł a na sesję n a u k o w ą o „ P i w ­ nicy" z o r g a n i z o w a n ą w P A N przy okazji jubileuszu 20-lecia (1976) a „ Ś w i ę t o k o p c ó w " (1992) p o p r z e d z i ł a sesja naukowa w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego - i nie c h o d z i ł o przy t y m o tanie efekty. I n n y m zdarzeniom t o w a r z y s z y ł y patriotyczne uniesienia. Szczególnie w i d a ć to było w czasie „ w j a z d u księcia Józefa do K r a k o w a " i podczas „ H o ł d u pruskiego". Liczne bale, mające zawsze p e w n ą ideę p r z e w o d n i ą , a n g a ż o w a ł y u c z e s t n i k ó w do d z i a ł a ń quasi-rytualnych. By­ w a ł o , że z a k ł a d a l i o n i maski, stroje z epoki, uczestniczyli w ż y w y c h obrazach. Bal zmieniał walor czasu i przestrzeni - j a k na p r z y k ł a d - wspominana przez wszystkich iluzja jakiej ulegli balowicze w zrujnowanej sali balowej p a ł a c u w Krzeszowicach. I n n ą f o r m ą „ p i w n i c z n y c h " świąt są coroczne, otwarte dla przyjaciół spotkania, nazywane „ o p ł a t e k " i „ j a j e c z k o " - to oczywiście wersje świąt powszechnie w Polsce obchodzo­ nych. „ P i w n i c a " rozumiana szerzej j a k o swoisty socjologicz­ ny t w ó r artystyczny i towarzyski jest ź r ó d ł e m pewnych tradycji. Powtarzane przez „ P i w n i c ę " obchody ł a t w o rytualizują się, p o n i e w a ż nadaje i m ona n i e c o d z i e n n ą o p r a w ę - tak powstaje „ p i w n i c z n a " tradycja. Jej etnologiczna w y k ł a d n i a z w i ą z a n a jest z i s t o t ą święta. (Benedyktowicz 1988) Chaos z d a r z e ń naszej c o d z i e n n o ś c i u ł a d z a co pewien czas święto. Czas świąteczny ukazuje sens życia, oświetla ś w i a d o ­ m o ś ć istnienia. Ś w i ę t o przywraca z b i o r o w ą w r a ż l i w o ś ć na rzeczywistość s y m b o l i c z n ą . W wymiarze s p o ł e c z n y m nato­ miast odnawia l u b kreuje poprzez r y t u a ł społeczny ł a d , to znaczy tworzy lub utwierdza relacje m i ę d z y l u d ź m i na r ó ż n y c h poziomach (Leach 1989, s. 46-49). Ten inter­ pretacyjny p r o t o k ó ł - najkrócej rzecz b i o r ą c - tak oto spełnia się w „ p i w n i c y " . Otwarte przyjaźnie d r z w i , żywe ś w i a t ł o świec, odpowied­ nia do święta dekoracja, zastawiony stół. Przez salki „ P i w ­ nicy" przewija się t ł u m . R y t u a ł czytania z B i b l i i , k o l ę d y - jeśli to o p ł a t e k - życzenia, gesty przyjaźni i pojednania. R o z m o w y , potem alkohol, coraz więcej ludzi, w y c h o d z ą stateczni przyjaciele kabaretu. Bywa, że jeszcze później k t o ś p r z y ś n i e na b o k u . W k o ń c u zniszczone dekoracje, rozbite szkło, bełkotliwe resztki r o z m ó w - tak d o p e ł n i a się w swoim przeciwieństwie k a ż d y r y t u a ł . Opisane wyżej święta i zabawy m a j ą swój specyficzny w y m i a r t a k ż e i dlatego, że fenomen „ P i w n i c y " tworzy też skupiony w o k ó ł niej k r ą g towarzyski - dalszych i bliższych przyjaciół. M i c h a ł Roniker w j e d n y m z w y w i a d ó w z J o l a n t ą D r u ż y ń s k ą w k r a k o w s k i m Polskim Radio stwierdził, że „ P i w n i c a pod B a r a n a m i " p r z e t r w a ł a tyle lat właśnie dzięki temu ś r o d o w i s k u , k t ó r e stale odnawia się. Ś r o d o w i s k o to jest niezwykle z r ó ż n i c o w a n e . M ó w i ą c o n i m M i c h a ł Roniker m i a ł zapewne na myśli a k t o r ó w , reżyserów, p l a s t y k ó w , p o e t ó w , p o l i t y k ó w , dziennikarzy, n a u k o w c ó w i innych. W s p o m a g a j ą o n i kabaret swoją t w ó r ­ czością, p o s t a w ą , a p r o b a t ą i g o t o w o ś c i ą do zabawy. Czuli krytycy, p o m y s ł o d a w c y , uczestnicy premier, b a l ó w , imienin, sylwestrów i bywalcy „ p i w n i c z n e g o " baru t w o r z ą rzeczywi­ ście d r u g ą d o p e ł n i a j ą c ą część „ P i w n i c y " i co ważniejsze pojawiają się w niej ciągle nowe postacie. „ P i w n i c a " p r z y c i ą g a swoją legendą, p l o t k a m i , k t ó r e o niej 69 i �k r ą ż ą , i ś w i a d o m i e t w o r z o n y m obrazem. P r z y c i ą g a więc i inne postacie, o k t ó r y c h nie m y ś l a ł cytowany wyżej znany t ł u m a c z . M a m na myśli s a m o u k ó w , d e b i u t a n t ó w , grafoma­ n ó w , p i j a c z k ó w , h o c h s z t a p l e r ó w , ludzi o k i c z o w y m stylu bycia, ale też postacie niebanalne oraz n i e o k r e ś l o n ą m a s ę k i b i c ó w , wieloletnich k l i e n t ó w baru i stałych u c z e s t n i k ó w „ p i w n i c z n y c h " imprez, znajomych znajomych, i tak dalej. D o p i e r o łącznie te dwie wymienione a przemieszane grupy t w o r z ą ś r o d o w i s k o kabaretu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " . Socjograficzne p o d z i a ł y tej całości m o ż n a r o b i ć stosując r ó ż n e kryteria. O d w e w n ą t r z w i d a ć j ą j a k o bardzo z r ó ż ­ n i c o w a n ą , w o p i n i i potocznej całość: „ P i w n i c a " i k r ą g przyjaciół to „ b a n d a p i j a k ó w " - j a k w y n i k a z wpisu do księgi wystawy „ C o nam z tego z o s t a ł o " - w łagodniejszej wersji to b ł a z e n a d a , p a s o ż y t n i c t w o , g ł u p o t a . Kabaret zawsze fas­ cynował i odpychał. Takie ś r o d o w i s k o - rozumiane globalnie - jest potrzebne „ P i w n i c y " . Jest ono t ł e m koniecznym dla jej działalności. G d y b y nie ta życzliwa ś r o d o w i s k o w a p u b l i c z n o ś ć wiele imprez nie m o g ł o b y się o d b y ć . T o ona p r z y c i ą g a ł a innych, n a d a w a ł a k o l o r y t u i sensacyjności wydarzeniom, gdy obok siebie stawały lub bawiły się persona grata i persona incognita. Wiele o s ó b z tak zwanego ś r o d o w i s k a bywanie w k r ę g u „ P i w n i c y " traktuje j a k o legitymację ich z w i ą z k ó w z kabaretem. Są one przekonane, że t w o r z ą rodzaj duchowej w s p ó l n o t y i właściwie one też t w o r z ą ten kabaret. T a k dzieje się od lat. Potwierdza to n a s t ę p u j ą c a obserwacja. Kiedy p o latach p o j a w i a j ą się w K r a k o w i e ludzie z k r ę g u przyjaciół „ P i w n i c y " p o s z u k u j ą z n i ą k o n t a k t ó w . Z n a j d u j ą c w niej w ł a s n e wspomnienia raczej niż rzeczywistość, k o n ­ statują co chwila: t u nic się nie zmieniło. A zmieniło się wszystko. Nie ma k a w i a r n i „ K o l o r o w a " (dawnego miejsca s p o t k a ń ) , i n n i są artyści w kabarecie, ma on inny wyraz artystyczny, n o w i ludzie t w o r z ą ś r o d o w i s k o , inny jest też status kabaretu. A l e w t y m niedostrzeganiu zmian t k w i siła myślenia istotowego, znanego c h o ć b y z teorii f o l k l o r u . T o dzięki temu zachowuje się ciągłość tradycji - tej „ p i w n i c z n e j " również. W s p ó l n o t ę a r t y s t ó w i przyjaciół podtrzymuje też i inna, t r w a j ą c a o d lat sytuacja, w a ż n a chyba dla o b u g r u p - c h o c i a ż t r u d n o t u o jednoznaczne opinie. Chodzi o uczestnictwo w kabarecie od strony kulis. Gdy toczy się kabaretowy spektakl w piwnicach P a ł a c u pod Baranami, w pomieszczeniach kabaretu o b o w i ą z u j e pewien funkcjonalny p o d z i a ł . Część stałych b y w a l c ó w nie­ odmiennie zajmuje swoje ulubione miejsca przy barze i w sali tzw. „ k o l u m n o w e j " . P u b l i c z n o ś ć tłoczy się w salce, w k t ó r e j trwa w y s t ę p , natomiast artyści m a j ą do dyspozycji m a ł ą g a r d e r o b ę , salkę, przez k t ó r ą w c h o d z ą na p o d i u m oraz salę z w a n ą „ p l a n e t a r i u m " (dawniej „ ś l i z g a w k a " ) . W salce przejś­ ciowej p o d lustrem Piotr Skrzynecki u k ł a d a plakat - tak nazywa się schemat w y s t ę p u - w p r o w a d z a j ą c p o p r a w k i i ostateczne decyzje. T u i do „ p l a n e t a r i u m " m a j ą prawo w s t ę p u osoby z a p r z y j a ź n i o n e z „ P i w n i c ą " . W „ p l a n e t a r i u m " p e ł n y m znajomych prowadzi się roz­ m o w y , popija a l k o h o l , t u p r z y g o t o w u j ą się artyści, czasem jeszcze coś p r ó b u j ą . T u s k ł a d a się i m pierwsze gratulacje po występie, t u na stronie słyszy się o nich złośliwe uwagi i p l o t k i . T u o n i sami wygłaszają nudne autotematyczne m o n o l o g i , n a r z e k a j ą , k r y t y k u j ą innych, zarzekają się, że więcej j u ż nie w y s t ą p i ą i ... biegną na scenę. Czasem t u r ó w n i e ż grają i śpiewają artyści s k r a c a j ą c sobie czas oczeki­ wania na wejście. Czasem k o n c e r t u j ą t u podchmieleni goście. M i ę d z y t y m wszystkim k r ą ż y zdenerwowany Piotr S „ w y w o ­ łuje na scenę, pyta o w r a ż e n i a , podpowiada, kłóci się, wita w przelocie gości, wyrzuca n a t r ę t ó w i wraca do p u b l i c z n o ś c i , by z a p o w i e d z i e ć kolejny w y s t ę p . Bywa, że w „ p l a n e t a r i u m " znajdują się osoby sławniejsze 70 niż na scenie. C i , k t ó r y m w o l n o p r z e b y w a ć w „ p l a n e t a r i u m " , m a j ą poczucie, że uczestniczą w misterium. Być za kulisami to rodzaj wtajemniczenia, dopuszczenie profana do procesu powstawania spektaklu. Przekroczenie progu, o g l ą d a n i e od tyłu tego, co dzieje się na scenie, fascynuje i p r z y c i ą g a . N a p i ę c i a i relacje jakie w y t w a r z a j ą się w tej dziwnej salce są też kabaretem - jeden kreują artyści na sali z d e k o r a c j ą i p u b l i c z n o ś c i ą , inny, k t ó r e g o nie wszyscy są ś w i a d o m i , trwa w „ p l a n e t a r i u m " . G d y czasem artyści z a p r a s z a j ą t u swoich nowych gości, to w i d a ć , że w c h o d z ą c y stają onieśmieleni, czują się nie na miejscu. I n n i j u ż obyci, czerpią z tej atmosfery rodzaj satysfakcji. Są w centrum, są u siebie. Za komentarz do opisanej sytuacji niech p o s ł u ż y paraf­ raza p l a t o ń s k i e g o dialogu łon, k t ó r ą p o s ł u ż y ł się M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i , by u w y p u k l i ć istotę relacji m i ę d z y a r t y s t ą i odbior­ cą. „... G d y ś p i e w a m - m ó w i ł Ion do Sokratesa - w y c h o d z ę z siebie, płaczę, żeby inni płakali, boję się, żeby przyprawić o strach słuchaczy. Lecz w głębi duszy wiem dobrze, co robię, i wiem również, że później będę się śmiał, p o n i e w a ż uczciwie zarobiłem swoje pieniądze. K t ó ż więc jest autorem ten, który płacze, czy ten, który się śmieje. K t ó r e m u z nich przypisać wykonane dzieło. Odbiorca napotyka pierwszego z nich - z a m a s k o w a n ą postać, która gra przewidzianą dla niej rolę. Idzie za nią i to powinno mu wystarczyć. Bo jeżeli nie, jeżeli szuka drugiego z nich - artysty w życiu prywatnym, aktora po spektaklu, rozczaruje się. Lecz być m o ż e dopiero wtedy dane mu będzie p o z n a ć aż do k o ń c a pełny mechanizm wszelkiej twórczości..." (Porębski 1986, s. 241-242). C z y m f a s c y n o w a ć m o g ą o d b i o r c ę „ p i w n i c z n i " artyści w życiu p r y w a t n y m , artyści po spektaklu? „ O d zawsze" tworzyli oni bardzo specyficzny zespół ludzi i o s o b o w o ś c i b o d ź c u j ą c y c h się nawzajem, często o k r u t n y c h wobec siebie i dla tych, k t ó r z y nie umieją się p r z e b i ć . Piotr Skrzynecki p o w i e d z i a ł wprost w j e d n y m z w y w i a d ó w : „... T u wszyscy się z wszystkich wyśmiewają bez przerwy, wszyscy plotkują o sobie i bawią się sobą. Nie ma ż a d n e g o zadęcia. I ta swoboda, jak się zdaje, wyzwala... Najbardziej drętwych ludzi, którzy tu zostali, u d a ł o się w naturalny s p o s ó b p o z b a w i ć drętwości..." (Skrzynecki 1993). Są też k o n f l i k t y , z a z d r o ś c i , g w a ł t o w n e odejścia. Z dawnej, licznej grupy o s ó b , k t ó r e przewinęły się przez kabaret prawie n i k t nie poświęcił się m u bez reszty. W i ę k s z o ś ć reprezen­ t o w a ł a r ó ż n e inne gałęzie twórczości lub zawody i do nich z czasem odeszła. Kabaret był dla nich w a ż n y m miejscem i f o r m ą manifestacji p o g l ą d ó w , ale przecież nie j e d y n ą . Nielicznym t y l k o osobom u d a ł a się kariera, k t ó r e j p o c z ą t k i w i ą ż ą się z kabaretem. Nie inaczej jest współcześnie. Kabaret nie w y p e ł n i a całości życia a k t o r o m , plastykom, m u z y k o m i l u d z i o m innych z a w o d ó w . Czy to co, stwierdziłem m o ż e r o z c z a r o w a ć o d b i o r c ę , w sensie w j a k i m u ż y w a tego pojęcia M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i . C z ę ś c i o w o tak, p o n i e w a ż nad kabaretem dominuje o d lat o s o b o w o ś ć Piotra Skrzyneckiego. T o O n jedynie c a ł y m swoim życiem potwierdza d a w n ą k u l t u r o w ą m a t r y c ę „ k o m e ­ d i a n t a " - człowieka marginesu. R o z w i n ą ł O n przez lata swój w ł a s n y styl bycia, k t ó r y w b a n a l i z u j ą c y m opisie dziennikarze n a z y w a j ą c y g a n e r i ą . Jednak u Piotra S. nie ma fałszywej pozy. Postrzegany j a k o ironiczny błazen, autentycznie speł­ nia swoje p r o g r a m o w o samotne życie, m i m o że wszystkim jest znany, z wieloma z a p r z y j a ź n i o n y . Jego w y j ą t k o w y styl życia sprawia, że jest outsiderem wobec k a ż d e g o ś r o d o w i s k a , ale i k a ż d e G o przyjmuje od d o r o ż k a r z y do p r o f e s o r ó w . Obdarzony w y o b r a ź n i ą , s u b t e l n ą intuicją w sprawach sztu­ k i , manifestacyjnie obnosi swoją p o e t y c z n ą o s o b o w o ś ć i gar­ dzi p o w s z e d n i o ś c i ą i n i e w o l ą rzeczy. Jego s p o s ó b widzenia świata i opowiadania o n i m nie pozostaje nigdy na poziomie �protokolarnego opisu. Jego wypowiedzi t o z a s k a k u j ą c e , sensacyjne, surrealistyczne, purenonsensowe o p o w i e ś c i o zdarzeniach i ludziach. Ż y c i o w a i t w ó r c z a biografia Piotra S. nie rozczarowuje. W y p e ł n i a bowiem p e w n ą k u l t u r o w ą figurę z n a n ą z tradycji europejskiej. N a l e ż y ona dzisiaj do - m o ż n a powiedzieć - potocznej wiedzy o kulturze. T ą figurą m y ś l e n i a jest przekonanie o z g o d n o ś c i dzieła i życia t w ó r c y . Dlatego t e ż biografia artysty bywa często p o d s t a w ą interpretacji jego twórczości. Zgoda p r z e k o n a ń i d z i a ł a ń człowieka wywołuje oceny estetyczne i moralne. Spotykamy się z ocenami „ p i ę k n e " l u b „ p r a w d z i w e " życie. Jurij Ł o t m a n powiada, ż e zobaczenie pięknej i bogatej o s o b o w o ś c i artystycznej p o ­ głębia przeżycia estetyczne. Biografia artysty m o ż e więc b y ć elementem d o p e ł n i a j ą c y m dzieło ( Ł o t m a n 1985). B a z ą tych figuralnych s ą d ó w są p r z e m y ś l e n i a licznych europejskich t w ó r c ó w . Z a p r z y k ł a d y niech p o s ł u ż ą t u myśli F r y d e r y k a Schillera o sztuce życia i sztuce j a k o w o l n o ś c i autokreacji, przekonania Johna Ruskina, że sztuka jest siłą m o r a l n ą , Herberta Reada, że t w ó r c z o ś ć to rodzaj m o d l i t w y lub ocalenia ( t a k ż e C y p r i a n K . N o r w i d , H e r m a n Hesse). (Stróżewski 1983, s. 206-241). P o w y ż s z e tezy są g ł ę b o k o osadzone w systemach nor­ matywnych. W pewnej sfolkloryzowanej postaci t w o r z ą one część kliszy j a k ą posługuje się tak zwana szeroka p u b l i c z n o ś ć w ocenie zjawisk artystycznych. Klisza, podobnie j a k s ą d stereotypowy, jest oporna na zmiany i odporna na fakty. W t y m sensie jest m i t o t w ó r c z a i pozaczasowa. Towarzyszy z r ó ż n i c o w a n y m postawom: aprobacie, rozczarowaniu l u b niechęci. W a l o r pozytywny lub negatywny uzyskuje w k o n ­ tekście użycia i interpretacji. M o ż e b y ć fragmentem ideologii a r t y s t ó w l u b p o d ł o ż e m ich oceny przez innych. L e g e n d ę „ P i w n i c y p o d B a r a n a m i " t w o r z ą z a r ó w n o arty­ ści, j a k i p u b l i c z n o ś ć kabaretu. S t a n o w i ą łącznie stale o d r a d z a j ą c y się k r ą g . D z i ę k i temu legenda nie ginie a r o ś n i e . I m więcej „ k i b i c ó w " i przyjaciół w o k ó ł „ P i w n i c y " , t y m bardziej „ p i w n i c z n e " życie l u b fakt z niego wzięty urasta poprzez p l o t k ę do rangi zdarzenia i sensacji. W ten s p o s ó b powstaje kolejne złudzenie o i n t e n s y w n o ś c i życia „ p i w ­ niczan". N a d t o na „ P i w n i c ę " j a k o na całość jej a r t y s t ó w , potoczna opinia projektuje, na zasadzie pars pro toto, o c e n ę osoby Piotra Skrzyneckiego. O n jest jej znakiem. Czy lepiej więc, i d ą c za r a d ą M i e c z y s ł a w a P o r ę b s k i e g o , p o z o s t a ć na kabaretowej sali i u l e g a ć t y l k o złudzie, czy też w a r t o z a g l ą d a ć za kulisy, by wiedzieć więcej. W p o w y ż s z y m szkicu czyniłem i jedno i drugie. W i o d ł a mnie myśl wolna o d r o z c z a r o w a ń i zarazem przekonanie, że „ P i w n i c a " to jest jednak co innego n i ż „ b a n d a p i j a k ó w " . T e n kabaret, przy wielu słabościach, ma w ł a s n ą o r y g i n a l n ą f o r m ę , ma jeszcze przyjaciół i legendę, za k t ó r ą ostatnio o t r z y m a ł w a ż n ą nagrodę. „ . . . M a l a r z e i poeci mieli zawsze r ó w n y przywilej o d ­ w a ż a n i a się na wszystko..." - p o w i a d a ł X I I I - w i e c z n y W i l ­ helm Durandus (Tatarkiewicz 1989, s. 163). I m a j ą go nadal. M o ż n a tak p o w i e d z i e ć o b s e r w u j ą c p o p u l a r n ą recepcję kaba­ retu „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " . Zawsze życzliwa p u b l i c z n o ś ć nie dostrzega, że obecnie zespół przechodzi swoisty kryzys wieku ś r e d n i e g o . Traci się gdzieś „ p i w n i c z n a " ideologia, artyści powielają się, gdzie indziej realizują w ł a s n e p o m y s ł y . O d c h o d z ą , brak nowych dynamicznych postaci. Pan Piotr S. kręci nostalgiczny film o dawnych swoich latach. N a ten temat prowadzi z n i m r o z m o w y Zbigniew Benedyktowicz. Pani Joanna Roniker pisze w s p o m n i e n i o w ą k s i ą ż k ę o „ P i w n i c y " . C z y ż b y j u ż czas t y l k o na wspomnienia? Czy „ P i w n i c a " znowu się odrodzi, czy też przyjdzie powie­ dzieć: Sic transit Gloria. BIBLIOGRAFIA Arystoteles 1989 Poetyka, wyd. I I (opracowanie H . Podbielski), Wrocław Bachtin Michaił 1993 Czy Chrystus się śmiał, „Nowa Res Publica" nr 1, s. 17-18 Gryglewicz Tomasz 1970 1975 Guriewicz Aron Problemy poetyki Dostojewskiego, Warszawa Twórczość Franciszka Rabelaisgo a kultura ludowa niowiecznego i renesansu, Kraków śred­ Benedyktowicz Zbigniew 1988 O święcie i świętowaniu. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim z udziałem Zbigniewa Bujaka, Czesława Robotyckiego i An­ ny Szałapak, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 107-114 1992 Uciekające zdjęcia. Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim, „Kon­ teksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4, s. 168-178 Bobek Ryszard, Gardulski Marek 1992 Piwnica pod Baranami, album fotograf, (wyd.) Towarzystwo Przyjaciół Piwnicy pod Baranami, Kraków Brach-Czaina Jolanta 1984 Marsjasz Imię róży, Warszawa Dlaczego Platon wykluczył Głowiński Michał 1992 1981 1991 Rytuał i demagogia, Warszawa Goff Jacques le Odnawianie znaczeń, kultury, Warszawa Kraków Surrealizm i etnografia, (w:) Metodologiczne problemy współ­ czesnych badań nad kulturą i tradycją, Toruń, s. 79-94 Leach Edmund 1989 Kultura i komunikowanie, (w:) E. Leach, A . L . Greimas, i narracja, Warszawa z państwa, Ironia jako postawa i jako wyraz, Kraków Łotman Jurij 1985 O biografistyce, „Literatura na świecie", nr 11 (172), s. 348-353 Łotman Jurij, Uspienski Borys O semiotycznym mechanizmie kultury, (w.) Semiotyka kul­ tury, Warszawa, s. 177-201 Maziere Pierre la 1926 poetów Homo ludens. Zabawa jako źródło Kaniowska Katarzyna 1975 Kraków Gawroński Alfred 1984 1967 Janicka Krystyna 1985 Surrealizm, Warszawa Janion Maria 1984 czyli na marginesie literatury, Kraków Okultyzm, czary, mody kulturalne, Traktat o historii religii, Łódź kultury ludowej, Warszawa Łagocki Zbigniew 1968 Piwnica (wstęp, wybór tekstów, zdjęcia), Kraków Laguna Piotr Eliade Mircea 1992 1993 w sztuce polskiej XX wieku, Kraków Problemy średniowiecznej Rytuał Eco Umberto 1987 1987 Groteska Huizinga Johan Etos nowej sztuki, Warszawa Bystroń Jan Stanisław 1960 Komizm, (wyd. I I ) Wrocław Caillois Roger 1973 Żywioł i lad, Warszawa Ćapek Kareł 1981 1984 Warszawa Oflziell Amusements, (w:) Sitten geschichte rausg: Leo Schidrowitz) Wien-Leipzig Podbielski Henryk 1989 Wstęp, (w:) Arystoteles, Poetyka, s. V - C I . von Paris, (he- (wyd. I I ) , Wrocław, 71 I �Porębski Mieczysław 1986 Sztuka i informacja, K r a k ó w 1989 Granica współczesności (wyd. I I ) , Warszawa Richter Hans 1983 Dadaizm. Sztuka i antysztuka, Warszawa Romanowski Andrzej 1990 Przed złotym czasem. Szkice o poezji i pieśni patriotyczno-wojennej lat 1908-1918, K r a k ó w Skrzynecki Piotr 1993 O Zygmuncie Koniecznym, „ S u p l e m e n t " nr 21, marzec, K r a k ó w , s. 10 Słowiński Mirosław 1990 Błazen. Dzieje postaci i motywu, P o z n a ń Zaproszenie na sesję n a u k o w ą w U J : Krakowskie 72 Stróżewski Władysław 1983 Dialektyka twórczości, Kraków Tatarkiewicz Władysław 1989 Historia estetyki, t. 2, Estetyka średniowieczna, Warszawa Wasilewski Jerzy Sławomir 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa Weiss Tomasz 1987 Legenda i prawda Zielonego Balonika, K r a k ó w W o ź n i a k o w s k i Jacek 1991 Kraków miasto stare, nowa sztuka, (w:) Kraków dialog tradycji, K r a k ó w , s. 77-93 Kopce, 5.06.1992. Projekt: Jerzy Skarżyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4ca052173aaceb7d208e2188ab000bf.pdf e262bffab22692d12698d6f2bfb1df54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2763 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2573 Title A name given to the resource "Pluralis non maiestaticus", czyli ludzie jak rzeczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.154-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pluralis non maiestaticus, czyli ludzie jak rzeczy Janusz B a r a ń s k i Tytułowy pluralis to językowy chwyt, który - wydawało­ by się - odszedł na dobre z naszego publicznego języka wraz z upadkiem minionego ustroju. Jeszcze nie tak dawno na na­ szą codzienną gazetową strawę składały się wypowiedzi, w których również za pomocą tego zabiegu objaśniano, w ja­ kich czasach przyszło nam żyć: Nadszedł czas Kuroniów, Blumsztajnów, Michników i całej reszty („Żołnierz Wolności" 36/ 82); Ci wszyscy wasser-Polacy, owi Najderowie, Brandysowie, Wirpszowie, Ko­ łakowscy, owi usiłujący ogłupić innych i siebie Lipscy, ci re­ prezentanci i agenci obcej nam sprawy („Żołnierz Wolności" 109/85).... A więc: czy zniknęli oni wraz z rewolucją 89 ro­ ku, wraz z grobową ciszą, która zapadła nad nieodżałowanym „Żołnierzem Wolności" czy „Trybuną Ludu"? Naiwni sądzą, że tak, że wraz z wolnym rynkiem i prawo­ rządnością wszyscy zaczęli posługiwać się i prawym języ­ kiem - porzucając ten spodlony. Tymczasem w Rzeczypo­ spolitej Anno Domini 98 nie należą bynajmniej do rzadkości wypowiedzi, wszelako mniej ostentacyjne, czasem mocno zawoalowane, które z powodzeniem mogą jednak sprostać tym sprzed lat kilkunastu i kilkudziesięciu. Choć częściej sły­ chać je na rozmaitych wiecach, pojawiają się jednak i w pra­ sie, przy czym gama tytułów nie jest tu wcale wąska. Weźmy więc na początek ogólnopolskie dzienniki i za­ cznijmy od gazety, od której - z przyczyn tak logicznych, jak i historycznych - wypadałoby zacząć: Osobiście wolę, aby mnie traktowano jako przestępcę przeciwko Niesiołowskim i Krzaklewskim niż miano by mnie uważać za moralnego czyścioszka w łączności z nimi („Try­ buna" 65/98). A teraz rzućmy okiem na barykadę, która wznosi się na przeciwnym końcu: Teraz wiesza (prezydent daje odznaczenia - przyp. JB) Wiatrom i nie Wiatrom to Kuroniom i całej tej spółce („Nasz Dziennik" 50/98). Odmiana zawoalowana tego przypadku pojawia się w in­ nym dzienniku o ogólnokrajowym zasięgu - i być taka za­ pewne musi: w Polsce zawsze się znajdzie jakiś ks. Jankowski, Wrzodak czy ks. Rydzyk, który przy sporym społecznym aplauzie pol­ skiemu ministrowi czy byłemu dysydentowi przypomni, skąd się wywodzi („Gazeta Wyborcza" 85/98). Istotnie, taka być musi: nie Jankowscy, Wrzodaki, Rydzy­ ki - to uwłaczałoby gazecie ludzi światłych; ale choćby ów jakiś wystarczy za wszystkich Jankowskich, Wrzodaków domyślnie jest ich przecież wielu. Mamy wreszcie ogólnopolskie tygodniki: WybGaz ma na myśli taką niezależność, której główną ce­ chą jest stadność, niezależność Michników, Szczypiorskich czy innych Zagozd („Gazeta Polska" 1/98); Być może panów Grabków jest więcej i te wspaniałe re­ zultaty naszej gospodarki nie są zasługą polityków („Wiado­ mości Kulturalne" 8/98). W wypowiedzi ostatniej istnieje zapewne świadome na­ wiązanie do literackich „panów Pasków" czy „panów Radzi­ 154 wiłłów", w kontekście gazetowej semantyki odnieść ten przy­ padek można jednak tylko do omawianego tu szczególnego użycia pluralisu. To zaś nakazuje powstrzymanie się i tutaj przed podaniem nazwiska autora znanego z nienagannych manier, który - prócz pisania - zajmuje się polityką, w tym piastowaniem wysokich państwowych stanowisk. Czy jest to dobitny znak powierzchowności zmian (co na języku, to i w głowie, to i w życiu publicznym), czy też wy­ raz trwałości pewnych językowych nawyków to - na użytek tego szkicu - sprawa drugorzędna. Zapewne wchodzi w grę i jedno, i drugie. Ważna natomiast, bo - jak to mamy nadzieję wykazać - zaskakująco egzotyczna wydaje się we­ wnętrzna struktura tego retorycznego w istocie chwytu, ontyczny status desygnatu, do którego pluralis odsyła, zna­ czenia jaki ów zabieg ewokuje. Spójrzmy jednak najpierw na to zjawisko od strony motywów psychologicznych, których można by się w nim dopatrzyć. Psychologia spo­ łeczna skłonna byłaby pomieścić to zjawisko z jednej stro­ ny w ramach rozległego procesu atrybucji, z drugiej zaś pro­ cesu generalizacji. Ludzie mają zawsze silną potrzebę posiadania spójnej wi­ zji świata, w tym spójnego obrazu innych, nie wyłączając lu­ dzi polityki. Obraz taki uzyskuje się przypisując pewne cechy osobie, ale w sposób swoiście uporządkowany: w zgodzie z przyjętą na temat tej osoby oceną. Charakterystyczne oka­ zuje się, że wyobrażenia te są niewspółmiernie bogate i spój­ ne w porównaniu z niewielką ilością informacji (por. Domachowski, s. 63). Ma tu więc miejsce nadwyżka znaczenia w stosunku do danych opisowych i faktualnych. Powstają w ten sposób prywatne teorie osobowości, które pozwalają wnioskować o czyimś zachowaniu niejako na pniu, np. że ktoś postąpił tak i tak, bo jest interesowny lub zgoła odwrot­ nie - bo jest bezinteresowny. Okazuje się bowiem, że iden­ tycznie zachowującym się osobom przypinamy zupełnie przeciwstawne etykietki. Rzecz tę sprowadzić można do początkowych kategory­ zacji ludzkich osobowości, które determinują następnie po­ strzeganie i interpretację zachowań poszczególnych osób. Ktoś raz oceniony źle, bardziej skazany jest na negatywne ocenę we wszelkich późniejszych poczynaniach, niż ten, kto w pewnej „sytuacji rozpoznania" wypadł dobrze. Pierw­ sze wrażenie staje się centralne, wszystkie pozostałe nato­ miast - peryferyjne i zdeterminowane tym centralnym wła­ śnie. Co więcej, jak pisze rzecznik takiego rozumienia rze­ czywistości wykreowanej: „Połączenia między poszczegól­ nymi cechami oraz istnienie wymiarów (czy cech) central­ nych i peryferyjnych powodują, że dysponujemy pewnymi 'wzorcami', do których dopasowujemy ludzi. Do każdego takiego wzorca (kategorii) może należeć wielu ludzi. Może­ my też posiadać takie kategorie, do których w danym mo­ mencie nie należą żadne konkretne osoby. Są to gotowe wzorce czekające na swe obiekty, a niewypełnione tylko dlatego, że z nikim takim jeszcze się nie zetknęliśmy. Istota tego problemu polega jednak na tym, że jeśli już kogoś do którejś z naszych kategorii zakwalifikujemy, to niejako �'z dobrodziejstwem inwentarza' osobie tej zostaną przypi­ sane wszystkie cechy do tej kategorii należące" (Domachowski, s. 67-68). Mamy więc ów drugi krok zwieńczają­ cy konstrukcję figury retorycznej z rzędu Michników i pa­ nów Grabków, generalizację, która pozwala już wreszcie odpowiednie szufladkowanie ludzi świata polityki. Skoro stwierdza się w procesie atrybucji jakąś' nadwyżkę znaczenia, badacz kultury symbolicznej wietrzy natychmiast trop, który jest również i dla niego przeznaczony. Nie na dar­ mo tacy wytrawni łowcy znaczeń jak Levi-Strauss czy Barthes uczą, że mit to właśnie nadwyżka znaczenia. Ten zaś jest głównym odniesieniem dla całego gmachu kultury. Jeśli nato­ miast gmach ten wznosi się także z użyciem języka, który roz­ dziela atrybuty, partykularyzuje i generalizuje partycypantów jakiegoś społecznego procesu, to mamy wówczas do czynie­ nia z funkcją języka, którą Bronisław Malinowski określił ja­ ko magiczną. Spróbujmy więc uzupełnić rozumienie procesu atrybucji narzędziami krytyki kulturowej, która w tym przy­ padku sięgnąć winna również do ustaleń etnologów w bada­ niach nad językiem. Wszelki wynik tych procesów krzepnie wszak w postaci kulturowo i językowo udrapowanych obra­ zów, idei, wartości, którymi opatruje się jednostki i grupy. Pluralis intryguje nie od dziś, zainteresowanie nim sięga przynajmniej do Marca 68, kiedy to komunistyczna propa­ ganda szczególnie intensywnie eksploatowała tę figurę. W jednym z pierwszych tekstów na ten temat Jan Nowicki zauważył, że nazwisko użyte w liczbie mnogiej staje się no­ sicielem pewnych ogólnych cech, staje się symbolem. Po­ przez użycie tej formy uzyskuje się taką oto charakterystykę osoby: „On tym a tym jest = to jest w nim ważne = on się ca­ ły do tego sprowadza. Zachodzi utożsamienie: cecha = istota rzeczy = całość rzeczy" (Nowicki, 1972, s. 109). Mircea Eliade w swym Dzienniku emigranta, w którym również roztrząsał podobne językowe ciekawostki charakte­ rystyczne dla języka komunistycznej propagandy, określe­ niom w rodzaju trockista czy agent imperializmu przypisał walor archetypiczności - cechę dalece wykraczającą poza jednostkową osobowość (Eliade, 1990, s. 224). W rzeczywi­ stości polskiej lat dziewięćdziesiątych niewielu już ma poję­ cie, kto to agent imperializmu, rzesza czytelników tygodnika „Nie" wie jednak, kto to np. solidaruchy, AWueSiaki, eSmani, Uwole czy radiomaryjce. Niewielu wie, kto to trockiści, wia­ domo jednak, kto to buzkowcy, o których pisze felietonista z charakterystycznym dla tego pisma wdziękiem: w średniowieczu, epoce tak ulubionej przez ZChN i buzkowców, w przewodnikach dla kapłanów wyliczano cztery za­ wody podejrzane, bo żyjące z zarabiania pieniędzy bez pro­ dukcji: zapaśnik, najemnik, kupiec i prostytutka („Nie" 2/98). Czy wskazywani Michnikowie i Krzaklewscy to jakieś określone jednostki, czy fantomy? Nowicki stwierdził, że ję­ zykowe twory tego typu „są jakby wpół drogi pomiędzy imie­ niem własnym i nazwą ogólną" (tamże). Buzkowcy natomiast to - wydaje się - znamienny przykład wykorzystania imienia własnego w tworzeniu nazwy pospolitej, a desygnat tej na­ zwy status „wpół drogi" osiąga podążając - piórem felietoni­ sty - z innego kierunku: od nazwy ogólnej do imienia wła­ snego. Jak możliwe są tego rodzaju zabiegi? Nowicki zwracając uwagę na utożsamienie „cecha = isto­ ta rzeczy = całość rzeczy" nie wspominał, że rzecz ta znana jest od dawna etnografom i charakterystyczna dla tzw. myśli mitycznej, która nie zna świata abstrakcji, a tylko świat imion własnych i konkretu. Rozważane tutaj konstrukty to również mieszkańcy tego świata, znaki, które pełnią rolę pośredników pomiędzy konkretem i ogółem, obrazem i pojęciem, elemen­ tem zmysłowym i kontemplacyjnym (por. Levi-Strauss 1969, s. 32). Wchodzą one w skład operatorów reorganizacji pew­ nego politycznego światoobrazu, są okami semantycznych sieci zarzucanych po całym tym retorycznym uniwersum. Z racji swego wyłącznie oznakowego charakteru należą do dziedziny konotacyjnych słowników, a więc uznać je tak­ że można za narzędzia tworzenia politycznych stereotypów. Jako ogniwo pośrednie pomiędzy obrazem i pojęciem dzielą one formalny charakter również z tym drugim. „Pojęcia ma­ ją służyć eksplanacji teoretycznej określonej sfery rzeczywi­ stości ujętej w teorię, stereotypy zaś quasi-eksplanacji frag­ mentów rzeczywistości ujętej w ogólnej doktrynie ideolo­ gicznej" - napisał jeden z badaczy stereotypu (Buczkowski 1986, s. 12). Chciałyby być systemem pojęć, ale muszą pozo­ stać tylko systemem znaków - systemem pojęć uwięzionych w obrazach, np. obrazach znanych postaci polityki. Słowa te mogą na trwałe oderwać się od rzeczy, nie stają się jednak przez to pojęciami (por. Thom 1990, s. 114). Mechanizm ten jest typowy dla logiki nastawienia znanej od czasów Levy-Bruhla i Cassirera, a zwanego partycypacją. Cassirer pisał, że w myśl tej logiki całości nie dzieli się na czę­ ści, część zawiera bowiem wszystkie cechy całości (Cassirer, 1953, s. 49-50). I odwrotnie: rodzaj nie funkcjonuje jako lo­ giczna determinanta gatunków czy przedmiotów indywidual­ nych, lecz jest bezpośrednio obecny w tym co szczegółowe (tamże, s. 64), nie ma więc i możliwości, i potrzeby wyodręb­ niania klasy pojęć. Dla partycypacji, która ujmuje rzeczywi­ stość w jednym, pojedynczym planie, atrybut równa się isto­ cie przedmiotu (tamże, s. 65). Podczas gdy klasa logiczna, po­ sługując się określoną uniwersalną zasadą, chce oddzielić to, co szczegółowe, od tego, co ogólne, partycypacja wiąże wszy­ stkie szczegóły w jedności pewnego wyobrażenia, jedności mitycznej figury; może to być figura Michników lub figura buzkowców. Wszelkie części, jednostki, atrybuty, gatunki zo­ stają związane, a rozróżnienia zniesione (tamże, s. 69). Nie istnieje zatem podział na istotę i przypadłości czy gru­ pę i jednostki. Termin Michnikowie może zostać użyty jako nazwa gatunku, buzkowiec natomiast może być nazwą okre­ ślonego osobnika. Nazwy będące zwykle ostatnim szczeblem denotacji w sematycznej funkcji języka, w jego funkcji ma­ gicznej stają się w powyższym przypadku szczeblem pierw­ szym. Ich nazwiska użyte w pluralisie denotują pewien archetypiczny, zbiorowy typ osobowości wcielanej przez opo­ zycję, konotują natomiast wiele właściwości przypisywanych politycznym wrogom - od żydowskiego pochodzenia, po­ przez prywatę, po nieudacznictwo w rozmaitych dziedzinach życia publicznego. Wszystko to z zachowaniem oczywiście odpowiednich proporcji w zależności od tego, gdzie znajduje się trybuna, z której opatruje się takimi etykietkami. Pozosta­ jąc w połowie drogi pomiędzy imieniem własnym a nazwą ogólną, pełnią one funkcję operatorów organizacji określone­ go politycznie obrazu rzeczywistości społecznej. Warto w tym miejscu przypomnieć pogląd Malinowskie­ go na temat pewnego aspektu magii słowa, mianowicie wiary w tożsamość nazwy i nazywanego obiektu, imienia i osoby to imię noszącej, z czego wywodzi się istnienie sprawczej mocy słowa. Tak rozumiana zasada partycypacji, jeśli istotnie jest obecna w rozważanym tutaj przypadku specjalnego użycia nazwisk ludzi świata polityki, jest zapewne znacznie zawoalowana. Przypomnijmy więc, że w klasycznych przykładach przytaczanych przez etnologów imię, wcielając cechy danej osoby, może stać się przedmiotem magicznych działań, podobnie jak powszechnie znane zabiegi na wizerunkach osób, przedmiotach doń należących czy wreszcie ich włosach lub paznokciach. Jeśli imię traktowane jest jako integralna część jego posiadacza, to wówczas nie dziwi przekonanie, jak to znane u Algonkinów, że o osobie o tym samym imieniu mówi się - „On jest innym mną" (Cassirer 1946, s. 84). Przy155 �kładem ze Starego Świata niech będzie formalna kategoria prawa rzymskiego - „legalna osoba", która może mieć rów­ nież „legalne imię", do posiadania którego nie miał natomiast prawa niewolnik (tamże, s. 50). Imię jest nie tylko znakiem jedynos'ci i wyjątkowości osoby, ale osobę tę ustanawia. Nie­ przypadkowo również obrzęd chrzcin ma miejsce z równo­ czesnym nadaniem imienia, obrzęd, który włącza jednostkę do społeczności wiernych; dla tej społeczności osoba staje się upostaciowana dopiero z nadaniem jej imienia. Zatem: jeśli nie ma imienia, nie ma też osoby. Czy z takim nastawieniem nie jest też związane powiedzenie znane z minionych dekad: „nie ma dokumentu, a więc nie ma człowieka"? Jeśli zatem imię zyskuje tak dużą rangę i jest substancjal­ nie tożsame z jego nosicielem, oddziałując na nie można rów­ nież wpłynąć na osobę. Znane są zabiegi magiczne polegają­ ce np. na krzyknięciu imienia nad parzonymi ziołami, dzięki czemu jego właściciel miał ulec uzdrowieniu, wdmuchiwaniu imienia do oczyszczającego naparu (por. Skompski 1976, s. 146-47) czy spalaniu kartki z napisanym imieniem, co miało z kolei zaszkodzić jego nosicielowi (Horton 1993, s. 224). W niektórych kulturach praktykuje się zwyczaj ukrywania prawdziwego imienia - jest ono imieniem tajnym. Ma to ustrzec jego właściciela przed zakusami wrogów, którzy po­ znając jego imię posiedliby tym samym kontrolę nad samą osobą i zyskali jej moc. „Tknąć imię to tknąć samą osobę czy istotę, do której to imię należy. Znaczy to zaatakować ją, za­ dać gwałt jej osobowości ..." - napisał o podobnych zabie­ gach Lucien Levy-Bruhl (Levy-Bruhl, 1992, s. 74). Wskazana reguła językowej petryfikacji nazwisk, współ­ czesnej językowej magii, służy więc również depersonaliza­ cji określonych osób, marginalizacji ich indywidualnych cech, zamiany ich w maski, swoiste figury woskowe opatrzo­ ne odpowiednimi ogólnymi podpisami - Michnikowie, buzkowcy czy spółka Czarnecko-Balcerowiczowska, jak to ujęto we fragmencie smakowitej wypowiedzi o oryginalnej poety­ ce we wspomnianym już wcześniej piśmie: „kasta czarnuchów'-sukmaniarzy" i czarno-podobnych sa­ telitów pod przewodem „słońca" Akcji Wyborczej Szarańczy - Krzaklewskiego. „Słońce" AWS ze spółką Czarnecko-Bal­ cerowiczowska („Nie" 7/98). Osiąga się równocześnie głęboko kulturowy efekt ustano­ wienia czegoś na kształt politycznych klanów, które na ze­ wnętrz reprezentują skonwencjonalizowane maski. Potwier­ dzałoby to trwałość owej magicznej logiki, w zgodzie z którą część stanowi równocześnie całość i wyraża jej istotę. Tutaj oznaczałoby to również rozumienie osoby jako maski, która służy rytualnemu przedstawieniu kogoś jeszcze, np. członków całego klanu - rzecz powszechna niegdyś pośród licznych sy­ stemów totemistycznych, a w historii kultury kręgu śródziem­ nomorskiego przezwyciężona - jak utrzymuje Marcel Mauss (Mauss, 1973, s. 513) - dopiero w okresie początków Rzymu. Jak widać - nie do końca. Słowa kasta czy spółka, jak w przy­ toczonych powyżej przykładach, których reprezentantami mają być Krzaklewscy czy buzkowcy, zdają się sugerować trwałość i ponadczasowość tej logiki, tego sposobu konstruo­ wania społecznego światoobrazu. Niech pośrednim potwier­ dzeniem ważności tych masek w przedstawianiu świata poli­ tyki będzie popularność takiego plastycznego środka wyrazu, jakim jest karykatura, czy tzw. szopka polityczna, na scenie której te maski-karykatury zostają „ożywione". Umberto Eco w swoich rozważaniach na temat teatru po­ dał przykład osobliwego przedstawienia. Oto na zebraniu Ar­ mii Zbawienia szacownym matronom sponsorującym działal­ ność organizacji pokazany zostaje pijak: obdarty osobnik z czerwonym nosem. Wygląda tak, jak pijak właśnie wyglą­ dać „powinien". Można go uznać za znak wszystkich pija­ 156 ków, choć jest on przecież równocześnie autonomiczną oso­ bą (Eco, 1977, s. 110). W tej określonej scenerii (obramowa­ niu, jak by powiedział Goffman 1984, s. 363 i ns.) pełni on z jednej strony rolę znaku naturalnego, podobnie jak ślad sto­ py czy dym unoszący się ponad wzgórzem, z drugiej nato­ miast - znaku konwencjonalnego: jego czerwony nos repre­ zentuje wszystkie żałosne następstwa nieumiarkowania w pi­ ciu (Eco, s. 112). Czyż zatem taldm znakiem zwalczanej opo­ zycji (notabene - aktualnie u władzy) nie są Michnikowie czy buzkowcy, zarazem znakiem obcych interesów, np. żydow­ skich albo komunistycznych - znów w zależności od punktu siedzenia - lub choćby zwykłej politycznej nieudolności? Ja­ ko „obiekty" znaczące są politycy znani pod nazwiskami Michnik i Buzek zarówno naturalni, jak i konwencjonalni. Dotykamy tutaj jądra wszelkiego mitotwórstwa, mityczności, rytualności, słowem - właśnie nastawienia o cechach partycypacji. Mianowicie tego, co Roland Barthes określał obrazowo jako mechanizm przekształcania historii w naturę (Barthes, 1970, s. 48), możliwość dowolnego transferu na li­ nii fakty-znaczenia, natura-kultura, ustanawiania naturalnym tego, co stworzone, a czasem nawet stworzonym tego, co na­ turalne. W wydanym ostatnio zbiorze esejów wspomniany już Umberto Eco wskazuje na te mechanizmy jako istotny komponent ludzkiej kreatywności. W swej amerykańskiej Podróży do hiperrealności jako przykład pierwszego z nich podaje muzea, zwłaszcza niezliczone gabinety figur wosko­ wych, w których „wszystko jest znakiem, lecz pragnie ucho­ dzić za rzeczywistość" (Eco, 1996, s. 67). Przykładem dru­ giego natomiast są morskie miasta czy sztuczne dżungle, w których zwierzęta eksponuje się w ich naturalnym otocze­ niu, w których jednak „wszystko jest rzeczywistością, lecz pragnie uchodzić za znak" (tamże) - ideologia „nieskażonej przyrody", „przyjaznych zwierząt" itd. Jest to wszakże odwieczna ludzka postawa: pragnienie, „by pokonać opozycję między naturą a kulturą i ująć je obie jako całość" (Levi-Strauss 1969, s. 193). Michnikowie i buz­ kowcy to obiekty, które realizują wspomniane wyżej pragnie­ nie: należą zarówno do porządku natury, jak i kultury. Słowa, które zostają najpierw „skradzione", by następnie zostać „zwrócone" - jak by powiedział Barthes, w istocie jednak by­ tujące gdzieś pośrodku. Słowa tyleż skuteczne w dziele kształtowania pewnych przedstawień zbiorowych, co emanu­ jące znaczeniami, które oddać mają „istotę" archetypu Szczypiorskich i Krzaklewskich. Językowy rytualizm wykazuje tutaj podobne cechy kon­ stytutywne co tradycyjny rytuał, którym zajmują się z powo­ dzeniem (?) etnografowie. Ten natomiast, jak zauważył Stan­ ley Jeyaraja Tambiah, składa się z uporządkowanych ciągów słów i aktów, których treść i struktura mają charakter sforma­ lizowany (skonwencjonalizowany), wypowiedzi cechuje stereotypowość (twardość), kondensacja i powtarzalność. Akt rytualny jest aktem performatywnym w potrójnym znacze­ niu: Austinowskim, gdy mówienie czegoś jest również robie­ niem czegoś, rozumianym jako konwencjonalny akt; w zna­ czeniu cakiem odmiennym, mianowicie odgrywanego przed­ stawienia, poprzez które uczestnicy doznają intensywnych wrażeń; wreszcie w znaczeniu obecności znaków naturalnych (indeksów - w rozumieniu Peirce'a, Tambiah 1985, s. 128), jak np. znak pasowania na rycerza jest indeksem tej czynno­ ści czy przywdzianie czepca pannie młodej jest indeksem wprowadzenia do grupy mężatek. Ideowi i polityczni liderzy znani pod nazwiskami Michnik i Buzek mają zatem odpowiednie konwencjonalne znaczenie związane z ideologicznym planem treści, jak również mają stać się indeksem pewnej grupy społecznej, mianowicie opo­ zycyjnej - w stosunku do opcji reprezentowanych przez okre- �ślone tytuły prasowe - koalicji politycznej. Michnikowie i buzkowcy to wynik tego rytualno-werbalnego przedstawie­ nia, znaki, które stały się operatorami organizacji obrazu po­ litycznej i społecznej sceny, dramatis personae w pewnym politycznym teatrze. Rzecz to znów stara jak świat. Jeśli w logice partycypacji realność imienia, podobnie jak realność portretu, są tego samego rzędu co realność pierwowzoru (por. Levy-Bruhl 1992, s. 75), to i - mocą totum ex parte - wszy­ stko co z tym imieniem się kojarzy ma zostać przeniesione na pozostałych członków klanu. Przedstawiony tu językowy zabieg ma jeszcze jeden, istot­ ny z punktu widzenia etnologii, aspekt. Pluralis składa się na pewien językowy obraz świata, w którego projekcie zawiera się wspomniana wcześniej typizacja społeczno-politycznej rzeczywistości. Etnologom rzecz ta najlepiej znana jest bodaj z problematyki etnicznej i kulturowej identyfikacji, gdzie przeciwstawienie „swoi-obcy" stanowi oś kreowania grupo­ wej tożsamości i grupowej solidarności. Przy czym, co istot­ ne, owa tożsamość osiągana była głównie poprzez wskazanie odmienności obcych: ich ślepoty, niemoty, ułomności, głupo­ ty, w odróżnieniu od - niekoniecznie wskazywanej explicite - doskonałości i mądrości własnej grupy. Określenia „poli­ tycznych obcych" - S-mani, czarnuchy-sukmaniarze czy radiomaryjce dzielą semantyczne pole z głuchoniemcami, psim narodem czy śleporodem, określeniami „etnicznych obcych" - by wskazać tylko kilka z nazw przytaczanych przez Jana Stanisława Bystronia (s. 323). Warto zwrócić przy tym uwagę na obelżywość choćby tych przytoczonych dosyć wyrywkowo określeń. O ile w przypadku „wiekowych" epitetów zapisanych przez By­ stronia mamy do czynienia z fizycznym niedorozwojem czy zwierzęcym pochodzeniem, które mają natychmiast przywo­ dzić złe skojarzenia, w przypadku określeń opcji światopo­ glądowych, politycznych i społecznych rzecz jest nieco bar­ dziej złożona. Tutaj negatywne skojarzenia są nierozłącznie związane z samym językowym kodem i jego leksyką, gdzie S-mani mają kojarzyć się z SS-manami, a czarnuchy-sukmaniarze z łachmaniarzami. W obu kategoriach nazw „obcych" mamy jednak naruszenie pewnych językowych tabu, to zaś ma być źródłem mocy takiego słowa. Tabu bowiem to rzecz rodem z sacrum, a sacrum jest mocą samą. Widać więc, że rzecz ta nie wyczerpuje się wyłącznie w świecie politycznej hiperrealności, jak chcieliby zapewne niektórzy ponowocześni krytycy kultury, że nie jest to wy­ łącznie idealna rzeczywistość stworzona przez media, którą karmią nas codzień pospołu z propagandystami poszczegól­ nych politycznych opcji. Albowiem nazwanie i opisanie in­ nych, z równoczesnym opatrzeniem stosownymi atrybutami o silnym aksjologicznym nacechowaniu, jest przede wszyst­ kim wyrazem potrzeby porządkowania społeczno-politycznej rzeczywistości i jednocześnie narzędziem wprowadzania ta­ kiego porządku. Za semantyczną zasłoną kryją się konkretne jednostki, wartości, idee. W odpowiedzi na pytanie: o ile człowiek jest podmiotem, świadomie działającą jednostką uposażoną w zbiór pewnych niezależnych poglądów, o ile natomiast przedmiotem, świat polityki kreowany w prasie zdaje się ukazywać pewną dowistość jego aktorów. Stworzeni tu Michnikowie czy buzkowcy wykazują przy tym znamiona hiperrealności, bo nie tylko można ich reprodukować w nieskończoność, lecz - choć to tylko kopie - dalece przewyższają oryginał proporcjami, ko­ lorystyką, jakością materiału. I co ważniejsze: poprzez swą ikoniczność ujawniają znaczenia w swej kondensacji i wyra­ zistości niemożliwe do „wydobycia" inną drogą. Ich pierwo­ wzory zostały - z pomocą odpowiedniej językowej magii najpierw odpersonifikowane, by okrzepnąć następnie w po­ staci pewnych osobowości zbiorowych, masek o wyraźnych rysach i kształcie, którymi można obdarzyć wielu. Wraz z końcem „ery ideologów" nie zaniknął wcale pewien sposób postrzegania świata, w tym politycznego przeciwnika. Maska (choć w tym przypadku być może bardziej adekwatnym określeniem byłaby Gombrowiczowska „gęba") jest bowiem od zarania ludzkiej kultury operatorem zarazem społecznej transgresji i konfliktu, a jej swoista polityczna prefiguracja mo­ że służyć dziełu stanowienia politycznych podziałów i stereo­ typów. Koniec wieku ideologii zbiegł się natomiast z nadcho­ dzącą „erą imagologii", gdzie - obok innych ikonicznych form znanej już wszystkim „biegunki obrazów" - będzie zapewne maska, w tym i w innych wydaniach, jeszcze bardziej cenio­ nym wyznacznikiem orientacji w świecie. A więc nie słowo, a obraz opisywał będzie świat. W naszym przypadku byłaby to jakaś udoskonalona wersja politycznej szopki, w której nie­ wprawne oko raz widzieć będzie teatr kukiełkowy, raz sejmo­ wą mównicę. Trochę jak w przypadku zdarzenia, którego świadkiem był autor Podróży do hiperrealności, kiedy to w jednym z ghost towns, miast-muzeów, pewien turysta wyra­ ził swoje zakłopotanie, bo nie wiedzał czy siedzące w ławach szkolnych dzieci są prawdziwe czy sztuczne. BIBLIOGRAFIA: Barthes, R. 1970 Mit dzisiaj, przeł. W. Błońska, w: Mit i znak, Warszawa. Buczkowski, P. 1986 Ideologiczna funkcja stereotypów anarchii, „Kontakt", nr 3. Bystroń, J.S. 1980 Termaty, które mi odradzano. Warszawa. Cassirer, E . 1946 Language and Myth, New York & London. J953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven. Oomachowski, W. 1998 Przewodnik po psychologii społecznej. Warszawa. Ьсо, U. "77 Semiotics of Theatrical Performance, „The Drama Review", vol. 21, s. 107-117. 96 Podróż do hiperrealnos'ci, przel. J. Ugniewska, w: Semiologia życia codziennego. Warszawa, bhade, M. •WO Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, przeł. A. Zagajewski, Londyn. Goffrnan, E . 1 9 8 4 Horton, R. 1993 Patterns of Thought in Africa and the West: Essays on Magic, Re­ ligion and Science, Cambridge. Levi-Strauss, C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa. Levy-Bruhl, L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przeł. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa. Mauss, M. 1973 Pojęcie osoby, przeł. M. Król, w: Socjologia i antropologia, War­ szawa. Nowicki, J. 1972 Mówi Warszawa, „Kultura", z. X. Skorupski, J. 1976 Symbol and Theory, Cambridge. Tambiah, S.J. 1985 Culture, Thought and Social Action. An Anthropological Per­ spective, Cambridge & London. Thorn, F. 1990 Drewniany język. Warszawa. Pierwotne ramy interpretacji, przeł. M. Ziółkowski, w: E . Mo­ krzycki (red.), Kryzys i schizma, t. 1, Warszawa. 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d989432d16b3224b96ac7e018520f12.pdf ed2afb68dcc9594ae46ae7a303b052fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6559 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia wizualna fotografia - aspekt antropologiczny Gierałtowski, Krzysztof Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6131 Title A name given to the resource "Polacy, Polacy" - antropologia wizualna i portrety wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.129-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW Polacy, Polacy - f i l m o w y p o r t r e t Krzysztofa Gierałtowskiego w reżyserii Borysa Lankosza pokazuje arty­ BENEDYKTOWICZ stę przy pracy. F i l m powstał w 2002 r o k u , kiedy to w udostępnionym m u apartamencie H o t e l u Francu­ skiego w K r a k o w i e Gierałtowski zainstalował na c h w i ­ lę swoją „wędrowną" pracownię fotograficzną. Boha­ Polacy, Polacy antropologia wizualna i portrety wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego t e r a m i f i l m u są fotografowani (w kolejności pojawia­ nia się): Stanisław L e m (we własnym d o m u , w s w o i m gabinecie, bibliotece), Krzysztof Penderecki, Wisława Szymborska. O t o wprowadzeni jesteśmy za kulisy, m o ­ żemy być świadkami, obserwować niejako o d k u c h n i , jak powstają, jak tworzone są - bo tak nazywa swoje obrazy p o r t r e t o w a n y c h osób Gierałtowski - „portrety subiektywne". Możemy obserwować technikę i t a j n i k i pracy artysty. Być świadkami spotkania, rozmowy, a raczej lakonicznej, powściągliwej, ale jakże pełnej treści, już t o m o c n e j , już to e m o c j o n u j ą c e j w y m i a n y zdań i spojrzeń niepozbawionych niekiedy i zniecier­ pliwienia, zadziwienia działaniami fotografa. Fotografa zmagającego się także i walczącego z o p o r e m m a t e r i i . Jesteśmy świadkami spojrzeń, w których zdumienie, i jakby niemy lęk i lekkie niepozbawione także h u m o ­ L e m : Nie, nie mogę[...j nym powietrzu Gierałtowski: W ogóle? r u przerażenie zdające się mówić: „Do czego jeszcze L e m : Znaczy, mogę się przejść, t e n fotograf może się posunąć?!", miesza się w końcu się na obiekt wysiłków z niezwykłą cierpliwością, z akceptującym sytuację, starającym się zrozumieć i wyrażającym zgodę ale wtedy nie fotograficznych. Girałtowski: Czy wytrzyma jest. Pan jeszcze jeden film, [ze śmiechem] Nigdy tego nie czy mamy już skończyć...? chem. nadaję Ale i tak widzę, Że to jest ciężka robota, wie Pan? Męczące na wszystkie życzenia artysty (jak u Szymborskiej) uśmie­ robię, ale dla Pana zawsze! Stanisław L e m : [do Gierałtowskiego, który zbliża Gierałtowski: [kontynuując pracę] A oczy się doń o b i e k t y w e m aparatu do samej n i e m a l twarzy]: Jeszcze nikt mi nie robił zdjęć z odległości pięciu tutaj. A oczy tu! centyme­ L e m : Wpół do szóstej, proszę trów... Pana. Gierałtowski: Tak jest. Gierałtowski: N o , to jest L e m : Powiedzmy piętnaście. Lem: dziesięć Gierałtowski: Tak. [...] Lem: serdecznie. T e n f i l m to prawdziwa perełka. Jest nie t y l k o zapi­ o tak, tak, dobrze. A oczyma do kamery. Ale głowa gdyby tak troszeczkę Dziękuję. Gierałtowski: Dziękuję Gierałtowski: A gdybym Pana prosił o obrót, właśnie Nie mogę, niestety, na wol­ egzystować. sem i p o d p a t r y w a n i e m sesji zdjęciowych Gierałtow­ jak skiego z trzema w y b i t n y m i twórcami. D o d a j m y zaraz: wzrastała... z trzema z całej plejady w y b i t n y c h twórców, ludzi na­ Dobrze u k i , myślicieli, pisarzy, poetów, muzyków, aktorów, Gierałtowski: Czy poza komentarzami mi pisze Pan jeszcze tygodniowy­ malarzy, reżyserów f i l m u i t e a t r u , o w y c h r z a d k i c h pta­ coś? ków zbieranych w k o l e k c j i swojej Firmy Portretowej, L e m : N i e . Teraz mam wakacje. Nic nie piszę. którą Gierałtowski tworzy o d lat. Dzięki n i e m u może­ Gierałtowski: [...] W moim m y nie tylko podpatrywać i przysłuchiwać się rozmo­ kierunku. L e m : Prosie bardzo wie o polityce, k o n d y c j i społecznej i państwa, jaką t o ­ Gierałtowski: Tak, tak, ale troszeczkę Lem: Aha. Gierałtowski: A sytuacja w Polsce jest taka, że z mo­ Gierałtowski: Tak, właśnie tak. Jeszcze, jeszcze. L e m : Już bardziej nie mogę, proszę Pana. się unieść w jego punktu widzenia musi... sprzyjać mi szczęście, Musiałbym czej pójdę na emeryturę, powietrze. Gierałtowski: A , to byłoby interesujące...[...] zechce poświęcić mi czasu jeszcze Ile Pan łem, że już dawno skończyłiśmy. jeszcze mam my- myśla­ Jest za siedem piąta. łisty do podyktowania ich Pan bardzo. Gierałtowski: To ja dziękuję, Bę­ ną sekreta­ że wykazał Pan ogrom­ cierpliwość. P e n d e r e c k i : Nie, dlatego że jestem zmęczony, działem Gierałtowski: A nie mógłby skończyłiśmy. P e n d e r e c k i : Dziękuję rzowi. w ogrodzie? Wtedy już bez Wie Pan... Teraz oczy mogą chyba tutaj? [...] Profesorze, śłę, że a mam podyktować bo ina­ 620 zł emerytury. 7 L e m : [ze z d u m i e n i e m na twaizy] Prosie? Ja dę musiał... czy fotograf z w y b i t n y m kompozytorem, prostszy. to sie­ spokojnie. Rozmowę, dodajmy, podczas której d o c h o d z i do światła... głosu, ujawnia się potencjalny fałsz (?), złudność (?) 129 �Zbigniew Benedyktowie? • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERALTOWSKIEGO Gierałtowski: O nie, bardzo przepraszam. Szymborska: Kto wie? Gierałtowski: Fotografem meblowym nigdy nie by­ łem. Byłem wziętym fotografem mody kiedyś, sto lat temu. Szymborska: Tak, wiem. Gierałtowski: Troszkę Pani łapała minimalny swoim prawym obrót okiem troszkę tutaj, żeby światła z tej lampy. Szymborska: Gdzie ja mam prawe oko? O tu, do­ brze. Już niedługo nie będę wiedzieć w ogółe, gdzie ja mam głowę. Gierałtowski: Na karku. Głowa na karku, jeszcze się nie toczy. Tego się nie da opowiedzieć. To trzeba zobaczyć. Ten f i l m wprowadza nas w istotę poszukiwań artysty. Ukazuje metodę Gierałtowskiego. T y m bardziej jest ciekawy, że p o r t r e t o w a n y w n i m fotograf sam poddaje się w n i m p r a k t y k o w a n y m przez siebie na i n n y c h pro­ c e d u r o m . (Gierałtowski jest współtwórcą tego bardzo przemyślanie skonstruowanego filmowego portretu, współtwórcą jego scenariusza.) F i l m rozpoczyna się sceną, obrazem, na którym widzimy ogromne zbliżenie oka Gierałtowskiego. Słyszymy jego głos: „No, bo tak to ja pokazuję, o!". Zaś z offu głos reżysera (?) opera­ tora (?) wydającego polecenie może nie tak gromko i zdecydowanie, jak czyni to czasem sam fotograf, kie­ rując swoje życzenia i prośby względem fotografowa­ Wisława Szymborska, Fot. Krzysztof Gierałtowski n y c h przez siebie postaci: O f f : M u s i po prostu Pan popatrzeć trum obiektywu. Gierałtowski: Dobrze? No? O f f : Dobrze jest, niech Pan fotografii. O t o widzimy, że podczas sesji zdjęciowej kompozytor (pokazuje t o obraz f i l m o w y ) u b r a n y jest we wspaniały (ze śnieżnobiałą muszką) strój dyrygenc­ k i tylko do połowy, (w spodniach już „codziennych", „nie z tej p a r a f i i " ) . N a w e t jeśli autor p o r t r e t u nie p o d ­ da go przetworzeniu w komputerze, co czyni ostatnio, nie doda, nie zmieni barw, zachowa go w klasycznej i c h wystawach, wzorem i n n y c h ekspozycji plastycz­ n y c h i instalacji ( c h w y t jakże często nadużywany, bez­ sensowny i niepotrzebny, „żeby tylko coś się ruszało i migało") umieścić telewizora, na którym pokazywany byłby t e n f i l m . Propozycja być może zbyt ryzykowna, bo zabieg t e n mógłby być wodą na młyn t y c h krytyków czy głosów k r y t y c z n y c h podnoszących wobec niektó­ r y c h nowszych dzieł Gierałtowskiego zarzut, że w por­ zdjęcie w albumie, nic o t y m , o tej niekompletności t r e t a c h jego autorstwa czasem zbyt dużo owego prze­ stroju nie będzie wiedział. O t o przyczynek do prawdy tworzenia, fotografii. A co zostanie z prawdy N o b l i s t k i fotografo­ k w e n t n a koncepcja i ile w t y m szamotania się, bicia klatką? głową w mur, by realizować swoją idée fixe, która o d Na początku lat przyświeca a u t o r o w i : tworzenia wielkiej galerii już obok. nie t y l k o w y b i t n y c h Polaków, ale portretów współcze­ z bliska mnie Pan fotografuje. Gierałtowski: Nie, ale jak Pani widzi, klatka pełniła rolę filtra snych Polaków. W t y m filmie b o w i e m odnaleźć może­ będzie my zmiękczającego. swoisty paradoks twórczości Gierałtowskiego. W i e r n o ś ć swojej wizji i ustawiczne poszukiwanie. W y ­ [...] bieganie wprzód, drążenie n o w y c h możliwości este­ S z y m b o r s k a : A nie na tym fotelu? Gierałtowski: M e . Powiem Pani dlaczego. staje się on ważniejszy Gierałtowskiego ma - „ciężka jest to robota", jak przemyślana, konse­ Szymborska: Tak? I gdzie ja będę stała? Przed klat­ Szymborska: Strasznie więcej dająca pojęcie, jak - żeby użyć t u słów Stanisława Le­ poezja, jaka w y n i k a z rozmowy podczas zdjęć? za, a potem troszkę subiektywizmu, aniżeli p o r t r e t o w a n y c h . Jednakże tyleż sensowna, że wanej z klatką z papużkami? Czy zachowa się czysta Gierałtowski: Mysie, że Panią posadzę- trzyma. Zastanawiam się, czy artysta nie p o w i n i e n na swo­ czarno-białej postaci, widz na wystawie, czy oglądając ką, za w obiektyw, w cen­ tycznych, poczucie misji, wagi społecznej fotografii. Ponieważ A także poczucie zagrożeń, jakie niosą współczesne od Pani. przemiany k u l t u r o w e . Także te oferujące nową sytu- Szymborska: Myśli Pan. A może on jest? 130 �Zbigniew Benedyktowie* ' POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O ację, ale i nowe możliwości związane z nową technolo­ gią. „Cala tajemnica polega na t y m , by być o ćwierć k r o k u przed publicznością, współstwarzać k a n o n y es­ tetyczne, do których widzowie będą się dopiero przy­ zwyczajać. Myślę, że próbuję to robić". Przekonanie, które towarzyszy jego twórczości o d lat, że „działalność p o r t r e t o w a pozwala zanotować zmianę wspólnego dla całej społeczności typu osobowości i fotografowie m o ­ gą tworzyć wizualną kronikę n a r o d u " . W t y m filmie odnaleźć możemy echa, skrót licz­ n y c h wypowiedzi, które towarzyszą jego Grom z portre­ tem. Gry z portretem to zbiór tekstów, dokumentacja za­ wierająca także i listy o d p o r t r e t o w a n y c h i n o t a t k i do wykładów, własne wypowiedzi, teksty do katalogów wystaw, teksty w n i k l i w y c h analiz, jakie napisano o tej twórczości, recenzji z lat 1964-2004 zebranych przez Gierałtowskiego. Jeszcze jedna próba, jeszcze jeden dramatyczny gest przedstawienia swojej wizji ad oculos swoim współczesnym, w t y m także decydentom o d k u l /ryl . , > 1 "> " ' •• 1 i i l i tury. v^-Dior zawiera OK. J U U zapisów, pozycji bibliogra­ ficznych - rzecz imponująca!) Filmowy portret, f i l m o ­ wy zapis powstały w 2002 r o k u , a emitowany w T V w 2004, pokazuje, jak dalece nowy, wciąż eksperymen­ tujący Gierałtowski pozostaje w gruncie rzeczy t y m sa­ m y m . Wystarczy zestawić f i l m o w y obraz z zapisami sprzed lat: „Z p o w o d u b r a k u atelier - c h c ą c nie c h c ą c - o d ­ Stanisław Lem, Fot. Krzysztof Gierałtowski kryłem emocjonalne bogactwo rezydualnej przestrzeni człowieka pozwalające kształtować wizualną opowieść o fotografowanym. Kamera odgrywa t u rolę drugorzędną, rejestrując po prostu różnorakie napięcia powstające między ludźmi. W m o i c h zdjęciach staram się relacjonować subiek­ tywne refleksje ze spotkań z d r u g i m człowiekiem. I n a czerpująca jej poszukiwań była u k u t a formuła „zapis t y m p o w i n n a chyba polegać m o j a fotografia, bo prze­ socjologiczny". (Notabene, jak wąska, ukazał to m . i n . cież, kupując moje w y d r u k o w a n e zdjęcie, to wy, oglą­ f i l m A n d r z e j a Różyckiego Nieskończoność dacze obrazków, posyłacie m n i e , żebym zajrzał w oczy dróg), świadomy tego wszystkiego odważyłbym się j e d ­ K o w a l s k i e m u i zapytał: «jakim jesteś człowiekiem?*". n a k zwrócić uwagę na p e w i e n znamienny a n t r o p o l o - [1978 ] g i c z n o - k u l t u r o w y rys twórczości Gierałtowskiego. Z o ­ dalekich Gierałtowski pozostaje nadal w t y m l u d z k i m residu­ fia Rydet wyruszała i zaglądała do w i e j s k i c h chałup, um. N a d a l to bada. Zdaję sobie sprawę, że jest zbyt portretując i c h mieszkańców, by uchwycić i poznać wielką indywidualnością, by zamykać go w jakichś i c h , w t y c h n a t u r a l n y c h dla i c h życia wnętrzach. Gie­ „izmach". Pisali o n i m w n i k l i w e analizy socjologowie, rałtowski, wyruszając do swoich w y b i t n y c h twórców, socjologowie kultury, znawcy p r z e d m i o t u (fotografii), indywidualności, wspomina i o t y m : „Szeroki kąt w y ­ pisarze, dziennikarze, artyści, koledzy po f a c h u . Por­ n i k a u m n i e z widzenia człowieka w jego własnej prze­ t r e t o w a n i i nie, m . i n . tacy autorzy ( p o m i j a m t u auto­ strzeni", i w i n n y m miejscu dodaje: „No, może jeszcze rów zagranicznych) jak Jerzy Stajuda, M a r c i n Giżycki, fakt, że nie fotografuję w atelier, lecz w otoczeniu, Stefan B r a t k o w s k i , Stanisław T y m , O l g i e r d Budre­ w j a k i m żyje na co dzień portretowany. C h o ć z drugiej wicz, Jacek Żakowski, Krzysztof Kłopotowski, Jan strony, tło nie wydaje m i się tak bardzo i s t o t n e " . Jest Szczepański, Stefan M o r a w s k i (to z jego tekstu o d n o ­ coś przy wszystkich różnicach wspólnego w t y c h f o t o ­ szącego twórczość do doświadczeń współczesnej f i l o ­ graficznych podróżnikach. Gierałtowski wyruszający zofii i estetyki bierze się tytuł wspomnianego zbioru za nas w podróż, do t y c h swoich r z a d k i c h egzotycz­ Ryszard Kapuściński, Ryszard Bo­ n y c h ptaków m a w sobie coś z antropologa k u l t u r y . Gry z portretem), browski, Krzysztof Jurecki, Jerzy Lewczyński, żeby do „Co znaczy być fotografem na przełomie w i e k u gdzieś tej m o z a i k i i żywej reakcji na t o , co r o b i Gierałtowski, w Europie Środkowej. Wyrastaliśmy w r e a l n y m socja­ dokładać jakąś sztywną formułę. I tak j a k w odniesie­ lizmie, byliśmy en masse w czerwonym harcerstwie, n i u do wielkiej twórczości Z o f i i Rydet myląca i niewy- uczyliśmy się, studiowaliśmy. 131 Szczeniacki instynkt �Zbigniew Benedyktowicz ' POLACY, POLACY - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O czenia współczesnej a n t r o p o l o g i i wizualnej. Claude Lévi-Strauss w Smutku tropików, opisując zachód słoń­ ca, grę światła, kolorów, zmian zachodzących na nie­ bie, wyznawał, że gdyby umiał opisać te wszystkie za­ chodzące przemiany, z pewnością opanowałby lepiej arkana swojej dziedziny. Pejzażem Gierałtowskiego, do którego wyruszył w swoją podróż, jest twarz ludzka. N a t e n antropologiczny rys, chociaż w kontekście filozo­ ficznym i estetycznym, zwracał uwagę Stefan M o r a w ­ ski: „[Gieraltowski] C h c e być «prowincjuszem», który na własną modłę i odpowiedzialność po raz «enty» sta­ je przed p r o b l e m e m niedającym się d e f i n i t y w n i e roz­ wiązać - m i a n o w i c i e , czy ciekawość Innego i samego siebie jest w stanie dotrzeć d o jakichś prawd stałych, czy też m u s i m y poprzestać na zaczarowanym kręgu m i ­ tologicznych p r o j e k c j i . A u t o r [...] kocha swoją robotę m i m o to, albo też dlatego, że umykają wciąż jej hory­ zonty, że oscyluje się w ustawicznym r u c h u dialektycz­ n y m między camera visionis i camera lucida. Fotografia tego typu t k w i w m a s o w y m obiegu ( b o w i e m portrety elity intelektualno-artystycznej są również elementar­ n y m składnikiem mass culture, choćby poprzez ilustra­ cje gazetowe), ale niekoniecznie musi być sterowana przymusem dostosowania się do r y n k o w y c h m e c h a n i ­ zmów. Ten luz widoczny jest w pracach zebranych na wystawie i właśnie w swobodzie podejmowania gry z p o r t r e t e m , bez pewności, czy w y n i k będzie d o d a t n i i osiągnięcie zyskowne (gry, która skłoniła m n i e do f i ­ lozofowania o dylematach spojrzenia na Innego i sa­ mego siebie), dostrzegam zasadniczą wartość twórczo­ ści Gierałtowskiego. O b y tylko nie zmienił k i e r u n k u strzałki swojego kompasu [ M o r a w s k i 1988]." O to możemy być spokojni. N i e sposób rozwijać t u , Krzysztof Penderecki, Fot. Krzysztof Gieraltowski t o t e m a t na i n n e s t u d i u m i dłuższe opowiadanie, związków tej postawy i dociekań, poszukiwań Gierał­ towskiego, u p r a w i a n i a przezeń swoistej a n t r o p o l o g i i wizualnej współczesności z t y m , co się dzieje w najbar­ dziej żywym współczesnym nurcie a n t r o p o l o g i i k u l t u ­ ry. Zarzucany m u subiektywizm jest doświadczeniem o d k r y w a n y m dziś w dziełach najbardziej klasycznych wolności kierował nas k u kamerze fotograficznej, te­ m u narzędziu podróżników, outsiderów i złodziei dusz antropologów k u l t u r y . A n t r o p o l o g i a k u l t u r y dzisiaj jak [1993]". „Jeśli chodzi o m n i e , t o podobnie jak wielu nigdy jest świadoma swego subiektywnego, autorskie­ i n n y c h u r o d z o n y c h n a d Wisłą, stałem się z konieczno­ go, czytaj też: twórczego, opartego na wyobraźni, k o n ­ ści geopolitycznych czekającym na wynajęcie struowanego obrazu opisywanego przez nią czło­ świata w i e k i e m z walizką», który pójdzie pracować wszędzie, i kultury. Dzieło gdzie może okazać się użyteczny. Może zgłoszą zapo­ książki C l i f f o r d a Geertza, odkrywający w klasycznych i życie. Antropolog jako autor to tytuł trzebowanie Eskimosi albo Patagończycy, wtedy u d a m już dziś dziełach M a l i n o w s k i e g o , R u t h się do n i c h , żeby portretować najlepiej, jak potrafię. Levi-Strausa owe cechy. 1 wittnessing N i e m n i e j j e d n a k najbliżsi pozostaną m i Polacy i Euro­ Ja. Dzieci Malinowskiego pa, bo w y c h o w a n y w jej kulturze, tutaj będę zawsze tej książki z zawartą w niej dwuznacznością i grą słów: - Benedict, Zaświadczające to tytuł jednego z rozdziałów szukał dla mojej fotografii międzyludzkich punktów „I" (na co zwraca uwagę autor polskiego przekładu), odniesienia. P o m i m o m o i c h ograniczonych możliwo­ w swej warstwie fonetycznej znaczy t o tyle samo co: ści chciałbym „Ja" i „oko" („naoczni świadkowie"). nadal mieć możność w pasjonującym współzawodnictwie uczestniczenia o zadziwiający Kompasem Gierałtowskiego w jego podróży do I n ­ obraz współczesnego człowieka [ 1 9 8 4 ] " . Niewątpliwie nego, jak wyznaje na filmie (i w tekstach) jest ciągle to jest coś z antropologa k u l t u r y u Gierałtowskiego. A je­ samo dziecięce marzenie: „Marzyły m i się różne rzeczy. go twórczość w swoisty sposób wpisuje się w doświad­ Między i n n y m i chciałem mieć pierścień, za pokręce- 132 �Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O n i e m którego, znałbym cudze myśli, [ i uczciwie niczego w y " i działań („to Pan się t y m interesuje?", „to Pan się nie zatajając a n i nie udając przyznaje się] Myśli i to, co t y m zajmuje?"), jest t u wspólne. P o m i m o tej zdawało­ ludzie myślą o m n i e . Ja jestem egocentrykiem". by się generalnej różnicy polegającej n a t y m , że f o t o ­ Naoczny świadek Gierałtowski, w tej swojej wciąż graf, pracując w obrazie „rozmawia w m i l c z e n i u " , a a n ­ podejmowanej n a n o w o podróży, dzieli też z a n t r o p o ­ tropolog, pracując w słowie „milczy w r o z m o w i e " logami kultury t o samo doświadczenie znikania (a przynajmniej p o w i n i e n , jeśli oczywiście uznamy, że „przedmiotu swoich b a d a ń , " chociaż t o i n n y rodzaj tak byłoby lepiej, d l a lepszego wsłuchania się w D r u ­ plemienia, do którego wyruszył, jest świadom jego zni­ giego), p o t e m już wszystko jest podobnie: a n t r o p o l o g kania p o d n a p o r e m współczesnych, cywilizacyjnych „pisze" w swojej p r a c o w n i , fotograf w swojej „naświe­ „kulturowych" przemian. S t ą d może t o podobne j a k tla", „wywołuje", „montuje", „komponuje" swoje dzie­ u antropologów poczucie misji ocalania, nieustannej ło (chociaż wszystkie te słowa dało by się odnieść d o w a l k i o konieczność u d o k u m e n t o w a n i a znikającego tego, co „pisząc" r o b i także i antropolog) - obaj teraz, świata: już zazwyczaj pracują n a komputerze. „Tak się stało, że napotkałem ludzi u r o d z o n y c h na przełomie wieku, których Subiektywne p o r t r e t y Gieraltowskiego działają siłą n a z y w a m wspaniałymi obrazu. Jego własny i n d y w i d u a l n y fotograficzny styl, szlachcicami. O n i pokazali m i , j a k mądrze można się „sygnatura i f r a g m e n t " operowanie f r a g m e n t e m są o d zachowywać i j a k być d o b r y m i n o r m a l n y m . Dzisiaj razu rozpoznawalne (ktoś napisał, że swoich portretów kiedy patrzę na m o i c h współczesnych, jestem przera­ mógłby n i e podpisywać i t a k w i a d o m o byłoby, k t o jest żony. H i s t o r i a zlikwidowała elity tego n a r o d u " . i c h a u t o r e m ) . Gierałtowski stale jest „w drodze". Siła, przestrzeń jego obrazów w y n i k a z napięcia pomiędzy N a swoich p o r t r e t a c h współczesnych Polaków, ary­ wizją i d o k u m e n t e m (diagnoza Morawskiego o napię­ stokratów ducha, zakłada i m i zrywa maski. Tworzy ciu pomiędzy camera visionis i camera lucida nadal po­ swoje p o r t r e t y zawsze o „ćwierć k r o k u przed n a m i " . zostaje a k t u a l n a ) . Pod t y m względem twórczość Gie­ raltowskiego można nazwać w pełni antropologiczną, W s p o m n i a n e podobieństwa i analogie, jakie rysują jeśli uznać, j a k czynią t o niektórzy, że podstawą a n t r o ­ się pomiędzy pracą Gieraltowskiego, pomiędzy działa­ pologii, antropologicznego podejścia i spojrzenia jest n i e m fotografa a antropologa n i e pozwalają zapomnieć (oparta na f a k t a c h i d o k u m e n t a c h ) w y o b r a ź n i a . o zasadniczej różnicy - i f i l m dobrze t o pokazuje - róż­ Ze a n t r o p o l o g t w o r z y swoje przedmioty a właściwie nicy, zaznaczyć t u trzeba, która chociaż została w f i l ­ p o d m i o t y badań. mie świetnie uchwycona a m i m o t o paradoksalnie n a ­ Jeśli też przyjąć charakterystykę a n t r o p o l o g i i jaką dal wzmaga poczucie wspólnoty tego samego doświad­ daje Redfield (w p u b l i k o w a n y m wyżej w t y m numerze czenia. Fotograf w odróżnieniu o d antropologa (który artykule) zestawiając j ą z filologią klasyczną, że zasad­ na ogół pracuje słowem) teren" niczym jej p y t a n i e m i troską jest n i e t o (jak w f i l o l o ­ uzbrojony w kamerę. Swój „wywiad", swoją rozmowę, g i i ) : „czy t o jest p o p r a w n e " ale t o : „czy t o jest cieka­ „notatki", analizę, syntezę prowadzi przy p o m o c y ka­ w e " , t o z pewnością o fotografiach Gieraltowskiego mery. Towarzyszące t e m u słowa, rozmowa są czymś można powiedzieć, że są antropologiczne. Siła p o r t r e ­ m n i e j i s t o t n y m , ważnym ( t a k , j a k częstokroć fotogra­ tów Gieraltowskiego jest wypadkową w i e l u sił i w i e l u fowanie i fotografie towarzyszące p r a c o m a n t r o p o l o ­ okoliczności: własnej wizji, wyobraźni, przemian k u l ­ wyrusza „w swój gów, sprowadzone zaledwie d o r o l i „dokumentacji", t u r o w y c h , społecznych, technologicznych. N i e zawa­ czy i l u s t r a c j i ) . W y m i a n a słów, rozmowa służą fotogra­ hałbym się użyć też i wobec tej twórczości określenia f o w i bardziej dla odwrócenia uwagi, raz już użytego (w odniesieniu d o innego autorstwa) „rozluźnienia" modela, zajęcia go czymś i n n y m , czasem dania m u w y ­ i t c h n i e n i a . (Trochę t o zresztą siłą rzeczy, m u s i przypo­ obok portertów postaci ginącego plemienia i n t e l i g e n ­ m i n a ć - i f i l m znów pokazuje t o dobrze - rozmowę, j a k cji, w i e l k i c h osobowości, w których zapisywaniu wedle w gabinecie dentysty, b o j a k t u naprawdę rozmawiać, swego autorskiego p r o j e k t u realizowanego o d lat Gie­ kiedy „głowa m u s i być uniesiona do góry", „a oczy rałtowski się wyspecjalizował, pojawiają się także twa­ t u ! " ) . M i m o jednak różnicy narzędzi j a k i m i operują f o ­ rze „ludzi n o w y c h " , czasem przypominających n i e m a l odrzucanego: „zapis socjologiczny". O t o b o w i e m tograf i a n t r o p o l o g doświadczenie nadal jest wspólne. „szczęśliwe twarze z bilboardów" (jak ze znanego p r o ­ (Notabene t e n ostatni, częstokroć skupiony w „rozmo­ j e k t u A n n y Bohdziewicz), p o r t r e t y ludzi „modnych", w i e " n a s w o i m , może czasem, n i e m n i e j niż pierwszy, z pierwszych s t r o n gazet, urzędników, prezesów (czę­ przypominać dentystę-stomatologa). Zasadniczo d o ­ stokroć są to też i „ludzie bez twarzy", już t o o w i a n i świadczenie przenikania d o Innego, Drugiego, d o ­ mgłą, enigmatyczni, już t o u c h w y c e n i w swej radosnej świadczenie rozmowy, dialogu, oswajania wchodzenia pustce, „mundurze"). N i e potrafię głębiej wnikać w świat „informatora", „modela", przenikania d o tego, i analizować estetycznej wartości poszukiwań, ekspe­ co istotne i ważne, p o k o n y w a n i a jego dystansu, oporu, rymentów (kolor, k o m p u t e r o w e przetworzenia), j a k i m czasem niechęci, irytacji, zmęczenia, wątpliwości nie­ autor tworząc je, jednocześnie się i m poświęca (a co j e d n o k r o t n i e żywionych, co d o sensu takiej „rozmo­ dla niego może byłoby ciekawsze d o przeczytania), p o - 133 �Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERAŁTOWSKIEGO nieważ dla m n i e nadal ów antropologiczny współczyn­ pamiętam takie zdjęcie Prof. Stanisława Lorentza, sto­ n i k , ów socjologiczny i k u l t u r o w y zapis współczesnych jącego, bodajże u bramy N i e b o r o w a , n i c z y m stróż, dys­ przemian, j a k i c h m y i sam autor doświadczamy, zapis pozytor, który pojawia się i o d n a w i a w k o l e j n y c h edycjach-wy- skarbca i obok tego zdjęcia zapis, n o t a t k ę : „Kiedy za­ stawach portretów Polaków współczesnych jest t u d l a prezentowano Stanisławowi L o r e n t z o w i publikowane „strażnik wrót", depozytariusz chroniący m n i e najistotniejszy. Można się zżymać na styl Gierał- t u zdjęcie, ktoś zaoponował: «Stasiu, j a k t u strasznie towskiego, można m u zarzucać manieryzm, ekspery­ wyszedłeś!* M u z e a l n i k mruknął: « C i c h o , głupia, do­ m e n t o w a n i e , niezrozumiałe (przypadkowe?) udziwnia­ b r e . * . Tak ujawniało się wyczucie czasów, nieodmien­ nie, dodawanie atrybutów, kolorów etc. jak uczyniła nie c e c h u j ą c e osiemdziesięcioletniego d y r e k t o r a M u ­ to jedna z recenzentek ostatniej wystawy. D l a m n i e zeum N a r o d o w e g o . " właśnie ta ostatnia edycja Twarz jako znak w sposób N a wystawie Twarz jako znak przywrócona została istotny wyrównała p e w i e n niedosyt odczuwany przy jakby równowaga pomiędzy Obrazem i słowem. Za­ poprzednich jego wystawach. Po pierwsze o b o k ostat­ spokojony został (chyba nie tylko mój) głód „przypi­ n i c h prac k o l o r o w y c h znalazły się wcześniejsze prace su", „adnotacji", „komentarza", „dalszej wiedzy", cho­ czarno - białe, ukazując większy horyzont czasowy. Po ciaż każdy z t y c h obrazów mógłby się obyć i działać bez drugie, o b o k fotografii, pojawiły się podpisy obszer­ tego. Zaspokojony został głód słowa. niejsze, zapiski pamięci związanej z daną postacią, zdjęciem, „didaskalia" dotyczące sytuacji, okoliczności w j a k i c h p o r t r e t powstawał. To, co było można śledzić jedynie w niektórych katalogach (jak n p . w : Krzysztof Gierałtowski, Portrety, W A i F , Warszawa 1998., skąd D l a t e g o też z wdzięcznością skorzystałem, z myślą też i o przyszłych c z y t e l n i k a c h z możliwości rozmowy z a u t o r e m , który zechciał oprowadzić m n i e po swojej wystawie, której t o r o z m o w y zapis p u b l i k u j e m y p o n i ­ żej. Krzysztof Gierałtowski. Fot. Krzysztof Gierałtowski. 134 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7293624944fc4981cec7cc81346ed9a6.pdf 286a1e19218ca7e0c3415aa7b8eb2d70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6420 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Białoruś - język etnolingwistyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5993 Title A name given to the resource "Pomieszany świat" jako kategoria opisu etnologiczno/antropologicznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.21-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO/ANTROPOLOGICZNEGO. ZARYS PROBLEMU WYJAŚNIENIE POJĘCIA Wiele osób, które prowadziły badania terenowe na obszarze Białorusi, zwróciło uwagę na występujące w języku jej mieszkańców pojęcie pomieszany świat (białor. mjaszany swiet) (szerzej patrz: Życzyóska-Ciołek 1996; Kabzióska 1999, s. 148-151; Ivanova 2007; Lichtarowicz 2007; Smułkowa 2007). Pojawia się ono najczęściej w opisach pogranicza kulturowego, lokalnej przestrzeni, zamieszkałej przez różne grupy etniczne/narodowe, językowe i wyznaniowe: Oni tu żyją po­ mieszamy]e. Dla „pomieszanego świata” istotne jest zarówno sąsiedztwo różnych kultur, jak i możliwość ich łączenia, przekraczania granic etniczno-kulturowych. O występowaniu tego zjawiska świadczy m.in. znaczna liczba małżeństw miesza­ nych, różnie ocenianych przez członków poszczególnych grup (na ten temat patrz: Życzyńska-Ciołek 1996, s. 204-205; Kabzińska 1999, s. 118-120). Małżeństwa te przyczyniają się do pogłębiania wspomnianego zjawiska i jego utrwalenia. „«Pomieszanie» stało się codziennym doświadczeniem, znanym i zrozumia­ łym, które przez swoje długie trwanie przeszło w normę” (Lichtarowicz 2007, s. 173; patrz też: Życzyńska-Ciołek 1996). Zdaniem Elżbiety Smułkowej, ,,[ś]wiadomość «mieszania się» dotyczy głównie tożsamości i języka: «My mTeszanyja ludzi//mi’eszancy, nasza mowa mi’eszana». Natomiast środowisko kulturowe, w jakim żyją [mieszkańcy Białorusi], np. wystrój chat, zwyczaje żywieniowe, świętowanie i ceremoniał pochówku, w którym badacz dostrzega elementy róż­ nego pochodzenia, traktowane jest jako jednolite, swoje. Tu określenie «mieszany» nie pada” (Smułkowa 2007, s. 7). Z badań przeprowadzonych na Mohylewszczyźnie (wschodnie tereny Republiki Białoruś) przez Taccjanę Iwanową wynika jednak, że mjaszany swiet to nie tylko specyficzna kategoria samookreślenia, identyfikacji kulturowej, ale również świat, w którym przenikają się różne tradycje i wzory zachowań. Odczucie „pomie­ szania” towarzyszy np. procesom polegającym na przechodzeniu od kultury tradycyjnej (archaicznej) do kultury miejskiej, popularnej, kultury „nowego świata” (Ivanova 2007, s. 228). Pojęcie „pomieszany świat” ma więc znaczenie szersze w porównaniu z tym, o którym pisze E. Smułkowa. �22 IWONA KABZIŃSKA Iwanowa zwraca również uwagę na różnicę między wschodnią i zachodnią Białorusią, polegającą na tym, że we wschodniej części kraju, ze względu na sto­ sunkowo małe zróżnicowanie religijne jej mieszkańców, „pomieszanie” widoczne jest przede wszystkim w sferze językowej, podczas gdy w części zachodniej obej­ muje także wyznanie (tamże, s. 225). Jednym z efektów sąsiedztwa różnych grup etnicznych/narodowych oraz kon­ taktów między nimi jest powstanie języka „zmieszanego”, określanego też przez mieszkańców białoruskich wiosek jako mjaszanaja mowa, „mowa prosta”, „język prosty” (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 205; Kabzińska 1999, s. 66-69). Mjaszanaja mowa jest nierzadko przeciwstawiana językom uważanym za kulturalne, czyste, językom ludzi wykształconych, mieszkających w miastach: rosyjskiemu, biało­ ruskiemu, polskiemu (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 205; Kabzińska 1999, s. 66-69; patrz też: Engelking 1996, s. 178; Zielińska 1993, s. 20). Trzeba jednak pamiętać, że ludność miast posługuje się przede wszystkim mieszaniną rosyjskiego i biało­ ruskiego, zwaną trasjanką; na jej określenie może być również używany termin mjaszanaja mowa (Ivanova 2007, s. 225-227). Wielu mieszkańców Białorusi nie zna literackiej odmiany rosyjskiego, jeszcze mniej osób włada literacką białoruszczyzną (o sytuacji językowej Białorusi patrz np.: Budz’ko 2007; Getka 2007; Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1999; Jankowiak 2007; Mećkovskaja 2007; Smułkowa 2002; Zielińska 1993; Zielińska 1997). Należy również podkreślić, że niektóre osoby uważają białoruski za język chłopski, brzydki, sytuują go też czasem niżej w językowej hierarchii od „mowy prostej” (na kwestię tę zwracałam już uwagę w swoich publikacjach; Kabzińska 1999, s. 67-68). Charakterystycznym zjawiskiem dla „pomieszanego świata” jest znajomość, w różnym stopniu, języków sąsiednich grup. Powszechnie przyjmuje się, że miesz­ kańcy Białorusi są bi- lub polilingwistyczni, niektórzy badacze zwracają jednak uwagę, że należałoby mówić raczej o „półjęzyczności”, tj. częściowej, nierzadko pobieżnej, znajomości różnych języków występujących na białoruskich pogra­ niczach. Podkreślają też, że w wyniku bezpośrednich kontaktów bliskich sobie języków dochodzi do interferencji. Jej skutkiem jest m.in. powstanie wspomnianej trasjanki (Grigor’eva, Martynova 1996, s. 154). Świadomość językowego „pomieszania” mają mieszkańcy wielu pograniczy, zwłaszcza o charakterze przejściowym. O „zmieszanym języku” mówiły np. osoby, z którymi rozmawiałam latem 2004 roku podczas badań, jakie przeprowadziłam w obwodzie lwowskim (pow. starosamborski i turkiński)1. W ten sposób określano przede wszystkim połączenie ukraińskiego i rosyjskiego, jakim posługuje się znacz­ na część ludności Ukrainy, zwłaszcza jej wschodnich obszarów. Można je uznać za lokalny odpowiednik białoruskiej trasjanki. „Pomieszanie” widoczne jest nie tylko w sferze języka. Mieszkańcy Ukrainy często określają się mianem „zmieszanych”, mówią o „zmieszanej krwi” (Mróz 2004, s. 268), zjawisko to dotyczy więc także pochodzenia etnicznego/narodowego. Jest ono jednym z następstw życia na pograniczu kulturowym, stanowi jednak 1 Były one częścią projektu badawczego zatytułowanego „Polskie dziedzictwo kulturowe w no­ wej Europie” (PBZ-KBN-085/H01-2002; III. C. 5). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 23 często źródło problemów z jednoznaczną samoidentyfikacją etniczną/narodową jego mieszkańców. Z osobami przeżywającymi tego rodzaju trudności zetknęłam się zarówno na Ukrainie, jak i na Białorusi2. Z badań, jakie przeprowadziłam w latach 1992-1998 w zachodnich i central­ nych rej onach Białorusi3 wynika, że termin pomieszany świat używany j est nie tylko jako synonim pogranicza kulturowego. Występuje on również w opisach sytuacji polegających na niespodziewanych, najczęściej narzuconych z zewnątrz, zmianach dotychczasowego porządku i ich skutków4. We wspomnieniach osób reprezentujących starsze pokolenie szczególnie mocno utkwił obraz „pomieszanego świata” w latach II wojny światowej. Do „pomiesza­ nia” oswojonej przez nie rzeczywistości przyczyniła się również zmiana granic państwowych, włączenie zachodnich obszarów Białorusi, które w okresie między­ wojnia stanowiły część Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, do Związku Radzieckiego: Wszystko przemieszane, przeplatane... Te ziemie przechodziły z rąk do rąk. Wiele osób dotkliwie odczuło zmianę ustroju i przymus życia według wzo­ rów obowiązujących w nowym systemie, kolektywizację, ateizację, asymilację, utratę znanego, bliskiego im (często idealizowanego i mitologizowanego) świata, towarzyszące zmianom poczucie zagrożenia i braku bezpieczeństwa (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 159-180). Można mówić o „pomieszaniu”, w wyniku gwał­ townych zmian, świata określanego jako „pomieszany” ze względu na wielość i różnorodność tworzących go elementów oraz związki między nimi. O „po­ mieszaniu” „pomieszanego świata”. Następstwem tego „pomieszania” stały się m.in. powojenne zmiany składu społeczności lokalnych spowodowane napływem ludzi z zewnątrz, określanych przez ludność autochtoniczną mianem „obcych” (czużije Ijudi) lub „przybłędów” (pribłudy). Terminy te odnoszą się do osób pochodzących spoza lokalnych społecz­ ności, bez względu na ich narodowość; mogą być np. użyte przez Polaków - auto­ chtonów w stosunku do innych Polaków, nie wywodzących się z danej miejscowoś­ ci (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 101-107). Pojęcie pomieszany świat obejmuje więc także wewnętrzne zróżnicowanie grupy złożonej z osób mających takie same korzenie etniczne, różniących się jednak miejscem pochodzenia. Co za tym idzie - może być ono stosowane w odniesieniu do pograniczy wewnątrzkulturowych/ 2 Problemy identyfikacji etnicznej/narodowej osób wywodzących się z rodzin mieszanych zo­ stały znakomicie ukazane przez Jarosława Derlickiego w jego pracy doktorskiej Od społeczności lokalnej do mniejszości narodowej. Polacy w Mołdawii, napisanej pod moim kierunkiem. Kompute­ rowy wydruk tekstu znajduje się w Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Kwestii autoidentyfikacji etnicznej/narodowej mieszkańców pogranicza kulturowego oraz sposobom ich identyfikacji przez przedstawicieli różnych grup wiele miejsca poświęcił Krzysztof Kwaśniewski (2000). Autor odwołuje się m.in. do koncepcji marginalności etnicznej/narodowej przedstawionej przez Roberta E. Parka (Kwaśniewski 2000). 3 Zgodnie z przyjętymi przeze mnie założeniami, badania objęły przede wszystkim osoby iden­ tyfikujące się jako Polacy. 4 O występowaniu terminu pomieszany świat w odniesieniu do zmian wspomina również Życzyńska-Ciołek (1996, s. 203). Prezentując wyniki badań, przeprowadzonych na Grodzieńszczyźnie, ba­ daczka skoncentrowała się jednak przede wszystkim na funkcjonowaniu wspomnianego terminu w opisach znanego jej rozmówcom pogranicza, przestrzeni zamieszkałej przez różne grupy kulturowe. �24 IWONA KABZIŃSKA wewnątrzspołecznych. Należy jednak podkreślić, że w wypowiedziach moich roz­ mówców wspomniane pojęcie występowało w tym znaczeniu stosunkowo rzadko. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że zjawiskiem charakterys­ tycznym dla powoj ennej rzeczywistości i j ej „pomieszanego świata” było egzystowa­ nie między przeszłością a teraźniejszością5. Doświadczyli tego nierzadko zarówno ci, którzy po II wojnie światowej stali się mieszkańcami Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak i ci, którzy w czasie wojny zostali zmuszeni do opusz­ czenia rodzinnych stron i nigdy już do nich nie wrócili, pozostając na obczyźnie. Mimo upływu lat, część tych osób trwa w zawieszeniu między krajem pochodze­ nia i obecnego zamieszkania, nie mogąc do końca pogodzić się ze zmianami: Dom w Ameryce. Tam urodziły się moje dzieci... serce ciągle w Polsce, częściowo, częś­ ciowo w Ameryce, niestety. [...] Polska to jednak siedzi w środku. Co polskie, to i nasze6*; Gdzie jest dom i chleb, tam ojczyzna. Nie wrócisz, bo do czego, ale setce ciągnie, groby są bliskich, rodziców, ziemia ciągnie, ale życie to nie...1 Mieszkańcy Republiki Białoruś (i innych republik radzieckich) doświadczyli kolejnego „pomieszania świata” w latach pieriestrojki. Dla większości z nich trau­ matycznym przeżyciem był rozpad ZSRR, przekształcenie poszczególnych republik w odrębne państwa oraz udział w reformach systemowych, mających prowadzić do demokracji i gospodarki rynkowej. W odniesieniu do tych wydarzeń, podobnie jak w stosunku do okresu powojen­ nego, można mówić o współwystępowaniu różnych porządków, a także o koniecz­ ności odnalezienia się w poddanej radykalnym zmianom rzeczywistości. Pojawia się tu jednak nowe zjawisko, jakim jest tęsknota za idealizowanym socjalizmem, bezpieczeństwem socjalnym, państwem opiekuńczym. Pogłębia się ona wraz z ros­ nącym bezrobociem, ubożeniem znacznej części postsocjalistycznych społeczeństw i ich głęboką polaryzacją, przekonaniem o braku korzystnych perspektyw i poczucia bezpieczeństwa. Nostalgia za bezpieczną socjalistyczną przeszłością jest obecna 5 Życie w dwóch światach stało się doświadczeniem wielu osób, które przeżyły wojnę, a na­ stępnie zostały zmuszone do funkcjonowania w nowym dla nich systemie. Pisze o tym Lech Mróz, powołując się na przykład mieszkańców Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Autor wyjaśnia, że jeden z tych światów „przetrwał w świadomości ludzi starszych, w ich opowieściach, pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i postępowanie w kręgu domowo-rodzinnym”, drugi „obowiązywał na zewnątrz, w miejscu pracy, miejscach publicznych, urzędach, szkole” (Mróz 1993, s. 53). Służyła mu indoktrynacja, narzucenie określonego modelu wychowania dzieci i mło­ dzieży, wzorów postępowania (tamże). 6 Autorką tych słów jest kobieta wywieziona na Syberię w lutym 1940 roku razem z wieloma innymi mieszkańcami Nalibok (pow. stołpecki). Z armią gen. Władysława Andersa dotarła ona na Bliski Wschód. W 1947 roku wyjechała do Nowego Jorku, gdzie zamieszkała na stałe. Miałam okazję rozmawiać z nią w lipcu 1994 roku podczas jej obecności w Nalibokach (kobieta przyjechała na uroczystość konsekracji tamtejszego kościoła parafialnego). Moja rozmówczyni oświadczyła, że zawsze pisze słowo Białoruś w cudzysłowie. Mówi też: tak zwana Białoruś. Kończąc rozmowę, stwierdziła: W Polsce się urodziłam, z Polski wyjechałam, a teraz na Białoruś wracam. 1 Słowa te zostały wypowiedziane przez kobietę urodzoną w sąsiadujących z Nalibokami Jankowiczach, która w czasie wojny trafiła „na roboty” do Niemiec. Po wojnie jej rodzice zdecydowali się na wyjazd do Kanady. Z moją rozmówczynią spotkałam się również latem 1994 roku podczas uroczystości konsekracji nalibockiej świątyni (o życiu ekspatriantów wywodzących się z parafii nalibockiej w powojennych światach patrz: Kabzińska 2000). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 25 we wszystkich krajach, w których elity przywódcze zadecydowały o zmianie ustroju (patrz np.: Kabzióska 2009; Miluski 2002; Nostalgia... 2002; Novyj socialnyj oblik... 2002; Sztompka 2000; Weinerova 1994). Z moich badań wynika, że zja­ wisko to występuje nie tylko wśród osób należących do starszego i średniego po­ kolenia, ale niekiedy również wśród ludzi młodych, nie znających socjalizmu z bezpośrednich doświadczeń, lecz jedynie ze wspomnień rodziców i dziadków. O „POMIESZANIU” W CZASACH MITYCZNYCH I BIBLIJNYCH „Pomieszanie”, polegające zarówno na współwystępowaniu różnych kompo­ nentów kulturowych, jak i na gwałtownych zmianach dotychczasowego ładu, jest wpisane w dzieje człowieka od samego początku. Mówi o tym wiele mitów i opo­ wieści apokryficznych. W pochodzącym z pierwszej połowy XII stulecia dziele Honoriusza Augustoduńskiego, zatytułowanym „Elucidarium”, napisano np., że „człowiek stworzony został na podobieństwo boże z substancji duchowej i materialnej. Ta ostatnia składała się z czterech elementów: ziemi (ciało), wody (krew), powietrza (oddech) i ognia (ciepło). Człowiek jako funkcjonujący organizm jest swego rodzaju analogonem ota­ czającej go rzeczywistości. Ma głowę okrągłą na wzór sfery niebieskiej, para oczu odpowiada dwóm głównym ciałom niebieskim, siedem otworów w głowie przypo­ mina siedem harmonii niebieskich. Pierś poruszana oddechem i kaszlem to jakby powietrze wstrząsane wiatrem i gromem. Brzuch przyjmuje wszelkie ciecze, tak jak morze naturalne cieki. Nogi podtrzymują ciężar ciała analogicznie do ziemi. Wzrok ludzki jest z ognia niebieskiego, słuch z wyższego powietrza, węch zaś z jego części niższej; smak z wody, zmysł dotyku z ziemi. Kości człowieka mają udział w twar­ dości kamieni, nogi w sile drzew, włosy w pięknie traw, zmysły w czujności zwie­ rząt. Każda istota ludzka jest zatem miniaturą świata [...]” (Tomicki 1980, s. 528). Szesnastowieczna, najstarsza ze znanych, wersja ruskiego mitu „O Morzu Tyberiadzkim” opowiada o stworzeniu człowieka, Adama, z siedmiu składników: ziemi (ciało), kamienia (kości), morskich wód (krew), słońca (oczy), obłoków (myśli), wiatru (oddech) i ognia (ciepło) (Tomicki 1980, s. 519). W opowieści tej 8 Autor cytuje fragmenty pracy A. J. Guriewicza, Populjarnoe bogoslovie i narodnaja religioznost’ średnich vekov, [w:] Iz isiorii kul’iury średnich vekov i vozrozdenija, Moskva 1987, s. 79-80. 9 Tomicki powołuje się na pracę I. Iwanowa, Bogomilski knigi i legendi, Sofia 1970 (wyd. 2), s. 291, który z kolei cytuje fragmenty mitu odnalezionego w zbiorze z XVI w. i opublikowanego przez E. V. Barsowa w 1886 roku (Tomicki 1980, s. 51, przyp. 5). Teksty wybrane i poddane analizie przez Tomickiego mówią o tym, że człowiek powstał z rozmaitych składników, w zależności od źródła informacji różne mogą być natomiast ich rodzaj i liczba (patrz też np.: Filipiak 1993, s. 57-61). O tym, że wszelkie byty, w tym świat i człowiek, będący jego „miniaturą”, składają się z różnorod­ nych elementów/żywiołów (np. ognia, wody, ziemi i powietrza) mówią wierzenia wielu ludów, m.in. Chińczyków i Mongołów. Przypominają też o tym liczne gry mongolskie, np. z użyciem astragali, w które jeszcze w początku XX wieku grano obowiązkowo w okresie noworocznym, powtarzając w ten symboliczny sposób mityczne wydarzenia z czasów początku. Związana jest z nimi zarówno kreacja, jak i zmiana pierwotnego porządku (szerzej patrz: Kabzińska 1983, 1984). �26 IWONA KABZIŃSKA jest również mowa o diable, ingerującym w boskie dzieło stworzenia przez nakłu­ cie w wielu miejscach ciała człowieka pozostawionego na moment przez Stwórcę, który „poszedł [...] na niebiosa do ojca swego po duszę Adama” (tamże, s. 54). Kiedy Pan wrócił i zobaczył „«ciało całe pokłute»”, powiedział: „«0, diable! Jak śmiałeś zrobić tak z moim stworzeniem? I odpowiedział diabeł: Panie, gdy człowiek poczuje, że zachorował, wtedy będzie o tobie pamiętał! I Pan wywrócił Adama ranami do środka i stąd pochodzą choroby. Szatan sprawił, że gdy ktoś zachoruje, wtedy wzdycha: Oh, oh, Panie, zlituj się! Ożywił Pan Adama i dał mu władzę w raju nad wszystkimi ptakami i zwierzętami, i bydłem»” (tamże, s. 51). Jak widać, dzia­ łanie diabła, choć przyczyniło się do zmiany zastanego porządku i częściowego zniszczenia pierwotnego wizerunku człowieka, nie miało wyłącznie negatywnych skutków, nie została bowiem zerwana więź między Panem i jego Stworzeniem. Dalsze losy Adama, oraz danej mu przez Boga za towarzyszkę życia Ewy, świadczą o tym, że diabeł nie zaniechał swej działalności. Podstępem doprowadził do tego, że zjedli oni zakazany owoc z „drzewa poznania dobra i zła”, sprzeciwia­ jąc się Bogu, przekraczając zakreślone przez Niego granice. Karą za nieposłu­ szeństwo było wygnanie z Edenu oraz skazanie człowieka na trudy ziemskiego bytowania. Jednak i w tym przypadku nie doszło do utraty duchowej więzi między Bogiem i człowiekiem (Księga Rodzaju 2, 8-25; 3, 1-24). Magdalena Zowczak zwraca uwagę na podobieństwo między biblijną opo­ wieścią o grzechu pierworodnym i tekstem mówiącym o wieży Babel. Wspólny jest im m.in. motyw boskiej interwencji. W obydwu przypadkach Bóg wkracza w dzieło człowieka, gdyż nie może dopuścić do tego, by próbował Mu dorównać w mądrości i wielkości, ani też, by łamał ustalone przesz Niego zasady (Zowczak 2000, s. 191-192). Wydarzenia związane z budową wieży Babel mają również fundamentalne zna­ czenie dla „pomieszania świata”. Mieszkańcy całej ziemi mieli jedną mowę, czyli jednakowe słowa. A gdy wędrowali ze wschodu, napotkali równinę w kraju Szinear i tam zamieszkali. I mówili jeden do drugiego: „Chodźcie, wyrabiajmy cegłę i wypalmy ją w ogniu”. A gdy już mieli cegłę zamiast kamieni i smołę zamiast zaprawy murarskiej, rzekli: „Chodźcie, zbudujemy sobie miasto i wieżę, której wierzchołek będzie sięgał nieba, i w ten sposób uczynimy sobie znak, abyśmy się nie rozproszyli po całej ziemi”. A Pan zstąpił z nieba, by zobaczyć to miasto i wieże, które budowali ludzie, i rzekł: „Są oni jednym ludem i wszyscy mają jedną mowę, i to jest przyczyną, że zaczęli budować. A zatem w przyszłości nic nie będzie dla nich niemożliwe, cokolwiek zamierzą uczynić. Zejdźmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie rozumiał drugiego”. W ten sposób Pan rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi, i tak nie dokończyli budowy tego miasta. Dlatego to nazwano je Babel, tam bowiem Pan pomieszał mowę mieszkańców całej ziemi. Stamtąd też Pan rozproszył ich po całej powierzchni ziemi (Księga Rodzaju, 11,11-18). W komentarzu, jakim w Piśmie Świętym opatrzono wspomniany fragment, podano, że „[fjolklorystyczne to opowiadanie ma wyjaśnić przyczynę różnorod­ ności narodów i języków. Oto ludzkość po potopie oddala się coraz bardziej od Boga, dążąc do przekroczenia granic jej zakreślonych. Gigantyczna budowla jest ucieleśnieniem tych niezdrowych dążeń. [...] Karą za rosnącą pychę jest rosnące �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 27 niezrozumienie między narodami. Uwzględniając całość Objawienia biblijnego mamy w tym opisie pierwszy człon typologicznego tryptyku: jego antytypem histo­ rycznym będzie jedność przywrócona narodom przez Chrystusa w Jego Kościele (symbolem jej jest dar języków w Dniu Zesłania Ducha Świętego: Dz. 2,5-12) [...] [kolejnym] antytypem [...] jest jedność odkupionej ludzkości ukazana w wizji Ap 7, 9” (Pismo Święte... 1998, s. 32, przyp. 11,1). Postępowanie Boga wyjaśniają również ludowe interpretacje biblijnej opowieści. W materiałach zgromadzonych w latach 1990. na Wileńszczyźnie przez M. Zowczak jako pomysłodawca wzniesienia wieży Babel występuje m.in. król Salomon. Nie udało mu się jednak doprowadzić dzieła do końca, gdyż „Pan Bóg mu przeplątał”, Salomon bowiem „chciał być [od Niego] mądrzejszy” (Zowczak 2000, s. 190). W niektórych wariantach ludowych opowieści pojawiają się niewymienieni z imienia budowniczowie, zostaje natomiast podana ich liczba (np. siedemdziesięciu dziewięciu). Mówią też one o tym, że karą za próbę wzniesienia wieży wysokiej do nieba i chęć znalezienia się zbyt blisko Pana było powstanie wielu (np. siedem­ dziesięciu dziewięciu) religii. „Zmieszał” też Pan Bóg ludziom języki. „To teraz [...] jeden takim językiem mówi, drugi takim językiem. To wszystko od Boga. [...] No i zmieszał Pan Bóg języki i tyle teraz religiów. I Litwiny, i Polacy, i Francuzy, i te rozmaite” (tamże, s. 191). „Jeden język tylko był na świecie. Ludzie budowali [...]. Tm języki się pomieszali i wielki dzwon ciągnęli, on zleciał, rozbił się trochę i za to pomieszali się języki” (tamże). „Pan Bóg pomieszał im i już nie rozumieli” (tamże). Biblijna historia o wieży Babel jest także wskazywana jako przyczyna powsta­ nia wielu języków przez mieszkańców Grodzieńszczyzny: „Do potopu już był naród na etoj ziemie, na etoj płaniecie. Nu i uże datul ludzie stali, tak jak i ciepier, uże wsiakije bezbożniki, jeśli dzie nabiwajuć, abirajuć, agrabajuć. Nu, i tedy uże tak zrabili, i zachacieli ludzi da Boha zrabić leśnicu, baszniu takuju. Nu, i rabili, rabili, uże zara dabierucca da nieba. Boh widzit takoje, pamieszał im jazyki. Skolka tam ich była, adzin adnaho stali ni panimać. I ni kończyli baszniu. I ni dalezli da Boha. Eta batiuszka tak hawarył u szkole...” (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 206). Niektóre osoby twierdziły, że wielojęzyczność istniała „od zawsze, od dawna” (tamże). W jednej z wypowiedzi „pomieszanie języków” przypisano Panu Jezusowi: „To tyle języków wzięło się, że nie pogodzili się. Pan Jezus zrobił - tak ksiądz to czyta - pomieszał języki, żeby nie rozumiał jeden drugiego, co mówi. I za to stało się tyle języków. Że oni nie pogodzili się, zaczęli się kłócić, bić się zaczęli. Widzi Pan Jezus, że nie zrobi nic - pomieszał im języki i nie domówili się nic, i wszystko zagasło” (tamże). Nie wiem, ile osób funkcjonujących w kręgu tradycji judeochrześcijańskiej postrzega dziś wielość narodów, wiar i języków oraz związane z tym trudności porozumiewania się w wielokulturowym świecie jako skutek kary wymierzonej ludziom przez Boga „za [ich] rosnącą pychę”. Dla większości, jak sądzę, zjawiska takie jak wielojęzyczność, wielokulturowość, „pomieszanie świata”, znane z naj­ bliższego otoczenia (rodzina, sąsiedztwo, społeczność lokalna) i/lub z mediów, są przede wszystkim uwarunkowane historycznie. Mogą być również postrzegane np. jako następstwo migracji, otwarcia granic, globalizacji. �28 IWONA KABZIŃSKA Wspomniane w tej części artykułu teksty biblijne i ich ludowe interpreta­ cje mówią nie tylko o „pomieszanym świecie”. Pokazują one także, jak krucha jest stabilizacja, jak szybko i łatwo może ulec zniszczeniu dotychczasowy porzą­ dek, dający poczucie równowagi. Wystarczających dowodów na to dostarcza historia ludzkości, zdominowana przez różnego typu konflikty. Świat pozostaje też wewnętrznie podzielony i zróżnicowany, choć tak wiele mówi się w nim 0 równości. Ludzie posługują się różnymi językami i bardzo trudno im się ze sobą porozumieć, nawet jeśli są członkami tej samej grupy etnicznej/narodowej lub tej samej rodziny. Siedemdziesięciopięcioletnia mieszkanka Nalibok stwierdziła, że gdyby Pan Bóg chciał, żeby ludzie byli równi, to by ich takimi stworzył. Stworzyłby też drzewa w lesie równej wielkości, takie same krzaki, mchy i trawy. Nie uczynił jednak tego, dlatego ludzie różnią się między sobą. Dotyczy to zarówno ich wyglądu, jak 1 pozycji społecznej101. Różnice między ludźmi można, jak widać, uznać za wyraz woli Bożej, nie ma tu jednak mowy o karze, jak np. w opowieści o wieży Babel. MIGRACJE JAKO JEDNA Z PRZYCZYN „POMIESZANIA ŚWIATA” Żyjemy na „planecie nomadów” - pisze Karl Schlógel. „Niemal każdy miał już [...] do czynienia” ze zjawiskiem, które „ma wiele imion, zależnie od okoliczności: robotnik wędrowny, obcy, cudzoziemiec, gastarbeiter, współobywatel-obcokrajowiec, uciekinier, ubiegający się o azyl, azylant, displacedperson, bezpaństwowiec, transnational, apatryda, undocumented lub non-documentado, egzul, migrant, emi­ grant, imigrant. Ostatecznie jednak wszystko to są imiona postaci prastarej, archa­ icznej - postaci nomady” (Schlógel 2005, s. 74). „Ludzie wędrowali od początku dziejów” (Walaszek 2007, s. 18), zmienia się jednak zakres, charakter i sposób organizacji tych wędrówek. Tak było i jest rów­ nież w Europie, trudno więc zrozumieć dlaczego rodzimi badacze stosunkowo póź­ no zwrócili uwagę na fakt istnienia migracji na naszym kontynencie. „Do niedawna pokutował wręcz mit, według którego przedprzemysłowe społeczeństwa pozosta­ wały w bezruchu. A przecież ruchliwość przestrzenna była w nowożytnej Europie powszechna. Europejczycy wędrowali od dawna. Wiejskie społeczności nie były ani zamknięte, ani nieruchome11. [...] W literaturze wciąż jeszcze koncepcje życia społecznego, istnienia społeczności, ich funkcjonowania, opierają się na założeniu stabilności zamieszkania. Tak jednak nigdy nie było” (Walaszek 2007, s. 19-20; patrz też Davies 1998, s. 19-21 i jego interpretacja legendy o porwaniu księżnicz­ ki Europy przez Zeusa, który przybrał postać byka). Adam Walaszek szczegółowo omawia zjawisko europejskich migracji w latach 1650-1914, wyróżniając trzy okresy: przedprzemysłowy (1650-1750), protoprzemysłowy (1750-1850) i migracje wieku XIX, związane w dużej mierze z rozwojem 10 Rozmowa miała miejsce latem 1996 roku. 11 Znakomicie, moim zdaniem, ukazuje to np. Maria Krisań (2008). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 29 gospodarki kapitalistycznej (1815-1914). Dla okresu przedprzemysłowego cha­ rakterystyczne były m.in. stałe i sezonowe migracje ludności wiejskiej. Prze­ mieszczali się pasterze, kupcy, ludzie, którzy podejmowali różnego rodzaju służbę (np. parobcy, żołnierze), uchodźcy polityczni i religijni. W okresie protoprzemysłowym „przeważały migracje wywołane przez wzrost wiejskiej protoindustrializacji, którą umożliwiał napływający na wieś kapitał. Migracje do prac w rolnic­ twie w regionach, gdzie wczesny przemysł się nie rozwijał [...] ale gdzie wciąż istniało zapotrzebowanie na pracę w rolnictwie. Stałe osadnictwo wiejskie i kolo­ nizacja, wynikająca z polityki państw (na kontynencie, jak i poza jego granicami). Zapotrzebowanie na przybyszów istniało wciąż w miastach i do nich także się kierowano. Na niektórych obszarach kontynentu były to migracje trwające dłużej w czasie. W Niemczech, we Francji, nawet w Europie środkowej (w mniejszym stopniu w Anglii) wiązały się z kontraktami pracowniczymi. Na innych terenach były migracjami o sezonowym i cyrkularnym charakterze” (Walaszek 2007, s. 72). Nasilała się emigracja polityczna i zjawisko uchodźstwa, przybywało również włóczęgów i żebraków. W wieku XIX i na początku XX stulecia migracje stały się zjawiskiem maso­ wym. Przyczyniła się do nich m.in. kapitalizacja rolnictwa i związane z nią zmia­ ny zatrudnienia na wsi oraz urbanizacja i industrializacja. Coraz więcej osób wyjeżdżało „za chlebem”, głównie do Ameryki Północnej i Południowej (szerzej patrz: Walaszek, 2007). Jednym z efektów migracji była zmiana składu społecznego i etnicznego euro­ pejskich miast. Zmieniała się też nieustannie mapa wielokulturowej Europy (tamże). Posługując się kategorią opisu występuj ącą w j ęzyku mieszkańców Białorusi, moż­ na powiedzieć, że kolejne fale migracji prowadziły do „pomieszania” (zmiana) „pomieszanego świata” (pogranicza kulturowe). Uległ on dalszemu „pomieszaniu” m.in. w wyniku dwóch wojen światowych i wywołanych nimi „wędrówek ludów”12. Zdaniem K. Schlógla, Europa bardzo szybko zapomniała o masowych migra­ cjach spowodowanych wojną, o wypędzeniach i przesiedleniach. Przypomniały 0 nich wojny w byłej Jugosławii. „Pochody uciekinierów, dzieci prowadzone przez matki po udających szlaki bezdrożach, procesje ludzi ze spiętrzonym na traktorach 1wozach dobytkiem; miasteczka namiotowe i obozy; sceny z życia tułaczy - wciąż te same, jak daleko sięga ludzka pamięć; prowizorka, która staje się stanem trwa­ łym; archaiczna kondycja biwakujących pod namiotami, rozdawnictwo koców i artykułów spożywczych. Nowoczesne i ponowoczesne akcenty w tych scenach sprowadziły się do kilku nowych akcentów: telefonu komórkowego, plastikowej plandeki, helikoptera, z którego zrzucano żywność. Po tych szczegółach można było poznać, że czasy się zmieniły i że znajdujemy się u schyłku stulecia, w którym wszystko się zaczęło. [...]” (Schlógel 2005, s. 82). Schlógel zauważa, że dla współczesnego świata „idea osiadłości przestała być czymś oczywistym” (tamże, s. 83). Należałoby więc, według niego, pytać „nie tylko, 12 Krzysztof Kwaśniewski zauważa, że „pomieszanie wynika zwykle [m.in.] z różnego rodzaju migracji i najazdów [...]” (Kwaśniewski 2000, s. 24). �30 IWONA KABZIŃSKA dlaczego tak wielu ludzi decyduje się na wędrówkę, lecz także, dlaczego ludzie zostająna miejscu, choć istnieje mnóstwo powodów, by je opuścić. [...]” (tamże)13. Ograniczam się tu jedynie do zwrócenia uwagi na zjawisko, jakim jest wpływ migracji na powstanie „pomieszanego świata” (w obydwu, wspomnianych przeze mnie, znaczeniach tego terminu). Pomijam inne następstwa migracji, w skali glo­ balnej, lokalnej i jednostkowej, oraz liczne problemy, jakie muszą rozwiązywać zarówno migranci, jak i tzw. społeczeństwa przyjmujące. Społeczeństwo przyjmujące jest terminem administracyjnym, urzędowym, praw­ nym. Nie mówi jednak niczego, bo mówić nie może, np. o reakcjach mieszkańców poszczególnych krajów na obecność imigrantów, o różnorodności postaw wobec nich. Jak wiadomo, nie zawsze świadczą one o gościnności, rzeczywistej chęci przyjęcia przybyszy z zewnątrz. Osoby te, postrzegane najczęściej jako „obcy”, bardzo często doświadczają braku akceptacji, czy wręcz wrogości, „w najlepszym przypadku” stykają się z obojętnością. Wielość postaw wobec imigrantów cechuje mieszkańców wszystkich krajów, do których docierają osoby reprezentujące tę grupę. Nawet Szwajcaria, od dawna - wydawałoby się - oswojona z ideą wielokulturowości, nie uniknęła przejawów zdecydowanej niechęci w stosunku do nich. W różnych okresach spotkali się z nią zarówno niektórzy imigranci z państw sąsiednich, zwłaszcza Włosi, jak i ci, których domem rodzinnym były odległe obszary kontynentu lub kraje pozaeuropejskie. Do­ chodziło do napaści na siedliska imigrantów, częste były oznaki społecznego ostra­ cyzmu, niezadowolenia, lęku. Część mieszkańców Szwajcarii podjęła jednak starania 0 integrację przybyszy, próbując stworzyć prawdziwe „społeczeństwo przyjmujące” (szerzej na ten temat pisze Bosshard-Młynarczyk 1993; patrz też: Porębski 2009). Postawa wobec imigrantów i ich kultur nadal dzieli, wspomniane tu dla przy­ kładu, szwajcarskie społeczeństwo. Świadczą o tym np. wyniki referendum, które przeprowadzono 29 listopada 2009 roku, by odpowiedzieć na pytanie czy miesz­ kający w Szwajcarii muzułmanie będą mogli wznosić minarety obok meczetów. Przedstawiciele prawicowej Szwajcarskiej Partii Ludowej głoszą, że „minarety to włócznie islamskie, symbolizujące odmowę integracji ze Szwajcarami. Kto chce u nas żyć, musi respektować nasze wartości”14 (Wieliński 2009, s. 13). Niektórzy eksperci łagodząjednak nastroje, twierdząc, że „licząca 400 tys. osób szwajcarska społeczność muzułmańska nie jest groźna. W większości to uchodźcy z Turcji 1 Bałkanów, których dzieci całkiem dobrze się w Szwajcarii integrują. Nie są też przesadnie religijni, kobiety nie noszą chust, a postulat wprowadzenia szariatu odrzucają” (tamże). 13 Książka Schlogla może być, moim zdaniem, niezwykle inspirująca dla etnologów/antropologów. Szczególnie ważny wydaje się rozdział zatytułowany „Planeta nomadów” (s. 74-141). Autor pisze w nim m. in. o drugim porwaniu Europy, lęku przed nowymi barbarzyńcami, megamiastach i społeczeństwach żyjących na lotnych piaskach oraz powszechnym ruchu (podrozdział zatytułowany „Global flows. Wszystko płynie”, s. 111-112). 14 „W [jednej z] nadgranicznych] niemieckich] miejscowości [...] na minarecie tamtejszego meczetu zawieszono głośniki, dzięki którym muezina słychać w Szwajcarii. - Czy chcecie tego samego u nas? - pytają zwolennicy zakazu budowy minaretów” (Wieliński 2009, s. 13). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 31 Według informacji podanej przez Bartosza Wielińskiego, „za zakazem budowy minaretów jest co trzeci Szwajcar” (tamże). Wyniki referendum pokazały jednak, że grupa ta jest znacznie większa. „Nie” minaretom powiedziało 57,5% głosują­ cych15. Nie pozostanie to z pewnością bez wpływu na relacje między Szwajcarami a wyznawcami islamu - tymi, którzy już mieszkają w Szwajcarii i tymi, którzy dopiero zamierzają osiedlić się w tym kraju, a także na stosunki z szerszą społecz­ nością muzułmańską. Przeciwko obecności niechrześcijańskich świątyń w przestrzeni miasta protesto­ wali mieszkańcy Hamburga, nie wyrażając zgody na wzniesienie na placu w jed­ nej z dzielnic niewielkiej świątyni buddyjskiej. Obawiano się, że może to zachęcić wyznawców islamu do budowy minaretów (Jendroszczyk 2010, s. 10)16. Przedsta­ wiciel organizacji Recht auf Stadt (Prawo do Miasta) uznał, że zgoda na powstanie świątyni buddyjskiej byłaby równoznaczna z akceptacją „zawłaszczenia” części Hamburga „przez wspólnotę religijną” (tamże). Niechęć wobec wyznawców innych religii i widocznych symboli ich obecności jest tylko częścią głębszego zjawiska, jakim jest stosunek do przedstawicieli innych kultur, w tym - imigrantów, bez względu na przyczyny, które skłoniły ich (lub ich przodków) do opuszczenia rodzinnego domu. Moim zdaniem, jest to również znak sprzeciwu wobec dalszego „pomieszania” „pomieszanego świata”. Jak wiadomo, wiele osób decyduje się na emigrację w sytuacji przymusu, ucieka­ jąc przed biedą, głodem, prześladowaniem, wojną, szukając lepszych warunków do życia. „Centrum ruchu ucieczkowego stanowi Afryka, a ściśle biorąc, jej część wschodnia. Uciekinierzy afrykańscy to prawie jedna trzecia wszystkich uciekinierów świata. [...]” (Schlógel 2005, s. 79). Wzrasta liczba uciekinierów na kontynencie azjatyckim. „Znaczne migracje wywołała wojna w Zatoce: prawie 5,5 min Arabów musiało wracać z Arabii Saudyjskiej do Jemenu, z Iraku i Kuwejtu do południowo­ -wschodniej Azji, a także do Egiptu” (tamże). Biorąc pod uwagę choćby te liczby, możemy powiedzieć, że migracje są potężnym źródłem zmian; przyczyniają się do „pomieszania świata” w skali poszczególnych kontynentów i w wymiarze globalnym. Wielu przymusowych migrantów stara się o status uchodźcy. Docierają oni m.in. do Polski, a ich liczba systematycznie rośnie. Sprawia to, że mieszkańcy naszego kraju muszą się oswoić z migracjami i zjawiskiem uchodźctwa, jak też ze spowo­ dowanym nimi „pomieszaniem” naszego lokalnego świata. Według danych Urzędu Prezesa do spraw Repatriacji i Cudzoziemców, w roku 1992 o status uchodźcy wystąpiło 567 osób, w 1993 - 819, w 1994 - 598, w 1995 - 843, w 1996 - 3211, w 1997 - 3539, w 1998 - 3410, w 1999 - 3031, w 2000 - 4589, w 2001 - 4534, w 2002 - 5155, w 2003 - 690617. 15 Informacja za: TVN 24 i TVP Info z 29 i 30 listopada 2009 r.; patrz też: Nie chcemy mina­ retów... 2009. 16 Autor informuje, że „Hamburg jest centrum radykalnego islamu w Niemczech”. Podaje też, że w kraju tym mieszka 50 min chrześcijan, 4,3 min muzułmanów i ok. 400 tys. buddystów (tamże). 17 www.irric.gov.pl. Cyt za: M. Wilk, Zjawisko uchodźstwa w Polsce. Między teorią a praktyką, wstępna wersja rozprawy doktorskiej, s. 159. Komputerowy wydruk tekstu znajduje się w moim archiwum prywatnym. �32 IWONA KABZIŃSKA Najwięcej osób przebywających w Polsce i starających się o status uchodźcy pochodzi z terenów Rosji. W roku 2004 ich liczba wynosiła 7183, w 2005 - 6248, w 2006 - 6405. Na drugim miejscu byli mieszkańcy Pakistanu (210 wniosków w 2004 roku, 69 w 2005, 66 w 2006), Indii (151 w 2004, 36 w 2005, 19 w 2006), Ukrainy (72 w 2004, 84 w 2005, 60 w 2006), Białorusi (50 wniosków w roku 2004, 73 w 2005, 70 w 2006)18. Stosunkowo rzadko wnioski o status uchodźcy składają uciekinierzy z Afryki. „Przeczy to powszechnemu wyobrażeniu, że uciekinierzy poszukujący schronie­ nia w Polsce to głównie biedni Afrykaóczycy. Także wnioski od obywateli państw Ameryki Łacińskiej pojawiają się bardzo rzadko. Kraje europejskie nie są zazwy­ czaj krajami docelowymi dla uchodźców z tego regionu”19. Do Polski przybywa natomiast coraz więcej uciekinierów z Kaukazu. Według danych Urzędu do Spraw Cudzoziemców, „od stycznia do sierpnia [2009 roku] wnioski o przyznanie [...] statusu [uchodźcy] złożyło ponad 7 tys. osób. Jeśli trend się utrzyma, do końca grudnia będzie ich znacznie więcej niż w rekordowym 2007 r., gdy do polskich służb imigracyjnych zgłosiło się 10 tys. potencjalnych uchodźców. Największy udział mają w tym obywatele Gruzji, którzy złożyli bez mała 3,2 tys. wniosków - więcej nawet od Czeczenów, najbardziej aktywnych pod tym wzglę­ dem od lat [...]20. Pojawiają się podejrzenia, że być może Polska, jako kraj, który dobrze radzi sobie ze spowolnieniem gospodarczym, zyskała na Kaukazie opinię kraju bogatego, z rozbudowaną opieką socjalną. [...]” (GRZ 2009, s. 7). Polacy od wieków byli przede wszystkim społeczeństwem emigrującym. W koń­ cu XX stulecia Polska stała się jednak również państwem imigracyjnym (Kamusella 2003, s. 31). Dużą grupę wśród imigrantów stanowią obywatele Ukrainy. Zdaniem Piotra Tymy, prezesa Związku Ukraińców w Polsce, ich liczba w naszym kraju wynosi ok. 500 tys. Większość z nich pracuje na budowach, zajmuje się sprzątaniem, opieką nad dziećmi lub chorymi (Byrska 2008, s. 5). Od kwietnia 2008 roku, w związku z wprowadzeniem w życie ustawy o Karcie Polaka, systematycznie rośnie liczba osób przybywających do Polski na podstawie tego dokumentu21 (jego posiadanie umożliwia m.in. podjęcie legalnej pracy na tery­ torium naszego kraju). O przyznanie Karty Polaka ubiegają się zarówno ci, którzy nigdy nie wyrzekli się związków z polskością, jak i ci, którzy powołują się jedynie na przepis mówiący o tym, że dokument może być przyznany osobie mogącej wykazać, że „co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziad­ ków było narodowości polskiej lub posiadało polskie obywatelstwo [,..]”22. 18 Tamże, s. 160. 19 Tamże, s. 160-161. 20 Na temat sytuacji uchodźców czeczeńskich w Polsce patrz np.: Januszewska 2007. 21 O Kartę Polaka mogą się ubiegać mieszkańcy byłego Związku Radzieckiego, spełniający warunki określone w ustawie. 22 Przepisy Ogólne o Karcie Polaka, rozdz. II, art. 4, p. 1-2. Tekst Ustawy opublikowano w „Dzienniku Ustaw” , nr 180, poz. 1280 (szerzej patrz: Madera 2007/2008; patrz też: Kabzińska 2009, s. 118-120, 150-152, 185-187). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 33 Zainteresowanie Kartą jest ogromne, zwłaszcza na Ukrainie23. Do Polski przy­ jeżdża też coraz więcej obywateli Litwy, szukających tu pracy i możliwości prze­ życia, w związku z pogłębiającą się dramatycznie sytuacją ekonomiczną kraju (Różalski 2009, s. 5). Mieszkańcy Republiki Litewskiej, podobnie jak wielu in­ nych krajów, emigrują jednak przede wszystkim do Europy Zachodniej (Wielka Brytania, Irlandia, Niemcy) i USA. Niektórzy jadą do Rosji i na Białoruś (szerzej patrz: Grynia 2007; Kabzióska 2009, s. 15-19). Nieoficjalne dane mówią, że liczba emigrantów zarobkowych z Litwy sięga od 600 tys. do miliona24 (Grynia 2007, s. 12). Niezależnie od rzeczywistych rozmiarów emigracji, osoby te, tak samo jak przybysze z innych państw, przyczyniają się do kolejnych zmian etniczno-kulturowej mapy Europy i innych kontynentów, do dalszego zróżnicowania „pomiesza­ nego świata” poszczególnych miejscowości i krajów, w których się osiedlają. We wszystkich państwach, do których docierają imigranci pojawiają się proble­ my związane z ich integracją z miejscową ludnością, adaptacją do „społeczeństwa przyjmującego”, negatywnymi postawami niektórych członków tego społeczeń­ stwa wobec przybyszy z zewnątrz, koniecznością opracowania rozwiązań praw­ nych regulujących życie wielokulturowych zbiorowości, zmniejszenia dystansu etnicznego (na ten temat patrz np.: Łodziński 1999; 2000; 2001; 2004; patrz też: Wojakowski 2005), z funkcjonowaniem w wielokulturowym świecie, „pomiesza­ nym” dodatkowo m.in. w wyniku migracji25. Zdaniem niektórych badaczy, ,,nasilając[e] sięproces[y] związanfe] z przemiesz­ czaniem się ludzi (dotyczy to zarówno ruchów migracyjnych o podłożu polityczno­ -społecznym, jak i peregrynacji motywowanych poznawczo, turystycznie czy eduka­ cyjnie)” przyczyniły się do spopularyzowania pojęcia wielokulturowości (Mamzer 2001, s. 33). Autorka przypomina, że „rozumienie [tego] terminu wyrasta z klasycz­ nego ujęcia koncentrującego uwagę na wymiarze etniczności i utożsamianiu wielokulturowości z zetknięciem się ze sobą przedstawicieli przynajmniej dwóch naro­ dowości. Początkowo ta właśnie cecha - etniczność - była najsilniej określającym kulturę elementem, a ponadto była bardzo mocno wiązana z zajmowanym obszarem geograficznym. Wielokulturowość rozumiano więc jako zderzenie kilku różnych etniczności, co często przyjmowało wyraz ekspansji terytorialnej. Później dopiero zaczęto obejmować tym terminem całokształt stosunków społecznych i kulturowych we współczesnych społeczeństwach, włączając w definicję wielokulturowości także cechy nie związane z przestrzennym aspektem funkcjonowania grup” (tamże). Cytowany już K. Schlógel podkreśla, że zjawisko masowej migracji staje się coraz większym wyzwaniem dla mieszkańców naszego globu. Zauważa też, że 23 W trudnej sytuacji są mieszkańcy Republiki Białoruś zainteresowani Kartą Polaka. Prezy­ dent Łukaszenka wielokrotnie wygłaszał zdecydowanie negatywną opinię na temat tego dokumentu. Porównał nawet Kartę „do rejestrowania volksdeutschów w nazistowskich Niemczech” i oskarżył polskie władze o zamiar zbudowania imperium, posługując się w tym celu mieszkającą w RB polską mniejszością (Poczobut 2009, s. 9). 24 Oznacza to, że na emigrację zdecydowało się od 20 do 30% ludności Republiki. 25 Wspomniane kwestie wykraczają poza ramy tego artykułu, nie będę więc ich omawiać, ogra­ niczając się jedynie do ich zasygnalizowania. �34 IWONA KABZIŃSKA ,,[m]igracje obejmują cały świat i na całym świecie budzą lęk. Nikt nie chce u siebie nielegalnych imigrantów, kiedyś jednak uzyskają oni prawo pobytu. Mi­ gracja to multinationalbillion-dollar-business (Myron Weiner), a zatem, podobnie jak handel narkotykami, prostytucja i handel bronią, stanowi część gospodarki światowej” (Schlógel 2005, s. 76). Można więc spodziewać się stałego wzrostu liczby migrantów i dalszego „pomieszania” świata w wyniku nasilających się pro­ cesów migracyjnych. „POMIESZANY ŚWIAT” JUTRA „Pomieszaniu świata” sprzyja m.in. proces poszerzania granic Unii Europej­ skiej. Ma on swoich zwolenników i przeciwników. Ostatnio wiele mówi się np. o planowanym przyłączeniu Turcji do UE. Część mieszkańców Europy sprzeci­ wia się temu, koj arząc Turcj ę z islamem, postrzeganym przez nich jako zagrożenie dla europejskiej kultury i dotychczasowego ładu. Nie jest to jednak wyłączny po­ wód negatywnego wizerunku państwa tureckiego i jego obywateli w oczach pew­ nej grupy Europejczyków26. Przywódcy niemieckiej chadecji twierdzą, że „jedyne, co Unia może zaoferować Turcji, to uprzywilejowane partnerstwo. [...] Argumentują, że Turcja jest Europie kulturowo obca, że ciągle łamie prawa człowieka, a na dodatek wypiera się rzezi Ormian w 1915 r. i popiera samozwańcze państwo Turków cypryjskich. Chadecy ostro protestowali, gdy rząd Schródera przeforsował w 2004 r. rozpoczęcie nego­ cjacji członkowskich z Ankarą” (Bart 2009, s. 11). Przywódcy innych partii, np. FDP, są jednak nieprzejednani i popierają starania o rozszerzenie granic UE o Turcję (tamże), nie obawiając się utraty głosów części wyborców. Akcesja Turcji do UE wywołała gwałtowne reakcje przedstawicieli władz buł­ garskich. Bożydar Dymitrow, historyk, a zarazem minister odpowiedzialny za po­ litykę wobec Bułgarów za granicą, oświadczył, że Bułgaria poprze starania Turcji o przyjęcie do UE, jeśli rząd turecki wypłaci jej 20 mld dolarów. Miałoby to stano­ wić odszkodowanie „za majątki wysiedlonych na początku XX wieku Bułgarów. [...] w 1913 roku doszło do II wojny bałkańskiej, w której Bułgarzy utracili część ziem, w tym - na korzyść Turcji - Trację Wschodnią z Adrianopolem. Tysiące Bułgarów opuściło swe domy i utraciło majątki. W 1925 roku Sofia i Ankara podpisały porozumienie, oszacowano ziemie i majątki, za które należały się od­ szkodowania, lecz nie zostały one nigdy wypłacone. [...]” (Kościński 2010, s. 13). Profesor Hasan Unal z Wydziału Stosunków Międzynarodowych tureckiego Uniwersytetu Bilkent uznał żądania Bułgarii za „zupełny nonsens”. Stwierdził też, że „od kilku lat [...] w Bułgarii nasilają się antytureckie wystąpienia. Gospodarka 26 Z uwagi na pamięć niedawnych wojen i obawę przed konfliktami, część mieszkańców UE krytykuje również plany poszerzenia struktur unijnych o kraje powstałe w wyniku rozpadu dawnej Jugosławii. Moim zdaniem, w ten sposób wyrażają oni także obawę przed dalszym „pomieszaniem” znanego im świata. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 35 bułgarska jest w fatalnym stanie i politycy tego kraju kierują uwagę społeczeń­ stwa na inne sprawy. Jeśli chcą zniszczyć dobre stosunki turecko-bułgarskie, to ich sprawa. Ale takie wystąpienia świadczą, jak bardzo nieeuropejski sposób myślenia panuje w państwie niedawno przyjętym do Unii” (tamże)27. W Polsce nie zauważyłam oznak strachu przez przyjęciem Turcji do UE. Nie było też np. zdecydowanych sprzeciwów przeciwko wzniesieniu drugiego już w stolicy meczetu. Być może, wynika to stąd, że - w przeciwieństwie do państw zachodnich - nie mamy obecnie tak bogatych doświadczeń w codziennych kon­ taktach z Turkami (poza sferą gastronomii) i szerzej - z wyznawcami islamu. Chciałabym jednak zauważyć, że poczucie dystansu kulturowego w stosunku do narodów identyfikowanych z tąreligiąjest w Polsce znacznie silniejsze niż wobec grup przynależnych do świata zachodniego. Norman Davies uważa, że Turcja „ma już swoje miejsce w Unii europejskiej, jej akcesja - pomimo różnych opinii w tej sprawie - jest bardzo możliwa. Już prawie 80 lat temu Turcja w sposób jednoznaczny i nie podlegający żadnej wątpli­ wości wybrała drogę europeizacji” (Davies 2006, s. 14). Cytowany autor uspokaja przeciwników przyznania Turcji członkostwa w UE, m.in. ze względu na dominu­ jący w niej islam, wyjaśniając, że „nie jest [to] państwo fundamentalistów islam­ skich. To kraj laicki, w którym większość ludności stanowią muzułmanie, lecz ich spojrzenie na religię jest dalekie od fundamentalizmu, którego tak się boimy” (tamże). Zdanie uczonych-intelektualistów, jak wiadomo, ma najczęściej niewielki wpływ na opinię publiczną, znacznie więcej do powiedzenia mają politycy, wspie­ rani przez wierne im media. Nie sposób uniknąć pytań o przyszłość Unii Europejskiej i kontynentu euro­ pejskiego, jak też o dalsze losy świata, którego Europa stanowi niewielką część. Obserwując zmiany zachodzące w Europie Środkowo-Wschodniej, dziennikarz Marcin Jakimowicz zastanawia się czy jest możliwe, że „za 50 lat Polska będzie graniczyła z muzułmańską Rosją, a na południu z pierwszym na świecie państwem cygańskim?” (Jakimowicz 2009, s. 17). Wielu badaczy, w tym m.in. cytowany przez Jakimowicza prof. Rainer Lindner, wskazuje na postępujący w szybkim tempie spadek liczby ludności słowiańskiej i chrześcijańskiej w Rosji przy jednoczesnym, błyskawicznym, wzroście liczby wyznawców islamu. Zdaniem Lindnera, „liczba ludności Federacji Rosyjskiej, wynosząca ok. 140 min, zmniejszy się do połowy wieku o ok. 30 do 40 min. Będzie jej ubywać o około 10 min w każdym dziesięcioleciu. Moskiewscy poli­ tycy mówią coraz otwarciej o «wyludnianiu kraju», a demografia awansowała do «narodowego projektu)) rosyjskiej polityki”28 (tamże). 27 Zdaniem Dymitrowa, „Turcja może zapłacić, bo po przystąpieniu do UE zyska - «odpadnie konieczność płacenia wielu ceł i akcyz»” (tamże). 28 W cytowanym artykule pojawia się twierdzenie, że jedną z podstawowych przyczyn katastrofy demograficznej w Rosji jest rosyjskie ustawodawstwo, zezwalające oficjalnie, od 1926 roku, na nie­ kontrolowaną aborcję i rozwody (Jakimowicz 2009, s. 17). Można jednak zadać pytanie dlaczego to samo ustawodawstwo, z którego mogli korzystać wszyscy obywatele byłego ZSRR, nie spowo­ dowało tak drastycznego spadku urodzeń, np. wśród muzułmanów? �36 IWONA KABZIŃSKA Według przewidywań prof. Abdula Nurułłajewa, uczestnika debaty, która odbyła się wiosną 2009 r. w moskiewskiej Akademii Służby Państwowej, „za 50 lat licz­ ba obywateli Rosji zmniejszy się do 75 min, czyli o połowę, z czego 50 min stano­ wić mogą muzułmanie. Już w tej chwili Moskwa jest dużym centrum islamskim. Osiedlają się w niej coraz chętniej mieszkańcy republik kaukaskich, Kazachowie i Tatarzy. Są znakomicie zorganizowani, a niektóre dziedziny życia, jak handel na bazarach, zostały praktycznie całkowicie przez nich opanowane” (tamże). Chciałabym zauważyć, że gdyby miała się spełnić wizja Polski graniczącej z muzułmańską Rosją, proces islamizacji musiałby objąć przygraniczny obwód kaliningradzki (przy założeniu niezmienności obecnych granic). Nie można wy­ kluczyć, że tak się stanie, wspólnoty islamskie w Europie, w tym - w samej Rosji, wykazują bowiem dużą dynamikę. Rosyjski etnolog i polityk, Walerij Tiszkow, uważa, że katastrofa demograficzna w Rosji to mit, nie mający żadnych podstaw w rzeczywistości. Ci, którzy go upow­ szechniają, nie zauważają milionów mieszkańców Rosji, nie posiadających ro­ syjskiego obywatelstwa - przybyszy z Armenii, Azerbejdżanu, Gruzji, Mołdowy, Ukrainy, Białorusi. Nie biorą pod uwagę Chińczyków, osiedlających się masowo na Syberii i na terenach Azji Środkowej znajdujących się w granicach Rosji. Nie uwzględniają imigrantów i uchodźców, przebywających w Rosji nielegalnie, unikających w związku z tym kontaktów z urzędnikami, nie mogą więc ich np. objąć spisy ludności (Tiśkov 2005, s. 209, 212, 213). Tiszkow podkreśla, że ujemny przyrost naturalny występuje w wielu państwach świata, Rosja nie jest wyjątkiem. Jego zdaniem, w najbliższych latach należy się spodziewać wzrostu liczby ludności tego kraju, przede wszystkim dzięki imigran­ tom29, ale również dzięki ograniczeniu wysokiego wskaźnika śmiertelności (wy­ stępującego dziś szczególnie w grupie dzieci i mężczyzn), propagowaniu zdrowego stylu życia oraz poprawie warunków socjalnych społeczeństwa (tamże, s. 212). Sądzę, że w tej demograficznej walce zwyciężą imigranci, pochodzący ze środo­ wisk o tradycjach zdecydowanie prorodzinnych i wielodzietnych, a także takich, w których od wieków rozwijają się różne formy pomocy. Autorem tezy o możliwości powstania pierwszego na świecie państwa romskiego, graniczącego z Polską od południa, jest - cytowany przez Jakimowicza - Andrzej Stasiuk. Obecnie, według danych rządowych, na Słowacji mieszka 400 tys. Romów (ok. 10% ludności kraju). Grupa ta charakteryzuje się wysokim przyrostem naturalnym30. „Demografowie twierdzą, że przy takim przyroście [...] za 50 lat Romowie w całej Słowacji będą stanowili większość [...]. [Z tego względu, jak twierdzi A. Stasiuk] Polska ma szansę sąsiadować od południa z pierwszym cygańskim państwem w dziejach” (Jakimowicz 2009, s. 18). Bycie większością nie jest jeszcze, moim zdaniem, warunkiem wystarczają­ cym do posiadania własnego państwa, choć zapewne ułatwia starania o nie (mogą 29 Zauważmy, że większość z nich należy do innych grup niż Słowianie i chrześcijanie, które w największym stopniu odczuwają spadek liczby ludności. 30 O sytuacji Romów na Słowacji patrz np.: Gauss 2005; Połeć 2003 i in. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 37 one zostać poprzedzone uzyskaniem autonomii). Jeśli rzeczywiście na mapie Europy pojawi się państwo romskie, bardzo ważne znacznie będą miały relacje Romów z ludnością słowacką, węgierską, czeską, polską, niemiecką i innymi gru­ pami etnicznymi/narodowymi, które prawdopodobnie znajdą się w granicach zdominowanego przez nich kraju. Jak będą funkcjonować mieszkańcy tego „pomie­ szanego świata” w nowych granicach państwowych? ODTWARZANIE ŚWIATA POGRANICZY KULTUROWYCH Możemy zastanawiać się nad tym, jak będzie wyglądał „pomieszany świat” w przyszłości, badacze starają się jednak przede wszystkim opisać jego obraz współczesny. Podejmują również starania o odtworzenie minionego świata pogra­ niczy kulturowych, m.in. tego, który zachował się jedynie w ludzkiej pamięci, na fotografiach, rycinach, pocztówkach, będącego elementem rzeczywistości, której kres położyła II wojna światowa lub/i, który uległ zmianom na skutek powojen­ nych transformacji systemowych. Chcą przywrócić żywym pamięć o tym świecie i uchronić go od zapomnienia. Po II wojnie światowej w socjalistycznej części Europy próbowano ukryć fakt istnienia wielu mniejszości etnicznych i narodowych. Skazano je na niepamięć, a ich członków - na wyzbycie się własnej tożsamości. Przełom nastąpił dopiero w końcu lat 1980. Ujawniono wówczas oficjalnie, jak bardzo zróżnicowana jest etniczna mapa poszczególnych krajów socjalistycznych i - szerzej - Europy, której część stanowiły. Do publicznej świadomości dotarła prawda o istnieniu wiele po­ graniczy kulturowych, o których dotychczas wiedziały jedynie tworzące je lokalne społeczności. Okazało się, że świat przedstawiany przez rządzących i ich współ­ pracowników jako homogeniczny jest w rzeczywistości „pomieszany”, zróżnico­ wany wewnętrznie. Mieszkańcy tego świata, zwłaszcza przedstawiciele różnych mniejszości etnicznych i narodowych, zaczęli głośno mówić o swych losach, o trud­ nych, często dramatycznych, relacjach z rządzącą większością, o skutkach skazania na zapomnienie, o odzyskanej pamięci31. Szczególnym przykładem przywracania pamięci (w wymiarze jednostkowym i grupowym) są działania mające na celu odtworzenie historii mieszkańców przed­ wojennych miasteczek, zamieszkałych przez ludność żydowską, zwanych przez nią. szłełl32, startych z mapy Europy w wyniku II wojny światowej. Część tych, 31 Literatura na ten temat jest niezwykle bogata. Stanowi ona m.in. efekt tzw. boomu biograficz­ nego, który objął byłe kraje socjalistyczne, będąc reakcją na lata przymusowego milczenia i poczu­ cie krzywdy doznanej przez wiele grup mniejszościowych (patrz np.: Anepaio 2002; Bela-Krumina 2003; Fejos 1994; History... 2003; Kabzińska 1999 i in.) 32 Olga Goldberg-Mulkiewicz zaznacza, że pojęcie sztetl „funkcjonuje powszechnie jako jed­ nostka modelowa [...]. Określa zwartą społeczność żydowską małego miasteczka, żyjącą własnym życiem wewnętrznym, całkowicie odizolowaną od społeczeństwa nie-żydowskiego” (Goldberg-Mul­ kiewicz 1989, s. 149). Dodaje jednak, że ,jak każda konstrukcja modelowa, a może nawet w więk­ szym stopniu, aniżeli przewidują reguły tworzenia i posługiwania się jednostkami modelowymi, jest to konstrukcja bardzo mało precyzyjna [...]” (tamże). �38 IWONA KABZIŃSKA którzy przeżyli Holocaust próbowała zapomnieć o przeszłości, część jednak po­ stanowiła ocalić pamięć o miasteczkach, a zarazem ukazać obraz Zagłady i jej skutki dla żydowskich społeczności. Powstawały Księgi Pamięci, mające być „dokumentacją świata, który zaginął” i „przekazywać jego opis następnym poko­ leniom” (Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 515; szerzej na temat Ksiąg Pamięci patrz też: Goldberg-Mulkiewicz 1991; 1992; 1995). Zdaniem cytowanej badaczki, Księgi tylko częściowo spełniają swoje cele. „Przede wszystkim bowiem gloryfikują [...] tradycyjną żydowską społeczność, zamieszkującą miasteczka Europy wschod­ niej. Przekazują mit tychże miasteczek, ukazujący niemalże idealne społeczności, których życie toczyło się szczęśliwie i bez wewnętrznych konfliktów” (Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 515). Autorka podkreśla, że sztetł to „[mjiejsce, do którego zwracają się wspomnie­ nia, które ma być upamiętnione, ocalone od zapomnienia, to tylko ten konkretny obszar, na którym toczyło się życie żydowskiej społeczności” [...]. Inne części miasteczka wspominane są tylko wówczas, gdy pełniły jakiekolwiek funkcje usłu­ gowe dla Żydów” (tamże, s. 80-81). Te dodatkowe informacje są, moim zdaniem, niezwykle istotne dla rozważań nad zjawiskiem „pomieszanego świata”. Ogromne znaczenie mają także plany miejscowości, stanowiące zasadniczą część Ksiąg Pamięci. Obok miejsc ważnych dla Żydów, zaznaczone tam zostały bowiem np. obiekty sakralne należące do róż­ nych grup wyznaniowych. Wiele planów zawiera informacje o budynkach urzędo­ wych, pocztach, dworcach kolejowych, szkołach różnych stopni, świeckich i religij­ nych, żydowskich i należących do innych grup etnicznych/narodowych, o szpitalach, aptekach, straży pożarnej, miejscach jarmarków lub targów zwierząt, o fabrykach, gorzelniach, młynach i innych zakładach, mających znaczenie dla gospodarczego rozwoju poszczególnych społeczności. Na niektórych z nich zaznaczono obiekty sportowe, kina, pomniki (np. Kościuszki, Piłsudskiego), studnie miejskie, pełnią­ ce rolę miejsca spotkań, parki, lasy, ogrody i in. (Goldberg-Mulkiewicz 1992, s. 391-391; Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 516-517). Miejsca ważne dla Żydów i te, które przynależały do „Innych” wyróżniono tak, by bez trudu można było przyporządkować je określonej grupie. Synagogi i cmentarze żydowskie np. zaznaczano gwiazdą Dawida, chrześcijańskie miejsca kultu i pochówków - krzyżem (Goldberg-Mulkiewicz 1992, s. 392-393). Autorka zauważa, że „fakt ten zasługuje na podkreślenie, gdyż tradycja żydowska unika posługiwania się [tym] znakiem [...] w jakichkolwiek okolicznościach” (tamże, s. 393, przyp. 14). Goldberg-Mulkiewicz zwraca uwagę, że niektóre plany świadczą o dokonaniu zapożyczeń kulturowych przez ich twórców. Autor planu Falenicy np. „na ozna­ czenie świeckiej, państwowej szkoły powszechnej zastosował znak otwartej księgi (powtarza się on i w innych rysunkach), natomiast, obok budynku, w którym mieś­ ciła się żydowska szkoła religijna, umieścił odrębny znak umowny - rysunek pło­ nącej świecy. Niewątpliwie oznacza on «oświaty kaganek», a więc wywodzi się ze świeckiej, polskiej tradycji; jest to bowiem oznaczenie obce tradycyjnej symbolice żydowskiej z nauką związanej” (tamże, s. 394). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 39 Najczęściej jednak system znaków, którymi posłużyli się autorzy planów mia­ steczek „nie tylko zalicza pewne obiekty do jednego ze światów, ale również prze­ prowadza granice i to nie tylko tam, gdzie rzeczywiście takowe istniały. Tak więc zrozumiałym jest oznaczenie granic getta. W paru wypadkach autorzy rysunków usiłowali naśladować drut kolczasty, który czynił zamknięcie nie do przebycia, podkreślał okrucieństwo zamykania ludzi za takim płotem” (tamże). Na planie Dołhinowa ,,[o]ba kościoły znajdujące się w miasteczku, prawosławny i katolicki, wyraźnie zaznaczone i podpisane, otoczone są podwójnymi kręgami, które to kręgi niewątpliwie mają spełnić swe podstawowe zadanie - ograniczyć przestrzeń, zamknąć obszar wpływów obu świątyń. Podobne postępowanie widzi­ my w wypadku niektórych cmentarzy, nie zawsze są one okolone płotem, two­ rzącym zamknięte w kwadracie czy prostokącie granice, co stanowiłoby odbicie rzeczywistości. Zdarza się, że i cmentarz otacza symboliczny krąg” (tamże, s. 395). Autorzy planów często posługują się różnymi językami i alfabetami, co „samo przez się wyznacza granice. Widzimy to tam, gdzie części miasta, budynki za­ mieszkałe przez Żydów opisane są po hebrajsku lub w jidysz, ulice i instytucje nieżydowskie mają nazwy polskie, pisane polskim [łacińskim] alfabetem. Znów zjawiają się dwa światy istniejące obok siebie [ale nie zamykające się całkowicie na siebie - dop. I.K.] i różniące się tak znacznie” (tamże). Na podstawie planów stanowiących część Ksiąg Pamięci można mówić o wy­ stępowaniu pogranicza kulturowego, trudno natomiast, rzecz jasna, szerzej wnios­ kować o funkcjonowaniu sąsiadujących ze sobą grup, kontaktach między nimi, przekraczaniu granic etnicznych i przestrzennych. O tym, w jakim stopniu świat pogranicza kulturowego byl „światem pomieszanym”. Informacji na ten temat należy szukać w innych źródłach. Tak też czyni O. Goldberg-Mulkiewicz, odwo­ łując się do zapisów historycznych i przywołując wybrane z nich przykłady rela­ cji między Żydami i ludnością nie-żydowską, obejmujące m.in. sferę zawodową i sąsiedzką. Pisze ona o ludziach sytuujących się między dwoma grupami (m.in. wędrownych kupcach i rzemieślnikach), należących jednak pod względem iden­ tyfikacji etnicznej wyłącznie do jednej z nich, wskazując na rolę, jaką pełnili w procesie poznawania sąsiadujących ze sobą kultur i dokonywania zapożyczeń kulturowych (Goldberg-Mulkiewicz 2003). Autorka zwraca uwagę na najczęściej spotykany „[...] przykład bezpośredniego kontaktu, współżycia w tym samym domu, w jednej rodzinie, [jakim] był [...] zwy­ czaj zatrudniania przez Żydów wiejskich dziewcząt jako służących. Jednak kon­ takty te najczęściej były krótkotrwałe - dziewczęta wracały po niedługim okresie pracy do swoich społeczności z niepełną najczęściej wiedzą o zasadach koszemości i przyrządzaniu tradycyjnych żydowskich potraw, względnie ze znajomością paru słów w jidysz. Te wyznaczniki żydowskiej tradycji nie mogły być przenoszone do wiejskiej społeczności, nie było więc możliwości kontynuowania nabytych zacho­ wań i wiedzy w kulturze polskiej wsi” (Goldberg-Mulkiewicz 2003, s. 91). W decydujący sposób na charakter relacji sąsiedzkich i towarzyskich między Żydami i ludnością nie-żydowską wpływały zasady obowiązujące Żydów, dotyczą­ ce np. tabu żywieniowego i związane z licznymi przepisami religijnymi. Do zasad �40 IWONA KABZIŃSKA obowiązujących Żydów należał również zakaz zawierania międzykonfesyjnych związków małżeńskich (Goldberg-Mulkiewicz 2003, s. 91). Trzeba jednak dodać, że nie był on przestrzegany w praktyce. Nasuwa się też uwaga, że podobnie jak w przypadku innych grup etnicznych/narodowych, także tu małżeństwa mieszane przyczyniały się do „pomieszania” lokalnego świata, umożliwiały przekraczanie granic etniczno-kulturowych. O tym, w jakim stopniu pogranicze kulturowe było zarazem światem „po­ mieszanym” można m.in. wnioskować na podstawie badań pozwalających spojrzeć na dawne miasteczka i ich mieszkańców z perspektywy ludności nie-żydowskiej, sąsiadującej z Żydami w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej. Tego typu prace badawcze zostały m.in. przeprowadzone przez węgierskich etno­ logów w miejscowości Makó (południowa część Wielkiej Niziny Węgierskiej). Potwierdziły one, że Żydzi stanowili raczej zamkniętą społeczność i nie dążyli do bliższych kontaktów z nie-żydowskimi sąsiadami, w tym przypadku - z Węgrami. Trudno było ich bliżej poznać, zachowywali się z rezerwą wobec „innych”, byli jednak uprzejmi. Zdarzały się długotrwałe przyjaźnie między przedstawicielami obydwu społeczności, najczęściej jednak, zdaniem rozmówców, łączyły ich wspól­ ne interesy33. Żydzi i Węgrzy spotykali się w sklepach i na ulicach, pozdrawiali, posyłali dzieci do tej samej szkoły, potrafili się ze sobą porozumiewać (większość Żydów znała węgierski), należeli jednak do dwóch odmiennych, odległych od siebie kulturowo światów (Szabó 2003, s. 85-86). Ze wspomnień węgierskich rozmówców wynika, że świat żydowski był słabo znany sąsiadom (w artykule, na który się tutaj powołuję, nie wyjaśniono przyczyn tego zjawiska), nie był im jednak - moim zdaniem - obojętny. Podlegał stereotypizacji, ocenom i obserwacji w takim zakresie, w jakim to było możliwe. Rozmówcy wspominali m.in. o zakazie małżeństw mieszanych, podkreślając zarazem, że nie był on przestrzegany. Podawano przykład małżeństwa Węgierki i Żyda, mieszkających w Makó, informując, że kobieta, która je zawarła, przeszła na judaizm (Szabó 2003, s. 74). O łamaniu zakazu małżeństw mieszanych mówiły także osoby, z którymi roz­ mawiałam podczas badań, jakie przeprowadziłam na terenie Białorusi34. One rów­ nież wymieniały znane im przypadki małżeństw zawartych przez przedstawicieli żydowskiej społeczności z katolikami, podkreślając, że osoby wstępujące w takie związki przechodziły na katolicyzm. Od momentu ślubu, podobnie jak w przypadku małżonków z Makó, można więc mówić jedynie o „pomieszaniu” ze względu na pochodzenie etniczne, a nie na wyznanie. 33 Znaczna część ludności żydowskiej zajmowała się handlem cebulą na dużą skalę. Handlowano też indykami i gęśmi. 34 Na ich podstawie można także mówić o stereotypowych wyobrażeniach Żydów, powierz­ chownej znajomości ich kultury, o charakterze relacji między ludnością polską-katolicką i żydow­ ską, postrzeganiu Żydów jako „swoich”, „innych” lub „obcych” (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 109-115). Wiele zanotowanych przeze mnie informacji przypomina te, które występują we wspom­ nieniach mieszkańców Makó. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 41 Dzięki małżeństwom mieszanym granice między Żydami i nie-Żydami stawały się mniej ostre, przepuszczalne. Związki te sprzyjały „pomieszaniu świata”, przede wszystkim w wymiarze jednostkowym i rodzinnym. Poszczególne społeczności natomiast żyły przeważnie swoim życiem, starając się zachować dzielące je gra­ nice etniczno-kulturowe. * * * Do napisania tego artykułu skłoniła mnie chęć upowszechnienia terminu pomie­ szany świat, zaczerpniętego z języka mieszkańców Białorusi, i wskazania, że może on być wykorzystany do opisu wielu zjawisk kulturowych. Chciałam pokazać, że termin ten może funkcjonować jako synonim ‘pogranicza kulturowego’, ‘wielokulturowości’, ‘multikulturalizmu’, nie tylko w języku potocznym, ale również w pra­ cach naukowych, wzbogacając i urozmaicając występującą w nich terminologię, pozwalając na łączenie różnych perspektyw badawczych. Do powstania tego tekstu zachęciło mnie również zainteresowanie kilku osób wspomnianym pomysłem35. Idąc wskazanym przeze mnie tropem, każdy badacz może napisać własny, mniej lub bardziej obszerny, tekst o „pomieszanym świecie”, posługując się wy­ branymi przez siebie przykładami. W tym miejscu ograniczyłam się do podania przykładów zjawisk występujących na terenie znanej mi najlepiej i najbardziej interesującej mnie Europy, co nie znaczy, że nie dostrzegam innych kontynentów i zamykam zjawisko „pomieszanego świata” w jej granicach. Nie było moim za­ miarem pisanie o całym świecie, choć widniejący w tytule artykułu termin „po­ mieszany świat” może sugerować takie ujęcie. Nie miałam również zamiaru pisać 0 wszystkich zjawiskach występujących na terenie Europy, które można wziąć pod uwagę, mówiąc o (europejskim) „pomieszaniu świata”. Mogłoby to stanowić przedmiot obszernej monografii. W języku mieszkańców Białorusi określenie pomieszany świat ma przede wszystkim wymiar lokalny. Odnosi się do znanego im pogranicza kulturowego 1zmian, które na tym pograniczu dokonują się, zwłaszcza pod wpływem czynników zewnętrznych. Proponuję, by spojrzeć na „pomieszany świat” w szerszej perspek­ tywie geograficznej (tu została ona ograniczona do przykładów z terenu Europy), zachowując jednak podstawowe znaczenie tego terminu. W artykule o stosunkowo niewielkiej objętości nie sposób omówić zasygnalizo­ wanej tu kwestii w sposób wyczerpujący. Mogłam jedynie zilustrować ją przykła­ dami, które najlepiej, moim zdaniem, pozwalają mówić o zjawisku „pomieszanego świata”, zdając sobie zarazem sprawę z tego, że nie wyczerpują one omawianej problematyki. Są właśnie jedynie przykładami. Nie chodzi o mnożenie egzemplifikacji (zawsze można zarzucić autorowi, że pisząc np. o migracjach i ich udziale w powstawaniu „pomieszanego świata” 35 Szczególnie jestem wdzięczna doc. dr hab. Ryszardowi Tomickiemu, który podzielał mój entuzjazm dla tropienia zjawisk świadczących o istnieniu „pomieszanego świata” i propagowania tego terminu. �42 IWONA KABZIŃSKA wspomniał - powiedzmy - o Bałkanach, a pominął inne obszary, na których wystę­ puje to zjawisko). Moim celem było przedstawienie określonego sposobu postę­ powania, zasygnalizowanie pewnej propozycji badawczej. Chciałabym też zainte­ resować większą grupę badaczy „pomieszanym światem” jako kategorią opisu etnologicznego/antropologicznego, zachęcić do dyskusji na ten temat, do dalszych poszukiwań, kontynuacji przedstawionego tu pomysłu, rozbudowywania go. Sama zamierzam podążać tą drogą. LITERATURA A n e p a i o T e r j e 2002, Reception of the topie of repressions in the Estonia society, Pro ethnologia, vol. 14, s. 47-65. B a r t 2009, Berlin nie będzie blokował przyjęcia Turcji do Unii, Gazeta Wyborcza, 16 października, s. 11. B e l a - K r i i m i n a B a i b a 2003, Relationship between personal and social: strategies of everyday life in the process of radical social changes, Pro ethnologia, vol. 16, s. 9-19. B o s s h a r d - M ł y n a r c z y k M a g d a l e n a 1993, Imigracje do Szwajcarii a kwestia społeczeń­ stwa wielokulturowego, Etnografia Polska, t. 38, z. 1, s. 59-80. B u d ź ’ k o I r y n a 2007, Lingwistyćny i sacyjalingwistyćny charaktar belaruskaga pameżża. Da pastanouki prablemy, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 259-280. B y r s k a A g a t a 2008, Polskie eldorado,Metro, 1-3 sierpnia, s. 5. D a v i e s N o r m a n 1998, Europa. Rozprawa historyka z historią, tłum. E. Tabakowska, Wydaw­ nictwo Znak, Kraków. - 2006, Granice Europy może nie sięgną Chin, ale już Kaukazu - czemu nie?, Dziennik, 8 czerwca, s. 14. E n g e l k i n g A n n a 1996, Każda nacja swoju wieru ma, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3M, s. 177-183. F e j o s Z o l t a n 1994, Ethnicity through regaining collective memory, Studia Fennica Ethnologica, vol. 3, s. 79-95. F i l i p i a k M a r i a n 1993, Biblijna koncepcja człowieka, [w:] Człowiek. Drogi poszukiwań. Stu­ dia z zakresu antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedago­ giczna w Rzeszowie, Rzeszów, s. 55-66. G a u s s K a r l M a r c u s 2005, Psożercy ze Świni, tłum. A. Buras, Czarne, Wołowiec. G e t k a J o a n n a 2007, „Po naszemu” - charakterystyka świadomości językowej mieszkańców pogranicza białorusko-rosyjskiego, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscypli­ narnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 281-292. G o l d b e r g - M u l k i e w i c z O l g a 1989, Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Pod­ lasia, Studia Podlaskie, t. 2, s. 148-165. - 1991, Księga Pamięci a mit żydowskiego miasteczka, Etnografia Polska, t. 35, z. 2, s. 187-200. - 1992, Itineraria miasteczek żydowskich, [w:] The Jews in Poland, vol. I, red. A. K. Paluch, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, s. 387-396. - 1995, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich, Lud, t. 78, s. 331-340. - 1998, Stara ojczyzna w nowej ojczyźnie. Pojęcie ojczystego miejsca w tradycji polskich Żydów, Lud, t. 81, s. 75-86. - 2002, Miejsce i dom w zbiorowej pamięci Żydów polskich, [w:] Budownictwo i budowni­ czowie w przeszłości, red. A. Abramowicz, J. Maik, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Łódź, s. 515-521. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 43 - 2003, Stara i nowa ojczyzna. Siady kultury Żydów polskich, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Łódź. G r e k - P a b i s o w a I r y d a , M a r y n i a k o w a I r e n a 1999, Współczesne gwary polskie na dawnych kresach północno-wschodnich, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa. G r i g o r ’ e v a R e g i n a A., M a r t y n o v a M a r i n a Ju. 1996, EtnokuPturnaja situacija v Belarusi: istorija, jazyk i politika, Issledovanijapoprikladnoj i neotlożnoj etnologii, nr 60, Institut Antropologii i Etnologii Rossijskoj Akademii Nauk, Moskva. G r y n i a A l i n a 2007, Międzynarodowa migracja mieszkańców Litwy: Stan obecny i prognozy na przyszłość, Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy, t. 6, s. 29-44. G R Z 2009, Fala uchodźców płynie na Polskę, Polityka, 19 września, s. 7. Lii s t o ry... 2003, History, culture andsociety through life stories. A selected collection o f Latvian life stories, opr. M. Zimite, M. Hinkle, Institute of Philosophy and Sociology, University of Latvia, Ryga. I v a n o v a T a c c j a n a 2007, „Mjasanaja mova” - „mjasany svet”, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 225-229. J a k i m o w i c z M a r c i n 2009, Bomba tyka, Gość niedzielny, 17 maja, s. 16-19. J a n k o w i a k M i r o s ł a w 2007, Zakres funkcjonowania języka białoruskiego i stan zachowania gwary na przykładzie wybranych miejscowości w okolicach Piórek w obwodzie mohylewskim, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 293-315. J a n u s z e w s k a E d y t a 2007, Problemy uchodźców z Czeczenii w ośrodkach dla imigrantów w Polsce, [w:] Migracja. Uchodźstwo. Wielokulturowość. Zderzenie kultur we współczesnym świecie, red. D. Lalak, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa, s. 269-287. J e n d r o s z c z y k P i o t r 2010, Stupa kością niezgody, Rzeczpospolita, 2 stycznia, s. 10. K a b z i ń s k a I w o n a 1983, Noworoczne gry mongolskie, ich symbolika i związki z magią. Część I, Etnografia Polska, t. 27, z. 1, s. 253-295. - 1984, Noworoczne gry mongolskie, ich symbolika i związki z magią. Część II, Etnografia Polska, t. 28, z. 2, s. 189-230. - 1999, Wśród „kościelnych Polaków”. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Pola­ ków na Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. - 2000, Przestrzeń - pamięć - tożsamość. Elementy przestrzeni (miejsca) we wspomnieniach ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, Literatura Ludowa, nr 2, s. 3-23. - 2009, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrai­ nie w okresie transformacji systemowej przełomu X X i X XI stulecia, Letter Quality, Warszawa. K a m u s e l l a T o m a s z 2003, Polska państwem imigracyjnym?, [w:] Migracja - Europa - Pol­ ska, red. W. Burszta, J. Serwański, Zakład Badań Narodowościowych PAN, Poznań, s. 31-54. K o ś c i ń s k i P i o t r 2010, Turcja do UE za 20 miliardów?, Rzeczpospolita, 4 stycznia, s. 13. K r i s a ń M a r i a 2008, Chłopi wobec zmian cywilizacyjnych w Królestwie Polskim w drugiej po­ łowie X IX - początku X X wieku, Wydawnictwo Neriton, Warszawa. K w a ś n i e w s k i K r z y s z t o f 2000, Marginalność etniczna i narodowa, Sprawy Narodowoś­ ciowe, z. 16-17, s. 7-28. L i c h t a r o w i c z K a r o l i n a 2007, Swojskość i lokalność w świadomości mieszkańców wiej­ skich terenów pograniczy Białorusi, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscypli­ narnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 169-178. Ł o d z i ń s k i S ł a w o m i r 1999, Polskie regulacje prawne dotyczące mniejszości narodowych i cudzoziemców na tle zasad polityki wielokulturowości, Sprawy Narodowościowe, t. 14-15, s. 81-100. - 2000, National minorities and the ‘conservative’ politics o f multiculturalism in Poland after 1989, [w:] From homogenity to multiculturalism. Minorities old and new in Poland, red. F.E.I. Hamilton, K. Iglicka, School of Slayonic and East European Studies, Edinburg, s. 34-66. �44 IWONA KABZIŃSKA - 2001, The shaping of the policy of multiculturalism in Poland in the 1990s: legał Solutions and social perceptions, [w:] Challenges o f cultural diversity in Europę, red. J. W. Dacyl, Stockholm University, Stockholm, s. 110-147. - 2004, Prawo do różnicy. Problemy ochrony mniejszości narodowych w Polsce w latach dziewięćdziesiątych, [w:] Kultura grup mniejszościowych i marginalnych, red. L. Dyczew­ ski, Wydawnictwo KUL, Lublin. M a d e r a A n d r z e j 2007/2008, Karta Polaka w Parlamencie RP, Rocznik Wschodni, nr 13, s. 7-45. M a m z e r H a n n a 2001, Wielokulturowość - czy wyzwolenie z więzów etnocentryzmu?, Prze­ gląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe, R. XII, Bydgoszcz, s. 33—42. M e ć k o v s k a j a N i n a 2007, Trasjanka v kontinuume belorussko-russkich idiolektov. Kto i kogda govorit na trasjanke?, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 27-57. M i l u s k i T a d e u s z 2002, Warunki życia mieszkańców Rosji w okresie transformacji społeczno­ -gospodarczej w latach 1991-2000, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, red. P. Kraszewski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 361-380. M r ó z L e c h 1993, Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa, R. 47, nr 3—4, s. 51-57. - 2004, Swoi wśród innych, [w:] Polacy na Podolu, red. H. Stroński, Stowarzyszenie Uczo­ nych Polskich Ukrainy, Kijów, s. 250-284. N i e c h c e m y m i n a r e t ó w . . . 2009, Nie chcemy minaretów. Rozmowa z Marcinem Libickim, historykiem sztuki, posłem I, I I I , IV kadencji, przewodniczącym Komisji Petycji Parlamentu Europejskiego poprzedniej kadencji [rozmawiał Krzysztof Różycki], Angora, nr 50, 13 grud­ nia, s. 13-15. N o s t a l g i a . . . 2002, Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, red. F. Modrzejewski, M. Sznajderman, Czarne, Wołowiec. N o v y j s o c i a l ’ n y j o b lik ... 2002, Novyj sociaTnyj oblik Yostoćnoj Evropy, red. L. S. Lykosina, Institut Naućnoj Informacii po Obsćestvennym Naukam, Moskva. P i s m o Ś w i ę t e . . . 1988, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, opr. Zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, red. ks. K. Dynarski, Wydawnic­ two Pallotinum, Poznań-Warszawa. P o c z o b u t A n d r z e j 2009, Tygodnik Łukaszenki: Polska ma swoich volksdeutschów, Gazeta Wyborcza, 28 grudnia, s. 9. P o ł e ć W o j c i e c h 2003, Romowie na Słowacji. Marginalizacja i postęp, [w:] Romowie o sobie i dla siebie, red. E. Nowicka, Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 129-150. P o r ę b s k i A n d r z e j 2009, Wielokulturowość Szwajcarii na rozdrożu, Pętla czasu.pl, Kraków. R ó ż a l s k i J a c e k 2009, Litwin w Polsce kupuje i coraz chętniej pracuje, Metro, 16-18 paździer­ nika, s. 5. S c h l ó g e l K a r l 2005, Środek leży na Wschodzie, tłum. A. Kopacki, Oficyna Naukowa, Warszawa. S m u ł k o w a E l ż b i e t a 2002, Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie, Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. - 2007, Wokół pojęcia pogranicza. Wschodnie i zachodnie pogranicze Białorusi w ujęciu porównawczym, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 5-14. S z a b ó P i r o s k a 2003, Image of Jews in the memory of residents of Makó, Acta Ethnographica Hungarica, vol. 48, nr 1-2, s. 63-86. S z t o m p k a P i o t r 2000, Trauma wielkiej zmiany. Społeczne skutki transformacji, Instytut Stu­ diów Politycznych PAN, Warszawa. T i s k o v V a l e r i j A. 2005, Etnologija i politika, Nauka, Moskva. T o m i c k i R y s z a r d 1980, Ludowe mity o stworzeniu człowieka, Etnografia Polska, t. 24, z. 2, s. 49-119. �45 „POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... W a l a s z e k A d a m 2007, Migracje Europejczyków 1650-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego, Kraków. W e i n e r o v a R e n a t a 1994, Romanies - in search of lost security? An ethnological probe in Prague 5, Prague Occasional Papers in Ethnology, vol. 3, Praha. W i e l i ń s k i B a r t o s z T. 2009, Minarety nie dla szwajcarskich Alp, Gazeta Wyborcza, 16 paź­ dziernika, s. 13. W o j a k o w s k i D a r i u s z 2005, Oswajanie obcości kulturowej - zarys koncepcji badańjakościowych imigrantów na przykładzie obywateli Ukrainy w Polsce, [w:] Wartości Wschodu i wartości Zachodu. Spotkania cywilizacji, red. J. Danecki, A. Flis, Universitas, Kraków, s. 195-222. Z i e l i ń s k a A n n a 1993, Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi, Etnografia Polska, t. 37, z. 2, s. 19-28. - 1997, Sytuacja socjolingwistyczna polskich rodzin w Sopoćkiniach i okolicznych wsiach w świetle relacji ich mieszkańców, Etnografia Polska, t. 41, z. 1-2, s. 169-181. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Warszawa. Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k D a n u t a 1996, Pomieszany świat, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 203-208. IWONA KABZIŃSKA “MIXED WORLD” AS A CATEGORY OF ETHNOLOGICAL/ANTHROPOLOGICAL DESCRIPTION. AN OUTLINE Key words: mixed world, Belarus, myths, migrations, Islam in Europę, Jewish sztetl, borderland Researchers of Belarus point out the existence of the term mixed world in the language of local people. It is quite similar to cultural borderland, but it is also used to descript sudden changes (historical, political and socio-cultural) as well as their conseąuences. The aim of the author is to popularize mentioned term and to show it might be used by anthropologists to describe the examined reality, contemporary as well as past, existing in people’s memory. Selected examples from Europę are used to show the possibilities of using the concept of mixed world to describe the multicultural societies, migrations, EU enlargement or - in generał - cultural borderlands and their changes. The author asks about the factors contributing to the mixed world. She underlines that every researcher using his own examples can present his own image of mixed world. It is a part of reality in which we live or which we reproduce from the past. J.D. Adres Autorki: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl �Stare krzyże domowe są często obdarzane na Kurpiowszczyźnie większym zaufaniem. Fot. T. Madej, 2007. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/948d7e9fa1ceacefe618c390a8aaa9ba.pdf adc21a3606165ed72e250fc683e6c788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6233 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource rzeźba antyczna histroia sztuki - rzeźba Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5813 Title A name given to the resource "Posąg hjest przezroczem, duchowym widziadłem"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.97-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY R zeźbiarstwo uchodziło zawsze za sztukę trudną, a jego znaczenia od najdawniejszych czasów wyzwalały swoiste odczucia, odmienne niż inne kunszta. Również w ciągu wieków zapotrzebowanie na „sztukę posągową” kształtowało się rozmaicie. Przez setki lat rzeźby zapełniały głównie świątynie, wielkie rezydencje królewskie i magnackie, galerie pałacowe, przestrzenie miejskie, parki i ogrody, i miały ściśle wy­ znaczoną funkcję w ogólnej koncepcji wyposażenia i dekoracji wnętrz. Z początkiem XIX wieku rzeźba po­ woli zatracała tę funkcję. Rozwój myśli estetycznej oraz szybko narastające nowe prądy i tendencje (prze­ łamujące z biegiem lat wielowiekową tradycję klasycz­ ną) przydawały skulpturze nowych znaczeń i treści, a ideowe i społeczne przeobrażenia odmieniły jej cha­ rakter i przeznaczenie. W estetyce pojawiło się pojęcie pierwiastka duchowego ożywiającego martwe posągi, a krytyka i literatura tworzyły swoisty wizerunek arty­ sty - jego poczynań i losów, często naznaczonych fatalistycznym piętnem. W XIX i XX wieku wystawiano w miastach wiele pomników, natomiast rzeźba zdobiąca wnętrza do­ mów nie miała już tak szerokiego zastosowania jak w wiekach minionych. Osłabła dominująca niegdyś rola mecenatu, postęp industrializacji i rozwój wy­ twórczości fabrycznej sprawiły, że kurczyły się zamó­ wienia. Rzeźbiarze byli ograniczani wieloma uciążli­ wościami, ubóstwem, rzemieślniczą „pracą dla chle­ ba” bądź żmudnymi etapami realizacji większych pro­ jektów - od pierwszego modelu w glinie do ostatecz­ nej wersji w marmurze lub brązie. Ci, których sztuka nie zyskiwała uznania, bywali spychani na margines życia. Brak sił lub zdrowia, rozpacz i załamania prowa­ dziły czasem do samobójstw, chorób psychicznych bądź przedwczesnej śmierci. Nadto, pełnoplastyczna rzeźba figuralna, utrwalona w szlachetnym materiale, była bardzo kosztowna, zarówno dla artysty, jak i na­ bywcy. Jednak te powody i okoliczności nie wyczerpu­ ją sprawy nieco mniejszego zainteresowania dziełem rzeźbiarskim postrzeganym jako obiekt (rzecz, przed­ miot) przeznaczony do codziennego obcowania z nim w domu, i - co ważniejsze - nie tłumaczą osobistego, „prywatnego” odczucia jego ingenium, które bywało przeżyciem wielce osobliwym. Nasuwa się więc pyta­ nie, czy na owych zjawiskach nie zaważyły również względy psychologiczne. Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? Stawiając takie pytanie, trzeba przypomnieć, jak od­ miennych wrażeń i emocji dostarczały posągi i obrazy. Obraz o pogodnej tematyce wnosił do mieszkania kli­ mat przytulnego ładu, ciepła, spokoju, refleksji lub ra­ dości. Malowidło religijne było przedmiotem kultu, portret i scena historyczna odwoływały się do wspo­ mnień i przeszłości, a pejzaż i scena rodzajowa w kraj­ obrazie - gatunki bodaj najbardziej popularne - otwie­ rały niejako ściany domu, stwarzały iluzję przestrzeni, „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem” . Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury* poszerzały perspektywę, dawały pole do działania wy­ obraźni (znają dobrze to zjawisko współcześni dekora­ torzy wnętrz, używający ogromnych „pejzażowych” ta­ pet, imitujących perspektywę widokową). W domach zamożnej inteligencji, ziemiaństwa i mieszczaństwa nie mówiąc już o kolekcjonerach - znajdowało się za­ zwyczaj wiele obrazów, zawieszanych w charaktery­ stycznym układzie XIX-wiecznej ekspozycji wypełnia­ jącej niemal całe ściany; rzeźb było nieporównanie mniej. W zestawieniu z malarstwem rzeźba dostarczała przeżyć zgoła odmiennych. Inny wymiar przestrzenny i materialny sprawiał, iż była ona bardziej rzeczą, przedmiotem wyobcowanym z naturalnego otoczenia, trójwymiarowym powtórzeniem żyjących istot; można ją było ogarnąć nie tylko wzrokiem, lecz i dotykiem. Te właściwości, nasuwające skojarzenia z atrapą, z czymś nieruchomym, martwym i sztucznym, mogły wzbudzać odczucia niepokoju, a nawet lęku (choć go­ dzi się przypomnieć, że i niektóre obrazy obrosłe trady­ cją potrafiły „straszyć”). Już sam zwyczaj zdejmowania masek pośmiertnych był zabiegiem nieco niesamowi­ tym, jak gdyby powoływaniem zmarłych do powtórne­ go życia; w 1854 roku „Dziennik Warszawski” druko­ wał np. „nowelę grozy” o szalonym młodym rzeźbiarzu, który odkopuje zwłoki ukochanej, by utrwalić jej rysy w gipsowej masce.1 Posągi o łudzącej cielesności od stuleci wyzwalały niepokojące poczucie, iż rzeźba nagle ożyje, poruszy się, przemówi, a więc „wyjdzie” poza granice swego przeznaczenia i naturalnego porządku rzeczy, że prze­ razi bądź uczyni coś złego (odwrotnym zjawiskiem by­ wało przekonanie o równie przerażających przemia­ nach żyjących istot w kamienne struktury). O powo­ ływaniu do życia rzeźbiarskich tworów - sporządza­ nych niekiedy przez Istoty Najwyższe - o ich szczegól­ nym kulcie, rozumieniu i przeżywaniu, mówią od­ wieczne mity, legendy, przekazy religijne i literackie, funkcjonujące do dziś w przestrzeni kultury. Archetypicznym wątkiem jest np. biblijna opowieść o stworze­ niu Adama; Bóg ulepił jego ciało „z prochu ziemi” i tchnął w niego życie;2 a zatem Adam (a później Ewa 97 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Niektóre opowieści o żywych posągach i ich dzia­ łaniach zawierały element wyjątkowej grozy. Przeraża­ jącym potworem był olbrzym Talos, człowiek z brązu, potomek spiżowych ludzi powstałych z jesionów bądź (wg innej wersji) wytwór Hefajstosa. Strzegł wybrzeży Krety i gdy Sardyńczycy przybywali na wyspę, rozgrze­ wał się w ogniu i z upiornym uśmiechem gubił intru­ zów płomiennym uściskiem (stąd zwrot „sardoniczny uśmiech”). Talos był osobliwie skonstruowany: miał jedną żyłę przebiegającą od karku do stopy, gdzie za­ mykał ją metalowy zawór; ta jego cecha odnosi się do rzeczywistej praktyki rzeźbiarskiej, a mianowicie do znanej w starożytności metody odlewania posągów na „wosk tracony”.10 Według jednego z podań Talosa uśmierciła Medea usuwając mu zawór ze stopy i wy­ puszczając krew (tak jak wypuszcza się wosk z wypalo­ nej glinianej formy). Specyficzną odmianą złowieszczych struktur rzeź­ biarskich były też statuy zwierzęce. W mitologii grec­ kiej występują np. ziejące ogniem spiżowe byki ujarz­ mione przez Jazona i słynny koń trojański, niby-rzeźba, a zarazem machina wojenna kryjąca w sobie złowrogą zasadzkę - zastęp wojowników greckich, którzy w jej wnętrzu dostali się do Troi. Jednym z niewielu pogodnych mitów o dominują­ cym wątku miłosnym była historia Pigmaliona i Ga­ latei. Król Cypru Pigmalion tak się rozkochał w po­ sągu Afrodyty, iż brał go do swego łoża (ten wątek wskazuje na istnienie ceremonii symbolicznych za­ ślubił władców z wyobrażeniem bogini miłości).11 Według innej, popularniejszej wersji, król zakochał się w wyrzeźbionym przez siebie posągu pięknej ko­ biety; na jego prośbę Afrodyta ożywiła, bądź nawet wcieliła się w tę postać. Powołana do życia Galatea poślubiła Pigmaliona i urodziła mu syna Pafosa.12 W epoce nowożytnej i w naszych czasach ta pełna wdzięku legenda rozpowszechniła się szeroko i podle­ gała najróżniejszym adaptacjom. Czerpali z niej in­ spirację muzycy, malarze i pisarze, m.in. J. Ph. Rame­ au, L. Cherubini, F. Boucher, E. Burne-Jones, J. J. Rousseau i B. Shaw. Przeciwieństwem animacji była odwrotna transfor­ macja - „skamienienie” człowieka, zaklęcie go w mar­ twą, nieruchomą powłokę. I te magiczne metamorfozy wywodzą się z odwiecznych tradycji i źródeł literackich. Biblijna żona Lota zamienia się w słup soli, antyczna Niobe po stracie swych dzieci kamienieje z bólu i zasty­ ga w granicie na górze Sipylos. Po zemście bogów do­ konanej na Niobe, nie było nikogo, kto pochowałby jej zgładzone dzieci, bowiem Zeus wszystkich Tebańczyków pozamieniał w kamienie. Graves tak komentuje wizualną metamorfozę nieszczęsnej matki: „Góra Sipylos była prawdopodobnie ostatnim siedliskiem kultu tytanów w Azji Mniejszej, podobnie jak w Grecji Teby. Posąg Niobe jest turnią przypominającą swym kształ­ tem postać ludzką, a gdy promienie słoneczne zimą pa­ uformowana z jego żebra) jawią się jako pierwsze rzeź­ by w dziejach ludzkości. Najwięcej mitów związanych ze „sztuką posągową” wywodzi się z obszaru kultury greckiej.3 Prometeusz - jeden z najszlachetniejszych bohaterów mitologii helleńskiej, który cierpiał z miło­ ści do ludzi - stworzył pierwszego człowieka z gliny i wód rzeki Panopeus w Fokidzie. Owa rzeźba została ożywiona tchnieniem Ateny; według innej wersji uczynił to Prometeusz, dając jej duszę z ognia niebie­ skiego. Hefajstos był twórcą żywego posągu Pandory, pierwszej kobiety obdarzonej cudownymi przymiota­ mi, a zarazem sprawczyni wszystkich ziemskich nie­ szczęść uwolnionych z jej fatalnej puszki (a właściwie glinianej kadzi, gr. pithos).4 Po Potopie ród ludzki od­ rodził się za sprawą Deukaliona i Pyrry; rzucali oni odłamki skał na wymarłą ziemię i z owych głazów wy­ rastały figury człowiecze uformowane z żywych mięśni, kości, skóry i żył pulsujących krwią, zdolne do życia i działania - twarde kamienne pokolenie praojców stworzone do trudu uprawiania ziemi i walki z żywio­ łami. Z postacią Hefajstosa - poza kreacją Pandory wiąże się też legenda o wykonanych przezeń automa­ tycznych posągach służebnic, które pomagały mu w różnych czynnościach i były niejako pierwowzorami dzisiejszych „robotów”. Ta fascynująca opowieść jest zapisana w osiemnastej księdze Iliady. Po pracy w swej kuźni - gdzie miał sporządzić zbro­ ję dla Achillesa - boski kowal „chiton nałożył, do ręki krzepkie wziął berło i wyszedł, mocno kulejąc. Iść władcy dopomagały służebne złote, podobne zupełnie do młodych dziewcząt żyjących. Twórca obdarzył je sercem, umysłem, głosem i siłą, a nieśmiertelni bogowie dali im prac umiejętność. Obok swojego stąpały władcy”.5 Legendarne początki rzeźbiarstwa greckiego zwią­ zane są z postacią mistrza wszelkich sztuk, Dedala. W dedalowym micie powtarzają się relacje o niezwy­ kłym i poniekąd demonicznym aspekcie jego sztuki, który przejawiał się w nadnaturalnej animacji rzeźb.6 Wykonane przezeń posągi były łudząco podob­ ne do swych modeli, a nadto obdarzone zdolnością ru­ chu i życia (kapłani przywiązywali je w świątyniach do ołtarzy, by nie uciekły). W jednym z podań o Herakle­ sie powiedziane jest, iż heros ujrzawszy własny posąg zrobiony przez Dedala, uległ złudzeniu, uznał go za rywala-sobowtóra i z wściekłości rozbił kamieniem.7 Le­ genda o tajemniczej ruchliwości dedalowych postaci tłumaczy się stylistycznymi przekształceniami rzeźby greckiej, przejściem od hieratycznych, nieruchomych posągów, do figur przedstawianych z jedną nogą wysu­ niętą naprzód, a więc jakby „idących” przed sie­ bie.8 Dedal był także wykonawcą drewnianych, rucho­ mych lalek (dziś powiedzielibyśmy: marionetek), któ­ re ofiarował rodzinie króla Minosa na Krecie.9 98 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... dają na pokrywającą ją czapę śniegu, można odnieść wrażenie, że postać płacze”.13 Również w micie o Perseuszu odnajdujemy podob­ ne motywy. Heros ten walczył z Meduzą, której spoj­ rzenie obracało w kamienie zwierzęta i ludzi; nawet widok jej martwej, uciętej głowy zamienił cały dwór króla Polidektesa w nieruchome posągi (do dziś na pa­ miątkę tego wydarzenia pokazuje się na wyspie Serifos półkoliście ułożone odłamki skalne)14. Archetypiczne motywy owych antycznych prze­ mian przekształcały się w ciągu wieków w narodowe lub lokalne mity i baśnie. Z mitologii celtycko-osjanicznej wywodzi się np. postać Druida skamieniałego, a z podań średniowiecznych legenda o śpiących ryce­ rzach, związana m.in. z Tatrami i spopularyzowana w Polsce (skalnego druida i tatrzańskich rycerzy malo­ wał m.in. Leon Wyczółkowski). Legendy o rzeźbach obdarzonych cechami ludzki­ mi obecne są też w piśmiennictwie średniowiecznym (ich fabuła odwołuje się często do tradycji antycznej). W zbiorze moralizatorskich przypowieści znanych pod nazwą Gesta Romanorum występuje np. cesarz Leo, twórca poruszającej się figury, oraz Virgil, mąż uczony, który na polecenie cesarza Tytusa sporządził figurę głoszącą li tylko prawdę.15 Kris i Kurz przytaczają opo­ wieść o Albercie Wielkim, który miał być twórcą prze­ mawiającego posągu; rzeźbę tę zniszczył pobożny mnich, mniemając iż jest ona pogańskim idolem.16 Również rzeźbom kultowym przypisywano niekiedy cechy fizycznych przejawów życia i cudownego działa­ nia - głosu, ruchu, płynących łez lub potu. W Polsce istniała np. legenda o krucyfiksie Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie - ukrzyżowany Chrystus przemówił do pogrążonego w modlitwie bł. Świętosła­ wa (zwanego z łacińska Silentiariusem, zmarłego w 1491 r.).17 W czasach nowożytnych czołowym przykładem ożywionej i działającej rzeźby o uniwersalnym znacze­ niu symbolicznym był Posąg Komandora - Kamienny Gość wymierzający sprawiedliwość Don Juanowi. W e­ dług hiszpańskich podań, kłamliwy, wiarołomny, wy­ stępny Don Juan zabił w pojedynku Komandora, ojca uwiedzionej przez siebie dziewczyny; powodowany py­ chą zaprosił na wieczerzę wystawiony zmarłemu posąg, który przybył na ucztę i porwał go do czeluści piekiel­ nych. Kamienny Gość jest uosobieniem okrutnej kary, a zarazem symbolem pierwiastka porządkującego i prostującego nieprawości świata. N a początku XVII wieku postacie Don Juana i Komandora wprowadził do literatury przeor dominikanów, dramatopisarz Tir­ so de Molina (około 1618 r.). Później ów legendarny temat przewijał się nieraz w literaturze i muzyce; ko­ rzystali zeń m.in. Molier, C. Goldoni, J. Zorilla, A. Puszkin, W. A. Mozart, A. Dargomyżski. Z wieku XVI pochodzi podanie o Golemie. W e­ dług żydowskiej tradycji Golemy to postacie ulepione z gliny, ożywione przez położenie na ich oczy lub usta tetragramu - niewypowiadalnego imienia Boga. Istoty te nie były jednak „prawdziwymi” ludźmi, gdyż nie umiały myśleć, mówić i nie mogły płodzić potomstwa. Golema-olbrzyma stworzył dla obrony prześladowa­ nych Żydów - Liwa Ben Becalel, praski rabin, astro­ nom, kabalista i alchemik cesarza Rudolfa II. Jednak jego nadludzka siła i niszczycielskie działanie w mo­ mentach ślepego szału sprawiły, iż rabin musiał go uni­ cestwić. Golemowy temat pojawił się w literaturze modernistycznej, a później funkcjonowały różne jego parafrazy. W 1915 roku „fatalistyczną” powieść o Go­ lemie napisał Gustav Meyrink (wydania polskie w 1919 i 1958 r.). N a kanwie tego utworu nakręcono dwa filmy: niemy obraz niemiecki P. Wegenera i H. Galeena (1920 rok) i dźwiękowy film francuski J. Duviviera (1937 rok). Inny motyw potwora stwo­ rzonego przez człowieka (oparty na sensacyjnej powie­ ści Mary Shelley Frankenstein or the Modern Prome­ theus, 1818) po stu latach powrócił w historii kina ja­ ko prototyp postaci przerażających żywych trupów prześladujących ludzi i był później powielany w serii tak zwanych Frankensteinów. Powszechna w XIX stuleciu znajomość kultury sta­ rożytnej i kult dla antyku były źródłem oczarowania i inspiracji dla niemal wszystkich ówczesnych twórców - niezależnie od ich poglądów i orientacji artystycznej. Ortodoksyjni klasycy programowo przestrzegali uświę­ conych tradycją zasad i trzymali się ścisłych reguł określonych smakiem epoki (zwłaszcza w malarstwie i rzeźbie l. połowy wieku). Romantycy chętnie nawią­ zywali do cudownej imaginacji starożytnych, swobod­ nie adaptując przekazy historyczne i mity z odległej przeszłości; temat, kostium czy motyw antyczny bywał nieraz tylko pretekstem do wyrażania romantycznych emocji, fantazji i wzruszeń. Typowym dziełem literackim, w którym splata się wątek o klasycznym rodowodzie z wyobraźnią roman­ tyczną, a który porusza fantastyczny temat ożywionej rzeźby, jest nowela Prospera Merimée Wenus z Ule. Akcja utworu rozgrywa się w miasteczku Ille, nieopo­ dal Perpignan, w 1. połowie XIX wieku; znaleziono tam w ziemi „posąg z miedzi, dużą czarną kobietę [...] która patrzy na człowieka wielkimi białymi oczami”. N a podstawie posągu widniała sygnatura Myrona i ostrzegający napis Cave amantem. Mieszkańcy Ille (wśród których byli i znawcy sztuki) podziwiali rzeźbę bogini, jej kształty, oblicze i oczy inkrustowane sre­ brem, które zdawały się emanować życiem. Jednak z upływem czasu statua zaczęła budzić lęk. Oglądający dostrzegli w obliczu Wenus mistrzowsko oddany „ka­ prys graniczący ze złością; wzgarda, ironia, okrucień­ stwo malowały się na [tej] twarzy niewiarygodnie pięknej”. Nadto Wenus objawiła aktywność, zmienia­ ła pozy, zginała kończyny i wyrządzała szkody i krzyw­ dy - rzucała kamieniem, okaleczała ludzi. Tymczasem 99 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 1. Rosso Fiorentino, Pandora otwierająca puszkę, rysunek piórem, 1530-1540, reprodukcja z archiwum autorki. Nr 2. Jean-Pierre Cortot, Pandora, marmur, 1819, Lyon, Musée des Beaux-Arts, reprodukcja z archiwum autorki. 100 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 3. Niobe, marmur, kopia rzymska z I w. n.e. wg oryginału greckiego z IV w. p.n.e., Nieborów-Pałac, prof. Janusz Moniatowicz. Nr 4. Antonio Canova, Paolina Bonaparte jako Wenus zwycięska, marmur, 1804-1808, Rzym, Galeria Borghese, reprodukcja z archiwum autorki. 3 101 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... w Ille przygotowywano się do ślubu dwojga młodych mieszkańców miasteczka. Narastająca obsesja i poczu­ cie nieszczęścia towarzyszące fatalnej figurze sięgnęło szczytu i sfinalizowało się podczas nocy weselnej. Po­ sąg z głuchym łoskotem przybył do nowożeńców i - ni­ by spiżowa kochanka zazdrosna o młodą żonę - zadła­ wił w straszliwym uścisku pana młodego, po czym „wstał z łoża, porzucił trupa i wyszedł” (zakończenie historii mściwej Wenus przywodzi na myśl poczynania mitycznego Talosa). Po tych dramatycznych zajściach kazano „przetopić posąg na dzwon, ale nie służyło to miastu. Od czasu jak dzwoni, wino zmarzło dwa razy”.18 Polscy pisarze, uczeni i artyści doskonale znali dzieje i mity starożytne. Wśród rzeźbiarzy możemy tu wymienić np. Jakuba Tatarkiewicza, który w Przewod­ niku sztuki rzeźbiarskiej wielokrotnie powoływał się na mitologię (choć nie bez zastrzeżeń; uważał bowiem, że niektóre jej wątki są zbyt drastyczne, „pełne wad i plu­ gastw”).19 Wykształceni twórcy czytali Homera, Hezjoda, Pliniusza Starszego, Diodora Sycylijskiego, Pauzaniasza, Tacyta i Owidiusza, którego Metamorfozy przynosiły szczególnie wiele opisów przemian i perype­ tii antycznych bóstw i herosów. Cyprian Norwid, który pasjonował się mitologią, czytał zarówno wiele tekstów starożytnych, jak i współczesne opracowania (np. znane naówczas dzie­ ło Alfreda Maury’ego, La magie et l’astrologie dans l’antiquite et au moyen age, Paris 1860). W Notatkach z mi­ tologii, Norwid odnotował m.in. mit o stworzeniu czło­ wieka: „[...] Prometeusz tworzy posąg z gliny - od słońca zapala ducha i ożywia posąg z pomocą Minerwy...”20 W 1829 roku młody Odyniec, zwiedzając z A da­ mem Mickiewiczem pracownię Thorvaldsena w Rzy­ mie, z zachwytem opisywał swoje wrażenia: „Rzekłbyś, że [jest tu] jakaś fabryka prometeuszowska, tylu tu uczniów po kątach, kopiując mistrza lepi różnych czło­ wieczków z gliny. Tyle ludzkich postaci wyrasta mniej więcej z marmuru, pod dłutem ociosujących go robot­ ników, jakby tylko co przeszli tędy Deukalion z Pyrrą. Patrząc zaś na ten tłum odlewów z gipsu, będących wi­ zerunkami dzieł mistrza po całej kuli ziemskiej rozsia­ nych, możesz się znów wyobrażać w zaklętym gmachu jakiegoś czarodzieja z bajki, który gości swych w ka­ mień zamienia [...]”21 Mityczne opowieści zamieszczał w swych rozważa­ niach estetycznych Józef Kremer; pisał on m.in. o Dedalu, mistrzu „zrodzonym z mgły porannej mitów”, któ­ rego posągi „chodziły, patrzyły, mówiły”. Dedal, prasz­ czur wszystkich mistrzów, władał „mocą nadziemską, nadludzką, cudotworną [...] on budził życie, mowę i wzrok w martwych figurach!”22 Karol Libelt przypo­ mniał w swej Estetyce „powieść o Pigmalionie [która] najlepiej alegoryzuje sztuk plastycznych cudowność”.23 Istotną innowacją w dziewiętnastowiecznej myśli o rzeźbie było nadanie jej cech metafizycznych, przy­ miotów żywego ducha. Stało się to za sprawą Georga Wilhelma Friedricha Hegla, który i w odniesieniu do skulptury zastosował swą słynną teorię ducha absolut­ nego, stale obecnego i działającego we wszechświecie. W obszernym rozdziale Estetyki, poświęconym rzeźbie, tak wykładał swoją doktrynę: „Duch jest bytem dla siebie życia świadomego i samowiednego, z wszystkimi uczuciami, wyobrażeniami i celami takiego świadome­ go istnienia [...] Cielesność rzeźby jest tym czynni­ kiem, poprzez który rzeźba czyni pierwiastek duchowy czymś rzeczywistym w przestrzennej totalności, ma bo­ wiem postać cielesną przysługującą duchowi [...] W rzeźbie spełnia się w ogólności ten cud, iż duch wciela się w czynnik czysto materialny i zewnętrzność tę w ten sposób kształtuje, iż sam staje się w niej dla siebie obecny i rozpoznaje w niej postać adekwatną swemu własnemu wnętrzu [...]24 Myśli Hegla rozwijali w Polsce jego uczniowie i kontynuatorzy: Józef Kremer, Karol Libelt i Henryk Struve. Tezy Kremera, formułowane bardziej przy­ stępnie (i z prawdziwie literacką swadą), jeszcze silniej wyrażały poczucie jedności posągu z ożywiającym go duchem i akcentowały jego szczególną, niemal ma­ giczną zdolność oddziaływania na widza. „Mistrz wcie­ la treść ducha w dzieła sztuki. [W nich] duch, co nie zna granic, ani czasu, ani przestrzeni, wstąpi w mate­ rię, pojawi się oczom, przemówi do słuchu, do zmy­ słów śmiertelnych człowieka i nawzajem materia głu­ cha i martwa, teraz duchem obudzona, zadrga w sobie, roztworzy oczy, zapuka ciepłym sercem i spojrzy na człowieka nieskończoności spojrzeniem [...] Posąg ca­ ły, jego części, organa rozwinięte, zwiastują życie i swobodę, przeniknione są duchem, duch w nich jest jakby dotykalny - cały posąg jest przezroczem, ducho­ wym widziadłem; cała powierzchnia posągu, nawet szata, jest wcielonym duchem. Stąd też trafnie ktoś wyrzekł, że posąg tysiącem oczów na widza patrzy”.25 Libelt w podobny sposób pojmował charakter skulptury, lecz odwrócił znaną myśl Kremera, twier­ dząc, iż posąg to nie duch ucieleśniony, ale ciało udu­ chowione. W interpretacji powiązań ducha i materii najdalej posunął się Struve. Wierzył on, że posąg ma niejako „z góry” nadaną rzeczywistą witalność i tak jak każda materia (np. kamień czy kryształ) posiada życie i „czucie”, o którym my, ludzie, nic wiedzieć nie może­ my. Czyż mamy prawo powiedzieć, „że istotą tak zwa­ nej materii jest brak czucia, myśli i dążenia, brak du­ chowego pierwiastka? Bynajmniej”. Gdy zachwycamy się posągiem wykutym z twardego marmuru, „przeczuć nie można wcale, że czuje, myśli, pragnie”.26 Stąd już tylko krok dzieli przeżycie estetyczne od wiary w meta­ fizyczne i magiczne właściwości dzieła rzeźbiarskiego. N a marginesie warto odnotować charakterystycz­ ne zjawisko powiązane z rzeźbieniem postaci ludzkiej z reguły zupełnie prymitywnej - służącej zabiegom ma­ gicznym. Od stuleci, wśród różnych ludów, istnieje 102 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion przed posągiem Galatei, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. praktyka lepienia lub strugania figurek, które następ­ nie przebija się ostrymi narzędziami, uszkadza lub nisz­ czy. Tym sposobem unieszkodliwia się wroga, jeśli bo­ wiem okaleczy się lub zniszczy wizerunek, dozna krzywdy również wyobrażony w nim człowiek.27 Dziewiętnastowieczna myśl estetyczna i teorie pol­ skich heglistów, a także wszechobecna tradycja i pa­ mięć o antycznych mitach, przyczyniły się do stworze­ nia szczególnego klimatu wokół sztuki rzeźbiarskiej, który uwidocznił się m.in. w literaturze 2. połowy XIX i początku XX wieku. Pisarze polscy podejmowali nie­ kiedy tematy, w których znaczącą rolę odgrywały dzie­ ła rzeźbiarskie lub losy artystów. Czasem zaznaczały się w nich nastroje pesymistyczne (Nowy gladiator Walerii Morzkowskiej, Lux in tenebris lucet Henryka Sien­ kiewicza, Anioł śmierci Kazimierza Przerwy Tetmaje­ ra), kiedy indziej autorzy wprowadzali do fabuły po­ wieści pogodne wątki miłosne - ich bohaterowie ob­ darzali uczuciem posągi. W Quo vadis? Sienkiewicza, Eunice całuje i adoruje posąg Petroniusza jak żywego kochanka, w Lalce Prus opisuje fantastyczne omamy erotyczne, jakich doznaje jego bohaterka. Izabela Łęc­ ka „raz zobaczyła w pewnej galerii rzeźb posąg Apolli­ na, który na niej zrobił tak silne wrażenie, że kupiła piękną jego kopię i ustawiła w swoim gabinecie. Przy­ patrywała mu się całymi godzinami, myślała o nim i... kto wie, ile pocałunków ogrzało ręce i nogi marmuro­ wego bóstwa?... I stał się cud: pieszczony przez kocha­ jącą kobietę głaz ożył. A kiedy pewnej nocy zapłakana usnęła, nieśmiertelny zstąpił ze swego piedestału i przyszedł do niej w laurowym wieńcu na głowie, ja­ śniejący mistycznym blaskiem. 103 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion i Galatea, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. Siadł na krawędzi jej łóżka, długo patrzył na nią oczyma, z których przeglądała wieczność, a potem ob­ jął ją w potężnym uścisku i pocałunkami białych ust ocierał łzy i chłodził jej gorączkę. Odtąd nawiedzał ją coraz częściej i omdlewającej w jego objęciach szeptał on, bóg światła, tajemnice nieba i ziemi, jakich dotychczas nie wypowiedziano w śmiertelnym języku. A przez miłość do niej sprawił jeszcze większy cud, gdyż w swym boskim obliczu ko­ lejno ukazywał jej upiększone rysy tych ludzi, którzy kiedykolwiek zrobili na niej wrażenie”.28 Odniesienia do rzeźb bądź przyrównywanych do nich ludzi pojawiały się też w teatrze. Świadczą o tym już same tytuły sztuk (rodzimych i obcych autorów) wystawianych na scenach polskich, m.in.: Głowa brą­ zowa, Kobiety z kamienia, Posąg, Żywy posąg.29 W 1880 roku bardzo dobrze został przyjęty dramat Wacława Szymanowskiego Posąg wystawiony na scenie warszaw­ skiego Teatru Wielkiego. Szymanowski, utalentowany publicysta, krytyk i dramaturg (ojciec sławnego później rzeźbiarza), napisał - rzec można - „modelowe” dzieło o powiązaniu ludzkich losów z tworami skulptury, o kobiecie-rzeźbie naznaczonej piętnem zła i przewrot­ ności. W dramacie tym - przesyconym niemal moder­ nistyczną ekscytacją - żona ubogiego rzeźbiarza Carla „podobna do lśniącego białością, marmurowego posą­ gu [...] niszczy i szerzy zło dokoła siebie, roznosi z sobą moralną zgniliznę i gubi wszystkich, co się z nią zetkną, jak plaga, jak zaraza”.30 Pojawia się tu echo przekształ­ conego, jakby „odwróconego” mitu o Pigmalionie i Ga­ latei. Carlo zabija w napadzie szaleństwa wiarołomną żonę, przebraną dla szyderstwa za figurę z pomnika: 104 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... „Tak, to posąg... siłą Nieczystą z martwej wykowany skały! Tam nie ma życia, tam duszy nie było. Tam żadne ludzkie uczucia nie drgały... Gdzieś w głębi pieczar, pod opoką ciemną. On spał, odwiecznym przysypany pyłem; Jam go wygrzebał... niech runie wraz ze m ną!” 31 Jedną z najpiękniejszych i najbardziej przejmują­ cych wizji literackich o ożywionych posągach stworzył Stanisław Wyspiański w dramacie Akropolis (1904 r.). Miejscem wydarzeń jest wzgórze wawelskie, pojęte ja­ ko polskie Akropolis - znak przeszłości i chwały naro­ du. Poeta powołał do życia figury z nagrobków katedry wawelskiej: Klio, Pannę i Czas z monumentu biskupa Kajetana Sołtyka (dzieła Piotra Aignera), Niewiastę-Załobnicę z pomnika Stanisława Ankwicza (dłuta Francesca Pozzi), Panią-Rozpaczającą Płaczkę z na­ grobka Michała Skotnickiego (dłuta Stefana Ricci), posąg Włodzimierza Potockiego (dłuta Bertela Thorvaldsena) i Anioły podtrzymujące trumnę świętego Stanisława - teraz uwolnione od swego ciężaru, rwące się do lotu i życia. Wszystkie te postacie powstają z na­ grobnych sarkofagów w Wielką Noc Zmartwychwsta­ nia, gdy „stał się moment wielki czaru” i przyszedł czas na rozrachunek między przeszłością a przyszłością, bó­ lem a miłością, rozpaczą a nadzieją.32 Klio wspomina dawne dzieje i jest figurą pamięci. Panna porzuca ro­ jenia o przeszłości i wzywa do życia. Niewiasta z na­ grobka Ankwicza tajemną mocą uwalnia się z kamien­ nych okowów i marzy o letnim krajobrazie wyrzeźbio­ nym u jej stóp na cokole pomnika: O strato! O strzaskana kolumno! O trumno, czyliżeś wszystko szczęście skryła? O lato! 0 skoszone zboże, Któż to cię wiąże w snopy 1 rzuca snopy n a wicher? Skąd ten wicher dmie? - co porywa?33 Anioły wiodą dialog z Amorem, Niewiastą i Panią z pomnika Skotnickiego; sołtykowa Panna wymienia miłosne zaklęcia z przebudzonym ze snu Włodzimie­ rzem Potockim. Tylko Tempus czuwa nad upływają­ cym czasem. Treść dramatu Wyspiańskiego odwołuje się do najogólniej pojętych losów ludzkich i spraw oj­ czystych; jego przesłanie głosi wolę życia, trwania i od­ rodzenia narodu - który przecież kiedyś zmartwych­ wstanie. Swoistym przekształceniem i odmianą „prawdzi­ wej” skulptury jest zatarcie granicy między artystycz­ nie zinterpretowaną, „posągową” figurą ludzką a utworami quasi-rzeźbiarskimi: lalkami, kukiełkami, manekinami. Miały one - i mają do dziś - swoje miej­ sce w sztuce widowiskowo-teatralnej i budzą określo­ ne emocje (im większa jest animowana figura, tym sil­ niejsze sprawia wrażenie). Istniały też utwory scenicz­ ne, których bohaterami były „żywe” lalki grane przez aktorów i tancerzy: najbardziej znanym widowiskiem tego typu był balet Wieszczka lalek Josefa Beyera, wy­ stawiony po raz pierwszy w Wiedniu (1888), później grany przez balety Diagilewa w Londynie (1919). Jego warszawska premiera odbyła się w 1891 roku; w okre­ sie dwudziestolecia międzywojennego balet ten nie schodził niemal z repertuaru Teatru Wielkiego.34 W pierwszych dekadach XX wieku, na fali ekspresjonizmu, literacka interpretacja dzieł rzeźbiarskich i ich niesamowitych poczynań nabrała szczególnie na­ silonego wyrazu. Sztandarowym przykładem ekspresji spotęgowanej do rozmiarów horroru (godnej wyobraź­ ni Edgara Allana Poe) była twórczość Gustava Meyrinka. Oprócz wspomnianej już powieści z 1915 roku (w której Golem po kilku wiekach znów zjawia się wśród ludzi),35 Meyrink napisał kilka fantastycznych opowiadań o niewytłumaczalnej, nadprzyrodzonej na­ turze rzeźb i ich złowieszczym oddziaływaniu na ludzi.36 Było to istne literackie panopticum, zbiór wszel­ kich okropności. W jednej z nowel gipsowe popiersie wypełnione jest mózgiem żywego człowieka, który gi­ nie wraz z rozbitą rzeźbą; w innej upiorny rzeźbiarz, „duchowy trup, biały Murzyn”, dusi swych modeli bły­ skawicznie twardniejącymi maskami. W Gabinecie fi­ gur woskowych tańczy kobieta poruszana dziwną ma­ szynerią, ruszają się i wydają dźwięki magnetyczne bliźnięta spreparowane z jednego dziecka, spoglądają trzy ucięte (ale żywe) głowy, a pod szklanym wiekiem trumny umiera sztuczny (?) człowiek przeszyty kulą ar­ matnią. Wszystkie te istoty są zarazem woskowymi rzeźbami i „żywymi” zwłokami animowanymi za pomo­ cą tajemnych praktyk Wschodu. W Kwiatach doktora Cinderelli, bohatera noweli prześladuje mały czarny posążek wygrzebany w Tebach, który wzbudza w nim „upiorne niepokoje i wysysa zeń moc żywotną [...]. Może w bezmiarach bezcielesnego bytu - roi Cinderelli - stoi spiżowy posąg demona, który pragnie, byśmy byli do niego podobni i stali się jego sobowtórami?” Niebawem półobłąkany doktor zostaje przeniesiony tajemną siłą statuetki do jakiegoś domu, gdzie cała ściana pokryta jest „rzeźbiarską” dekoracją złożoną z „pnącej sieci krwawych żył, z których niby jagody wykwitały setki wybałuszonych oczu”. Paraliż i śmierć doktora Cinderelli kończą jego zmagania z fatalną figurą.37 Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? W naszych czasach przerażenie człowieka w ze­ tknięciu z rzeźbą, odczuwaną jako martwe ciało, suge­ stywnie oddał kubański pisarz Alejo Carpentier w po­ wieści Królestwo z tego świata. Jej akcja rozgrywa się na początku XIX wieku. Murzyn Soliman, dawny masaży- 105 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Gustave Janet, Posąg Komandora i Don Juan, ilustracja do opery Mozarta Don Giovanni, XIX w., reprodukcja z archiwum autorki. sta Pauliny Bonaparte, ogląda nocą w pałacu Borghese posąg Wenus Zwycięskiej Canovy, do którego pani jego ongiś pozowała. Dotyka on statuy nagiej bogini i „ta podróż rąk odświeżyła mu pamięć, przynosząc obrazy z bardzo daleka. Znał niegdyś, w innych czasach dotyk tego ciała [...]. Nagle jednak chłód marmuru przenika­ jąc do palców, ściskając je obcęgami śmierci, unieru­ chomił go w pół krzyku. Zakręciło mu się w głowie. Ten posąg powleczony żółtym blaskiem latarni był tru­ pem Pauliny Bonaparte. Trupem zesztywniałym przed chwilą, przed chwilą pozbawionym pulsu i spojrzenia, trupem, którego można by jeszcze przywrócić do życia. Straszliwym głosem, jakby coś rozdzierało mu się w piersiach, Murzyn zaczął krzyczeć, rzucać wezwania obiegające echem sale pałacu Borghese. I wyglądał w tej chwili tak dziko, tak mocno uderzały jego pięty w sufit kaplicy na dole, wydobywając z niej dźwięki bębna, że przerażona służąca uciekła schodami w dół, zostawiając Solimana oko w oko z Wenus Canovy”.38 A dziś? Dziś tak jak i dawniej budzą w nas nieswo­ je uczucia łudząco odtworzone postacie z gabinetów fi­ gur woskowych, które nie bardzo wiadomo, czym są naprawdę - rzeźbami, atrapami, manekinami? A we współczesnych filmach science fiction straszą nas oży­ wione, człekokształtne roboty, które wymknęły się spod kontroli ludzi i które w niczym nie przypominają posłusznych służek Hefajstosa. Przypisy * 1 Niniejszy tekst jest zmienioną i poprawioną wersją artykułu opublikowanego w roczniku „Rzeźba Polska”, 1987, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, s. 247-252 Mere, Los i artysta. Zarys z życia rzeźbiarza. „Dziennik Warszaw­ ski”, 1854 nr 54, s. 6; nr 57, s. 3-4; nr 58, s. 6 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z ję­ zyków oryginalnych opracował zespół polskich biblistów pod red. Benedyktynów Tynieckich. Poznań 1965, W ydawnic­ two Pallotinum: Księga Rodzaju, 2, 7. W dawnym tłumacze­ niu księdza J. W ujka wers ten brzmi „ulepił człowieka z m u­ łu ziemi”. 3 Zob. R. Graves, Mity greckie, przełożył H. Krzeczkowski, wstę­ pem opatrzył A. Krawczuk, Warszawa 1968 (tam literatura źró­ dłowa). W pracy tej Graves prezentuje i omawia m.in. podsta­ wowe mity dotyczące „żywych” posągów. 4 O przekształceniach tematu Pandory od średniowiecza do cza­ sów współczesnych zob. D. and E. Panofsky, Pandora’s Box. The Changing Aspects of a Mythical Symbol, London 1956 5 Homer, Iliada, przełożyła K. Jeżewska, wstępem i komentarzem opatrzył J. Łanowski, Warszawa 1999, s. 334 (Pieśń VIII, wersy 416-421). 6 Relację o poruszających się rzeźbach Dedala podaje m.in. Dio­ dor Sycylijski, zob. Diodorus Siculus, Loch Classical Library, Books IV, 76, translated by C. H. Oldfather. London 1952 7 Graves. op. cit., s. 289 8 Homer, Iliada, op. cit., s. 471 (komentarz). 9 Graves, op. cit., s. 271 10 Jw., s. 290-293. O Talosie zob. też J. G. Frazer, Złota gałąź, prze­ łożył H. Krzeczkowski, przedmowę napisał J. Lutyński, Warsza­ wa 1962, s. 248 11 Frazer, j. w., s. 291-292 12 Graves, op. cit., s. 199; I. Trencsenyi-Waldapfel, Mitologia, z wę­ gierskiego tłumaczył J. Ślaski, Warszawa 1967, s. 185-186 13 Graves, op. cit., s. 241 2 106 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... 14 Jw., s. 223-225 15 Gesta Romanorum or Entertaining Moral Stories (tłumaczył z języka łacińskiego Ch. Swan), New York (b.d.), Dover pu­ blications, edited W. Hooper, Tale VIII, s. 15-17, Tale LVII, s. 96-99 16 E. Kris, O. Kurz, La leggenda dell’artista, Presentazione di E. Castelnuovo, prefazione di E. Gombrich. Torino 1991, Rozdz. II: L ’artista mago, s. 79 17 S. Dettloff, Wit Stwosz, t. 1, Wrocław 1961, s. 6l; P. Pencakowski, Kamienny krucyfiks Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. „Folia Historiae Artium”, XXII, 1986, s. 53 18 P. Merimée, Wenus z Ule i inne opowiadania [nowelę tytułową przełożył T. Boy Żeleński], Katowice 1958. s. 3-36 19 Przewodnik sztuki rzeźbiarskiej skreślony przez Jakóba Tatarkiewi­ cza Prof. Rzeźbiarstwa w R-1852/3, s. 210, Rkps Biblioteki Ja ­ giellońskiej, sygn. nr 3553 20 C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwa­ gami krytycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. 7: Proza, część druga, Warszawa 1973, s. 293. Wykaz lektur Norwida podaje J. W. Gomulicki w komentarzu do Notatek z mitologii, j. w., s. 688­ 698 21 List A. E. Odyńca do Juliana Korsaka z 25 XI 1829 r. [w:] A. E. Odyniec, Listy z podróży, opracowali M. Toporowicz i M. Dernałowicz, t. 2, Warszawa 1961, s. 18-19 22 J. Kremer, Grecya starożytna i jej sztuka, zwłaszcza rzeźba, Po­ znań 1868, s. 31, 133, 137 23 K. Libelt, Estetyka czyli umnictwo piękne, t. 1, część ogólna, Pe­ tersburg 1854 (wyd. II), s. 376 24 G. W. F. Hegel, Wykłady o estetyce, przekład J. Grabowskiego i A. Landmana, objaśnieniami opatrzył A. Landman, t. 2, W ar­ szawa 1966, s. 436, 450, 457 25 J. Kremer, op. cit., s. 85, 110. O estetyce Kremera pisał P. Szu­ bert w: A. Melbechowska-Luty, P. Szubert, Posągi i ludzie. A n­ tologia tekstów o rzeźbie 1815-1889, t. 1, część 1, Warszawa 1993, s. 46-50 26 H. Struve, Synteza dwóch światów. Szkic filozoficzny, Warszawa 1876, s. 33, 34 27 Frazer, op. cit., s. 39-40 28 B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. l, s. 68-69 (wyd. PIW). 29 Wcześnie wystawionymi utworami o „rzeźbiarskim” tytule by­ ły: sztuka Głowa brązowa autorstwa J. B. A . Hapde (pseud. Augustin) pokazana w Warszawie w 1810 r. i we Lwowie w 1814 r. oraz balet J. Elsnera Dwa posągi (w układzie L. Thierry), grany z wielkim powodzeniem w Teatrze N arodo­ wym w l818 r. Następnie w Warszawie wystawiono sztuki: Ko­ biety z kamienia T. Barriére i L. Thibousta 1854 i 1863 r., Po­ sąg W. Szymanowskiego, 1880 r. i Żywy posąg T. Cicogni, 1890 r. Zob. E. Szwankowski, Repertuar teatrów warszawskich 1814-1831, Warszawa 1973; H. Secomska, Repertuar war­ szawskich teatrów rządowych 1863-1890, Warszawa 1971 (mpisy powielane). 30 Cytat z recenzji M. Gawalewicza: Przegląd teatralny. Posąg, dra­ mat w 3 aktach Wacława Szymanowskiego, „Tygodnik Ilustrowa­ ny”, 1880 półr. II, s. 407 31 W. Szymanowski, Posąg, dramat w 3 aktach [w:] Poezye i dramata, Warszawa l884, s. 223 32 S. Wyspiański, Akropolis [w:] S. Wyspiański. Dzieła, pierwsze wydanie zbiorowe w opracowaniu A . Chmiela i T. Sinki, t. 4: Dramaty, Warszawa 1927, s. 449-619, Wstęp s. CXXXIV-CXLI. Zob. też L. Jabłonkówna, „Akropolis”, „Teatr”, 1960, nr 4, s. 4-7 33 Wyspiański, Akropolis, jw., s. 461. Fryz wykonany przez F. Pozzi na nagrobku Ankwicza, przedstawia rzadki w rzeźbie neoklasycznej motyw pejzażowy. W idyllicznym krajobrazie stoją i sie­ dzą płaczki, putta wiążą snopy, a trzy anioły owiane podmu­ 34 35 36 37 38 chem wiatru unoszą się w pląsie pośród zboża. Por. T. Dobro­ wolski. Rzeźba neoklasyczna i romantyczna w Polsce, Wrocław 1974, s. 84; K. Mikocka-Rachubowa, Canova, jego krąg i Polacy (około 1780-1850), t. II - Katalog, Warszawa 2001, s. 248-249 I. Turska, Przewodnik baletowy, Kraków 1973, s. 38-40 G. Meyrink, Golem, przełożył Antoni Lange, Kraków 1958 G. Meyrink, Gabinet figur woskowych i inne opowiadania, przeło­ żył H. Salz, Przemyśl 1922 [pierwsze wydanie w języku niemiec­ kim pochodzi z 1907 r.]. Jw., s. 55-64 A. Carpentier, Królestwo z tego świata, tłumaczyła K. W ojcie­ chowska, Warszawa 1968, s. 111-112. N a wątek opowieści o Solimanie, zawartej w powieści Carpentiera, naprowadził mnie tekst W. Juszczaka: Wstęp do wydania polskiego, [w:] H. Honour, Neoklasycyzm, przełożył W. Juszczak, Warszawa 1972, s. 10-11 Władysław Hasior, Posąg Komandora do inscenizacji Don Juana Moliera, Wrocław, Teatr Polski, 1970, fot. Grażyna Wyszomirska 107 �i T o łw I 2 Il. 1 Walka Izraelitów z Amalekitami, Roman Śledź Il. 2 Jezus opada pod krzyżem, Roman Śledź � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc83f5dede953e5581137251b532e7d4.pdf cdd50191ad88743cdbef9aa7d3a89058 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia polska Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4848 Title A name given to the resource "Pracować nie tylko sdla zysku i marnej chwały" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.295-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 III. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego „PRACOWAĆ NIE TYLKO DLA PODŁEGO ZYSKU I MARNEJ CHWAŁY”. ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA Studia na Uniwersytecie Łódzkim podjęła Pani Profesor ju ż wiosną 1945 roku, a jesienią tegoż roku stała się Pani pierwszą studentką łódzkiej etno­ grafii. Uzyskała zatem Pani Profesor możliwość obserwacji i uczestnictwa w pracach etnologii polskiej od początku okresu powojennego aż p o dzień dzisiejszy. Jak można określić kierunek zmian, którym podlegała nasza dys­ cyplina na przestrzeni ostatnich 60 lat? Wyczerpująca odpowiedź na to pytanie wymagałaby osobnego referatu. Pisałam juź na ten temat wraz z prof. Józefem Bursztą w artykule zamówio­ nym przez czasopismo „Ethnos” (Stockholm 1982, nr 1-2, tekst polski „Lud” t. 66,1982, s. 3-17) i po przejrzeniu go stwierdziłam, że niewiele bym w nim zmieniła poza tym, że opisywał on zarówno organizacyjne, jak merytoryczne losy dyscypliny do pierwszych łat 80. Mimo iż artykuł ten pisany był jeszcze w latach „realnego socjalizmu”, nie widać w nim specjalnie śladów stosowa­ nej wówczas autocenzury. Może tylko brak w nim do końca wyraźnie sfor­ mułowanych ocen merytorycznego dorobku powojennej etnografii ani tro­ pienia „hańby domowej” (rok publikacji!). Odnośnie do generalnych zmian, jakie, podobnie jak we wszystkich in­ nych naukach humanistycznych, zaszły również w naukach etnologicznych, to doczekały się one już licznych omówień (zob. chociażby t. 88 „Ludu”), których nie chciałabym tu streszczać. Etnologia, razem z antropologią kulturową i społeczną, to wyjątkowe dzie­ dziny nauki, w których bardzo wcześnie eksponowaną pozycję zajęły kobiety, �296 Bronisława K opczyńska-J aworska w tym uczone polskie. Wystarczy przypomnieć Antoninę Czaplicką, pierwszą kobietę wykładającą antropologię od roku 1916 na Uniwersytecie Oksfordzkim, i Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową, która profesorem Uniwersytetu Wileńskiego mianowana została w roku 1929. Czym można wyjaśnić to zjawisko? Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego była po wojnie jedyną kierowaną przez kobietę, Profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Kierownictwo Katedry przejęła następnie Pani Profesor. Katedrę Łódzką można zatem uznać za najbardziej sfeminizowaną. Czy istnieją cechy szczególne kobiecych badań i pisarstwa etnologicznego? Przyznam, że zaskakuje mnie samo postawienie pytania i ocena sytuacji, tak dalece, że trudno mi na nie odpowiedzieć. Przede wszystkim ocena, że Katedra Łódzka była „najbardziej sfeminizowana”. Przecież obok prof. W. Dynowskiego w badaniach i pracy dydaktycznej Katedry Warszawskiej bardzo dużą rolę ode­ grały prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa i prof. Z. Sokolewicz? A jak ustosunkować się do wpływu prof. M. Frankowskiej na działalność ZakJadu Etnografii IHKM PAN czy prof. M. PriifFerowej na muzeologię polską? Jakiś rodzaj oddziaływa­ nia wymienionych osób widziałabym przede wszystkim na polu organizacji na­ uki, a nie w jakimś szczególnie „kobiecym” podejściu do badań czy charakterze pisarstwa etnograficznego (tu trzeba uwzględnić założenia „postpozytywistyczne”, które na pewno ograniczały ekspresję osobistą!). Nie wiem, czy za „kobie­ cą” właściwość uznać można cechującą zwłaszcza prof. prof. K. ZawistowiczAdamską, A. Kutrzeba-Pojnarową i M. Znamierowską—Priifferową ogromną bezkompromisowość zarówno w sprawach naukowych jak organizacyjnych? Jedną ze specjalności badawczych ośrodka łódzkiego były studia nad współ­ działaniem w kulturze i życiu społecznym wsi, uprawiane p o d koniec lat 40. i na początku 50. Wiem oczywiście, że nie były to badania zlecone przez par­ tię czy rząd w okresie kolektywizacji wsi w Polsce. Jednocześnie jednak zo­ stały przedstawiane, np. w memoriale opracowanym przez konferencję etno­ grafów w Krakowie z lutego 1951 roku, jako studia wskazujące na etnografię jako na dyscyplinę przydatną w zabezpieczaniu potrzeb budownictwa socjali­ stycznego: „ kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem spółdzielni produkcyjnych ” („Lud" t. 39, 1948-1951, druk. 1952, s. 628). Jakie były rze­ czywiste źródła tych interesujących badań? Czy prowadzący badania mieli świa­ domość możliwości ich upolitycznienia i ideologizacji? O początku i wyjściowej koncepcji badań wspominałam już w innym miej­ scu1. Powtórzę więc tylko, że chodziło w nich o przypomnienie, iż w tradycji kulturowej wsi polskiej istnieje rozbudowana koncepcja współdziałania, od­ 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Wgórach i w mieście, w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzy­ stwo Naukowe, Łódź 2000, s. 50-52. �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 297 wołanie się do której mogłoby być pomocne przy odbudowie zniszczonego przez wojnę kraju. Te zdania, które przytacza Pan Profesor, nawiązujące do organizowania spółdzielni produkcyjnych (które nie były w swej istocie spół­ dzielniami!), to reżymowy ukłon, nie wiem nawet czyjego autorstwa? Na­ szych badań nie tylko nikt nie chciał wykorzystać, ale wręcz odwrotnie, nie chciano dopuścić do opublikowania ich wyników! Pierwsze wyniki opubli­ kowano z dużym trudem i z pomocą pewnych protekcji (zob. w.w. tekst). Dalsze opublikowano już bez przeszkód (po 1956 roku), ale nadal w ówcze­ snej gospodarce scentralizowanej nie spotkały się z zainteresowaniem (trud­ no uznać za przejaw zrozumienia istoty tradycyjnej pomocy wzajemnej uży­ cie nazwy „pomoc wzajemna” w rozporządzeniu, nakazującym mieszkańcom wsi świadczenia zbliżone do dawnych szarwarków!). Przyszło czekać bez mała pół wieku, aby pojawiło się zarówno naukowe, jak praktyczne zainteresowa­ nie społecznymi formami współdziałania, które uznaje się dziś za niezbędny aspekt działań życia społecznego (świadczy o tym m.in. ponad 20 tysięcy odwołań do różnych form współdziałania w Internecie!). Nie pytam Pani Profesor, kto był Jej nauczycielem i mistrzem. Była nim Profesor Kazimiera Zawistowicz-Adamska. To piękna i intrygująca postać w dziejach polskiej etnologii. Jakie było credo naukowe i społeczne Profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej? Czy choćby niektóre założenia i przeko­ nania przez nią przyjmowane udało się zachować i mogą być użyteczne rów­ nież dzisiaj? Znowu zbyt obszerne zagadnienie, do którego trudno ustosunkować się w krótkiej wypowiedzi, nie mówiąc już o tym, że moje „widzenie” Profesor może być dyskusyjne, bo bardzo subiektywne! Dla mnie dominującą cechą pracy naukowej Profesor była jej wiara w za­ równo naukową, jak i istotną dla rozwoju wsi polskiej wartość badań etnogra­ ficznych. W naukowej pracy dominowało przekonanie o istotnym znaczeniu empiryzmu, choć przystępowała do organizacji badań z jasno uświadomioną koncepcją, u podstaw której leżały nie zawsze zwerbalizowane założenia ogólne. Chlubiła się tym, że była chyba jedynym etnografem, który przebywał w badanym środowisku przez okrągły rok! Swoje obserwacje, zrobione na mar­ ginesie podstawowych badań opublikowała w formie prawie literackiej w Spo­ łeczności wiejskiej. Ze względu na charakter tej publikacji, miała zawsze wąt­ pliwości, czy pracę tę można zaliczyć do jej dorobku „naukowego”. Obruszała się, gdy w środowisku etnograficznym nazywano ją niekiedy „socjologiem”. W swoim mniemaniu, zwłaszcza ze względu na ten kult ba­ dań, kontaktu „twarzą w twarz” z badanym, uważała, że jest „etnografem”, jakkolwiek tłumacząc zjawiska kulturowe, relatywizowała je głównie do uwa­ runkowań społecznych. W dobie rozwiniętych socjologicznych badań „ilo­ �298 Bronisława Kopczyńska-Jaworska ściowych”, opartych o masowe badania typu ankietowego, co do których miała liczne zastrzeżenia, nie identyfikowała się z socjologami. Nacisk kładziony na badania etnograficzne związany był także z jej przekonaniem, że tworzone przez etnografa zapisy stają się źródłem historycznym, stąd waga, jaką przypisywała do tworzenia uporządkowanych archiwów z badań. W związku z tymi przekona­ niami dyskutowała z prof. B. Baranowskim, który np. podważał wyniki badań atlasowych, czy miała wręcz żal do prof. J. Burszty, który polemizował z potrze­ bą, w pracach nad współdziałaniem, zbadania wszystkich gospodarstw obserwo­ wanej wsi (zasada zrealizowana przez A. Mioduchowską we wsi Brzozówka na Kurpiach). Niestety, nie udało mi się znaleźć recenzji prof. Burszty, i o ile pamię­ tam reakcje Profesor, to nie pamiętam argumentów prof. Burszty. Odnośnie do zainteresowań społecznych, to prof. Zawistowicz była typo­ wym przedstawicielem polskiej inteligencji patriotycznej, pamiętającym czasy zaborów i odzyskanie Niepodległości, inteligencji o tak zwanych „postępowych” i liberalnych poglądach, z imperatywem „służby społecznej” na czele. Była wielbicielką uniwersytetów ludowych i „pracy u podstaw”. Pomimo zafascy­ nowania kulturą wsi i dostrzegania jej ciężkiej sytuacji gospodarczej, czy ogra­ niczeń z dostępem do oświaty, nie należała, jak mi się wydaje, do grona rady­ kałów, kontakty rodzinne (jej pierwszy mąż był chyba działaczem legionowym, pracował w dyplomacji) wiązały jąraczej ze środowiskiem piłsudczykowskim, przyjaźniła się z prof. Heleną Radlińską, Jędrzejem Ciemiakiem, kierownic­ twem Instytutu Gospodarstwa Społecznego (Ludwik Krzywicki, Stanisław Rychliński, Tadeusz Szturm de Sztrem). Współpracowała z upaństwowionym Uniwersytetem Ludowym w Szycach, w czasach gdy usunięto z niego Solarza, jakkolwiek zawsze wyrażała się o jego działalności z wielkim uznaniem! W czasie wojny w Warszawie brała udział w tajnym nauczaniu Wolnej Wszech­ nicy Polskiej oraz kierowała jedną z komórek Komendy Głównej AK, która zajmowała się odbiorem i wyposażaniem tzw. cichociemnych (za działalność tę została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej i Zło­ tym Krzyżem Zasługi z Mieczami nadanymi przez rząd polski na emigracji). W PRL-u, mimo że krytycznie nastawiona do „władzy ludowej”, jedno­ cześnie pracowała z oddaniem na Uniwersytecie i w Dziale Etnograficznym Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, brała czynny udział w wystawach na dziesięciolecie i dwudziestolecie Polski Ludowej, szykując ekspozycję sztuki ludowej. Uczestniczyła we wszelkich działaniach, radach, ekspertyzach, które miały na celu ochronę sztuki i kultury ludowej i działal­ ności etnograficznej w ogóle. Wolna od wszelkiej ksenofobii, tolerancyjna w sprawach obyczajowych, jednocześnie przestrzegała twardo własnego ka­ nonu wartości. Pewną jej słabością w świetle deklarowanych poglądów de­ mokratycznych był noszony sygnet oraz szczególna duma z powodu „kreso­ wego” pochodzenia (stamtąd wywodzili się „prawdziwi” Polacy!). Zdarzyło mi się kilka razy usłyszeć od niej uwagę o „obcych”, nieznanych jej, „chyba �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 299 łódzkich, mieszczańskich, a może niemieckich obyczajach”? Wieś była dla niej niewątpliwą ostoją swojskości! Jednocześnie z wielkim entuzjazmem uczestniczyła w pracach Koła Miłośników Folkloru Łódzkiego, wręcz przy­ jaźniąc się z poetą-tramwajarzem Tadeuszem Muchą czy artystą ludowym panem Henrykiem Burzyńskim, który odwiedzał ją w ostatnich latach jej ży­ cia. Prowadzili ze sobą długie rozmowy podczas spacerów w pobliskim Par­ ku Staszica. Była już bardzo słaba, on przyjeżdżał specjalnie z podłódzkiej wsi, gdzie mieszkał, żeby się nią zaopiekować! Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego dwukrotnie, w roku 1951 i 1964, odbierano prawo kształcenia studentów. Pierwsze wstrzymanie nabo­ ru, o czym p isze Pani Profesor w autobiograficznym szkicu W górach i w mieście (w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2000), było sankcją za wstrzymanie się Profesor K Zawistowicz-Adamskiej od poparcia uchwał I Kongresu Nauki Polskiej. Profesor K. Zawistowicz— -Adamska była ponadto przedmiotem ataków profi Józefa Chałasińskiego. Jakie były tego przyczyny? Czym była spowodowana ta obustronna niechęć, zawsze było dla mnie za­ gadką! W gruncie rzeczy oboje tak samo wysoko cenili kulturę wsi. Oboje bez reszty oddani byli pracy naukowej. Przed wojną oboje wykładali na let­ nich kursach dla nauczycieli. Oboje wykładali na Wolnej Wszechnicy Pol­ skiej. Nigdy nie słyszałam od Profesor o jakimkolwiek jawnym konflikcie między nimi. Może wzajemna niechęć była odbiciem rywalizacji naukowej, jaka panowała między Instytutem Gospodarstwa Społecznego, kierowanym przez L. Krzywickiego, i Państwowym Instytutem Kultury Wsi, w którym badania prowadził J. Chałasiński? W każdym razie, gdy po wojnie spotkali się na Łódzkim Uniwersytecie, Chałasiński, pomimo o wiele wyższej pozycji (był kierownikiem Instytutu Socjologii, ona zaledwie małego Zakładu Etnografii, on był już profesorem zwyczajnym, ona zaledwie doktorem, zastępcą profesora), nie opuścił żadnej okazji, żeby jej dokuczyć i utrudnić życie zarówno naukowe, jak prywatne! Obserwowałam to na co dzień i z bliska, gdyż nie tylko pracowałam od lipca 1946 roku w Zakładzie Etnografii, ale przyjaźniłam się z wieloma kolegami z Instytutu i chodziłam na zajęcia z socjologii. Chyba mojej roli najbliższej współpracownicy Profesor zawdzięczałam zainteresowanie prof. Chałasińskie­ go, który na seminarium socjologicznym, gdy przygasała dyskusja, miał zwy­ czaj pytać z sardonicznym uśmiechem: „A co ma do powiedzenia nasza etnografka?”. Nigdy też nie przepuścił okazji, żeby nie zaznaczyć coś na temat tych, których interesują „hafty i wycinanki”, chociaż doskonale wiedział, że akurat nasze badania dotyczą zupełnie czegoś innego! Przykładem jego „bez­ interesownej złośliwości” było zawezwanie Profesor do Rektoratu w ostat­ �300 Bronisława Kopczyńska-Jaworska nim dniu urzędowania (dostał nominację na Prezesa PAN), żeby jej osobiście zakomunikować, że postanowiono dokwaterować j ej lokatora do pozyskane­ go z przydziału uniwersyteckiego mieszkania (Profesor zajmowała dwa po­ koje, z których jeden był przechodni i ceniła sobie bardzo swoj ą prywatność!). Notabene po wyjeździe Chałasińskiego nikogo jej nie dokwaterowano! Były również w tej awersji momenty komiczne. Na obronie mojej pracy doktorskiej, która to obrona odbywała się przy pełnej Radzie Wydziału, wów­ czas Humanistycznego, padł jeden głos negatywny. W czasie ogłaszania wy­ ników głosowania Pani Profesor odruchowo spojrzała na Chałasińskiego, który podniósł ręce do góry i pokręcił głową, że to nie on! Jeszcze długo w okresie p o II wojnie światowej etnologia (etnografia) przy­ pominała zbiorowość udzielnych księstw, to izolujących się, to zawierających zaczepno-obronne sojusze. Wielkim tego czasu (Kazimierz Moszyński, Euge­ niusz Frankowski, Józef Gajek) zwykle towarzyszyły panie adiunkt — żony lub współpracownice. Z kim najchętniej nawiązywała kontakty i współpraco­ wała Profesor Kazimiera Zawistowicz—Adamska, jakim i posługiwała się kry­ teriami oceny innych etnografów? Profesor ogromnie szanowała prof. Kazimierza Moszyńskiego jako czło­ wieka i za jego wiedzę, co nie znaczy, żeby w pełni uznawała jego metodę pracy. Na przykład w dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego popierała stanowisko swoistego historyzmu prof. J. Gajka, a w wy­ tycznych do badań dumna była z przeforsowania „ogólnej charakterystyki badanej wsi” w punktach atlasowych! Podobnie jak inni młodsi od Moszyń­ skiego etnografowie nie doceniała wówczas jego „kulturologicznych” zało­ żeń. Podobnie z szacunkiem (i większą aprobatą, jako do socjologizującego etnografa) odnosiła się do dorobku prof. Kazimierza Dobrowolskiego, choć z kolei nie aprobowała jego niektórych deklaracji społeczno-politycznych — obaj profesorowie byli recenzentami jej pracy habilitacyjnej. Z młodszej ge­ neracji ceniła talenty terenowe prof. M. Gładysza i jego prace o sztuce. Uwa­ żała, że prof. Roman Reinfuss powinien się raczej zajmować nadal badaniem grup etnograficznych (pozytywnie odnosiła się do jego prób połączenia myśli J. Obrębskiego z wynikami badań „klasycznej” etnografii), nie interesowała się osiągnięciami inwentaryzacyjnymi pracowni prof. Reinfiissa i miała mu za złe, że nie udziela się w ogólnopolskich wojnach o pozycję etnografii, że nie pilnuje interesów etnografii, opuszczając w przeciwieństwie do niej ze­ brania Rady Instytutu Sztuki PAN, której była członkiem, i w których czyn­ nie uczestniczyła prawie do ostatnich lat swego życia! Stosunki prof. Zawistowicz-Adamskiej z prof. J. Gajkiem uległy na prze­ strzeni lat znamiennym zmianom. Początkowo popierała jego inicjatywy z ogromnym entuzjazmem. Współdziałała z nim w pracach Zarządu PTL. Zor­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 301 ganizowała aktywny Oddział Towarzystwa w Łodzi, brała udział w badaniach zespołowych Towarzystwa, prof. Gajek był recenzentem pracy pierwszej do­ ktorantki Profesor. Ta zgodna współpraca zaczęła się psuć, kiedy w ośrodku wrocławskim zaczęły się mnożyć różne niesnaski między pracownikami za­ równo Katedry, jak pracowni PAN czy PTL-u. Prof. Gajek był demonem ini­ cjatywy, ale zarazem autokratą. Przy okazji różnych spotkań naukowych, a było ich w tym czasie sporo, z Międzyuczelnianymi Obozami Etnograficz­ nymi na czele, niektórzy młodsi współpracownicy, początkowo należący do naj­ bliższego grona pupilków prof. Gajka, zaczęli się na niego uskarżać, szukając rady i pomocy poza Wrocławiem. Centrum konfliktów stał się jednak zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który do początku łat 60. z pełnym zaufaniem oddawał zarówno całą władzę, jak i wszystkie kłopoty Towarzystwa w ręce prof. Gajka oraz pomagającej mu żony. Nie będąc na miejscu, siłą rze­ czy wszyscy członkowie zarządu ulegali relacjom „z drugiej ręki”, w końcu skłóceni pracownicy zarzucili Profesorowi uchybienia finansowe w gospoda­ rowaniu majątkiem Towarzystwa. Kontrole finansowe zarzuty potwierdziły. Jak zwykle w takim przypadku najtrudniej było jasno wykazać, czy chodzi o błędy formalne w rachunkowości, czy o osiąganie jakichś indywidualnych korzyści. Prof. Gajek oburzony, że po tylu latach tak owocnej pracy ktoś może czynić mu jakiekolwiek zarzuty, zamknął się w sobie i odmówił kolegom wyjaśnień. Pro­ fesor Zawistowicz-Adamska postawę taką uznała nie tylko za przejaw dumy, ale także pewnej arogancji, co ją zdecydowanie zraziło do Gajka i spowodowa­ ło, że przyłączyła się do grona krytyków jego działalności. Wydarzenia te spo­ wodowały, że prof. Gajek wycofał się zupełnie z prac Towarzystwa i tak się złożyło, że Profesor wybrano na jego miejsce prezesem PTL-u. W wyniku tego ich osobiste kontakty uległy całkowitemu zawieszeniu. W późniejszych zmaganiach o utrzymanie pozycji Towarzystwa Profesor współdziałała ściśle z prof. Znamierowską-PrufFerową, którą ceniła za jej artystyczną naturę i ogromną kulturę osobistą oraz niezachwianą pasję etno­ graficzną. Gdy prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa osiągnęła pełną samodzielność, razem walczyły o pozycję etnografii. W tym miejscu trzeba może zaznaczyć, że znacznie młodsza od dwóch poprzednich pań prof. Pojnarowa, pomimo bar­ dzo wczesnego debiutu naukowego (książka o budownictwie w Zawoi!), przez wiele lat pracowała trochę w cieniu prof. Dobrowolskiego, a następnie po prze­ niesieniu się do Warszawy nie najlepiej, co było publiczną tajemnicą, układały jej się stosunki z kierownikiem Katedry Warszawskiej, prof. Witoldem Dynowskim. Z czasem prof. Pojnarowa stała się czołowym członkiem etnograficznej społeczności akademickiej, cenionym za organizację i kierownictwo znakomi­ tych badań na Kurpiowszczyźnie czy wyniki własnych prac badawczych nad wsią małopolską. Była osobą niezwykle życzliwą i zawsze skorą do pomocy, jednakże gdy zaczęła kierować badaniami, odchodzili od niej niekiedy pod­ opieczni, gdyż przy swojej dużej inteligencji była bardzo wymagająca wobec �302 Bronisława Kopczyńska-Jaworska cudzych prac. Jej krytyczne uwagi, chociaż czasem dość bezapelacyjne, nie były jednak nigdy złośliwe! Podobnie jak prof. Zawistowicz-Adamska oddana była bez reszty sprawom reprezentowanej dyscypliny i podobnie angażowała się w sprawę powołania w Akademii osobnego Instytutu Etnografii. Może należałoby w tym miejscu wspomnieć jeszcze o prof. Dynowskim, który od czasu powołania Polskiej Akademii Nauk, choć często nieformal­ nie, pełnił w środowisku rolę główną. Mieszkając w Warszawie, gdzie znaj­ dowało się centrum decyzyjne, znany w środowisku, siłą rzeczy zapraszany był do różnych gremiów decyzyjnych zarówno w Ministerstwie Nauki, jak w Akademii. Dynowski nie ukrywał się z tym, że nie lubi prof. Zawistowicz-Adamskiej, że denerwuje go jej nieustanny entuzjazm etnograficzny i zapał, z jakim podejmowała najróżnorodniejsze inicjatywy. Ona z kolei krytykowa­ ła rezerwę Dynowskiego oraz demonstrowaną przez niego postawę, z której można było wnosić, że świat się dla niego nie kończy na etnografii. Wielo­ krotnie wysłuchiwałam opowiadania, jak to wyszedł przed końcem jakiegoś ważnego zebrania, „bo musi nakarmić kota!?”. Dynowski nigdy nie zaprosił p. Profesor na MOE (Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny), choć wiedział, że metoda badań terenowych jest „oczkiem w jej głowie”. Ona z kolei nie doceniała jego zasług w organizowaniu międzyuczelnianych obozów, nie miała mi jednak za złe, że począwszy od lat 50. w nich uczestniczyłam. Z kolei Dynowski mnie nie tylko tolerował, ale nawet sprzyjał mojej pracy nauko­ wej. (Z jego inicjatywy brałam udział w badaniach bułgarskich, kilka razy byłam kierownikiem dydaktycznym MOE, za jego kadencji w IHKM PAN korzystałam ze stypendium i wyjazdów zagranicznych). Znany był opór środow iska etnograficznego p rze d akceptowaniem w nim ludzi nowych. Takim był Profesor Józef Burszta. Nie zaakceptowała go m.in. Profesor K. Zawistowicz-Adamska. Jakie były tego przyczyny? Poznawszy z czasem bliżej życiorys prof. Józefa Burszty, trochę nie rozu­ miem dlaczego ciągle był traktowany jako człowiek „nowy”? Przecież więk­ szość etnografów, którzy studiowali w okresie międzywojennym, miała dy­ plomy również z innych specjalności. Może ta obcość Burszty polegała na tym, że nie wprowadził go do grona „akademickich” etnografów żaden au­ torytet środowiskowy? Że pomimo gruntownych studiów socjologicznych i również etnograficznych ogółowi środowiska etnograficznego dał się po­ znać jako historyk wsi, instytucjonalnie związany z badawczymi placówkami historycznymi? Z rezerwą zostało przyjęte utworzenie dla niego w 1956 roku Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii w Pozna­ niu, a protestami zaowocowało powierzenie w 1957 roku jemu, a nie Marii Frankowskiej, kierownictwa Katedry. Wydarzenia te spowodowały pewien osad, który pozostał w stosunkach z Profesorem, pomimo (a może zwłasz­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 303 cza?) jego znacznych osiągnięć w dalszej pracy naukowej, organizacyjnej i dydaktycznej! Prof. Burszta miał niewątpliwy talent organizacyjny i dobrą rękę w ratowaniu różnych upadających placówek etnograficznych. Tak stało się z poznańską Katedrą Etnograficzną, osłabioną po wojnach prof. Gajka z prof. Frankowskim, a następnie pozbawioną prężnego kierownictwa na sku­ tek choroby prof. Frankowskiego. Podobnie udało się prof. Burszcie zorgani­ zowanie od nowa przejętej od prof. Gajka Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. (W ocenie tego ostatniego sukcesu krytycy osiągnięć Profesora nie mogli zapomnieć, że prace w Redakcji przejął prof. Burszta po uchwale Rady Państwa o celowości tego wydawnictwa, uchwale, która zapewniła wydaw­ nictwu na długie lata podstawy materialne działania. I że to właśnie prof. Zawistowicz poddała myśl wydania opublikowanych przez Kolberga tomów jako reprintów, co umożliwiło szybką reedycję pierwszych tomów Dzieł i dało Redakcji więcej czasu na przygotowanie do druku ineditów Kolberga!). Nie przysporzyło też Burszcie sympatii przygotowanie do druku, skądinąd bardzo potrzebnej studentom, reedycji Kultury ludowej Słowian Kazimierza Moszyń­ skiego, gdyż za dyspozytorkę prac tego ostatniego powszechnie uważano jego długotrwałą współpracownicę prof. Jadwigę Klimaszewską. Z rezerwą patrzo­ no też na wielką liczbę doktorantów i habilitantów Profesora, którzy zgłaszali się do niego nieraz z odległych ośrodków, i to niekiedy po nieudanych próbach pisania prac na innych uniwersytetach. Przyznaję się, że interesowała mnie metoda pracy prof. Burszty z doktorantem i zdarzyło mi się kiedyś indagować jednego z nich. Z tego, co mi powiedział, wynikało między innymi to, że Pro­ fesor nie szczędził delikwentowi częstej, konstruktywnej konsultacji, ale jed­ nocześnie nie próbował zbytnio narzucać własnych koncepcji, nie starał się na siłę, ponad możliwości doktoranta, pracy „ulepszać”. Zgodnie z prawdą, z przykrością muszę stwierdzić, że na czele tej opozy­ cji stała prof. Zawistowicz-Adamska, wspomagana przez prof. Priifferową, Pojnarową i Frankowską. Znacznie młodszy prof. Burszta (tylko z Pojnarową był równy wiekiem), mający oparcie w politycznym środowisku ludowym, nie miał równego mu konkurenta w środowisku profesorskim etnografów, stąd też był wysuwany stale przez centralne władze akademickie na głównego re­ prezentanta etnografii, w tym na potencjalnego kierownika wymarzonego In­ stytutu Etnografii, co spotykało się z aktywną opozycją wyżej wymienionych pań, jak również pozostałych mniej aktywnych panów profesorów. Z czasem te opory, wobec wycofywania się z aktywnej pracy starszej ge­ neracji, straciły na znaczeniu i prof. Burszta, pozbawiony starszych oponen­ tów, z powszechnym aplauzem młodszych generacji, objął z wielkim pożyt­ kiem główną rolę w naukowym i organizacyjnym życiu środowiska. Wyraźne są zmiany w zainteresowaniach naukowych Pani Profesor: p a ­ sterstwo i szerzej tradycyjna kultura Karpat, kultura wsi Polski środkowej, �304 Bronisława Kopczyńska-Jaworska metodyka badań etnograficznych, zmiana kulturowa, historia etnologii pol­ skiej, kultura środowisk robotniczych i kultura miasta. Co kierowało Panią Profesor w wyborze tematów badawczych? Do których swych prac je st Pani Profesor najbardziej przywiązana? Badania nad pasterstwem podjęłam w ramach zespołowych badań Kate­ dry nad pomocą wzajemną i formami współdziałania gospodarczego. Do wyboru były maszoperie albo pasterstwo, wolałam góry! Z czasem zaintere­ sowania moje objęły całokształt kultury i historii ziem górskich. Mój dokto­ rat zbiegł się w czasie z początkiem badań nad folklorem robotniczej Łodzi, Ponieważ jest to rodzinne miasto mego ojca, chciałam się do tych badań przy­ łączyć, ale pani Profesor przekonała mnie, że szkoda moich „karpackich” wiadomości i że lepiej będzie jeszcze Karpatom poświęcić pracę habilitacyj­ ną. Ponadto otwierały się nowe możliwości w związku z rozwojem współ­ pracy międzynarodowej w ramach Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Kiedy kończyłam doktorat, rozgorzały w środowisku tzw. „młodej kadry” ożywione dyskusje na temat metod pracy terenowej. To my jeździliśmy ze studentami w teren, to my pełniliśmy rolę instruktorów na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. Przejęci wiarą w maksymal­ ną sprawdzalność naszych obserwacji organizowaliśmy międzyuczelniane seminaria młodych pracowników. Dużą rolę w tych dyskusjach odegrali ko­ ledzy z ośrodka krakowskiego: Hanka Kunachowicz, Zbyszek Biały wraz z żoną logikiem, Władek Kwaśniewicz, Teresa Dobrowolska. Wynikiem Obo­ zów i tych dyskusji stał się mój skrypt o metodzie badań terenowych. W okresie kończenia pracy habilitacyjnej, zaproszona przez prof. Dynowskiego, przez pięć kolejnych sezonów brałam udział w badaniach bułgarskich, których pełne wyniki nie doczekały się niestety publikacji! a po zakończeniu pracy habilitacyjnej przez trzy lata brałam wraz z socjologami z łódzkiego ośrodka akademickiego udział w badaniach wsi z polskich rejonów uprze­ mysławianych. Gdy te ostatnie zostały zakończone, zaabsorbowana prowa­ dzeniem reaktywowanego w Łodzi w 1971 roku kierunku studiów, powróci­ łam do idei prowadzenia badań w mym rodzinnym mieście, które to badania nie wymagały długotrwałych wyjazdów. Materiały z poprzednich badań Ka­ tedry nie były mi obce, a ponadto miasto to było mi dobrze znane zarówno z przeżyć własnych, jak i tradycji rodzinnych. Istotne są dla mnie zawsze prace pasterskie, choć z górami mam już, z przyczyn ode mnie niezależnych, rzadszy kontakt, do Łodzi żywię dużo sen­ tymentu, choć też już od kilku lat absorbują mnie inne prace, gdyż od wielu już lat w spadku po prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej kieruję zało­ żonym z jej inicjatywy Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który zlokalizowany jest w Łodzi przy Katedrze Etnologii UŁ. �Fot 1. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu, (z lew.) Zagroda chłopska, Nowoselica, rej. Kelmeniecki, (z praw.) Karczma, Nowoselica, rej. Kelmeniecki. Fot. J. Czajkowski 2001. Fot 2. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu. Cerkiew trójwnętrzna w kształcie chałupy na planie: sień -.- izba — komora. XIX w., Draczinci, rej. Kicmańśki. Fot. J. Czajkowski. 2001. ��Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 305 Oddzielne miejsce w pracach Pani Profesor zajmuje dokumentacja i in­ formacja w naukach etnologicznych. Stworzyła Pani i kieruje Ośrodkiem Do­ kumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze­ go. Dzięki pracom Pani Profesor i Jej zespołu dysponujemy bibliografiami, niezbędnymi w każdej dyscyplinie naukowej. Co skłoniło Panią Profesor do zajęcia się tymi sprawami? Jakie ważne zadania należy zrealizować w zakre­ sie dokumentacji i informacji etnologicznej? Jak już napisałam powyżej, moja praca w ODIE PTL jest jeszcze jednym spadkiem po inicjatywach Profesor. Zainteresowanie i waga, jakie prof. Zawistowicz-Adamska przywiązywała do tworzenia archiwów etnograficz­ nych, padła na podatny grunt. Mało, że przecież byłam pierwszą osobą, która tworzyła archiwum i bibliotekę Katedry łódzkiej, ale w pracy tej mogłam spożytkować wiadomości pozyskane na studiach bibliotekarskich Wol­ nej Wszechnicy Polskiej, które były początkiem mojej akademickiej eduka­ cji. (Tu może trzeba podkreślić, że na studiach tych przywiązywano ogromną wagę do techniki pracy umysłowej, której zasad uczył podręcznik Rudniańskiego). Na potrzeby ODIE PTL musiałam się siłą rzeczy dokształcić, „goniąc” tem­ po rozwijających się osiągnięć w zakresie informatyki! Dużo mi dały kontakty z kolegami prowadzącymi podobne prace za granicą, wspólne dyskusje i kon­ ferencje, zwłaszcza organizowane przed redakcję IVB i Demosu, czy udział w pracach sekcji dokumentacji na Kongresie w Chicago (nie opuszczałam też, w czasie mych wyjazdów zagranicznych, żadnej okazji poznania pracy archi­ wów i placówek dokumentacyjnych muzeów i innych placówek naukowych!). Nie bez znaczenia były też konkretne zamówienia społeczne, jak np. przygoto­ wanie analizy zatrudnienia etnografów zleconej przez komitet Nauk Etnolo­ gicznych PAN (analiza ta była oparta na danych Głównego Urzędu Statystycz­ nego z akcji „Magister”), czy bazy danych dotyczącej aktualnie pracujących artystów i rękodzielników, która została sporządzana w Ośrodku w latach 1994­ -1997 dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Po opublikowaniu kilku tomów bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej wobec trudności z publikacją bibliografii z ostatnich dziesięciu lat, zgodnie z panującymi obecnie tendencjami, przystą­ piliśmy do przygotowania bieżącej bibliografii etnologii/antropologii kulturo­ wej w Internecie. Mamy nadzieję, że względnie wyczerpująca bibliografia prac za lata 2001-2003, mogących zainteresować etnografa, ukaże się w pierwszym półroczu 2006 roku. W bibliografii tej znajdą się też niepełne prace z bazy Ośrod­ ka za lata 1997-2001 oraz 2003-2006. Chcielibyśmy, w łatach następnych, zdobyć środki na uzupełnienie tych braków, jak również prowadzenie inter­ netowej bibliografii na bieżąco. Rzeczą nader pożądaną byłoby też sporzą­ dzanie mutacji bibliografii w którymś z języków kongresowych oraz rozbu­ dowanie dostępu do streszczeń i wybranych artykułów. �306 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Etnologia je s t taką szczególną dyscypliną, w której nader wyraziście za­ znacza się rola kontestujących przedstawicieli młodego pokolenia. Łódź mia­ ła swoich: Zbigniewa Kowalewskiego i Andrzeja Lipińskiego. Dlaczego fe ­ nomen podziałów pokoleniowych je st tak ważny w etnologii? Jak Pani Profesor ocenia znaczenie kontestatorów w rozwoju dyscypliny? Na temat podziałów pokoleniowych powinien się raczej wypowiedzieć pe­ dagog czy psycholog. Czy podziały takie są osobliwością tylko etnologii? My­ ślę, że młodzież w ogóle jest elastyczniejsza i bardziej podatna na nowości, co siłą rzeczy może wpłynąć na większą chęć zmiany i zdolność do eksperymen­ tu. Bodźce takie na pewno są pożyteczne, zwłaszcza w naukach humanistycz­ nych, w których tak wielką wagę przywiązuje się do erudycji sprzyjającej nie­ kiedy konserwatyzmowi. Co do naszych „rodzimych” łódzkich kontestatorów, to czasem mi żal, że ich bunt zakończyło odejście ze środowiska, bo obydwaj byli nieprzeciętnie zdolni! Przykład innych „buntowników” pokazał, że po okresie młodzień­ czych buntów i totalnej negacji z wiekiem zamieniają się w cenionych pra­ cowników nauki w sposób konstruktywny poszerzaj ących j ej horyzonty. Ja sama swego czasu (jak to dziś oceniam w sposób nieco arogancki) przyczy­ niłam się do spopularyzowania w naszej Katedrze prac B. Malinowskiego, z któ­ rymi się zetknęłam na zajęciach z socjologii, w wyniku czego zaczęliśmy go prze­ rabiać na etnografii (zarówno prof. Zawistowicz, jak i ówczesna asystentka mgr. Jadwiga Świątkowska były uczennicami Stanisława Poniatowskiego). Po odej­ ściu od jego koncepcji kulturowych Profesor w pracy dydaktycznej korzystała z Wstępu do ludoznawstwa Bystronia, a w naszych badaniach społeczności wiej­ skiej często sięgała do Thumwalda. Andrzej Lipiński i Zbigniew Kowalewski zmusili nas do zainteresowania się strukturalizmem, moje zainteresowania in­ formacją naukową zaowocowały zwróceniem uwagi na semiotykę itp. Od 1946 roku je s t Pani Profesor członkiem Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Pełniła w nim Pani wiele ważnych funkcji, w tym najważniejszą funkcję Prezesa. Czym było i je s t Towarzystwo dla etnologów-profesjonalistów i wszystkich zainteresowanych tą dyscypliną? Czy nie wymaga ono prze­ kształcenia w stowarzyszenie profesjonalistów i zmiany nazwy? Razem, z okazji 100-lecia Towarzystwa, napisaliśmy artykuł: „Perspektywy Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalno­ ści". Jakie widzi Pani Profesor obecnie perspektywy dla Towarzystwa? Członkiem PTL-u jestem od momentu założenia Oddziału w Łodzi, to jest od 1950 roku. W organizacji tej realizowałam swe zamiłowania do pracy spo­ łecznej ! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 307 PTL do połowy łat 50. był jedyną organizacją skupiającą etnografów pra­ cujących w różnych instytucjach, był rodzajem związku zawodowego i jed­ nocześnie forum dyskusji merytorycznych, naukowych. Należeli do niego wszyscy samodzielni pracownicy nauki oraz chyba wszyscy „szeregowi” et­ nografowie! PTL w pierwszych latach swego działania organizował wspólne badania, występował u władz w obronie interesów środowiska, pomimo pra­ cy w czasach realnego socjalizmu miał absolutnie demokratycznie wybiera­ ne władze, nie przypominam sobie również jakiegokolwiek przymusu ideo­ logicznego w jego działaniach. Było wiadomo, że materializm historyczny interesuje się „bazą”, więc bez przykrości zajmowaliśmy się gospodarką i hi­ storią cywilizacji, uzupełniając luki w przedwojennych badaniach, tym bardziej, że zniszczenia wojenne i postępująca industrializacja kraju zacierały przede wszystkim widzialny obraz tradycyjnej wsi polskiej. Myślę, że dlatego, iż tzw. kultura materialna zawsze leżała w polu zainteresowań etnografii, stosunkowo bezboleśnie udało się ten okres przebrnąć! Podobnie zresztą bezboleśnie gro­ madzono materiały ze skądinąd instrumentalnie traktowanego przez władze folkloru muzycznego i sztuki ludowej. (Z tymi latami i z działalnością PTL-.u związane jest powołanie dwóch cennych inicjatyw kontynuowanych do cza­ sów współczesnych: Polskiego Atlasu Etnograficznego i reedycji Dzieł Wszy­ stkich Oskara Kolberga). Być może mój obraz tych czasów jest niepełny, gdyż w latach największe­ go ucisku ideologicznego, zawieszenia studiów etnograficznych na rzecz stu­ dium Historii Kultury Materialnej, nie mieliśmy w Łodzi studentów, nie mu­ sieliśmy więc realizować żadnych narzuconych programów, nie stykaliśmy się z indoktrynowaną młodzieżą ZMP-owską. Pracowaliśmy półprywatnie pod kierunkiem Profesor, która, choć pozbawiona studentów, była nadal zatrud­ niona na Uniwersytecie. W Katedrze, choć pozbawionej formalnie asystenta (zostałam w 1954 zwolniona z pracy), nadal pracowała „siła pomocnicza”, absolwentka etnografii Teresa Kulesza (później Zakrzewska). Kontynuowa­ liśmy wcześniej zapoczątkowane prace badawcze, przygotowując opracowa­ nia, które w nowej sytuacji politycznej ukazały się w pierwszym tomie „Bi­ blioteki Etnografii Polskiej” publikowanej przez IHKM PAN. Wracając do spraw PTL-u , o czym już pisano, jego rola w momencie po­ wstania w Akademii Instytutu Historii Kultury Materialnej zaczęła maleć, gdyż miejsce oficjalnego reprezentanta etnografii w kraju i zwłaszcza za granicą za­ czął przejmować Instytut. Przykładem mogła być przynależność Polski do Mię­ dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Początkowo uczeni polscy wybierani byli demokratycznie przez Radę Unii na wniosek jed­ nego z już wybranych członków Unii. Decyzje te zależały od znajomości kan­ dydata i jego pozycji w międzynarodowym świecie nauki, nie bez znaczenia były jego studia i publikacje zagraniczne, wcześniejszy udział w międzynaro­ �308 Bronisława Kopczyńska-Jaworska dowych ekspedycjach badawczych i między innymi kontakty wynikłe z aktyw­ ności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym znanym od przedwojnia za gra­ nicą jako „Polskie Towarzystwo Etnologiczne” — jedyna organizacja nauko­ wa zrzeszająca polskich etnografów. Po zaistnieniu IHKM-u Prezydium PAN powołało „Polski Komitet Narodowy Unii”, na czele którego stanął dyrektor Instytutu. Komitet też decydował (chociażby ze względów finansowych) o skła­ dzie oficjalnej delegacji wysyłanej na kolejne Kongresy, tym samym zmalała rola PTL-u, który stał się w większym stopniu klubem dyskusyjnym szerszej rzeszy etnografów niż oficjalną instytucją reprezentującą etnografię polską. Po zorganizowaniu Instytut Historii Kultury Materialnej PAN składał się z czterech działów: archeologii pradziejowej, archeologii śródziemnomorskiej, historii kultury materialnej i etnografii. Pomimo iż najliczniejszy dział stano­ wiła archeologia, w początkowym okresie działania posiadał pracownie et­ nograficzne prawie we wszystkich ośrodkach akademickich i zatrudniał wie­ lu etnografów na tzw. drugich etatach i pracach zleconych, przejmując i finansując wiele prac zapoczątkowanych, tak jak Polski Atłas Etnograficz­ ny w środowisku peteelowskim. Z czasem działalność działu etnograficzne­ go Instytutu ze względów proceduralnych (np. ustawowe ograniczenie w 1962 roku dwuetatowości) i finansowych zaczęto ograniczać do niewielkiego gro­ na etatowych pracowników. Trudno dziś ocenić, o ile były to słuszne preten­ sje, ale wśród etnografów zaczęło się rodzić przeświadczenie, że Instytut w większym stopniu ma na względzie interesy archeologii, że etnografowie w Instytucie „giną” i że, podobnie jak w innych krajach demokracji ludo­ wych i w ZSRR, w Akademii powinien powstać odrębny Instytut Etnografii, który w sposób konsekwentny stałby na straży interesów naukowych naszej dyscypliny! Jak już pisałam powyżej, gorącą rzeczniczką tego projektu była prof. Zawistowicz-Adamska redagująca w tym celu liczne petycje, opiniują­ ca projekty i występująca początkowo z racji swej funkcji profesorskiej w imieniu środowiska akademickiego, a począwszy od 1967 roku, jako pre­ zes w imieniu wszystkich etnografów zrzeszonych w PTL-u, którzy coraz bardziej zaczęli odczuwać ograniczane możliwości Towarzystwa (m.in. usta­ wowo głównym reprezentantem nauki polskiej była Polska Akademia Nauk, ona zawierała umowy o międzynarodowej współpracy, za jej pośrednictwem otrzymywały dotacje towarzystwa naukowe na działalność statutową i wy­ dawniczą itp.). W tej sytuacji posiadanie „własnego” instytutu wydawało się ze wszech miar pożądane. Dlaczego projekt ten nie został zrealizowany, dłu­ go można by dywagować! W każdym razie pomimo upadku tych projektów PTL nie odzyskał swego dawnego znaczenia. Przestała w nim działać część pracowników akademickich, z czasem nie wszyscy nawet wstępowali w jego szeregi. Najdłużej Towarzystwu pozostali wierni muzeologowie, którzy roz­ rzuceni po całej Polsce, często pozbawieni w ośrodkach prowincjonalnych kontaktu z szerszym środowiskiem naukowym, chętnie przyjeżdżali na do­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 309 roczne zjazdy PTL-u połączone z sesjami naukowymi. Mam wrażenie, że te sesje i coraz większe trudności finansowe utrudniające udział w zjazdach (ogra­ niczenie delegacji służbowych i funduszy własnych Towarzystwa) przyczy­ niać się zaczęły do ograniczenia atrakcyjności członkowstwa. Wszyscy dłu­ goletni działacze Towarzystwa wiedzą dobrze, na czym polega meritum sprawy. Towarzystwo zgodnie z tradycją jest hybrydą: zrzesza zarówno „za­ wodowych” etnografów, jak i „miłośników” kultury ludowej. Coraz trudniej jest tym dwóm kategoriom członków współdziałać w jednym gronie. Inter­ pretacja nawet pozornie pospolitych zjawisk kulturowych stała się wyspecja­ lizowaną dziedziną nauk antropologicznych, w której często gubi się nieprzy­ gotowany zawodowo nawet najlepszy praktyk i działacz kulturalny. Sesja zjazdowa zbyt „popularna” nudzi i zniechęca do udziału ambitnych pracow­ ników nauki, zbyt „naukowa” nie interesuje praktyków. Podobnie jest z wydawnictwami Towarzystwa. Nie umiem odpowiedzieć na pytanie, czy możliwe jest pogodzenie tych sprzecznych stanowisk w łonie jednej organizacji i czy należy do tego dążyć? Obserwuję jednak, że o ile sprawy organizacji życia ogólnokulturalnego, w tym także sprawy folkloru i kultury wsi podejmowane są w najróżnorodniej­ szych gremiach, o tyle brak jest szeroko dostępnego forum, na którym by moż­ na dyskutować nie tylko na tematy merytoryczne dyscypliny, ale również na związane z nią sprawy organizacyjne, w tym potrzeby i dezyderaty zawodowe jej przedstawicieli, stąd też uważam, że warto by pomyśleć o „profesjonaliza­ cji” Towarzystwa. Widzę taką możliwość przy nieznacznej zmianie statutu oraz być może uzupełnieniu jego nazwy, ale przede wszystkim w szerokim zaintere­ sowaniu środowisk naukowych, zwłaszcza młodszej generacji. Bez ich udzia­ łu, samookreślenia i zdefiniowania własnych dążeń, żadne zabiegi dotychcza­ sowych działaczy Towarzystwa nie przyniosą pożądanych rezultatów. Od powstania Komitetu Nauk Etnologicznych PAN aż do dzisiaj uczestniczy Pani Profesor w pracach tej kiedyś powoływanej, a obecnie wybieranej, korpora­ cji przedstawicielskiej samodzielnych pracowników nauki z zakresu etnologii i dyscyplin pokrewnych. Przez wiele lat pełniła Pani funkcję wiceprzewodniczą­ cej Komitetu. Jakie są niewykorzystane możliwości tego ciała zbiorowego? Problemy zawarte w tym pytaniu w sposób logiczny łączą się z poprzed­ nio poruszanymi sprawami Instytutu i Towarzystwa. Chciałabym przy tej okazji jako „wiekowy świadek historii” przypomnieć, że to właśnie w wyniku nie­ powodzeń z Instytutem i szukania jakiegoś organizacyjnego i dostatecznie ważnego forum powstała w środowisku etnograficznym idea podjęcia starań o reprezentację etnografów w Komitetach Naukowych PAN. Pierwszym kro­ kiem było zaproponowanie stworzenia Sekcji Etnograficznej w łonie Komi­ tetu Nauk Socjologicznych (Sekcje powoływane były z samodzielnej inicja­ �310 Bronisława Kopczyńska-Jaworska tywy Komitetów i członkowie ich nie musieli być powoływani przez władze Akademii). Rzecznikami tej sprawy stali się zaprzyjaźnieni socjologowie, przy czym istotną rołę w pomyślnym powołaniu Sekcji odegrał ówczesny członek Prezydium PTL prof. Władysław Kwaśniewicz, który chyba wtedy był też członkiem Komitetu Nauk Socjologicznych. Nie pamiętam już dokładnie stro­ ny organizacyjnej tego przedsięwzięcia, pamiętam jedynie, że przez pewien czas małe grono etnografów uczestniczyło w zebraniach Komitetu Nauk Socjolo­ gicznych, między innymi w jakimś zebraniu w Krakowie, w czasie którego zwie­ dzaliśmy Nową Hutę i mieszkaliśmy (co było normalnie niedostępne dla nor­ malnych niezrzeszonych obywateli) w domu konferencyjnym PZPR w Lasku Wolskim2! W następnej kadencji w 1975 roku powołano już osobny Komitet Nauk Etnologicznych, którego przewodniczącym został prof. Józef Burszta. Odpowiadając na zadane pytanie, chciałabym na wstępie zauważyć, że możliwości Komitetu w pewnym stopniu ogranicza jego siłą rzeczy elitarny charakter i ograniczona liczba członków. Wraz ze wzrostem liczby samodziel­ nych pracowników nauki nie gromadzi nawet wszystkich „samodzielnych” etnografów, ponadto nawet nie wszyscy wybrani biorą aktywny udział w jego pracach, więc aktywność Komitetu złożona jest głównie na barki Prezydium, a biorąc pod uwagę jego rozproszenie terytorialne, koncentruje się na działa­ niach dwóch osób Przewodniczącego i Sekretarza Naukowego. W tych warun­ kach wobec braku większego sekretariatu nie bardzo widzę możliwości rozwi­ nięcia jakiejś większej niż dotychczas działalności, przy czym przy dalszym wzroście liczby samodzielnych przedstawicieli dyscypliny, elitarność Komite­ tu jeszcze się pogłębi. Nasuwa się wniosek, iż tym bardziej pożądane byłoby „zaplecze” w postaci większej organizacji profesjonalnej, która mogłaby z jednej strony współdziałać z Komitetem, a z drugiej gromadziłaby i przeka­ zywała opinie i dezyderaty całego środowiska. Po roku 1989 zmieniły się w Polsce warunki uprawiania nauki i upowszech­ nienia je j wyników. Zwielokrotnieniu uległa liczba studentów etnologii, przy­ było pracowników uniwersyteckich katedr i instytutów etnologicznych, poja­ wiła się liczna grupa doktorantów, jednocześnie skomplikowała się sytuacja wielu muzeów etnograficznych i innych placówek kulturalnych korzystają­ cych ze współpracy z etnologami. Jak rysuje się przyszłość etnologii? Jakie są obecnie je j obowiązki wobec społeczeństwa ? Nie jest to pierwsze pytanie Pana Profesora, na które trudno odpowiedzieć. Żyjemy w bardzo skomplikowanym czasie, chyba powszechnej i do tego bar­ dzo szybkiej transformacji. Chyba dopiero dziś nabrały dosłownego sensu sło­ 2 W domu tym dostojne grono profesorów i docentów odwiedzało się wieczorem, oglądając z zainteresowaniem urządzenie niedostępnych normalnie pomieszczeń. Wieczorem oglądaliśmy nada­ waną wówczas (zresztą chyba najlepszą ) inscenizację Sławy i chwały na kolorowym (!) telewizorze! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 311 wa Kołłątaja, z którymi nas zapoznawano niemal na pierwszym wykładzie z etnologii: „o powszechnej rzeczy zmianie..”. W wątpliwość są podawane wszelkie normy i standardy, wszelkie prawa naukowe i reguły społeczne, na­ wet te dopiero co sformułowane i co z tego ma wyniknąć? Mogłabym jedy­ nie powiedzieć, co ja pragnęłabym osobiście realizować i co osobiście uwa­ żam za słuszne, ale obawiam się, że niewiele osób by to zainteresowało. Mimo przejścia na emeryturę je s t Pani Profesor ciągle czynna. Jakie za­ dania stawia sobie teraz Pani Profesor? Co nadaje sens pracy uczonego po zakończeniu pracy normowanej etatem? Przede wszystkim pracy prawdziwego pracownika nauki (tytuł „uczone­ go” wydaje mi się trochę na wyrost!) nie normuje żaden etat i w ogóle jego pracy nie ogranicza czas. Za niezwykle trafne uznałam przeczytane niegdyś opowiadanie (niestety nie zapamiętałam autora!) o pisarzu czy pracowniku naukowym, który słysząc ogłoszoną waleniem w szynę przerwę w pracy to­ czącej się za oknem budowy, z żalem stwierdza, „że on nigdy nie ma fajrantu!”. Myślę, że tak jest naprawdę, że interesujący się swą pracą naukowiec zawsze ma coś do zrobienia, coś jeszcze do przeczytania, czy odszukania... Nie zawsze byłam dogłębnie przekonana o największej wartości tego, co robię, ale zajmowałam się po prostu tym, co mnie aktualnie interesowało. Sko­ ro udało mi się zorganizować w ODIE prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej, chcę, żeby te prace były kontynuowane, żeby nie zmarnować tego, co było do tej pory zrobione. Skoro mamy ograniczone środki i nie stać nas na opłacenie większej ilości współpracowników, wykonuję prace bibliograficzne razem z zespołem. Co do sensowności gromadzenia danych bibliograficznych z zakresu określonej dyscypliny nie mam wątpliwości i chyba nikogo nie muszę o tym przekonywać! Co najwyżej mogę mieć wątpliwości co do tego, czy uda się nam wykonać zamierzoną pracę dostatecznie dobrze. Jest Pani Profesor niezwykle ceniona w ogólnopolskim środowisku etno­ logicznym. Jubileusz 80—lecia Pani Profesor, zorganizowany razem z LXXX Walnym Zgromadzeniem i Konferencją PTL w Łodzi w dniach 24-25 wrze­ śnia 2004 roku, zgromadził wielu Jej przyjaciół i uczniów. Przypominano wówczas przekonanie podzielane przez Panią Profesor, że nauka je s t przede wszystkim rodzajem służby społecznej. Co zrodziło takie przekonanie? Jakie są powinności uczonego i nauczyciela akademickiego ? 3Na pewno na postawie mojej zaważyło to, że byłam kiedyś harcerką i studia rozpoczęłam od pedagogiki społecznej i może w tym miejscu powinnam się włączyć do dyskusji nad wartością tolerancji, poprawności politycznej i urokach wielokulturowości, ale może tę dyskusję przenie­ siemy na inną okazję. �312 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Przede wszystkim, w miarę swoich sił przyzwoicie pracować, nie tylko „dla podłego zysku i marnej chwały...”, które to sformułowanie było przed­ miotem licznych anegdot w środowisku akademickim! A poważnie, mam głęboko zakorzenione przekonanie o wadze nauczania i o potrzebie szerzenia drogą nauczania wartości, które uznaje się za słuszne3, w tym również przekonanie o pożytkach płynących z szerzenia wiedzy etnolo­ gicznej! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e853f896bd0d30dc7ea14a99f6171abc.pdf 459a0ef192870add62f09693c5954de5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2413 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2241 Title A name given to the resource "regardy" Colette - uwagi uczestnika ze wschodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.219-221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Regardy" Colette - uwagi uczestnika ze wschodu Krzysztof Kubiak Niestety, w y g l ą d a na to, że latem tego r o k u o d b y ł o się w D a n i i ostatnie seminarium Colette P i a u l t „ R e g a r d s sur les socićtćs e u r o p ć e n n e s " . J ę z y k i e m seminarium był angielski, m i m o to m ó w i o n o „ R e g a r d s o f Colette", a nie „ L o o k i n g at European Societes", c h o ć nazwa ta w y s t ę p o w a ł a w wielu tekstach. Było to przedsięwzięcie niezwykłe, g d y ż w k r ó t k i m stosunkowo czasie 10. d n i d a w a ł o s p o s o b n o ś ć zapoznania się z k i l k u d z i e s i ę c i o m a filmami najnowszej zazwyczaj p r o d u ­ kcji, poznania i c h t w ó r c ó w , zaprezentowania w ł a s n y c h filmów, wzięcia u d z i a ł u w d ł u g o t r w a ł e j dyskusji i w y s ł u c h a ­ nia k r y t y k i na swój temat. Colette n a z w a ł a seminarium nomadycznym, g d y ż za k a ż d y m razem o d b y w a ł o się ono gdzie indziej. W 1983 r. we Francji, w 85. w A n g l i i , w 86. w Szwecji, n a s t ę p n i e d w u k r o t n i e w 87. r o k u i 90. w Budape­ szcie i teraz, w 92. w D a n i i . G r u p a u c z e s t n i k ó w liczyła zwykle ok. trzydziestu o s ó b . N i e p r z y p o m i n a ł o to zwykłej sesji antropologicznej ze sztywnymi w formie referatami, ani m a ł e g o festiwalu filmowego, na k t ó r y m rozdawanoby na­ grody. Po o t r z y m a n i u lakonicznych uwag w p r o w a d z a j ą ­ cych, k a ż d y m ó g ł rozwijać je i m n o ż y ć w ą t p l i w o ś c i swoje i innych. S ł o w e m spotkania te p o l e g a ł y na dyskusjach. Podczas k a ż d e g o z nich mieliśmy z a p r e z e n t o w a ć filmy na o k r e ś l o n y temat, lecz nie po to, by p o r ó w n y w a ć ich t r e ś c i o w ą z a w a r t o ś ć , lecz by m ó c z a s t a n o w i ć się nad r ó ż n y m i strategia­ m i filmowymi, k t ó r y c h u ż y w a m y do zobrazowania w y ­ branych t e m a t ó w . W Beaconsfield w A n g l i i były to mniejszo­ ści narodowe i etniczne, w B i s k o p s - A r n ó w Szwecji były to filmy o rodzinie, w. Budapeszcie najpierw zastanawiano się j a k filmować r y t u a ł , a potem prezentowano cykl filmów nt. pamięci. 1 W Sandbjerg w D a n i i temat seminarium b r z m i a ł : „ j a k w y r a ż a ć wiedzę a n t r o p o l o g i c z n ą w filmie dokumentalnym?" Program k a ż d e g o spotkania dzielono p o m i ę d z y projekcje i dyskusje. C z ę s t o k o ń c z y l i ś m y po p ó ł n o c y , a gdy p o w s t a ł video-bar, w k t ó r y m m o ż n a b y ł o o dowolnej porze obejrzeć dodatkowe filmy przywiezione przez u c z e s t n i k ó w , w y b ó r p o m i ę d z y snem a seansem stał się n a p r a w d ę trudny. Osoba­ m i zapraszanymi byli w większości etnografowie, k t ó r z y sami r o b i ą filmy, oraz zawodowi d o k u m e n t a l i ś c i zainter­ esowani o p t y k ą a n t r o p o l o g i c z n ą . Część u c z e s t n i k ó w stano­ w i l i zawsze studenci albo osoby b ę d ą c e u p r o g u kariery naukowej l u b filmowej. M o ż n a było p r z e d s t a w i a ć filmy nie s k o ń c z o n e , b ę d ą c e w trakcie k r ę c e n i a albo jeszcze nie do k o ń c a zmontowane: „ w o r k i n progress" — i na i c h temat o t r z y m a ć pomocne uwagi. O g l ą d a l i ś m y też filmy fabularne i niedokumentalne, o celu artystycznym i t a k i c h ż e , u ż y t y c h ś r o d k a c h , po to by lepiej p o z n a ć k u l t u r ę filmową kraju, w k t ó r y m o d b y w a ł o się w ł a ś n i e seminarium. K a ż d y film był omawiany osobno. N i k t nie w y c h o d z i ł nie pytany o swój film, bez uwag i bez konstruktywnej k r y t y k i ; s ł o w e m były to spotkania ludzi zainteresowanych w t y m , aby poprzez zadawanie p y t a ń i n n y m o t r z y m a ć r ó w n i e ż o d p o w i e d ź na w ł a s n e w ą t p l i w o ś c i i pytania. D l a mnie, uczestnika z kraju, gdzie m i l i e u e t n o g r a f ó w realizujących w ł a s n e filmy liczyło do niedawna k i l k a o s ó b , było to n i e z w y k ł ą s z a n s ą . Była ona r ó w n i e ż t a k ą dla nas wszystkich z E u r o p y Wschodniej, nie m a j ą c y c h poprzednio praktycznych m o ż l i w o ś c i uczestnicze­ nia w życiu ś r o d o w i s k a zainteresowanego a n t r o p o l o g i ą w i z u a l n ą . M . i n . dzięki t y m spotkaniom w Katedrze Et­ nologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W z n o w u m o g ł y po­ w s t a w a ć filmy. W r a c a ł o się s t a m t ą d zawsze z ł a d u n k i e m n o w y c h p o m y s ł ó w i ze świeżą e n e r g i ą do dalszej pracy. T a m często p r z y c h o d z i ł y p o m y s ł y na nowe filmy, czy r o z w i ą z a n i e j a k i e g o ś problemu, k t ó r y s p o w o l n i a ł d o t y c h c z a s o w ą p r a c ę . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że była grupa s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w seminarium, tych przyjeżdżających najczęściej. P a n o w a ł a w ś r ó d nich ż a r t o b l i w a k o r d i a l n o ś ć , nie u t r u d n i a j ą c a zara­ zem adaptacji n o w y m osobom. W r a c a ł o się z tych s p o t k a ń r ó w n i e ż z uczuciem prawdziwego przewentylowania, t y m bardziej, że wolne one były o d tych wszystkich polskich k o m p l e k s ó w , słabości, p e ł z a c t w a i zazdrostek. Szczegółowe tematy dyskusji d o t y c z y ł y zawsze zasad filmowania, metod k r ę c e n i a filmu i m o n t o w a n i a go, zgody i kooperacji o s ó b filmowanych, o b e c n o ś c i realizatora filmu w jego filmie, wreszcie r o l i p u b l i c z n o ś c i , czy też s t a ł e g o pytania o to do jakiej p u b l i c z n o ś c i film jest adresowany? ( R z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , w y r a ż a j ą c ą szacunek dla o s ó b filmowanych, nieprzedmiotowe i c h traktowanie, b ę d ą c e uznaniem ich prawa d o autoryzacji, b y ł o dla mnie spost­ rzeżenie, iż wiele filmów pokazywano t y m osobom. C z ę s t o , sekwencje z pierwszych p o k a z ó w s t a w a ł y się częścią właś­ ciwego filmu.) Dyskusje o d b y w a ł y się zawsze w k r ę g u ; podczas pogody na trawie, a w Budapeszcie w m i ę k k i c h fotelach, bo trawy nie b y ł o . Pobyty były zorganizowane tak, by z a p e w n i ć n a m j a k największą i n t e n s y w n o ś ć projekcji i dyskusji. W ciągu tych lat dystans dzielący nasze sypialnie i restauracje o d sali projekcyjnej, liczony w kilometrach, zmniejszył się tak, że m o g l i ś m y z a c z ą ć liczyć go w metrach. K u l u a r o w a filiżanka herbaty lub k a w y była więc d o b r y m pretekstem do dyskusji, a ó w bezpieczny dystans o d k u c h n i (właściwie nas nie oddzielający) c h r o n i ł nas przed zapom­ nieniem się w turystycznych z a p ę d a c h , rozchodzeniem się i czekaniem na kolejnych wszystkich. Ostatni m i t y n g w D a ­ nii przypisał Colette logo — sporej wielkości dzwonek (dzwon?) sygnalizacyjny, k t ó r y m w z y w a ł a nas na sesje i posiłki, g d y ś m y k o n t e m p l o w a l i niezwykle rzadkie chwile s a m o t n o ś c i . Jak zwykle w takich razach, m o ż n a m ó w i ć o, swego rodzaju, kombatanckiej atmosferze, łączącej uczest­ n i k ó w tych s p o t k a ń . P o c z ą t k o w o , gros pokazywanych filmów d o t y c z y ł a , zgod­ nie z n a z w ą seminarium, spraw europejskich. Było to o d p o w i e d z i ą na brak tego t y p u tematyki w spotkaniach a n t r o p o l o g ó w wizualnych, zainteresowanych, w dużej czę­ ści, k u l t u r a m i społeczności dalekich i egzotycznych. Jednak­ że poszerzające się grono u c z e s t n i k ó w z r ó ż n y c h k r a j ó w zmieniło to tak, że m o g l i ś m y obejrzeć filmy z A u s t r a l i i , A m e r y k i , A z j i , A f r y k i , P o l i - i Melanezji. Kolejne spotkania seminarium omawiane były w r ó ż n y c h , najczęściej europejs- 219 �kich, czasopismach antropologicznych. C h c i a ł b y m zapreze­ n t o w a ć tutaj swoje, nieco chaotyczne refleksje falka z Polski. O t o one: — F i l m y m o ż n a r o b i ć wszędzie i k a ż d y m typem kamery. Narzekanie, b ą d ź usprawiedliwianie p o z i o m u swego filmu s ł a b ą j a k o ś c i ą s p r z ę t u l u b m a t e r i a ł ó w jest nie na miejscu — wszak na p o c z ą t k u wieku też k r ę c o n o j u ż filmy i nie były one złe. — T o co wzbudza zainteresowanie tutaj, „ t a m " się nie musi p o d o b a ć i odwrotnie, albo też: to co nieciekawe i z b ę d n e nawet dla naszych e t n o g r a f ó w , „ t a m " m o ż e b y ć ciekawe nie t y l k o z p o w o d ó w tematycznych, ale też ze w z g l ę d u na s p o s ó b realizacji. U n i k a j wszystkich g r a j d o ł ó w . — „ T a m t e " filmy kupowane są często przez r ó ż n e miejs­ cowe telewizje, nawet jeśli zrobione są np. w technice V H S , a n i e k t ó r e i c h ujęcia czy całe sekwencje z o s t a ł y b y u nas zdyskwalifikowane z p o w o d ó w technicznych l u b warsz­ tatowych. — J a k i e ś lokalne instytucje w r ó ż n y c h krajach (np. we Francji) finansują a nawet s p r z e d a j ą t u r y s t o m filmy etno­ graficzne o swoim r e g i o n i e — i nie s ą to p l ą s y p r z e b i e r a ń c ó w , a filmy o uprawie l u b wyrobie czegoś t a m , o miejscowym, w ł a ś n i e z l i k w i d o w a n y m p r z e m y ś l e (tkactwo, kopalnie). N i e znaczy t o , ż e zdobycie funduszy na film jest ł a t w e . — Są entuzjaści zainteresowani e t n o m u z y k o l o g i ą w wyda­ n i u w i z u a l n y m . S t a r a j ą się w i z u a l i z o w a ć m u z y k ę (np. H u g o Zemp). — D Ź W I Ę K ! —jest o n r ó w n i e w a ż n y j a k obraz ( b y w a ł o , że film b y ł przedstawiany przez d ź w i ę k o w c a , a nie reżysera czy operatora, a d ź w i ę k b y ł t w o r z y w e m r ó w n o r z ę d n y m , w stosunku do obrazu, a nie jego np. n a s t r o j o w y m u z u p e ł ­ nieniem). „ O n i " m ó w i ą . „ O n i " p o t r a f i ą m ó w i ć — d ź w i ę k powinien należeć do o s ó b i sytuacji filmowanych — wszak dokument świadczy o prawdzie. D z i a ł a n i a inne w k r a c z a j ą j u ż na teren etyki i trzeba je u z a s a d n i ć (np. celami artystycz­ n y m i ) l u b się z nich w y t ł u m a c z y ć , ale wtedy nie jest to j u ż d o k u m e n t (np. w filmie H u g o Zempa Glattalp b ę d ą c y m p r z e k o n y w u j ą c ą inscenizacją, wymieszaniem w ą t k ó w w cza­ sie, przypisywaniem g ł o s ó w jednych ludzi d r u g i m osobom — na k o ń c u wielkie tłumaczenie!). K o m e n t a r z , jeśli w o g ó l e w y s t ę p u j e , ograniczony z o s t a ł d o m i n i m u m ( w y j ą t k i e m n i e k t ó r e filmy niemieckie czy austriac­ kie). G ł o s z z e w n ą t r z , l u b nadmiar komentarza dla wielu b y ł b y naruszeniem „ d o g m a t u " . D o t y c z y t o z a r ó w n o spad­ k o b i e r c ó w Jean Roucha, j a k i szkoły z Beaconsfield. — D o k u m e n t t r a k t o w a n y jest (na o g ó ł ) bardzo wery stycz­ nie. D u ż o jest R o u c h o w s k i c h p l a n sequances, gdzie 10-minutowa szpula filmu z u ż y w a n a jest za j e d n y m n a c i ś n i ę c i e m spustu kamery, a „ f i l m o w a n y " wtenczas d ź w i ę k należy d o t u b y l c ó w . Zainspirowana i d e o l o g i ą oraz technikami t r e n i n ­ g o w y m i szkoły z Beaconsfield w A n g l i i jest d b a ł o ś ć o przed­ stawienie c z y n n o ś c i o d samego jej p o c z ą t k u do k o ń c a . W g D a v i d a M a c D o u g a l l a ujęcie dłuższe niż 5 sekund powoduje znudzenie, ale jeśli p o t r w a ono d u ż o dłużej, t o zmusza t o widza do refleksji n a d i s t o t n o ś c i ą i znaczeniem takiego ujęcia. W pokazywanych przeze mnie filmach, r ó w n i e ż zawodowych d o k u m e n t a l i s t ó w , dla wielu u c z e s t n i k ó w semi­ n a r i u m m o n t a ż b y ł za szybki. M ó w i l i wtedy — g ł o w a n a m lata. — D o k u m e n t to dokument. O l b r z y m i a większość filmów pozbawiona b y ł a metafor i symboliki (zwłaszcza tej tańszej), z n a m i o n u j ą c y c h l u d o m a ń s t w o albo inteligencką, n a i w n ą idealizację tego co wiejskie i tego co tubylcze. W i d a ć za to d u ż y szacunek dla autorstwa, dat, miejsc, u c z e s t n i k ó w , s p o n s o r ó w i t p . N p . gdy projekcja filmów z a w i e r a j ą c y c h tajemnice j a k i e g o ś plemienia m a n a s t ą p i ć na t e r y t o r i u m tego 220 plemienia l u b na terytoriach o ś c i e n n y c h , wymaga t o konsul­ tacji z naczelnikami plemion (Australia). — O b e c n o ś ć filmującego antropologa staje się częścią filmu, t w o r z ą c fragment kontekstu sytuacji filmowanej. M o ż e się t o u j a w n i a ć np. w postaci g ł o s ó w zza kamery, nie eliminowanych podczas m o n t a ż u g e s t ó w i fraz kierowanych w s t r o n ę ekipy oraz pozostawianie w o b r ę b i e filmu i n n y c h interakcji. O b e c n o ś ć o s ó b filmujących jest często manifes­ towana, co r o d z i ć m o ż e odczucie manipulowania dystansem, j a k i nas dzieli o d o s ó b filmowanych. W dystansie przecież ujawnia się nasz psychologiczny i k u l t u r o w y balast. Dystans bywa często ś w i a d e c t w e m rzeczywistego stosunku etnografa do ludzi, k t ó r y c h bada i stać się m o ż e zarazem najbardziej p r a w d z i w ą częścią filmu. F i l m A l i s o n i M a r k a J a b ł o n k o pt. To find the Baruya story o pracy Maurice'a Godelier'a, p o k a z u j ą c y jego dystans wobec nowogwinejskich t u b y l c ó w , s p o w o d o w a ł d u ż y spadek p o p u l a r n o ś c i tego badacza i swego rodzaju p o t ę p i e n i e go t a m , gdzie znany był jedynie z literatu­ ry, a nigdy nie o g l ą d a n o jego filmów. — Bywają sytuacje, w k t ó r y c h efekt pracy antropologa m o ż e zależeć o d o p i n i i t u b y l c ó w . S t o p i e ń tej zależności w i d a ć w filmie Barbary L u e m Faka nanumaga, gdzie w więk­ szym stopniu filmowani Polinezyjczycy reżyserowali film, c h c ą c p o k a z a ć z a r ó w n o a n t r o p o l o g o w i , j a k i potencjalnym w i d z o m z z e w n ą t r z swoje widzenie w ł a s n e g o życia. W filmie H u g o Zempa Music of Georgia. The festival of Talmar and Lashari w i d a ć r ó w n i e ż bardzo silne o d d z i a ł y w a n i e o s ó b filmowanych na p r a c ę operatora, a t y m samym na k s z t a ł t filmu. Zatem pytanie brzmi: j a k bardzo m o ż n a zbliżyć się do grupy, k t ó r ą się filmuje by nie stracić własnej t o ż s a m o ś c i ; by nie p a t r z e ć na nich w s p o s ó b „ e n t o m o l o g i c z n y " ; by wiedzieć co się r o b i i co się chce z r o b i ć , nie ulegając iluzji bycia „ s w o i m " i by nie p o k a z y w a ć tych sztucznie w y g l ą d a j ą c y c h relacji. — F i l m dokumentalny m o ż e b y ć d ł u g i , nawet bardzo d ł u g i , tzn. t r w a ć i k i l k a godzin (np. t r w a j ą c y 4 godziny film l a n a D u n l o p a z A u s t r a l i i p t . Djungguwan at Gurka'wuy objaśniający mitologiczne znaczenie p u n k t ó w , t w o r z ą c y c h granice t e r y t o r i u m plemienia, p o k a z u j ą c y c e r e m o n i a ł o d ­ nowienia prawa i ostatnie p o ż e g n a n i e u m a r ł y c h . N i e z w y k ł y to p r z y k ł a d nie narzucania filmowanym tematom r y t m u białego c z ł o w i e k a . — P o r ó w n u j ą c f i l m y z p r z e g l ą d ó w Colette i z Ł o d z i o d n o s z ę w r a ż e n i e , ż e te pierwsze d a j ą odczucie większej r ó ż n o r o d n o ś c i , przede wszystkim w doborze miejsc akcji, o s ó b , g r u p . Więcej t u miasta, w s p ó ł c z e s n o ś c i , z w y k ł e g o życia, ż y w e g o s ł o w a i z w y k ł y c h s z u m ó w , c o d z i e n n o ś c i . W filmach z p r z e g l ą d u w Ł o d z i w i d a ć fascynację skansenem, u m i e r a j ą c y m ś w i a t e m , misją ratowania g i n ą c e g o , l u d o m a ń s k ą n o s t a l g i ą . S ł o w e m , poza w y j ą t k a m i , p o z i o m drugiego p r z e g l ą d u daje d u ż o mniej satysfakcji. Podczas „ R e g a r d s . . . " nie w i d z i a ł e m ż a d n e g o filmu r e k o n s t r u u j ą c e g o o b r z ę d l u b t e c h n o l o g i ę , gdzie uczestnicy u b r a n i byliby w kuriozalne, ludowe, staroalbumowe stroje. Z perspektywy wschodniego Europejczyka (?) d o b ó r t e m a t ó w i r ó ż n o r o d n o ś ć s p o s o b ó w filmowania ciągle z a s k a k u j ą , zwłaszcza na p o c z ą t k u , c h o ć przecież nie odczuwa się tego w naszej a n t r o p o l o g i i po­ sługującej się tekstem. — M o ż n a filmować m i t ! Oczywiście chodzi o jego opowia­ danie l u b przedstawianie. — Spora jest r ó ż n i c a p o m i ę d z y filmami k r ę c o n y m i w tech­ nice video i na t a ś m i e optycznej. Te ostatnie s ą o wiele bardziej staranne. C i ą g ł o ś ć wielu ujęć d o k o n a n y c h k a m e r ą video przypomina często niestaranne śledzenie i daje efekt telewizyjnej transmisji, podczas gdy ujęcia na t a ś m i e optycz­ nej, ze swej natury j a k b y , w y m a g a j ą ś w i a d o m e g o w y b o r u �w stosowaniu j ę z y k a f i l m u . E k i p a p r a c u j ą c a na t a ś m i e optycznej liczy 2 osoby (kamera i d ź w i ę k ) , na wideo wystar­ cza j u ż 1 osoba. 3 osoby t o ekipa ciężka. — U w z g l ę d n i a j ą c zapotrzebowania w i d z ó w ( p o t w i e r d z a j ą t ó r ó w n i e ż moje polskie d o ś w i a d c z e n i a ) , właściwie p o w i n n o się z tego samego m a t e r i a ł u m o n t o w a ć k i l k a filmów, k a ż d y dla innego t y p u p u b l i c z n o ś c i . C h c i a ł b y m jeszcze p r z e d s t a w i ć k i l k a filmów, k t ó r e szcze­ gólnie m i się p o d o b a ł y lub k t ó r e mocniej we mnie „ p o z o s ­ t a ł y " . Z b r a k u miejsca m u s z ę p o m i n ą ć wiele innych, d o b r y c h i ciekawych filmów. M a m j e d n o c z e ś n i e nadzieję, że przynaj­ mniej część z nich uda się k i e d y ś z o b a c z y ć w Polsce. D o ś w i a d c z e n i e m niezwyczajnym była m o ż l i w o ś ć obejrzenia całej serii filmów s t u d e n t ó w i nauczycieli z N a t i o n a l F i l m and Television School o f Great-Britain w Beaconsfield. Ciepły i o s z c z ę d n y film H e r b di G i o i a People from Vermont, w k t ó r y m czując, że znajdujemy się na d u ż o w i ę k s z y m terytorium nie opuszczamy, w czasie filmu, tej samej izby. F i l m Susi A r n o t t Lightermen o zbieraczach śmieci na Tamizie czy film M o l l y Dineen Home from the hill, b ę d ą c y portretem emerytowanego p u ł k o w n i k a o p u s z c z a j ą c e g o K e ­ nię, w k t ó r e j spędził w i ę k s z o ś ć swego życia. W filmie t y m jest ś w i e t n a dramaturgia, wariacki bohater i skierowana k u niemu, silna sympatia realizatora. Bardzo się t o dobrze o g l ą d a ł o . Polecam też stary, bo z 1968 r o k u , u r o k l i w y film The village Paula Hockingsa i M . M c C a r t h y ' e g o z Chicago, o regresie k u l t u r y celtyckiej na jednej z irlandzkich wysepek. S p o ś r ó d filmów skandynawskich: Ester and Gustaw — na­ strojowy portret dwojga starszych ludzi, żyjących na j a k i m ś szwedzkim bezludziu, zrealizowany przez Jonny Persson. K n u t E k s t r ó m z r o b i ł k i l k a lat temu bardzo ciekawy, ant­ ropologiczny film o A r m i i Zbawienia w Szwecji. I wreszcie p r z e p i ę k n y film U l l i B.Rasmussen 1700 meters from the future, pokazywany na n o r m a l n y c h seansach k i n o w y c h w Kopenhadze, film o wiosce Gasadalur w archipelagu Faroe Islands, izolacji jej m i e s z k a ń c ó w i oczekiwaniach na b u d o w ę tunelu. Z a ł a m a n i e budzi s k o s t n i a ł o ś ć naszej telewizji nie chcącej z a i n t e r e s o w a ć się f i l m a m i Jacqueline Veuve ze Szwajcarii. C h o ć b y La mort du grand-pere ou le sommeil du juste, k t ó r y pokazuje na p r z y k ł a d z i e m a l e ń k i e g o warsztatu narastanie ducha kapitalizmu i powstanie fabryki z e g a r k ó w . F i l m o w a ilustracja do М а х а Webera. A dlaczego by nie Les lettres de Stalingrad — film skonstruowany j a k o ilustracja do listów żołnierzy niemieckich spod Stalingradu, d e m i t o l o g i z u j ą c y wojenny heroizm i p o k a z u j ą c y ludzki w y m i a r nieprzyjaciela. Ciekawe i pierwszy raz przeze mnie widziane były filmy z Estonii, np. M a r k a Soosaara, organizatora festiwalu w Paarnu, Miss Saarema o byłej miss p i ę k n o ś c i p r z y w o ł u j ą ­ cej, przedwojenny świat. W miejscu i czasie, w k t ó r y c h film p o w s t a w a ł , był on t w o r e m p a t r i o t y z m u i kontestacji wobec sowieckiego okupanta. T a d o r a ź n o ś ć nie p o z b a w i ł a go p i ę k n a . M ł o d z i — Renita i Hannes L i n t r o p w filmie Cogito ergo sum pokazali portret c z ł o w i e k a w y k s z t a ł c o n e g o , k t ó r y zostaje, z w ł a s n e g o w y b o r u , pustelnikiem by nie p o d p o r z ą d ­ k o w a ć się w ł a d z y radzieckich o k u p a n t ó w . P o d o b n y m jest ich film o kobiecie pracującej na wieży olbrzymiego s k ł a d o ­ wiska p o p i o ł u i żużlu. I l y a Frez z M o s k w y p o k a z a ł , poza szalenie interesującymi m a t e r i a ł a m i nt. sekty chrześcijańs­ kiej, żyjącej gdzieś p o d K a u k a z e m , film Leo Dodin, his brothers and sisters o pracy reżysera teatralnego, b ę d ą c e g o energetycznym w a m p i r e m , p o s i a d a j ą c y m z b ó r w y z n a w c ó w . R ó w n i e ciekawy był pokazywany przez E l e n ę N o v i k film Pietachok o moskiewskim, niedzielnym miejscu s p o t k a ń i m i g r a n t ó w wiejskich. Ludzie ci b ę d ą c razem o d t w a r z a j ą osobliwie a t m o s f e r ę wiejskiego, niedzielnego p o p o ł u d n i a . Pachnie t u c z y m ś n i e z a l e ż n y m , niezaprogramowanym od­ g ó r n i e — ot t a k i moskiewski H y d e Park, z zachowaniem stosownych proporcji. F i l m Alexandra Keresztessy'ego z Brukseli Cries from the heart: street chorus jest j e d n y m z tych filmów, w k t ó r y c h w y j ą t k o w o mocno odczuwa się s y m p a t i ę , ciepło i z n a k o m i t y k o n t a k t z f i l m o w a n y m i osoba­ mi. Polecić w a r t o też węgierski film Dusi et Jeno Petera Forgacsa. Jest on skonstruowany z m a t e r i a ł ó w postaci t y t u ł o w e j — Jeno, k r ę c o n y c h o ś m i o m i l i m e t r o w ą k a m e r ą j a k o rodzaj dziennika, prowadzonego o d 1936 do 1966 r o k u . Pies, ż o n a , wakacje, Budapeszt. M a ł o , a r o b i d u ż e w r a ż e n i e . S p o ś r ó d filmów J u d i t h i D a v i d a M a c D o u g a l l z A u s t r a l i i w y b r a ł b y m ich ostatni film pt. Photo Wallahs (Indian photographers) — p r z e p i ę k n y film, k t ó r y p o k a z u j ą c foto­ g r a f ó w p a m i ą t k o w y c h zdjęć w indyjskim kurorcie M u s sourie, zastanawia się nad r ó ż n o r o d n y m i znaczeniami foto­ grafii np. idealizacją, aspektem k r o n i k a r s k o - p a m i ą t k o w y m , fantazjami i w y o b r a ż e n i a m i . . . G a r y Kildea Valencia diary — dziennik 6. tygodni na fermie ryżowej w wiosce na wyspie M i n d a n a o na Filipinach. K a t o l i c y z m , rolnictwo, uciskający d y k t a t o r , k o n t e s t u j ą c y księża, zdrowy lud o b a l a j ą c y reżim. Wiele analogii do naszej sytuacji, więc p o w i n n o się ten film u nas p o k a z a ć . K o n s t r u k ­ cja filmu p o m y ś l a n a j a k o wiejski dziennik, lecz przez t o że w k r a c z a j ą do niej w y p a d k i o wielkiej, p a ń s t w o w e j skali, staje się, po części, K r o n i k ą kraju. M a ł a historia staje się t u H I S T O R I Ą . C h c i a ł b y m też kiedyś m ó c p o k a z a ć starszy filmy Gary'ego Trobriand cricket — o t y m j a k T r o b r i a n d czycy przetworzyli kształt tej angielskiej gry, u ż y w a j ą c w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń historycznych i d o s t o s o w u j ą c go do struktury społecznej wysp. N a t y m k o ń c z ą się uwagi uczestnika ze wschodu, mozolnie b u d u j ą c e g o mosty p o m i ę d z y t ą częścią ś w i a t a a zachodem. PRZYPISY 1 Doktor Colette Piault jest przewodniczącą Societć Francaise d'Anthropologic Visuelle et Directeur de Recherches w CNRS w Paryżu. Zorganizowała wieloletnie seminarium „ Regards sur les societes europeennes" (1983—1992). Badania terenowe i filmowanie zaczęła w Afryce Zachodniej i Francji, by w 1974 roku poświęcić się pracy w Grecji, gdzie nakręciła 6 filmów na temat rodziny, codziennego życia, migracji. Była członkiem jury wielu festiwali filmowych o profilu antropologicznym. 221 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f396dcac4fc14071f31a5e53f3005e3.pdf 284fbdbcc4e277cf4d499f9a3d730796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3013 Title A name given to the resource "Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.142-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki „SKUŚ BABA NA D Z I A D A " PRZYCZYNEK D O POWINNOŚCI PRZEMYŚLEŃ PERYPATETYCZNYCH W bardzo interesującej lewskiego (Podróże k s i ą ż c o Jerzego S ł a w o m i r a do piekieł. Bzecz o szamańskich Wasi­ misteriach, wowego ź r ó d ł a , a zarazom — j a k w i a d o m o —• k o p a l n i w i a d o m o ś c i 0 naszych archaizmach kulturowych. Indeks dotyczący gier Warszawa 1979) znajduje się pewne s p o s t r z e ż e n i e , k t ó r e zainspi­ 1 zabaw, s k ł a d a j ą c y się a ż z 12 h a s e ł nie u w z g l ę d n i a a n i g r y r o w a ł o m n i e do napisania niniejszego t e k s t u . Oto co z a u w a ż y ł in klasy, a n i w chłopka . i zarazom — t e n niezwykle f r a p u j ą c y etnolog — z i n t e r p r e t o w a ł : u s z c z e g ó ł o w i o n y c h , t a k i c h j a k A d a m a C h ę t n i k a , rzecz przodsta- „ W s p o m n i e l i ś m y j u ż , iż z a r ó w n o d z i e c i ę c a 1 W monografiach regionalnych, najbardziej literatura bajkowa, w i a się i d e n t y c z n i e . Ogromna r o z m a i t o ś ć gier, a w ś r ó d nich ż a d n a t a k t e ż gry i zabawy o p i e r a j ą się w znacznym s t o p n i u na archa­ nie p r z y p o m i n a „ s k a k a n i a p o m i ę d z y p i e k ł o m i n i o b o m " . Dlacze­ i c z n y m zapleczu w i c r z e n i o w o - r y t u a l n y m . A b y nie b y ć gołosłow­ go ? W y d a j e s i ę , żo jodno jest w y t ł u m a c z e n i e I n t e r e s u j ą c e nas g r y 3 n y m , p r z y t o c z m y r y z y k o w n y , lecz k u s z ą c y ze w z g l ę d u na symbo­ nio m a j ą , j a k dopuszcza Jerzy S ł a w o m i r Wasilewski „ a r e h a i c z n o - likę w ę d r ó w k i J.O.) go zaplocza w i e r z e n i o w o - r y t u a l n e g o " . W i n n y c h częściach swej p r z y k ł a d : gra w klasy. Czy skakanio p o m i ę d z y (ipieklom i a ((nio­ k s i ą ż k i a u t o r u ż y w a podobnie dosadnych i jednoznacznych o k r e ś ­ bom » nie jost p o g ł o s o m j a k i o j ś o b r z ę d o w e j p o d r ó ż y w te regiony ? leń Z w a ż m y , że skakanie na jednej nodze (podobnie j a k k u l a w o ś ć ) i t d . ) , w s k a z u j ą c t y m s a m y m na p r a s t a r ą m e t r y k ę sensu zjawisk kojarzono jest powszoełinio z d i a b e l s k o ś c i ą , ze sferami p o d z i e m i . w y ł o w i o n y c h z ocoanu k u l t u r y w z a ś w i a t y Czy z r e s z t ą k r o ś l o n a t u k r o d ą figura ( p o d k r e ś l e n i o moje (podkr. J.O.) « l u d a » nie p r z y p o m i n a c h o ć b y („transformacja wzorów pradawnych", „wielowiekowych" świata. schematyczna Stoję na stanowisku, że „ s k a k a n i e m i ę d z y pioklein a n i o b e m " szamańskiogo w grzo ic kłosy nie jost p o g ł o s e m archaicznych m i t ó w m ó w i ą c y c h b ę b n a , o k s z t a ł c i e c z ł o w i e k a z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą albo malowane­ uchwytu 0 w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y . Ora w klasy ściśle się w i ą ż e z p e w n y m go na modolem e d u k a c j i podstawowej, k t ó r y to model j u ż w swojej jogo powierzchni antropomorfieznego drzewa kosmicz­ 1 nego?" . istoeio W y d a j e się, żo autor celowo m ó w i c z y m k r e ś l o n y jest ó w zakłada ćwiczenie osobliwych, nieraz karkołomnych u m i e j ę t n o ś c i , u m o ż l i w i a j ą c y c h pokonanio k o l e j n y c h w tej edu­ „ l u d " , a b y d o m y ś l n y c z y t e l n i k j u ż sam sobie d o p o w i e d z i a ł : acha, kacji k r e d ą . T a k ! B i o l u w i e l u l u d ó w oznacza ś m i e r ć . . . w czasio samej g r y s t a n o w i ą odwzorowanie idei takiego rodzaju etapów. D i a g r a m y rysowane na ziemi, reguły przyjęto W t e n s p o s ó b m o ż e m y wszystko w y j a ś n i a ć i o b j a ś n i a ć , nie odukaeji. M o ż n a b y te g r y k ą ś l i w i e n a z w a ć odwzorowaniem staro- w y k l u c z a j ą c sensu c h o c i a ż b y pierwszych drapaczy c h m u r i t y c h świockioj s z k o ł y podstawowej, s t a r o ś w i e c k i c h m e t o d nauczania o s t a t n i c h , najnowszych, w y s m u k ł y c h , ponad c z o r y s t o m o t r o w y c ł i . 1 w y c h o w y w a n i a dzioci. Wszak s ą t o , po p r o s t u , nioantropomorfiezno drzowa kosmiczne, „osio ł ą c z ą c o g ó r ę i d ó l " (czy r ó w n i o ż drzewa ż y c i a , j a k obsesyjnie t y m t e r m i n o m p o s ł u g u j e s i ę w i e l u badaczy?). Nie wiem, czy O d A r g e n t y n y (zaczynam J u l i o Cortazara Grę w klasy), od tego k r a j u aby uhonorować poprzez E u r o p ę , część A z j i , a ż po C h i n y w y s t ę p u j ą o d p o w i e d n i k i i n t e r e s u j ą c y c h nas gier. O d d r u - P a ł a c K u l t u r y i N a u k i n a ł o ż y z a l i c z y ć do drzew k o s m i o z n y c h , gioj p o l o w y X I X w . rozwija się t e ż na świecio idea na powno j e d n a k pierwszy, n a j w y ż s z y d o m w Polsco (obecnio e d u k a c j i . W pierwszej k o l e j n o ś c i k o r z y s t a j ą z niej dzieci miejskie. H o t e l „ W a r s z a w a " ) . N i e tez p o w o d u — z a u w a ż m y — n a z y w a ł P ł y t y chodnikowe wprowadzono w t y m czasio, j a k o nawierzchnia się „ P r u d e n t i a l " . spocjalnycli p r z e j ś ć d l a pieszych, t o f a k t P o w i e m o d r a z u : s w ó j szczery z a c h w y t dla s t r u k t u r a l i s t j c z n o -semiotycznych czasio z refleksją anali? kultury symbolicznej ł ą c z ę po jakimś k r y t y c z n ą , a ż po ś w i a d o m o ś ć f a k t u , że ułoglom powszochnej o j a k i m nie sposób z a p o m i n a ć , z a s t a n a w i a j ą c się n a d g e n e z ą i rozwojem g r y , k t ó r e j podstawą ( i l . 1—7). jest 4 goometryczny diagram wyznaczony na ziemi W Warszawie te m o d e r n i z u j ą c e miasto zabiegi p r z y ­ urzoezoniu m i s t r z o s t w o m s a m y m w sobio (niczym w kontakcie zo p a d a j ą na konioc X I X i p o c z ą t e k X X w . W r ó ć m y j e d n a k do samej s z t u k ą prestidigitatora), z k t ó r y m s z k o ł y z t a m t y c h l a t . O t ó ż , j a k w i a d o m o , b y ł a i jest t o i n s t y ­ to urzoer.oniem badacz nic w s p ó l n e g o m i o ć nio p o w i n i e n , lecz t r a c ą c ten status i zamie­ tucja kojarząca n i a j ą c się w a r t y s t ę ( k a ż d y coś w sobie posiada z a r t y s t y ) , wielo zwanycli u nas k l a s a m i , a w w i e l u krajach ś w i a t a , wzorom angiel­ m i e ć n a ł o ż y . P r o p o n u j ę zatom C z y t e l n i k o w i l e k t u r ę s p o s t r z e ż e ń s k i m , p o k o j o m s z k o l n y m (schoolroom). Pomieszczonia to p o s i a d a j ą w ł a s n y c h o grze w klasy i chłopka, k t ó r y c h t o s p o s t r z e ż e ń nio na drzwiach suohe oznaczenia cyfrowe, w E u r o p i e arabskie l u b sposób powiązać z k t ó r ą ś głośną m o t o d ą b a d a w c z ą , strukturalis- r z y m s k i e J a k daloj p r z e k o n a m y s i ę t e n d r o b n y szczegół nie po­ t y e z n o - s e m i o t y c z n ą , czy Powtarzam, Podróżom fenomenologiczną. zainteresowałem do piekieł. się k a ż d e m u ze s t o s o w n ą ilością pomioszczeń z o s t a ł zbagatelizowany w r y s u n k a c h dzieci. 2 się g r a m i d z i e c i ę c y m i dzięki P r z y z n a m , że w swej p o d ś w i a d o m o ś c i prze- A zatom, gra w klasy to gra, k t ó r a nie p o j a w i ł a się na wiejskich pastwiskach, czy t e ż wiejskich b e z d r o ż a c h lecz w m i e ś c i e . Po­ c h o w y w a ł o m liczne obrazy s z t u k i dzieci (najświeższej d a t y , nie j a w i ł a się stosunkowo p ó ź n o , w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i . W Polsce z c z a s ó w d z i e c i ń s t w a ) , s z t u k i o jakiej wraz z rozwojem szkolnictwa, k o n t a k t ó w wsi z miastem wspomina W a s i l e w s k i . Obrazy le z a w d z i ę c z a m s k ł o n n o ś c i o m do sane.tnictwa, perypate- t y z m u i p o l o ż o n i u w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u mego d o m u kolo z r e j o n ó w miejskich do wiejskich. Istniojo ogromna trafiła ilość w s i w k r a j u , w k t ó r y c h dzioci przed d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą n i o z n a ł y O g r o d u K r a s i ń s k i c h . W Ogrodzie; t y m po zaasfaltowaniu ż w i r o ­ gry wych powstał dzieciom, j a k o jedna z naj.'oztropniojszyeh r o z r y w e k . W ocze­ p r a w d z i w y raj dla b a z g r z ą c y c h po ziemi. Zazwyczaj — d o d a j m y k i w a n i u na autobus po s k o ń c z o n y c h leki j ; . c h , g r a j ą przed p r z y ­ — d u ż y m paluchom nogi, а j a k nie palcem to p a t y k i o m . W m o i m s t a n k i e m w klasy, czy chłopka alejek, w czasach w i e l k i c h w Polsco d o k o n a ń , p a i k u stworzono m o ż l i w o ś c i swobodnego p o s ł u g i w a n i a się k r e d ą (nawet k r e d k a m i ) , ale j a k sic o k a ż e , najwspanialsze powstały przy użyciu ułamka z ziemi kamienia, a nawet cegły, jakiegoś spróchniałego kijka, który o asfalt pozostawia ś l a d b r u n a t n y , a nieraz Przystępując realizacjo wygrzebanego potarty brunatno-żóltawy. do w s t ę p n o g o rozeznania p r z e d m i o t u naszych z a i n t e r e s o w a ń z a j r z a ł e m do indeksu rzeczowego „ L u d u " , podsta­ 142 w klasy. N a t o m i a s t obocnie s ł u ż y c z ę s t o w t y c h wsiach ( i l . 7). B u ł g a r s k a gra w klasy ( k w a d r a t podzielony d w o m a p r z e k ą t ­ n y m i ) przechowuje p a m i ę ć s z k o ł y czteroklasowej ( i l . I a ) . K w a ­ d r a t u z u p e ł n i o n y z o s t a ł z czasem o dwa d o d a t k o w e pola i osobne miojsco s t a r t u , co t y m s a m y m z n a c z y ł o , że w s z k o ł a c h b u ł g a r s k i c h z w i ę k s z o n o ilość o l i o w i ą z u j ą c y c h l a t nauczania. D i a g r a m c h i ń skioj g i y w klasy, nazywanej zajmowaniom pokoi (być możo jest t<i n a w i ą z a n i e do a n g l o j ę z y c z n e j n o m e n k l a t u r y w c h i ń s k i c h �I I . 1. D i a g r a m y g r y w klasy, a — z Sofii, b — L o n d y n u , с — P e k i n u (Tiao F a n d z : skakanie po p o k o j a c h ) szkolaeh), w swojej istoeio jost p r a w i o i d e n t y c z n y j a k nasze, N o więc w l a ś n i o , c z y m jest t o n nasz, osobliwy diagram ? Czy zbudowane z szościu t y l k o p ó l . G ó r n a ,,przypomnioniem — j a k piszo Wasilewski — c h o ć b y u c h w y t u część w t y m c h i ń s k i m diagramio nio jest z a o k r ą g l o n a . S t ą d nie s z a m a ń s k i e g o b ę b n a , o k s z t a ł c i e człowioka z m o n s t r u a l n ą g ł o w ą k o j a r z y się od razu z f i g u r ą l u d z k ą ( i l . l c ) . albo malowanego na jogo powierzchni antropomorficznogo drze­ n a j p r y m i t y w n i e j s z e chłopki Gra reguł klasy to przomieszozanio się graczy w e d ł u g ustalonych Podróży do piekieł) w a kosmicznego?" Raczej nio, l u b zdocydowanio n i e ! J e ś l i t a k autor to r ó w n i o ż „ ś w i ę t y c h 7 d u z i m i m o r d a m i " , j a k to c z ę s t o się zdarza po powierzchni ziomi w granicach w y r a ź n i e w figurach r z e ź b y clilopskioj, n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do pradawnego (nio t y l k o s k a c z ą c na jednej nodzo, j a k sugeruje miejsca m i t u p o g a ń s k i e g o o w ę d r ó w c e w z a ś w i a t y , obsesyjnego zagadnie­ o r ó ż n y m znaczoniu w grze. B a d a n i a s o n d a ż o w e w y k a z a ł y , żo nia e t n o l o g ó w n i e g d y ś d o s t r z e g a j ą c y c h w s z ę d z i e treści falliczne, na toienio w s p ó l e z o s n e j P o l s k i , p o w t a r z a j ą się przemiennie dwa drzowa ż y c i a , a obocnio esio kosmiczne i ponownio drzewa ż y c i a . ustalonogo diagramu, mającego wyodrębnione swojo d o s y ć zasadniczo r ó ż n i ą c e się w z o r y owego d i a g r a m u : pierwszy w z ó r t o p r o s t o k ą t podzielony na sześć k w a d r a t ó w . Nawot najprostsze zostawionio samych kwadratów, jak Łukowato w diagramie c h i ń s k i m , m o ż e osobie z w y o b r a ź n i ą ł a t w o s k o j a r z y ć p r z y l e g a j ą c o do pierwszogo k w a d r a t u ( I klasy) pole startowo nio- się z f i g u r ą l u d z k ą . Wszak ó w zestaw posiada p o d s t a w ę (nogi) k i e d y nazywane jest p i o k l o m . D r u g i w z ó r , t o k r ą g p r z y l o g a j ą c y i z a k o ń c z o n i o (głowę). Pierwsze od d o ł u w y s t a j ą c e na b o k i k w a ­ do zospolu mniejszej l u b w i ę k s z e j ilości k w a d r a t ó w , k o m p o n o ­ d r a t y m o g ą t e ż u c h o d z i ć za r a m i o n a . P o l s k i d i a g r a m , w a n y c h t y l k o szeregowo, albo s z e r e g o w o - k r z y ż o w o ( i l . 3, 6). T e n w p r o w a d z e n i u k r ę g u (owogo n i e g d y ś nieba, a t r u d n o ż o b y niebo drugi lub b y ł o kanciaste) posiada zdecydowanie cechy aby D o d a m , żo forma w s p ó ł c z e s n y c h warszawskich chłopków diagram chłopem. nazywany jest p r u w i o zawsze chłopkiem M a t e r i a ł y z j a k i c h k o r z y s t a ł e m nie p o t w i e r d z i ł y w grze w k l a s y korzystano z n a z w y lud, d o p . luda.' między najprymitywniejszą Jest r z e c z ą szalenie c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że w ostatnich latach jakby zanikło piekło, niebo. p r z y grach w klasy p o s ł u g i w a n i e się s ł o w a m i Przed kilkuna t u laty w S p o t k a ć m o ż n a b y ł o chłopków Ogrodzie Krasińskich z wypisanym na głowie słowom niebo. Obecnie dzieci g r a j ą c e w chłopka nie w i e d z ą , że takie po- jęcio w tej grze c o ś znaczy. O g ó l n y sehomat g r y a nawet bujnie fię rozwija pod względom przetrwał, ikonograficznym, z prymitywnych dzięki antropomorfiezno. oscylujo postacią rysunku dziecięcego, o k r e ś l o n e g o m i a n e m g ł o w o n o g ó w ( i l . 2, 3), a gro­ t e s k o w y m p a j a c y k i e m ( i l . 4). Z d a r z a j ą się toż w elitarniojszych dzielnicach chłopki wioloramionno o monstrualnie w y d ł u ż o n y c h t u ł o w i a c h , a nie monstrualnie p o w i ę k s z o n y c h g ł o w a c h . W s z y s t k o w t y m diagramio p o m y ś l a n e z o s t a ł o t a k , a b y s k o m p l i k o w a ć g r ę ( i l . 2, 5). Podobnio działo s i ę — m o i m zdaniem — p r z y powsta­ waniu formy najprostszej, skrzyżowania czteroch kwadratów s k o m p l i k o w a n i a r e g u ł i gracji poruszania się po p o s z e z o g ó l n y c h ( u m o ż l i w i a ł o t o l ą d o w a n i e и p o d s k o k u na rozkraczonych nogach, polach a nawet podskolc, o b r ó t i takież, l ą d o w a n i e ) . ( i l . 7 ) . N a t o m i a s t z a n i k ł a zawarta w całości z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h z g r ą —• idea t r u d u , czy wprost m o z o ł u przoehodzenia P r z y p r ó b i e w y j a ś n i a n i a a n t r o p o m o r f i z m u drugiego wzorca z klasy do k l a s y , o d najtrudniojszej, czy najgorzoj wspominanej, polskiej g r y w k l a s y b i o r ę pierwszej — P I E K Ł A , po o s t a t n i ą — N I E B A . Wszak od c z a s ó w , czy k i l k u n a s t o l e t n i c h dzieci, c z ę s t o m a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę plas­ k i e d y p o w s t a w a ł y g r y w klasy coś się w s z k o ł a c h z m i e n i ł o . Z m i e n i ł t y c z n ą , t a k ą j a k ą dzisiaj s p o t y k a m y p r z e w a ż n i e u c a ł k i e m m a ­ pod u w a g ę u d z i a ł w tej grze k i l k u się s p o s ó b nauczania i t r a k t o w a n i a u c z n i ó w . Z a n i k ł y k a r y cielesne, ł y c h dzioci ( n i e g d y ś m o g ł o to s t a n o w i ć r e g u ł ę ) . N a p i s a ł e m prze- wymyślno znaczenia w a ż n i o , p o n i o w a ż spocjalnio prowadzone przez 5 l a t ć w i c z e n i a ocon, potępianie szczególnio w i n o w a j c y , czy demonizacja t o ż niopomiornie plastyczno z d z i e ć m i w M u r z y n o w i e w y k a z a ł y , ż e u n i e k t ó r y c h o g ó l n y poziom u m y s ł o w y dzieci. S t ą d m i ę d z y i n n y m i m o j e za­ niedostatecznych. Wzrósł dzieci w tej w s i (chociaż bardzo nielicznych), w y o b r a ź n i a j a k ą fascynowanie ż y w o t n o ś c i ą d o s y ć j u ż starej g r y , n i e z w y k ł o ś c i ą z w y k l i ś m y ł ą c z y ć z obrazowaniem z w a n y m glowonogami, kon­ f o r m a l n ą . w y k r e ś l a n y c h z p a s j ą d i a g r a m ó w chłopka. Czy nio jost serwuje s i ę w postaci nieco przetworzonej znacznie d ł u ż e j n i ż to wspaniale, żo z nastaniem w i o s n y p o j a w i a s i ę niezliczona ilość u dzieci miejskich, b y w a żo do 9—11 r o k u ż y c i a a nie do 5—-7 r o k u chłopków ż y c i a , j a k zazwyczaj to się zdarza w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h . w c e n t r u m samej Warszawy, nieopodal I S P A N , gdzio m i e ś c i s i ę szanowna, obchodząca d o s t o j n y s w ó j jubileusz ro- Z a t o m m o ż n a p r z y j ą ć , żo osoby w w i e k u z pierwszych klas dawnej dakcja „ P o l s k i o j S z t u k i L u d o w o j " ? N a do niedawna zasypanych s z k o ł y , k i e d y kroślily swojo t y l k o nioco zmieniono ś n i e g i e m alejach, obok n i o u p r z ą t n i ę t y c h jeszcze z jesieni zwalisk g r y w k l a s y (ciągło się ono z m i e n i a j ą ) , p o p e ł n i a ł y stale grzoch liści i b r u d u , chłopki, chłopki i jeszcze raz d ł u g o ś c i fi s t ó p i d ł u g i e a ż na 36 s t ó p . chłopki. Krótkie, diagramy „ g ł o w o n o g o w a t o ś c i " . Dostrzogam to r ó w n i e ż dzisiaj z c a ł ą w y ­ r a z i s t o ś c i ą , a n a l i z u j ą c d i a g r a m y chłopków rysowano przoz dzieci 143 �z rodzin już miejskich, tradycyjnie miejskich, inteligenckich i również Jaki z tyłu lecz niedawno p r z y b y ł y c h zo wsi do miasta, czy toż dzieci miojskich z dziolnic, a raczej d o m ó w „ u p o ś l e d z o n y c h " . W a ż n i o j s z e j o d n a k jost t o , ż e klasy t o gra w ś r o d o w i s k a c h miejskich przedo w s z y s t k i m dziewczynok. W d u ż y c h czy Ma numerek W p i e r w s z y m i d r u g i m p r z y p a d k u podana liczba jest odliczana i wyznacza o s o b ę r o z p o c z y n a j ą c ą g r ę . A l e t ę r y t u a ł i z a c j ę (sta­ tylko wanie w k r ę g u , wskazywanie l u b d o t y k a n i o , czy kłucie palcem) w i ę k s z y c h miastach c h ł o p c y я zasady p o g a r d z a j ą t ą d z i e w c z y r i s k ą m o ż n a jeszcze bardziej u w z n i o ś l i ć . S ł u ż y t o m u w ó w c z a s w y l i c z a n ­ z a b a w ą . I w t y m miojscu niech ł a s k a w y Czytelnik zochce sam k a p r z y k t ó r e j pada p y t a n i e nie o l i c z b ę locz o kolor. Osoba na sobio d o p o w i e d z i e ć , j a k i e znaczenie ten f a k t m ó g ł m i e ć p r z y po- k t ó r ą w y p a d ł o ostatnio s ł o w o , podaje kolor, lecz m u s i zarazem jawioniu w y l e g i t y m o w a ć się p r z o d m i o t e m o w s k a z a n y m się i stosunkowo d ł u g i m j u ż t r w a n i u diagramu gry w klasy p o d p o s t a c i ą o k r e ś l a n ą maskulinarnie (chłopek lecz nie W p a d ł a b o m b a do baba, c h o c i a ż i babopodobna). W s k a k i w a n i e na chłopka, skakanie N a p i s a ł a na t a b l i c y po n i m , rozkraczanie się nad n i m , spacerowanie p r z e z e ń z w y ­ myślną galanterią, wreszcio zeskakiwanio. S K U Ś list J a k i m k o l o r e m ona go p i s a ł a NA J a k o d y g r e s j ę p o t r a k t u j m y u w a g ę , żo w togo rodzaju w y l i c z a n ­ D Z I A D A , S K U Ś , S K U Ś , S K U Ś , t o t o w a r z y s z ą c o grze w w i o l u k a c h u p a m i ę t n i a j ą c y c h w o j n ę , p o j a w i a się coś, co p r ó b o w a ł b y m 6 miejscach k r a j u osobliwe z a w o ł a n i e . BABA kolorzo: piwnicy D o p e ł n i a ono zrozumienio sensu s z c z o g ó l n e g o r o d z a j u g r y w chłopka. n a z w a ć surrealistycznym o s ł a b i e n i e m odczucia t r a g i z m u : W y d a j e m i s i ę , żo pior- N a u l i c y Reja w o t n i o z a c h ę c a ł o do p o d n i e c a j ą c y c h w y o b r a ź n i ę z a c h o w a ń . Zapew­ Z ł a p a l i złodzieja ne to za d u ż o powiedziane — p o d n i e c a ł o — m o ż e n a l e ż a ł o b y po­ A t o n złodzioj b y ł czarodziej s z u k a ć innego, trafniejszogo o k r c ś l o n i a . W k a ż d y m razie z a w o ł a - I powiodzial t a k : N i e m c y m a j ą nio, p o d k r e ś l a m to jeszcze raz, p i e r w o t n i e z a c h ę c a ł o do g r y . A l o A Polacy, cacy, oacy w toj osobliwej z a c h ę c i e u k r y w a ł o się od p o c z ą t k u przewrotne od- psy I wychodzisz t y wracanio u w a g i gracza od p r e c y z y j n o ś c i samych d z i a ł a ń zdocydo- Podobnio rzecz się przedstawia jeśli chodzi o najnowsze t r a g i z m y wanio m o t o r y c z n y c h (na p r z y k ł a d chodzenie z z a d a r t ą g ł o w ą , t a k w świecie d o r o s ł y c h : a b y nio w i d z ą c t r a f i ć w odpowiednie pole nie n a s t ę p u j ą c na l i n i ę ) . D y l u , d y l u na Z czasom t e ż skuś baba na dziada u z y s k a ł o sons c a ł k i o m niodopin- P i o r d y k n ę ł o w Czornobylu g u j ą c y , przeciwnie, s ł u ż ą c y z m y l o n i u . Dzisiaj zredukowane zo­ Raz s t a ł o do s ł o w a skucha l u b kucha, I wychodzisz t y co znaczy p o m y ł k a , pomylonie T się w grzo. Z m \ l e n i u p a r t n e r a w grze s ł u ż ą inne jeszcze z a w o ł a n i a i d z i a ł a n i a , o c z y m dowio się Czytelnik na k o ń c u mego w y p r a ­ cowania- dwa badylu trzy E w e n t u a l n i e : Promieniujosz t y ! S ą to w y l i o z a n k i , k t ó r e na w i o ś p r z e n i k n ę ł y z miasta, w p r z y ­ p a d k u M u r z y n o w a g ł ó w n i e z P ł o o k a , alo t a k ż e z W a r s z a w y . A b y w p o l n i p r z e j ą ć się u r o d ą i sensom zamioszczonych obok N a w i ę k s z ą u w a g ę z a s ł u g u j o w y l i c z a n k a , k t ó r e j t r o ś ć jost zdu­ w y k r e s ó w , p o w s t a ł y c h czy t o na w y j o ż d ż o n e j t r a k t o r a m i szosio, m i e w a j ą c o „ d o j r z a ł a " , j a k b y j u ż z innego niż dziocięcy ś w i a t a : n i g d y nie s p r z ą t a n e j , czy w s c h l u d n y m p a r k u , gdzio o b o w i ą z u j e Na ulicy Kopernika swoisty konwonans d y s t y n g o w a n y c h z a c h o w a ń ( „ r z u ć t o n p a t y k S p o w i a d a ł a się M o n i k a bo się p o b r u d z i s z " — m ó w i cicho t a t u ś w garniturzo do synoczka j a k laleczka; „ K a r o l i n a , K a r o l i n a , P r o s z ę k s i ę d z a , j a nie k ł a m i ę w y d z i o r a się m a t k a do c ó ­ W y j a d ł a m cukier m a m i o reczki, k t ó r a o d e s z ł a na p i ę ć k r o k ó w , a na co t a t u ś , p r z e s t a ń w r z e s z c z o ć , bo j a k cię h u k n ę w b a n i ę " ) , n a ł o ż y Jeszcze t r o c h ę się p o d u c z ę spenetrować I u k r a d n ę k s i ę d z u klucze jeszcze o b r z o ż e g r y w klasy, j a k i m i s ą joj w a r i a n t y regionalne, w t y m w y l i c z a n k i , p o p r z e d z a j ą c e g r ę , b ę d ą c o rodzajom rozgrzew­ P o c h o d z ą c a r ó w n i e ż z P ł o c k a w y l i c z a n k a , k t ó r ą za c h w i l ę zacy­ k i , lecz nie w znaczeniu z a c h o w a ń z a w o d n i k ó w s p o r t o w y c h , locz t u j ę , przedstawia się j a k o j a w n e szyderstwo z t r e ś c i r e l i g i j n y c h , rozgrzewki tajomniczego, lecz ś w i ę t e g o j ę z y k a ł a c i ń s k i e g o : umyslowoj. P r z y b y s z k a z W a r s z a w y na wakacjo do Siodloc szczyci się swoją warszawskością i wyliczanką: mija K r e t ma ryja A lis nore Entliczek, pętliczok Czerwony stoliczek Dzioci miojscowe nie p o z w a l a j ą warszawianco s k o ń c z y ć jej p i s u . W y ś m i e w a j ą n a i w n o ś ć przedstawionej w y l i c z a n k i . nują K r a kre po­ Propo­ b y z r o z u m i e ć sons tego szyderstwa n a l e ż y w y r e c y t o w a ć wyli­ c z a n k ę boz rozdzielania p o s z c z e g ó l n y c h s ł ó w . A więc t a k : 'Kra- kremijs', 'Kretmaryia', 'Alirnoro'. b y ł y p r z o d m i o t e m licznych swoją: 7 Profanacje tego prac J a n a S t a n i t ł a w a rodzaju Bystronia. 8 Eno, duo rabo D z i ę k i n i m w i o m y , ż o wiele c'zisiaj n i e z r o z u m i a ł y c h s ł ó w w w y l i - K o t wyp... żabę c z a n k r c h , t a l ich, j a k ene, due, Eno, duo resz ł a c i ń s k i e raz, d w a i j e d y n y B ó g . I w t y m m i "jscu m j ż n a K o t w y p . . . wosz w ą t p l i w i o o d n a l o ź ć j a k i o ś starszo — n i ż d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e — czy eus deus, to zniekształcone nio- P o d a ł e m p r z y k ł a d najbardziej drastyczny j a k i znam, zdorzenia zaplocze i n t e r e s u j ą c y c h nas zabaw. Sugeruje się z w i ą z k i z k u l t u r ą się r ó ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h s t a r o p o l s k ą , s o w i z d r z a l s k ą , ciosem ucznia, ż a k a : (zgodnie z t e o r i ą owolucjonis- tyczną o zapożyczeniach, akulturacji itd.). E n o , due, r i k o , fako, Torbo, borbo, ó s m ? smake Zdarzonie z Siodloc to historia sprzed p ó l w i o k u . A l o r ó w n i o ż dzisiaj w p o d o b n y m d u c h u r y w a l i z a c j i w s z y s t k i m rywalizacja) k s z t a ł t u j ą (gra w klasy Eus Deus kosmateusz t o przode się k o n t a k t y dzioci Baks pocho­ d z ą c y c h z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k . W M u r z y n o w i o k o ł o P ł o c k a prze­ Dzisiaj ta jawnie obrazoburcze w y l i c z a n k a nawet dla ś w i a t ł y c h trwała wyliczanka: o s ó b nic jest z r o z u m i a ł a . Nie dziwota w i ę c , że z w r ó c i ł a u w a g ę Jodzio k a r e t a nawet... p s y c h i a t r ó w . D z i ę k i t o m u dysponujomy Dzwonek na t e n t e m a t u w a g a m i samego A n t o n i e g o K ę p i ń s k i o g o . W swoj dzwoni Policz panno g ł o ś n e j Schizofrenii Tle k o n i czanki w wersji k r a k o w s k i e j , podaje p r z y k ł a d znakomitymi naszej poprzedniej wyli­ w k t ó r e j p i e r w o t n y sens calkiom W y l i c z a n k o t ę u z u p e ł n i a w toj samej wsi worsja u w s p ó ł c z e ś n i o n a , z a n i k ł , c z y n i ą c j ą rzoczywiście dowodem istnienia „ r o z k o j a r z o - k t ó r ą p o s ł u g u j ą się p r z o w a ż n i o c h ł o p c y : nego s t y l u " w toj osobliwoj t w ó r c z o ś c i 144 litorackiej: Jodzio rowerek Ene, due, r i k e , fake, N a spacorok Torba, borba, osme, smake, ��146 �Deus, deus, kosmakeus n y c h . A ł e jest t o j a w n o ś ć pozorna. Najlepiej j ą w y r a ż a f a k t n a s t ę ­ i morele b a k f ! p u j ą c y . W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h bez t r u d u , szczególnie z p o c z ą t ­ stwierdzając, k i e m wiosny, n a t r a f i a m y n a ś l a d y g r y w postaci pozostawionych że t a k a w y l i c z a n k a funkcjonuje w ś w i a d o m o ś c i dzieci na szczegól­ w alejkach w y k r e s ó w . A l e trzeba m i e ć p r a w d z i w e szczęście a b y Antoni Kępiński mial oczywiście w pełni rację n y c h p r a w a c h , z b l i ż o n y c h do t y c h j a k i e t o w a r z y s z ą chociażby z o b a c z y ć m o m e n t powstawania chłopka i s a m ą g r ę . N i e ulega n a j ­ nie mniejszej w ą t p l i w o ś c i , że t u , w ś r o d k u Warszawy, dzieci s t r z e g ą m o ż n a z a p o m i n a ć , że obok t y c h n i e z r o z u m i a ł y c h wyliczanek k o ­ swej pasji, w y s z u k u j ą c miojsca „ b e z l u d n e " i t a k i e j c h w i l i , k i e d y rzystano nie m a i n t r u z ó w . B y w a j u ż , ż e z r e z y g n u j ą z samoj g r y , poprze­ wypowiadaniu zupełnie niezrozumiałych zaklęć. J e d n a k ż e zawsze z t a k i c h , k t ó r y c h sens b y ł jasny, o c z y w i s t y ( p r z y k ł a d Spowiadała się Monika). A l o nie r e z y g n u j m y z u w a g dociekliwego znawcy zagadnienia: „Nasuwa się s p o s t r z e ż e n i e , s t a j ą c na n a r y s o w a n i u tego, co w i c h ś w i a d o m o ś c i stanowi wspom­ nienie w s p ó l n e j zabawy z czasów wakacji, w innej zupełnio że t a zabawa (wcześniej a u t o r m ó w i ł o pasji t w o r z e n i a przez jogo sceuorii i z osobami z n a n y m i , p r z y j a z n y m i , t a k i m i s a m y m i j a k nioktórych pacjentów ono a nie to obco, k t ó r e się zaledwie dostrzega w otoczeniu. W n o o l o g i z m ó w w p l a t a n y c h do m o w y po­ tocznej, p r z y p . J.O.) z r ę c z n y m i k o n s t r u k c j a m i s ł o w o t w ó r c z y m i , grze w klasy, swoista i r o n i a i absurdalny h u m o r , spotykane u n i o k t ó r y c h cho- w y l i c z a n k i , u a s t ę p u j o mocne zintegrowanie i j a k w k a ż d e j grze ehorych, c z y n n i k i s ł a b s z e j l u b silniejszej omocjonahiie r y w a l i z a c j i pozwalają wyodrębnić w «stylu schizofatycznym» s t y l « h e b o f r e n i c z n y » (Heb o — uosobionio wiocznoj m ł o d o ś c i , p r z y p . J.O.). Ten ostatni własne mogą tej zabawie n a d a ć sons p o w a ż n y , p o g ł ę b i o n y do granic p o j ę t e j się słowami swoiście k o m u n i i . D o s t ą p i o n i o do niej w y m a g a t e ż o k r e ś l o n e j p o s t a w y e m o e j o n a ł n o j , c h a r a k t e r u i u m i e j ę t n o ś c i , k t ó r o to cechy bawienie w o ś c i m o w y dzieci, n p . w y l i c z a n k i , k t ó r y c h t r e ś ć jost niezrozu­ m i a ł a , n a t o m i a s t s c a l a j ą je r y t m i r y m y " . Z w i ę z ł a f o r m a , swobodne się poprzez «nursory rhymes », osobli­ przypomina Rabelais'go, angielskie nonsonsowno p o c z y n a j ą c o d zapoznawania kojarzenie nie k a ż d y posiada. Najważniejsze, że cech t y c h nie potrafią u j a w n i a ć d o r o ś l i . Zapewne k a ż d e l u b prawie k a ż d o z g r a j ą c y c h 9 słów, c h o c i a ż p r z y p o r z ą d k o w a n y c h rymowi, a najważniejsze zawsze charakterystycz­ n e m u r y t m o w i , p o z w o l i ł a K ę p i ń s k i e m u z n a l o ź ć dla t a k i e j struk­ t u r y literackiej w y l i c z a n k i analogio nie t y l k o w t w ó r c z o ś c i R a ­ belais'go, w u t w o r a c h poezji „ n u r s e r y r h y m e s " , czy w tekstach w klasy dziecko czujo t ę p r z e p a s t n ą r ó ż n i c ę , s t w a r z a j ą c ą o s o b l i w ą s z a n s ę o d c i ę c i a s i ę . o d zgrodowskiogo ś w i a t a i odnalozienia c z e g o ś z p r z y j a ź n i wo w s p ó l n o c i e r ó w i e ś n i c z e j ; w ś r ó d w y b r a ń c ó w , osob­ n i k ó w p r o s t o l i n i j n y c h , spontanicznych, szczerych i t d . P ł a s k i k a m i e ń , k a m y k , u ł a m e k szyby, n a z y w a n y sowizdrzalskich, lecz t a k ż e w programowej d z i a ł a l n o ś c i dada- l u b plitką, szkiełkiem czy kafelek, t o n i e z b ę d n y p r z e d m i o t w grze. Osoba i s t ó w i s u r r e a l i s t ó w . W y l i c z a n k a n o b i l i t o w a n a z o s t a ł a przoz w y ­ rozpoczynająca w o ł a n i e t a k i c h nazwisk, j a k Gerard N e r v a l , F r y d e r y k H ó l d e r l i n , chłopkiem, A n t o n i A r t a u d , czy James Joyce. K o n k l u z j a K ę p i ń s k i e g o spro­ t r a f i ć w piekło wadza się do c h a r a k t e r y s t y k i m o w y osobniczej w j e j przejawach i u t r a t ę k o l e j k i w grze. Z a l e ż n i e o d miojsca i s t r o n y k r a j u r e g u ł y schizoidalnych. g r y s ą m n i e j l u b bardziej skomplikowane, a s p o s ó b ich realizo­ Charakterystyka ta, korzystająca z ustaleń grę, stojąc przed w y r y s o w a n y m i klasami lub m u s i n i m c i s n ą ć w o k r e ś l o n e polo, u w a ż a j ą c a b y nio czy n a linię. Uznaje s i ę t o za b ł ą d (skuchę, kuchę) M . Lorenza, wskazuje ż e m o w a t a k a s ł u ż y nie p o r o z u m i e w a n i u wania się z l u d ź m i , locz przeciwnie, o d c i ę c i u się o d otoczenia. W y d a j e J e d n ą z najprostszych f o r m u ł s t o s u j ą dzieci z W ę g r o w a w Siod- się, ż e K ę p i ń s k i wnika t u w sedno c z y n n i k ó w sprawczych, odpowiednio wyszukany, czy całkiem niowyszukany. leckiem. W p r a w d z i e k o r z y s t a j ą z o b y d w u d i a g r a m ó w , chłopka k s z t a ł t u j ą c y c h zjawiska w r o d z a j u naszej w y l i c z a n k i , l u d y s t y c z - i klas, nogo m e n t l o w a n i a . t y l k o do jednego ć w i c z e n i a , skakania na jednej nodze z p r z e r w ą , Jeszcze bardziej przekonywujące okazują się stwierdzenia Lorenza i K ę p i ń s k i e g o , k i e d y p r z e d m i o t e m proponowanej analizy staje się pewien rodzaj przekazu o charakterze j e d n a k ż e w p o k o n y w a n i u i c h przestrzeni o g r a n i c z a j ą się s t a n i ę c i a n a d w ó c h nogach, podskoku-obrocie i k o n t y n u o w a n i u skakania, kuśtykania. 1 2 plastycznym. Samo skakanie na jednej nodze nie w s z ę d z i e w y g l ą d a t a k sa­ M a m t u na m y ś l i prawie nio r o z p o z n a n ą d z i e d z i n ę k o m p o n o w a n i a m o . W W ę g r o w i e s k a c z ą c nie przesuwano k a m y k a w kolejne pola. na ziemi, u k r y w a n y c h i o d s ł a n i a n y c h t y l k o dja wybranego p r z y ­ N a t o m i a s t w okolicach G ą b i n a czy Ł o m ż y t a k i zwyczaj n a l e ż a ł jaciela sekretów, do p o s p o l i t y c h w y m o g ó w g r y . W Z y w i e c k i e m , K i e l e c k i e m , Ł o m ­ środkowej widoków, klejnotów. Zjawisko t o znane m i jest zo P o l s k i . Oto s z e ś c i o l e t n i R o b e r t w i d z i a n y przez z M u r z y n o w a , nio n i k o g o , w ogrodzie p o d s t o ł e m u k ł a d a ł swój ż y ń s k i e m i w okolicach G ą b i n a , P ł o c k a i w s a m y m P ł o c k u e k w i l i b r y s t y k a poruszauia się w wyznaczonych obrysem chłopka lub sekret. W y k o r z y s t y w a ł w abstrakcyjnej z u p e ł n i e dla nas k o m p o ­ kłas z y c j i k a m y k i , u ł a m k i s z k ł a , s k o r u p y z m a l o w a n y c h n a c z y ń oraz p o s z c z e g ó l n y c h p ó l {fruwanie inne p r z e d m i o t y znaleziono n a d brzegiem W i s ł y . Całość starannio z k a m y k i e m na g ł o w i e , n a r a m i e n i u i przedramieniu, poruszanie p r z y k r y w a ł warstwa, p i a s k u . N i k o m u z r ó w i e ś n i k ó w , z k t ó r y m i się na śłepaka, u t r z y m y w a ł t y l k o konieczno k o n t a k t y , j a k t e ż n i k o m u z r o d z i n y , obskoczenie, nawet babci, nie o d s ł a n i a ł swego sekretu. Ceremonia o d s ł o n i ę c i a n i e s p e ł n a m i n u t ę , ale m o g ł o się p r z e d ł u ż a ć — s z c z e g ó l n i e k i e d y wymagała całkowitego k t o ś nie m i a ł szczęścia — w „ n i e s k o ń c z o n o ś ć " . Obskików odnalezionia osoby godnej zaufania. W o ł a ł j ą do s t o ł u i o d g a r n i a ł p i a c h . Zaskoczenie widza o d b i e r a ł z wyraźną satysfakcją. 1 0 W B i a ł o b r z e g a c h k o ł o Zegrza u k ł a d a ­ n i e m t a j e m n y c h k o m p o z y c j i , n a z y w a n y c h widokami, widoczkami z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e d z i e w c z y n k i . R y t u a ł się p o w t a r z a . U j a w ­ nienia t a j e m n i c y widoczku d o s t ę p u j o najbardziej z a s ł o n i ę t e g o na ziemi w a r s t w ą p i a s k u zaufana koleżanka. na r o z p o s t a r t y m liściu l u b p o z ł o t k a c h Widoczki u k ł a d a się dopuszczała: skakanie żabką, przeskakiwanie a ł b ó latanie), chodzenie na sztywnego c z y l i z z a m k n i ę t y m i oczyma i inne. Jednorazowe zwano w Łomżyńskiem obskikiem, mogło trwać fun­ dowano sobie k i l k a czy k i l k a n a ś c i e , a ł e r ó w n i e ż czy t o na u l i c y N a b i e l a k a w Warszawie, czy w Ż y j o n i k o ł o R a j c z y , k i l k a d z i e s i ą t , a nawet p o w y ż e j s e t k i . S p ó j r z m y wreszcie na t o , co w t y m t e k ś c i e jest dla m n i e n a j ­ w a ż n i e j s z e , na d i a g r a m y kłas i chłopka, j a k o z n a k i plastyczne, tworzone z i n w e n c j ą , k t ó r e j cech f o r m a l n y c h z d e f i n i o w a ć , a t y m słodyczy. bardziej p o d r o b i ć nie s p o s ó b . M u s i m y z a d o w o l i ć się n i e d o k ł a d ­ W y s z u k i w a n e s ą specjalne s k o r u p k i z c z y t e l n y m w z o r k i e m , r ó ­ n y m i p r z e r y s a m i . P r ó b o w a ł e m s k o r z y s t a ć z p o m o c y nieocenione­ ż y c z k ą . Obok k w i a t ó w , k a m y k ó w i s z k i e ł e k s t a n o w i ą t w o r z y w o go Wojciecha Marchlewskiogo, lecz p r ó b a nie do k o ń c a s i ę p o ­ tych kompozycji. z opakowań granicach Całość, n i m zostanie p r z y k r y t a piaskiem, na­ k r y t a zostaje k o l o r o w y m i s z k ł a m i . 1 1 w i o d ł a . Rzecz p o ł o g a na t y m , ż e z w y k ł y przerys (kreska czarna Krasińskich na b i a ł y m tle) z n i e k s z t a ł c a i s t o t ę k o l o r y s t y c z n ą i w a l o r o w ą i n t e ­ klejnocikami. r e s u j ą c y c h nas o b r y s ó w . P o n i e w a ż M a r c h l e w s k i znakomicie opa­ R ó w n i o ż z a j m u j ą się t y m t y l k o d z i e w c z y n k i . W a ż n y m t w o r z y ­ n o w a ł t e c h n i k ę drzeworytnicza, s ą d z i ł e m , ż e k o r z y s t a j ą c z j e j ukryte układanki nazywane W Ogrodzie s ą klejnotami czy w e m o b o k k w i a t k ó w i ś z k i o l e k s ą metalowe, z ł o t a w e wąsy, jakie możliwości uzyska się bardziej zbliżony do oryginału efekt. o d s t a j ą z k r a w ę d z i z a k r ę t e k od flaszek.. N i e s t e t y d r z e w o r y t pomaga o d d a ć i s t o t ę całości z n a k u , lecz jego G r y w klasy od p o c z ą t k u do k o ń c a s ą c a ł k i e m j a w n e . Wszak gra s i ę w nie demonstracyjnie na oczach i n n y c h , n a p o d w ó r k a c h , na p r z o j ś c i a c h - c h o d n i k a e h , w p a r k a c h i p r z y drogach publicz­ charakterystyczne cięoia zniekształcają (utwardzają) miękki, swobodny biog k r e s k i . Z a c z n i j m y w i ę c o d tej w ł a ś n i e k r e s k i . J e ś l i k r e ś l o n a jest na ziemi p a t y k i e m , czy k a n t e m k a m y k a ł u b 147 �ptitlci uzyskuje z u p e ł n i e i n n y charakter, a n i ż e l i w ó w c z a s k i e d y sobów może zostać w y k o r z y s t a n y . Czy z w y k ł e powstaje z r y s o w a n i a k a m i e n i e m , c e g ł ą czy wreszcie k i e d ą n a skuś, t w a r d y m p o d ł o ż u p ł y t y chodnikowej w z g l ę d n i e asfaltu. lepiej s i ę r o z ś m i e s z a ł o " ) : Łączy skuś, j e d n a k te r ó ż n i ą c e się sposoby p o w t a r z a j ą c a s i ę z a m a s z y s t o ś ć , S k u ś babko, u t r w a l o n y ś l a d d z i a ł a n i a dokonywanego w p o ś p i e c h u , j a k t o s i ę nieraz m ó w i —• z I nerwem. D a m ci słodkie jabłko. Z t e k s t e m t y m blisko koresponduje t e ż , p r z y p a t r u j ą c się j a k prowadzone s ą kreski-linie, do­ skandowanie czy r o z ś m i e s z a n i e . . . M i a ł o je w y w o ł a ć najlepiej ( „ n a j ­ inny, pochodzący chyba z Węgrowa: strzegamy, ż e o p r ó c z p o w t a r z a j ą c e j się z a m a s z y s t o ś c i , d a j ą z n a ć S k u ś babo d z i e c i ę , 0 sobie dwie t e c h n i k i rysowania, zarazem j a k b y dwie p o s t a w y W y r z u ć je n a ś m i e c i e . t w ó r c z e . Pierwsza t o c h ę ć o d razu opanowania całości d i a g r a m u , W K a l w a r i i i G r ó j c u , w okolicach W a r s z a w y , z a c h o w a ł się o k r z y k , prowadzenie j a k n a j d ł u ż s z y c h , c i ą g ł y c h l i n i i . M o ż n a t a k i efekt k t ó r y p r z e r o d z i ł się w o d r ę b n ą g r ę z p i ł k ą . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , u z y s k a ć w p r z y p a d k u zaznaczenia t u ł o w i a chłopka c i ą g n ą c za 1 3 że ó w o k r z y k t o w a r z y s z y ł grze w klasy i p o w t a r z a n y po t r z y k r o ć , s o b ą p a t y k po ziemi, czy k r e d ę l u b u ł a m e k cegły po t w a r d e j po­ albo w i e l o k r o ć , m i a ł o d w r ó c i ć u w a g ę o d w y p e ł n i a n y c h w i e r z c h n i asfaltu i c h o d n i k a . L i n i a rysowana t a k i m gracza z a d a ń : sposobem n i g d y nie jest sucha, s z t y w n a . R ó ż n e jej n a t ę ż e n i e , falistość Holi, holi, 1 nagłe załamania czynią j ą miękką, żywą. T ę samą technikę H o l i , holi, przez z d r a d z a j ą „ g ł o w y " w y k r e ś l a n e zaledwie d w o m a p o c i ą g n i ę c i a m i , Miasteczko się p o l i . a nieraz c h y b a t y l k o j e d n y m . N a t o m i a s t d r u g a postawa, t o b u ­ W całej Polsce znane jest p r z y grach w k l a s y skandowanie dowanie całości j a k b y z k l o c k ó w , rysowanie oddzielnie k w a d r a ­ masło, prasło, masło, prasło, masło, prasło... P R A S Ł O , P R A S Ł O , t ó w czy w y d ł u ż o n y c h p r o s t o k ą t ó w , s t a n o w i ą c y c h na koniec o d ­ PRASŁO. powiednio ponumerowane nie skleciło s i ę , c z y l i się nie u d a ł o . W czasie u b i j a n i a ś m i e t a n y pola. 1 4 — Słowo p r a s ł o — j a k się w y d a j e — znaczy rozlecieć się, W t y c h s k o m p l i k o w a n y c h nieraz diagramach linie nie zawsze w masielnicy (Deszczyk p a d a s ł o ń c e świeci, B a b a Jaga m a s ł o się s t y k a j ą , t a m gdzie p o w i n n y się z e t k n ą ć . T o z n ó w nieoczekiwa­ kleci...), m o ż e się o k a z a ć , ż e c a ł a praca p o s z ł a na marne. Piana nie p r z e c i n a j ą s i ę . I n n e z o s t a ł y u z u p e ł n i o n e d o d a t k o w y m i , bo p r z y otworze w o k ó ł d r ą ż k a o k a z a ł a się t y l k o p i a n ą . M a s ł o się przy nie s k l e c i ł o . rysowaniu przerwały się. Wszystkie te w z b o g a c a j ą formalnie c a ł o ś ć z n a k u , j a k i m jest niedokładności chłopek. P o z n a l i ś m y zatem n i e z ł y scenariusz t e a t r u - o b r z ę d u . K o r z y s ­ W Ogrodzie K r a s i ń s k i c h w Warszawie p r z y bogactwie roz­ t a n o w n i m z wyszukanej scenerii (na p r z e j ś c i u , na ś r o d k u j e z d n i , m a i t e j r o ś l i n n o ś c i , t w o r z ą c e j w c a ł o ś c i pewien m o n o t o n n y m o n o l i t , p r z y p ł o c i e i k o ł o f o n t a n n y ) , sugestywnego u z u p e ł n i o n y j e d n o s t a j n o ś c i ą ciemnej p o w i e r z c h n i alejek, a stano­ plastycznego i cyrkowo-tanecznych d z i a ł a ń . Stroje s ą zawsze w y ­ w i ą c y c h p o s p o ł u ś w i a t p a r k u , pojawienie s i ę z c a ł k i e m innej rze­ szukane, n i g d y n i e d b a ł o . W s z y s t k o p r z y p o r z ą d k o w a n o c z y w i s t o ś c i z n a k ó w , r o d z i o c z y w i ś c i e odczucie naruszenia ł a d u . t o w n e j d r a m a t u r g i i . J u ż sam p r o l o g w w y l i c z a n k a c h u j a w n i a ł Odczucie t o m o ż e n i e p o k o i ć do pierwszego deszczu, k t ó r y z m y j e m o ż l i w o ś c i przebiegu a k c j i . O d p o c z ą t k u do k o ń c a nic nie b y ł o — d o k u m e n t n i e b r u n a t n e m a l u n k i . P ó k i one s ą u d a j ę s i ę n a spacer j e d n a k — w i a d o m e . Wszak t o gra. N i c z y m ż y c i e , c h o c i a ż ? z radością. Odnajduję korzystną, kontrastującą sytuację w owym Sama z a ś gra m o g ł a p r z e b i e g a ć w t a k i m zderzeniu, k i e d y jeden rodzaj w a r t o ś c i w z m a c n i a znaczenie d r u ­ — tajemniczego k n u c i a , r o z b u d z a j ą c e g o l ę k , gich; — wywoływania g d y c a ł k o w i c i e pierzcha nuda drzemiąca w sztucznym pejzażu. poprzez kunsz­ nastroju: paniczne okrzyki (holi, holi, holi...), Wreszcie chłopka przerażenia niezwykle znaku obok — pobudzania do s k r y t y c h u c z u ć i o g ó l n e g o pomieszania (roz- r y s u n e k psa. M a o n zaznaczone t o , co p r z e k r e ś l o n e zo­ podczas k t ó r e j ś z przechadzek kojarzenia) d w u z n a c z n y m i t e k s t a m i i i m p o d o b n y m zacho­ s t a ł o k i l k a k r o t n i e k r z y ż e m . P r z y i n n y c h chłopkach zaskakuje sam k r z y ż y k t ! — potęgowania Czarny k r z y ż , skandując O c z a r u j ę ciebie d z i ś ! skucha), M a m y w i ę c j u ż p r z y b l i ż o n y obraz tego dziecięcego t e a t r u —• o b r z ę d u . K t ó r e ś z dzieci p r ó b u j e p r z e j ś ć przez chłopka n i a j ą c skuchy, waniem), Czary, m a r y , nie p o p e ł ­ z a ś inne pragnie — j a k t y l k o p o t r a f i — przeszko­ d z i ć i o d p r a w i a czary mary. I s t n i o j e potwierdzenie z wioski poczucia trudności, słowo-zaklęcie demonizowania (prasło, — r o z ś m i e s z a n i a , c z y l i sposobienia prasło..., albo zadania, skueha, do utraconia s a m o k o n t r o l i w stopniu zupełnym. M o ż e m y z a t e m p o w r ó c i ć do pochopnie k r y t y k o w a n e j tozy Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego. Zgadza się wszystko. Gra M i c h n y k o ł o Stawisk w Ł o m ż y ń s k i e m , ż e t o z a k l ę c i e w y p o w i a d a n o w klasy, s z c z e g ó l n i e w odmianie g r y w chłopka, w i e l o k r o t n i e , a w y p o w i a d a j ą c a , p r z y k u c n ą w s z y obok w y r y s o w a ­ w i e „ a r c h a i c z n e zaplecze r y t u a l n e " . Czy w t y m e a k a p i ź m i e nio nego d i a g r a m u k r e ś l i ł a do r y t m u ó w „ c z a r n y k r z y ż " . W wiosce zawiera s i ę definicja p o w r o t u ? A m ó w i ą c inaczej, czy w t y m tej znano inno jeszczo z a k l ę c i a i sposoby powodowania m i l c z e n i u (po s k o ń c z o n e j grze) nie m a jej epilogu? skuchy. odsłoni niewątpli­ D l a t e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m g r y , u m a w i a n o się k t ó r y z t y c h spo­ P R Z Y P I S Y 1 O p . c i t . , s. 225—226 Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z w ł ą c z y ł m n i e do „ n i e ś w i a d o m y c h f e n o m e n o l o g ó w " . Zgadzam s i ę , ż e n i e ś w i a d o m y . A l e czy feno­ menolog? J e ś l i b y ł b y m ś w i a d o m y , t o nie p o t r a f i ł b y m w g ó r a c h s a j a ń s k i c h s f i l m o w a ć , u k r y w a j ą c e g o się w d o z w o l o n y m teatrze, szamana. O n i z a ś u m i e l i (szamani) „ p o s k l e j a ć " n a w e t r o z b i t ą przez ś c i n a n e drzewo na siedem części k o s t k ę . W ś r ó d 102 gier d z i e c i ę c y c h n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy 2 3 148 Zielonej nie m a do 1967 r o k u g r y w klasy. Por. A d a m C h ę t n i k Życie puszczańskie Kurpiów, W a r s z a w a 1971, s. 78—92 W L o n d y n i e skakanie po p ł y t a c h c h o d n i k o w y c h datowane jest n a koniec X I X w . Por. R o b e r t Craig Maclagan, The garna diversions of argyłeshire, L o n d o n 1901, s. 133—134 K o r z y s t a m z d a n y c h dostarczonych m i przez s t u d e n t k i i s t u d e n t ó w : K a t e d r y Etnologii i Antropologii Kulturowej ora! Z a k ł a d u Geografii Regionalnej i Z a k ł a d u D y d a k t y k i i K r a j o 4 s �I I . 7. G r a w klasy przed przystankiem P K S k o ł o s z k o ł y , Czermno, gm. G ą b i n , 1986 znastwa TJW. Moim r o z m ó w c o m p r z e k a z u j ę w t y m miejscu po­ dziękowanie. J a n K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, K r a k ó w 1907, t. V , s. 165: Skusić = »zwieść «, d o ś w i a d c z y ć : » k ę s ś w i a t a p o z n a ł e m «. J . K a r ł o w i c z , A d a m K r y ń s k i i W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z k i , Słow­ nik..., Warszawa 1915, t. V I , s. 188—199; Skusić 1. skłonić do czego, 2. d o ś w i a d c z y ć , p o p r ó b o w a ć , 3. z w i e ś ć , „ K i e j diabeł s. nie m o ż e , to b a b ę p o ś l e , i baba skusi". W jednym i drugim słow­ niku nie m a „ s k u ś baba n a dziada". Słownik Staropolski, t. V I I I , z. 4 (51), Ossolineum 1980, s. 265, podaje takie znaczenia s k u s i ć : 1. d o ś w i a d c z y ć k o g o ś , p o d d a ć próbie, w y p r ó b o w a ć c o ś , sprawdzić. 2. w y d o s k o n a l i ć , w y ć w i c z y ć , w p r a w i ć się w c z y m ś . 3. przesłuchać k o g o ś , w y p y t a ć . Słownik języka polskiego, P W N Warszawa 1981, Т. I I I , s. 251:1. »kusząc skłonić do c z e g o ś ; p o c i ą g n ą ć , z w a b i ć * 2. >yw j ę z y k u dzieci: p o m y l i ć się w n i e k t ó r y c h grach, z w ł a s z c z a 6 R y s . i fot.: r. w p i ł k ę «. A j a nos t r ę ; 'Ajanostre'. Jest to dodatkowa fraza w tej wyliczance, lecz p o c h o d z ą c e j ze S t a n i s ł a w o w a k o ł o Grodziska Mazowieckiego. W i a d o m o ś ć t ę z a w d z i ę c z a m pani Sylwi Orawskiej. J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Tematy, które mi odradzano, P I W 1980, s. 109—168. Ponadto, K r y s t y n a Pisarkowa, Wyliczanki polskie, Ossolineum 1976, s. 26 Op. cit., s. 74—76 Z d a r z y ł o się to w 1981 roku. W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani E w i e W i ś n i e w s k i e j . W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m pani Barbarze Rogowskiej. Przypomnienie pani H a n n y Szewczyk, za k t ó r e bardzo serdecznie dziękuję. W i a d o m o ś c i te z a w d z i ę c z a m panom: M a ć k o w i Sosnowskie­ m u oraz Ryszardowi Ciarce. 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 W . Marchlewski, il. 5, 7; J . Olędzki, il. 1—4, 6 149 �Aleksander J a c k o w s k i z d y r . Krzysztofem M a k u l s k i m n a tle jednej zo ścian w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Fot. Mirosław Krajewski Warszetwie Jego g a b i n e t u � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9b0d83bd753e68a3b7ae5010813bbd8.pdf e14de7b74167f0a4127a4f19169ba73a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1543 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1427 Title A name given to the resource "Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej ludności rodzimej (okres międzywojnia) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.5-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I MARIAN GRZEGORZ GERLICH (Katowice) „ŚLĄSKA KRZYWDA" - PRZEJAW ZBIOROWEGO POCZUCIA PONIŻENIA WŠRÓD GÓRNOŚLĄSKIEJ LUDNOŚCI RODZIMEJ (OKRES MIĘDZYWOJNIA) W tradycji językowej Górnoślązaków tkwi szczególnego rodzaju kate­ goria określeń, która wprawdzie charakteryzuje się swoistym wewnętrznym zróżnicowaniem, ale zarazem precyzyjnie odzwierciedla pewien konkretny zakres treściowy. Chodzi tu przede wszystkim o takie pojęcia, jak: „śląska krzywda", „śląski los", „ślonsko biyda", czy „naszo ślonsko historia". Są one przejawem znamiennego sposobu postrzegania przez Górnoślązaków własnej grupy i „ślonskiej ziemi", czyli w zasadzie wschodniej części Gór­ nego Śląska. Tadeusz Kijonka, miejscowy poeta i - co ważne z punktu widzenia naszych zainteresowań - działacz zaangażowany w obronę śląskich tradycji kulturowych, w odniesieniu do zasygnalizowanego zagadnienia stwierdzał przed kilku laty: „tzw. «slaska krzywda» [...], o długo by mówić 0 zadawnionych urazach, kompleksach i zawiłościach tej niestety coraz bardziej skomplikowanej kwestii. To nie są sprawy nowe, a tym bardziej problemy proste, warto więc czasem wrócić do jakże trafnych, przenikliwych 1 ostrzegawczych diagnoz [...] jeszcze z lat przedwojennych [...]. Potem do starych uprzedzeń i posądzeń o separatyzm, partykularyzm oraz indyferentyzm narodowościowy znacznej części tubylców dopisała swoje okrutne rozdziały wojna, stwarzając nowe dramatyczne bariery, urazy i podziały, z całą perfidią eksploatowane przez różnych manipulatorów i spryciarzy [...]. Towarzyszył temu [...] długo lekceważący stosunek do miejscowych tradycji kulturalnych, eksponowany przez różnej maści kulturtregerów" (Kijonka 1988, s. 12). Tak więc Kijonka przedstawił znaczący aspekt sposobu pojmo­ wania „śląskiej krzywdy". I dodać tu należy, że jest on zbieżny z potocznym rozumieniem tego pojęcia, które w lokalnej tradycji górnośląskiej, różnorod­ nie odzwierciedlone, funkcjonuje mniej więcej od zarania I I Rzeczypospo­ litej. Wyrasta z silnego wśród Górnoślązaków przekonania o doznawanych �6 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H przez nich szkodach, a także wieloaspektowej - co w naszych rozważaniach pominiemy - eksploatacji ich ziemi. Nie wchodząc w szczegóły stawiamy tezę, że interesująca nas kategoria pojęciowa to rezultat funkcjonowania znamiennego „ludowego aksjomatu", który narzuca zdecydowanie jedno­ stronne postrzeganie własnej grupy. Zgodnie z nim „produktem" myślenia potocznego, a konkretnie myślenia dalece 2mistyfikowanego, jest dostar­ czanie dowodów potwierdzających proces spychania Górnoślązaków na po­ zycje peryferyjne, dążenie do ich upośledzenia. Według lokalnego rozumienia „śląska krzywda" przejawia się w wielu sferach życia. Jest to więc zarówno - zwłaszcza w perspektywie socjologicz­ nej - określenie pewnego stanu społecznego, jak i (w perspektywie etnologicznej) - pewnego sposobu pojmowania raeczywistości. Przeprowadzone badania empiryczne stanowiące podstawę tego studium wykazały, że oma­ wiane zjawisko jest niezwykle żywotne. Przywołane zaś terminy można widzieć jako przejaw znamiennej „dyktatury języka". Narzucają bowiem konkretny sposób widzenia własnej grupy, zgodnie z którym wiadomo: „Ślązoki zawsze mieli źle. Tak było, jest i bydzie". Skonkretyzujmy. Przedmiotem naszych zainteresowań jest prezentacja różnych aspektów „śląskiej krzywdy" w perspektywie międzywojennego dwudziestolecia. W historii Górnego Śląska, i to zarówno jego części wschod­ niej, włączonej do Polski, jak i zachodniej, był to okres skomplikowanych przeobrażeń, które winny być obiektem naukowej analizy etnologicznej. Szczególnie interesującym obiektem penetraqi zdaje się być potoczna, dalece zmistyfikowana świadomość historyczna, „pamięć zbiorowa", a także pewne konkretne kategorie pojęciowe, będące - co tu ukrywać - efektem długo­ trwałych procesów mityzacji rzeczywistości (patrz пр.: Robotycki 1992, s. 43), utrwalonego wizerunku własnego (autostereotypu), usankqonowanego tradycją sposobu widzenia miejsca, roli i pozycji własnej grupy w historii i teraźniejszości. Dlatego też trudno zrezygnować z analizy interesującego nas zagadnienia „śląskiej krzywdy". 1 * * * W czerwcu 1922 roku wschodnia część Górnego Śląska, czyli wojewódz­ two śląskie, została formalnie włączona do Polski (patrz пр.: Długajczyk 1972, s. 330-349). Nastąpiło to po sześciu wiekach funkcjonowania w obrębie obcych etnicznie organizmów państwowych. Rozpoczął się złożony proces integracyjny (patrz пр.: Kopeć 1981; Zieliński 1985), który jak dotąd nie jest obiektem badań etnologicznych. Ma to swoje konsekwencje w sposobie 1 Badania na temat tożsamości górnośląskiej zbiorowości regionalnej zostały przeprowa­ dzone na początku lat dziewięćdziesiątych. W artykule prezentujemy tę ich część, która dotyczyła problemu tzw. „śląskiej krzywdy". �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 7 analizowania tradycyjnej kultury tego regionu. Tak więc niezbędne jest odwołanie się do badań historycznych, zwłaszcza tych, które dotyczą szeroko pojętej świadomości społecznej. Uwzględniając zatem w interesującej nas perspektywie proces krystalizaqi polskiej postawy narodowej wśród ludności rodzimej (patrz пр.: Chlebowczyk 1983; Gerlich 1993, s. 7-38; Pater b.r.w.) warto przywołać twierdzenie, iż u progu I I Rzeczypospolitej, a nawet wcze­ śniej „przyszła rzeczywistość polska jawiła się Ślązakom w różowych barwach. Swą drogę do związku państwowego z Polską widzieli jako tułaczkę, która po licznych trudach zakończyła się pomyślnie [...]. Tych, którzy wytrwali, czekać miała nagroda za wiarę w słuszność obranej drogi. Zgodnie z ludowym symbolicznym oglądem życia, obraz przebytego szlaku chętnie widziano w metaforycznych wyobrażeniach znanego tekstu Marii Konopnickiej: „Idziem do Ciebie, Polsko, Matko nasza". W mit ten wierzyła inteligencja polska na Śląsku i z przekonaniem go upowszechniała (Kopeć 1981, s. 26). Ten sen o wręcz baśniowej Polsce rzeczywiście był znamienny dla części ludności rodzimej. Arka Bożek po latach tak napisał o ówczesnych nastrojach: „Śniliśmy o idealnej Polsce, o Polsce sprawiedliwej, o Polsce bez panów i parobków. Miała to być ojczyzna ludzi naprawdę wolnych, równych" (Bożek 1957, s. 86). Jeszcze dziś odnotować można takie wypowiedzi: „Myśla­ ło sie wtedy, że przyjdzie prawdziwo Polska. Tako Polska, co jak ojciec padół to ludzie czekali. Ło niej sie czytało w roztomajtych pismach (lokalnych czasopismach adresowanych do ludu - przyp. MGG), co ludzie mieli w do­ mach. Z nich sie człowiek dowiadywoł, jako ta Polska kiedyś była wielko. To ludzie chcieli, żeby juzaś tak było. Myśleli - przyjdzie i bydzie lepi, dobrze. Bydzie po Bożymu" . Było to wyobrażenie o sprawiedliwości rozumianej w kategoriach typowych dla kultury ludowej. Była to wizja utopijna, wizja „ziemi obiecanej", w której żyją ludzie wręcz idealni, a równość i braterstwo są głównymi wyznacznikami stosunków społecznych. Idąc zatem ku Polsce szli Górnoślązacy ku pięknej wizji, wizji nierealistycznej i nieosiągalnej. To był świat zbiorowej ułudy stanowiący rekompensatę wobec tego, co rzeczywiste. Polska jawiła się jako obiekt godny zaufania i pożądania, a tendencję tę wzmacniała propaganda plebiscytowa (patrz пр.: Zieliński 1972) oraz określo­ ne gesty młodego państwa polskiego - w tym zwłaszcza statut organiczny województwa śląskiego uchwalony przez Sejm już 15 lipca 1920 r. Ulotki zapewniały bowiem: „Widać już te czasy błogosławione, kiedy na tej ziemi śląskiej chodzić będzie wolny lud polski [...] cieszący się opieką własnego narodu, wydobywający dla siebie tylko nieocenione skarby z tej ziemi wydo­ byte, mający własne szkoły, własne duchowieństwo i własnych urzędników. A synowie tego ludu dzielnego będą mieli dostęp do wszelkich stanowisk i dostojeństw nie tylko w tej dzielnicy, ale w całej Rzeczypospolitej" (H. Zieliński 1957, s. 219). To była konkretna oferta polityczna. Oferta 2 2 Wszystkie cytaty zamieszczone w tym tekście, nie posiadające szczegółowych odnośników do źródeł, pochodzą z badań własnych autora. �8 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H kierowana do zróżnicowanej etnicznie górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Jej etnicznie polska część w większości, mimo zatrudnienia w przemyśle, zanurzona była w realiach kultury typu ludowego, której szczególnym warian­ tem była kultura plebejsko-miejska, zwłaszcza subkultura górnośląskiej grupy górniczej (patrz пр.: Ligęza, Żywirska 1964). Jej bazą społeczną były osady i osiedla przyzakładowe, jeszcze do dziś zachowujące niektóre tradycyjne cechy. Potwierdzają to współczesne rozpoznania etnograficzne (patrz пр.: H. Gerlich 1989, s. 521-523) oraz socjologiczne. Wizja Polski, bardziej baśniowa niż rzeczywista, była jednak po I wojnie światowej, głównie wskutek akcji politycznych, elementem dynamizującym proces krystalizacji polskiej świadomości narodowej. Lecz ów czynnik mi­ tyczny funkcjonował już wcześniej. Wykazuje, użyjmy terminu, który wpro­ wadził do nauki Fernand Paul Braudel, „długie trwanie" (Braudel 1976). Zadecydowało o tym wiele czynników, w tym także wieloaspektowy izolacjonizm (patrz пр.: Gerlich 1981, s. 359-378). Autorka jednej z prac wręcz stwierdza: „Wielowiekowy izolacjonizm polityczny i społeczny, sporadyczne zrazu kontakty kulturowe jednostek, nie podlegające jednak procesowi obiektywizacji, późniejsze selektywne asymilowanie przez zbiorowość śląską ogólnopolskiej kultury jako przejmowanie określonych treści i adoptowanie ich do własnych wzorów kulturowych i etosu - wszystko to sprawiło, że idea Polski zawierała wiele mitycznych treści" (Błaszczak-Wacławik 1990, s. 20). Być może za wiele. Ten mit wspaniałej Polski zapewniającej szczęście, sprawiedliwość i do­ statek był budowany po 1918 r. nie tylko przy pomocy nowych środków wynikających z ówczesnej sytuacji polityc2;nej. Odwoływał się również, co ważne dla rozpoznań etnologicznych, do treści mitycznych znanych od dawna. Lansowane były zwłaszcza w lokalnej prasie, tzw. literaturze dla ludu (patrz пр.: Mierzwa 1989, s. 305-332), ale także działalności pro­ gramowej lokalnych towarzystw, wreszcie do propagandy patriotycznej. Mit sprawiedliwej i dostatniej Polski odwoływał się również do lokalnego folkloru, do treści zawartych w międzygeneracyjnym przekazie kulturowym. Chodzi tu zwłaszcza o różnego rodzaju opowieści i podania historyczne. Dorota Simonides wskazuje, iż rodzimi folkloryści, i nie tylko oni, „rozu­ miejąc wagę i potrzebę utrzymania w obiegu tych właśnie treści, podjęli się pracy nad ich reinterpretacją. W ten sposób [...] J. Ligoń, opracował 30 tekstów podań historycznych, które ułożył w zwarty cykl gawęd [...] zatytułowany: «О dawnych czasach Górnego Śląska czyli pogadanki wie­ czorne pomiędzy nauczycielem, obywatelem i górnikiem [...]» (Simonides 1989, s. 72). Do rangi symbolicznej urósł zaś tekst ludowej opowieści o „wojsku św. Jadwigi" (patrz пр.: Gładysz 1965), który specjaliści uważają za szczególny wyznacznik śląskiego folkloru (Simonides 1990, s. 24). Opo­ wiada on o zbrojnych hufcach księcia Henryka Pobożnego, które 15 kwiet­ nia 1241 r. zostały pokonane przez Tatarów. Odtąd jednak dzięki inter­ wencji Matki Boskiej zasnęli i czekali na sygnał do nowej walki. I stało się, �.ŚLĄSKA KRZYWDA 9 1 bo przecież po zakończeniu I wojny światowej zostali wezwani. I co cha­ rakterystyczne, to właśnie śląscy powstańcy byli kojarzeni z „wojskiem św. Jadwigi". Dlatego też na łamach pism walczących o polskość ukazywały się następującego rodzaju teksty: „Legendy śląskiej stał się cud Śpiący rycerze, Piasta lud Powstał, by Śląsk złączyć wraz Z Polską krwią na wieczny czas" (patrz пр.: Jacek z Wygiełzowa, 1922). Istotne znaczenie w kreaqi mitu Polski miała też działalność twórcza „Wernyhory Śląskiego" Wawrzyńca Hajdy (1844-1923), który wieścił Zmartwychwstanie Polski i złączenie Śląska z Macierzą. Jeden z przekazów utrzymany w konwencji przepowiedni wyraziście rysuje obraz Niepodległej i losy Górnoślązaków: „I... będzie taki czas. Wtedy przyjdzie w chwale Polska. Będzie wielka, wielka i bogata. Niemcy takie nie będą. To już niedługo się stanie. Ślązacy zostaną z tą Polską połączeni. Będą żyli razem wszyscy Polacy. Ślązacy będą szanowani. Wszyscy razem będą żyć, Polacy z wszystkich dzielnic. Tak będzie. Czekać pomóż Boże i Panienko" . Ważne znaczenie dla owej wizji i fundamentalne dla sprawy narodowej na Górnym Śląsku miał Kościół (patrz пр.: Myszor 1991; Pater 1994, s. 45-54). W rezultacie też różne regionalne ośrodki wiązały wartości chrze­ ścijańskie z kwestią narodowościową, a także narodową. W jednym ze znamiennych artykułów wręcz stwierdzano: „Po wierze św. najważniejszą dla nas rzeczą jest obrona naszej narodowości. Ludzkość składa się z prze­ różnych narodów [...]. Tak Panu Bogu się podobało, gdy pomieszał języki i tak być powinno" (Pater 1994, s. 52). Kwestia ta jest jednak niezwykle złożona. Nie można np. w tym kontekście pomijać tez wyrastających w krę­ gu niemieckiej partii „Centrum" czy lokalnych ugrupowań separatystycz­ nych. Przykładowo, elementem szczególnej interpretacji związków wiary i narodowości było twierdzenie, iż „katolicka wiara w zupełności zastępuje Górnoślązakowi narodowość" (Nieborowski b.r.w., s. 53). Mityzacja obrazu Polski, zwłaszcza po 1918 г., spotykała się z agresywną reakcją propagandy niemieckiej. Lansowała ona wizerunek Polski jako „państwa sezonowego". Popularny Rabenmutter-Motiv natomiast kreował obraz Polski jako macochy, która niegdyś Śląsk porzuciła, kiedy zaś roz­ winął się gospodarczo chce go ponownie pozyskać. Miało to niewątpliwie charakter destrukcyjny, podobnie jak pewne elementy szeroko rozumianej konfrontacji polsko-niemieckiej. Niemniej jednak dwa kolejne powstania śląskie, wyniki plebiscytu, a wreszcie rozmiary trzeciego powstania są dowo­ dem intensyfikacji procesu krystalizacji narodowej wśród ludności rodzimej. 3 3 Przekaz otrzymany od Marii Kawalec:, której ojciec chrzestny był najbliższym przyjacie­ lem „Wernyhory Śląskiego". �10 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H W rezultacie więc Górnoślązacy wkraczali clo I I Rzeczypospolitej z kon­ kretnym balastem doświadczeń, wkraczali też z określoną wizją. Wszystko zaś to, co zdarzyło się w owych burzliwych latach po I wojnie światowej znalazło swoje odzwierciedlenie w lokalnym folklorze, m.in. w pieśni (patrz пр.: Dygacz 1958), opowieściach wspomnieniowych (Simonides 1972; Hajduk-Nijakowska, Smolińska 1989), a wreszcie - w anegdotach. Mityzacja obrazu Polski dokonywana przez Górnoślązaków i dla Górnoślązaków to jeden aspekt zagadnienia. Drugi - to mityzacja Górnego Śląska, a zwłaszcza Górnoślązaków, ich kultury i świadomości narodowej. Zaznaczmy wyraźnie: dokonywana była nie tylko przez stronę polską, ale także niemiecką. Koncentrując się na naszych realiach trzeba podkreślić różne przyczyny owej tendencji, różne źródła. Interesujący pogląd formułuje Czesław Robotycki. Analizując „najnowsze dzieje Śląska" wyróżnia trzy postawy, tzn.: „ideologiczną", „heroiczną" i „nostalgiczną". „Każda z nich - jak słusznie pisze - ma tendencję mityzującą i każda czyni to wykorzy­ stując inny fragment przeszłości rozumianej jako historia lub tradycja" (Robotycki 1990, s. 31-33). I dodać tu trzeba, nie przywołując jakich­ kolwiek przykładów, bo to tendencja nader wyraźna, iż wiele „grzechów" na tym polu popełniła etnografia. Co było treścią owej mityzacji Śląska? W interesującym nas zakresie przede wszystkim jednostronna prezentacja śląskiej zbiorowości, tzn. prezen­ tacja ograniczona tylko do etnicznej polskości górnośląskiej grupy regional­ nej, polskości heroicznie zachowywanej, mimo germanizacji. W efekcie pro­ wadziło to do wizji „polskiego Śląska" i „polskiego ludu". Problem zaś wieloetniczności praktycznie był nieobecny, podobnie jak i wyjaśnienie zło­ żoności „etnicznej polskości grupy etnograficznej śląskiej", która, jak to przedstawia Krzysztof Kwaśniewski „rysuje się wyraźnie na gruncie języko­ wym, kulturowym i terytorialnym" (Kwaśniewski 1987, s. 52). To istotne stwierdzenie, nie w pełni rozumiane przez wielu badaczy, przez innych było nadużywane. Szczególnie zaś swoistej mityzacji służyły twierdzenia, formu­ łowane już z początkiem 2 poł. X I X w., wskazujące na rozwiniętą świado­ mość historyczną Górnoślązaków, także polską świadomość narodową. I tak, przykładowo, często przywoływany przez etnografów Adolf Hytrek pisał w 1879 roku: „Lud górnośląski pamięta o historycznej polskości swego kraju i kocha ją, szczyci się potęgą i świetnością dawnej Polski, dziejów jej słucha ze łzami wzruszenia, marzy o jej przyszłości i pragnie jej tak żywo jak inni Polacy" (Hytrek 1879, s. 316). Oczywiście trudno się zgodzić z tą opinią. Mitologizowała obraz Śląska (patrz пр.: Robotycki 1992, s. 61). Gdy w 1992 r. Górnoślązacy wkraczali do Polski z jej dalece zmitologizowanym obrazem, podobnie i Polacy z innych dzielnic wkraczali na Górny Śląsk ze zmitologizowanym obrazem tej ziemi. Interesująca nas śląska lud­ ność rodzima wkraczała jednak dodatkowo z konkretnymi oczekiwaniami. Przede wszystkim więc liczyła na: a) zabezpieczenie swej egzystencji na poziomie co najmniej takim jak za czasów pruskich i austriackich; b) obale- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 11 nie niekorzystnych rozwarstwień społecznych i majątkowych; c) otwarcie nieograniczonych możliwości awansu społecznego" (Kopeć 1981, s. 43). Oczekiwała też poszanowania własnych tradycji, a konkretnie - użyjmy typowych sformułowań: „tego wszystkiego, co jest nasze, echt śląskie", „śląskich zwyczajów", „naszyj mowy", „naszyj roboty" (tzn. ethosu pracy - przyp. MGG), „prowdy ło życiu i zasad postępowania" (tzn. wartości i norm moralnych - przyp. MGG), „poszanowanio dlo ślonskich łobrządków (tzn. zwyczajowości i obrzędowości cyklu rodzinnego i dorocznego - przyp. MGG), a także wielu innych konkretnych treści i wytworów kul­ turowych. Brak jednak poważniejszej refleksji nad własnym dziedzictwem, a zarazem silne poczucie odrębności, znajdujące co najwyżej odzwier­ ciedlenie w nieostrych próbach definicyjnych powodowało sporo różnych konfliktów między Górnoślązakami i ludnością napływową. Choć obraz Polski miał cechy zdecydowanie pozytywne, co wynikało z rozbudzonych wyobrażeń, to jednak postępujące kontakty społeczne powodowały, iż kon­ frontacja obrazu własnej grupy (autostereotyp) z wizerunkiem przybyszów (stereotyp) zaczęła skłaniać do gwałtownej refleksji. Jej następstwem był proces weryfikacji istniejących sposobów widzenia świata społecznego. Dodać też należy, że od początku Górnoślązacy byli przekonani o swojej wyższości cywilizacyjnej, praworządności, a także swoich wysokich kwalifi­ kacjach zawodowych i wysokich walorach etycznych, wynikających z prze­ strzegania wartości chrześcijańskich. W tym zakresie Górnoślązacy odczu­ wali nawet potrzebę pewnej misji, którą chcieli realizować wobec przyby­ szów, aby wspólnie z nimi budować program rozwoju Polski. Zresztą śląska chadecja lansowała m.in. właśnie koncepcję rozpowszechniania śląskich war­ tości regionalnych, konkretnie zaś „egalitaryzmu społecznego, aktywności społecznej i organizacyjnej zbiorowości, chrześcijańskich zasad w życiu spo­ łecznym, rodzinnym [...]" (Błaszczak-Wacławik 1990, s. 33) na całą I I Rzecz­ pospolitą. Ważne jest i to, że głoszono potrzebę asymilowania ludności napływowej do śląskiej kultury regionalnej, co również i dziś lansują nie­ które górnośląskie ugrupowania regionalne (Nawrocki 1993, s. 157). Poczucie wyższości, w zasygnalizowanym zakresie, wiązało się jednak u Górnoślązaków z pewnego rodzaju kompleksem wynikającym z nieznajo­ mości języka literackiego. Poza tym jednak - z całą pewnością autoportret był autoportretem bez skazy. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają słowa ks. prałata Jana Kapicy, dodajmy - pierwszego admini­ stratora apostolskiego w polskiej części Górnego Śląska (ks. Rak 1994, s. 31) skierowane do generała Stanisława Szeptyckiego stojącego na czele Wojska Polskiego wkraczającego na Śląsk w czerwcu 1922 roku: „My Ślązacy nau­ czymy się od Was, braci Polaków z innych dzielnic, ładnie mówić, a wy nauczycie się od nas ładnie pracować" (ks. Szramek 1931, s. 74). �12 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Nie dokonując prezentacji przedstawionej w pracach historyków skom­ plikowanej rzeczywistości śląskiego międzywojnia (patrz пр.: Kopeć 1981; Wanatowicz 1982; Zieliński 1985), trzeba stwierdzić, że początkowy kilku­ tygodniowy okres wkraczania Polski na Górny Śląsk przyjął charakter wielkiego patriotycznego uniesienia, wielkiego święta (patrz пр.: Piernikarczyk 1923). Potwierdzał się mityczny obraz Polski. Okres świętowania za­ kończył się 16 lipca 1922 r. wraz z podpisaniem „Pamiątkowego Aktu Połączenia Górnego Śląska z Macierzą". Zaczął się wieloaspektowy proces integracji. Powoli jednak narastać zaczęło wśród ludności rodzimej poczucie krzywdy, z czasem swoisty pogląd o różnorodnych szkodach doznawanych przez całą śląską zbiorowość regionalną. Śląski „syndrom krzywdy" stał się faktem. „Wiedzom Ślonzoki wszystkie, że durch nos cosik ciśnie. Taki my już momy tyn ciężki ślonski los [...]. A zaczło sie za stary Polski. Było wtedy wiela rzeczy, co Ślonzoków bolały i łostało to do dzisiej. A wtedy to sie zaczło, że nawet naszego biydnego Korfantego wyciepli". Dziś w życiu publicznym, w publicystyce i polityce omawiane zjawisko określane jest terminem „śląska krzywda" (patrz пр.: Kijonka 1988; Szeja 1993, s. 10). W życiu codziennym natomiast w bezpośrednich kontaktach społecznych i - szerzej - w międzygeneracyjnym przekazie Górnoślązacy preferują, podobnie jak w okresie międzywojnia, inne pojęcia. Są to pojęcia nieostre, a jednak precyzyjnie zrozumiałe przez ich nosicieli, bo są wypowia­ dane w konkretnym metajęzyku, tzn. gwarze śląskiej. Najbardziej popularne to: „nasz los", „nasza śląsko biyda", „nasza marno historia", „nasze piyrońskie życie ślonskie". Zgodnie z lokalnym zrozumieniem zawierają nie tyle ogólną, a wręcz konkretną informację o zbiorowym niekorzystnym „losie" Górnoślązaków. Wyrazem tego jest następująca reprezentatywna opinia: „Bo to jest tak, że życie człowieka i ludzi łod czegoś zależy, i choćby nie wiem co, jak mo być dobrze to tak bydzie. A jak mo być nienajlepi to bydzie źle. I taki jest tyn nasz los. Z niego sie biere to, co nos durch spotyko. Za nic nos mieli i majom, ino śmiech i poniewierka [...]". Stosując po­ jęcie „śląski los" Górnoślązacy odwołują się do nieokiełznanej, tajemniczej i trudnej do zdefiniowania siły, która jednak zawsze, i to jednoznacznie, determinuje ludzką egzystencję. Zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i zbiorowym. W takim przypadku człowiek musiał się pogodzić z losem. „I tu dochodzimy (zwłaszcza w perspektywie kultury typu ludowego, co było nader znamienne dla realiów początku I I Rzeczypospolitej - przyp. MGG) do centralnej kategorii potocznej metafizyki - do kategorii obej­ mującej to wszystko, nad czym nie mamy władzy, co czyni nas bezsilnymi, co urąga naszym zdolnością predyktywnym [...], naszemu poczuciu sprawie­ dliwości [...] naszej wierze w suwerenność i możliwość panowania nad ży­ ciem" (Hołówka 1986, s. 133). Nie będziemy się tu zastanawiać nad uwarun­ kowaniami szczególnego pojmowania przez Górnoślązaków swego losu. Interesować nas będzie natomiast zawartość omawianego pojęcia, czy raczej pojęć, które określają poczucie i pogląd o doznawanej krzywdzie. Chodzi tu �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 13 więc o pewnego rodzaju określenia nasycone ładunkiem merytorycznym i emocjonalnym, które w pełni rozumieją tylko ich nosiciele - „swojacy". Badaczowi trudno przekroczyć ową barierę, bo przecież „swoi są ci, którzy umieją wziąć udział w grze stereotypowych zwrotów i konwencjonalnych formuł [...]" (Obrębski 1936, s. 3). Wraz z upływem czasu poczucie doznawanych krzywd zaczęło się wśród ludności rodzimej coraz bardziej odzwierciedlać w sferze werbalnej, w róż­ nego rodzaju obiegowych sformułowaniach w rodzaju: „Tyla godali, a za nic nos majom", „Tak miało być dobrze, a dzieje sie tak, że lepi nie godać", „Biyda naszo jeszcze większo, bo to z nami Ślonzokami tak już jest". Stopniowo pryskać zaczął, co wyraźnie podkreśla historyk „mit Polski spra­ wiedliwej" (Kopeć 1981, s. 52-56). Rodziła się refleksja. „Tak pomału zaczli my sie łoglądać. Było już wiadomo za co nos majom. Pomału, a już my byli na boku. Rządzili inksi, lepsi. My byli do czorny roboty". Wizeru­ nek obcego, czyli tzw. gorola, nasycany był coraz bardziej negatywnymi cechami. W skrajnej postaci przybysz z innych dzielnic Polski jawił się jako ktoś gorszy, nawet od niemieckiego urzędnika, a więc skonkretyzujmy, jako „bezbożnik" (co w realiach śląskich jest poważnym oskarżeniem), a w pewnym okresie jako tzw. „sanator" (Wanatowicz 1982, s. 297), a więc typowy reprezentant ówczesnej elity rządzącej. To już nie był ów stereotypo­ wy dawny „gorol", a więc prymitywny, niewykwalifikowany robotnik, a ktoś, kto działał na szkodę Górnoślązaków. „To pieroństwo sie tu pchało - godoł mój fater - po to ino, coby nos mieć za niewolników, a ta ziemia mieć, nie przymierzając za jakoś afrykańsko kolonia". Z całą pewnością pierwsza w ujęciu chronologicznym krzywda, jaką odczuwali Górnoślązacy po złączeniu z Polską wynikała z przekonania, i to nader intensywnego, o negatywnym stosunku do nich ludności napływowej. Była ona przede wszystkim kojarzona z kadrą kierowniczą w państwowym aparacie administracyjnym oraz w przemyśle. Rodził się opór wobec obsa­ dzania przez przybyszów stanowisk kierowniczych. Odzwierciedlenie tego odnajdujemy w lokalnym folklorze: „Kaj spojrzysz na urzędzie Tam gorol siedzi wszędzie Regenmantel mo nowy Gupielok pieronowy" 4 Najbardziej drażnili przybysze z Małopolski zwani „Galileuszami", co odzwierciedla wierszyk: „Łakome, tłuste kąski Te posadki górnośląskie. Dalej na łów! Odnotowano kilka wariantów tego tekstu. �14 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Precz Ociepka, Malik, Śmieja Bo tu jedzie Galilea Austriacki huf" (ks. Szramek 1934, s. 44). Przytaczamy go, mimo iż z całą pewnością nie ma „ludowej" proweniencji, wskazuje natomiast na wykorzystywanie nastrojów społecznych do konkret­ nych działań politycznych. W konsekwencji wpływało to na podziały górno­ śląskiej zbiorowości regionalnej, być może również na petryfikowanie postaw indyferentnych narodowo, bądź separatystycznych. Pomijając jednak te uwa­ runkowania trzeba zaznaczyć, że przekonanie o szczególnej inwazji inteligencji było rzeczywiście silne. Funkcjonowało nawet przeświadczenie o jej negatyw­ nym wpływie na lokalne stosunki. Jej awans wiązano z polityką Michała Grażyńskiego, wojewody śląskiego w latach 1926-1939. O sile tego po­ glądu lub realnej ocenie ówczesnej rzeczywistości może świadczyć wypowiedź Wilhelma Szewczyka, górnośląskiego pisarza i publicysty, który w 1988 r. twierdził, iż Grażyński „nie mógł odśląszczyć tego regionu, choć jego polityka personalna, zjadliwie w roku 1931 nazwana przez katowickie czasopismo «Trybuna Śląska» Tajną Lożą Gospodarczą Małopolan, coraz częściej re­ zerwowała intratne posady przybyszom, nie zaś przedstawicielom młodej, wykształconej już w Polsce inteligencji rodzimej" (Szewczyk 1988, s. 49). Drażniła „wielkopańskość" stylu życia przybyszów. Uznawano to za przejaw chęci dominacji i pogardy w stosunku do ludności rodzimej. „Łoni pokazywali, że som lepsi. Bo richtig my byli przeca bez wykształcynio, ale my umieli robić, my wiedzieli co to porządek. A łoni ino piyknie godali i mieli dwie lewe ręce do roboty [...]. Ale za to wiedzieli jak brać pieniądze". Owa „wielkopańskość" drażniła, ale była też w lokalnym rozumieniu swoistym znakiem rozpoznawczym przybysza. Lokalny folklor tak to komentował: „To tych panów, znaczy z Polski, jedyn znak Piykno godka, biały kragiel, czoirny frak I durch ino: do nóg padam, pięknie witam, kłaniam sie A w nos wszystko burzy sie". 5 Drażniła „wielkopańskość" i natrętne pozerstwo, zwłaszcza biednej, na­ pływowej inteligencji. Z jej wizerunkiem najwyraźniej zrósł się następujący dwuwiersz: „Regenmantel blank nowy Beam ter już gotowy". Kpina była formą rekompensaty za odczuwaną ze strony inteligencji pogardę. Ale też coraz bardziej jej wizerunek był nasycany krytycznymi 5 Jest to tekst kilkuzwrotkowej ballady podwórzowej. �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 15 uwagami. Eugeniusz Kłosek pisze: „Napływowej inteligencji Ślązacy zarzu­ cali mało wydajną pracę, brak liczenia się z czasem i niewspółmierne przy tym ambicje [...]. Raziło ich «sknerstwo» Galicjaków i «rozrzutnosc» oraz «przekupstwo» Kongresowiaków" (Kłosek 1993, s. 27). I dodać należy do słów etnografa, że zasygnalizowane odczucia znalazły też swój wyraźny oddźwięk w lokalnym folklorze, zwłaszcza w różnych mikroformach. Do szczególnej rangi urosła w latach I I Rzeczypospolitej krzywda zwią­ zana ze sposobem pojmowania tzw. misji kulturowej, którą kojarzono z działalnością niektórych odłamów inteligencji napływowej. Twierdzono, że jest podejmowana bez jakiegokolwiek uzasadnienia, gdyż „Ślonzoki majom swoja kultura, i to na wysokim poziomie". W rezultacie więc funkcjonował pogląd, iż celem tej akcji, zwanej z niemiecka „kulturtregerstwem" jest manifestacyjne podkreślanie zacofania kulturowego Górnoślązaków, co ma służyć uzasadnieniu tezy o obiektywnym braku podstaw do awansu społecz­ nego Górnoślązaków. Ale to, co było w sensie manipulacji społecznych zrozumiałe w odniesieniu do realiów państwa niemieckiego, które odrzuco­ no, boleśnie odczuwano w nowej sytuacji. „Za Niemca nos mieli za nic i za gupków nos mieli. Przyszoł Polok - robił to samo. Taki tyn nasz los. Bo nikt nie uwierzy, że my musieli mieć tu kulturtregrów. Szło ino o jedno, coby światu pokozać, że my som gupie i nos trzeba kultury uczyć. Tak sie dlo nos ta Polska napoczła". Niezależnie od przedstawionego sposobu widzenia pewnych zjawisk spo­ łecznych czy też akcji młodego państwa polskiego trzeba podkreślić, iż rzeczywiście realnie narastała wśród śląskiej ludności rodzimej potrzeba awansu, zwłaszcza obsadzania stanowisk kierowniczych. Teodor Tyc wręcz pisał, że Górnoślązak nie chciał już być tym, czym dawniej, a zatem „robot­ nikiem, szleprem, proletariuszem, pariasem, chacharem" (Tyc 1931, s. 279). Chciał natomiast awansować, co mu obiecano. Stało się inaczej. Pomijając względy obiektywne, a więc na ogół brak odpowiedniego wykształcenia, coraz wyraźniej Górnoślązacy artykułowali swoje pokrzywdzenie. Pojawiły się znamienne, obiegowe sformułowania w rodzaju: „Ślonzok jest ino do czorny roboty", „Ślonzok jest do harówy, a gorol do brania pieniędzy", „Ślonzok mo ino stać na boku". Hasło zaś, które miało ilustrować stosunek przybyszów wobec Górnoślązaków brzmiało: „Hanys (tu: Górnoślązak) bier hercowa (rodzaj łopaty używanej w kopalni) i na gruba" (i idź do pracy w kopalni). Poczucie krzywdy rekompensowały coraz częstsze dowcipy ana­ lizujące panujące stosunki społeczne. Stanowiły też próbę lapidarnego, ko­ micznego skomentowania położenia własnej grupy: „Dlo goroli to najlepi by było, coby Ślonzok robił, jak wół, lotoł koło swego pana jak pies, dowoł z siebie co najlepsze jak krowa, był potulny jak gołąbek i jodł jak koza". Silne poczucie krzywdy wynikało nie tylko z braku możliwości obejmowa­ nia stanowisk, ale także konieczności rywalizacji z przybyszami o jakiekolwiek miejsce zatrudnienia. Tendencja ta pojawiła się w okresie bezrobocia. Repre­ zentatywny dla niej jest następujący pogląd: „To było najgorsze. My u siebie �16 MARIAN GRZEGORZ GERLICH musieli sie starać o robota. Musieli my uważać na inkszych, co nie byli łod nos [...]". W tej reakcji ujawniła się cała złożoność tradycyjnego pojmowania własnej przestrzeni, tzn. przestrzeni zasiedlonej tylko przez „swojaków". Rodzi ona też jej tylko właściwe możliwości „wytwarzania znaczeń społecznych, tych, które z kolei pozwalają na wzajemne rozumienie się ludzi «swoich» poprzez ich odnoszenie się do tych właśnie im tylko wspólnych znaczeń" (Wódz 1991, s. 82). Tymczasem przybysz, który wkraczał do tej przestrzeni nie tylko, że był rywalem w czasach bezrobocia, ale zarazem tym, który destabilizował komunikację społeczną i destruktywnie wpływał na panującą wspólnotę znaczeń symbolicznych. Był po prostu „obcym", którego po­ strzegano w sposób zbliżony do wyobrażeń ludowych. Negatywie oceniano jego wygląd, język, pochodzenie regionalne, a także zdolności umysłowe i walory etyczne. O ile w odniesieniu do napływowej elity ów wizerunek był nasycony kilkoma cechami negatywnymi, to w odniesieniu do przybysza-robotnika cechy negatywne dominowały. Pogłębiał on poczucie krzywdy, bo był niczym w klasycznej „ludowej" charakterologii „obcych bazującej przede wszystkim na prostych opozycjach: głupi - mądry (sprytny), leniwy - pracowity ...." (Stomma 1986, s. 38) kimś, kto „godoł gupio", „wyglądoł jak elwer", „nic nie robił", „krodł", „był mściwy", itd. W konsekwencji zaś wykorzystywał i spychał Górnoślązaka na pozycję peryferyjną. Na nic też okazał się czyn zbrojny ludności rodzimej, jej uczciwa praca dla Polski, którą się chlubiono. Stąd typowe były reakcje w rodzaju: „Ojciec pracował - mówi z żalem w 1937 roku bezrobotny młody Ślązak - dla Polski, a co my terazki momy" (Sala 1988, s. 34). Jako krzywdę odczuwano niedocenianie rodzimego ethosu pracy, a prze­ cież stanowił on przedmiot samoidentyfikacji. Górnoślązacy podkreślali jej funkcję autoteliczną. Praca była wartością, którą szanowano. Miała wysoką rangę społeczną. Stąd też „strach" przed jej utratą był dodatkowo wzmac­ niany „wstydem" przed środowiskiem. Potwierdzenie wyników badań etno­ grafa odnajdujemy też w sozologicznych analizach autobiografii Górno­ ślązaków. Wojciech Błasiak pisze: „Taka identyfikacja rzetelności pracy z równoległą podległością wykonawczą tejże pracy, tworzy dialektykę z jed­ nej strony wysokiej samooceny, a z drugiej wprowadza element poczucia upośledzenia, i społecznego i kulturowego. Ten element identyfikacji wyka­ zywał swoiście obronny charakter" (Błasiak 1993, s. 191). Szczególnym przejawem „śląskiej krzywdy" było bolesne poczucie upokorzenia wywołane podważaniem przez ludność napływową polskości Górnoślązaków. Samą tendencję swoistej weryfikacji postawy narodowej postrzegano jako proces. Bo przecież rzeczywiście dla Niemców „polsko­ języczni Ślązacy" byli „polskojęzycznymi Prusakami" poddanymi króla, grupą zanurzoną w „regionalnej świadomości". Gdy natomiast rozpoczął się proces krystalizacji świadomości narodowej wśród Górnoślązaków, przy­ lgnęło do nich określenie „Wasserpolacken". I oto, w nowych realiach, już w Polsce, ludność rodzima znów była poddawana swoistej weryfikacji naro- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 17 dowościowej. Sędziami byli jednak teraz Polacy. „Dlo Poloków byli my gorsi, niepewni. Prowda godając bardzi Niemcy niż Poloki. Abo w naj­ lepszym wypadku trocha Niemcy, trocha Poloki. A dlo Poloka to wiadomo, tyn jest Polok co jest blank czystej krwi polskiej". Z przeprowadzonych badań wynika, że istniała jednak świadomość przyczyn tego rodzaju reakcji przybyszów. Nie łagodziła jednak poczucia pokrzywdzenia. Nawet wręcz przeciwnie - ulegało ono wzmocnieniu. „Poloki przyszli tu do nos za stary Polski i zaczli nos mierzyć. Chcieli wiedzieć kim my som. No bo przeca w doma widzieli, że momy polsko książeczka do nabożeństwa. Dejmy na to «Droga do nieba» i tyż drugo niemiecko «Weg zu Himmel». I jak gupieloki mogli to pojąć czymu tak jest [...]. I widzieli tyż, że god omy jakoś dziwnie po polsku, a w robocie tyż do niekierych po niemiecku. No i bez to nie wiedzieli jakie my som Poloki". Sytuacja ta prowadzić zaczęła, przy wyraź­ nie utrzymującym się śląskocentryźmie, do powstrzymania procesu otwarcia „na zewnątrz" i wzmocniła tendencję „do wewnątrz", tendencję, która zna­ mionuje społeczności lokalne. A właśnie one, konkretne osady i osiedla przyzakładowe, były bazą społeczną ówczesnej plebejskiej kultury miejskiej. Obiektywne zagrożenie ich homogeniczności zostało zmniejszone potrzebą jej ochrony, która nastąpiła jako reakcja na potęgującą się krytykę ze­ wnętrzną. Tym bardziej, że dotyczyła ona postaw narodowych. W skom­ plikowanych realiach górnośląskich przejawiało się to, w rozumieniu, czy raczej odczuciu ludności rodzimej, w podważaniu rdzenia ich tożsamości. Etnolog może więc powiedzieć, że dochodziło wówczas do podważania zarówno „więzi ideologicznej" (patrz: Ossowski 1966), jak i „nawykowej", która była nieuświadomioną namiastką tej pierwszej. Krytyce poddawany był patriotyzm „ojczyzny prywatnej", a w efekcie rodzące się związki kul­ turowe z „ojczyzną ideologiczną". Z całą pewnością ma rację socjolog, iż „świadomość narodowa jest funkcją konfrontacji" (Kwaśniewski 1987, s. 52). Tak było również wśród Górnoślązaków. Lecz w okresie gdy pojawiły się nowe elementy kreacji „więzi ideologicznej" następować zaczął proces podważania ich postawy narodowej przez „braci Polaków z innych dziel­ nic". I nie jest tu ważne czy tendencja ta realnie zachodziła - choć powinno to być ze względu na rozmiary obiektem odrębnych studiów - lecz to, że Górnoślązacy byli przekonani, iż tak właśnie jest. W latach trzydziestych lokalny działacz ubolewał do Józefa Chałasińskiego prowadzącego badania soqologiczne na terenie Murcek, dziś dzielnicy Katowic: „Ci, co tu przyjadą, uważają nas za pół-Polaków" (Chałasiński 1935, s. 277). Sytuacja ta prowa­ dziła w konsekwencji do pogłębiania się dystansu między ludnością rodzimą i przybyszami, pogłębiał się podział, i to uzasadniony wieloma czynnikami, na 6 6 Pogląd ten odzwierciedla następująca wypowiedź: „Łoni (tzn. Polacy - przyp. M G G ) wiedzieli kaj przyjechali. Wiedzieli, że na Śląsku nie jest wszystko echt polskie. Przez to wielu z nich nie wiedziało, co majom robić i drażniła ich ta nasza łodmienność. Ale to łoni do nos przyszli. To był ich problym, a nie nasz". �18 MARIAN GRZEGORZ GERLICH „swoich" i „obcych". Uwzględniając realia górnośląskie nie można jednak demonizować czynnika etnicznej niechęci do Polaków z innych dzielnic. Trzeba natomiast uwzględnić ówczesny etap rozwoju polskiej świadomości narodowej, swoisty śląskocentryzm, stosunkowo „małą gotowość do kon­ taktowania się z ludźmi obcej grupy i przyjmowania treści obcego pochodze­ nia [...]" (Nowicka 1990, s. 44) i wreszcie plebejskość lokalnej kultury. Nowa sytuacja, nowy rodzaj kontaktów, nieumiejętność czy też niechęć do budowania struktur mediacyjnych pogłębiła - przynajmniej w niektórych płaszczyznach - wzajemne niechęci. „Na gruncie zderzenia się odmiennych ethosów, spotęgowanego wielkim rozczarowaniem Ślązaków w stosunku do wcześniejszych wizji (dodajmy wizji zmityzowanych - przyp. MGG) doszło do wzajemnych ocen, postaw i animozji [...]" (Kłosek 1993, s. 107). Okazało się, że nieomal od pierwszych dni Górnoślązacy zaczęli odczuwać niechęć wobec swojej mowy, jaką okazywali przybysze, i to nie tylko ówczesne elity. Tak jak dla Niemców gwara śląska postrzegana była jako „Bastardsprache" czy osławiona „Wasserpolnisch" tak i dla Polaków była mową, w której dostrzegano wiele germanizmów. A przecież mowa była dla Górnoślązaków jednym z głównych elementów identyfikacji. Tymczasem drażniła ona przy­ byszów. Zapominano jak ludność rodzima potrafiła bronić swego języka w okresie Kulturkampfu i jakie były tego konsekwencje. Teresa Kulak pisze: „Wiarę i język stanowiące wówczas istotę polskości, powszechnie traktowa­ no jako nadrzędne w stosunku do Państwa, przeto atak na te wartości Polakom najbliższe, szczególnie na Górnym Śląsku, stał się przyczyną zer­ wania ze specyficzną lojalnością wobec Prus i okazał się wstępem do długie­ go procesu nabywania narodowej świadomości" (Kulak 1990, s. 30). I oto w międzywojniu właśnie ów język, czyli jak to mówiono „naszo ślonsko mowa", stał się obiektem krytyki, a nawet obiektywnego procesu rugowania z urzędów, bo górnośląscy urzędnicy nie chcieli go porzucić. A poza tym nie znali języka literackiego. Stąd też bywało i tak, że „w kontaktach z często drwiącą z ich mowy napływową inteligencją chcąc niejako uniknąć poczucia własnej śmieszności przechodzili w sytuacjach oficjalnych na język niemie­ cki" (Kłosek 1992, s. 49). Negatywny stosunek do gwary, jej pojmowanie przez przybyszów jako szczególnego dowodu swoistej obcości, lub inności etnicznej Górnoślązaków wywołało bardzo silne poczucie pokrzywdzenia. „To jako to jest mowa, jak nie polsko. W szkole nom godali, żeby godać po polsku. A naszo mowa to niby jako jest. Przeca śpiewali my w kościele i modlili sie po polsku. I to czysto. A że trocha ta godka jest inkszo, to co z tego [...]. I trzeba pedzieć, że jak zaczli z tym za tamtyj Polski to trwo to jeszcze dziś". Silne poczucie krzywdy wynikało w analizowanym okresie również z przekonania o negacji różnych innych, pojedynczych elementów „śląskości". Najczęściej wskazywano, iż deprecjonowane były zwłaszcza, użyjmy lokalnych określeń: „śląskie zwyczaje", „śląskie pieśniczki", „nasze święta" (tzn. lokalne formy świętowania roku kościelnego - przyp. MGG), „chodzy- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 19 nie po chłopsku" (czyli noszenie przez kobiety ubioru ludowego - przyp. MGG), „wielko pobożność" (co rozumieć należy jako wartość życia religij­ nego - przyp. MGG), „życie w tym, co downe" (tzn. kultywowanie konkret­ nych, nie wymienionych tu elementów tradycji - przyp. MGG), „łoglądanie się na rodzina" (tzn. pojmowanie rodziny w kategoriach wartości - przyp. MGG). Ponieważ wspomniane przedmioty negacji były zarazem podstawo­ wymi, obok wcześniej wymienionych, elementami samoidentyfikacji Górno­ ślązaków, analizowane pojęcie „śląskiej krzywdy" zostało wzbogacone o te właśnie treści. Działo się tak, gdyż było to podważenie lokalnej tożsamości. Krytyce poddana została też emocjonalnie pozytywna, i - dodajmy - nie­ zwykle silna identyfikacja z tymi treściami, które jednocześnie decydowały o poczuciu własnej odrębności. Choć jej zakres merytoryczny nie był defi­ niowany, bo nie istniała poważniejsza refleksja na ten temat, to jednak sam fakt negacji pojedynczych elementów „śląskości" był pojmowany jako glo­ balne jej odrzucenie, czyli w efekcie odrzucenie, lub co najmniej odrzucanie górnośląskiej grupy regionalnej. Artykulacja odzwierciedlająca reguły my­ ślenia potocznego była nader prosta: „Im sie nie podobało roz to roz tamto. Roz naszo godka, roz nasze łobleczynie [...]. Bo było tak, że my im sie nie podobali. Tako jest prowda". Wyraźnym wzmocnieniem przekonania o niekorzystnym dla Górnoślą­ zaków losie była walka sanacji z najwybitniejszym górnośląskim politykiem, niekwestionowanym przywódcą ludności rodzimej, Wojciechem Korfantym. Pomijając realne przyczyny tej walki, zakończone uwięzieniem tego polityka, a później wyjazdem na emigrację, jego los w I I Rzeczypospolitej uosabiał według panujących przekonań los wszystkich Górnoślązaków, także stosu­ nek do nich reszty Polaków i szerzej całego państwa. „To był prawdziwy Ślonzok, ale tyż prawdziwy Polok, bo szedł do Polski. I pokozali Poloki kaj go majom i kożdego z nos [...]. I na koniec go jeszcze łotruli. I to wszystko za to, że tak wiela dlo Polski zrobił [...]". Korfanty uosabiał „śląskość". W sposób jednoznaczny zaciążył bowiem nad historią tej ziemi. Ale jego biografia w latach I I Rzeczypospolitej była dla ludności rodzimej widomym potwierdzeniem „śląskiej krzywdy", potwierdzeniem słuszności panującego sposobu rozumienia sensu historii, historii własnej grupy. Potwierdzała, i to wyraźnie, że nawet w Polsce los jest dla Górnoślązaków nader niełaskawy, a nawet wrogi. Bo tak właśnie pojmowano fakt odmowy przez Piłsudskiego mianowania Korfantego premierem Rzeczypospolitej, co 14 lipca 1922 r. wniosła Komisja Główna Sejmu RP. Swoistym zaś odzwierciedleniem prze­ konania o stosunku władz polskich do tego polityka była popularność plotki mówiącej o jego otruciu (patrz пр.: Marek 1991 s. 26). W konsekwencji tragiczny los Korfantego, jego heroiczna droga ku Polsce, mozolna praca, a wreszcie śmierć w latach I I Rzeczypospolitej, stanowił symboliczne po­ twierdzenie identycznego losu Górnoślązaków. „Nie wiadomo czy łon zostoł łotruty, może nawet nie. Ale umarł na kilka dni przed wojnom. I to był znak losu. Niedługo potym Śląsk zaczoł umierać przez swoich łopuszczony, przez �20 MARIAN GRZEGORZ GERLICH cudzych wzgardzony". To wszystko, co działo się po śmierci Korfantego, a raczej sposób interpretowania tych zdarzeń, wskazywało, że „śląska krzywda" musi się ostatecznie wypełnić. W ostatnich dniach sierpnia 1939 г., niezależnie od całej złożonej sytuacji, Górnoślązacy dostrzegali przede wszystkim, iż następuje masowy odpływ przybyszów. Rodziło się zwątpienie, refleksja i pytania. Stasiu Jadwiszczok, bohater powieści Kazimierza Gołby Wieża spadochronowa, reprezentujący pokolenie „śląskich orląt", z rozpaczą pyta przyjaciela, przybysza z innej dzielnicy: „Czy Śląsk należy do całej Polski, czy nie?" (Gołba 1973, s. 9). Próbuje uzyskać odpowiedź, dlaczego Wojsko Polskie odchodzi ze Śląska. To dramatyczne pytanie zadają bohate­ rowie wielu śląskich powieści. Stary powstaniec Gruszczyk z Domu czterech Karlików też pyta: „Gdzie jest wojsko, które miało bronić naszych granic?" (Michalik 1988, s. 139). Znalazło ono też swoje wyraźne odbicie w lokalnym folklorze, a odpowiedź potwierdza „śląską krzywdę"; w tym konkretnym przypadku przekonanie o porzuceniu Śląska przez Polskę. Kwestia ta doty­ czy też odpływu przybyszów. Ocena była jednoznaczna: „My szli do Polski, a łona po 20 latach poszła stąd, jakby nigdy nic [...]", „Tak jak sie ta staro Polska pomału u nos rodziła, tak naroz umarła, bo chciała umrzeć. A nos zostawiła", „Polska we wrześniu stąd uciekła. Przyszła i był to nasz dom, a potym uciekła, a jak to być może żeby dom pociepnąć? Może to nie był dlo niej dom?". To był dla Górnoślązaków dramat. Przywołany już bohater powieści Gołby z rozpaczą pyta sąsiadów - przybyszów pośpiesznie pakują­ cych dobytek: „Dlaczego państwu tak spieszno?" W odpowiedzi radca wojewódzki Żarnowski (dodajmy, dla młodego Górnoślązaka symbol pol­ skiej władzy - przyp. MGG) mówi: „Wy jesteście tutejsi, z ojca i dziada dawni obywatele Rzeszy. Ale nas - w razie czego - potraktują jak intruzów i niepożądanych przybyszów. Los nasz byłby znacznie gorszy niż wasz" (Gołba 1973, s. 7). W tej odpowiedzi, i szerzej w tym co się wówczas działo Górnoślązacy dostrzegali potwierdzenie podziału na: „my" - „oni". „My", czyli „swojacy" o określonej wspólnej historii, konkretnej tożsamości. I „oni", którzy niezależnie od dotychczasowych sposobów ich widzenia sami siebie definiowali. Pomijając skomplikowane uwarunkowania decydujące 0 wyjeździe części przybyszów, Górnoślązacy nazwali ten exodus jedno­ znacznie: „Gorole uciekają". Rodziło się poczucie krzywdy: „Tego ludzie mieli już richtig dosyć. Poloki zaczli uciekać. Jeszcze nie tak downo przeca uczyli nos, rachowali czy my som Polokami. Godali, że my źle godomy po polsku. A jak przyszło co do czego, to uciekli. Przyszoł Niemiec i zaczoł nom wystawiać rachunek za Polska. A w 1945 roku przyszoł nazod Polok 1 dowej wystawiać rachunek za czasy niemieckie. I tak w koło, durch to samo. My robiymy swoje, żyjemy u siebie, a nos ino ciągle sadzom [...]." To pogląd osadzony w konkretnej tradycji, pogląd wciąż żywotny do dziś. �ŚLĄSKA KRZYWDA" 21 ,,Śląska krzywda" trwa, trudno zatem o podsumowanie. Faktem nieza­ przeczalnym jest jednak to, że zrodziła się ona w latach I I Rzeczypospolitej. Wtedy też uformowały się główne jej elementy, które należy pojmować w kontekście całej ówczesnej rzeczywistości społecznej, ekonomicznej i poli­ tycznej. Oczywiście nie rozstrzygając, na ile były one obiektywnie niekorzy­ stne dla Górnoślązaków. Przedmiotem naszego zainteresowania było bo­ wiem jedynie funkcjonujące przekonanie o wieloaspektowym poczuciu pokrzywdzenia. Wprawdzie omawialiśmy specyfikę „śląskiej krzywdy" w okresie między­ wojnia, to jednak trzeba tu podkreślić, że sposób jej widzenia rejestrowany był współcześnie. Tak więc stykaliśmy się, poza pewnym utrwalonym sposo­ bem rozumienia tego pojęcia, z pewną znamienną postawą wobec przeszło­ ści, także ze szczególną formą potocznej świadomości historycznej, jak się wydaje zmieniającej się po 1989 г., która jest specyficznym zbiorem wyob­ rażeń, sądów, opinii. I to stwierdzenie jest nader ważne. LITERATURA B ł a s i a k W. 1993 Społeczne źródła mobilizacji oraz demobilizacji regionalnej i lokalnej zbiorowości Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, [w:] Czy Polska będzie państwem regio­ nalnym?, G . Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 181-204. B ł a s z c z a k - W a c ł a w i k M. 1990 Miejsce i rola regionalnej kultury w procesach życia społecznego zbiorowości Gór­ nego Śląska do roku 1945, [w:], M . Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T . Nawro­ cki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy, Kielce, s. 7-66. B o ż e k A. 1957 Pamiętniki, Katowice. Braudel F.P. 1976 Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II, Gdańsk, t. I I . C h a ł a s i ń s k i J. 1935 Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, Warszawa. C h l e b o w c z y k J. 1983 O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII wieku do początków XX w.), Kraków. Długajczyk E. 1972 Zmiana suwerenności na Górnym Śląsku w 1922 roku, „Zaranie Śląskie", z. 4, s. 330-349. D y g a c z A. 1958 Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Zebrał i opracował Katowice. Gerlich H. 1989 Materiały do bibliografii etnografii miasta wybranych ośrodków robotniczych w Polsce za lata 1980-1989. Ośrodek katowicki, „Zaranie Śląskie", z. 3 - 4 , s. 521-523. Gerlich M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „Zaranie Śląskie", z. 3 - 4 , s. 359-378. �22 M A R I A N GRZEGORZ GERLICH 1993 Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schy­ łek XVIII w. - do Kulturkampfu), „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 7-38. G ł a d y s z A. 1965 Na tropach wątku „śpiącego wojska", „Zaranie Śląskie", z. 4, s. 795-810. Gołba K. 1973 Wieża spadochronowa. Harcerze śpiący we wrześniu 1939, Katowice. H a j d u k - N i j a k o w s k a J., S m o l i ń s k a T. 1989 Jak starka Zeflika na powstanie wysłała. Ludowe opowieści powstańcze. Opraco­ wały..., Katowice. H o ł ó w k a T. 1986 Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku, Warszawa. H y t r e k A. 1879 Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności, „Przegląd Polski", t. 14, z. 3, s. 177-203. Jacek z W y g i e ł z o w a 1922 Wojsko św. Jadwigi, czyli legendy o wojsku św. Jadwigi w Sroczej Górze pod Rozbarkiem pod Bytomiem, Bytom. K i j on к a T . 1988 Śląska krzywda?, „Tak i Nie. Śląsk. Kwartalnik Społeczno-Arty styczny", nr 11, s. 11-16. Kłosek E. 1992 Mowa jako wskaźnik przynależności regionalnej i społecznej na Górnym Śląsku, [w:] Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 47-57. 1993 „Swor i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Wrocław. Kopeć E. 1981 Południowo-Zachodnie kresy Rzeczypospolitej 1918-1939. Społeczne warunki in­ tegracji, Katowice. K u l a k T. 1990 W stronę Odry i Bałtyku. Wybór źródeł (1795-1950), t. 1, O ziemię Piastów i polski lud (1795-1918), Wybór i opracowanie Wrocław, s. 25-38. Kwaśniewski K. 1987 Integracja społeczności regionalnej. Śląsk Opolski, Opole. Ligęza J., Ż y w i r s k a M. 1964 Zarys kultury grupy górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice. Marek F.A. 1991 Głos Śląska zniewolonego, Opole. M i c h a l i k I. 1988 Dom czterech Karlików, Katowice. M i e r z w a I. 1989 Literatura dla ludu, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Katowice, s. 303-332. M y s z o r J. 1991 Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821 — 1914, Katowice. N a w r o c k i T. 1993 Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, [w:] Czy Polska będzie..., s. 137-179. N i e b o r o w s k i P. b.r.w. Dobra rada księdza katolickiego o głosowaniu, Wrocław. Nowicka E. 1990 Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy, [w:] Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, t. 1, E . Nowicka (red.), Warszawa. �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 23 O b r ę b s k i J. 1936 Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", t. 10, nr 1 - 2 , s. 1 -21. O s s o w s k i S. 1966 Dzieła, t. I I I , Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa. Pater M. 1994 Polska i katolicka tożsamość Górnego Śląska w perspektywie historycznej XIX w., [w:] Metropolia katowicko-górnośląska. Dziedzictwo historii. Wyzwania wobec przyszłości, ks. J . Wycisło (red.), Katowice, s. 45 - 54. b.r.w. Polskie postawy narodowe na Śląsku w XIX wieku (do 1870), cz. 1, Warszawa. Piernikarczyk J. 1923 Ilustrowana Księga Pamiątkowa Górnego Śląska, Katowice. R a k R. 1994 Charakterystyczne rysy duszpasterstwa biskupów katowickich (1922-1992), [w:] Metropolia..., s. 30-44. R o b o t y c k i C. 1990 Śląska historia i śląska tradycja, Śląskie Prace Etnograficzne, t. 1, Katowice, s. 19-34. 1992 Etnografia wobec kultury współczesnej. Kraków. S a l a W. 1988 Młodzież robotnicza na Górnym Śląsku. Rok 1937 - próba raportu, Katowice. Simonides D. 1972 Powstania śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych, Opole. 1989 Rozwój i znaczenie folkloru na Górnym Śląsku, [w:] Folklor s. 49-94. 1990 Folklor a tożsamość, „Rozprawy i Studia Muzeum Śląskiego", t. 1, s. 21 -28. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Szeja T. 1993 Śląska krzywda, „HofTnung - Die Deutsche Zeitschrift in Oberschlesien", nr 2, s. 10. S z e w c z y k W. 1985 Syndrom śląski. Szkice o ludziach i dziełach, Katowice. 1988 Być Ślązakiem, „Tak i Nie. Śląsk. Kwartalnik Społeczno-Artystyczny", nr 11, s. 49-51. Szramek E . 1931 Ks. Jan Kapica. Życiorys a zarazem fragment z historii Górnego Śląska, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. Ш, s. 1-86. 1934 Śląsk jako problem socjologiczny, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. I V , s. 1-79. Т у е T. 1931 Pamiętniki, Poznań. Wanatowicz M. 1982 Ludność napływowa na Górnym Śląsku w latach 1922-1939, Katowice.. W ó d z J. 1991 „Swojskość i obcość" jako wymiar tożsamości lokalnej, [w:] Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, J. Wódz (red.), Wrocław-Warszawa, s. 33-53. Zieliński H. 1957 Położenie i walka górnośląskiego proletariatu w latach 1918-1922, Warszawa. Z i e l i ń s k i W. 1972 Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław. 1985 Górnoślązacy w procesie kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego, [w:] Ziemie śląskie w granicach II Rzeczypospolitej. Procesy integracyjne, F . Serafin (red.), Katowice. �24 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H MARIAN GRZEGORZ GERLICH "SILESIAN INJUSTICE" - A SIGN OF COMMON SENCE OF ABASEMENT AMONG UPPER SILESIANS NATIVE POPULATION I N T H E Y E A R S 1922-1939 Summary The study is based on field research (interviews) carried out in Upper Silesia in the nineties and on historical and sociological data. It presents the anthropological interpretation of the concept of "Silesian injustice". The term refers to the sense of wrong felt and declared by local population of the province which had been incorporated into Polish state in 1922 after six centuries of German rule and then undergoing the process of reintegration with Polish nationality. Due to various social, economic and political circumstances sense of underpriviledge and injustice appeared among the native Silesians, hence the notion "Silesian injustice". This attitude was manifested on the level of basic social relations and distinctions between "our people" and "strangers". By "strangers" people coming from all other ares of Poland were meant. The author's thesis is that the notion of "Silesian injustice" belongs to stereotypes resulting from mythical perception of reality and from perceiving one's own group in terms of cliches. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94e7476c1901257f9691755d4df9cb29.pdf 7e5ae54aa2bea1265aced1ad992fecc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2892 Title A name given to the resource "Słońce od strachu nagłego zemdleje... " / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.506-511 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander ALEKSANDER Jackowski • „SLONCŁ U U S I K A L H U NAUŁtuu ztMULtjt... dowiskach miejskich, wśród ludzi wykształconych na¬ dal wielką estymą cieszą się wróżki, horoskopy, medy­ cyna niekonwencjonalna. Kiedy strach zagląda w oczy, pomocy szuka się wszędzie. W bombardowanym Lor, dynie dziesiątki tysięcy ludzi szukało pociechy u wró-1 żek, podobnie w okupowanej Warszawie. Nie inaczej było w Rosji, a także - co dobrze pamiętam - w wojsku Berlinga. Niemal w każdym baraku-ziemiance organi¬ zowano seanse spirytystyczne, ciężkie dtewniane stoły unosiły wysoko nogi i tłukły nimi w podłogę, podając na naszą prośbę datę zakończenia wojny. Zawsze się myliły, choć słusznie wieściły klęskę Hitlera. JACKOWSKI „Słońce od strachu nagłego zemdleje... " Apokalipsa według Józefa Chelmowskiego (...) Słońce od strachu nagiego zemdleje, Księżyc twarz krwawą posoką zaleje, Gwiazdy z przestrachu chorobą szkaradną Z nieba rzucone, na ziemię wpadną. (...) Bartłomiej Zimorowiec, Sielanka piąta c hyba nigdy ostrzeżenia Apokalipsy nie były tak realne jak teraz. Zatrute wody, skażone powie¬ trze, wojny, okrucieństwa, epidemie. Żyjemy jak na krawędzi wulkanu, ale nie chcemy myśleć iak na o tym, że kiedyś wybuchnie. Nie możemy myśleć, bro­ ni nas instynkt samozachowawczy, ratuje przed neuro­ zami, depresją. Pozwala żyć normalnie. Oswajamy lęk na wiele sposobów. Oglądamy horro­ ry, by małym lękiem osłonić się przed dużym. Boimy się na niby, żeby się nie bać naprawdę. Ponieważ trzeba żyć, kochać, wychowywać dzieci, zachować psychiczną odporność. Przed kilkoma laty widziałem w Japonii wieśniaków uprawiających swe poletko tuż obok krate¬ ru wulkanu, który co kilkadziesiąt lat wybuchał. A l e oni nie chcieli, nie mogli o tym myśleć, oswajali więc strach modłami z niezrozumiałym dla mnie rytuałem. Etnologowie to wiedzą: o „Złym" nie mówi się wprost. Między lękiem a wolą życia pojawia się forma: eufemi­ zmy nazywania złego, obrzęd, rytuał, teatr. Psychika jednostek i zbiorowości tworzy różnorodne wentyle bezpieczeństwa. Dzięki n i m możemy strawić okrucień¬ stwa oglądane bez liku w telewizji, nie przejmować się za długo strasznymi infotmacjami w gazecie. Rok dwu­ tysięczny dodał do katalogu lęków dodatkową pozycję - symbolikę daty Może po raz pierwszy w dziejach zo­ stała ona wsparta świadomością zagrożeń totalnej za­ głady totalnego niebezpieczeństwa W każdej szczeli­ nie życia Przypomina się chińskie przekleństwo — bę­ dziesz uciekał a nie będziesz wiedział kto cie eoni lak z sennego KosziiiarLi« Upowszechnienie nauki, podniesienie poziomu wy­ kształcenia nie uwolniły nas od zachowań irracjonal­ nych. Wydawałoby się, żyjemy w stuleciu, które można nazwać stuleciem postępu, rozwoju nauki. I co? W śro­ Groźbę Apokalipsy wykorzystuje się też do celów re­ klamowych. O t o jedno z pism publikuje w związku z 5-majową koniunkcją planet taką „prognozę pogo-1 dy": „Na powierzchnię Ziemi wypłynie magma o tem­ peraturze 1000 stopni, czyniąc nasz świat wulkanicz-! nym. Dojdzie do tego apokaliptyczna, pięciomiesięczna wojna, o której przypomina trzecia przepowiednia fa­ timska. Ogień i płomień uderzą z nieba. Wody oceanu będą parować. Piana wzbije się wysoko w górę, pokry­ wając wszystko śmiercionośną pokrywą. W ciągu kilku godzin zginą miliony ludzi". ' Rok 2000 przywitano ogromną ilością sztucznych ogni. Radością, ale i strachem. Obawiano się „buntu" komputerów i wynikłych z tego komplikacji (syndrom „Ucznia czarnoksiężnika"), szczęśliwie skończyło się na niewielkich kłopotach. Jednak dla wielu ludzi, zwłasz­ cza poddanych dyktatowi sekt, rok ten ma znaczenie szczególne, oczekiwania na koniec świata. W imię Bo­ ga czy proroka dokonano już wielu aktów samozagłady. ' N i e może dziwić, że temat Apokalipsy, Sądu Osta­ tecznego spotkał się z oddźwiękiem środowiska arty­ stycznego. Stał się wyzwaniem prowokującym do określenia stanowiska wobec najważniejszych proble­ mów egzystencjalnych. Stał się pretekstem dla róż­ nych działań plastycznych. Grono znanych krytyków i artystów doświadczonych w organizacji wielkich wy- i staw (np. Jesteśmy, Ars Erotica) zaproponowało pro­ gram tyle kosztowny, co ambitny, intetesujący po­ znawczo. Temat Sądu Ostatecznego potraktowano ja­ ko test pozwalający przekonać się, jak go interpretują wybitni artyści, zarówno polscy, jak i z innych krajów, a nawet kontynentów. Jakie wzbudzi w nich refleksje, skojarzenia? Metaforyczne, symboliczne, w dialogu z tradycją? Jaką? 1 [ Jednak skala kosztów przerosła możliwości sponso­ rów. Państwa.'.. Trzeba było ograniczyć się do kilku wystaw w stołecznych galeriach. Dwie wydały mi się szczególnie interesujące - obie zresztą złożone z prac powstałych niezależnie od hasła organizatorów. Jacek, Sempoliński w galerii Akademii Sztuk Pięknych n a Targowej przedstawił obrazy bardzo osobiste, ekspre­ syjne, niełatwe w odbiorze. W „Kordegardzie" pokaa-1 506 �Aleksander Jackowski * „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." Ł c y k l dziel niedawno zmarłego Jana Lebensteina; l i n . ilustracje do Miłoszowych przekładów ApokaŁ y . O ile obrazy Sempolińskiego są jego wyznaniem lary, żarliwe, pozbawione kokieterii, oszczędne w forl i e - Lebenstein nawiązuje do średniowiecznej retoL i , przedstawia własną wizję Aniołów, bestii apoka­ liptycznych. Jest świetny. Jego ryciny wpisują się • krag tradycji wyznaczonej przez Dürera, Altdarfera, Łiinewalda. i Sempoliński zmaga się ze sobą i rozlicza. Lebenstein loponuje widzom wizję postaci z tekstu, który ilustrul i w którym - pełniąc zadanie użytkowe - jest wciąż jiierny sobie. A l e zachowuje wobec tekstu dystans. i Tego dystansu nie ma w twórczości artystów nieproIsjonalnych (ludowych, naiwnych, nawiedzonych), Itórzy Janowe proroctwa pojmują dosłownie, traktują liebie jak narzędzie, którym posłużył się Bóg. O n przez iiich przemawia, ostrzega, grozi, tak jak to czynił, po•ugując się świętym Janem. Ta bliska relacja z Panem logiem wyróżnia ich, pozwala znosić ziemskie upokoŁenia, sytuować się wyżej od innych ludzi. Tak więc pdmund Monsiel, przerażony wojną, okupacją, ukryty Iw pokoiku na strychu rysuje na małych kartkach paIpieru straszliwe wizje. W i e , że wyraża wolę Boga, więc H ostrzega przed karą za zło dziejące się na ziemi. Jest jak prorok wieszczący zagładę, bezbronny, nieszczęsny wö­ lke wojen okrucieństwa łamania praw boskich. W je|»rysunkach tysiące oczu śledzi dolę człowieczą patrz! |-ostrzega Bóg wszystko widzi A b y przesłanie było ja1 rysunek uzupełnia na odwrocie stosownym ko Lntarzem. Drugi przykład - Nikifor. Malując, niemal od po­ czątku realizuje swoisty program terapeutyczny. Stojąc u boku popa w cerkwi czy kościele, wskazuje na złoIczyńców, tych, których poznał w życiu i którzy go najprawdę czy tylko w jego przeświadczeniu skrzywdzili •piekarza, sprzedawczynię wędlin. Atrybuty ich winy 1 umieszcza we wnętrzu świątyni, rozkłada bochenki, •wiesza pęta kiełbasy - by każdy wiedział, kto i za co zoIstaje skazany na piekielne męki. O n sam oskatża, ka¬ Iplan zaś wtrąca złych do loży potępieńców, smażących •się w ogniu piekielnym. Najważniejszym motywem [prac Nikifora jest sprawiedliwość, wiara, że zło zostanie Ipo śmieici ukarane, ciężki los na ziemi wynagrodzony iwniebie. Także jego, ziemskiego biedaka, który w ima*ginowanych obrazach jawi się jako biskup, malarz, męIdrzec czytający święte księgi, grający na skrzypcach, i Trzeci wymieniony przeze mnie twórca to ludowy [naiwny teolog filozof malarz i rzeźbiarz — Józef Cheł jmowski z Brus (Kaszuby) Człowiek nieprzeciętny [o wielkiej ciekawości świata i wyobraźni W swych do|ciekaniach na temat życia nie mógł pominąć ApokaŁsv wg św Jana Zetknięcie się z nią nadało sens •«™rldrn ) dotychczasowym zainteresowaniom. 2 3 Józef Chełmowski przy Maszynie do łapania Żywiołów. Fot. Piotr Cielecki, Tomasz Siemiński Ujrzał w niej najważniejsze przesłanie Boga. Kwinte­ sencję zainteresowań religią, filozofią, astronomią, dziejami świata. Jest bowiem nie tylko, a może i nie ty­ le, „twórcą ludowym", ile człowiekiem o wielkiej wy­ obraźni i ciekawości. W swoim środowisku - fenome­ nem. N i m więc wspomnę o Panoramie Apokalipsy, chciałbym przybliżyć czytelnikowi osobę autora. Oto podstawowe fakty z życiorysu: Urodził się 26 lutego 1934 r. we wsi Brusy w Borach Tucholskich i mieszka tam do dziś. Ojciec gospodarzył na ziemi, był też murarzem, zdunem, cieślą, kowalem i stolarzem. Miał dwie córki i trzech synów. W życio­ rysie napisanym na moją prośbę podaje: „Przy ojcu ro­ biłem sobie różne zabawki w drzewie, niektóre cieka­ we. O d roku 1940 rozpocząłem niemiecką szkołę aż do frontu 1945. Po wojnie w 1948 roku ukończyłem niby siódmą klasę polską. Innego nie mam wykształcenia". Pracował na kolei, w hufcach „Służby Polsce" na Ślą­ sku. W wojsku służył w jednostce łączności. Kontakt z urządzeniami radiotechnicznymi okazał się ważny dla jego zainteresowań i realizacji. Później wykonywał różne prace, prowadził gospodarstwo i nie miał czasu na „prywatne" zainteresowania. Dopiero w 1970 r., pracując jako stróż w miejscowej przetwórni Las" miał wiele wolnego czasu i wtedy zajął się rzeźbieniem, a później i malowaniem W t y m też czasie zbierał w swojej wsi i w okolicy pamiątki i wszystko co pozwa­ lało przywołać obraz przeszłości a więc opowieści wiersze podania Ożenił się z Kaszubką. M a dwie córki, jedna została w Brusach, druga wyszła za Kurda i mieszka w Szwecji. 507 �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." szane siłą wiatru i spływającą do naczyń wodą z rynny domu. Jest to Maszynach łapania żywiołów, jak określa to urządzenie jego konstruktor. Koło maszyny o średni­ cy ponad 2 metrów porusza stojącą nieopodal figurę tracza piłującego drewno." N a d wejściem do ptacowni znajduje się zegat słoneczny. W pracowni dziesiątki sprzętów, warsztat tkacki, kołowrotki, cepy, narzędzia, instrumenty muzyczne własnej konstrukcji. Rozpoczęte rzeźby i obrazy. N a ścianach oleodruki, kopia obrazu Salvadore'a Dali. Setki różnych „śmieci" - niemieckie tablice informacyjne, wypchany bocian itp. W ogrodzie wielkie rzeźbione i malowane ule, najczęściej o twa­ rzach diabłów. N a werandzie domu „witraż", zlożny z dziesiątek małych szybek, na których Chełmowski na­ malował scenki rodzajowe i pejzażowe. „Pod dachem zawieszony jest obraz składający się z trzech części, pod tytułem Natura = deum. Obraz pełen symboli, «nadrealny» przesycony fantastyczną roślinnością Jest to wi­ zualna realizacja wyznawanej i podkreślanej przez Chełmowskiego idei o tożsamości Boga i natury (przyrody) Inne obrazy to kilkanaście małych form z wiernie na­ malowanymi starymi chałupami z najbliższej okolicy N a odwrocie każdego obrazu podane imię i nazwisko 4 Apokalipsa Św. Jana, rozdz. 7 1. Potem widziałem czterech aniołów stojących na czterech krańcach ziemi, powstrzymujących cztery wiatry ziemi, aby nie wial wiatr na ziemię ani na morze, ani na żadne drzewo. 2. Widziałem też innego anioła wstępującego o d wschodu słońca, który miał pieczęć Boga żywego i który zawołał głosem donośnym na czterech aniołów, którym zezwolono wyrządzić szkodę ziemi i morzu, mówiąc: 3. N i e wyrządźcie szkody ani ziemi, ani morzu, ani drzewom, dopóki nie opatrzymy pieczęcią sług Boga naszego na czołach ich. (Biblia Warszawska) Sprawiło to, że zainteresował się kurdyjskim językiem i opracowuje słownik polsko-kurdyjski. Posługuje się w tym celu słownikiem kurdyjsko-angielskim i angiel¬ sko-polskim. Opracował już kilkanaście tysięcy haseł. O zainteresowaniach świadczy wygląd jego domu i obejścia. Przed bramą zbudował na kopcu z kamieni kilkumetrową kapliczkę ze scenami z najnowszej histo­ rii Polski. N a szczycie umieścił anioła z rozpostartymi skrzydłami. Pod n i m znajduje się wizerunek słońca w koronie, krążącego nad kulą ziemską. Podpis: Anno 1989 i Deo Gratias, niżej Trzeci upadek i Anno Domini 1981-82, na tle napisu Quo Deus Avertat Chrystus upadający pod krzyżem. N a d n i m „zomowiec" z pałką w ręku. Dolne piętro kapliczki to Matka Boska trzyma­ jąca białego orła. N a d jej głową dwa anioły, po bokach rzeźby przedstawiające papieża i pryma, s a Polski. U do­ łu motyw dekoracyjny: kaszubski tulipan. Przy kaplicz­ ce rzeźby dwóch modlących się aniołów. Dalej znajdujemy w obejściu model wiattaka, wóz, drewnianą kurę na plocie, płaskorzeźby, rzeźby, m.in. fi­ gura mężczyzny dmącego w blaszaną tubę. „Przy naroż­ niku budynku mieszkalnego wznosi się ogromne koło ze skrzydełkami w środku i naczyniami na obwodzie, poru­ właściciela chałuov oraz nazwa wsi z którei ona oocho j - -p , T' ńralir - mówi Chełmowski N a tynku namalował obraz^pod tytułem ' Y\ A wyrazem żywo siecz asze e po \Y/'teAniem, ę ący nego na aszubac m i u, opowia ającego o wa ce aszu DOW u DOJr^iu. KITO la j an.a n r c^oDie s iv te^o1 i onaci LO KO lekcja rzeźb twotcow ludowych z Raszub, gabloty ze zbiorem starych monet i banknotów. Opis ten daje pewne pojęcie o szerokości zaintereso­ wań i pasjach artysty. Zważmy przy tym, iż obok rzeź­ bienia i malowania pisze różne „traktaty", wyrażające poglądy na życie, komentujące zachowania ludzi. Rzeź­ by opatruje napisami, często wierszowanymi komenta­ rzami. Dotyczą filozoficznych przemyśleń autota, istot­ nych dla ztozumienia przesłania kompozycji. Obok polskich umieszcza napisy kaszubskie, a także w języ­ kach niemieckim, łacińskim, arabskim i kurdyjskim (pisane alfabetem łacińskim). Jak podaje w swym ży­ ciorysie „interesuje mnie wszystko, alchemia, astrono­ mia, geografia, technika, wynalazczość, filozofia, pszczelarstwo, ludowe teksty, opowieści, porzekadła". Tomasz Siemiński zauważa iż zainteresowania swe traktuje Chełmowski bardzo poważnie, rzec by można naukowo". Chce rozwiązać wszelkie tajemnice ulepszyć stare i twotzyć nowe wynalazki polemizować z naukowymi poglądami uzupełniać je lub obalać Po­ lemizuje z Kopernikiem Platonem pisze np iż' Nic nie jest dokończone dla mnie sama tablica Mendelejewa nie tą co powinna" 5 Ważne' są dla niego wydarzenia z przeszłości i terazniejszości. Daje temu wyraz w rzeźbach i w towarzyszą- �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." tych im tekstach (m.in. takich jak Wrzesień 1939, Kak Solidarność). Przemawia językiem Starego i Nowe| o Testamentu, Apokalipsy, Księgi Daniela i Księgi Ezechiela. Kompiluje czytane teksty, poucza, ostrzega. I Oto napis na rzeźbie Znak Czasu: 8 Synu człowieczy Co widzisz: Widzę zamęt na wschodzie walą się tam starożytne gmachy, stare świątynie w proch się rozsypują. (...) Widzę: Tumany prochu wdali, jako się we wszystkich kierunkach rozchodzą, ścierają, mieszają i zbijają. (...) 6 i Jesteśmy już w kręgu wizji Apokalipsy. Fascynują one szczególnie Chełmowskiego, czemu daje wyraz za­ równo w dziele malarskim, jak też i w pisanych tek­ stach, zwłaszcza w Apokalipsie dzisiaj jutro oraz Teoloocznej Przyszłości Ludzkości Świata, a także w dziele, które traktuje jako sumę swych przemyśleń - Tajemni­ ce świata, światów. (Złożył je w bydgoskim D o m u K u l ­ tury, licząc na to, że zostanie wydane). Apokalipsa Sw. Jana, rozdz. 14 1. I widziałem, a oto Baranek stał na górze Syjon, a z n i m sto czterdzieści cztery tysiące tych, którzy mieli wypisane jego imię na czole i imię jego Ojca. W tzeźbie przedstawia postać lub wydarzenie w taki sposób, jak to się widzi w pomnikach. A więc z czytel­ nym atrybutem (Kopernik - astrolabium). Komentarz pisemny poucza tych, którym sama rzeźba nie daje wy­ li starczającej informacji. „Szukam w niej [rzeźbie] tych 2. I usłyszałem głos z nieba jakby szum wielu wód i jakby łoskot potężnego grzmotu; a glos, który usłyszałem, brzmiał jak dźwięki harfiarzy, grających na swoich harfach. (Biblia Warszawska) ii ludzi świata, co powiedzieli za swojego życia, jak Tere­ sa z Kalkuty, Olaf Palmę, Luis Pastor, Goethe, Scheler dla mnie to jest wydatek bez dochodu, czy mnie to jest potrzebne, przyjdą niby rozkaz jakby od Boga i maluję". | [Schiller?], w ogóle poeci. Ja i c h szukam i odtwarzam tę prawdę, choć jest i c h [prawd] kilka, wybieram jed­ ną...". Rzeźba ujmuje więc temat w jednym ujęciu, jed­ nej syntezie. T a m jednak, gdzie trzeba dodać tok myśli, działań, posługuje się Chełmowski pędzlem. Dodatko­ wo zaś, by efekt wizualizacji, jak w Apokalipsie, nie bu­ dził wątpliwości, pisze na obrazie lakoniczny komen­ tarz oraz swe traktaty. Oglądając dzieło artysty, powin­ niśmy więc zważać nie tylko na jego formę ale i „Apokalipsa" Chełmowskiego jest dziełem wyjątko­ wym. Chełmowski przekłada tekst Św. Jana na język obrazów, opatrując każdą scenę kolejnym numerem wersu i skrótową informacją, co w sobie zawiera. W ciągu trzech lat (1992-1994) namalował 6 zwojów, każdy od 6 do 10 metrów długości. Złożone razem two­ rzą obraz liczący ponad 55 metrów długości, o wysoko­ ści ok. 70 c m . | warte w n i m przesłanie, sposób wizualnego zinterpreto­ wania tekstu Malowanie Apokalipsy rozpoczął w 1992 r. Rok póź­ niej zawiadamiał mnie: „Pyta Pan, co robię, otóż jest zi­ ma, zimno w moim warsztacie więc maluję w domu d u ­ ży obraz, taką panoramę «Apokalips», ściśle wg pisma św. Jana z przełożenia Cz. Miłosza z greckiego, które le­ piej oddaje to widzenie. Jest już tego 15 m długości, szef. 0,70 cm, cała teologia dla ludzkości, chyba dojdzie do 50 m lecz to (...) kosztuje, nie mam na to pieniędzy (...) ile to poszło [na farby] białka, jaj, twarogu (...) zni­ kąd pieniędzy (...) robię domowymi środkami. (...) Jest pytanie dla kogo to maluję: chyba nie dam odpowiedzi, 8 Kluczem do rozumienia tekstu Apokalipsy jest dla Chełmowskiego przeświadczenie o znaczeniu w niej liczb-symboli. Liczby są utajonym językiem, szyfrem. Usiłuje pojąć i c h znaczenie, ale interpretuje je często błędnie, nie wiedząc, że np. w przedstawionym baran­ ku symboliczna jest zarówno liczba oczu ( = wiedza, wi­ dzenie), jak i rogów ( = moc). Aby dać choć niewielkie pojęcie o tym, jak transponuje tekst na obraz malarski, zacytuję (za T . Siemiń­ skim) dwa przykłady: I. Tekst (wg Biblii Tysiąclecia): 16,10-11 A piąty wylał swą czaszę na tron Bestii i w jej królestwie nastały ciemności, 509 J �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." a ludzie z bólu gryźli języki i Bogu nieba bluźnili za bóle swoje i wrzody, ale od czynów swoich się nie odwrócili. Komentarz Chelmowskiego na płótnie Panoramy: Piąty anioł wylał czaszę na tron bestii, i bluźnić będą z swych wrzodów cielesnych. w swym zachowaniu, utracą kulturę miłosną. Zacho­ wując się jakby był z teorii Darwina pochodzenia czło­ wieka z gatunku małpy, a jest to teoria nie do przyjęcia (...). Pan Bóg wypuści swój gniew za przebraną miarkę światu. Dzisiaj człowiek czuje się jak nauczyciel tego świata, a nie uczniem. (...) Bóg w apokalipsie mówi: Ci, co nie splamią imienia, szat jego, są gotowi oglądać któlestwo moje, i n n i będą zapieczętowani na tysiąc lat, i n n i pójdą na spalenie, wieczny ogień. (...)" 10 Scena przedstawia unoszącego się anioła, wylewające­ go z dzbana krew na siedzącego na ziemi potwora z łbem byka. Poniżej, obok siedzącej na krześle kobie­ ty, stoi mężczyzna polewający jej ranę na ręku płynem z butelki. II. Tekst: 16,12 A szósty wylał swą czaszę na rzekę wielką, na Eufrat. A wyschła jej woda, by dla królów ze wschodu Słońca droga stanęła otworem. Chełmowski: Szósty anioł wylał czaszę na rzekę Eufrates i wysycha woda, aby przygotować drogę dla królów ze wschodu. Scena przedstawia idących „ze wschodu" trzech królów w koronach. Powyżej wijąca się rzeka, której początek ginie w paszczy „wężosmoka". N a d nimi unosi się anioł z naczyniem (czaszą). 9 Koniec świata nadchodzi, martwi się Chełmowski. Karę poprzedzają znaki opisane w Apokalipsie Św. Ja­ na. Należy je odnaleźć w naszej rzeczywistości i uczynić wszystko, co możliwe, by opóźnić nadejście zapowiada­ nych plag. „Człowiek sam szykuje swoją zgubę - ko­ mentuje dzieło - atmosfera ziemska nie ma dzisiaj swe­ go procentowego składu powietrza, duży ubytek azotu, który ciągle się pobiera z powietrza do produkcji nawo­ zu azotowego, nadmiar jodu, sodu i innych, przez elek­ trolizy dużo wodoru przedostaje się do górnych warstw atmosfery, tworząc ją coraz grubszą, co wpływa n.3. p O ' godę całego globu ziemskiego (...) brak czystego powiettza (...) nie ma przyszłości świata w codzienności, w mylitarii obrony, agresji (...) czy tak Stwórca chciał? za daleko posunął się człowiek, skutki tego są w apoka­ lipsie ( ) świat staje się ponury smutny ten czas ( ) Apokaliptyczna wizja ludzi zboczonych seksualnie obejmuje szersze kręgi Dlaczego tak się dzieje? ( ) Człowiek zaczął używać przeróżne perfumy do styczno­ ści z inną osobą niby na piękny zapach ale jest sztucz­ ny który niweluje moc do przyjaźni dwu stron niby plusa i minusa i brakuje tej eksplozji życia natura człowieka w zmyśle węchu ten niwelowany sztucznie chemicznie otganizm zmusza do rozładunku i gubi się Co nam grozi? „Ziemia w wielu miejscach będzie na­ wiedzona trzęsieniami i pochłonie mnóstwo żywych lu­ dzi. Wiele miast i twierdz warownych zaginie, te bu­ dowle dopełnią spustoszenia (...). Morze huczeć będzie i rozwścieklone uderzy na brzegi, chłonąc ludzi i okrę­ ty. Nastanie głód (...) Pan wypuści swój gniew i nikt nie ostanie się ptzed tak wielkim złem, grzechem wo­ bec natury jej Stwórcy, czeka was bicz żelazny i kielich goryczy gniewu Pańskiego. Bóg zlepiony jest w naturze, tam go szukajcie, jeżeli jej zrobicie krzywdę, jakobyście mnie uczynili (...) Ukażą się liczne i straszliwe znaki na niebie, Słońce się zaciemni i błyszczeć będzie no Liczne gwiazdy zaczną spadać na znak zguby wiel­ kiej liczby ludzi, będzie to kara tej ziemi, lecz nie kara dla wszechświata, gdyż ten jest bez grzechu, on nie jest we władaniu człowieka. Ziemia przez kary Boskie nie zginie kara jest dla ludzi ( ) N a koniec zaistnieje No­ we Niebo i Nowa Ziemia Bóg będzie wśród ludzi 1 OLi" O każdą łzę ( ) " 7 W zamierzeniu Chełmowskiego dostrzec ttzeba nie tylko porażenie treścią Janowych wizji, nie tylko - po­ sługując się określeniem Jacka Olędzkiego - wrażli­ wość mirakulatną i głęboko zakorzenionymi w chłop­ skiej tradycji wyobrażeniami Straszliwej Trąby Sądu Ostatecznego i innych tego rodzaju druków, ale też i za­ mysł człowieka, który nie chce swej wiedzy zattzymać tylko dla siebie, ale wie, że musi ją przekazać innym. Dlatego ostrzega, ukazując prawdy, które wyczytał i pojął. „Objawienie spisania treści apokalipsy dwa ty­ siące lat temu, dzisiaj staje się rzeczywistą Karą Bożą. Do zrozumienia do tej pory było niemożliwe, dzisiaj jest rzeczywistość, tylko wszystkie kąty [które] nienastąpiły będą w miarę czasu następować." 12 Pisze tak, jak mówi, rzeźbi, maluje - gorączkowo, w napięciu. Opuszcza słowa, posługuje się skrótem, spieszy się, tyle ma ptzecież do powiedzenia! Pisze więc o tym, k i m jest człowiek, którego Bóg stworzył. Na nim koncentruje swą uwagę. Opisuje zmysły, dostrzega ich pięć, a w innym miejscu siedem, ważne, że za nadrzęd­ ny uznaje zmysł sumienia. T o w sumieniu, w duszy, za­ pisane zostają dobre i złe uczynki. Sumienie daje czło­ wiekowi busolę w postępowaniu. Wskazuje, co złe, a co dobre, w czym zawinił wobec drugiego człowieka i wo­ bec natury, w której objawia się Bóg. A l e nim dojdzie do sytuacji nieodwracalnej - Bóg osttzega znakami na �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." | niebie i ziemi. „Upomina przez zjawy nocne, które poawiają się w czasie snu i dzisiaj się różnią od tych praIjców, przykładowo: mora nocna przychodziła przez itwór klucza w drzwiach, dochodziła i dusiła człowieka •po przestaniu był wymęczony. Dzisiaj n i k t nie narzeiana taką zjawę, natomiast są inne zjawy, ciągle dla puczenia od zła, groźne, z innego świata z ludźmi któ­ rzy odeszli z diabłami spotkania, lecz spotkania z Bo­ jem z aniołami niema, jest jakaś tajemnica, zmysł sumenia ostrzega ciało." 13 Chełmowski zestawia i interpretuje fakty, wiąże je ze •sobą, tworząc swój obraz świata. Jedno „ale" - jego wie¬ Ka jest przypadkowa, fragmentaryczna. Zna wiele fakfcw, liczb (np. odległości Ziemi od planet). WypowiaIda się z pewnością siebie, którą mu daje znajomość Lidu poszczególnych faktów, imponująca otoczeniu •gościom odwiedzającym jego dom. W i e , jak na swą Kondycję wiele, to też nie waha się generalizować, policzać. Nie wie jednak tego, co najważniejsze - tego, iczego nie wie. Nie zdaje sobie sprawy z ułomności po•jadanych informacji. Dyskutuje z naukowymi teoria|ą nie dostrzegając śmieszności sytuacji, nie wyprowa­ dzany z błędu przez usłużnych chwalców podziwiaj ą[cych jego prace (często mierne). A l e to już dotyczy Iszerszego problemu, zmistyfikowanego stosunku do Itzw sztuki ludowej do twórców Utwierdza to ChełLwskiego w poczuciu racji co sprawia iż wypowiada •się autorytatywnie bez wahań T o jest ten typ ludzi aktorzy na wysokich stanowiskach w państwie bywają •szczególnie groźni łącząc dyletantyzm z apodyktycznoIścią Na szczęście Chełmowski tylko rzeźbi i maluje do •tego przede wszystkim dla siebie Jest w n i m rys człoIwieka przekonanego o D o s i a d a n e j orawdzie żyiaceso Łorzeświadczeniu i ż musi nrawde głosić światu 'uytając teksty Uhełmowskiego, odnajduję w nich tę l' li " t tvk •• 1 w k Widzę tu także inny aspekt - patrzymy na wielu tzw. twórców ludowych jak na Janków Muzykantów. Cieszy i bawi nas naiwność ich rzeźb czy obrazków, konwen­ cjonalna koturnowość wierszy. Czy jednak byliby dla nas równie zabawni, mając dostęp do wiedzy, szkół, zwłaszcza ponadpodstawowych? Kiedy myślę o tym, że obecnie mniej niż 1 procent młodzieży wiejskiej dostaje się na wyższe uczelnie, odechciewa m i się cieszyć z ich naiwnych tzeźb czy malunków. Podziwiam Chełmowskiego za jego zainteresowania, za tyle różnych pasji, za trud i inwencję w stworzeniu Panoramy Apokalipsy, ale myślę też o tym, k i m mógł­ by być, mając prawidłowy dostęp do wiedzy. Z naiwno­ ści śmiać się przykro... A jest przecież nie tylko rzeźbia­ rzem, malarzem (w t y m i na szkle), lecz także - jak po­ daje całkiem serio jego biograf - filozofem, wynalazcą, konstruktorem, astronomem. Przy tym „Dużo rozmyśla o otaczającym go świecie. Próbuje zgłębić «odwieczne» tajemnice: życia i śmierci człowieka i wszechświata, przyrody i Boga". u jariwosc, ę poety ę, orą znam z e ury roznyc uam es ow nadsy- anyc o organizacji swia owyc . JNiemal we wszystkich dostrzegało się erudycję, logikę itoku wywodu i wibrację emocjonalną, która kazała aujtorowi dzielić się swoimi ostrzeżeniami ze światem, l e •proroctwa, odezwy manifesty tworzą specyficzny gatur P °g P° ™ e ) człowiek iateprzeciętnie wrażliwy, porażony złem. Człowiek ktoIremu zwalono na barki odpowiedzialność za losy Ziemi i ludzkości. I Rozmawiając z Chełmowskim, zastanawiałem się, I b n mógłby być, otrzymawszy przyzwoite wykształceI takie, które pozwala spojrzeć samokrytycznie na łebie. Czy wrodzona bystrość, ciekawość świata po­ soliłyby mu zrealizować się w konkretnej dziedzinie? fest zdolny, pracowity, żądny wiedzy. Tacy jak on two­ rzą niekiedy fascynujące teorie, odkrywają nowe pertektywy, ale często gubi ich niecierpliwość. e l s t e m o l r a r 1 1 u d l o z a l c n l s t e 511 14 Przypisy Cyt. za „Gazetą Wyborczą", 22-24.04.2000 r., s. 16 Edmund Monsiel. druga, pod red. Zbigniewa C h l e w i ­ Odsłona skiego, Płock 1997. Aleksander Jackowski, Edmund [w:] A. Sztuka zwana naiwną, Jackowski, Nikifor Monsieł Warszawa 1995, s. 130-131 [ w : ] Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995, s. 138-141 Posługuję się t u opisem zawartym w książce Tomasza Siemiń­ skiego, Józef Chełmowski, portret artysty i człowieka. Bytów 1955, s. 3. Co prawda zapamiętałem te same informacje, ale lektura książki sprawiła, że m a m w pamięci tam zawarte sformułowa­ nia, wolę więc przytoczyć je dosłownie. Książka p. Siemińskie­ go z wielką sympatią kreśli portret Chełmowskiego. A u t o r o w i dziękuję za nadesłany do redakcji wybór rozdziałów z najważ­ niejszego tekstu artysty powstałego w latach 1989-1991, pt. Tajemnice świata, światów. Z listu do mnie, 1.02.1993 r. Cyt. za T . Siemiński, op. cit., s. 9 J. Chełmowski, list z 1.02.1993 r. Panoramę kupiło M u z e u m Zachodnio-Kaszubskie w Bytowie. Pokazano ją k i l k a razy, ostatnio w 1996 r. w Bydgoszczy na Ogólnopolskim Konkursie Malarskim i m . Teofila O c i e p k i oraz w Warszawie (Dwie ApokaUpsy, C e n t r u m Sztuki Współczesnej, 1999 r.) oraz w Lublanie (Anioły i demony w sztuce polskich ar­ 1998, Slovenski Etno- tystów ludowych Muchy i Chełmowskiego, grafski M u z e j ) . O Chełmowskim i Panoramie powstały Elmy Bernarda Ziółkowskiego Tajemnice Świata i Jadwigi Nowakow­ skiej To wszystko jest po drodze, TV!, 1998 T . Siemiński, op. cit, s. 15 J. Chełmowski, Apokalipsa dzisiaj jutro, rękopis z listopada 1996 r., ksero. J. Chełmowski, Teologiczna przyszłość ludzkości świata, 1994, broszura powielana z rękopisu, s. 9-11. N a ostatniej strome eg­ zemplarza Chełmowski dodał: Uzupełnienie obrazu: Panoramy Apokalipsy. J. Chełmowski, Apokalipsa dzisiaj jutro, op. cit., pierwsze zdanie. J. Chełmowski, Apokalipsa dzisiaj jutro, op. cit., s. 2 T . Siemiński, op. cit., s. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07086ea436467c54103ea32e0861a0ad.pdf 2f89235bdb43ad773205304d886d0b7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2210 Title A name given to the resource "Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.66-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze Monika Sznajderman „ S k o r o u d a ł e ś się w d r o g ę , chcesz b y ć Tezeuszem i z a b i ć Minotaura, musisz przestać zanadto cenić b e z p i e c z e ń s t w o i musisz b y ć przygotowany na to, ż e nigdy nie wyjdziesz z labiryntu. (...) D o p ó k i prawdy s z u k a ć b ę d ą ludzie p r o w a d z ą c y o s i a d ł y tryb życia, nie zostanie zerwane j a b ł k o z drzewa poznania." L e w Szestow, Apoteoza nieoczywistości szy mu wiara."* Ta przesadna wiara, prowadząca do iden­ tyfikacji z tekstem, stała się źródłem donkichotowskiego obłędu, który Michel Foucault nazwał „obłędem przez utożsamienie z fikcją literacką." Postać Don Kichota zatoczyła w literaturze szeroki krąg. Tak szeroki, że nie sposób wyczerpać tematu w skrótowym z konieczności omówieniu. Z kart powieści, blisko spokrew­ nionej z powieścią łotrzykowską i zachowującej, wedle Mieletinskiego „również najistotniejsze cechy strukturalne bajki czarodziejskiej" przeszedł hiszpański rycerz w świat najbardziej wysublimowanych wartości. „Od samego po­ czątku — pisze Nabokov — już w samym oryginale, sylwetka Don Kichota ulega zagadkowemu pomnożeniu." Don Kichota, czytelnika romansów, opisał Miguel Cervan­ tes, który wszak swoją historię także przedstawił jako wynik lektury, a nawet przekład arabskiego rękopisu pióra Sidi Hameta Ben Engeli. W tym czasie powstaje dalszy ciąg przygód przemyślnego szlachcica, którego autorem był Alonzo Fernandez de Avellaneda, „żądny zysku pismak" , jak nazywa go Tomasz Mann. Dopisał on do powstałej dopiero części pierwszej dzieła Cervantesa część drugą, atakując przy tym ostro autora pierwowzoru. Niemniej jednak właśnie Avellanedzie zawdzięczamy to, że Cervantes napisał dalszy ciąg bohaterskich dziejów szalonego rycerza. Cervantesowski Don Kichot krytykuje bowiem tę wizję swojej osoby, jaką przedstawia Avellaneda i udaje się do Barcelony, aby ujawnić przed światem „(...) kłamstwo tej nowej historii, a ludzie przekonają się, że nie jestem tym Don Kichotem, jakiego ona opisuje." Wszyscy potępiający rów­ nie ostro jak Mann „heretycką" wersję Avellanedy nie zgodziliby się zapewne z sądem Jorge Luisa Borgesa, że „Powtórzenia są nie tylko prawem, ale i koniecznością dla literatury, a to, co uchodzi za twórczość, zawsze musi być, niejako w sposób naturalny, prze-twórczością." W tomie 5 6 John I. White, autor Mythology in Modern Novel umiesz­ cza postać Don Kichota, postać literacką, wśród klasycz­ nych dla literatury motywów mitologicznych. Współczesne, dwudziestowieczne mitotwórstwo dzieł literackich i filmo­ wych nieustannie, w sposób jawny bądź ukryty czerpie z tych zasobów. Błędem byłoby jednak sądzić, iż Don Kichot, szalony rycerz z Manczy narodził się wraz z dziełem Cervantesa. Ma on bowiem, jak pisze Mieletinski „swój własny archaiczny rodowód w obrazach różnych 'mądrych szaleń­ ców', a nawet bajkowych 'głupków', którzy robią wszystko na opak". Jako zaś mądry szaleniec wieńczy Don Kichot jedynie, wedle Słowińskiego, renesansową tradycję błazna. „Dzieło to — pisze Słowiński w swojej historii postaci błazna od starożytności do początków doby romantycznej — wnosi do literatury X V I I I i X I X wieku pewien 'odwieczny obraz', archetyp błazna, który ożyje w postaciach nowych, 'dziw­ nych' bohaterów." A tych nie brakuje przecież we współ­ czesnej, literackiej i filmowej, twórczości. Amerykański socjolog Peter L . Berger widzi w sylwetce hiszpańskiego hidalga prototyp nowożytnej osobowości Zachodu, której podstawowymi cechami mają być wyzwole­ nie i samotność. „U progu epoki nowożytnej — pisze Berger — spotykamy samotną postać, odbywającą dziwaczną po­ dróż. To Don Kichot jadący przez ponury i nieurodzajny krajobraz (krajobraz monoteistyczny, przypominający inne pustynie, gdzie dziwne głosy przemawiają do innych, samo­ tnych ludzi). (...) W swych subiektywnych normach i moty­ wacjach Don Kichot reprezentował oczywiście świat śred­ niowieczny, który w szybkim tempie stawał się nie do przyjęcia. Zarazem jednak był on zapowiedzią tych wszyst­ kich samotnych postaci, które zrodziły świat nowożytny — większość z nich to rycerze o smutnych obliczach, zdobywcy królestw przestrzeni i umysłu, badacze i wynalaz­ cy — a wszystkie szalone w oczach swych współczesnych 1 2 Jeżeli Don Kichot stoi, jak uważa amerykański socjolog, u źródeł nowożytnej, europejskiej koncepcji osobowości to także z tego względu, iż jego mit jest w istocie mitem książki. Od samego początku uwikłany był w pismo, stwarzając idealną, wręcz wzorcową sytuację hermeneutyczną. Korze­ niem mitu Don Kichota jest odczytanie i zawierzenie. Nie przypadkiem filozofowie i teoretycy literatury tak chętnie określają bohatera Cervantesa mianem „rycerza wiary". Wierzącego, pisze Stanisław Cichowicz w kontekście hermeneutycznej teorii Ricoeura, cechuje „ufność pokładana w tekście, w symbolu, w hierofanii". „Wierzący nie jest panem tekstu, wręcz przeciwnie — to tekst panuje nad wierzącym, który pozwala prowadzić się jego sensowi. Prawdziwym przyswojeniem sobie tekstu jest zdobycie się na uległość wobec niego, nic innego. Akt hermeneutyczny jest w swojej istocie wysłuchaniem i usłuchaniem, o ile towarzy- 66 7 8 9 10 Fikcje, w opowiadaniu Pierre Menard, autor Don Kichota argentyński pisarz powołuje do życia jeszcze jednego twórcę sylwetki hiszpańskiego rycerza... „Zamyka się krąg lektur — pisze w książce Cervantes czyli krytyka sztuki czytania Carlos Fuentes. — Cervantes, autor Borgesa, Borges, autor Pierre'a Menarda, Pierre Menard, autor Don Kichota." Krąg ten jest jednak dużo szerszy. „Nic dziwnego — pisze Nabokov — że poczciwy rycerz dobrze się miał i mnożył się, jak świat długi i szeroki, by wreszcie wszędzie po równi czuć się u siebie: czy to jako postać karnawałowa na festynie w Boliwii, czy jako abstrak­ cyjny symbol szlachetnych, lecz pozbawionych kręgosłupa aspiracji politycznych w dawnej Rosji." Dostojewski wczy­ tywał się w Don Kichota pisząc Idiotę, a Tołstoj — Annę Kareninę. Hiszpański rycerz rzuca swój, jak to określił Nabokov, długi cień także na Martwe dusze Gogola. Wtopił się zresztą również i w polski pejzaż. Odnajdujemy go na przykład w wierszu Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego: 11 12 Ty jeden wielki znasz to, Don Kichocie, sadzona rzędem topól polska droga i rozwichrzone czapy strzech przy płocie jak gniazda ptasie, ale jak bez ptaków, ckliwe człapania końskie trakt - �noga za n o g ą - o melancholio! w klekocie w i a t r a k ó w . . . 1 3 p r z y d a ł a ucieczka Gauguina z Europy, wysłała j u ż A r t u r a R i m b a u d a do A b i s y n i i . Pchnie ona Blaise Cendrarsa d o k o ł a k u l i ziemskiej, Leirisa do A f r y k i , A r t a u d a do I n d i a n Tarahum a r a . " Bierce'owi t a k ż e k a ż e p o j e c h a ć do M e k s y k u , by t a m s z u k a ć swego celu i przeznaczenia, swego k o ń c a . Bo „ p o d r ó ż — m ó w i bohater Fuentesa — bywa smutna dla tego, k t o zostaje i piękniejsza nad wszystko dla tego, k t o w n i ą w y r u s z a . " „ W s ł o n e c z n e p o p o ł u d n i e — pisał sam Bierce w opowiadaniu Chickamauga — m a ł y c h ł o p c z y k w y m k n ą ł się z surowego d o m u na polanie i nie z a u w a ż o n y przez nikogo z a p u ś c i ł się w las. Cieszył się s w o b o d ą , p o d n i e c a ł a go r a d o ś ć w y p r a w y w n i e z n a n e . " „Wygnany tutaj — pisał R i m b a u d — m i a ł e m scenę, by o d g r y w a ć dramatyczne arcydzieła wszystkich l i t e r a t u r . " Słowa te z p e w n o ś c i ą p o w t ó r z y ł b y za n i m z a r ó w n o Bierce — bohater powieści i filmu, j a k też Bierce — t w ó r c a powieści w ł a s n y c h . Carlos Fuentes — a za n i m reżyser filmu Luis Puenzo — s w ą historię zbuntowanego pisarza, jego ucieczki i śmierci skonstruowali w formie o p o w i e ś c i , k t ó r e j m a t e r i ę s t a n o w i ą okruchy skandalu, ekscytacja t a j e m n i c ą , m o t y w y z ludo­ wych, m e k s y k a ń s k i c h legend. Są historie, k t ó r e fascynują nieprzejrzystością, brakiem odpowiedzi. N a l e ż y do nich c h o ć b y symboliczna, filmowa o p o w i e ś ć Petera Weira Piknik pod Wiszącą Skałą l u b , j a k ż e podobna, Przygoda A n t o n i o niego, k t ó r e j bohaterka, A n n a , znika tajemniczo na jednej ze ś r ó d z i e m n o m o r s k i c h wysepek. Fuentes i Puenzo zajrzeli w g ł ą b skały, zafascynowani m o ż e bardziej odtworzeniem pewnej s t r u k t u r y myśli mitycznej, reguł mityzacji p o d o b n y c h z d a r z e ń aniżeli k o n t e m p l a c j ą sacrum. „ N i g d y nie poznamy o k o l i c z n o ś c i jego odejścia — pisał M i c h a ł S p r u s i ń s k i — c h o ć istnieje k i l k a n a ś c i e najróżniejszych wersji, a d ł u g o jeszcze po 1914 zniknięcie ' n a j u k o c h a ń s z e g o i najbardziej p r z e k l ę t e g o człowieka K a l i f o r n i i ' b y ł o sensacją prasy." „ T a j e m n i c z e okoliczności zgonu — ciągnie S p r u s i ń s k i we wstępie do jedynego wydanego w Polsce z b i o r u o p o w i a d a ń a m e r y k a ń s ­ kiego pisarza — stworzyły legendę Bierce'a, 'sekretarza Boga i sekretarza D i a b ł a ' , u s c h y ł k u X I X wieku d y k t a t o r a literac­ kiego na Z a c h o d n i m W y b r z e ż u , dziennikarza — szydercy — c z ł o w i e k a , k t ó r y nie p o z o s t a w i a ł n i k o g o o b o j ę t n y m . " P o w i e ś ć Fuentesa i skonstruowany na jej podstawie film p r z e d s t a w i a j ą w istocie h i s t o r i ę p o d w ó j n e g o z n i k n i ę c i a — zniknięcia Ambrose Bierce'a i r ó w n i e tajemniczego zagi­ nięcia na K u b i e ojca a m e r y k a ń s k i e j guwernantki na hacjendzie, H a r r i e t Winslow. Ona t a k ż e przybywa do Meksysku w czasie rewolucji, aby uczyć dzieci m e k s y k a ń s k i e g o hacjendera, M i r a n d y . Przed samym jej przyjazdem jednak M i r a n d a wraz z r o d z i n ą ucieka, a na hacjendzie stacjonuje p o w s t a ń ­ czy o d d z i a ł g e n e r a ł a Tomasa A r r o y o , k t ó r y tutaj u r o d z i ł się 1 8 Przez pryzmat Don Kichota patrzy na p o l s k ą k u l t u r ę Gunter Grass, k t ó r y m i t y c z n ą p o s t a ć h i s z p a ń s k i e g o rycerza stawia, j a k pisze Janion „ w samym centrum swego obrazu polskości". N i e s p o s ó b zresztą wyliczyć t u wszystkich dotychczaso­ w y c h literackich i f i l m o w y c h wcieleń D o n K i c h o t a , wszyst­ k i c h „ d z i w n y c h " b o h a t e r ó w , j a k i m i z a o w o c o w a ł archetyp tego b ł ę d n e g o rycerza. D o ś ć z a u w a ż y ć , że w o w y m k r ę g u nie umieścił Fuentes samego siebie. N a kartach powieści Stary gringo, na kanwie k t ó r e j p o w s t a ł film Luisa Puenzo, mek­ s y k a ń s k i pisarz p o w o ł a ł do życia swojego w ł a s n e g o , nowego Don Kichota. Don Kichot jest k s i ą ż k ą p o d r ó ż y . P o d r ó ż y wszelkiego rodzaju — w przestrzeni i w czasie, w g ł ą b u m y s ł u i w głębiny duszy. „ T e j n a j s m u t n i e j s z e j książki nie zapomni z a b r a ć ze s o b ą człowiek na ostatni s ą d B o ż y " — pisał F i o d o r Dostojewski. Tomasz M a n n „ o p r a w n e w p o m a r a ń ­ czowe p ł ó t n o t o m i k i " wiózł ze s o b ą w i n n ą p o d r ó ż w za­ światy — za ocean, do A m e r y k i . D z i e ł o Cervantesa p r o w a ­ dzi a m e r y k a ń s k i e g o pisarza, A m b r o s e Bierce'a po bez­ d r o ż a c h k r a i n y śmierci, j a k ą stał się M e k s y k w zgiełku rewolucji Pancho V i l l i . Pojęcie gringo jest w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m p o g a r d l i w y m , slangowym o k r e ś l e n i e m b i a ł e g o , zwłaszcza b i a ł e g o A m e r y ­ kanina. Oznacza, i n n y m i słowy, cudzoziemca, obcego, tego, k t ó r y przybywa z oddali; p r z y b ł ę d ę . T a k właśnie n a z y w a j ą Meksykanie dziwnego, starego A m e r y k a n i n a , k t ó r y z nie­ z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w i w niejasnym celu pojawia się nagle w ich świecie w samym ś r o d k u rewolucji, w centrum p o w s t a ń c z y c h w y d a r z e ń . I t y m właśnie k r ó t k i m s ł o w e m o p i s a ł Fuentes — a za n i m reżyser filmu, figurę losu (losu obcego, w ę d r o w c a po nieswojej ziemi) Ambrose Bierce'a, autentycznego a m e r y k a ń s k i e g o pisarza i dziennikarza, k t ó r y z a g i n ą ł tajemniczo w M e k s y k u w czasie rewolucji Pancho Villi. D o ś w i a d c z e n i e obcości i z w i ą z a n e j z n i ą p o d r ó ż y niejed­ n o k r o t n i e o d g r y w a ł o zasadnicze znaczenie w kulturze. „ D o brześ zrobił, odjeżdżając, A r t u r z e R i m b a u d ! Jest nas k i l k u w i e r z ą c y c h z t o b ą bezpodstawnie w m o ż l i w o ś ć s z c z ę ś c i a " — s ł o w a te d e d y k o w a ł wyjeżdżającemu poecie Rene Char. T y c h „ k i l k u " to pozostali wyznawcy ruchu, czy też trendu w świecie artystycznym, k t ó r y James Clifford nazywa „ p o s t s y m b o l i s t y c z n ą p o e t y k ą porzucenia" (przemieszczenia, wyjazdu — postsymbolic poetics of displacement). „ P o e t y k a ta — pisze a m e r y k a ń s k i antropolog — k t ó r e j d r a m a t y z m u 1 4 1 5 1 6 17 19 20 21 2 2 67 i �i w y c h o w a ł j a k o n i e ś l u b n e dziecko hacjendera. T o , co dzieje się p ó ź n i e j , jest o p o w i e ś c i ą o drodze k u śmierci. Śmierć jest t u logicznym i nieuchronnym k o ń c e m historii, jest przez wszys­ t k i c h oczekiwana, bowiem, j a k n a p i s a ł sam Bierce w swym ostatnim liście „ z n a l e ź ć się j a k o gringo w M e k s y k u to dopiero prawdziwa e u t a n a z j a " . M a r q u e z p o w i e d z i a ł b y , że nie było nigdy śmierci bardziej zapowiedzianej. Korespon­ duje to zresztą z i n n y m i s ł o w a m i samego, autentycznego Bierce'a: „ z m i e r z a m do M e k s y k u , bo lubię w a l k ę i chcę j ą z o b a c z y ć . O d pięciu lat niczego nie n a p i s a ł e m . Jestem stary. Jeśli dowiecie się z M e k s y k u , że postawiono mnie pod ś c i a n ą i rozwalono na strzępy, to wierzcie, że będzie to najlepszy sposób pożegnania z życiem." Fuentes delikatnie p o p r z e p l a t a ł t k a n i n ę opowieści w ą t ­ k a m i z a r c y d z i e ł a Cervantesa. Jego Bierce jest „ w y s o k i m , c h u d y m starcem o siwych w ł o s a c h , niebieskich oczach, z a r ó ż o w i o n e j cerze i zmarszczkach niczym bruzdy na p o l u k u k u r y d z y , z nogami zwisającymi poniżej s t r z e m i o n . " A m b i w a l e n t n y , z ł o ż o n y stosunek miejscowych do niego Fuentes nie przypadkiem p o r ó w n a ł z t y m , j a k „ t a m t e kaziopasy i g a r k o t ł u k i p a t r z y ł y na D o n K i c h o t a , kiedy ten z a g l ą d a ł do i c h wiosek, d o k ą d n i k t go nie z a p r a s z a ł , d o s i a d a j ą c cherlawej szkapy i a t a k u j ą c swoją w ł ó c z n i ą wyimaginowane w o j s k a . " W p o d r ę c z n y m b a g a ż u , obok rewolweru i d w u w ł a s n y c h książek, m a p o w i e ś c i o w y Bierce t a k ż e t o m i k Cervantesa. H a r r i e t wiedziała, że gringo „ p r z y ­ był tutaj, by p r z e c z y t a ć Don Kichota, lecz nie wiedziała, że chciał go p r z e c z y t a ć przed ś m i e r c i ą . " „ N i g d y w życiu nie z d o ł a ł e m p r z e c z y t a ć Don Kichota. C h c i a ł b y m to uczynić teraz, przed śmiercią. Sam j u ż na dobre p r z e s t a ł e m p i s a ć " 23 2 4 25 2 6 2 7 2 8 — m ó w i gringo. N a m e k s y k a ń s k i c h b e z d r o ż a c h pisze jednak jeszcze j e d n ą o p o w i e ś ć — n o w ą o p o w i e ś ć o samotnym, szalonym rycerzu. A l e czy tak bardzo i n n ą ? A m e r y k a ń s k i pisarz szuka w M e k s y k u swojej śmierci. Autentyczny Ambrose Bierce n a p i s a ł : „ T o , co nazywasz umieraniem, jest po prostu ostatnim b ó l e m . ' ' „ Stary gringo p r z y b y ł do M e k s y k u , żeby u m r z e ć " — m ó w i ą Meksykanie. M a ł y c h ł o p c z y k , bohater opowiadania Chickamauga,u kre­ su swej radosnej wycieczki t a k ż e spotyka śmierć. Ś m i e r ć wieńczy zresztą wszystkie nowele Bierce'a. Spotyka się j ą zawsze albo z dala o d swoich albo w ś r ó d zgliszcz i r u i n w ł a s n y c h d o m ó w . Stary gringo umrze w M e k s y k u . T a k przynajmniej przyjmuje zmityzowana wersja Fuentesa i Puenzo. N i e będzie m u dana, j a k D o n K i c h o t o w i , śmierć we w ł a s n y m ł ó ż k u . Z a k o ń c z e n i e dzieła Cervantesa nie zadowo­ liło niemal nikogo. M a n n pisał na p r z y k ł a d : „ U m i e r a j ą c y D o n K i c h o t nawraca się. Odzyskuje — co za r a d o ś ć ! — 'zdrowy r o z s ą d e k ' , zapada w długi sen, trwający sześć godzin, i kiedy się z niego budzi jest zdrowy na duchu. Jego u m y s ł uwalnia się od o p a r ó w , jakie w n i m w y t w o r z y ł a ustawiczna lektura obrzydliwych powieści rycerskich: umie­ rający w i d z i , j a k s ą bezsensowne i nikczemne, rozumie 'swoje s z a l e ń s t w o ' , nie chce j u ż b y ć D o n K i c h o t e m z Manczy, Rycerzem Ponurego Oblicza, Rycerzem L w ó w , lecz t y l k o Alonsem K i c h a n o , c z ł o w i e k i e m r o z s ą d k u , c z ł o w i e k i e m ta­ k i m j a k i n n i . Powinno to nas ucieszyć. A l e cieszymy się dziwnie m a ł o , j e s t e ś m y rozczarowani i pełni ż a l u . " 1 t y l k o A u d e n u w a ż a , iż , j e d y n y m i c h ( p r z y g ó d — M S ) z a k o ń ­ czeniem m o ż e b y ć t o , k t ó r e n a m daje Cervantes, to znaczy odzyskanie zdrowego r o z s ą d k u i ś m i e r ć . " A u d e n zdaje się b y ć jednak w y j ą t k i e m . W i ę k s z o ś ć c z y t e l n i k ó w i k r y t y k ó w c h c i a ł a b y widzieć D o n K i c h o t a do k o ń c a b ł ę d n y m , do k o ń c a rycerzem, do k o ń c a szalonym. 2 9 3 0 3 1 3 2 Czy tak jednak nie było? C z y m był, czym jest ó w odzyskany dom? O b ł ę d D o n K i c h o t a jest n i e o d w o ł a l n y , u w a ż a M i c h e l Foucault. „ N i c nigdy go nie przywiedzie do prawdy ani do r o z u m u . O t w a r t y jest tylko na rozdarcie, a s t a m t ą d — na ś m i e r ć (...) Ś m i e r ć D o n K i c h o t a n a s t ę p u j e co prawda w atmosferze uspokojenia, p o w r o t u w ostatniej chwili do rzeczywistości i r o z s ą d k u . (...) Lecz czyż ta raptowna m ą d r o ś ć nie jest ' n o w y m s z a l e ń s t w e m ' , k t ó r e m u weszło do g ł o w y ? " M o ż l i w e zresztą, że m a m y t u d o czynienia z u s t ę p s t w e m na rzecz „ f u n e r a l n y c h " o b y c z a j ó w 3 3 68 epoki. „ N a w e t szaleniec D o n K i c h o t — pisze znawca tematu Phillipe Aries — nie stara się uciec przed śmiercią w m r z o n k i , na j a k i c h strawił ż y c i e . " „ W s z a k ż e nawet śmierć nie przynosi spokoju — konkluduje Foucault — s z a l e ń s t w o zatryumfuje raz jeszcze, prawda, j a k na szyderstwo wiekuis­ ta, przetrwa ostatnie t c h n i e n i e . " T o o b ł ę d uczyni rycerza n i e ś m i e r t e l n y m . „ G d y ż kiedy D o n K i c h o t o d z y s k a ł na ł o ż u śmierci z d r o w y r o z s ą d e k , cały świat b ł a g a ł go, by z n o w u stał się g ł u p c e m [szaleńcem] i z a p e w n i a ł , że w rzeczywistości jego z ł u d z e n i a były r e a l n o ś c i ą " — pisze W i l h e l m Kaiser. Po­ w r ó t do d o m u jest z ł u d n y i oznacza jedynie ś m i e r ć . „ O t r z e ź ­ wienie — pisze Foucault — m o ż e w o b ł ą k a n i u o z n a c z a ć t y l k o jedno: rychłe nadejście k o ń c a . " Jak u Bierce'a — d o m to ruiny i zgliszcza, to wspomnienie zaklęte w pustych, w y m a r ł y c h pokojach, to u p i o r y przeszłości. W żadnej z no­ wel tego pisarza nie jest d o m b e z p i e c z n ą , ciepłą p r z y s t a n i ą . W ż a d n e j z nich nie m a do d o m u p o w r o t u — tak, j a k nie ma p o w r o t u d o przeszłości. M a ł y c h ł o p c z y k z opowiadania Chickamauga „ W g o r e j ą c y m b u d y n k u p o z n a ł swój d o m . " Dom? „Czyje pomocne ramiona, j a k a dobra godzina przy­ w r ó c ą m i tę ojczyznę m o i c h s n ó w i wszystkich u n i e s i e ń ? " — p y t a ł w ę d r o w i e c R i m b a u d . „ D o d o m u , dziwne w y r a ż e n i e ! (...) D o d o m u — co to w o g ó l e z n a c z y ? " — pisał w eseju Podróż przez ocean z „Don Kichotem" Tomasz M a n n . W poetyce b e z d o m n o ś c i zatopiona jest r ó w n i e ż bohaterka powieści Fuentesa, Harriet, k t ó r a p o m y ś l a ł a o generale A r r o y o , że „ b y ć m o ż e , człowiek ten był zdolny z r o b i ć t o , czego nie m o ż n a w y m a g a ć od n i k o g o , w r ó c i ć do rodzinnego ogniska i p r z e ż y ć jeden z najstarszych m i t ó w l u d z k o ś c i : p o w r ó t do w ł a s n y c h pieleszy, do ciepłego d o m u naszych początków. 3 4 35 3 6 3 7 3 8 3 9 40 ' T o niemożliwe — p o w i e d z i a ł a do siebie samej — i wcale nie dlatego, że prawdopodobnie miejsca takiego j u ż nie ma. N a w e t gdyby jeszcze istniało, nic w n i m nie b y ł o b y takie samo, ludzie się starzeją, rzeczy się niszczą, uczucia się zmieniają. N i g d y nie m o ż e s z n a p r a w d ę w r ó c i ć d o rodzin­ nego ogniska, c h o c i a ż miejsce to b y ł o b y identyczne, z t y m i samymi l u d ź m i , jeżeli przypadkiem zdołali przeżyć, bo ci ludzie nie s ą tacy sami, t y l k o po prostu t r w a j ą t a m w t y m s w o i m istnieniu.' (...) Ognisko rodzinne to p a m i ę ć . Jedyna prawdziwa p a m i ę ć , a więc p a m i ę ć jest naszym d o m o w y m ogniskiem ( , . . ) . " W filmie Puenzo aktorzy n o s z ą c y maski śmierci śpiewają b a l l a d ę , p r z e p o w i a d a j ą c ą koniec g e n e r a ł a A r r o y o , k t ó r y „ z r o b i ł to, czego r o b i ć nie w o l n o — wrócił do miejsca urodzenia". Przepowiednia o k a z a ł a się b y ć praw­ dziwa. A r r o y o zginie, a na zniszczonej hacjendzie ocaleje jedynie lustrzana sala balowa... 4 1 Skoro obłęd D o n K i c h o t a jest n i e o d w o ł a l n y i był w stanie p r z e t r w a ć śmierć, skoro marzenie o powrocie do d o m u okazuje się b y ć t y l k o u ł u d ą , nic dziwnego, że w centrum z a i n t e r e s o w a ń badaczy literatury i filozofów zajmujących się dziełem Cervantesa z n a l a z ł a się kwestia s z a l e ń s t w a jego bohatera. Wydaje się jednak, że w swoim w ł a s n y m świecie i D o n K i c h o t , i jego odległy potomek Ambrose Bierce nie są szaleni. D l a D o n K i c h o t a n a j w y ż s z y m s z a l e ń s t w e m okazuje się wszak odzyskanie r o z u m u . Prowadzi b o w i e m do melan­ cholii, a ta jest przecież k l a s y c z n ą f o r m ą choroby, z w i ą z a n e j z o b ł ę d e m . N a poziomie symbolicznym obaj są jednak przybyszami z innego ś w i a t a . N i c z y m k l o w n i Starobinskiego zjawiają się w ś r ó d nas j a k o „ o b c y z mrocznego o b r z e ż a " , p o p e ł n i a j ą c „ s z a l e ń s t w o przekroczenia granic swego królest­ w a " . „Jeżeli k l o w n jest t y m — pisze Starobinski — k t ó r y przybywa z 'gdzie indziej', mistrzem tajemnych przejść, przemytnikiem, k t ó r y przekracza zakazane granice, zro­ zumiemy teraz dlaczego w c y r k u , na scenie tak w i e l k ą w a g ę przywiązuje się zawsze do jego entree. K a ż d y prawdziwy k l o w n wynurza się z innej przestrzeni, z innego wszech­ świata; jego wejście p o w i n n o o z n a c z a ć przekraczanie granic rzeczywistości i nawet p o d p o z o r a m i największej j o w i a l n o ś c i powinien w y d a w a ć n a m się z j a w ą . " 4 2 H i s t o r i ę o b u b ł ę d n y c h rycerzy — D o n K i c h o t a i starego gringo — rozpoczyna klasyczne klownowskie entree. O b u poznajemy w chwili porzucenia d o m u i r o z p o c z ę c i a w ę d r ó - �w k i . W momencie, kiedy dla swego otoczenia t r a c ą r o z u m i stają się s z a l e ń c a m i . „ T a k i m przybyszem — pisze o Bierce'ie S p r u s i ń s k i — obcym w ś r ó d obcych zdaje się od czasu dzieciństwa a ż po ś m i e r ć . " Obaj zresztą — i a m e r y k a ń s k i pisarz, i jego h i s z p a ń s k i protoplasta — s ą o d samego p o c z ą t k u obcy, obaj n a d c h o d z ą niczym zjawy z głębi swego o b ł ę d u , p r z e k r a c z a j ą c w realnych i duchowych w ę d r ó w k a c h prawdziwe i symboliczne granice, „ j a k gdyby granica — p i ­ sze o starym gringo Fuentes — k t ó r ą pewnego dnia prze­ kroczył, z n a j d o w a ł a się w powietrzu, a nie na z i e m i . " N i c z y m klasyczny błazen k r ó l a , Bierce staje się m ą d r y m d o r a d c ą , d o b r y m duchem m ł o d e g o , s a m o z w a ń c z e g o w ł a d c y hacjendy. Bowiem j a k o przybysz z z e w n ą t r z , z innego świata, zapewnia m u k o n t a k t ze ź r ó d ł a m i magicznej m ą d r o ś c i p ł y n ą c y m i spoza granic k r ó l e s t w a i s t a n o w i ą c y m i alter­ n a t y w ę wobec mocy centrum. 4 3 4 4 T a k samo w a ż n e jest jednak r ó w n i e ż odejście b ł a z n a . H i s t o r i a domaga się z a k o ń c z e n i a . „ M i t (...) powinien mieć z a k o ń c z e n i e , szczęśliwe albo nieszczęśliwe, ale przewidzia­ n e " — pisał w Świętej strefie Fuentes. Z w r a c a ł też na to u w a g ę Starobinski: „ P o d p o s t a c i ą ofiary odkupicielskiej k l o w n wygnany jest ze ś w i a t a ; obarczony naszymi grzechami i naszym wstydem odchodzi w śmierć: poprzez jego odejście my z kolei o s i ą g a m y z b a w i e n i e . " T o właśnie ta śmierć b ł a z n a , k t ó r ą o z n a j m i a ł a smutna melodia, grana na t r ą b c e w o p u s t o s z a ł y m c y r k u w Klownach Felliniego. I śmierć Gelsominy z La strady, k t ó r a r ó w n i e ż lubiła g r a ć na t r ą b c e i u m a r ł a w p r z y g o d n y m , n a d m o r s k i m miasteczku. Ś m i e r ć opuszczonych, niepotrzebnych, starych b ł a z n ó w . Ś m i e r ć D o n K i c h o t a . I śmierć gringo. 4 5 46 W świecie D o n K i c h o t a wszystko dzieje się na opak. Swym w i e r n y m n a ś l a d o w n i c t w e m parodiuje o n w istocie święte dla siebie idee. „ K i e d y poznajemy D o n K i c h o t a — pisze A u d e n —jest a) biedny, b) nie jest rycerzem, c) m a pięćdziesiąt lat, d ) nie ma nic do r o b o t y z w y j ą t k i e m p o l o w a n i a i czytania r o m a n s ó w o b ł ę d n y c h rycerzach. Jest c a ł k o w i t y m przeciw­ i e ń s t w e m b o h a t e r ó w , k t ó r y c h podziwia. B r a k m u na przy­ k ł a d epickiej arete urodzenia, urody, siły i t d . " Bierce jest jeszcze starszy, kiedy postanawia „ p o r z u c i ć g n u ś n e p u c h y " i o d d a ć się rycerskiemu rzemiosłu. Podobnie j a k śmiali się współcześni z D o n K i c h o t a , śmieją się m e k s y k a ń s c y po­ w s t a ń c y , kiedy stary gringo deklaruje swe pragnienie uczest­ niczenia w walce. O ile jednak D o n K i c h o t jest k r e a c j ą i r o n i c z n ą , o tyle ironia bohatera Fuentesa i Puenzo jest w p e w n y m sensie jego profesją. O ile D o n K i c h o t jest p a r o d i ą rycerskiego etosu, o tyle gringo uprawia a u t o p a r o d i ę . Bierce jest bowiem, w przeciwieństwie do h i s z p a ń s k i e g o rycerza, u r o d z o n y m i d o ś w i a d c z o n y m ż o ł n i e r z e m . O d z n a c z a j ą c się cechami, k t ó r e zjednują m u powszechny szacunek (dostojny w y g l ą d i zachowanie, odwaga i celne o k o ) , cechami ż y w c e m wyjętymi z rycerskich k o d e k s ó w , Bierce odnosi się do nich z szyderstwem i i r o n i ą . I r o n i a ta jest zresztą d u ż o szersza. D o t y k a r ó w n i e ż pojęć najświętszych, takich j a k n a r o d o w y honor, patriotyczny o b o w i ą z e k , lojalność wobec flagi. „ N a ­ ś m i e w a ł się z Boga, z Ojczyzny, z P i e n i ą d z a " — powie o swoim bohaterze Fuentes. K p i n y Bierce'a z h o n o r u , z a r m i i , k t ó r a jest tego h o n o r u symbolem i o b r o ń c ą , czynią z niego klasycznego b ł a z n a , w i a d o m o b o w i e m , że ś r e d n i o ­ wieczne korzenie b ł a z e ń s t w a sięgają właśnie owego przeciw­ stawienia się rycerskiemu etosowi, k t ó r e g o w s p ó ł c z e s n ą k o n t y n u a c j ą jest etos żołnierza. Ponad wszelkimi r ó ż n i c a m i w z n o s z ą się jednak, j a k ż e d o siebie podobne, dwie sylwetki: D o n K i c h o t a , pierwszego w historii b ł a z e ń s t w a b ł a z n a (szaleńca) na k o n i u c h o ć b y była n i m t y l k o n ę d z n a , grotes­ kowa, k o ś c i s t a chabeta i Ambrose Bierce'a — „ s t a r e g o , postrzelonego angola na b i a ł y m k o n i u " , j a k n a z y w a j ą go w filmie Puenzo; l u b , j a k u Fuentesa, „ d z i w n e g o siwego j e ź d ź c a na b i a ł y m k o n i u . " 4 7 4 8 4 9 Z a r ó w n o w filozoficznej metaforze, j a k i w m y ś l e n i u potocznym b ł a z n a u w a ż a się za wyraziciela prawdy. Prawdy w kategoriach pojęcia idealnego. Bierce jest szydercą-ironistą, wcieleniem ducha sokratejskiego. Prawda D o n K i c h o t a wydaje się b y ć p r a w d ą wiary. Za w s z e l k ą cenę p r ó b u j e h i s z p a ń s k i rycerz ocalić p r a w d ę — s w o j ą p r a w d ę . „ J a k ż e ocalić p r a w d ę ? — zapytuje w p o ś w i ę c o n y m D o n K i c h o ­ t o w i eseju Kłamstwo kłamstwem się podpiera F i o d o r D o ­ stojewski. N o i w y m y ś l a ( D o n K i c h o t - M S ) dla ocalenia prawdy inne marzenie, ale j u ż d w a k r o ć , t r z y k r o ć fantastyczniejsze, bardziej prostackie i niedorzeczne niż pierwsze. A więc r e a l i z m o w i s t a ł o się z a d o ś ć , p r a w d a , wiarygo­ d n o ś ć są o c a l o n e i wierzyć w pierwsze, g ł ó w n e marzenie m o ż n a j u ż bez zastrzeżeń — a wszystko jedynie dzięki drugiemu, znacznie bardziej niedorzecznemu urojeniu, zmy­ ś l o n e m u t y l k o d l a uratowania p r a w d o p o d o b i e ń s t w a p i e r w s z e g o . " „ N a d c h o d z i jednak chwila — pisze Ortega у Gasset — gdy w jego nieprzeniknionej duszy zaczynają się r o d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i co do sensu w y k o n y w a n y c h c z y n ó w i w ó w c z a s p o j a w i a j ą się u Cervantesa s ł o w a przepo­ jone g o r y c z ą i smutkiem. (...) 'Sercem jego o w ł a d n ę ł a melancholia — powiada poeta. — N i e c h c i a ł o m u się nawet jeść — dodaje — cały b y ł p o g r ą ż o n y w czarnych m y ś l a c h i melancholii'. ' D a j m i u m r z e ć — zwraca się do Sancha 50 51 — niech mnie d o b i j ą moje myśli i moje n i e s z c z ę ś c i a ' . " Melancholia, ta s ł y n n a donkichotowska melancholia, k t ó r a w Grassa Wariacjach na temat miedziorytu Albrechta Durera ..Melancholia I" pojawia się j a k o p r z e c i w i e ń s t w o U t o p i i i , w Don Kichocie zwiastuje przeczucie prawdy innej niż ta, j a k ą d o t ą d z z a p a ł e m w y z n a w a ł . Prawdy, j a k pisze Kaiser „ n i e u ­ chwytnej i trudnej, niepewnej i p a r a d o k s a l n e j . " M e l a n ­ cholia zawsze b y ł a i jest u w a ż a n a za c h o r o b ę . „(...) zbiorcze o k r e ś l e n i e melancholia — pisze Grass — nie z a t r a c i ł o nigdy przypisywanego m u znaczenia r ó w n e j o b ł ę d o w i lub z n i m spokrewnionej c h o r o b y . " K i e d y D o n K i c h o t odzyskuje zdrowy r o z s ą d e k , popada w o b ł ę d melancholii. A l e nie ucieka przed w ą t p l i w o ś c i a m i . Jest t y l k o jeszcze bardziej samotny niż kiedyś. Ś w i a t się z d e s a k r a l i z o w a ł . Dulcynea jest nie t y l k o D u l c y n e ą . B y ć m o ż e w i a t r a k i są z a r ó w n o wiat­ rakami, j a k i olbrzymami. K t o ma rację? T a k j a k w materii dzieła p r z e n i k a j ą się dwa światy: epicki, realny świat Sancho Pansy i iluzyjny, liryczny świat jego pana — tak w życiu m o ż l i w e są r ó ż n e odpowiedzi. C ó ż jeszcze pozostaje po t a k i m odkryciu? Jedynie — j a k pisał Borges — „ B y ć Alonsem Quijano i nie m i e ć odwagi, aby stać się D o n Kichotem." 52 5 3 5 4 Ó w w g l ą d w z ł o ż o n ą kwestię r e a l n o ś c i , ó w r o z s ą d e k , k t ó r y jest w istocie „ n a j w y ż s z y m s z a l e ń s t w e m " i p r o w a d z i do „ o b ł ę d u m e l a n c h o l i i " przedstawia p r a w d z i w ą m ą d r o ś ć błaz­ na. T a m ą d r o ś ć bywa przenikliwa, gorzka i samotna. A l e , paradoksalnie, ó w właśnie w g l ą d , uzyskany przez D o n K i c h o t a jest momentem inicjacyjnym, k t ó r y pozwala m u do rangi b ł a z n a a w a n s o w a ć . Wyzwolenie przynosi dopiero śmierć. D l a D o n K i c h o t a jest to wyzwolenie od s m u t k u i melancholii, o d o b ł ę d u rzeczywistości. D l a bohatera powie­ ści Fuentesa i filmu Puenzo — r ó w n i e ż . O ł a s k ę śmierci m o d l i ł się p r a w d z i w y Bierce, m o d l i się też Bierce Fuentesa. W opowiadaniu Bierce'a Coup de grace „ K a p i t a n M a d w e l l r o z u m i a ł to spojrzenie, zbyt często p a t r z y ł w oczy tych, k t ó r y c h wargi potrafiły jeszcze s f o r m u ł o w a ć b ł a g a n i e o śmierć. Ś w i a d o m i e lub n i e ś w i a d o m i e ó w strzęp ludzi, ó w m i k r o k o s m o s boleści, ubogi, odarty z bohaterstwa Prome­ teusz — b ł a g a ł wszystko, co istnieje, o ł a s k ę n i e p a m i ę c i . D o ziemi i nieba, d o drzew, do c z ł o w i e k a , k t ó r y nad n i m stał, k u k a ż d e j drobinie czucia czy ś w i a d o m o ś c i k i e r o w a ł to milczące wołanie. O co, w rzeczy samej? O to, czego nie szczędzimy najnędzniejszemu stworzeniu, niezdolnemu tego p r a g n ą ć , a o d m a w i a m y t y l k o n i e s z c z ę ś n i k o m w ludzkiej s k ó r z e — o b ł o g o s ł a w i o n e wyzwolenie, akt najwyższego w s p ó ł ­ czucia: coup de g r a c e . " T e słowa Carlos Fuentes w k ł a d a w usta swego bohatera. O n , ten stary b ł a z e n - b l u ź n i e r c a , ten, j a k sam o sobie powie, „ g o r z k i i sardoniczny u c z e ń d i a b ł a " b ł a g a o łaskę śmierci Boga, k t ó r e g o p r z e k l ą ł i odrzucił. Stary gringo szuka śmierci. L u d w i k Stomma przypisuje b ł a z n o w i „ c i ą g o t y do k u l t u ś m i e r c i . " „ P r a g n ę b y ć dobrze w y g l ą d a j ą c y m t r u p e m " — powtarza wielokrotnie Bierce. Z m o t y w e m śmierci ściśle z w i ą z a n y jest u Fuentesa i Puenzo 55 5 6 5 7 69 �obraz pustyni. W a r t o przy okazji w s p o m n i e ć , że tej samej pustyni — pustyni Chihuahua — p o ś w i ę c o n e są strony w innej powieści o uciekinierze, p o r z u c a j ą c y m świat, w po­ wieści М а х а Frischa Stiller. T o właśnie pustynia n a u c z y ł a starego gringo umierania. A do pojechania na n i ą z m u s i ł go j a k i ś w e w n ę t r z n y nakaz, głos przeznaczenia, k t ó r e m u nie p o t r a f i ł się o p r z e ć . Przypomnijmy s ł o w a Bergera: „ k r a j o b r a z monoteistyczny, p r z y p o m i n a j ą c y inne pustynie, gdzie dziw­ ne głosy p r z e m a w i a j ą do innych, samotnych l u d z i " . Przypo­ m n i j m y też spotkanie Rycerza ze Śmiercią na o d l u d n y m m o r s k i m w y b r z e ż u w Siódmej pieczęci Bergmana. Ż y c i e Bierce'a t a k ż e przypomina pakt zawarty ze śmiercią. O n „ N i e należy do naszych — m ó w i p o w s t a ń c z y g e n e r a ł A r ­ r o y o . — Nie wierzy w rewolucję. Wierzy w ś m i e r ć . " T o ona ofiarowuje Bierce'owi szaleńczą o d w a g ę , s p o k ó j i przenik­ liwą m ą d r o ś ć . W zamian za d u s z ę i ciało śmierć obdarza go s w ą ł a s k ą , coup de grace. 5 8 W wymiarze symbolicznym śmiercią jest j u ż sama w ę d ­ r ó w k a do innego ś w i a t a za p o ł u d n i o w ą g r a n i c ą — do M e k s y k u . „ S t a r y gringo u m a r ł w M e k s y k u . T y l k o dlatego, że p r z e k r o c z y ł g r a n i c ę " — wierzą Meksykanie. Po śmierci jeździ się na p o ł u d n i e , do kraju, gdzie „ ś m i e r ć nie jest k o ń c e m a jedynie p o c z ą t k i e m " . W M e k s y k u H a r r i e t zoba­ czyła k r a i n ę śmierci, „ z o b a c z y ł a tę w y s c h n i ę t ą i b r z y d k ą ziemię, j a k k o l w i e k za s p r a w ą swego d r a m a t y z m u nie po­ z b a w i o n ą p i ę k n a , ziemię t w a r d ą , o d a r t ą z h o j n o ś c i , po­ z b a w i o n ą ł a t w o r o d z ą c y c h się o w o c ó w , ziemię, k t ó r e j nieli­ czne p ł o d y m u s i a ł y się r o d z i ć z martwego ł o n a i były niczym dziecko, k t ó r e po wydostaniu się z m a r t w y c h trzewi swej m a t k i ciągle jeszcze walczy o utrzymanie się przy ż y c i u . " M e k s y k to dla H a r r i e t t a k ż e b u d z ą c a lęk kompletnie obca ziemia, „gdzie j e d y n y m przejawem silnej w o l i była uparta determinacja pozostawania zawsze niczym i n n y m , j a k t y l k o t y m starym, biednym i chaotycznym k r a j e m . " Podobnie w s p o m i n a ł M e k s y k Josif Brodski w wierszu Meksykańskie romancero. A w poetyce, j a k ż e bliskiej Ziemi jałowej, tak pisał o swojej ojczyźnie Octavio Paz: „ L e c z w o d y nie ma, wszystko tutaj w y s c h ł o / chleb nie smakuje a owoc jest gorzki." M e k s y k a ń s k a poezja obfituje zresztą w opisy topografii krainy śmierci, t u b o w i e m dla bohatera powieści L i m y Raj,,(...) p i e k ł o z n a j d o w a ł o się p o ś r o d k u ziemi, a głos z m a r ł y c h wznosił się i w y d o b y w a ł jej s z c z e l i n a m i . " „ J a piję t y l k o ze z m a r ł y m i " — m ó w i w filmie Puenzo Tomas A r r o y o , siedząc na cmentarzu. F a s c y n u j ą c e i o d p y c h a j ą c e zarazem demoniczne p i ę k n o M e k s y k u , krainy r o z k ł a d u , zgnilizny i w s z e c h p a n u j ą c e j śmierci wspomina t a k ż e bohater powieści Frischa, Stiller. 5 9 6 0 61 6 2 63 M e k s y k jest p r ó c z tego w powieści Fuentesa i filmie Puenzo mitycznym labiryntem, a w ę d r u j ą c y p o n i m bohate­ rowie Starego gringo p r z y p o m i n a j ą nocne chmury, k t ó r e „ p r z e p ł y n ę ł y po niebie w poszukiwaniu swego odbicia na pustyni, ale nie znalazłszy go, nadal p o s u w a ł y się n a p r z ó d , zgodnie ze swoim w ę d r o w n y m przeznaczeniem." Jest też M e k s y k , w poetyckiej metaforze, ciemnym pragnieniem 0 strukturze labiryntu. D l a H a r r i e t M e k s y k b y ł snem. Lustrzana sala balowa, o s z c z ę d z o n a przez p o w s t a ń c ó w jest właśnie o w ą s y m b o l i c z n ą b r a m ą snu. S p o ł e c z n y m odzwier­ ciedleniem labiryntowej, pozaziemskiej topografii M e k s y k u — k r a i n y śmierci —jest p a n u j ą c y w n i m rewolucyjny chaos, zagubienie dawnych symboli i z n a k ó w . S k ą d i n ą d w i a d o m o , że p o s t a ć b ł a z n a u w i k ł a n a jest w symboliczny splot b ł ą k a n i a się, b ł ę d u , o b ł ę d u , poszukiwania, a w konsekwencji w m i t o ­ logiczną p r z e s t r z e ń labiryntu — b ł ę d y ń c a . M y ś l mityczna w i ą ż e ze s o b ą szaleńca i b ł ę d n e g o rycerza, o b ł ą k a n e g o 1 p r z e c h o d z ą c e g o inicjację herosa. „ B ł ą d z e n i e = poszukiwa­ nie — pisze Stomma. — K t o poszukuje — b ł ą d z i . Z kolei ' b ł ą d — o b ł ę d — p r z y b ł ę d a — o b ł ą k a n i e ' . Z w i ą z k i te ujawniają nam istotny, strukturalny sens a t r y b u t u ekscentr y z m u (wariactwa), przydawanego ludziom p o s z u k u j ą c y m . Ł a c i ń s k i furor, -oris to s z a l e ń s t w o , o b ł ą k a n i e , ale r ó w n i e ż . . . natchnienie!" Z l a b i r y n t u s z a l e ń s t w a nie ma ucieczki. P l ą t a n i n a ścieżek zamyka o d w r ó t . W i e d z i a ł o t y m D o n K i c h o t , wiedział t a k ż e 64 65 70 gringo, gdy o p u s z c z a ł g o ś c i n n e E l Paso i u d a w a ł się na p u s t y n i ę , tam, gdzie t y l k o „ R e b e l i a i represje, nieszczęścia i g ł ó d . " „ O n nie m ó g ł j u ż się w y d o s t a ć , c h o ć b y inna b y ł a jego wola, spod p r z e m o ż n e j w ł a d z y pustyni, na k t ó r ą p r z y b y ł dobrowolnie ( . . . ) . " Ojczyzna pozostaje w p a m i ę c i j a k o utracony raj, dobry, swojski świat, kraina życia i p ł o d n o ś c i . „ H a r r i e t i stary gringo pobiegli teraz m y ś l a m i do innych, bardziej urodzajnych ziem, do rozlewnych i wiecznie tęsk­ nych rzek, do blasku ł a n ó w pszenicy falujących na r ó w ­ ninach niczym obrus na stole, do ł a g o d n i e p o f a ł d o w a n y c h dolin przylegających do b ł ę k i t n y c h g ó r i p a r u j ą c y c h masy­ w ó w leśnych. Jeśli chodzi o rzeki, to pomyśleli przede wszystkim o tych, k t ó r e toczyły swe w o d y na P ó ł n o c y , a wtedy cała litania nazw p o p ł y n ę ł a i m z ust niczym s t r u m i e ń utraconych rozkoszy podczas tego suchego i spragnionego meksykańskiego zmierzchu." 6 6 6 7 68 Stary gringo nie p o w r ó c i ł do d o m u . Z g i n ą ł z ręki g e n e r a ł a A r r o y o . Z g i n ą ł j a k k r ó l e w s k i b ł a z e n , k t ó r y w y p o w i e d z i a ł za wiele prawdy. Z g i n ą ł p o d w ó j n i e — raz zabity s t r z a ł e m w plecy, drugi raz — u r o c z y ś c i e , podczas honorowej, żołnierskiej egzekucji, u b o k u swego zabójcy. Jak j u ż wspo­ m n i a ł a m , j e d n y m z e l e m e n t ó w melancholijnego szaleństwa D o n K i c h o t a jest t ę s k n o t a do śmierci. D o p i ę k n e j śmierci. Śmierci bohatera. Takiej, j a k romantyczna śmierć na p o l u b i t w y polskich D o n K i c h o t ó w , k t ó r y m i z a c h w y c a ł się Grass. W książce i filmie Stary gringo wielokrotnie przewija się ten w ą t e k , obecny t a k ż e w twórczości samego Bierce'a (por. np. opowiadanie Filozof). Ś m i e r ć jest t u chwilą o n a j w y ż s z y m dramatyzmie. Śmierć, j a k b y p o w i e d z i a ł Aries „ p a t e t y c z n a j a k w epoce romantycznej i samotna j a k śmierć pustel­ n i k a . " M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że idea pięknej śmierci, śmie­ rci bohatera, rysująca się z a r ó w n o w Starym gringo, j a k i w twórczości Bierce'a (choć tam występuje ona w swej postaci a rebours, bo, z g o ł a ironicznie, bohaterowie jego u m i e r a j ą zazwyczaj w s p o s ó b niezwykle o k r u t n y i przypad­ k o w y ) ma korzenie w tej w ł a ś n i e XIX-wiecznej, romantycz­ nej wizji. P o m i m o pozornej desakralizacji patos i waga „ h o r a m o r t i s " p r z e t r w a ł y w kulturze do dzisiaj, nic więc dziwnego, że śmierć D o n K i c h o t a w z b u d z i ł a tyle emocji, refleksji i rozczarowań. 6 9 „ I n o c e n c i o Mansalvo w y r w a ł z t r u m n y na w p ó ł zgniłą d e s k ę i w t y m momencie u k a z a ł a się twarz starego gringo, bardziej w objęciach nocy niż śmierci; z ż a r ł a j ą przyroda, p o m y ś l a ł sobie p u ł k o w n i k Frutos Garcia. O g o r z a ł a , poziele­ n i a ł a twarz, dziwnie u ś m i e c h n i ę t a , bo grymas ust o d s ł o n i ł dziąsła i zęby, długie, k o ń s k i e , t y p o w o a m e r y k a ń s k i e zęby, twarz, na k t ó r e j m a l o w a ł się wyraz nieustającej k p i n y . " Śmierć w y d o b y w a istotę błazeńskiej natury Bierce'a, defor­ m u j ą c jego twarz w k l a s y c z n ą , p r z e w r o t n ą m a s k ę „ c z ł o w i e k a ś m i e c h u " ; m a s k ę , k t ó r a łącząc w sobie tragizm z elementem k o m i c z n y m daje ostatecznie efekt szyderczej groteski. I w niej właśnie, j a k w k r z y w y m zwierciadle, odbija się b ł a z e ń s k a prawda nie t y l k o o życiu, ale i o śmierci samej. Prawda, k t ó r a o d p o c z ą t k u do k o ń c a jest n i e z g o d ą na zastany p o r z ą d e k , p r z e k o r ą i k p i n ą . Ambrose Bierce szykuje swym p o t o m n y m kolejny ż a r t . 7 0 „ C z e k a na ciebie pusty g r ó b na w o j s k o w y m cmentarzu, t a t o " — powie Harriet. Świat nie dowie się nigdy, że w grobie kapitana Winslow spoczywa zaginiony a m e r y k a ń ­ ski pisarz. Nie ma j u ż Ambrose Bierce'a, jest bohaterski kapitan W i n s l o w . T o będzie dla gringo przepustka do d o m u , jego bilet p o w r o t n y . Z k r ę g u s z a l e ń s t w a nie ma ucieczki. D o d o m u p o w r ó c i ć m o ż n a t y l k o j a k o k t o ś inny. „ P o w i n s z u j c i e m i , zacni panowie, żem oto j u ż nie D o n K i c h o t e z Manczy, ale A l o n z o Quijano, k t ó r e g o p o s t ę p o w a n i e z y s k a ł o dawniej przydomek D o b r e g o " — m ó w i na ł o ż u śmierci bohater Cervantesa. „ J a t o k t o ś i n n y " — powie poeta. „ N i e jestem S t i l l e r e m ! " — będzie uparcie twierdził bohater powieści Frischa. Jako k t o ś inny umiera w a m e r y k a ń s k i m p a ń s t w i e kolejny uciekinier — bohater filmu A n t o n i o n i e g o Zawód: reporter, D a v i d Locke, z a m k n i ę t y (jakże symboliczne na­ zwisko) w k r ę g u swego przeznaczenia, k t ó r e g o kresem jest śmierć. Po drugiej stronie skały A n n a , zaginiona tajemniczo 7 1 7 2 7 3 74 �bohaterka Przygody, m o ż e stać się K l a u d i ą . Jest prawda ż y w y c h i prawda u m a r ł y c h . Jest, j a k w Pikniku pod Wiszącą Skałą, prawda w i k t o r i a ń s k i e j szkoły dla d z i e w c z ą t i p r a w d a w n ę t r z a skały. P r z y w o ł a j m y jeszcze, na koniec, słynne k ł a m s t w o , wieńczące Jądro ciemności Conrada. W rozmowie z n a r z e c z o n ą K u r t z a M a r l o w całkowicie zmienia jego ostat­ nie słowa. Zamiast „ o h y d a , o h y d a " m ó w i : „ O s t a t n i m wyra­ zem, j a k i w y m ó w i ł , b y ł o pani i m i ę " . Ten rodzaj k ł a m s t w a James Clifford nazywa „ k ł a m s t w e m zbawiennym", „ z b a ­ w i e n n ą fikcją" (saving lie, saving fiction). „ O p r ó c z p r o b l e m u moralnej dezintegracji K u r t z a — pisze a m e r y k a ń s k i ant­ ropolog — C o n r a d wprowadza temat głębszy i przewrotniejszy: s ł a w n e „ k ł a m s t w o " — w istocie serię k ł a m s t w , k t ó r e w Jądrze ciemności są fundamentem i w z m a c n i a j ą zarazem z ł o ż o n ą p r a w d ę narracji M a r l o w a . U j m u j ą c rzecz bardzo schematycznie — ciągnie C l i f f o r d — u w a ż a m to k ł a m s t w o za zbawienne. Oszczędzając narzeczonej K u r t z a jego ostatnich słów, M a r l o w dostrzega i konstytuuje r ó ż n e domeny prawdy — p r a w d ę m ę s k ą i k o b i e c ą , p r a w d ę m e t r o p o l i i i prowincji. Prawdy te odzwierciedlają podstawowe struktury w k o n ­ stytuowaniu u p o r z ą d k o w a n y c h z n a c z e ń — wiedzy podzielo­ nej w zależności o d płci, kulturowego centrum i p e r y f e r i i . " Etnologia d ł u g o c z e k a ł a na swego Conrada, jej przed­ stawiciele oddawali się bowiem tworzeniu „realistycznych, 7 5 76 kulturowych fikcji." Marlow, tak j a k D o n K i c h o t , osamot­ niony jest w swej błazeńskiej ś w i a d o m o ś c i w i e l o z n a c z n o ś c i ś w i a t a . C l i f f o r d proponuje, aby Jądro ciemności o d c z y t a ć j a k o paradygmat etnograficznej s u b i e k t y w n o ś c i , a jej autora u z n a ć za patrona nowoczesnej antropologii, k t ó r a ujmuje k u l t u r ę j a k o z b i ó r kontekstualnych o p o w i e ś c i , j a k o zbioro­ w ą fikcję. Zbawienne, ocalające k ł a m s t w o . . . Być m o ż e to t a k ż e m i a ł na myśli Dostojewski, gdy we w s p o m n i a n y m j u ż eseju pisał, iż Don Kichot jest p o w i e ś c i ą , w k t ó r e j p r a w d a ocalona zostaje dzięki k ł a m s t w u . Bo w p e w n y m momencie swojej historii cervantesowski rycerz wie j u ż , j a k a to prawda zostaje ocalona. Zdaje się o n b o w i e m łączyć w sobie dwie postawy, k t ó r e u Conrada upostaciowane z o s t a j ą w osobach M a r l o w a i narratora. „ M a r l o w opowiada pewne s k o ń c z o n e historie — pisze C l i f f o r d . — D r u g i narrator zbiera je, p o r ó w n u j e i (ironicznie) wierzy w te częściowe p r a w d y . " D o n K i c h o t w i e, że ocala p r a w d ę i ś w i a d o m jest swoich z a b i e g ó w . A ś w i a d o m o ś ć t a k a j a k ż e jest bliska „ p e r s p e k t y w i e osiąganej przez p o w a ż n e g o interpretatora k u l t u r y , lokalnej, częściowej w i e d z y . " B y ć m o ż e zatem D o n K i c h o t i jego d u c h o w i spadkobiercy, D o n K i c h o t ze swoją m e l a n c h o l i ą , z r o d z o n ą z rozpaczy i z w ą t p i e ń m ó g ł b y stać się, o b o k Conrada, ojcem nowoczesnego spojrzenia na kulturę? 7 7 78 PRZYPISY 1 E . Mieletinski, Poetyka mitu. Warszawa 1981, s. 348 M. Słowiński, Błazen. Dzieje postaci i motywu, Poznań 1990, s. 3 5 M. Foucault, op.cit., s. 48 W. Kaiser, Praisers of Folly, Cambridge 1963, s. 295 245 M. Foucault, op.cit., s. 48 P.L. Berger, Człowiek Zachodu: wyzwolenie i samotność, "AA. Bierce, Chickamauga, (w:) op.cit., s. 39 neks" nr 43, 1986, s. 3 A. Rimbaud, Iluminacje, (w:) A. Międzyrzecki, op.cit., s. 120 S. Cichowicz, Filozofia i hermeneutyka, (w:) P. Ricoeur, Egzys­ T. Mann, op.cit., s. 303 tencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s. 25 C . Fuentes, Stary..., s. 152 M. Foucault, Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, War­ J. Starobinski, Portrait de lartiste en saltimbanque, Paris 1970, szawa 1987, s. 46 s. 132 E . Mieletinski, op.cit., s. 348 M. Sprusiński, op.cit., s. 8 V. Nabokov, Don Kichote, „Pismo literacko-artystyczne" nr 2, C. Fuentes, Sjary..., s. 13 1986, s. 124 C . Fuentes, Święta strefa. Warszawa 1977, s. 11 T. Mann, Podróż przez ocean z Don Kichotem, (w:) Eseje, J. Starobinski, op.cit., s. 132 Warszawa 1964, s. 297 W.H. Auden, op.cit., s. 341 M. Cervantes, Don Kichote, Warszawa 1972, cz. II, s. 488 C . Fuentes, Stary..., s. 89 P. Michałowski, Wypisy z „Księgi piasku", „Literatura na Tamże, s. 67. Por. także W. Kaiser, op.cit., s. 291 Świecie" nr 12, 1988, s. 260 F . Dostojewski, op.cit., s. 264 C. Fuentes, Cervantes czyli krytyka sztuki czytania, Kraków J. Ortega у Gasset, Rozmyślania o Escorialu, (w:) Dehumaniza­ 1981, s. 99 cja sztuki i inne eseje. Warszawa 1980, s. 93 V. Nabokov, op.cit., s. 124 W. Kaiser, op.cit., s. 280 S. R. Dobrowolski, cyt. za: B. Miciński, Pisma. Eseje, artykuły, G . Grass, Z dziennika ślimaka, Gdańsk 1991, s. 222 listy, Kraków 1970, s. 278-279 J.L. Borges, Sława, „Literatura na Świecie" nr 12, 1988, s. 83 M. Janion, Obraz polskości u Grassa (w:) Projekt krytyki A. Bierce, Coup de grace, (w:) op.cit., s. 78 fantazmatycznej, Warszawa 1991, s. 121 L . Stomma, Wariat czy geniusz...", maszynopis 1981, s. 4 C . Fuentes, Stary gringo, Kraków 1992 C. Fuentes, Stary..., s. 171 F. Dostojewski, Kłamstwo kłamstwem się podpiera, (w:) O lite­ Tamże, s. 160 raturze i sztuce, Kraków 1976, s. 263 Tamże, s. 10 Cyt. za: A. Międzyrzecki, Legenda Rimbauda, (w:) Rimbaud, Tamże, s. 74 Appollinaire i inni, Warszawa 1988, s. 627 Tamże, s. 125 J. Clifford, A Poetics of Displacement: Victor Segalen, (w:) The O. Paz, Elegia przerywana, „Literatura na Świecie", nr 8—9, Predicament of Culture: Twentieth — Century Ethnography, Litera­ 1985, s. 140 ture and Art, Harvard 1988, s. 152 J.L. Lima, Raj, Kraków 1979, s. 38 C. Fuentes, Stary..., s. 20 C. Fuentes, Stary..., s. 86 A. Bierce, Chickamauga, (w:) Jeździec na niebie i inne opowiada­ L . Stomma, op.cit., s. 3 nia, Warszawa 1978, s. 32 C. Fuentes, Stary..., s. 17 A. Rimbaud, Iluminacje (w:) A. Międzyrzecki, op.cit., s. 112 Tamże, s. 22 M. Sprusiński, Wstęp, (w:) A. Bierce, op.cit., s. 6 Tamże, s. 74 C. Fuentes, Stary..., s. 234 Ph. Aries, op.cit., s. 596 A. Bierce, op.cit., s. 5 C. Fuentes, Stary, s. 12 C. Fuentes, Stary..., s. 28 Tamże, s. 214 Tamże. M. Cervantes, op.cit. Tamże, s. 172 A. Rimbaud, Listy Jasnowidza, cyt. za: A. Międzyrzecki, Tamże, s. 16 Legenda Rimbauda, (w:) op.cit., s. 619 A. Bierce, motto w: C. Fuentes, Stary... M. Frisch, Stiller, Warszawa 1976, s. 7 Tamże, s. 9 J. Clifford, On Ethnographic Self - Fashioning: Conrad and T. Mann, op.cit., s. 340 W.H. Auden, Geniusz i apostoł, (w:) Ręka farbiarza i inne eseje, Malinowski, (w:) tenże, op.cit., s. 99 Warszawa 1988, s. 346 Tamże, s. 100 M. Foucault, op.cit., s. 48 Tamże, s. 99 Ph. Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989, s. 23 Tamże. 2 3 6 3 7 3 3 8 4 4 0 3 9 4 1 5 6 7 4 2 4 3 4 4 4 5 8 4 6 4 7 9 4 8 1 0 4 9 s o 1 1 s 1 1 2 3 2 1 3 5 3 5 4 1 4 s s S 6 I s 3 7 1 6 5 8 5 9 1 7 6 0 6 1 1 8 6 2 1 9 6 3 6 4 2 0 6 5 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 2 7 7 2 2 8 7 3 2 9 3 0 7 4 3 1 7 5 3 2 7 6 3 3 7 7 3 4 7 8 71 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b15f3315b6df3b74908579fb52b084e7.pdf 6ae185f6dde0c73eff312c3641b42e93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1622 Title A name given to the resource "Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście amerykańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.161-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I I JANUSZ MUCHA Katedra Socjologii Ogólnej i Antropologii Społecznej, AGH, Kraków „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ W NIEWIELKIM MIEŚCIE AMERYKAŃSKIM 1 WSTĘP Celem tego tekstu jest analiza konkretnego przejawu „sukcesji etnicznej". Ta problematyka teoretyczna pojawiła się w naukach społecznych na początku XX wieku w ramach prac tak zwanej pierwszej „szkoły chicagowskiej" (szkoły Roberta E. Parka). Od tego czasu powstało wiele mniej lub bardziej ogólnych koncepcji sukcesji (nawiązujących do ekologii roślin, z której wkrótce wyrosła ekologia społeczna; na ich temat por. McKee 1993). W artykule niniejszym cho­ dzi mi o sukcesję w jednej szczegółowej dziedzinie i w jednym szczegółowym miejscu. Przedmiotem tekstu jest nieukończony jeszcze proces przejmowania parafii rzymskokatolickiej przez szybko rosnącą liczebnie ludność latynoską od zmniejszającej się zbiorowości polonijnej w Zachodniej Dzielnicy średniej wielkości miasta South Bend na północy amerykańskiego stanu Indiana, około 90 mil na wschód od Chicago. Ten proces oznacza jednak również zamknięcie procesu sukcesji etnicznej eliminującej kulturowo grupę węgierską z „samodziel­ nego" życia religijnego dzielnicy. Warto tu przypomnieć, że w społeczeństwach kulturowo zróżnicowanych religijność jest bardzo często ściśle związana z etnicznością (por. np. Posem-Zieliński [red.] 2003), a w znanej koncepcji autorstwa Miltona Gordona (1964, s. 23-30) religia jest jedną z trzech możliwych podstaw etniczności w społeczeń­ stwie amerykańskim. W prezentowanym tu przypadku dwie istotne dla tekstu grupy etniczne w zasadzie nie różnią się przynależnością religijną. Co więcej, historycznie rzecz biorąc katolicyzm jest ważną częścią tożsamości etnicznej ich obu. Kulturowo rzecz biorąc natomiast, są to jednak nieco inne typy katolicy­ zmu. Etniczna sukcesja, o której tu będzie mowa, ma znaczenie dla kulturowych cech katolicyzmu w całym mieście. W tekście przedstawię najpierw bardzo krótko miejscową Polonię oraz zbio­ rowość Latynosów, a potem skoncentruję się na wspomnianej „sukcesji" . Na 2 1 Chciałby podziękować panu dr. Pawłowi Załęckiemu z Instytutu Socjologii U M K za uwagi i sugestie. Dzieje miasta i jego Polonii opisane są dokładnie w: Mucha 1996. Ludność latynoska mia­ sta i teorie „sukcesji etnicznej" związane ze wspomnianą „szkoła chicagowską" przedstawione są w: Mucha 2003. 2 �162 JANUSZ MUCHA tyle, na ile ma to sens (i istnieje odpowiedni materiał empiryczny), postaram się wskazać elementy procesu „przejścia" i ceremonii „przejścia", tak jak analizo­ wane są one w antropologii społeczno-kulturowej. POLONIA W SOUTH BEND South Bend istnieje pod tą nazwą od 1830 roku. Miasto ma dziś około sto tysięcy mieszkańców. Do połowy X X wieku rozwijał się tu przemysł ciężki, w tym maszynowy. Obecnie główni indywidualni pracodawcy to: prywatny, ka­ tolicki Uniwersytet Notre Dame (założony przez Kongregację Świętego Krzyża w roku 1842), szpitale oraz zarząd szkół publicznych. Przemysł (w tym maszy­ nowy) istnieje, ale składają się nań głównie liczne, niewielkie zakłady. Pierwsza większa grupa Polaków pojawiła się tu w roku 1865. W ciągu dekady 1870-1880 nastąpił wzrost ich liczby z około 160 do około 1600 osób. Przy­ jeżdżali nadal, do I wojny światowej. Osiedlali się głównie w Zachodniej Dziel­ nicy (West Side). Założyli w tym protestanckim mieście kilka parafii rzymsko­ katolickich i jedną polskokatolicką. Te rzymskokatolickie (tylko one nas tu będą interesowały) to: „świętej Jadwigi" (St. Hedwig, 1883), „świętego Kazimierza" (St. Casimir, 1899), „świętego Stanisława" (St. Stanislaus, 1900) i w końcu, w roku 1910, „świętego Wojciecha" (St. Adalbert). W 1913 roku powstała para­ fia kościoła polskokatolickiego. W roku 1915 założono na południu tej samej, szeroko rozumianej, dzielnicy rzymskokatolicką parafię „Our Lady of Hungary", skupiającą ludność węgierską i polską. Imigranci węgierscy utworzyli w 1900 roku w północnej części dzielnicy parafię St. Stephen, która będzie jed­ nym z „bohaterów" tego tekstu . Przy parafiach powstawały rozmaite polonijne instytucje. Najważniejsze były szkoły z polskim językiem wykładowym. Po I I wojnie światowej nauka od­ bywała się tu już po angielsku. Od roku 1969 zaczyna się stopniowe zamyka­ nie polonijnych szkół parafialnych. Do dziś pozostała tylko szkoła świętego ST. Adalbert, którą z uwagi na zdecydowaną dominację uczniów latynoskich trudno teraz określić jako polonijną. Od roku 1896 do roku 1964 ukazywało się „ogólnomiejskie" pismo polonijne, najpierw pod tytułem Goniec Polski, a potem Polish Messenger. Od roku 1929 do połowy lat osiemdziesiątych istniał w South Bend polonijny program radiowy (por. Mucha 1996; Mucha 2003). We wszystkich wspomnianych kościołach odbywają się nadal polonijne spot­ kania religijne lub występują jakieś inne mniej lub bardziej silne polskie akcenty (śpiewanie polskich pieśni podczas jednej z niedzielnych mszy, śpiewanie kilku 3 3 1 Warto pamiętać o tym, że gdy mowa w tym tekście o parafii, to tylko „historycznie ' chodzi tu o jednostkę terytorialną. Amerykańska parafia katolicka (pomijam tu inne wyznania) to dziś zbiorowość ludzi (rodzin) w dość formalny sposób („rejestracja", płacenie regularnych składek, czynne i bierne prawo wyborcze przy wyłanianiu rady parafialnej, itp.) związanych z konkretną podstawową jednostką organizacyjną Kościoła, niezależnie od miejsca zamieszkania. �163 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ polskich kolęd w okresie Bożego Narodzenia, spotkania modlitewne, święcenie koszyków z jedzeniem przed Wielkanocą). Uczestniczy w nich jednak obecnie mała liczba starszych ludzi. Celebrowane są już tylko dwie msze w miesiącu, odprawiane przynajmniej częściowo po polsku. Jedna z nich, odprawiana przez księdza Polaka pracującego kilkanaście mil na północ od South Bend, ma miejsce w kościele St. Adalbert. Msze, które tam obserwowałem, skupiały po około 50 osób. Około jednej trzeciej tej liczby stanowili ludzie bardzo starzy. Pozostali byli w średnim wieku; czasem przychodzili z małymi dziećmi. Pieśni polskie zapowiadane były po angielsku przez zakonnicę, która grała na organach i intonowała je w słabej polszczyźnie. Odprawiający mszę ksiądz apelował do Polaków o uczęszczanie na tę (to znaczy w tym kościele, o tej godzinie, w daną niedzielę miesiąca) mszę i na drugą w miesiącu mszę odprawianą po polsku w inną niedzielę miesiąca w kościele St. Hedwig. Msza ta odprawiana jest w intencji polskiego Radia Maryja (które faktycznie dociera tam do kilku osób, mających anteny satelitarne). Liczba uczestniczących wiernych jest podobna jak w poprzednio omówionym przypadku. Nadal aktywnie działają dwa para­ fialne chóry polonijne. Jeden to chór parafii St. Adalbert, drugi związany jest z kościołem polskokatolickim. Leonard F. Chrobot zaproponował ostatnio interesującą typologię polonijnych parafii w USA. Typ A to polonijna parafia lub misja, służąca świeżo przybyłym imigrantom z Polski. Typ B - polonijna parafia w stabilnej dzielnicy polonijnej danego miasta. Typ C - polonijna parafia w zmieniającej się (głównie pod wzglę­ dem składu etnicznego) dzielnicy. Typ D - polonijna parafia w zmienionej już pod względem etnicznym dzielnicy, typ E natomiast to parafia polonijna w sta­ dium zamykania (Chrobot 2001, s. 85-89). W South Bend mamy do czynienia wyłącznie z polonijnymi parafiami typu C i D. Jest jednak bardzo możliwe, że niektóre z nich zostaną wkrótce zamknięte. Artykuł ten pokazuje, w jaki sposób można uratować parafię rzymskokatolicką, przekształcając jej oblicze etniczne (kosztem jest tu jednak zamknięcie innej etnicznej parafii rzymskokatolickiej). Opisane dalej procesy nie doprowadziły jak dotąd (i prawdopodobnie w ciągu najbliższych lat nie doprowadzą) do zamknięcia polonijnej parafii St. Adalbert, ale do częściowego na razie przejęcia jej z rąk Polonii przez Latynosów . Dwie doroczne imprezy mają skupiać Polonię miasta i okolicy. Jedna z nich to obiad z okazji Miesiąca Dziedzictwa Polskiego, mający miejsce na ogół w październiku. Druga impreza to styczniowy „Obiad Opłatkowy". Uczestniczy w nich po około 250-300 osób. 4 4 Chrobot, który jest socjologiem religii i księdzem katolickim, aktualnie proboszczem dwóch parafii (St. Hedwig oraz St. Patrick) w South Bend, był w latach 1991-1995 proboszczem parafii St. Adalbert. Poświęca jej ważny przypis nr 10 swego artykułu (2001, s. 88). W roku 2001 Chrobot uznał ją za należącą do typu C. Przypis kończy się słowami ówczesnego proboszcza: „jak długo jeszcze ta parafia będzie polska?" W końcu następnego roku Chrobot też uważał omawianą parafię za należącą do typu C (por. Chrobot i Trobaugh 2002). Dziś widzimy, że w krótkim czasie, „prze­ skakując" typ D, zbliżyła się ona do zmodyfikowanego typu E. �164 JANUSZ MUCHA LATYNOSI W SOUTH BEND. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA ZBIOROWOŚCI Jak doniosły pod koniec stycznia 2003 roku wszystkie amerykańskie media, liczba Latynosów nieznacznie przekroczyła w USA liczbę Murzynów (każda z tych grup stanowi teraz około 12% społeczeństwa amerykańskiego). Ci pierwsi stali się najliczniejszą w Stanach mniejszością (ogólna socjologiczna charakte­ rystyka tej zbiorowości znajduje się, np. w: Marger 2002, s. 282-321). W stanie Indiana mieszkało w 1999 roku (według oficjalnych statystyk, pomijających nie­ legalnych imigrantów) niewielu Latynosów - 2,6% ludności stanu (w Kalifornii prawie 30%). Według badań z połowy ubiegłej dekady, Latynosi mieszkający w powiecie St. Joseph, na którego terenie leży South Bend, związani są głównie z przemysłem i z rolnictwem. Ludność latynoska jest ogromnie zróżnicowana pod względem takich zmiennych jak: kraj urodzenia, podtrzymywanie tradycji (w tym języka), poziom edukacyjny, dochód. Większość (rozmaite źródła mówią tu o 75 procentach) pochodzi z Meksyku. Latynosi mają na ogół wiele dzieci. Ich populacja jest dwa razy młodsza niż ogólna populacja powiatu. Przeciętne gospodarstwo domowe liczy dwa razy tyle osób, co średnia w powiecie. Młodsi Latynosi chodzą na ogół regularnie do szkół, ale jedna czwarta osób w wieku 16-24 lata porzuciła szkołę przed jej ukończeniem (wiele cytowanych tu źródeł podaje bardzo podobne informacje dotyczące niskich motywacji edukacyjnych grupy latynoskiej). Wielu latynoskich mężczyzn jest samotnych - zostawili rodziny w Meksyku i wysyłają tam pieniądze. Pełne rodziny mieszkające w South Bend mają na ogół więcej niż jedno źródło utrzymania. Latynosi mają przeważ­ nie stałe prace, rzadko biorą urlopy. Połowa z nich pracuje w przemyśle. Dochód uzyskiwany przez indywidualnych Latynosów jest znacznie niższy niż przeciętny w powiecie. Prawie 30% tej ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa (jest to dwa razy więcej, niż średnia amerykańska). Cztery piąte kobiet pracuje zarobkowo poza domem. Przeciętny Latynos jest dwujęzyczny. Osiemdziesiąt procent Laty­ nosów to katolicy, a dalsze szesnaście procent należy do różnych kościołów pro­ testanckich (por. Shapiro 1996, s. 218-219). Ludność latynoska nie jest równomiernie rozmieszczona na terenie całego powiatu St. Joseph. Mieszka ona głównie w South Bend. I tu jednak zasadniczo jest skoncentrowana w Dzielnicy Zachodniej (West Side) miasta (drugą taką dzielnicą jest „Południe"). Popatrzmy teraz jak Latynosi z South Bend byli przedstawiani w latach 2002 i 2003 przez największą gazetę w okolicy, South Bend Tribune, oraz jak wyglą­ dają w oczach „ekspertów społecznych", z którymi rozmawiałem - ich własnych, miejscowych przywódców, księży, pracowników miejskich agencji zajmujących się nimi, profesorów uniwersyteckich pochodzenia latynoskiego, zaangażowa­ nych w życie tej społeczności. Pierwsi Latynosi pojawili się w większej liczbie w South Bend w 1943 roku. Byli to Meksykanie z Teksasu. Sprowadzono ich tu zarówno do prac przy budo­ wie kolei, jak i do pracy w przemyśle. Zaoferowano im mieszkanie w Zachod­ niej Dzielnicy miasta, w okolicach polonijnego kościoła St. Casimir. Tam też �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 165 początkowo uczęszczali na msze. Nieco później przenieśli się do (również polo­ nijnego) kościoła St. Stanislaus, w północnej części dzielnicy. Z tego kościoła większość Latynosów przeniosła się później do dawnego węgierskiego kościoła St. Stephen, również w północnej stronie Dzielnicy Zachodniej. Pierwsze msze po hiszpańsku odprawiono tu w roku 1968 (Dits 2002a). Na początku 2003 roku na jedną „hiszpańską" mszę w tygodniu uczęszczało tu tyle osób, co na wszyst­ kie pozostałe („angielskie") msze razem. Zdaniem pochodzącego z Porto Rico zastępcy burmistrza (jednego z czterech), całą tutejszą zbiorowość latynoską można podzielić na cztery podstawowe grupy. Pierwsza to Amerykanie meksykańskiego pochodzenia, mieszkający tu od dziesię­ cioleci. Wszyscy znają doskonale angielski. Są dobrze zasymilowani w społecz­ ności South Bend. Druga grupa to Amerykanie pochodzenia meksykańskiego, którzy niedawno przybyli do miasta, głównie z Kalifornii i z Teksasu. Większość z nich zna dobrze język angielski, ale są i tacy, którzy mówią prawie tylko po hiszpańsku. Trzecia grupa to Meksykanie z Meksyku, którzy niedawno przyje­ chali do miasta. Znaczna większość to nielegalni imigranci (choć są wśród nich i tacy, którzy mają pozwolenie na pracę). Obie grupy Amerykanów pochodzenia meksykańskiego nie żyją dobrze z grupą biednych, niewykształconych, nieznających angielskiego, na ogół nielegalnych imigrantów. Jest wreszcie czwarta grupa Latynosów. Są to głównie ludzie z wyższym wykształceniem, zajmujący wysokie pozycje w społecznej strukturze miasta. Niektórzy z nich to Ameryka­ nie pochodzenia meksykańskiego, zasadniczo jednak pochodzą z Karaibów (np. z Porto Rico) oraz z południowej Ameryki. Wielu z nich nie ma żadnych kontak­ tów z miejscową społecznością latynoską z Zachodniej Dzielnicy. Jeśli chodzi 0 proporcje, to - zdaniem jednego z moich rozmówców - pierwsze dwie grupy razem stanowią nieco ponad 40% zbiorowości Latynosów, najnowsi imigranci z Meksyku - nieco ponad 40% i ostatnia wymieniona grupa - niecałe 20%. Podczas rozmowy, odbytej jesienią 2002 roku, proboszcz dwóch parafii (będę do jego osoby i parafii wracał): St. Casimir i St. Stephen, zwrócił mi uwagę na różnice kulturowe między Polakami a Meksykanami, odnoszące się do sposobu funkcjonowania organizacji kościelnej. Kościół katolicki w Meksyku był i jest sil­ nie kontrolowany i finansowany przez państwo. Parafianie nie muszą ponosić żad­ nych wydatków związanych z funkcjonowaniem parafii. Tymczasem w Ameryce kościoły są odłączone od administracji państwa i utrzymywać je muszą parafianie. Ludność polonijna rozumie to doskonale, gdyż w samym South Bend zbudowała 1 nadal w dużej mierze utrzymuje kilka parafii. Tutejsza ludność latynoska nie rozumie tego, gdyż przyzwyczajona jest do innego systemu. Oczekuje raczej wsparcia finansowego ze strony proboszcza, niż oferuje własny wkład finansowy. Gdy płaci na kościół, nie ma faktycznie żadnego wyobrażenia o wielkości ko­ niecznych wydatków na jego utrzymanie. Ludność polonijna aktywnie uczestniczy w zarządzaniu parafią, ludność meksykańska - w znacznie mniejszej mierze. Per­ spektywa połączenia parafii może, zdaniem proboszcza, wywołać poważne kon­ flikty, gdyż ludność polonijna faktycznie musiałaby ponosić znacznie większe niż dotąd nakłady. Ponadto nie wiadomo, jak rozwiązać problem mszy polskich �166 JANUSZ MUCHA i hiszpańskich, innego typu nabożeństw odprawianych w językach etnicznych, etnicznych tradycji parafialnych, rady parafialnej (w parafii St. Adalbert do rady należeli prawie wyłącznie przedstawiciele Polonii). Inny problem, zdaniem pro­ boszcza, jest taki, że wśród mówiących po angielsku katolików w USA (w tym wśród tutejszych Polaków) 17% ludzi uczęszcza regularnie na msze, wśród Latyno­ sów zaś odsetek ten wynosi tylko 10%. Im mniej ludzi chodzi regularnie do koś­ cioła, tym mniej jest chętnych do finansowego i organizacyjnego wspierania go. Warto w tym miejscu przypomnieć przedstawioną ponad 30 lat temu przez Władysława Piwowarskiego (odnoszącą się literalnie do Polski, ale opartą na szerszej literaturze przedmiotu) typologię zbioru parafian i ich relacji z parafią. Wyróżnił on sześć typów ról pełnionych przez parafian. Typ A to „parafianin - zwykły użytkownik", który jest przedmiotem a nie podmiotem działalności parafii. Nie oczekuje się od niego inicjatywy, lecz przyjmowania usług świad­ czonych przez parafię. Typ B to „parafianin-klient", „kupujący" poszczególne usługi „sprzedawane" przez duchownych. Typ C to „parafianin-użytkownik", od którego oczekuje się płacenia składek kościelnych, ale nie oczekuje się inicja­ tywy w zakresie udziału w czynnościach parafialnych. Typ D to „parafianin-podległy", od którego żąda się stosowania się do przepisów kościelnych i wy­ pełniania poleceń wydawanych przez administratorów parafii, ale nie oczekuje się żadnej własnej aktywności. Typ E to „parafianin-mandatariusz", włączony w czynności wewnątrzgrupowe parafii, od którego jednak nie oczekuje się włas­ nej inicjatywy. Typ F to „parafianin-stowarzyszony", pełnoprawny, świadomy i aktywny członek wspólnoty, odejmujący zadania z własnej inicjatywy i na własna odpowiedzialność (Piwowarski 1971, s. 265-266). Mimo, że sam nie prowadziłem na ten konkretny temat w South Bend dogłębnych badań empirycz­ nych, chciałbym zasugerować hipotezę, że jeśli trzymać się powyżej przedsta­ wionej typologii, to Polacy należą tam raczej do typu ostatniego, zaś Latynosi są bliżsi typom z początku listy. Nie chodzi tu jednak o to, czego od parafian się oczekuje, ale o to, jakie role są oni gotowi chętnie pełnić. Jak wcześniej pisałem, parafia St. Adalbert od dziesięcioleci prowadzi podstawową szkołę katolicką. Według wspomnianego proboszcza, jest w niej 123 uczniów (choć możliwości lokalowe i edukacyjne istnieją dla około 400 uczniów), w tym prawie połowa to Latynosi, a ok. 30 to dzieci polonijne. Tych drugich, jego zdaniem, będzie ubywać, tych pierwszych będzie przyby­ wać. W jego obecnej parafii St. Casimir (te dwa kościoły leżą od siebie około pół kilometra) zlikwidowano niedawno szkołę. Proboszcz kończył negocjacje z Uniwersytetem Notre Dame w sprawie otwarcia w pustym budynku szkoły St. Casimir początkowo przedszkola, potem pełnej szkoły podstawowej z języ­ kami angielskim i hiszpańskim. Znaczna część społeczności lokalnej, na której terenie znajduje się kościół, jest bowiem latynoska (ludzie ci należą jednak na ogół do nieco dalej na północ położonej parafii St. Stephen). Projekt ponownego otwarcia szkoły St. Casimir wzbudzał jednak kontrowersje wśród osób związa­ nych ze szkołą (i z parafią) St. Casimir, która mogła, jak wspominałem, pomieścić znacznie więcej uczniów, a stale była niedoinwestowana. �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 167 Protestanccy Latynosi zbudowali sobie wiele małych świątyń w Zachodniej Dzielnicy, przede wszystkim przy głównej jej arterii, alei Western. Jak się wy­ daje, różnice religijne nie są szczególnie istotnym czynnikiem dzielącym lud­ ność latynoską w South Bend. Dziś Latynosi mieszkający w South Bend pracują głównie w przemyśle. Część z nich pracuje w sektorze tradycyjnie w Ameryce ich zatrudniającym, czyli w rolnictwie. Jest to zasadniczo praca sezonowa, jednak poza sezonem niewielu z nich wraca do Meksyku, starając się raczej znaleźć jakieś inne zatrudnienie na zimę. Jak podała miejscowa gazeta, oficjalnie szacuje się, że w stanie Indiana pracuje sześć do ośmiu tysięcy robotników rolnych. Spośród nich tylko dwa procent to nie-Latynosi (Dits 2002c). Pracownicy sezonowi zatrudnieni w rol­ nictwie to na ogół mężczyźni bez najbliższej rodziny, posiadający jednak w South Bend krewnych, u których często mieszkają. Na ogół wysyłają oni pieniądze do Meksyku, a także starają się sprowadzić żony i dzieci. Jest to przed­ sięwzięcie nielegalne, możliwe wprawdzie do zrealizowania, ale coraz droż­ sze i bardziej niebezpieczne (rośnie liczba przemycanych osób, które giną lub umierają po drodze). Bardzo szybko wzrasta w Zachodniej Dzielnicy South Bend liczba małych firm latynoskich. Na ogół zakładane są w lokalach, w których kiedyś mieściły się firmy polonijne. Wzbudza to pewną niechęć Polonii, ale z drugiej strony otwieranie nowych przedsiębiorstw powoduje, że dzielnica jest wciąż „żywa". W nowych firmach trudno czasem się porozumieć w języku innym niż hiszpań­ ski, a towarami sprzedawanymi w sklepach (zwłaszcza spożywczych) Polonia nie jest, z powodów kulturowych, zainteresowana. Latynosi w South Bend mają własną prasę. Główna gazeta to rozprowadzany za darmo miesięcznik pod tytułem El Puentę. Publikuje on, tak samo jak „nor­ malne" gazety amerykańskie, przede wszystkim wieści z najbliższej okolicy (kilku powiatów w stanach Indiana i Michigan, znajdujących się wokół South Bend), ale także wybrane wiadomości z całych Stanów, z Meksyku i w małej mierze z reszty świata. Zamieszczane są też w nim wiadomości o lokalnych latynoskich organizacjach i o mszach oraz innych wydarzeniach religijnych odbywających się w języku hiszpańskim. Poza nim istnieje lokalna (nadająca z South Bend) stacja latynoska w ramach jednej z kablowych sieci telewizyj­ nych, prezentująca częściowo własne programy, a częściowo seriale latynoame­ rykańskie i edukacyjne programy meksykańskie, a także lokalna, mająca siedzibę w Zachodniej Dzielnicy miasta, latynoska stacja radiowa, nadająca po hiszpań­ sku muzykę („latynoską" i ogólnoamerykańską), wiadomości („amerykańskie" i meksykańskie) oraz programy edukacyjne przez 24 godziny na dobę. Przy zakładaniu tej stacji radiowej współpracowały oba miejscowe uniwersytety (Uniwersytet Notre Dame i Indiana University South Bend) oraz lokalny oddział stowarzyszenia latynoskich obywateli USA (LULAĆ). Chociaż większość prac wykonywana jest przez ochotników za darmo, stacja na razie sama nie jest w sta­ nie się utrzymać. Jak dotąd, korzysta z grantu jednej z fundacji (por. Redding 2002). I stacja radiowa, i telewizyjna nadają reklamy miejscowych firm latynoskich. �168 JANUSZ MUCHA Jednym z problemów społeczności latynoskiej w South Bend (podobnie zresztą jak w całych Stanach) jest prawny status znacznej jej części. Status nielegalnych imigrantów z Meksyku był bliski uregulowania latem 2001 roku. Po 11 września tego roku (i narastającej, potocznej i zinstytucjonalizowanej, obawie przed cudzoziemcami) rozmowy zostały jednak przerwane i nie wiadomo, kiedy zostaną wznowione. Zdaniem miejscowych działaczy latynoskich, a także wcześniej wspomnianego latynoskiego zastępcy burmistrza South Bend, urzędy imigracyjne w Indianie patrzą jednak „przez palce" na obecność nielegalnych meksykańskich pracowników, gdyż bez nich miejscowy przemysł i miejscowe rolnictwo bardzo by ucierpiały (na temat znaczenia Meksykanów dla tutejszego rolnictwa patrz: Dits 2002c). W Ameryce początku X X I wieku bardzo trudno się żyje bez właści­ wych dokumentów, nawet jeśli tolerancyjność urzędu imigracyjnego nie grozi natychmiastową deportacją przy ewentualnym ujawnieniu statusu nielegalnego imigranta. Nie można zrobić prawa jazdy, kupić nieruchomości, otworzyć konta w banku, bezpiecznie przelać pieniędzy do kraju pochodzenia. Aby częściowo rozwiązać problem, konsulaty Meksyku w Ameryce (w tym konsulat w „pobliskim" Chicago) podjęły latem 2002 roku akcję wydawania wszystkim chętnym obywatelom Meksyku, również tym, którzy nie mają ważnej amerykańskiej wizy i zezwolenia na pracę w USA, czegoś w rodzaju dowodów osobistych (kart identyfikacyjnych). Akcja ta spotkała się z życzliwością miejs­ cowych władz administracyjnych. Kilka miejscowych banków, chcąc pomóc Meksykanom, ale też skorzystać z ogromnych zasobów gotówki, jaką oni w su­ mie posiadają, postanowiło honorować te dokumenty przy otwieraniu kont. Co więcej, niektóre banki ogłosiły, że wkrótce otworzą w Zachodniej Dzielnicy oddziały z dwujęzyczną obsługą (por. Dits 2002b; 2002c). Przy okazji warto wspomnieć, że liczne miejskie, powiatowe i stanowe urzędy w South Bend oferują obsługę w języku hiszpańskim, na ogół nie pytając o formalny status (obywatelstwo, pozwolenie na pracę) klienta. W KIERUNKU „SUKCESJI ETNICZNEJ" W PARAFII ST. ADALBERT Jak wspominałem, polonijna parafia St. Casimir i latynoska parafia St. Stephen miały do końca maja 2003 roku wspólnego proboszcza. Był on Amerykaninem irlandzkiego pochodzenia, znającym doskonale język hiszpański i odprawiają­ cym w tym drugim kościele msze po hiszpańsku. Według planów diecezji South Bend-Fort Wayne, ogłoszonych publicznie latem 2002 roku, nastąpić miało wkrótce połączenie parafii St. Stephen z polonijną parafią St. Adalbert (kościół St. Adalbert miał być centrum nowej parafii; od wielu miesięcy nie było tam proboszcza, był tylko liczący ponad 80 lat administrator). Wspomniany pro­ boszcz miał więc przynajmniej przez jakiś czas kierować trzema parafiami (według ówczesnego stanu): dwiema polonijnymi i jedną latynoską. Ordynariusz diecezji przedstawił osobiście swe plany podczas zebrań pa­ rafian i wszystkich księży (których dotknąć miała reorganizacja) w niedzielę �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 169 25 sierpnia w kościele St. Adalbert, zaś następnego dnia w kościele St. Stephen. Powodem połączenia parafii był - jak stwierdził biskup - brak księży, powodujący w całej diecezji łączenie kilku parafii osobą jednego proboszcza (przykładem w South Bend są wspominane tu parafie St. Casimir i St. Stephen, a także St. Hedwig i St. Patrick). Biskup podał też inne przyczyny, specyficzne dla sytuacji w omawianych parafiach. Miały one charakter techniczny (zły stan ma­ jącego 100 lat kościoła St. Stephen i przyległego budynku wykorzystywanego kiedyś jako szkoła, a w tym momencie jako świetlica dla dzieci pod nazwą „El Campito") oraz edukacyjny. Parafia St. Adalbert dysponuje (jak pisałem już wcześniej) szkołą, w której w dobrych warunkach można prowadzić kształcenie ogólne i religijne znacznie większej liczby dzieci, niż jest ich tam obecnie (por. Trobaugh 2002), a także obszernym ośrodkiem kulturalnym (Trobaugh 2003), nawiasem mówiąc nazwanym „Ośrodkiem Dziedzictwa Polskiego". Plany te zostały natychmiast po opublikowaniu otwarcie „oprotestowane" przez Laty­ nosów, a nieco ciszej przez ludność polonijną (głównie z powodów, o których dalej będzie mowa). Jak podała cytowana autorka, uczestnicy spotkania z bisku­ pem sugerowali też (trzymając się głównego, podanego przez biskupa argumen­ tu) połączenie dwóch polonijnych parafii - St. Casimir i St. Adalbert. Biskup kładł wówczas nacisk na konieczność opieki duszpasterskiej nad społecznością latynoską (która liczebnie dominuje w okolicy, w której mieści się kościół St. Casimir) oraz konieczność przeciwstawienia się prozelityzmowi małych kościołów protestanckich, szybko rozwijających się w Zachodniej Dzielnicy, w szczególności przy jej centralnej alei. Interesujące są opinie na temat połączenia obu parafii, wyrażane przez kilku członków obu społeczności, z którymi rozmawiałem (podobne były komen­ tarze prezentowane w artykułach prasowych). Polonijni członkowie parafii St. Adalbert (jedna „zwykła" parafianka z wykształceniem uniwersyteckim, jeden członek rady parafialnej, emeryt ze średnim wykształceniem) zauważali, że wśród Polonii wyraźne są (choć nie są „większościowe") głosy tych, którzy chcą się przenieść do innych miejskich lub podmiejskich parafii, aby uniknąć nowej sytuacji podzielania parafii z Latynosami. Moi rozmówcy byli zdania, że bardzo ważne jest zachowanie polskich pieśni i zwyczajów religijnych, ale Polonia powinna raczej powitać z zadowoleniem nowych członków parafii, którzy mogą ożywić życie religijne, przyczynić się do rozwoju miejscowej szkoły, a może i całej dzielnicy. Problemem jednak było, ich zdaniem, to, że dominują­ cym językiem stanie się w parafii na długo (dla rozmówców, do końca ich życia) język hiszpański. Tuż przed połączeniem toczyła się debata o „msze angielsko­ języczne", gdyż język angielski (jako stale używany i nie-hiszpański) stał się wyróżnikiem kulturowym Polonii i innych dawnych imigrantów europejskich w ich „konfrontacji" z katolickimi Latynosami. Innym problemem, raczej organizacyjnym, ale mającym konsekwencje kultu­ rowe, miało być to, że licząca siedmioro członków prawie wyłącznie polonijna rada parafialna miała przyjąć dwunastu latynoskich członków, kompletnie tym samym zmieniając układ sił. Nawiasem mówiąc, wedle wspomnianych artykułów �170 JANUSZ MUCHA prasowych, indywidualnych członków parafii St. Stephen było 6500, podczas gdy parafii St. Adalbert - 1300 (w pobliskiej polonijnej parafii St. Casimir - 500). Latynoskie członkinie parafii St. Stephen (były to wyłącznie kobiety, za­ trudnione w lokalnych agencjach zajmujących się opieką nad latynoskimi dzieć­ mi), z którymi rozmawiałem, wyrażały żal, iż ich społeczność wiele zainwe­ stowała w dotychczasową parafię, przyzwyczaiła się do niej, wielu Latynosów tutaj się żeniło, chrzciło i bierzmowało dzieci, tu realizowała wiele innych swoich wartości kulturowych, a teraz będzie musiała „zmagać się" z Polonią, mającą również tradycje rzymskokatolickie, ale jednak zupełnie inne. Wskazy­ wano też „techniczne", łatwo jednak dające się rozwiązać problemy, dotyczące ulokowanych w opuszczanym kościele obiektów materialnych, takich jak figury, obrazy, meble, księgi, mających dla Latynosów wielką wartość symboliczną. Wszystkie rozmówczynie wyrażały nadzieję, że problemy zostaną rozwiązane szybko i pozytywnie. Warto zwrócić uwagę na to, że reorganizacja miała mieć pewien wpływ na problemy leżące poza bezpośrednimi zainteresowaniami parafian, ale istotne dla stosunków władzy w obrębie diecezji. Proboszcz i wikary parafii St. Casimir i St. Stephen mianowani byli zawsze przez potężny zakon, Kongregację Świętego Krzyża (J g° własnością jest np. Uniwersytet Notre Dame), zaś proboszcz St. Adalbert był zawsze księdzem diecezjalnym. Obecnie Kongregacja miała przejąć dodatkową parafię. e CEREMONIA „PRZEJŚCIA" Nawiązuję tu oczywiście do pojęcia „rytuałów przejścia" Arnolda van Gennepa (1960), a może raczej ceremonii, niż rytuału przejścia (por. Buchowski 1993, s. 141-143), ale, jak pokażę dalej, i do ceremonialnego przejścia z zam­ kniętego i zdesakralizowanego kościoła do kościoła będącego nową siedzibą „nowej" parafii. Przez rok sprawa połączenia parafii była w pewnym sensie uśpiona, przynaj­ mniej z punktu widzenia niezaangażowanych w nią bezpośrednio osób (w tym Polonii i Latynosów). Działały jednak „komitety integracyjne" w obu parafiach, działał wspólny, międzyparafialny komitet przygotowujący proces łączenia struk­ tur kościelnych i (w ramach specjalnego podkomitetu) zajmujący się możliwymi do przewidzenia problemami kulturowymi. Od jesieni 2002 roku organizowano w parafii St. Stephen spotkania, podczas których Latynosi i Węgrzy debato­ wali nad tym, co - w szczególności, w sensie materialnym i duchowym - trzeba przenieść do nowego kościoła. Trwały dyskusje o tym, jak będzie wyglądała przyszłość dzielnicy. W miejskich środkach masowego przekazu panowała jednak cisza. Została ona przerwana w niedzielę 27 kwietnia 2003 roku, kiedy ordynariusz diecezji ogłosił na konferencji prasowej, że zamknięcie kościoła i parafii St. Stephen nastąpi za miesiąc. Rozpoczęły się ostatnie przygotowania. Jednym z nich było umieszczenie w biuletynie parafii St. Stephen ogłoszeń parafii �171 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ St. Casimir oraz St. Adalbert, zapraszających Latynosów do kościołów. Infor­ mowały one też, że w obu tych polonijnych kościołach co najmniej jedna msza w tygodniu odprawiana będzie wkrótce po hiszpańsku (por. Trobaugh 2003a). Jak wspomniałem wcześniej, debaty dotyczyły między innymi tego, co zrobić z wyposażeniem kościoła St. Stephen. Było dość oczywiste dla wszystkich, że droga Latynosom figura Matki Boskiej z Gwadelupy zostanie przeniesiona do kościoła St. Adalbert. Rozważano, czy piękny drewniany ołtarz, przedstawiający węgierskiego króla Świętego Stefana dającego swoją koronę Matce Boskiej, po­ darować zniszczonemu niedawno przez pożar kościołowi w San Juan w Nowym Meksyku. Okazało się jednak, że nie będzie on tam potrzebny (inne „powęgierskie" przedmioty kultu być może zostaną tam jednak wysłane). Przyszłość ołta­ rza nie była (i nie jest) jasna. Zrezygnowano też z przeniesienia do kościoła St. Adalbert figury Świętej Teresy, innego przedmiotu bardzo ważnego dla węgier­ skiej ludności South Bend. Nie było jasne, co zrobić z pięknymi, starymi, drew­ nianymi ławkami, z rzeźbami stacji drogi krzyżowej — w kościele St. Adalbert znajdują się równie stare, malowane stacje (por. Trobaugh 2003b; 2003c). Można powiedzieć, że to, co cenne dla Meksykanów miało zostać przeniesione do no­ wego dla nich kościoła, a to, co cenne dla Węgrów miało niejasną przyszłość. Jak widać, proces etnicznej sukcesji miał znacznie poważniejsze konsekwencje dla społeczności węgierskiej South Bend, niż (na razie) dla społeczności polonij­ nej i latynoskiej. Nie ma się więc co dziwić, że w opiniach przedstawianych cytowanej tu dziennikarce znacznie większy procent (skądinąd już nielicznej) zbiorowości węgierskiej, niż społeczności polonijnej i latynoskiej deklarował chęć zmiany parafii. Węgrzy mogli się przenieść do „zwyczajnych" angielsko­ języcznych parafii albo do wspomnianego kościoła „Our Lady of Hungary", gdzie wszystkie ceremonie religijne odprawiane są wyłącznie po angielsku. W niedzielę 25 maja 2003 roku rano odbyła się zapowiedziana wcześniej ostatnia msza w kościele St. Stephen. Odchodząc nieco od wcześniejszego programu, celebrował j ą osobiście ordynariusz diecezji South Bend-Fort Wayne, który potem dokonał uroczystej i dramatycznej „dekonsekracji" świątyni. Tym samym dokonał się ważny akt rytualny, akt jednak, można powiedzieć, częściowy, gdyż kościół St. Adalbert (przejmujący religijną i etniczną schedę) nie przeszedł podobnego procesu. Rytuał (w ścisłym sensie) dotyczył więc w większej mierze społeczności węgierskiej i latynoskiej, niż polonijnej. Ostatni akt dramatu (choć nie całego „procesu przejścia") odbył się w następ­ ną, piękną, niedzielę, 1 czerwca. Wcześnie rano wokół budynku „dawnego" (bo tydzień wcześniej zdesakralizowanego) kościoła St. Stephen i na przyległych ulicach zaczęli się zbierać parafianie, prawie wyłącznie Latynosi . Inni, a także mieszkający w tej okolicy Murzyni , siedzieli na gankach domów i przyglądali 5 6 5 Przedstawiony dalej opis oparty jest przede wszystkim na osobistej obserwacji, a częścio­ wo na relacjach prasowych. Murzyni katolicy należą na ogół do parafii odległego o około sto metrów kościoła St. Augustin. 6 �172 JANUSZ MUCHA się. Powoli formował się, na razie „statycznie" (w postaci zorganizowanej, cze­ kającej na wymarsz, kolumny), pochód. Większość ludzi była odświętnie ubrana. Wiele osób robiło zdjęcia małymi, automatycznymi aparatami. Lokalni przywódcy parafialni wygłaszali przez megafon komunikaty, przechodząc płynnie z języka angielskiego na hiszpański. Wokół kręcili się z wielkimi aparatami fotograficz­ nymi dziennikarze miejscowego dziennika i operatorzy kilku lokalnych stacji telewizyjnych. Porządku pilnowało kilka aut policyjnych. Około godziny dzie­ wiątej pojawił się burmistrz miasta, który przywitał się z księżmi, przywódcami prawie już sformowanego pochodu, i z policjantami. Nie przybyli (a przynaj­ mniej ja ich nie widziałem, ani nie odnotowały ich przybycia prasa czy telewizja) księża z innych parafii, ani katolickich, ani protestanckich, Zachodniej Dzielnicy. Wymarsz poprzedziły kilkunastominutowe tańce młodzieńców, poprzebie­ ranych w kolorowe kostiumy Indian meksykańskich (szli oni później na czele procesji), przemówienia księży (proboszcza i wikarego) oraz przywódców społeczności latynoskiej, wygłoszone w języku hiszpańskim. Potem procesja ruszyła. Prowadzili j ą (za policyjnymi samochodami ze święcącymi „kogutami") ministranci i ministrantki zlikwidowanej parafii, niosący krzyż z dawnego kościoła. Za nimi szli wspomniani księża i burmistrz. Dalej na specjalnej przy­ czepie samochodu jechała figura Matki Boskiej z Gwadelupy. Jeszcze dalej szli działacze parafii niosący księgi, obrazy, figurki świętych oraz chorągwie, czyli te wszystkie przedmioty, które miały znaleźć miejsce w owym kościele. Gdy procesja ruszyła, brało w niej udział około dwustu osób, prawie wyłącz­ nie Latynosów. Cały czas dochodzili jednak nowi ludzie, tak że do kościoła St. Adalbert doszło ponad trzysta osób. Po około pół godziny, po przejściu gra­ nicy parafii, do czoła procesji dołączyła kilkuosobowa delegacja rady parafialnej z kościoła St. Adalbert (w tym, znany działacz polonijny) z wielkim transparen­ tem „Witamy", w języku hiszpańskim. Tymczasem niedaleko „nowego" kościoła (na którym, w miejscu przezna­ czonym dla ogłoszeń parafialnych, nie było zresztą nadal mowy o mszach w języku hiszpańskim, ani żadnego napisu w tym języku) stało około trzydziestu osób (liczba ich rosła, ale nie przekroczyła pięćdziesięciu osób), w większości Polaków, rozmawiających częściowo po polsku, a częściowo po angielsku. Czekał tam też biskup i kilku innych księży. Byli najpierw w garniturach, roz­ mawiali ze sobą i z ludźmi świeckimi, a potem przebrali się w kościele w stroje liturgiczne. W nich dołączyli do czoła procesji, gdy ta była jakieś dwieście metrów od kościoła. Przywitali się z idącymi księżmi, burmistrzem, przywód­ cami latynoskimi, delegacją nowej parafii. Gdy procesja doszła do kościoła, biskup i inni księża weszli na szczyt schodów do wielkiej bramy, a pozostałe osoby zgromadziły się wokół nich. Biskup wygłosił po angielsku przemówienie, tłumaczone na hiszpański przez jednego z księży. Nawoływał do jedności w wierze katolickiej i do budowy jednej, zwartej parafii z dwóch dotychczasowych. Wyraził też nadzieję, że włą­ czenie się młodej i dużej zbiorowości latynoskiej do parafii St. Adalbert doda jej, tak potrzebnej, energii. Odmówiono modlitwy w językach angielskim, hisz- �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 173 pańskim i polskim. Z tym ostatnim poszło najgorzej. Ani biskup, ani księża nie znali języka polskiego. Modlitwy znało tylko kilka starych już osób. Tłumacze­ nie zwrotów religijnych z języka angielskiego na język hiszpański szło świetnie, na język polski - kiepsko. Gdy modlitwy przed wejściem się skończyły, biskup, a za nim reszta procesji (z mężczyznami niosącymi Matkę Boską z Gwadelupy na czele), weszli do koś­ cioła. Po chwili był on pełny do granic możliwości. Nie widziałem nigdy tego kościoła tak pełnego, nawet podczas pasterek. Odprawioną przez biskupa mszą zakończył się ogromnie ważny etap w życiu społeczności polonijnej, latynoskiej i węgierskiej w South Bend. KONSOLIDACJA Proces restrukturyzacji parafii znany jest mi jedynie z przekazów prasowych i z korespondencji z wieloletnim członkiem rady parafialnej St. Adalbert. Mie­ siące letnie roku 2003 nie przyniosły spełnienia się pesymistycznych prognoz dotyczących współpracy między niechętnymi sobie dotąd partnerami - spo­ łecznościami polonijną i latynoską, powiązanymi teraz przynależnością do jednej parafii. Ta niechęć, podkreślanie tego, iż trzeba się pogodzić z faktami, ale że nie jest to rozwiązanie, jakie indywidualne osoby i rodziny uważają za właściwe, jest widoczna w wielu rozmowach, referowanych w cytowanych tutaj relacjach prasowych. Jak napisał mi wybitny członek rady parafialnej: „Konso­ lidacja wydaje się przebiegać znacznie lepiej, niż się spodziewaliśmy. Każda grupa etniczna próbuje być wrażliwa na potrzeby drugiej. Na przykład, podczas mszy, przy wymienianiu 'znaku pokoju', widać ludzi z każdej strony wycho­ dzących z ławek po to, aby podać rękę sobie nawzajem. Widać znacznie więcej uśmiechów oznaczających akceptację i wzajemne pozdrowienie tak przed mszami, jak i po nich" . Choć wcześniej sądzono, że Latynosi natychmiast zdo­ minują radę parafialną, do końca sierpnia nie było tam ani jednego z nich (w parafii St. Stephen rada parafialna zbierała się raz na kwartał, podczas gdy w St. Adalbert raz w miesiącu ). Proboszcz powiedział radzie, że nie należy pospieszać Latynosów. Rozmawiał z nimi o potrzebie wydelegowania przed­ stawiciela i poinformował o tym radę. Spodziewał się pierwszych latynoskich członków rady wczesną jesienią . W kościele St. Adalbert odbywają się dwie hiszpańskojęzyczne msze w każ­ dą niedzielę. Ponadto, w mszach odprawianych po angielsku uczestniczy wielu (głównie, choć nie tylko) młodszych Latynosów, którzy lepiej rozumieją język 7 8 9 7 List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. 8 9 �174 JANUSZ MUCHA angielski niż hiszpański. Cotygodniowy biuletyn parafialny wydawany jest w dwóch językach - angielskim i hiszpańskim. Już widać ożywienie życia ko­ ścielnego. Jest teraz znacznie więcej ślubów i chrzcin. Jesienią zacząć się miały kursy językowe - hiszpańskiego, dla tych parafian, którzy chcą poznać język hiszpański i związaną z nim kulturę, oraz angielskiego dla Latynosów . Przejmowanie parafii przez Latynosów jest procesem potencjalnym (gdyż jeszcze się nie zrealizował) i powolnym. Jak mi się wydaje, na razie restruktury­ zacja odbywa się częściowo „na polskich warunkach", choć dużo jest wciąż resentymentu i niektórzy (jak się spodziewano) opuszczają parafię. Nie wiadomo jeszcze na pewno, jak wielu członków Polonii opuści ją. W kościele St. Adalbert nie ma dotąd klimatyzacji, która działa w kilku niepolonijnych kościołach oko­ licznych. Wielu ludzi „przenosiło się" już wcześniej na lato do tamtych kościo­ łów i wracało jesienią. Inni próbują „na własną rękę", bez wcześniejszego infor­ mowania o tym proboszcza i biskupa, sprowadzić do parafii księdza z Polski . Czynniki demograficzne, takie jak młodość zbiorowości Latynosów, starość zbiorowości polonijnej, coraz większa liczba Latynosów w dzielnicy i coraz mniejsza liczba przedstawicieli Polonii (por. Mucha 2003) powodują, że należy się, moim zdaniem, spodziewać pojawienia się interesujących zjawisk etnicznych. Społeczne centrum zbiorowości latynoskiej przesunie się w okolice historycznie „należące" do Polonii. Aktywizacja szkoły St. Adalbert, spodziewane ponowne otwarcie szkoły St. Casimir oraz silny nacisk proboszcza na znaczenie edukacji, mogą przyczynić się do wzmocnienia jej roli w życiu Latynosów. Nie­ którzy przedstawiciele Polonii, w szczególności ci, którzy ze względów społecz­ nych i finansowych będą mogli sobie na to pozwolić, wyprowadzą się z okolicy lub przeniosą się do innych parafii. U innych przedstawicieli Polonii wzmocnić się może, pod wpływem prawdopodobnego konfliktu kulturowego, poczucie tożsamości etnicznej. Może ono oznaczać wzmocnienie istniejących organizacji polonijnych i przezwyciężenie obecnego kryzysu przywództwa. Koszt w postaci wspomnianego konfliktu międzygrupowego może być jednak wysoki. 10 11 LITERATURA B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. C h r o b o t L.F., Rev. 2001, Typologies of Polish American Parishes: Changing Pastoral Struc­ tures and Methods, Polish American Studies, t. LVIII, 2, s. 83-94. C h r o b o t L. F., Rev., J e s s i c a T r o b a u g h T e m p l e . 2002, A Place for Differences. Spiritual Leader Helping Churches Move Forward to Rhythm of Diversity, South Bend Tribune, 29 December, s. F3. D i t s J. 2002. Just a Touch of Home. Newcomers to US Hold to Their Language, South Bend Tribune, 20 January (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/01/20/local). D i t s J. 2002a, Credit Union to Cater to Latinos, South Bend Tribune, 25 June (http://www. southbendtribune.com/stories/2002/06/25/local). 10 11 List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. �„SUKCESJA E T N I C Z N A " W PARAFII K A T O L I C K I E J 175 D i t s J. 2002b, Hungry for Work, South Bend Tribune, 22 July (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). D i t s J. 2002c, Well Documented Mexicans Get Redesigned ID Cards from Consulate, South Bend Tribune, 11 October (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/10/ll/local). G e n n e p A. v a n . 1960, The Rites of Passage (1909), Chicago, The University of Chicago Press. G o r d o n M . M . 1964, Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and national Origins, New York, Oxford University Press. M c K e e J a m e s B. 1993, Sociology and the Race Problem. The Failure of a Perspective, Urbana and Chicago, University of Illinois Press. M a r g e r M . N . 2000, Race and Ethnic Relations. American and Global Perspectives, Fifth Edition. Belmont, CA, Wadsworth. M u c h a J. 1996, Codzienność i odświętność. Polonia w South Bend, Warszawa, Oficyna Naukowa. - 2003, Nowe zjawiska, stare ujęcia. Polonia i Latynosi w niewielkim mieście amerykań­ skim na początku X X I wieku, Przegląd Polonijny, R. X X I X , nr 3, s. 39-68. P i w o w a r s k i W. 1971, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne. Warszawa, Więź. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. [red.]. 2003, Etniczność a religia, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. R e d d i n g A. I . 2002, Hispanic Group's Leader Takes Radio's Power to the People, South Bend Tribune,\4 April (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). S h a p i r o S. 1996, Hispanics, [w:] Robert M . Taylor, Jr. Editor, Peopling of Indiana. The Ethnic Experience. Indianapolis, Indiana Historical Society, s. 198-222. T r o b a u g h T e m p l e J e s s i c a . 2002, St. Stephen Church Told it May Be Closed, South Bend Tribune, 27 August, s. A1-A5. - 2003, St. Stephen to Merge with St. Adalbert, South Bend Tribune, 28 April, s. A 1 - A 8 . - 2003a, Holding on While Letting Go. Parishioners Face Momentous Mission in Joining Their Distinctive Traditions, South Bend Tribune 8 May (http://www.southbendtribune. com/stories/2003/05/08/faith). - 2003b, Like its Parishioners, Icons and Artifacts of St. Stephen's Headed for New Homes, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. - 2003c, Memories Recall Times Spent with Loved Ones, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. JANUSZ M U C H A „ETHNIC SUCCESSION" I N A ROMAN CATHOLIC PARISH IN A N AMERICAN TOWN Summary The aim of this article is to analyze a specific case of "ethnic succession". This topic emerged in the social sciences in the early 1900s, within the first Chicago school (the Robert Park school). Since that time, many models of succession (drawing upon biological ecology) have been pre­ sented. In this paper, I analyze a succession in one specific field and one specific place: an unfin­ ished process of takeover of a Roman Catholic parish by the rapidly growing Hispanic population from the shrinking Polish American population in the West Side of South Bend in northern Indiana. This process meant also the cultural elimination of the Hungarian Americans from the "independent" religious life in the town's quarter. �176 JANUSZ MUCHA In the multicultural contexts, religion is often closely related to ethnicity, and in the wellknown theory authored by Milton Gordon, religion is one of three possible bases of ethnicity in American society. In the case discussed here, the two ethnic groups, Hispanics and Polish Americans, belong to the same religious denomination. Moreover, historically speaking, Roman Catholicism has been a very significant element of their ethnic identities. From the recent cultural point of view, however, these are two quite different types of Catholicism. Ethnic succession discussed in this text has important consequences for the cultural features of Catholicism in the whole town. In the article, I briefly present the local Polish American community and the Hispanic community, and then concentrate on the "succession". To the extent it makes sense (and the empirical material is available), I present the elements of the "process of passage" and the "ceremony of passage" which are important for socio-cultural anthropology. J.M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/250c2bfe3872adbc30d8f4453500b0fc.pdf aab809e16a3ef9eafa4f5e8614052ed3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource doświadczenie religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4786 Title A name given to the resource "Świadectwa": opowieści o własnym nawróceniu / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań „ŚWIADECTWA". OPOWIEŚCI O W Ł A S N Y M NAWRÓCENIU Terminu „świadectwo" używa się w Polsce obecnie dość często, mając na myśli pewne teksty. Określenie jakiegoś tekstu tym mianem zdaje się nakła­ niać do powagi i szacunku wobec zawartych w nim treści. Nie definiują go jed­ nak literaturoznawcy . Zresztą sformułowanie jego definicji nie byłoby łatwe, gdyż trzeba by uwzględnić bardzo różne zastosowania tego terminu. Potoczna obserwacja pozwala stwierdzić, że świadectwami nazywa się jakieś krótsze lub dłuższe opowieści autobiograficzne, w których czasami przewija się wątek mę­ czeństwa. W tym momencie przypomina się oczywiście stosowany w starożyt­ nym chrześcijaństwie, wręcz zaszczytny tytuł martyr — świadek, czyli właśnie męczennik. Ktoś, kto dał najwyższe świadectwo wierności Chrystusowi wobec innych chrześcijan, a zwłaszcza nie-chrześcijan, nie wahając się cierpieć i na¬ wet umrzeć, aby owej wierności w pełni dochować. Współczesne teksty zwane świadectwami niekoniecznie mówią o cierpiących za wiarę. Mogą być na przy¬ kład wspomnieniami byłych łagierników czy więźniów, którzy odbywali karę za działalność patriotyczną. Ale chyba większość świadectw ma charakter religijny. Raczej rzadko mówią o męczeństwie. Jednakże ci, którzy je składają, czasami z powodu swojej wiary musieli znosić rozmaite przykrości. Wśród tekstów zwa¬ nych świadectwami jest też niemało wspomnień dotyczących życia religijnego: relacji z ciekawych rekolekcji czy ewangelizacji, sprawozdań z pielgrzymek tu¬ dzież opisu własnych przeżyć. 1 Świadectwa, którym poświęcony jest ten artykuł, to specyficzny gatunek literacki oraz niezwykły fenomen religijny. Dają się one bez większego trudu wyodrębnić spośród innych tekstów tak samo nazywanych. Ich jednorodność z pewnością wynika z faktu powiązania z chrześcijaństwem ewangelicznym. Na temat chrześcijaństwa ewangelicznego trzeba tu powiedzieć nieco więcej. Otóż w toku XVI-wiecznej reformacji Kościoła zachodniego wyłonił się luteranizm, kalwinizm i anglikanizm, które to z czasem zaczęto określać mianem pro- 1 Definicję świadectwa w ujęciu religijnym zawiera Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 42, red. H. Zgółkowa, Poznań 2003, s. 146. �Grzegorz Pełczyński 38 testantyzmu. Lecz na protestantyzm składają się także inne kierunki, powstałe w tym samym czasie, co powyższe, bądź później. Jednym z nich jest chrześcijań­ stwo ewangeliczne, ewangelikalizm, zresztą dość zróżnicowane wewnętrznie . Chrześcijanie identyfikujący się z ewangelikalizmem, tak jak inni protestanci, twierdzą, że podstawą wiary jest tylko Biblia. Poza tym są przekonani, iż czło¬ wiek może uzyskać zbawienie jedynie wierząc w Jezusa Chrystusa, nie zaś stara¬ jąc się na nie zasłużyć pobożnymi uczynkami. Ewangeliczni wskazują na pewne etapy na drodze wiary. Człowiek zrozumiawszy, że jest grzeszny i dlatego godny potępienia, powinien Jezusa Chrystusa uznać za swego osobistego Zbawiciela, a z kolei przyjąć chrzest, przyłączając się do któregoś ze zborów, by całe życie uświęcać się pod wpływem Ducha Świętego . Chrześcijanie tak wierzący nie są jednolici. Można wśród nich wyróżnić roz­ maite wspólnoty. W Polsce z ewangelikalizmem utożsamiają się baptyści, me¬ todyści, ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa, zielonoświątkowcy i inni. Ponadto idee ewangelikalizmu zyskują uznanie w star­ szych Kościołach protestanckich, a nawet w Kościele katolickim. Oczywiście, między wspólnotami tworzącymi ewangeliczne chrześcijaństwo są pewne róż¬ nice, ale raczej nie dotyczą one spraw najważniejszych. Każda z nich powstała w innym kraju, w innej epoce, co musiało już wpłynąć na odmienność każdej z nich. Do znaczących różnic należy kwestia chrztu: na ogół udziela się go doro¬ słym, ale w niektórych wspólnotach, na przykład u metodystów, także niemowlę¬ tom. Z kolei zielonoświątkowcy wyróżniają się chrztem Duchem Świętym, czyli specyficznym doświadczeniem bliskości Trzeciej Osoby Trójcy Świętej, będą¬ cym najistotniejszym doświadczeniem w życiu chrześcijanina. Poza tym wspól¬ noty ewangeliczne różnią się ustrojem kościelnym . 2 3 4 Na ziemiach polskich zrazu pojawili się baptyści, początki ich działalności datują się na lata pięćdziesiąte X I X wieku . Pozostałe społeczności ukonstytuo­ wały się w pierwszych dziesięcioleciach następnego wieku . W okresie między­ wojennym żadna z nich, oprócz ewangelicznych chrześcijan , nie doczekała się legalizacji. Niejednokrotnie były też prześladowane przez przedstawicieli admi5 6 7 2 Ch.R. Gresham, Teologia XX wieku, tłum. K. Pawłusiów, Warszawa 1999, s. 75-78 i n.; T. Zieliński, Ewangelikalizm, w: Religia. Encyklopedia PWN, t. 3, red. T. Gadacz i B. Milerski, War­ szawa 2001, s. 498-501. Na temat doktryny ewangelicznej zob. J.D. Pawson, Normalne narodziny chrześcijanina, War¬ szawa 1993. O różnicach pomiędzy chrześcijanami ewangelicznie wierzącymi zob. K. Karski, Symbolika. Za­ rys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześcijańskich, Warszawa 1994. H.R. Tomaszewski, Baptyści w Polsce w latach 1858-1918, Warszawa 1993, s. 15-37; K. Bednar­ czyk, Historia zborów baptystów w Polsce do 1939 roku, Warszawa 1997, s. 25-36. H.R. Tomaszewski, Wyznania typu ewangeliczno-baptystycznego wchodzące w skład Zjednoczo­ nego Kościoła Ewangelicznego w latach 1945-1956, Warszawa b.r.w., s. 11-37. L. Szenderowski, Ewangeliczni chrześcijanie. Ruch odrodzeniowo-reformatorski w historycz­ nym Kościele Chrześcijańskim. Rys historyczny (XIX-XX w.), Wheaton 1982, s. 158-159 i 172-173; N . Modnicka, Kościół Ewangelicznych Chrześcijan w Polsce jako Kościół wyboru, Kraków 2000, s. 136. 3 4 5 6 7 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 39 nistracji oraz przez katolickich fanatyków. Pomimo tego ich liczebność wzrasta­ ła, pod koniec okresu mogło ich być kilkadziesiąt tysięcy . Ewangelikalizm z wielu względów był czymś obcym w Polsce. Społeczności tworzące ten odłam protestantyzmu powstawały w wyniku działalności misjona¬ rzy zagranicznych, pośród których byli niekiedy nawróceni na obczyźnie Polacy. Poza tym należeli do nich w przeważającej mierze przedstawiciele mniejszości narodowych. Po drugiej wojnie światowej liczne zbory ewangeliczne na Kresach Wschod­ nich znalazły się na obszarze Związku Radzieckiego, gdzie włączono je do Koś­ cioła Ewangelicznych Chrześcijan-Baptystów. Z powojennej Polski wyjechali ewangelicznie wierzący narodowości niemieckiej. W wyniku tych procesów zbory ewangeliczne stały się pod względem narodowościowym na ogół całko¬ wicie polskie. Po wojnie wszystkie mniejszości ewangeliczne zostały zalegalizowane. Wów¬ czas też podjęto wysiłki celem ich zjednoczenia. W rezultacie w 1947 roku utwo¬ rzono Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, w skład którego weszli ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, uczniowie Chrystusa i zielonoświątkowcy. Nie weszli więc doń baptyści i metodyści. W ciągu komunistycznego czterdzie­ stopięciolecia, poza okresem stalinizmu będącego czasem prześladowań, ewangelikalizm mógł się cieszyć pewną umiarkowaną stabilizacją. Nie osiągnął jed¬ nak takiej liczebności jak przed wojną. W końcu lat osiemdziesiątych Kościoły ewangeliczne mogły mieć około 20 tysięcy wiernych . W 1988 roku Zjednoczony Kościół Ewangeliczny zreorganizował się, w wy¬ niku czego jego części składowe stały się ponownie oddzielnymi Kościołami. Wśród nich największym okazał się Kościół Zielonoświątkowy . W Trzeciej Rzeczypospolitej powstało wiele innych społeczności o charakterze ewangelicznym . Takowe pojawiły się też w strukturach Kościoła katolickiego. Nie wy¬ gasła również idea zjednoczenia polskiego ewangelikalizmu, o czym świadczy choćby powołanie Aliansu Ewangelicznego. We wszystkich tych społecznościach znane i praktykowane jest składanie świadectw. Otóż w pewnych okolicznościach ten czy ów członek zboru publicznie opowiada o swoim życiu. Częstokroć życie to biegło niegdyś daleko od chrześ¬ cijaństwa, aż wreszcie na skutek jakiegoś wydarzenia bądź własnej refleksji, taka egzystencja wydała się mu całkiem bezsensowna. Wtedy dzięki lekturze Pisma Świętego lub literatury chrześcijańskiej, albo też kazaniu usłyszanemu podczas ewangelizacji, a może jakiemuś świadectwu, doszedł do zrozumienia swego sta¬ nu — stanu grzeszności będącego zagrożeniem dla wiecznego bytu. Ale za jego 8 9 10 11 8 Por. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945-1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994. Tamże. Z. Pasek, Ruch zielonoświątkowy. Próba monografii, Kraków 1992. Z. Pasek, Wspólnoty ewangelikalne we współczesnej Polsce, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T. J. Zieliński, Warszawa-Katowice 2004, s. 13—49. 9 10 11 �Grzegorz Pełczyński 40 grzechy złożył ofiarę na Krzyżu sam Chrystus. Dzięki temu, żałując za grzechy i błagając Boga o ich wybaczenie, można doświadczyć łaski zbawienia. Człowiek ów zdecydował się pójść tą drogą. Żałował za swoje grzechy, błagał o przebacze­ nie i wiedząc, iż zostało mu ono udzielone, poczuł nieznaną dotąd radość. W jego życiu nastąpiła pozytywna przemiana. Znalazł się w zborze pośród chrześcijan mających za sobą podobne nawrócenie. Teraz więc składa to świadectwo — swo¬ im życiem potwierdza, że wybrał dobrą drogę. Takie świadectwa można usłyszeć podczas ewangelizacji, nabożeństw czy innych spotkań organizowanych przez Kościoły ewangeliczne. Ich składanie może mieć różnorakie cele. Człowiek składający świadectwo w dniu swojego chrztu potwierdza, że jest już prawdziwie wierzącym, że chrzest nie jest w jego przypadku czczym rytuałem, ale konsekwencją nawrócenia. Szczególne zna¬ czenie mają świadectwa podczas ewangelizacji, czyli specjalnych zgromadzeń przeznaczonych dla tych, którzy nie kroczą jeszcze we właściwym kierunku, a być może są całkiem zagubieni . Znane są wielkie ewangelizacje prowadzone przez Billy'ego Grahama, baptystycznego kaznodzieję z Ameryki . Także in¬ nym ewangelizatorom udawało się gromadzić tysiące słuchaczy na stadionach czy pod gigantycznymi namiotami. Lecz w warunkach polskich ewangelizacje mają miejsce zazwyczaj w niewielkich salach i to nawet wtedy, jeśli prowadzi je zagraniczny kaznodzieja przywykły przemawiać na stadionach. Nader czę¬ sto prowadzący ewangelizację składa własne świadectwo albo czynią to inni, uprzednio do tego wybrani, bądź spontanicznie. Celem takiego świadczenia jest nakłonienie innych do porzucenia życia w grzechu i stania się chrześcijaninem. Ale świadectwa potrzebne są też samym ewangelicznie wierzącym. Pomagają im trwać w wierze, mogą być pokrzepieniem w ciężkich okresach życia. Trudno tu powiedzieć cokolwiek na temat recepcji świadectw. Muszą one jednak być chętnie słuchane, skoro wciąż się je składa. Są też niewątpliwie sku¬ teczne: niejeden składający świadectwo przyznaje, że nawrócił się usłyszawszy świadectwo kogoś innego. Wygłaszane świadectwa funkcjonują całkiem podobnie jak utwory zaliczane do folkloru. Można by nawet potraktować je jako opowieści z życia . Ten, który zdecydował się opowiedzieć innym o swoim nawróceniu, niekoniecznie uczynił to tylko jeden raz, mogło to zdarzyć się wielokrotnie. Nie można wykluczyć po¬ wtarzania takiej opowieści także przez innych, w trzeciej osobie. Tak czy inaczej świadectwa cechuje pewna ulotność. Oczywiście, czasami słuchacze dobrze je za¬ pamiętują, a nawet czują się przez nie pobudzeni do działania. Jednak częstokroć popadają one w zapomnienie. O tym, że gdzieś były wygłaszane, sporadycznie informuje prasa konfesyjna. Na przykład w jednym z numerów „Chrześcijani¬ na", wydawanego przez Zjednoczony Kościół Ewangeliczny, można przeczytać: 12 13 14 12 13 14 J. Tołwiński, O ewangelizacji w zborze, „Chrześcijanin", 1982, nr 10, s. 5-6. Zob. Billy Graham w Polsce, Warszawa 1979. D. Czubala, Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym. Katowice 1985, s. 64-68. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 41 Janowice Wielkie. Dnia 9 grudnia ub.r. odbył się tutaj zjazd młodzieżowy. W nabo­ żeństwie wzięli udział miejscowi członkowie Zboru, jak również goście, przybyli z sąsiednich Zborów. Wśród uczestników mogliśmy zauważyć i osoby, które, być może pierwszy raz, mogły posłuchać świadectw o żywym i mogącym odmienić życie człowieka — Jezusie Chrystusie. („Chrześcijanin", 1963, nr 1, s. 15) A oto fragment sprawozdania z jednej z ewangelizacji w Dzięgielowie, orga¬ nizowanych od wielu lat przez luteran, zamieszczonego na łamach metodystycznego „Pielgrzyma Polskiego": W trakcie godzin ewangelizacyjnych na podium występowali ludzie, którzy skła¬ dali świadectwo wiary, opowiadali o tym, jak w przeszłości utracili swoją godność i człowieczeństwo, jak stali na krawędzi życia i wydawało i m się, że są doszczętnie przegrani, a jednak dzięki wspaniałej łasce Bożej zostali wyrwani z tej czeluści i stali się nowymi ludźmi. To zapewne pod wpływem tego rodzaju świadectw wie­ lu uczestników Tygodnia Ewangelizacyjnego przyjmowało Jezusa Chrystusa za swojego Pana i Zbawiciela. (W. Cichocki, Tydzień Ewangelizacyjny w Dzięgielowie — refleksje uczestnika, „Pielgrzym Polski", 2005, nr 9, s. 21) Jednakowoż świadectwa istnieją nie tylko w formie oralnej, wiele z nich bo¬ wiem zostało spisanych i opublikowanych. Nie można nie zauważyć, iż pisma o charakterze świadectw mają w chrześcijaństwie długą i chlubną tradycję, cze¬ go przykładem są słynne Wyznania św. Augustyna. Wyznania nawróconych Po­ laków zapełniają chyba większość numerów baptystycznego „Słowa Prawdy", znaleźć je można także w „Chrześcijaninie", „Pielgrzymie Polskim" czy „Myśli Ewangelicznej" bądź w innych periodykach. Powstały też nieliczne zbiory świa¬ dectw w postaci książek. Wydano również książki zawierające świadectwa, które stały się słynne w innych krajach. Nadto opublikowano bardzo wiele takich teks¬ tów na stronach internetowych. Właśnie takie świadectwa, które przybrały formę literacką, są przedmiotem zainteresowania w tej pracy. Te wygłaszane podczas różnych spotkań nie są bo¬ wiem praktycznie dostępne. Omawia się tu raczej tylko teksty powstałe w środo¬ wiskach ewangelicznych. Opowieści o własnym nawróceniu pisane przez kato¬ lików uznać trzeba za zjawisko wtórne i mniej jednoznaczne, w związku z czym potrzebują osobnego omówienia. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na relacje między świadectwa¬ mi wygłaszanymi osobiście przed słuchaczami, a istniejącymi w postaci tekstu. Otóż może zdarzyć się tak, że jeden człowiek, nawróciwszy się, nakłania do na¬ wrócenia innych i posługuje się wówczas swoim świadectwem w wersji oralnej, �Grzegorz Pełczyński 42 a także pisanej. Wtedy za każdym razem jest to właściwie jedno i to samo świa¬ dectwo, w zależności od potrzeb ewangelizacyjnych różnie tylko formułowane. Na ogół pewnie wersja ustna poprzedza wersję pisaną. Ta druga zresztą nieczęsto powstaje. Aczkolwiek rozwój internetu sprawia, że coraz więcej świadectw może być opublikowanych jako teksty. Bezsprzecznie obydwa sposoby wyrażania tre¬ ści świadectwa różnią się między sobą. Są to różnice najzupełniej oczywiste, wy¬ nikające z określonych prawidłowości zachodzących w procesach komunikacji społecznej. Nie miejsce tu jednak, by te kwestie szczegółowo omawiać. Z punktu widzenia tych, którzy mówią albo piszą o swoim nawróceniu, nie są one ważne. Składając w taki czy inny sposób świadectwo, mają przede wszystkim jeden cel: nawrócenie innych. Osobne miejsce poświęcić należy świadectwom przekazywanym dzięki nie¬ którym mediom. Były one możliwe już w latach sześćdziesiątych X X wieku, ponieważ Zjednoczonemu Kościołowi Ewangelicznemu udawało się wykorzy¬ stywać do swej działalności radio. Specjalny zespół redakcyjny nagrywał krótkie audycje zatytułowane Głos Ewangelii, które, po sprawdzeniu przez cenzurę, były emitowane na cały kraj za pośrednictwem Trans World Radio w Monte Carlo . Audycje te nadawane są zresztą do dnia dzisiejszego. Spora ich część została też nagrana na kasetach magnetofonowych i płytach CD. Niekiedy zawierały one świadectwa. Świadectwa składane przed radiosłuchaczami osobiście, choć zazwyczaj poddane charakterystycznej dla radia obróbce, są dość bliskie tym, które się wygłasza bezpośrednio przez ludźmi. Nagrane zaś na taśmę lub płytę, ze względu na możliwość powtarzania, trochę przypominają te przeznaczone do czytania. Każde świadectwo zostało napisane przez kogoś, kto należy do określonej de¬ nominacji: jest członkiem Kościoła Chrześcijan-Baptystów czy Kościoła Chry­ stusowego bądź innego. W niektórych tekstach specyfika denominacyjna jest zauważalna. Dzieje się tak wtedy, kiedy składający świadectwo powołuje się na jakieś elementy doktryny i wynikające z niej praktyki, które są charakterystyczne dla tej, a nie innej wspólnoty. Poza tym w tekście mogą być wspomniane jakieś fakty z dziejów tejże wspólnoty. Wówczas świadectwo stanowi również źródło historyczne . Ponieważ świadectwo to opowieść autobiograficzna, jej bohater jest również jej autorem. Niektóre osoby podpisane pod tekstem świadectwa, podczas pisania korzystały jednak z pomocy kogoś innego. Z reguły ów pomocnik to nie tylko osoba mająca umiejętności pisarskie, lecz także brat czy siostra w Chrystusie. Czytelnik rzadko zna go z nazwiska, jest wszakże nieistotny dla sprawy, gdyż 15 16 15 H. Dominik, Trans World Radio, „Myśl Protestancka", 1997, nr 3, s. 58-61; K. Muranty, Lotnik ewangelista, Warszawa 2000, s. 123-125; P. Bajko, Z dziejów Kościoła Chrystusowego w Polsce, Bel Air 2001, s. 85-86. Wartość źródłową mają świadectwa dla P. Stawskiego, W zborze i na zesłaniu. Z dziejów nurtów ewangelicznych w imperium rosyjskim 2poł. XIX—pocz. XXw., Częstochowa 1993. 16 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 43 nie on przeżył to, o czym mówi świadectwo. Do wyjątków należy świadectwo Kamili Michalskiej, które opatrzono notą umieszczoną po podpisie: Zebrał i opracował na podstawie opowiadania Siostry K. Michalskiej mgr E.R. Dą¬ browski. (K. Michalska, Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 3, s. 21) Niewątpliwie chrześcijanie zamierzający pisać o swoim nawróceniu nie sta¬ j ą przed zadaniem nazbyt trudnym. Do złożenia świadectwa czują się przecież zobowiązani. Nie muszą się też przejmować ewentualnym brakiem doświad¬ czenia w pisaniu tekstów przeznaczonych do publikacji i to nie tylko dlatego, że mogą liczyć na pomoc kogoś biegłego w tej sztuce, lecz przede wszystkim dlatego, iż mają do dyspozycji bardzo wiele wzorów. Pewnie niejednokrotnie słyszeli świadectwa w kościele, może sami je też tam składali. Ponadto mają do dyspozycji teksty wydrukowane w czasopismach, książkach albo zamieszczone w internecie. A każdy z nich został opracowany według określonej konwencji, posiadającej mocne uzasadnienie teologiczne. Opamiętanie, wiara w Jezusa jako osobistego Zbawiciela, chrzest, przyjęcie Ducha Świętego, to kolejne etapy w życiu chrześcijanina. O nich właśnie chce on opowiedzieć w swoim świade¬ ctwie, dołącza jeszcze apel do czytelników, by wybrali taką samą drogę, względ¬ nie też kilka słów na temat swoich nadziei na przyszłość. Zatem istnieje pewien schemat treściowy świadectwa, który każdy składający je wykorzystuje, czerpiąc z własnych doświadczeń życiowych. Można się spodziewać, że wierzący ewan¬ gelicznie są w jakiejś mierze świadomi tego schematu, a już na pewno są świa¬ domi ich liderzy. Działająca w Choszcznie Misja Pielgrzym wydała książkę pod tytułem Zmienione życie, zawierającą 26 świadectw. Misja zamierza wydawać kolejne takie zbiory, w związku z tym w końcowej części Zmienionego życia jest prośba o nadsyłanie własnych świadectw, a także wyszczególnienie elementów, które powinny one zawierać: • • • • • Jak wyglądało twoje życie, zanim przyjąłeś Jezusa? W jakich okolicznościach słyszałeś Ewangelię? Jak wyglądało Twoje nawrócenie? Co się zmieniło w Twoim życiu? Jakie są Twoje plany na przyszłość? (Zmienione życie, t. 1, Choszczno b.r.w., s. 119) Powyższy przykład jest najlepszym dowodem na to, że schemat ów rzeczywi¬ ście istnieje. Posługujący się nim nie tworzą jednak tekstów „schematycznych". Charakteryzuje je nieodmiennie przeogromna różnorodność. Z pewnością świadectwo można traktować jako osobny gatunek epiczny, funkcjonujący w obiegu oralnym (jakby folklorystycznym) i literackim. Ujęcie �Grzegorz Pełczyński 44 go jako jednostki genologicznej zmusza do refleksji również dotyczącej jego ewentualnych walorów estetycznych. Czytając rozmaite świadectwa ewange¬ licznie wierzących, właściwie nie zauważa się, aby przyświecały im jakiekol¬ wiek ambicje artystyczne . Ci, którzy je spisują bądź redagują, starają się za¬ chować jedynie zwykłą poprawność stylistyczną, taką, jakiej wymaga się od tekstów publikowanych w gazetach. A jednak można domniemywać, że jedne świadectwa cenione są mniej, drugie bardziej. Bywają przecież świadectwa cie¬ szące się dużą popularnością i dlatego tłumaczone na języki obce. W każdym razie zastanawiając się, dlaczego polski edytor zainteresował się świadectwem jakiejś siostry czy brata z zagranicy, można dojść do wniosku, że zadecydowały opisywane przeżycia. W języku polskim ukazały się więc teksty, których boha¬ terowie przed nawróceniem wiedli wyjątkowo grzeszny żywot lub też doznawali wyjątkowych prześladowań . Świadczą one, że wiarę można przyjąć i zachować bez względu na okoliczności. Jako takie mają większą siłę oddziaływania, są po prostu skuteczne — prowadzą do celu, lepiej chyba niż inne. Także świadectwa polskojęzyczne są pewnie oceniane podług ich przydatności ewangelizacyjnej. Prawdopodobnie czytelnik wcale nie szukający w świadectwach treści związa¬ nych z wiarą, te właśnie ceniłby wyżej ze względu na ich sensacyjność. 17 18 Niejakie wątpliwości mogą budzić teksty będące wspomnieniami osób zmar¬ łych, których życie stanowi przykład wierności Chrystusowi. Także biogramy prezbiterów, kaznodziejów czy ludzi szczególnie zasłużonych. Pod wieloma względami przypominają one świadectwa, tylko napisane są w trzeciej osobie. Napisane są zazwyczaj przez kogoś bliskiego, a na pewno kogoś z kręgów ewan¬ gelicznych. Poza tym istnieją teksty ewangelizacyjne, których autorzy, nawet snując rozważania teologiczne, niejednokrotnie przywołują własne doświadcze¬ nia. W tychże tekstach wątek świadectwa jest przepleciony z innymi wątkami. Obydwie grupy tekstów trudno by zakwalifikować do świadectw. Jednakowoż pokazują one, iż świadectwa to ważne teksty w piśmiennictwie ewangelicznym, skoro ich wpływ rozciąga się na inne gatunki. Pora przejść do bardziej szczegółowej analizy treści zawartych w świade¬ ctwach. Stwierdzono wyżej istnienie pewnego schematu świadectwa. Jest on po¬ mocny składającym je. Przyda się także w trakcie zabiegów analitycznych. 17 Do wyjątków zaliczyć można świadectwo, wprawdzie katolickie, wybitnego pisarza, R. Brand­ staettera pt. Noc biblijna z tomu Krąg biblijny, Warszawa 1977, 88-93. Por. W. Bühne, Tęsknota oszukanych, Poznań 1989; S. Kurdakow, Przebacz mi Nataszo, Toruń 1993; Gdy Żydzi spotykają Mesjasza. Świadectwa rabinów, tłum. J.A. Szorc, Kraków 1996; Ch. Colson, Narodzony na nowo, tłum. A. Czwojdrak, Warszawa 1996; Daleko od Rzymu blisko Boga. Świadectwa 58 nowo narodzonych księży, zebrali R. Bennett i M . Buckingham, tłum. A. Czwojdrak, Wrocław 1997; C.S. Lewis, Zaskoczony radością, Warszawa 1999; R. Wurmrand, Torturowani z powodu Chrystusa. Miłość, która zwycięża nienawiść, Kraków 2005; Najszczęśliwsi na świecie. Fascynująca historia De¬ mosa Shakariana, spisana przez Johna i Elizabeth Sherrilll, b.m. i r. w.; L. Vogel, Moje świadectwo, b.m. i r. w. 18 �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 45 W pierwszej części każdego świadectwa znajduje się opis życia autora przed nawróceniem. Niektórzy przystępują od razu do tego opisu, inni poprzedzają go jakimś wstępem. Członkini zboru baptystycznego w Wiśle tak zaczyna swoją opowieść: Czytając kilka świadectw w „Słowie Prawdy" o nawróceniu, zapragnęłam i ja w myśl słów Psalmu 107,2: Niech o tym powiedzą ci, których odkupił Pan i jako ich wykupił z ręki nieprzyjacielskiej opowiedzieć Czytelnikom, jak mnie Pan wykupił ze śmierci. (H.B., Moje nawrócenie, „Słowo Prawdy", 1961, nr 1, s. 15) Jednak podawanie przyczyn dzielenia się własnym świadectwem nie jest zbyt często praktykowane. O wiele częściej występuje autoprezentacja: autor pisze kiedy i gdzie się urodził, dodając czasami coś o swojej rodzinie. Zaczyna więc tak, jakby pisał życiorys. Życiorys zaś — krótki opis własnego życia, sporządzo­ ny na żądanie jakiegoś urzędu czy instytucji — to forma bardzo dobrze znana. Nie można więc wykluczyć jego wpływu na świadectwo, właśnie w jego części wstępnej. Wielu czy nie bodaj większość składających świadectwa, zanim stało się metodystami, wolnymi chrześcijanami bądź zielonoświątkowcami należało do Kościoła rzymskokatolickiego i dlatego nie mogą faktu tego pominąć. Już na po¬ czątku oznajmiają więc, że urodzili się w rodzinie katolickiej. Jeśli przed kon¬ wersją byli słabo związani z katolicyzmem, w dalszych partiach tekstu nie ma o nim ani słowa. Osoby, które były gorliwymi katolikami, o swoim katolicyzmie piszą więcej. Świadectwa mogą zawierać polemikę doktrynalną z katolicyzmem. W tekstach dotyczących dawniejszych czasów znajdują się też opisy prześlado¬ wań ze strony przedstawicieli Kościoła większościowego . Po krótkim wstępie następuje pierwsza część świadectwa, będąca opisem ży¬ cia przed nawróceniem. Jeżeli nawet było to życie dość pobożne, to jednak nie takie, jakie powinno. Tak o tym pisze Janusz Lewandowski ze zboru kołobrze¬ skiego Kościoła Chrystusowego: 19 Wychowałem się w rodzinie katolickiej, gdzie od wczesnych lat dziecinnych pro­ wadzono mnie do kościoła. Bardzo to lubiłem. Kiedy byłem nieco starszy, chcia­ łem coś więcej uczynić dla Boga i postanowiłem zostać ministrantem. O Biblii praktycznie nic nie wiedziałem z wyjątkiem tego, że „coś takiego" istnieje. Wzra­ stałem w zupełnej nieznajomości Bożych prawd. Nie wiedziałem nawet, po co Pan Jezus przyszedł na świat. Kiedy zapragnąłem posiadać własną Biblię i zwróciłem 19 Zob. np. K. Brzechczyn, Zmiana postawy katolickiej większości wyznaniowej wobec środowiska ewangelikalnego w Polsce na przykładzie Kościoła baptystycznego. Przeszłość i perspektywy rozwojo¬ we, w: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, red. T.J. Zieliński, Warszawa-Katowice, 2004, s. 51-69. �Grzegorz Pełczyński 46 się z prośbą do księdza, by mi j ą sprzedał, usłyszałem odpowiedź: „Na razie jest ci to niepotrzebne i trudno nabyć". (To już 10 lat, praca zbiorowa, Warszawa 1988, s. 55) Ale zdarza się, że nawet ci, którzy byli członkami zborów protestanckich, nie kroczyli właściwą drogą, choćby dlatego, że w zborze nie działo się dobrze. Opis życia przed nawróceniem jest głównie wyznaniem grzechów. Ci, któ¬ rzy przekroczyli Dekalog nieznacznie, mówią o tym ogólnie. Wielcy grzesznicy czują się zobowiązani do odsłonięcia szczegółów swego niemoralnego postępo¬ wania. Nieraz ich świadectwa to „piciorysy", jak nazwano je w zbiorze wyznań nawróconych alkoholików ; taki jest też tekst podpisany przez Mariana Szarkowskiego: 20 Bardzo nie lubiłem poniedziałku... wiadomo: trzeba pójść do pracy! Majster był wyrozumiały, bo nieobca mu była znajomość bycia na kacu. Napisało się poda¬ nie o urlop i wszystko było OK. Bardzo szybko okazało się, że nie lubiłem też wtorku, a nawet środy. Poważne problemy zaczęły się, gdy któregoś razu idąc z dziewczyną zostałem zatrzymany przez milicjanta celem wylegitymowania. Po okazaniu mu dokumentu, ten zażądał też dowodu od dziewczyny. Zaprotestowa¬ łem. Wtedy on przejechał mi po oczach gazem. Uraził moją młodzieńczą dumę i już trudno mu było pozbierać się z ulicy. Milicja zrobiła na mnie obławę i zaraz zostałem osadzony w Areszcie Śledczym w Zielonej Górze. Dzięki wstawienni¬ ctwu kolegi z pracy, który był działaczem ZSMP, zakończyło się to tylko wyro¬ kiem w zawieszeniu z wysoką grzywną i zostałem oddany pod nadzór kuratora na okres trzech lat. Wróciłem do pracy. Przez krótki czas byłem spokojny, ale środo¬ wisko, w którym żyłem, nie spędzało wolnego czasu na trzeźwo. (Zmienione życie..., s. 55) W życiu ludzi nie nawróconych, częstokroć uwikłanych w grzech albo prze¬ żywających jakieś nieszczęścia, pojawia się szczera tęsknota za lepszą egzysten¬ cją. Próbuje się nawet zmienić j ą własnym wysiłkiem, ale zawsze bezskutecznie. Osoby, które pomimo pewnego oddalenia od Boga nie zatraciły wiary w Jego istnienie i Opatrzność, czasami dzięki temu potrafią odwrócić się od zła oraz uczynić Jezusa swym osobistym Zbawicielem, a także znaleźć drogę do społecz¬ ności wierzących. Niekiedy zmiana w ich życiu jest skutkiem spotkania z kimś z owej społeczności. A w przypadku zupełnie niewierzących, czy w dużej mierze zlaicyzowanych, nawrócenie następuje z reguły przy pomocy kogoś od dawna wierzącego. Jako przykład niech posłuży fragment ze świadectwa Jana Nowaka, kombatanta pierwszej wojny światowej, później aktywnego członka zboru metodystycznego w Katowicach: 20 Jestem alkoholikiem. Świadectwa AA, wybrał i opracował Józef Jan alkoholik, Poznań 1986. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu Bruegel, Chrystus i jawnogrzesznica (fragment), 15... 47 �Grzegorz Pełczyński 48 Byłem do 1921 r. w wojsku, zostałem zdemobilizowany, zacząłem szukać pracy, chciałem wyjechać do Francji, ale Boża droga dla mnie była inna. Wyjechałem na Górny Śląsk, znalazłem pracę w kopalni węgla. Po przepracowaniu 2 miesięcy w kopalni zostałem przydzielony do innego przodownika. Uderzyło mię u niego, że zawsze spokojny człowiek, cierpliwy, nie przeklinał swego losu, po bliższej znajomości zapytał mię, czy jestem chrześcijaninem. Patrząc na niego mówię: „Przecież jestem ochrzczony, należę do Kościoła katolickiego". Mój towarzysz pracy na to, że ci ludzie, co do kościołów chodzą i ochrzczeni są, to jeszcze nie chrześcijanie. Chrześcijanin prawdziwy wierzy w Jezusa Chrystusa żywego, czyta słowo Boże, wierzy w Ewangelię i kościołem się sam staje (...). Kiedy nazajutrz znalazłem się u mego przyjaciela w mieszkaniu, położył on przede mną 3 Biblie: katolicką aprobowaną, wydanie Lutra i Brytyjskiego Tow. Biblijnego i wskazywał mi wiele rzeczy w Słowie Bożym. (J. Nowak, Jak znalazłem Boga, „Pielgrzym Polski", 1950, nr 6, s. 71-72) W świadectwach można też przeczytać o poszukiwaniach religijnych. Zanim ten czy ów uwierzył w Jezusa jako swego Zbawiciela i przyłączył się do zbo¬ ru, fascynował się nauką niejednej wspólnoty religijnej. Był nawet aktywnym członkiem organizacji Świadków Jehowy, stowarzyszenia grupującego wiernych którejś z religii wschodnich bądź uczestnikiem Ruchu „Światło-Życie". Świade¬ ctwa zdają się ciekawym przeglądem propozycji religijnych oferowanych poszu¬ kującym Polakom. Nawrócenie może być długotrwałym procesem, a przechodzenie przez jego kolejne stadia prawie niezauważalne. Ale John Wesley, jeden z inicjatorów ewangelikalizmu, twórca metodyzmu, przeżył swe nawrócenie dokładnie 24 maja 1738 roku. Wspominał następnie, że odczuł wtedy „dziwne rozgrzanie serca" . Zdarza się bowiem, że ta przemiana następuje jakby w jednym momencie i towarzyszą jej niezwykłe doznania duchowe. Właśnie wówczas nawrócenie jest przeżyciem, o którym się pamięta do końca życia i opowiada się o nim innym. Oto co pisze Janusz K. Kaczmarek: 21 To świadectwo mojego pojednania z Bogiem piszę po czterech latach od momentu, gdy do mojego życia wszedł na stałe Jezus Chrystus. Może zdawać się wam, że jest to dość długi okres czasu i lepiej byłoby, gdyby ktoś nowonarodzony na żywo opisał swoje przeżycia. Szczerze muszę jednak powiedzieć, że przez te cztery lata dzień mojego pojednania z Bogiem nic nie stracił na swej aktualności. Ta chwila trwa mocno w mej pamięci. (J.K. Kaczmarek, „Chrześcijanin", 1970, nr 3, s. 15) W pamięci trwać może chwila przeżyta podczas ewangelizacji, kiedy to ka­ znodzieja wezwał tych, którzy chcą porzucić dotychczasowy tryb życia i pójść za 21 Zob. W. Benedyktowicz, Bracia z Epworth, Warszawa 1971, s. 75-80. �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 49 Chrystusem, ażeby teraz podnieśli rękę albo wyszli do przodu. Ten, do którego zostało skierowane takie wezwanie, znalazł się więc, często niespodziewanie, przed koniecznością podjęcia decyzji. Najważniejszej decyzji w życiu. Wiązać się to bezsprzecznie musiało z ogromnym wysiłkiem duchowym. Lecz z kolei wybranie Jezusa, sprowadzić mogło nieznaną dotąd radość i rozpocząć nowe, lepsze życie. Takie chwile mogą być także przeżywane w samotności. Opowiada o nich w swym świadectwie Marek, który jako sympatyk zboru ewangelicznych chrześcijan w Szczecinie, wybrał się na wczasy zorganizowane przez ten zbór: A tam każdy dzień taki sam: poranna społeczność, wykłady (temat objawienie wg św. Jana), rozmowy poobiednie, wieczorna społeczność i nocne rozmowy pod namiotem. Pan Jezus rano, po południu, po obiedzie, wieczorem i w nocy. Boża obecność wszechogarniająca. Na dokładkę wykładowcy, gdy tylko mówił o na¬ szym Zbawicielu, oczy się pociły. On płakał! Nie mogłem tego zrozumieć, to było irracjonalne. Z dnia na dzień, z godziny na godzinę przemieniało się moje serce. Z dala od gwaru miasta, z dala od tempa jakim żyłem, z dala od rzeczywistości, jaką znałem — dotykał mnie Bóg swoim słowem. Z każdym dniem coraz mocniej. Aż któregoś dnia, gdy zrozumiałem w sercu swoim, co uczynił dla mnie Pan Jezus — zapłakałem. Wielkimi łzami. Więc zrozumiałem! Jestem zbawiony łaską. To był dzień, gdy oczy płakały, a serce się radowało, cieszyło się, podskakiwałem, chciałem fikać koziołki, skakać i wszystkim opowiadałem: ja jestem zbawiony z łaski, a Ty? (www.betel.kech.pl, 06-02-09) Ci, którzy się nawrócili, są chrzczeni, gdyż chrzest stanowi dopełnienie pro¬ cesu stawania się nowym człowiekiem. Inaczej jest we wspólnotach chrzczą­ cych dzieci. Na fotografiach dołączonych niekiedy do świadectw można zoba¬ czyć osoby w specjalnych białych strojach, a wśród nich autora, właśnie w dniu chrztu. Albo też jego samego wraz z pastorem na moment przed zanurzeniem w wodzie. Chrzest odbywa się w kościelnym baptysterium lub w jakimś akwe¬ nie. Ta uroczystość gromadzi zwykle cały zbór, czasami też nie należących doń krewnych i znajomych przyjmujących chrzest. Ale w świadectwach o chrzcie na ogół jest niewiele. Stwierdza się, że się odbył, czasami podaje się datę i raczej rzadko cokolwiek więcej. W ewangelicznym chrześcijaństwie, zresztą jak w ca¬ łym protestantyzmie, nie uważa się, że sakramenty (a więc prócz chrztu, jeszcze komunia) działają ex opere operato. Aby mogły zaistnieć skutki jakichkolwiek czynności, muszą być spełnione odpowiednie warunki. A zatem najpierw trzeba się nawrócić, czyli umrzeć jako grzeszny człowiek, a narodzić się jako człowiek zbawiony — jedno i drugie wyraża potem akt chrztu. W społecznościach zielonoświątkowych, poza chrztem w wodzie, dąży się ponadto do chrztu Duchem Świętym. Zdarza się, że doświadcza się go przed chrztem w baptysterium czy jeziorze. W każdym razie w świadectwach zielono¬ świątkowców poświęca mu się sporo miejsca. Jako przykład warto zacytować fragment tekstu sygnowanego monogramem L.S.: �50 Grzegorz Pełczyński Gdy zaś zapragnęłam doświadczyć tego przeżycia, także nie było to wynikiem jakichś przemyśleń i rozumowych spekulacji. Absolutnie nie zastanawiałam się też nad tym, w jakie ubierze się ono konkrety. Czułam tylko, oczywiście w opar­ ciu o ogólnie znane miejsca w Piśmie Świętym, których nie studiowałam wtedy, ale które przecież tkwiły w mojej pamięci, że przeżycie tego rodzaju pozwoli mi bliżej stanąć w kręgu świętości Boga. W czasie pewnej modlitwy w grupie osób, z których dwie przeżyły wtedy chrzest Duchem Świętym, odczułam coś, co — jak się później dowiedziałam — nazwane jest „nawiedzeniem Ducha Świętego". Było to jakieś potężne, choć absolutnie wewnętrzne, drżenie pod wpływem jak gdyby wielkiej siły przeze mnie przepływającej. Jednocześnie pogrążona byłam w ogromnie radosnej modlitwie uwielbiającej Boga. (L.S., „Chrześcijanin", 1970, nr 2., s. 13) Końcowa partia świadectwa może zawierać bardzo różne treści. Podane są one jednak w sposób syntetyczny, co upodabnia nieco tę część do epilogu. Można więc tu przeczytać o dalszym życiu bohatera, w którym nie braknie kłopotów, ale też jest więcej sił do ich przezwyciężenia. Niektórzy muszą się zmagać z trud­ nościami wynikającymi z tego, kim są. Jan Rerych ze zboru baptystycznego we Wrocławiu pisał: Odtąd moje życie jest inne. Ale wielu tego nie rozumie. Gdy opowiadam o Bogu i zbawieniu, śmieją się ze mnie i bluźnią. Ja zaś odczuwam lekkość i błogość w sercu i stąd wiem, że znajduję się na dobrej drodze. (J. Rerych, Przez świadectwo do nowego życia, „Słowo Prawdy", 1968, nr 3, s. 13) Ludzie ci z nadzieją patrzą w przyszłość, spodziewając się, że najlepsze przed nimi: spotkanie z Panem. Modlą się o nawrócenie swoich bliskich, tkwiących jeszcze w niewierze. Modlą się o nawrócenie wszystkich, do których mogą do¬ trzeć. Dlatego właśnie kończą świadectwo wezwaniem, tak, jak to uczynił Bazyli Dubowski: Stale jestem przygotowany na spotkanie z Panem. Nie składam swoich oszczędno¬ ści na „czarną godzinę", ponieważ w życiu człowieka prawdziwie wierzącego nie ma „czarnej godziny". Wy też nie gromadźcie swoich skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą, raczej inwestujcie w dzieło Boże, a znajdziecie radość życia. Niech Pan Wam dopomoże. (B. Dubowski, Świadectwo o żywej wierze, „Słowo Prawdy", 1978, nr 7-8, s. 26) Dokonawszy analizy głównych wątków świadectwa, wypada jeszcze zwrócić uwagę na pewne cechy tego gatunku. Cechy, którym zawdzięcza swą specyfikę. Niewątpliwie na pierwszym miejscu wymienić należy biblijność. Chrześcijanin �„Świadectwa". Opowieści o własnym nawróceniu 51 ewangelicznie wierzący to homo unius libri, a tą księgą jest oczywiście Biblia. Całe jego postępowanie przed nawróceniem jest niezgodne z tym, co Biblia na¬ kazuje i do czego nakłania. Jego nawrócenie zaś oraz uświęcenie wynika z pod¬ dania się woli Pana, która spisana jest na kartach tej księgi. Nie dziwią więc w świadectwie liczne cytaty z Pisma Świętego, a także aluzje do poszczególnych jego fragmentów. Do Biblii, będącej wszakże Słowem samego Boga skierowa¬ nym do człowieka, autorzy świadectw odwołują się po to, by potwierdzić swo¬ je wywody. A poza tym, jako gorliwi protestanci często z nią obcujący, czerpią z niej wersety wyrażające ich myśli. Kolejna cecha to swoisty indywidualizm świadectw. Osoba dzieląca się świa¬ dectwem, wypowiada się w swoim imieniu. Opowiada o tym, co sama świadomie przeżyła. A są to — uwzględniając drogę, jaką kroczy większość społeczeństwa — doświadczenia dość wyjątkowe. Z owym indywidualizmem łączy się szczerość. Chrześcijanin składający świadectwo opowiada o jednych z najbardziej intymnych aspektów swojego życia. Bez skrępowania mówi o swoich grzechach, które jednakowoż popełnił przed nawróceniem. Teraz, kiedy już jest „nowym człowiekiem" (Kol 3,10), nie wstydzi się do nich przyznać. Od dawnego okresu życia dzieli go tak duży dy¬ stans, że może już o nim rozmyślać ze spokojem, choć mogły w nim być epizody bynajmniej nie przynoszące chluby. Nie mniejszej szczerości wymaga przedsta¬ wienie swego nawrócenia i wszystkiego, co się z nim wiąże. W Polsce, w której katolicyzm masowy jest dominujący, nie ma zwyczaju opowiadania o swoich osobistych przeżyciach religijnych. Ewangelicznie wierzący sąjednak przekona¬ ni, że milczeć o nich nie powinni. Autorzy świadectw czasami podpisują je tylko imieniem albo inicjałami. Ale z reguły widnieje pod nimi imię i nazwisko. W zbiorku Zmienione życie pod niektórymi tekstami jest także adres, numer telefonu i e-mail. Autor zaprasza w ten sposób czytelnika do dialogu, który może przynieść owoce w postaci na¬ wrócenia. Składający świadectwo nieraz uzupełniają je swoją fotografią. Wyżej wspo­ mniano o fotografiach z dnia chrztu. Mogą to być także amatorskie zdjęcia przedstawiające bohatera w otoczeniu rodziny, o której napomknął w swoim świadectwie. Przeważają one w tomie To już 10 lat. Na ogół jednak świade¬ ctwom towarzyszą zdjęcia portretowe wykonane przez zawodowego fotografa. W każdym razie są one potwierdzeniem szczerości świadectw. Człowiek nie za¬ wahał się ujawnić spraw, które wielu wolałoby ukryć nawet przed najbliższymi, a w dodatku pozwolił na publikację swojej podobizny. Cechą, którą tu trzeba wymienić koniecznie, jest dramatyzm świadectw. Życie przed nawróceniem, a także samo nawrócenie, jawią się w nich niekiedy jako wydarzenia z filmu sensacyjnego. A przecież w życiu chyba większości chrześ¬ cijan takich wydarzeń było niewiele albo nawet wcale. Istnieją na to dowody w postaci świadectw, w których życie przed nawróceniem nie obfituje w gorszące �Grzegorz Pełczyński 52 przewinienia, a samo pojednanie się z Bogiem obyło się bez duchowych wstrzą­ sów. Zwracają jednak uwagę świadectwa, w których takie wątki są obecne. Jeśli zaś przyciągnie ich wątek sensacyjny, to jest szansa, że stanie się jednocześnie nieobojętne samo przesłanie. A zatem świadectwa to teksty czerpiące z nauki biblijnej, lecz przesycone jednocześnie osobowością nawróconego, w dodatku pełne dramatyzmu. Bez wątpienia to lektura mogąca zainteresować każdego. Jest przecież autentycznym dowodem na to, iż poszukiwanie sensu własnej egzystencji może być uwieńczo¬ ne pełnym sukcesem. Aczkolwiek mogą się pojawić wątpliwości co do trwałości stanu euforii, jaki następuje po nawróceniu. Na pewno trudno sobie wyobrazić ewangelikalizm bez świadectw. Wygła¬ szane i publikowane drukiem sprawiają, że ten nurt chrześcijaństwa wydaje się bardzo dynamiczny. „Nic nie zastąpi w naszej usłudze i pomocy dla innych osób świadectwa o Panu Jezusie Chrystusie — pisze ewangeliczny publicysta . Tak więc należy się spodziewać, że w każdej denominacji ewangelicznej będą po¬ wstawały wciąż nowe świadectwa. 22 Grzegorz Pelczyhski „THE TESTIMONY". STORIES OF ONE'S O W N CONVERSION (Summary) A testimony is a special genre of religious literature used in the circles connected with the Evangelical churches (Methodist, Baptist, Pentecostal, etc.) or with some groups acti­ ve in the Catholic Church. Testimonies can be delivered during religious meetings or they can exist as texts. The article discusses testimonies as texts. The author of the testimony tells about his life. Prior to conversion it was sinful, away from God, lacking joy. After conversion, when Jesus has been recognized as the personal saviour, life became happier in every respect. The objective of the testimony is to encourage others to convert. In any case, irrespective of the ideological attitude, testimonies are an interesting literary and religious phenomenon. 22 M . Suski, Nasze świadectwo, „Chrześcijanin", 1977, nr 5, s. 7. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360da13a21363a62bf7b4570d3208c14.pdf b8440e9b8ba566b747e0c9d5cabceb49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4175 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje widowiska obrzędowe karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3893 Title A name given to the resource "Szlachcice" i "dziady" - widowiska zwyczajowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.20-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Deptuszewski, Stefan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Niektóre Barbara Bazielichówna, „SZLACHCICE" Stefan Żywiec. Deptuszewski I „DZIADY" Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w po­ wiecie cieszyńskim. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do powiatu żywieckiego. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby za­ sadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłą­ czono ją do województwa katowickiego, etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten spo­ sób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice ad­ ministracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio prze­ ciekają wpływy Śląska. 20 postacie z grupy „dziadów". Laliki. pow. - ZWYCZAJOWE WIDOWISKA Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z No­ wym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachci­ ców" i „dziadów", t j . korowody przebierańców, któ­ re w tym czasie chodzą po wsi i dają swego ro­ dzaju widowisko, składając równocześnie gospoda­ rzom życzenia. Na terenie Polski południowej i południowo-zachodniej korowody takie znane są i od dawna no­ towane w ludowej obrzędowości . Nie wszędzie jed­ nak są one nadal żywotne, nie wszędzie odbywają się w taki sam sposób, w tym samym czasie i nie 1 �wszędzie przetrwały w swej pierwotnej formie. Jak ten. stan rzeczy przedstawia się obecnie, trudno dokładnie stwierdzić, albowiem nie prowadzi się w tym kierunku specjalnych badań. Przy okazji jednak naszych terenowych penetracji nad innymi zagadnieniami udało nam się w niektórych miejsco­ wościach zaobserwować także omawiane zwyczaje, a tym samym potwierdzić ich żywotność. Taką sa­ mą zresztą sugestię nasuwa artykuł Zygmunta W i glusza opublikowany w „Ziemi" . Na Śląsku Cieszyńskim — wśród zwyczajów zimo­ wych wiążących się z przebieraniem i charaktery­ zowaniem osób biorących w nich udział — najbar­ dziej znany jest obchód „Mikołajów" w wigilię lub w sam dzień św. Mikołaja . „Szlachcice" natomiast i „dziady" to zwyczaje praktykowane w Żywieckiem, które wraz z przyłączeniem Rupienki do Ko­ niakowa tutaj się przedostały. Dziś w Koniakowie wszyscy je dobrze znają, nawet niektórzy miesz­ kańcy sami biorą w nich udział, jednak granica zasięgu wyraźnie się odcina. Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Konia­ kowa, tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omi­ jając zasadniczą część Koniakowa. 2 3 „Szlachcice" to nazwa związana z kilkuosobową grupą poprzebieranych parobków, którzy wieczo­ rem w dzień św. Szczepana wśród dźwięków skocz­ nych melodii góralskich, rozśpiewani, roztańczeni i rozbawieni obchodzą dziedziny, dając widowisko. Notatka w Orlim Locie z 1930 r o k u podaje, że w Soli, pow. Żywiec, i sąsiednich wsiach w czasie świąt Bożego Narodzenia chodzą „ślachcice". Gru­ pa składa -się z masarza, górala, żyda, żydówki, ślachcica i anioła. Wiadomość ta, nader zresztą la­ koniczna, dla dzisiejszego badacza ma podwójną wartość: wyznacza mianowicie, aczkolwiek mało do­ kładnie, zasięg tego zwyczaju, oraz na podstawie obecnych materiałów pozwala skonfrontować skład osobowy grupy. Jest to zresztą jedyna tego rodzaju drukowana wzmianka. Poza nią bowiem nie zna­ my żadnych innych, które mogłyby rzucić nieco światła na charakter zwyczaju w latach ubiegłych. Trudno też wśród informatorów znaleźć kogoś, kto umiałby powtórzyć oracje wygłaszane przez wystę­ pujących w widowisku. Starsi, którzy je znali — poumierali, ci zaś, którym z lat dzieciństwa pozo­ stały w pamięci wspomnienia „ślachciców", nie po­ trafią powtórzyć szczegółów. Na podstawie ich re­ lacji można tylko ustalić w przybliżeniu zasięg zwy­ czaju, który jednak z biegiem lat coraz bardziej się kurczył. Jeszcze około 50 lat temu „ślachcice" chodzili w Zabłociu koło Żywca. Poza „ślachcicem" grupa ta składała się tutaj z „żyda", „masarza", „górala" i „kozy". Wstępowali oni do „pańskich" do­ mów, wygłaszali mowy, a „żyd" śpiewał np.: 4 A na moście trowka rośnie, a pod mostem śloz. Dałbym ja ci g ę b y , dziewczę, gdybym z mostu zloz. W samym mieście Żywcu zwyczaj ten nie był praktykowany — Soła stanowiła tutaj granicę''. Granica ta dziś przesunęła się znacznie na południe, obejmując wsie: Kamesznicę, Szare i wspomnianą Rupienkę. W tym przysiółku obecnego Koniakowa grupa „szlachciców" składa się z „szlachcica" i jego poddanych, t j . „górala", „rzeźnika", „żyda" i „ży­ dówki" oraz z muzykantów, t j . dwu skrzypków i harmonisty. Kiedy przechodzą przez wieś idąc •z dziedziny do dziedziny, już z dala słychać jak nad­ ciągają. Towarzyszy im nieodłączny tłum gapiących cię dzieci. Gdy wchodzą do wybranej chałupy — muzyka milknie, wszyscy gapie się rozstępują i jako pierwszy w kręgu zebranych wychodzi „szlachcic". Kłania się wszystkim, a przechadzając się tam i z powrotem, wygłasza mowę. Niegdyś była to mo­ wa rymowana i zaczynała się, jak zapamiętał Jan Zeman, mniej więcej w ten sposób: Pochwalony lau-tau, przyjmijcie tu gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam ja se czapeczkę, mysi piórko iza nią, gdzie j a sie obrócę, wszędzie mie witają. Mam ja dwoje butów, /nogą sie mi przydać, jeden jaki taki, w drugim wiechcie widać. 3uty, jako buty, ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godnie. Mam ja brata na ogrojcu, cztery krowy doi, jak ja mleka potrzebuje, to mie wodą poi. Mam ja brata na ulicy, co k o b y ł y dusi, jak ja mięsa potrzebuje, on mi kości znosi. Idem jesce po podcieniu, w tem krótkim odzieniu, ona mi sie pokłoniła, witajże młodzieniu. Hersko pani nie gniewaj sie... Z czasem jednak zaczęto mowę tę aktualizować, zmieniać. W 1956 r. „szlachcic", którym był Józef Kubica z Koniakowa, recytował: „Jestem szlachcic młody i wysoko uczony, prze­ szedłem cały świat: Moskwę, Berlin, Londyn. Jak wróg napadł na Polskę, byłem bohaterem i schowa­ łem się do świńskiego chlewka. Jak Niemcy byli pod Berlinem, skoczyłem do działa i zaraz byłem za nim. Zdobyłem 30 medali, miałem pojedynek, położyłem gościa i zdobyłem szablę. Byłem w Mo­ skwie, za jednego całusa musiałem się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem emigrowany do Polski. Poszedłem do krawców. Krawcy tam śnia­ dali, czterema nożami jedno jajko krajali. Prosiłem ich aby mi uszyli żupon nie długi, nie krótki, tylko równy z d... . Co m i od żupona zostanie, uszyjcie mi torbę, która ładna panna, to se do niej włożę. Przyszedłech w jedno miejsce, ładna panna była, jażech tobie otwarł, ona m i sie skryła. Ale tymżech sie nie zgniewoł, bo za to sie dwadzieścia do mnie przyciska. — Jestem szlachcic młody, wysoko uczo­ ny, a ta reszta wszystko proste. Mam ja zygarek, wiem, która godzina, chodź ty masarzu, bo ci zdy­ cha świnia." ' Opowiedziawszy swój życiorys, który w okresie stalinizmu — jak informował Paweł Czepczor — 21 �Ryc. 2. „Debły" (diabły) z grupy „dziadów" Laliki. Ryc. 3. Maska diabła rzeźbiona w drew­ nie i malowana. Rupienka-Koniaków, pow. Cie­ szyn. Ryc. 4. Maska diabła drewniana i ma­ lowana. Laliki. Ryc. 5. Śmierć z grupy „dzia­ dów". Rupienka. 22 �2Z �i o ten temat zahaczał, „szlachcic" kończy oraeję inwokacją do swego poddanego, czyli do „rzeźnika". Ten, zanim ukaże się w kręgu widzów, już z da­ leka coś wykrzykuje i podzwania nożem i kolcem do ostrzenia. Raptem staje wśród zebranych, kłania się wszystkim, a wykonując te same ruchy i spa­ cerując, donośnym głosem mówi akcentując nie­ które słowa: „Boże pomagaj gospodarzu, gospodyni. Dajcie mi tu Wieprza. Jak ja mu dam w łeb obuchem, to za­ żyje pieprza. Jak ja mu dam koło ucha, to ani nie zakwiczy, tylko prosto przez okno wyskoczy. Soli, wody dużo trzeba; krew, szkucina, babska bździna — też do tego trzeba. Byłem w Żywcu na jar­ marku, bardzo mi sie tam wiodło z kiełbasami, ze szynkami, bo zjechałem z tysiąca na sto. Jakżech był swobodny, miałech dużo sadła, jakżech sie oże­ nił, baba mi go zjadła. A wy, panieneczki, wyrze­ kajcie sie tego sadła, bo która jest czyrwiono, to by zaroz zbladła. Chowajcie sie tu panieneczki do­ brze, jedno swoich okieneczek nie pozawierajcie. A jo kończę swoją godkę, ty, góralu, wyproś swoje łapy." Następnie niespodziewanie wpada wśród zgroma­ dzonych „góral", a podskakując i przytupując jak do tańca obiega krąg ludzi mówiąc przy tym: „Góról jo se górolicek, mom ciupagę i rzemyczek. Przyszedłech tu do wos, gospodarzu, dowiedziałek sie, że tu mocie ładną dzieweczkę do wydonio. Wy­ dajcie se ją za mnie, za małego góralicka, nie pobanujcie [nie pożałujecie]. Bo chocioż jo je ma­ lutki, ale do wszystkiego zgrabniutki. Do całowanio i do ikochanio. A gaździnka już też okiem zyrkają na mnie, bo sie im spodobała nie ta mojo czopeczka, jak te moje białe gacie i mój poseczek z du­ katami. Mama z tatą pojechali do Warszawy kupić kilo mąki i paczkę kawy, a mnie sie kazali żenić. Zagrajże ml organisto, bo mi kierpeczki kelżą [śliz­ gają się], bo mom nowe kierpeczki jeszcze z ku­ dłami." Muzyka więc zaczyna grać, „góral" zaś, przyśpie­ wując najpierw jedną z obyrtek, porywa następnie do tańca gospodynię lub którąś z dziewcząt: A ja mały a ja m a ł y ka by-dem jo se e n pa olicek c h śtuderował ma dziywce p o d o ł e k . ŚŁM. - de - ro-wał "ket ma. ókny-woe vo-do Po paru obrotach znów przyśpiewuje partnerkę: 24 Siekiereczka, siedem b i o t ó w , nie chodź do mnie, nie d r z y j b u t ó w . Moje b u t k i m a r m u r o w e , j a k sie z e d r ą , b ę d ą nowe. Z kolei przed zebranymi pojawia się „żyd" pro­ wadzony pod rękę przez „żydówkę". Także i oni tańczą. Ale jest to tylko parodia tańca połączona z pantomimą. Ich rola bowiem polega nie na wy­ głaszaniu odpowiedniej mowy czy śpiewaniu, lecz na zabawianiu widzów komiczną gestykulacją i rzad­ ko wypowiadanymi słowami, których siła zależy od dowcipu osoby przebranej za „żyda". „Żyd" jest bardziej ruchliwą postacią, „robi handle" lub mówi np.: „Wicie co, gospodarzu? M i sie śniło, że był na wojnie, potem mie wystrzelili z armaty i po­ leciał ja het, het...". Widzowie jednak, rozochoceni muzyką i tańcem, mało zwracają już na niego uwagę. Kto bowiem ma chęć, ten się bawi. Wreszcie — otrzymawszy poczę­ stunek w postaci jedzenia, przede wszystkim zaś wódki lub Wina, oraz parę groszy •— „szlachcice" udają się do następnej dziedziny. I tak dalej i da­ lej. Obchód kończy się ostatecznie w gospodzie, gdzie j u ż , dobrze wszyscy podchmieleni dają ostatnie przedstawienie dla zebranych tutaj, czyli „czekaczy". Potem zaczyna się ogólna zabawa przy wciąż grającej muzyce. Poza muzykantami, którzy ubiorem swym nie różnią się niczym od innych ludzi, pozostali człon­ kowie grupy są poprzebierani w specjalne stroje. „Szlachcic" ma na sobie zniszczony, wojskowy mundur khaki, obwieszony bogato na piersiach or­ derami, wykonanymi ze starych monet, u boku sza­ blę, a na głowie rogatywkę. „Góral" występuje w stroju góralskim, t j . w sukiennych nogawicach i kierpcach, w białej wyszywanej koszuli ściśniętej szerokim, skórzanym pasem; na głowie ma filcowy, góralski kapelusz, obszyty wokół krawędzi ronda zwisającymi kolorowymi paskami papieru lub szmat. „Rzeźnik", odziany w spodnie wpuszczone do bu­ tów z cholewami i w marynarkę, przepasany jest skórzanym albo białym fartuchem. Osobliwością je­ go stroju jest wielka, kulista, pierzasta czapa, spo­ rządzona z czerwonej, gęsto strzyżonej bibułki. Sto­ sownie do swego zawodu, „rzeźnik" trzyma w ręce nóż i kolec stalowy do ostrzenia. pa ołek bydem j o se Siekiereczka, obuszek, nie ściskaj mnie za brzuszek, bo m ó j brzuszek cielęce, j a k go ściśniesz, to b r z ę c z y . - l*% i zmienia Twarze wymienionych postaci są mocno ucharakteryzowane przy użyciu sadzy i czerwonej kredki, „żyd" natomiast ma na głowie drewnianą, rzeźbioną maskę, kolorowo pomalowaną, z wąsami, brodą i wło­ sami sporządzonymi z bydlęcego włosia i sierści ba­ raniej, która kędzierzawymi puklami opada spod czar­ nego cylindra. Maska ta jest pełna wyrazu i wraz ze starym chałatem, stanowiącym resztę stroju „żyda", doskonale przypomina arendarza-karczmarza. Również i „żydówką" odziana jest w jakiś stary, połatany �Ryc. 6. Śmierć na z grupy „dziadów". niedźwiedziu Rupienka. płaszcz i powykrzywiane buty; twarz i w ogóle ca­ łą gtowę ma zasłoniętą białą firanką. Pod pachą trzy­ ma kurczowo torebkę, natomiast „żyd" dzierży w ręce drewnianą, wysoką laskę, zakończoną u góry kolcami jeża lub skórą. Skąd wzięła się nazwa dla tego zwyczaju, trudno dociec. Niektórzy informatorzy tłumaczą to w ten sposób, że „jakiś szlachcic czy książę życzył sobie", aby zachowano go w pamięci, stąd co roku grupa składająca się z „szlachcica" i jego „poddanych" przypomina żyjącym dawne, pańszczyźniane czasy. Jest to oczywiście dość swobodna interpretacja, bo — jak wiemy — przebierańcy występujący w okresie Bożego Narodzenia z właściwym sobie repertuarem widowiskowym mają inne znaczenie i związki w obrzędowości ludowej. Trudno jednak zaprzeczyć, że zwyczaj „szlachciców" nie miał jakichś powiązań Z miejscową specyfiką regionalną. 25 �Ryc. 7. Maska śmierci wykonana z pa­ pieru. Laliki. Ryc. 8. Grupa „dziadów" wi drodze. Rupienka. Podobny zresztą charakter mają i „dziady", t j . wie­ loosobowa grupa przebierańców występująca w syl­ westrowy lub w noworoczny wieczór. Zasięg tego zwyczaju jest również ściśle ograniczony — obejmu­ je tylko część Żywiecczyzny i jej pogranicze południowo-zachodnie. Na północ nie przekracza on Soły, a więc, wyłączając miasto Żywiec, kończy się na Zabłociu. Znają go prócz tego wsie leżące przy głównej drodze, np. Sienna, Leśna, Kamesznica, M i ­ lówka, Rajcza, Kaszperki, Laliki i Rupienka, nadto Sól i Rycerka. Natomiast Sporysz, Radziechowy, Wieprz — zwyczaju tego nie praktykowały. W przeciwieństwie do „szlachciców", grupa ta jest bardzo liczna, a ilość i charakteryzacja poszczegól­ nych osób nie jest najczęściej stała. Biorą w niej udział tylko mężczyźni: kawalerowie lub nawet żo­ naci, starsi i młodsi, którzy nie mają specjalnie wy­ znaczonych ról. Ich gra polega w zasadzie na wpra­ wieniu w zachwyt widza odpowiednim strojem oraz zwinnością, zręcznością, dowcipem i wytrwałością w nieustannym bieganiu, skokach i w tańcu. „Dziady" biegną, lecą z niesłychanym impetem, pośpiechem i wrzawą przy brzęku dzwonków, trzaskach z biczy, rytmie bębna i w takt melodii wygrywanych przez muzykantów na harmonii i skrzypcach. Niezmiernie prędko przenoszą się z miejsca na miejsce, siejąc za­ męt i rwetes, śmiech i wesołość. 26 Nie wszyscy informatorzy potrafią wskazać po­ chodzenie tego zwyczaju. Tłumaczą sobie jedynie jego nazwę, która, jak uważają, nadana została od „dzia­ dowskiej", tzn. niedbałej, niestarannej i podartej odzieży, w jaką ubierają się uczestnicy „dziadów". W Zabłociu koło Żywca, które zdaje się być głów­ nym ośrodkiem tradycji „dziadowskiej", żyje wśród miejscowej ludności kilka wersji usiłujących wyjaśnić genezę samego obchodu. Zdaniem jednych, jest to pa­ miątka po wałaskich pasterzach, którzy od X I V wie­ ku począwszy, wędrując z południa szlakiem Karpat w te strony, zanim osiedlili się tutaj na stałe i zasy­ milowali z miejscową ludnością, zamieszkiwali są­ siednie hale, wypasając na nich bydło. W okresie zi­ my, kiedy bieda i głód bardzo im dokuczały, spadali znienacka w doliny rabując i kradnąc, co się dało, oraz krzywdząc miejscową ludność. Inni zwyczaj ten łączą z najazdem Szwedów, którzy siejąc wokół po­ strach i gwałt dotarli jedynie do Soły, gdyż Żywiec usilnie się bronił i ostatecznie ich odparł. Trzecia wreszcie wersja nawiązuje do czasów pańszczyźnia­ nych — członkowie grupy „dziadów" występujący z batami mają reprezentować ekonomów, pozostałe zaś osoby z cepami, kosami i widłami — poddanych . 6 Ta ostatnia interpretacja wydaje się najmniej prawdopodobna. Zasadniczym bowiem strojem „dzia­ dów" są skóry baranie, często maski z rogami, a re­ kwizytami dzwonki zawieszone na pasie każdego i bi- �cze. Ciężkiej doli chłopa pańszczyźnianego nie wyra­ żałby również ustawiczny i szybki bieg członków grupy, który jest raczej oznaką siły i wytrzymałości. I także rola ich nie byłaby milcząca i nie polegałaby jedynie na pantomimie. Również i druga wersja nie wydaje się realna, aczkolwiek znajduje już pewne potwierdzenie w h i ­ storii. Kiedy bowiem Szwedzi wtargnęli do miasta Żywca i „zmęczeni walką rozłożyli się obozem nad Sołą rozstawiwszy straże [...], z brzaskiem dnia od­ dział górali, którzy nocą się zwoływali, w sile 100 ludzi napadł na warty szwedzkie i Szwedów, uwal­ niając miasto" . Szwedzi wtargnęli do miasta od pół­ nocy, a więc z terenów, które zwyczajem „dziadów" nie są objęte. Górale natomiast nie tylko zamknęli im dojście do kotliny żywieckiej na południe, ale także odparli ich z powrotem. Działo się to wszystko W porze zimowej. Gdyby jednak zwyczaj ten miał związek z owym najazdem, inaczej rysowałby się jego zasięg — obejmowałby większy obszar kraju. 7 Najbardziej prawdopodobna jest pierwsza interpre­ tacja, którą — poza charakterystycznym strojem — potwierdza nadto inna jeszcze nazwa nadawana „dzia­ dom". Zwą ich mianowicie także i „jukace". Według Jana Karłowicza „jukac" to to samo co „juhas", czyli pasterz owiec . Wprawdzie w górzystych, południo­ wych partiach naszego kraju pasterze stanowili za­ sadniczy zrąb miejscowej ludności, a wpływy wa8 łaskie działały nie tylko w Beskidzie Zachodnim, lecz zetknąwszy się z zamożniejszymi wieśniakami ży­ wieckimi, wynędzniali wędrówką pasterze mogli po­ łakomić się na ich dobytek. Napadającymi mogła być także banda rabusiów pod dowództwem Proczpaka z Węgier, przybyła tu około 1790 r. Delaveux podaje, że „zbrojna ta gromada w broń palną napełniała po­ strachem okolice. Co wieczór na grzbietach najwyż­ szych gór pozapalane ognie świadczyły o bliskości rozbójników i o ich gotowości do napadu. Co noc alarm po wsi budził ze snu i wywoływał do obrony swego dobytku opatrzonych w kosy i siekiery wło­ ścian, a wybladłe z trwogi kobiety z dziećmi kryły się po chrustach i przekopach" . 9 Jakkolwiek by zresztą było, najbardziej prawdo­ podobny wydaje się fakt, że w tym ludowym zwy­ czaju, jak często bywa, splecionych jest z sobą kilka wątków. Okres bożenarodzeniowy, noworoczny i za­ pustny znany jest z różnego typu korowodów prze­ bierańców. Że f omawiany zwyczaj należy do tego rodzaju świadczy różnorodność i charakter wystę­ pujących w nim przebranych osób. Wprawdzie jego istota i sens dawno zatarły się w ludzkiej pamięci, lecz forma zachowała się po dziś dzień, stanowiąc świetną zabawę tak dla samych uczestników jak też i dla widzów: „kiejści naród był ucieszny, to sie bawili — tłumaczył jeden z informatorów — a z dzi­ siejszej młodzieży tego nikt nie dokaże, co ze star27 �Mas/ci Żydów Ryc. 12. Zyd 10 g z Rupienki: ryc. 9 — wykonana z papieru i chleba, ryc. 10 i 11 — rzeźbione z grupy „dziadów". Rupienka. szych", bo nie potrafią już tak dowcipkować i żar­ tować. „Prędko się upijają i awanturują". Stąd też co roku prześcigano się w pomysłach, cha­ rakteryzowano nowe postacie, wymyślano nowe stro­ je, nowe maski... Były one nieco odmienne w poszcze­ gólnych miejscowościach, tak jak ilość i skład wy­ stępujących osób. Wspomniana notatka z Orlego Lo­ tu podaje, że w Soli w grupie „dziadów" spotykało się poprzebieranych za księdza, organistę, konia, pa­ chołków, niedźwiedzia, diabła, żyda, żydówkę, babkę, kominiarza, śmierć, doktora, a więc ponad dziesięć osób. Mieli oni stroje sporządzone z kożucha odwró­ conego włosem na zewnątrz, przewiązanego powrósła­ mi ze słomy, którymi także okręcali i nogi. Twarz za­ słaniali maską z sukna, papieru lub skóry ze starego kożucha, a na głowę wkładali kapelusze ozdobione słomą, kłosami, barwnymi papierkami lub robili so­ bie nakrycia z tektury i kolorowych papierów. „Koń trzyma w ręku osadzoną na kiju, drewnianą głowę konia z dzwonkami u szyi. Śmierć występuje z kosą, na ręku trzyma niby dziecko, a w koszu różne zioła lecznicze". Oprócz wymienionych postaci w skład grupy wchodzili także grajkowie — jeden z gajdami, a drugi ze skrzypcami . 10 11 Jak podają informatorzy z Zabłocia, „dziadów" by­ ło zawsze bardzo dużo. Przypominają sobie, że w 1911 r. było 40, w 1917 — 60, po wojnie w 1952— 24, a w 1957 r. — 53 osoby. Głównymi „figurami" byli oczywiście „dziadowie", stanowiący /4 całej- gru­ py. Poza tym uczestniczyło w niej kilku diabłów, kominiarzy, babek, śmierci; raz była też koza, jednak w zasadzie w Zabłockiej grupie zwierzęta nie wystę­ pują. Ostatnio pojawiła się też postać chuligana, ale 3 28 w drzewie. w następnych latach ją usunięto. Stale natomiast wy­ stępuje osoba kasjera oraz 4—5 poganiaczy i wstrzy­ mujących, przebranych za „znaczniejszych dziadów", którzy kierują ruchem „lecących". Tak jak w Soli, stroje „dziadów" i tutaj były nieg­ dyś „dziadowskie", tzn. biedne i nieporządne. Skła­ dały się tylko z podartych kożuchów wywróconych włosem na zewnątrz i przepasanych powrozem ze sło­ my, z masek i czap ze skóry baraniej oratz z kier­ pców. Obecnie natomiast stroje są porządne, nawet wyszukane, bo każdy uczestnik wynosi się jeden nad drugiego. Specjalne czapki, tzw. „ciaki", w formie dostosowane do kształtu głowy, szyte są ze skóry i ma­ ją nawet po kilka rogów; są kolorowe, niedobrane do ubioru. Jedynie kasjer ma czapkę szpiczastą, stano­ wiącą komplet z całością stroju. Są to jednak już modyfikacje wchodzące w życie równocześnie ze zmia­ ną charakteru „dziadów" — z obrzędowego na za­ bawowy. Tradycyjny jednak pozostał kożuch wywró­ cony włosem na wierzch i bat, który dzierży każdy z „dziadów". Niegdyś baty mieli tylko niektórzy „dzia­ dowie", zgrabni chłopcy, którzy umieli z nich strze­ lać; pozostali zaś trzymali w ręku cepy, kosy, grabie. Te rekwizyty jednak już zaginęły i każdy „dziad" strzela z bata. „Kominiarz" występuje w czarnym ubraniu, w cylindrze na głowie, z umorusaną twarzą; na ramieniu dźwiga drabinkę, szczotki, kulkę. „Babka" odziana jest w wiejski strój, t j . spódnicę i bluzkę; na szyi ma korale z kasztanów, twarz zaś zamasko­ wana jest pończochą. Na plecach trzyma zawiniętą w chustę lalkę ze szmat, a w rękach miotłę i krzyż. „Diabeł" zawsze jest z widłami. Jego twarz zasłonię­ ta jest maską z kożucha z doprawionymi rogami i wy- ��wieszonym językiem. Na pozostały jego strój składa się kożuch długi po kolana lub krótki z włosem na zewnątrz i spodnie z cielęcej skórki albo sukienne ciemne z lampasem. Spośród całej tej czeredy zawsze wyróżnia się „kasjer" swym czerwonym ubiorem. Każda z postaci bez względu na swój ,strój i charak­ ter jest ściśnięta pasem, na którym gęsto pozawie­ szane są dzwonki. W czasie biegu i za każdym poru­ szeniem się wydają one ustawiczny brzęk, którego głos roznosi się wkoło. W Rupience stroje „dziadów" są bardziej prymi­ tywne. Ilość zaś i rozmaitość występujących figur jest odmienna, lecz także niestała. Tak np. w ich składzie w różnych latach występowali: „ksiądz", „koń i pa­ chołek", „cyganie z cygankami", „żyd", „kominiarz", „koza", w innych latach dołączano jeszcze „niedźwie­ dzie", „śmierci", „psa", „diabłów", „doktora", „fryzje­ ra". Za każdym oczywiście razem byli muzykanci gra­ jący na skrzypcach, harmonii i bębnie. W Sylwestra 1956 r. grupa ta składała się z: 2 „koni" i 2 „pachoł­ ków", „księdza", „dziechciorza", „kominiarza", 2 „de­ blów", 3 „śmierci", „cygana" i 2 „cyganek", 2 „ży­ dów" i 2 „żydówek", 2 mężczyzn trzaskających z ba­ tów, czyli „baciorzy", i 2 muzykantów grających na harmonii i bębnie. W rok potem, czyli w Sylwestra 1957 r. występowali: „ksiądz", 3 „debły", 3 „niedź­ wiedzie", 2 „kominiarze", 3 jkonie" i 6 „pachołków", 2 „śmierci", 2 „cyganki" z „feruśkiem" czyli małym cygankiem i 2 „cyganów", 2 „żydów" i „żydówka", „dziechciorz", 4 „baciorzy" oraz 3 muzykantów, t j . harmonia i skrzypce. W przeciwieństwie do „dziadów" z Zabłocia, maski futrzane mają tutaj tylko „niedźwiedzie". Wszystkie inne postacie uoharakteryzowane są odmiennie. 'Pierwotnie, jeszcze za czasów młodości starszych informatorów' maski były z papieru, często oblepio­ ne chlebem, 'lub z dykty. Sami je robili, kleili i ma­ lowali. Niektóre części twarzy szyto z tkaniny, np. nos „żyda", do nosa doklejona była reszta twarzy wykonana z papieru; wargi, aby były duże, robiono z drewna. „Zyd" ubrany był w chałat zapinany na dwa rzędy guzików z kwaka" pomalowanego farbą. Z czasem na wzór masek papierowych zaczęto robić drewniane, np. z drewna lipowego. Wykonywali je miejscowi rzeźbiarze-amatorzy, malowali i uzupełniali kudłami baranimi, rogami lub innymi charakterystycz­ nymi elementami. Maski takie obecnie nie należą by­ najmniej do rzędu tradycyjnej, nie powtarzającej się już twórczości artystycznej miejscowych górali. W Koniakowie-Rupience np. młody rzeźbiarz Franci­ szek Worek jest specjalistą od tych wyrobów. Zresztą nie tylko on jeden. W razie potrzeby uczestnicy „dziadów" sami sporządzają sobie maski, bądź zama­ wiają u kogoś, pokrywając koszta z części „kolędy" przeznaczonej specjalnie na cele kostiumowe. 2 Obok drewnianych, spotyka się jeszcze współczesne maski z jedwabnych pończoch, z wyciętymi otworami na oczy i usta, a założone na twarz i głowę; czasem są one jeszcze posmarowane sadzami. Sadza bowiem i czerwona kredka do ust to podstawowe farby uży­ wane przy charakteryzacji. Takich masek używają przede wszystkim „cyganie" i „cyganki" odziane rów­ nocześnie w kolorowe, postrzępione spódnice, swetry, chustki. „Cyganki" jak też i „żydówki" mają nadto mocno podkreślone kształty kobiece przez wypchanie. Jedna z „cyganek" występuje najczęściej z „feru­ śkiem"— małym cygankiem trzymanym na ręku w „dzichcie", t j . płachcie. „Ferusiek", czyli kukła ze szmat, ma w brzuchu flaszkę z wodą, której szyjka wystaje między nogami. „Cyganka" potrząsa „feru­ śkiem" lub naciska jego brzuszek, a ten moczy po­ słanie gospodarzy, na którym go przewijano. Inna „cyganka" ma tzw. „świńską d...", czyli spyrkę, i jak jest zła, to nią „chlasta po twarzy". Ma także kaga­ nek ze starej puszki od konserw i nim okadza „ko­ nie". „Cyganki" i „cyganie" grają oczywiście w karty i wróżą, kłócą się z sobą i krzyczą, a także, jeśli się da, to „kradną" gospodarzom co tylko popadnie im w ręce. Aby odzyskać potem zabrany przedmiot, trzeba dobrze się okupić, oczywiście wódką. Przy masce używa się najczęściej jakiegoś nakrycia głowy — jest to zwykle stary, pokrzywiony i dziu­ rawy filcowy kapelusz, a u kobiet, co bardziej zwią­ zane jest z ich strojem — kwiecista chusta, także nienowa. Ulubionym fasonem jest cylinder, dlatego też często główkę kapelusza otacza się czarną tekturą. W cylindrze występują przede wszystkim „żydzi" i „ko­ miniarz", „dziechciarze" natomiast i „cyganie" raczej w zwykłych kapeluszach. „Śmierci" oczywiście kapeluszy nie mają; za na­ krycie głowy, jak i za cały strój, służą im przeście­ radła. Twarz natomiast zasłonięta jest maską — prze­ ważnie z kartonu. Każda „śmierć" trzyma w ręce pałkę ze szmat umieszczoną na metalowym pręcie i nią rozdaje razy w lewo i w prawo, każdemu kto się tylko nawinie. Niewątpliwie najlepiej i najstaranniej wypracowa­ ne maski mają „debły" i „żydzi". Wyrzeźbione z drzewa lipowego i pomalowane farbami, mają one głęboko zaznaczone cienie i fałdy skóry; uzupełnione są kędzierzawymi kudłami baranimi i włosiem bydlę­ cym oraz rogami — jak u „deblów", którzy mają niekiedy maski wykonane z czaszki baraniej. Oprócz masek strój „deblów" stanowią opięte trykoty, czer­ wone lub czarne, oraz doprawiony w tyle krowi ogon. Każdy przy tym trzyma w ręce drewniane widły. Całą szpetotę starej, pomarszczonej twarzy, kostropatej i niemiłej, wyrażają maski „żydów" uzupełnio­ ne cylindrem, włosiem bydlęcym zastosowanym jako wąsy i broda oraz kudłami baranimi — jako włosy. „Żydzi" odziani bywają w połatane, zniszczone pła­ szcze przypominające wyświechtane chałaty. Poza tym trzymają w ręce laskę zakończoną u góry gałką z kol­ ców jeża lub skórą; laska służy do podpierania się i potrącania ludzi. Jeden z „żydów" — stary Icek — ucharakteryzowany jest na Żyda, który prowadził tu niegdyś karczmę. „Żydówki" ubrane są podobnie, zamiast masek jed­ nak mają głowy i twarze zasłonięte welonem, t j . ka­ wałkiem firanki, tak jak w „szlachcicach". �13 Ryc. 13. Maska kominiarza wykonana 14 z papieru. Rupienka. Ze skór owczych i psich uszyte są ubrania i maski „niedźwiedzi" pokrywające całą postać przebranej osoby. Wokół otworów na usta i oczy maski obszyte są czerwonym suknem. „Konie" i „pachołcy" masek nie mają, tylko wielkie czapy na kształt czaka, wykonane z kartonu, oklejo­ ne kolorową bibułą i ozdobione gęstym pióropuszem z kolorowych bibułkowych pasków. „Koń" porusza się w prostokątnej, drewnianej ramie; do krótszego boku ramy przyczepiona jest głowa drewnianego ko­ nika z uchwytami i dzwonkami; na tych uchwytach spoczywają ręce osoby przebranej za „konia"; „koń" okryty jest całkowicie kocem (lub kapą), który zwisa z ramion i rozpościera się na owej drewnianej ramie, wydłużając kształty człowieka w poziomie. „Pachoł­ cy" mają na sobie kurtki albo kożuchy i długie spod­ nie narciarskie. Bez maski występuje także „ksiądz", który ubrany jest w komżę i płaszcz; na głowie ma biret, a w ręce kropidło. Również ubranie „kominiarza" i „dziechciorza" dostosowane jest do charakteru przedstawia­ nej osoby. W myśl miejscowej tradycji postać „dziechciorza" przypominać ma wędrującego niegdyś z Gor­ Ryc. 14. Żyd z grupy „dziadów". Rupienka. lic w te strony cyrulika, który umiał leczyć wszelkie choroby. Jak odmienny bywa skład osobowy w poszczegól­ nych grupach „dziadowskich", tak samo nieco różni się i sam program ich obchodu. W Zabłociu np. „dzia­ dy" oficjalnie występują dopiero w Nowy Rok. Oko­ ło godziny 6 rano zbierają się wszyscy przy browa­ rze w szopie i stamtąd wyruszają, tzn. „lecą" wzdłuż całego Zabłocia aż do Soły; poza jej granice, czyli do miasta Żywca nie docierają. Bieg polega na tym, że grupami wstępują do domów (każdy stara się nie pominąć swoich znajomych), a także na drodze za­ trzymują przechodniów, zwłaszcza dziewczęta, i do­ pominają się o kolędę, fcj. datek: — „Juhuu na tabacke" — to stare, tradycyjne ich zawołanie. Na tra­ sie biegu mają wyznaczonych kilka punktów przy­ stankowych — zbornych, gdzie poganiacze spędzają wszystkich z powrotem w jedną grupę. Potem znów się rozbiegają i trwa to mniej więcej do godziny trze­ ciej po południu. Nie czekając Nowego Roku, niektó­ rych „dziadów" można spotkać już wieczorem w Syl­ westra. Około godziny czwartej—piątej po południu zaczynają „latać", ale z odkrytymi twarzami. Maski 3J �15 wkładają dopiero po. północy — od tej pory każdy z nich stara się, aiby nikt go nie rozpoznał. Lecąc wpadają przede wszystkim do sklepów, zdobywając kolędę w postaci wódki, piwa, kiełbasy. Wieczorem zaś i nocą wstępują na wszystkie zabawy. Ich ucze­ stnictwo jednak w tych zabawach jest tylko chwilowe: orkiestra gra wówczas specjalnego walca, potem pol­ kę dla „dziadów" — „dziady" wybierają partnerki, zatańczą, ktoś ich czymś ugości i „dziady" „lecą" da­ lej. Tak trwa do rana, do momentu ogólnej ich zbiór­ ki. Kolędę zbiera przede wszystkim „kasjer", prócz tego każdy „dziad" stara się zdobyć jak najwięcej pieniężnych datków dla siebie. Z wspólnej kasy urzą­ 32 dzają potem wszyscy w najbliższym czasie zabawę, a czasami też tę kwotę składają na ofiarę do kościoła. W Rupience „dziady" biegną czeredą i czeredą też wpadają do domów. Nie wszyscy jednak gospodarze chętnie ich wpuszczają — oni sami zresztą nawie­ dzają tylko tych, których darzą sympatią i u których spodziewają się dobrej kolędy. Tutaj więc już w Syl­ westra, a potem ponownie jeszcze w Nowy Rok oko­ ło godziny 14—15 uczestnicy korowodu zbierają się w jakiejś chałupie. Jedni przychodzą już przebrani, inni dopiero się „maskują" i charakteryzują, odzie­ wając w przygotowane uprzednio stroje. Często po­ magają w tym dziewczęta, za co potem przebrani pa- �Ryc. 15. Poczęstunek „dziadów". Laliki. Ryc. 16. Cyganie z grupy „dziadów". robcy „mają wzgląd" na nie i nie dokuczają im w czasie widowiska. Natomiast dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców, bo są dumne i „za­ dzierają nosa", bywają szczególnie napastowane i narażone na różne złośliwości. Gdy wszyscy już są gotowi, cały korowód przy dźwiękach muzyki opuszcza domostwo i podąża do z góry upatrzonego gospodarstwa. Leżący na polach, wzgórzach i dolinach śnieg sprzyja oczywiście rozma­ itym wyczynom i harcom. „Niedźwiedzie" popychają się i kulają rycząc, „debły" zjeżdżają z góry na dół na siedzeniach, „cyganie" kłócą się i wygrażają sobie, a „śmierci" biegają i straszą gapiów. „Dziadom" bo­ wiem towarzyszy tłum ciekawskich, którzy jednak z obawy trzymają się w pewnej odległości; dziewczę­ ta i małe dzieci czekają na nich w domu. Poza mu­ zykantami grającymi bez przerwy skoczne, góralskie melodie taneczne, jak np. obyrtki, owięzioki, i poza brzękiem dzwonków „koni", dają się słyszeć raz po raz głośne trzaski z batów. To „baciorze", posługujący się specjalnymi, dość ciężkimi batami o krótkim b i ­ czysku i długim postronku, trzaskają nimi z całej siły, aż echo obija się po groniach i lasach. Chałupa, do której zmierzają „dziady", stoi otworem, a jej mieszkańcy pełni są wyczekiwania i podniece­ nia. Wreszcie głosy, nawoływania oraz dźwięki dzwon- 33 �ków i muzyki zbliżają się pod okna i część owej cze­ redy zwala się do sieni, a wnet potem potem do izby, w której wszystko musi być pozamykane i pocho­ wane, bo nigdy nie wiadomo, do jakiego figla może posłużyć. Najpierw w progu izby staje „ksiądz" i po słowach: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oznajmia: „Nowy Rok bieży" lub też od razu życzenia: „Śliczna lilija na świat sie zrodziła, z małemi rączkami, z dużemi darami, pobłogosław Panie tu temu domowi". On też przyjmuje następnie od gospodarzy „kolędę". Jeżeli jednak nic nie dostanie lub za mało, wtedy bia­ da gospodarzom, gdyż złośliwościom i psotom wyrzą­ dzanym przez pozostałych uczestników nie ma końca. To zatkają komin szybą i w piecu nie chce się palić, to porwą coś z gospodarskiego sprzętu i wywleką het w pole, to rozbiorą wóz i złożą go ponownie na dachu chałupy. A wszystko to dzieje się gdy gospodarze nie uważają, zajęci w izbie pilnowaniem i przypatrywa­ niem się tym, co tu weszli i tańczą. Następnie „ksiądz" kropi wszystkich „święconą" wo­ dą i usuwa się na bojk, a za nim już po kolei wcho­ dzą inni. Najpierw więc „wjeżdżają konie" z „pa­ chołkami", a między nimi przeciskają się „cyganie". Muzykanci stoją w kącie izby i cały czas grają a „ko­ nie" wieżgają, kopią, rżą i bez przerwy skaczą brzę­ cząc dzwonkami. Na skutek tego ustawicznego ruchu 34 w izbie jest ciasno i gwarno. Wreszcie jeden z nich przewraca się. „Pachołcy" uderzają batami o podło­ gę, szarpią lejce „koni" i zmuszają upadłego do pow­ stania. Ponieważ wysiłki te są daremne, wołają na pomoc „cygankę": „na urok", „na ciasnochę". Ta oka­ dza przewróconego „konia" trzymanym w ręce ka­ gankiem, „cygan" zaś podkuwa go, a „pachołcy" szar­ pią i pomagają mu wstać. Pozostali „cyganie" przez ten czas, rozsiadłszy się na ziemi, grają w karty i kłó­ cą się albo wróżą. Czasem któryś z nich coś zatańczy i zaśpiewa, np.: A cyganie cyganie carna ziem pod w a m i ś na macie cyganecke z carnemi o c a m i . u -ul ma-cw cy — ga - n * ctm r ; a - -w *m *o Albo inna przyśpiewka: c n My su ł o p c y , my su my lubiemy muzyku c h my piyniązki "udzielamy na zielonem trawniku. łopcy - ca — "H �Ryc. 17. Niektóre postacie z grupy „dziadów". Rupienka. Ryc. 18. Ma­ ska diabła z czaszki barana. Ru­ pienka. Ryc. 19. „Baciarze" trzaska­ jący z batów. Rupienka. 3a �Ryc. 20. „Koń" z grupy „dziadów". J-K.816,5") Rupienka. Zanim „cyganie" wyniosą się już na dobre z cha­ łupy, jeszcze któryś z nich coś zaśpiewa i zatańczy: Moje dziewce, moje lube, ja cie nie chce, boś ty hrube, hrube, hrube jak "ocierek 14 ja nie lubiem takich dziywek. Przyśpiewki bywają oczywiście rozmaite, a dobór ich zależy od fantazji śpiewającego. Pod tym bo­ wiem względem nie ma żadnej reguły, a brak usta­ lonego i przemyślanego programu pozwala na zupeł­ ne indywidualizowanie w tworzeniu ról poszczegól­ nych postaci. J-142(6,8") Ttlo-j* dziewce rno-je Ut-te ja ci* w <Act toity W*« Grała mi muzyka od wieczora do dnia, jeszcze mi będzie grać jutro do południa. To, co śpiewają, nie jest również żadną regułą związane z osobą-aktorem, która przyśpiewuje; cho­ ciaż są tutaj pewne wyjątki. Te odnoszą się jednak przede wszystkim do „żydów" -i do „cyganów". Wydom jo sie wydom, na moj prawdu wydom jak umrze cygonka, to mie w e ź m i e cygon. 36 Wiele przyśpiewek jest nieprzyzwoitych. Nie wy­ wołują one jednak zgorszenia, mimo iż pełno jest dzieci. Przeciwnie, nawet powodują salwy śmiechu i wesołość. Szczególnie dosadni pod tym względem są „cyganie", którym wszystko uchodzi: Zagrojcie mi zwyrtoka, bo m ó m w rzyci roboka, zagrojcie mi jesce raz bo ml jesce nie wylfiz. �Ryc. 21. Postać z grupy Żywiec—Zabłocie. „dziadów". J-H8(6,5") Za - ęroj-ctt m-(xq-cU mi rru /u-cw cuy- ni*. to- t a . to Soiwtitufl^d M^u-a nit ro-bo-ta uy-fń Pomiędzy zebranymi gapiami biegają „śmierci" i uderzają ich pałkami. Pod Oknami zaś uganiają „debły" i „wyją" lub dokazują z „niedźwiedziami". „Niedźwiedzie" zresztą także wchodzą do izby i ku­ lają się po podłodze, dopadłszy zaś gdzieś w kącie dziewczynę łapią ją, wywlekają na dwór i przewra­ cają na śnieg. Szczególnie biedne są te dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców. To wrzucą taką do wody, to umażą pastą do butów lub sadzą. Gdy w izbie zrobi się nieco przestrzenniej, wchodzą „żydzi". Najpierw jednego z nich „ksiądz" zmusza, aby się wyspowiadał, a jako pokutę zadaje mu „ojczenasze na grzebieniu". Spowiedź ta trwa dość długo. Wreszcie, wyrwawszy się z tych opałów, „żyd" podchodzi do muzyki i „hajdukując", to znaczy przy­ tupując, śpiewa jakąś obyrtkę, np.: Miaia ja se kanarecka, co m i p i ę k n i e ś p i y w o w a i d a ł a m ja go Jasinkowi z ę b y do mnie c h o d z o w a ł . 37 �Ryc. 22. „Dziady" z Soli, potu. Żywiec, Potem tańczy. Śpiewa zresztą i tańczy niejeden raz, zależnie od ochoty. Starszy „żyd" — jego ojciec, Icek, także śpiewa: 1. Na m ó m jo se synusia na bardzo b o g a t e g o na ludzie sie go bojum jak diabła rogatego. 2. Na, synusiu, synusiu, na, co sie tobie stało co ci zona n a g otuje na tobie zawse m a ł o . 1930 r. J-15*1(6,25 ł VJ (o)* I Pój-da ja se. -pój-da ja se w ciomny las, w ciomny las. u Z.Za-ce-laj ty ie-1i-nio-c%1c.il 3Za- se Ica - ra - bi - nek na cJiwiAe, na chuti-lt. u 3. Na, s y n u ś sie " o ż e n i ł na, nie wiedział co baba, naci ogno na slabizne na, wrzescał ze to ziaba. na mel. „Na śniło mi sie śniło" u u „Żydzi" są najbardziej reprezentacyjnymi posta­ ciami, dlatego też „scena", w której występują, trwa najdłużej. Oni też obydwaj najwięcej śpiewają. Oto np. jeszcze coś z repertuaru „synusia": 1. Pójdą ja se, pójdą j ś se W ciomny las, w ciomny las. zobacem ta jelinioka co sie pas, co s i ś pas. 2. Zacekaj ty jeliniocku na chwile, na chwile, zakiel jo se karabinek nabije nabije. 3. Zakiel ja se karabinek i nabijał n a b l j ś ł za tyla se jeliniocek w ciemnem lesie w y w i j a ł , wywijał,. 1ael ja na-bi-jdt, na -bi- za- iy-la se ja -li-mo-ce'k wctomnśm l*s*a wy~uii jat, Stary „żyd" kilkakrotnie wtóruje: 1. Jak j ś se pojadę do piekła na byku, przywice mie diabeł: — witaj, masarcyku. 2. Jak j ś se pojadę do piekła na ośle, przywice mie d i ś b e ł : — witaj stary pośle, u 3. v u O j dana, o j dana wziyni dzisia pana. Wziynl g ó do piekła oiera "uciekła. u wy-wi jat, jat �czarni tymi bywa skradziona gęś, kura, czy królik lub upolowany kiedyś przedtem zając: vry-u>t - ct -mit ata-M Czasem zwracając śpiewa: 1. Na, na, na, na, u* - taj się do -ma-iyr- ey .śmierci" stary P ó j d ź m y do dom, pójdźmy do tata zabił królika, lepszy królik, lepszy królik, jak ta cała muzyka. tu „żyd" śniło mi sie śniło dziś koło północy ze mi to śmiercisko zatykało ocy. u 2. Na, a ja juz nie d y c h o ł na, rusołem wargami bom sie jesce c h c i ś ł pomodlić na, ludkowie za wami. J-18I1S-) na, za- ty fca- | 0 2 chciał po~+*u>-a*t%ć Na odchodnym młody: śpiewa albo stary 1. A na na na nie pójdę dó domu jaze jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. 2. Na na na na nie pójdę dó domu jaze bydzie świtać bydzie mie m a m u ś k a korbacoskiem witać. 3. A na na na nie p ó j d e m dó domu jaz jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. „żyd", albo < 4. Na stary ja se stary na juz ni mogem chodzić na musis mie rybeczko na za róncycke wodzić. 5. Na na na na stary jo se stary juz m ó m sto ś t y r y lata jesce jo nie uzył ani troski świata. na mel. „Na śniło mi sie u śniło" Jeśli śpiewa młody, to niekiedy nawiązuje do swoich zdobyczy, które ma w worku na plecach. A zdoby- dom, Kiedy już wszyscy zakończą inscenizowany na po­ czekaniu swój program i zakosztują poczęstunku, wówczas jako ostatni wychodzi z chałupy „ksiądz" ze słowami: „Z Bogiem, dziękujemy za kolende bar­ dzo pięknie". W tym czasie część jego współtowarzyszy podąża już do następnej dziedziny w takt dźwięków mu­ zyki, przy pohukiwaniu i trzaskach z batów. Tam zebrawszy się wszyscy powtarzają całą imprezę, po czym znów idą dalej, zabawiając się tak do późnego wieczora w wielu chałupach. Niegdyś po całym takim obchodzie, dobrze już wszyscy podchmieleni, schodzili się w karczmie „na pańskiej łące" koło Rupienki, którą prowadził Zyd. Tam odegrawszy ostatni raz „przedstawienie" wszyscy pili, tańczyli i bawili się na koszt szynkarza, bądź też rzadziej za pieniądze z kolędy. Ten zarobek bowiem najczęściej zachowywano. Opłacano z niego muzykantów, kostiumy, a resztą dzielono się. Gdy w czasie obchodu spotkały się dwie różne gru­ py „dziadów", wówczas zwykle dochodziło do bija­ tyki. Te tradycje zresztą pozostały i do dnia dzisiej­ szego, z tą tylko różnicą, że zamiast „na pańską łąkę" „dziady" z Rupienki wstępują do gospody w centrum Koniakowa, gdzie jednak na krótko się zatrzymują, podążając z powrotem w swoim kie­ runku. Zakończenie następuje przeważnie w domu któregoś z uczestników. Jak z powyższego widać, role poszczególnych osób są bardzo różnorodne, raczej mało przemyślane i dowolne, po prostu zależne od okoliczności i chęci danej osoby. Jedno przy tym jest jednak wyraźne — nie wszyscy występują oficjalnie ze słowem mówio­ nym czy śpiewem. U niektórych rola ogranicza się tylko do pantomimy i do naśladowania głosów zwie­ rząt, krzyku czy pohukiwania. Takimi postaciami są np. „dziechciorz" i „kominiarz". Ten ostatni płata jedynie figle związane z kominem i piecem, inni zaś, zwłaszcza postacie demoniczne — „debły" i „śmier­ ci" — straszą. „Dziadów" boją się nie tylko dziew­ częta i dzieci, ale także kobiety, chociaż otwarcie do tego się nie przyznają; na wszelki jednak wy­ padek unikają samotnego z nimi spotkania. Mimo wielu szkód, które przy tego rodzaju zaba­ wie są nieuniknione, żaden z gospodarzy o swoje się nie upomina. Zabawa bowiem jest ogólna, ucie­ cha wielka i nikt od niej nie stroni. Ponieważ zaś wiąże się ona z końcem starego roku i z tym, że pomyślnie się go przeżyło, oraz z początkiem roku nowego, w którym każdy życzy sobie powodzenia, cała wieś niecierpliwie czeka na to zaimprowizowane widowisko, ogląda je z przejęciem i w ten sposób sama się do niego włącza. 3S �PRZYPISY 1 Wymieniamy tylko niektóre pozycje: Z. Gloger, Rok Polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 59—60, 74, 110; J. St. Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, 1939, s. 170.; A. Fischer, Lud polski, Lwów 1926, s. 136; E. Frankowski, Kalendarz obrzę­ dowy ludu polskiego, Warszawa (po 1928), s. 26; O. Kolberg, Lud (np. Kieleckie, Radomskie, Lubel­ skie i inne). Zygmunt Wiglusz, Sieteskie „droby", Ziemia 1957/1. Maria Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędo­ we, Prace i Materiały Etnologiczne, t. VIII—IX, s. 595. Orli Lot 1930, nr 1, s. 12—14, Notatki z Soli, L. W. (Kraków). Informacji udzielili Jerzy Habdas (lat 32) i jego matka (lat 70), Zabłocie—Żywiec. Informacji udzielili ks. Stanisław Słonka (lat ok. 65) i Jerzy Habdas (lat 32) z Zabłocia w Żywcu, którym na tym miejscu składamy serdeczne podzię­ kowanie. 7 Franc. Lenczowski, Materiały do dziejów miasta Żywca od XIV do XVIII w., Kraków 1957, s. 26—29. 8 Słownik Języka Polskiego pod red. Jana Karło­ wicza, Warszawa 1902, t. I I . 9 L . Delaveux, Górale beskidowi, Kraków 1851, s. 110. 10 Orli Lot, wyd. cyt. 11 Jw. 12 Informatorom: Pawłom Czepczorom — ojcu (lat 60) i synowi (lat 30), Janowi Zemanowi (lat 50), a zwłaszcza Ludwikowi Kubaszczykowi (lat 56) nie szczędzącemu czasu i sił, jak też wszystkim innym osobom z Koniakowa, które dostarczyły wiele cen­ nych wiadomości na omawiany temat, serdecznie na tym miejscu dziękujemy. 13 Kwak — brukiew. 14 Ociyrek — snop żytni. 15 Korbacz —• bat. 2 3 4 5 6 Ryc. 23. Dekoracje z zabawy „dziadowskiej" Fotografowali: w Żywcu. Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski. • Piosenki transkrybowali: teksty — Zofia Jaworska, me­ lodie — Ludwik Bielawski. [Teksty bez melodii według zapisu autorów.] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7b893765e78e37f6967c35afac686c4.pdf ff094da0aaad21f54506d377b24cc02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3022 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2826 Title A name given to the resource "Tajemnicę czynić bliską..."/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.6-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM ZBIGNIEW Włodzimierz S t a n i e w s k i : Nie... Kosmos to jest przerzucanie mostu między przyszłymi a przeszłymi la­ ty, jak to jest pięknie u Mickiewicza powiedziane „Pieśń ujdzie cało..." BENEDYKTOWICZ „Tajemnicę czynić bliską..."* Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A co będzie dalej? Jaki następny most po Metamorfozach! Następny przystanek? Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim Włodzimierz S t a n i e w s k i : Ja mówię o Eurypidesie. Chciałbym zająć się postacią Eurypidesa. Tak, jak mnie fascynowała postać Apulejusza, tak teraz trzeba tę całą sprawę grecką doprowadzić do końca, przeorać tożsamość tym pytaniem z wykrzyknikiem o spuść iźnie, o naszym europejskim, a więc śródziemnomorskim dziedzictwie. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e * : Cieszę się, ze udało się złożyć tak obszerny numer o „Gardzienicach", „raport 0 „Gardzienicach" roku 2000", szczególnie o Pana Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A Eurypides, co kon­ kretnie? 1 Pańskiego zespołu ostatnich działaniach - Metamor¬ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Przede wszystkim Eury­ pides jako osoba. O n powinien być główną postacią utworu..., następnego eseju teatralnego. fozy, Festiwal Misteria, Inicjacje. Nie wszystko udało się nam zgromadzić w tym nu­ merze tak, jak początkowo zamierzaliśmy. A l e tym bar­ dziej u końca tej drogi pragnąłbym Panu zadać parę py­ tań, bez których cała ta praca i całe to wydawnictwo (bieżący, poczwórny numer „Kontekstów") mogłoby się narazić na zarzuty, z jakimi spotykają się niekiedy i inne próby opisania zjawiska jakim są „Gardzienice" i Pańska droga twórcza. A mianowicie chciałbym uchylić zarzut, że oto powstaje kolejne dzieło apologetyczne, entuzjastycznie nastawione, unikające kwestii trudnych, akcentów krytycznych. Dla mnie akurat en­ tuzjazm wobec rzeczy wielkich i znaczących nie jest czymś, czego trzeba by unikać bądź się wstydzić. N i e poczytuję go za wadę. Ale wobec tworzącej się już nie­ mal legendy na temat „Gardzienic" i pewnych obsza­ rów pozostających w cieniu milczenia chciałbym także i o nie zapytać w dalszej części naszej rozmowy. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Dlaczego?... Włodzimierz Staniewski: Bo on jest kwintesencją tego, co w starożytności mogło być próbą łączenia tak zwanej kultury wysokiej z kulturą niską. Człowiek nie­ zwykły. Nie tylko z powodu miejsca w historii, ale z po­ wodu - jakby to powiedzieć - dziwactwa. Jest autorem największej ilości dramatów, jakie zostały nam po staro­ żytności, ale to odludek, chodzący swoimi wilczymi tro­ pami, stroniący od towarzystwa, z dala od establishmen­ tu, szukający schronienia w miejscu odosobnienia na Salaminie. T o miejsce odosobnienia było pieczarą. Sie­ dział tam, zwrócony w stronę morza i medytował. W tej pieczarze zgromadził wielką bibliotekę, zdaje się, że była to pierwsza tego typu prywatna biblioteka w czasach sta­ rożytnych. Byl człowiekiem, który wałęsał się po wsiach, pił - dzisiaj powiedzielibyśmy - z chłopstwem, słuchał podań i legend. Nie zabiegał o względy w Atenach, dla­ tego tak długo musiał czekać, a właściwie nie doczekał się w tychże Atenach na swoje pięć minut, na swój czas. Najpierw jednak zacznijmy od końca: Go dalej przed Panem i „Gardzienicami"? Jakie projekty w najbliższej (i dalszej) przyszłości? - Co po Metamorfozach?... Włodzimierz S t a n i e w s k i : ... „zostanie złom żela­ Pozostały po Eurypidesie ślady autorstwa muzyki w Orestesie i Ifigemi w Aulidzie. Musiał mieć bardzo do­ bre otrzaskanie w muzyce. Ojciec dobrze go wykształ­ cił, choć współcześni śmiali się z jego pochodzenia, mó­ wili, że ojciec to sklepikarz, a matka straganiarka. By! posłany do szkoły atletycznej. Startował zdaje się jako bokser w zawodach, gdzie odnosił sukcesy. Usuwał się z towarzystwa, nie był karierowiczem, to jest ważne, to jest intrygujące w postaci. zny... i głuchy, drwiący śmiech..." Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Ostatnio prezentowa­ ny Kosmos „Gardzienic" jest jakby budowaniem ciągło­ ści pomiędzy - nie wiem czy aż Gusłami, - ale na pew­ no pomiędzy Carmina Burana, Auwakumem, Metamor¬ fozami. Kosmos... to jest taka jakby repetycja... Nie wiem, bo nie widziałem tego... Zajmował się tym, co jest jedną z największych ta­ jemnic; istotą kobiecości. Zajmował się tajemnicą, na * Tytuł pochodzi od redakcji. Jest to cytat z innej wypowiedzi W . Staniewskiego Ipor. strona 2 1 8 ] . 6 �„TAJEMNICE CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dzi z nią związanych. O n m i się jawi jak smok, który pożera naturę. A sposób, w jaki przetwarzał kulturę n i ­ ską przysparzał mu wielu przeciwników. T o przecież o n pierwszy wprowadził do dramatu postaci z ludu. Prze­ ciwstawił mądrość ludową mądrości agory, mądrości establishmentu. Pierwszy wprowadził postaci charakte­ rystyczne, nie hieratyczne. Głęboko penetrował to, co jest charakterem, typem człowieka. Trzeba zwrócić uwagę, że to są chyba pierwsze postaci w dramacie an­ tycznym, które mają charakter ambiwalentny, są głę­ boko rozdarte. Klitajmestra, która jest złą, winną wszelkim nieszczęściom, przewrotną, zdradliwą kobie­ tą, wypowiada w Elektra zdanie, którym zyskuje pełną sympatię. Niech sięgnę po książkę, temat której żartobliwie za Freudem powtarzam- „Zba­ dałem osiem tysięcy przypadków kobiet i nic z tego nie rozumiem." Tajemnicą, którą językiem swojej epoki, wpisał w postać: Klitajmestry, Elektry, Ifigenii, Medei. Tych historii powinno się uczyć od najmniejszego, opo­ wiadając je, jako bajki i baśnie chłopcom i dziewczyn­ kom. Po to, żeby mogli coś o sobie wzajemnie wiedzieć. Intryguje jego fascynacja tajemnicą pierwiastka żeń­ skiego i tym, że nie tylko ma on moc sprawczą, ale jest przyczyną szczęścia i nieszczęścia. Z natury swojej, nie z uczynków. Szalenie to ważne ponieważ świat dzisiaj staje się światem żeńskim. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Chciałbym Cię zapy­ tać: co jest ważniejsze dla Ciebie czy postać twórcy - to tak, jak w Awwakumk ten heretyk, konserwatysta, spalony na stosie, jego wielka namiętność, obrona swo­ jej wiary itd. - Później Apulejusz, teraz Eurypides - co jest ważniejsze czy ta wspólność duchowa z autorami po których sięgasz, czy temat? Teraz mówisz przy Eury­ pidesie o pierwiastku żeńskości. Co jest ważniejsze, czy postać autora czy tematy, które podnoszą. Co Cię bar­ dziej motywuje do zajęcia się nimi? „Lecz choć mnie wtedy ta krzywda spotkała Ja się nie wściekłam, męża nie zabiłam Lecz wrócił z dziewką szaloną, menadą Łoże z nią dzielił i we dwie «małżonki» Byłyśmy razem w t y m samym pałacu", i t d . Ona tłumaczy się ze swojego czynu, ze swej postawy życiowej, tak, że zyskuje sympatię. Agamemnon kala i rujnuje wszelkie rodzinne świętości. Orestes szamoce się, robi wrażenie nadwrażliwca, dla którego liczy się prawda, sprawiedliwość, czystość uczuć, ale zabija mat­ kę z zimną krwią po wysłuchaniu w ukryciu jej spowie­ dzi, która wzruszyłaby kamień. Włodzimierz Staniewski: Jedno z drugim pozostaje w ścisłym związku. Doświadczenie osobiste pozostaje w związku z wypowiedzią publiczną. Z Eurypidesem jest to o tyle ciekawe, że do niego przylgnął przydomek dramaturg-filozof albo filozof sceny. „Filozof mógł być epi­ tetem, niekoniecznie pozytywnym. Jedyny dramaturg-filozof. Widzimy go jak chodzi po rogatkach A t e n . Cho­ dzi sam. Inaczej niż Sokrates (który darzył go atencją), Platon, Alkibiades; całe to niebieskie, gwarne towarzy­ stwo. Nie bierze udziału w dysputach, które toczą się na każdym placu, w każdym miejscu publicznym. Przysłu­ chuje się. T o jest też czas, gdy pojawiają się stoicy. T o jest rewolucja w myśleniu. Rewolta, ponieważ dochodzi do przewartościowania pojęć etycznych postaw obywa¬ telskich, praw społecznych, postaw osobistych. O n przysiuchujt* się temu i to wszystko jakoś zasysa. T o wszyst­ ko ma wpływ na jego wypowiedź artystyczną, w której odbija się filozofowanie tamtego okresu. W jego drama­ tach co krok natrafiamy na sentencje, które brzmią jak mądrości ludowe, wypowiedziane gdzieś ulicy. Eurypides łączył środki wyrazu muzycznego — był muzy­ kiem - z układaniem ruchu i z wypowiedzią słowną K r lv model budował osobno składał razem I ieżeli mówimy o choret o tvm co mnie tak bar d^o interesuje DO d v t ™ b i e 'to trzeba sie zwrócić do Eurypidesa i trzeba tam szukać, w jego twórczości, zależ nośći między muzyką ruchem i słowem. Eurypides bardzo przybliża sytuacje mityczne i czyni je sytuacjami, na które trzeba spojrzeć z perspektywy: człowiek - człowiek, z perspektywy bardzo osobistej. Eurypides miał niezwykły dar, przez to, że egzystował w różnych sferach, miał niezwykły dar patrzenia na istotę ludzką z wielu stron. Orestes więc, jest postacią bardzo ambiwalentną. N i k t nie jest jednoznaczny, cała ta rozmowa o l u ­ dziach, która dzisiaj odbywamy... pokazuje nam, jak bardzo skomplikowane i trudne w osądzie, jest życie ludzkie, istota ludzka, natuta ludzka. Eurypides przybliża nam postać ludzką bo poznał ży­ cie tak zwanych dołów, gdzie sprawy, które są sprawa­ mi wiecznymi, stykają się z tym, co jest przyziemne i tutejsze. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Nadal me jestem pe­ wien czy to wyczulenie na „doły", to śledzenie wątku ludowego, niskiego, pierwotnego decyduje o tym czy bardziej Cię pociąga autor czy temat. Czy to nie jest ta­ kie programowe założenie, teza przyświecająca Twojej i „Gardzienic" twórczości. Bo kiedy mówisz o drama­ cie, Eurypidesie, wielostronności spojrzenia, wciąż przebija jakby ta teza, że prawda leży po stronie kultu­ ry niskiej, ludowej, pierwotnej. T a m się przełamuje, tam jest ten dostęp prawdziwy do tajemnicy namiętno­ ści, zbrodni, miłości, śmierci. Prawda nie leży po tej oświeconej stronie, ale w tym bardzo pierwotnym śro- Fascynuje mnie jego operowanie między kulturą es­ tablishmentu, kulturą wysoką, a tak zwaną kulturą n i ­ ską. Oczywiście bliska mu była przyroda, jak i życie l u ­ 7 �TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dowisku. Czy ta teza, ten wątek nie jest niejako waż­ niejszy aniżeli sam temat: namiętność, zbrodnia, m i ­ łość, śmierć? - Zapytam inaczej, czy ta podróż do Gre­ cji, „do źródeł" nie prowadziła Cię nigdy no, może ktoś powiedziałby - do wtórnych ujęć. Do tego drugie­ go bieguna, mam tu na myśli Rilkego Sonety do Orfe­ usza. Czy nie kusiło Cię, żeby sięgnąć do niego, do te­ go słowa, z wysokiej kultury, które pojawiło się u po­ czątków X X wieku, do poezji, z tego drugiego, bardzo wyrafinowanego, bieguna? ga: Teatr S T U Jasińskiego własnego teatru... Włodzimierz Staniewski: Grotowski - Założenie jest już wpół do czwartej rano... Zbigniew Benedyktowicz: ... nic nie pomoże... W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (po dłuższej chwili milczenia i krzątaniu się.)... Niebagatelna sprawa. Osobiste doświadczenie. Pierwsze było bardzo mocną przygodą społeczną. Pamiętam jak wyjechaliśmy ze Spadaniem zrobionym przez Krzysztofa Jasińskiego i Edwarda Chudzińskiego do którejś ze stoczni w 1971 zaraz po wyborze Gierka. Graliśmy w grudniu 1970 Spadanie w Łodzi. Decyzja jury pod przewodnic­ twem Puzyny o przyznaniu pierwszej nagrody została podjęta, bo tego dnia o 20. Gierek wygłosił słynne te­ lewizyjne przemówienie. Jury nie miało wyboru (śmiech). Spadanie na podstawie Różewicza. Miało to silną nośność społeczną, nie mówiąc o tym, że była to duża lekcja życia. Bo środowisko artystycznej alterna­ tywy po trosze było też politycznym podziemiem, śro­ dowisko kultury studenckiej mimo wszystkich konce­ sji, które robiło - dawało ostrogi postaw obywatel­ skich N o więc graliśmy w tej stoczni i pamiętam jak w takim barze przystoczniowym," rano następnego dnia, jadłem z kimś z zespołu śniadanie. Któryś z ro­ botników, którzy tam pracowali i wpadali na kawę z mlekiem, podszedł i niezwykle poruszająco podzię­ kował za spektakl. Jak wyjeżdżaliśmy wcześniej do Ło­ dzi to ja się przebijałem na pociąg przez łapankę m i licyjną. Krakowski rynek otoczony był z czterech stron trafiłem w środek w ten kocioł Była łapanka ganianie po bramach, gwizdy wrzaski .gestapo" ,A potem zaułltcirni Jo pociągu. Nie wiadomo było czy oociae w oeóle wviedzie Atmosfera na tvm festiwa lu w Łodzi nie do ooisania Włodzimierz Staniewski: Ale Eurypides to jest bardzo wysoki i wyrafinowany biegun. Fascynujące jest jego doświadczenie biograficzne. Musiały tam być jakieś powinowactwa z Ikarią Tespisa, który stworzył podwaliny teatru starożytnego. T o oczywiście trzeba by jeszcze przebadać. Jego doświadczenie biograficzne jest fascynujące, tak samo, jak doświadczenie biograficzne Dantego, który nie trzyma się dworu, nie wisi u płaszcza wielkich - tak, jak doświadczenie Villona - że daje się uplatać w życie, w życie z tego, co boli. Oczywiście, jest coś takiego jak fascynacja postacią. Człowiek szuka jakichś wzorów, odniesień, analogii do swoich własnych wyborów, do swojej postawy. Sięgać trzeba na wysoką półkę. Rilke, tak, Rilke w swoich wierszach, które dla mnie ważną rolę inicjacyjną odegrały: Wracam ze swych podniebnych dróg, gdziem zgubił się wśród lotu...". Piękny wiersz. Mógłby być takim moim zawołaniem. Przyłóżmy teraz to wyznanie do faktu, że Rilke wto­ czył się po rosyjskich wsiach, wiejskich chatach. Ten subtelny Rilke. A l e tu chodzi też o postać, która odgrywa jakąś rolę społeczną, która wywołuje jakiś ferment społeczny, której sprawy społeczne są nieobce. Przy pomocy i n ­ strumentów sztuki, talentów, którymi Bóg obdarzył, próbuje powiedzieć coś, wzruszyć coś w strukturach i układach społecznych. Awwakum był taką postacią, Taliesin był taką postacią, był - trzeba to przypomnieć A to drugie doświadczenie zupełnie odmienne; hermetyzm; izolacja, laboratoryjność, w przekonaniu, że się chwyta pana Boga za nogi... - natchnieniem w pracy nad Carmma Burana, taki cel­ tycki Orfeusz. Zostały ręce wyciągnięte do góry, a Bóg... Przywo­ łam tutaj Dormana, założyciela Teatru Dzieci Zagłę­ bia. Gościłem go w Gardzienicach. Opowiadał jak po­ jechali do Francji do Nancy, gdzie odnieśli sukces, a potem pojechali do Paryża. Jego ludzie-on też górali miał w swoim zespole-chcieli iść do katedry Notre Da­ mę. Jeden z nich stanął w tej katedrze, podniósł ręce do góry i woła: „Panie Janie! T o się łunosi i łunosi!" T a m w Brzezince zostały „ręce do góry". Oczywiście Orfeusz też był taką postacią. Interesuje mnie nie tylko autor utworu artystyczne­ go, ale interesuje mnie człowiek, który ma - to strasz¬ nie brzmi dzisiaj - wrażliwość i potrzebę działalności społecznej. Ktoś, kto jest uwikłany w życie i dokonuje wyboru w tym życiu. Ktoś, kto nie jest azylantem życiu i dokonuje tych wyborów na dobre i na zle. Tak, jak rozmawialiśmy: po co na tej przegranej już od lat redu­ cie tu trwać... Zbigniew Benedyktowicz: Jesteś tak postrzegany w plotkarskim świecie, że unikasz, czy nie chcesz mó­ wić o Grotowskim. Dlaczego milczysz o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: N o dobrze, dobrze... Teraz nie przepuszczę...- Twoje uwikłnia. Twoja dro­ 8 �„TAJEMNIC :E CZYNIĆ BLISKA-" ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM Włodzimierz Staniewski: N o cóż ja mogę mieć do powiedzenia. Ja mogę mówić tylko o doświadczeniu osobistym, które legendzie nie posłuży. Jak to się nie daje przyłożyć do legendy, to o czym ja mogę mówić?... Niech mówią ci, co pretendują do masy spadkowej po Grotowskim. Ja uciekałem stamtąd gdzie pieprz rośnie i gdzie diabeł mówi dobranoc. Położyłem całe swoje ży­ cie osobiste na szali. Mówiłem jasno i otwarcie, że to jest w kontrze do niego. O n szanował tę kontrę, cho­ ciaż przez pierwsze lata był w popłochu. Nasyłał m i róż­ nych takich, grał na uczuciach i ambicjach członków mojego otoczenia. Ja byłem fair wobec niego. Czy on był wobec mnie? o którym mówisz jest ważny element niepewności... czy w środowisku Mistrza była pewność Mistrza? Były to bardzo ekscytujące cztery lata, chociaż z końcówką pytań, niepewności, rozgoryczeń. Włodzimierz Staniewski: Wiele zawdzięczam... na przykład pierwszą podróż do Ameryki. - T o dużo, Ameryka jest mitem. Wtedy szczególnie była mitem. Trochę ciekawych znajomości, które zresztą urywały się po kolei, jak się okazało, że „Gardzienice" nie będą epifrazą Grotowskiego. Włodzimierz Staniewski: N o nie, brzmi to, jak „szukanie haka" na Grotowskiego. A mnie to zupełnie nie interesuje. Mnie w tej chwili interesuje ja i moi ko­ ledzy - Rodowicz, Gołaj i młodsi, i to traumatyczne do­ znanie przez jakie przechodzimy, które jest wiekiem męskim, wiekiem klęski. Zbigniew Benedyktowicz: Co zawdzięczasz Jerze­ mu Grotowskiemu? Nie można mówić, że szuka się nieznanego, podczas kiedy to nieznane wybiera z twego życia radość, ener­ gię, poświęcenie i to nieznane trwoni twoje życie... Dlaczego ja miałbym mówić o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: Wśród obserwatorów zauważone zostało Wasze spotkanie w latach dziewięć­ dziesiątych. Mówi się, że doszło wtedy do pojednania. 0 czym Panowie wtedy rozmawiali? Zbigniew Benedyktowicz: Jakie były elementy tej kontry, tego sprzeciwu? Włodzimierz Staniewsld: N o to wiadomo, tam była sytuacja zamknięta, laboratoryjna, a tutaj jest sy­ tuacja otwarta, społeczna - ten rys społecznikowski. T a m - rodzaj hermetyzmu i takiego „docisku", jak w Kole Sprawy Bożej u Towiańskiego „Brat A d a m do­ cisnął brata. Juliusza...". A tutaj sytuacja wyjścia w l u ­ dzi, w przyrodę, w drogę, nie w sensie metafory, ale w sensie dosłownym. Włodzimierz Staniewski: Obserwatorów? Byłem obserwowany?... Zupełnie mnie to czyni bezradnym. Była więc to już pewnie sytuacja legendy, która - jak to bywa w takich wypadkach - ociera się o mistyfikację. Uczestniczenie w mistyfikacji jest sprawą niewdzięcz­ ną, jeżeli człowiek staje się ofiarą mistyfikacji. Legenda 1 środowisko legendy to jest wariatkowo. Weźmy na przykład legendy PRL-u. Eurypides mnie interesuje, bo on pokazywał, jakie to jest wariatkowo i próbował przybliżyć wariatkowo mitu i legendy, przełożyć to na język życia takim, ja­ kim ono jest. Występujesz w roli bardzo niewdzięcznej, ponieważ występujesz w roli prokuratora diabła, nie adwokata. Jak kiedyś zwrócił m i uwagę pewien uczony: nie jest prawdą, że był advocatus diaboli i procurator dei. O d ­ wrotnie. Występujesz w roli procurator diaboli, bo co­ kolwiek bym nie powiedział, to będzie działało na mo­ ją niekorzyść. Tutaj też doświadczenie egzystencjalne, kiedy czło­ wiek musi znaleźć się w różnych środowiskach, nieko­ niecznie mu bliskich. Szukanie swojego wśród obcych. Szukanie swojej tożsamości poprzez innych ludzi. Częstokroć skrajnie i krańcowo odległych od tego jak ja i koledzy byliśmy uformowani. Stąd się wzięły Wy¬ prawy a w nich sytuacje, które przybierały nieraz formę horroru, kiedy chciano nas riezat'. Innymi znów razy doświadczaliśmy niezwykłej życzliwości i aprobaty, jak­ byśmy byli jakimś zastępem proroków, niosącym rado­ sną wieść. Inne klimaty, inne zapachy... Rozumiem, że mówimy o działalności kulturotwór­ czej i o ideach, nie o teatrze. W teatrze ja zacytowałem parę jego „chwytów" w Auiwakumie. Demonstracyjnie, jako dowód szacunku, ale to było już po Rabelais'ie i Gusłach, które były z zupełnie innej planety. O n na­ tomiast próbował naśladować moje poszukiwania ze śpiewem i Wyprawy. Nie poszedł jednak za daleko i nie pokazywał Apocalypsis... na wsiach. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z : W Co mam powiedzieć?... że wypiliśmy butelkę ko­ niaku? Zbigniew Benedyktowicz: Wypiliście butelkę ko­ niaku i o czym mówiliście? Włodzimierz Staniewski: O Boże... o duszy i d u ­ chu. Jaka jest różnica między duszą a duchem. Nie mó­ wiliśmy o podziale terytoriów. Najpierw zjedliśmy obiad w „Monopolu" o porze raczej późnej. W e dwój- tym „wyjściu", 9 �kę siedzieliśmy w zupełnie opustoszałej restauracji; był tam bardzo zabawny kelner, z którym nawiązałem żywą rozmowę. Nagle powiedziałem m u : „Wie Pan, Pan przypomina m i postać z Worcella z Zaklętych rewirów. Na to kelner cały pokraśniał i mówi: „A wie Pan, że ja bardzo dobrze znałem się z Panem Worcellem. O n t u ­ taj przychodził często i pisał t u Zaklęte rewiry. A ten kelner tam był wiecznym kelnerem od 30 lat, no i w Je­ rzym wezbrała straszna zazdrość. O n zawsze pytał „jak ty to trafiasz?". A to jest po prostu intuicja... (śmiech)... to się nazywa intuicja, wyczucie, podejście do człowieka. Grota to ruszyło, bo kelner go tam z wielką atencją obsługiwał i to był „jego kelner", a t u ­ taj nagle stal się „moim kelnerem". I to przypomina m i sytuację z Nowego Jorku. Przychodzi Grot na „Mara­ t o n " do katedry St John the Divine i po przedstawie­ niu idziemy do takiej knajpy włoskiej na ro^u. bodaj Cathedral Street i Broadway'u. D o odwiedzanej mnie kafejki węgierskiej vis à vis katedry nie chciał iść pod pretekstem że będą nam przeszkadzać Myślę somusi być bardzo znany skoro w nierwszei len szei knainie mora eo ludzie nachodzić Jesteśmy iuż DO s ł o w i e z o b s W a i n a d e od sąsiedniego stolika Dodno sza sie trzy czVczterv niewiasty nrzvnadaia do mnie obrałowi.ia - widziały właśnie n a d s t a w i e n i e T o był M a r a t o n " (AwwakL - CuL - i L /'smiecnj. - M tTę raczę] poaowie Vao' ^Kantora mz ao u r o towsKiego aie to jest niestety szczera prawda, to tycn „z^aklętycn rewiracn poszliśmy do niego do pokoju z butelką koniaku, o n m o w i l , ze juz wiele nie może, ale towarzyszył dzielnie. Obgadywaliśmy interes. 1 m O W 1 y C Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy więc, w tym i tych późniejszych spotkaniach z lat 90. były jakieś elementy powrotu syna marnotrawnego? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (śmiech) N o tak, frocw rator diaboli... pogratulować. Nie widywaliśmy się. Roz­ mawialiśmy przez telefon. Wiesz, jest też inna formuła: „Ojciec marnotrawny". • . Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy wtedy było łatwiej, czy teraz łatwiej, bo mówisz coraz częściej o trudach obecnego czasu, który zaczął się teraz w demokracji, po przemianach? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Łatwiej jest być party­ zantem. Znacznie łatwiej jest pisać notatki z podzie­ mia, niż być strażnikiem wartości. Być strażnikiem nor­ matywów, które się samemu ukuło, jest potwornie trudno. W a r u n k i się zmieniły. Zrobił się potworny kociokwik tej rzeczywistości, rozpraszający i rozbijający stan skupienia. Przedtem człowiek był jak laser, jak do­ brze zogniskowana soczewka. Dawniej nie miałem żad­ nych wątpliwości, co do dokonywanych wyborów. Inlrl* i ł m ao T t tej n W ' ranie P Y ' przemawiałem puoiicznoscL.. zacnwycają 6 wił: «Wie Pan, jak patrzę na Pana, to mam na myśli jedno słowo: osioł-". Z perspektywy egzegetów tej, było nie było, nietu­ zinkowej postaci, mam pewnie wiele do powiedzenia. Ja tak nie uważam. Ja mogę powiedzieć za Stachurą: „Ty i ja teatry to są dwa...* f Jestem pełnym życia, młodym człowiekiem (śmiech), który nie chce dać się przywalić tą całą ponowoczesnością, w której mamy socrealizm a rebour; ekscytację tłumami, rynsztokowy epikureizm (słynne „świetnie się bawię"), politykierstwo przeżerające śro­ dowiska kultury, ignorancja w stosunku do historii a przez to owrzodzenie wstydliwych kart historii bli­ skiej. :•-•>•• Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Co to był za interes? Jaka sprawa? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Powiedzmy, że coś mu załatwiałem. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Z „Gardzienic" wyszły i wypromieniowaly takie grupy jak „Węgajty" Wacława i Erdmute Sobaszków, Wolfganga Niklausa i Małgorza­ ty Dżygadlo, „Muzyka Kresów" Jana Bernarda, „Pogra­ nicze" Krzysztofa Czyżewskiego i Małgorzaty Sporek, „Studium Teatralne" Piotra Borowskiego, „Tanto" z Wiednia z JanemTabaką i Susanne Pillhofer, „Tragon" A n n y Zubrzyckiej i Grzegorza Brala, „Stella Pola¬ ris" Pera Borga z Norwegii i inne. W parę lat po twoich „Gardzienicach" młodzi artyści zaczęli osiedlać się na wsiach i brać nazwy od tych wsi. Czy, i c h odejście było dla Ciebie dotkliwym doświadczeniem? Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Zaprosiłeś, zapraszałeś go tutaj do Gardzienic? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Tak, on t u wpadł przed laty, na początku działalności, ze swojej inicjatywy. Ja się nawet opierałem, ale na jego upór nie było moc­ nych. Siedzieliśmy tam w czworakach, gdzie mieliśmy swoje kwatery. Niedługo potem wyrzucono nas stam­ tąd na zbity pysk w stanie wojennym. Najpierw oku­ powaliśmy dwa tygodnie. Potem na chwilę rozjechali­ śmy się do rodzin. Jak wróciliśmy, nasze rzeczy wynie­ sione były na zewnątrz. „Oni cię tutaj kochają" - mó­ wił o ludziach z mojego otoczenia - „A ja, jak zaczyn nalem, to do mnie aktor (nie powiem nazwiska) mó­ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Z perspektywy czasu pa­ trzę na to z wielką satysfakcją. Mówię ludziom, na któ- 10 �„TAJEMNICĘ CZYNIĆ BLISKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM rych się decyduję - a proces przyjmowania, to są długie podejścia, zanim zdecyduję się zaprosić do współpracy - mówię buńczucznie: „Wiesz - jedno masz pewne, że jak przejdziesz przez to doświadczenie, to masz zagwa­ rantowane powodzenie w życiu. T o nieważne, czy na to powodzenie sam sobie zapracujesz, czy los będzie nad Tobą czuwał, ale tak jakoś wspaniale się stało, że wszy­ scy, którzy stąd wyszli są w życiu niezwykle dzielni". Niezwykle dzielni. EDWARD STACHURA Życie to nie teatr* Nie mnie się wdawać w to, na ile i c h predyspozy­ cje osobiste są podstawą do t a k i c h osiągnięć, a na ile doświadczenie, przez które t u przeszli. Może tak jest, że trochę to i trochę to. A l e faktem jest, że wszyscy oni robią rzeczy, co do których można mieć duże po­ czucie satysfakcji i taki rodzaj pewności, że się nie poroniło. Że t u się nic nie poroni. Jak już się zaciąży­ ło, to wtedy jest pełny, wspaniały noworodek, który pięknie rośnie. O ! Życie to nie teatr, mówisz ciągle, opowiadasz; Maski coraz inne, coraz mylne się nakłada; Wszystko to zabawa, wszystko to jest jedna gra Przy otwartych i zamkniętych drzwiach. T o jest gra! Życie to nie teatr, ja ci na to odpowiadam; Życie to nie tylko kolorowa maskarada; Życie jest straszniejsze i piękniejsze jeszcze jest; Wszystko przy n i m blednie, blednie nawet sama ' śmierć! T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! Ale oczywiście ja rozstania przeżywam bardzo cięż­ ko, potwornie ciężko. Właściwie z długo noszoną traumą. Aczkolwiek przyczyniam się do rozstań. Kiedy sta­ je się jasne, że doświadczenie wyczerpane i dalsza współpraca będzie grzęźnięciem. Czy nie możemy po­ rozmawiać o czymś wdzięczniejszym?... T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. Nawet kiedy źle ci jest, to nie jest źle Bo ty grasz! (trzaski wyłączającego się magnetofonu) Taśma się skończyła. Gardzienice, lipiec 2001 Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz kaleka nie ja jestem, tylko ty! Dzisiaj bankiet u artystów, ty się tam wybierasz; Gości będzie dużo, niedostępna tyraliera; Flirt i alkohole, może tańce będą też, Drzwi otwarte zamkną potem się. N o i cześć! Wpadnę tam na chwile zanim spuchnie atmosfera; Wódki dwie wypiję, potem cicho się pozbieram; Wyjdę na ulice, przy fontannie zmoczę łeb; Wyjdę na przestworza, przecudowny stworzę wiersz. T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. I nie zaraźliwy wcale jest twój śmiech. Bo ty grasz! Gardzienice, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Benedyktowicz, Ireneusz Guszpit (odwrócony plecami). Fot. Przemek Sieraczyński * Podajemy pełną wersję wiersza Edwarda Stachury przytoczo­ Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz, gdy śmieje się, to w krąg się śmieje świat! nego przez Włodzimierza Staniewskiego w rozmowie za: Edward Stachura, Wiersze, poematy, piosenki, przekłady, Czytelnik, Warsza­ wa 1987 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dec5331c0724fd2c25c1488ff962abd.pdf a104bea318d7d153fb9ccc2ac0f5db29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3466 Title A name given to the resource "Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.124-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła" Szkic o królu , błaźnie i nowej demiurgii Monika Sznajderman W pamiętnym artykule Kapłan i błazen (Rozważania 0 teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia) Leszek Kołakowski stworzył brzemienną w filozoficzne konsekwen­ cje i w wartości opozycję, która na dobre zadomowiła się w polskiej myśli filozoficznej. Antagonizmowi kapłanów 1 błaznów, które to filozofie są „w każdej niemal epoce (...) dwiema najogólniejszymi formami kultury umysłowej'" od­ powiada antagonizm pomiędzy filozofią, stwierdzającą ist­ nienie absolutów i filozofią negującą je. Ta ostatnia wyraża się, wedle Kołakowskiego, w błazeńskiej postawie „negatyw­ nej czujności wobec absolutu jakiegokolwiek" , ta pierwsza zaś - filozofia kapłańska - w kulcie „dla ostateczności i oczywistości uznanych i zawartych w tradycji" . Autor opowiada się przy tym jasno za postawą błazna - postawą wątpiącą, kwestionującą, demaskatorską i nieustannie snującą obrazoburcze refleksje nad przeciwnymi racjami. Jednym ze spadkobierców retoryki Kołakowskiego jest Adam Michnik, któremu posłużyła ona do analizy politycznej, egzystencjalnej i filozoficznej kondycji polskiego intelektualisty: „zrozumieć duchowe dylematy naszego inteligenta - pisze Michnik - to tyle, co ogarnąć i opisać przestrzeń rozpostartą pomiędzy dziełem kardynała Wyszyńskiego a dziełem Witolda Gomb­ rowicza" . Te dwa, kluczowe dla autora nazwiska - symbole stanowią horyzont postawy kapłańskiej z jednej i błazeńskiej z drugiej strony. Który z nich, pyta Michnik, ma rację? Kapłan czy błazen? Wyszyński czy Gombrowicz, jeden podkreślający znaczenie polskiego katolicyzmu dla polskiej kultury, jej trwania i siły, drugi wyśmiewający jego miałkość i za­ kłamanie. Jeden piewca narodowo-religijnej tradycji, w ob­ rębie której polski intclctualista powinien umieć znaleźć swe miejsce, drugi obnażający stereotypowość i jałowość takiej postawy. Tak jak współczesna kultura polska, także i my, pisze Michnik, „polscy niepokorni inteligenci, żyjemy między modlitwą kardynała Wyszyńskiego i szyderstwem Witolda Gombrowicza, między prawdą Kapłana i prawdą Błazna." Słuszność, konkluduje autor, należy po trosze do obu tych racji. 2 1 4 5 Utarty schemat opisu postawy kapłana i błazna, bezreflek­ syjne i stereotypowe ujęcie tematu poddał wnikliwej krytyce także - choć z innych nieco pozycji - Ryszard Lcgutko w kapitalnym eseju Podzwonne dla błazna*, w którym pokazał, że błazen może mieć również zupełnie inną twarz, że błazeństwu zagrozić może spotwornienie. Jeśli bakteria nie napotka w środowisku na żadne przeciwciała, rozmnaża się - pisze, jakhy wtórując mu, Janusz Węgielek. - Tak samo błazeństwo. Przed spotwornieniem może uchronić błazeństwo jedynie dotykające go spojrzenie krytyczne lub podejrzliwe. Spojrzenia te naciskając ograniczają." 7 „Konkluzja (Kołakowskiego - MS) - pisze Legutko - głosi, iż. w całości myśli ludzkiej da się odnaleźć stały antagonizm 124 dwóch tendencji - absolutystycznej i antyabsolutystycznej. Tę pierwszą symbolizuje kapłan, tę drugą - błazen. Kapłan ma cechy starca, jest strażnikiem absolutu, twórcą katechiz­ mu, obrońcą przeszłości, tradycji i świętości, konserwatystą pragnącym zachować to, co już przestało istnieć, wierzącym w harmonijny i jednolity system wartości, stróżem ortodoksji i mitologii skupiającym pod swoją opieką większość ludzi, mającym skłonność do fanatyzmu i rygoryzmu. Błazen zaś posiada cechy młodzieńcze: jest sceptycznym obserwatorem społecznego porządku nie należąc nigdy do niego całkowicie, jest nieufny, aktywny, krytyczny, kwestionujący oczywistość, reprezentujący wyobraźnię, pluralizm, indywidualność, szy­ derstwo, wskazujący na napięcia między ludzkimi ideałami, opowiadający się za tym, co przyszłe, możliwe, niosące nadzieję." Schematowi temu odmawia Legutko jakiejkol­ wiek realności, ukazując jednocześnie jego koniunkturalny, dziejowy charakter. 8 Demaskując ideologiczną wizję młodego Kołakowskiego krakowski filozof rozważa także filozoficzne i czysto prag­ matyczne skutki konsekwentnie stosowanej lak właśnie rozu­ mianej postawy błazeńskiej. W świetle jego rozumowania błazen nie jest już zgoła tym sceptycznym, przenikliwym, śmiałym i zbawiennym dla kultury nowatorem. Staje się postacią na wskroś złowieszczą. Walcząc z absolutyzmem i ortodoksją opowiada się po stronie herezji i rewizjonizmu. Odrzucając przeszłość i wszystko, co w kulturze zastane („Nie miało już sensu zastanawianie się nad prawdą lub fałszem proponowanych treści, skoro stanowiły one zaledwie maskę, pod którą kryły się historyczne trupy'"') nasyca kulturę nieustannym niepokojem nowego. To nowe jest wszakże nic mniej, a często bardziej ideologiczne niż stare. „Niebezpiecz­ ną pokusą heretyka - zauważa Legutko - jest to, iż skłonny jest on sądzić, że istnieje jakaś prawda, którą ludzkość do tej pory przeoczyła i że można ominąć cały trud, jaki dotychczas włożono w uporządkowanie ludzkiego doświadczenia. Here­ tyk znajduje się dlatego bliżej ideologii niż ortodoksja." Stąd też „heretycki program nigdy nie jest empirycznie spraw­ dzony i zawsze przynosi więcej skutków nieprzewidzianych niż zaplanowanych." W miejsce dogmatu pojawia się zatem, pisze Legutko, nowa heretycka ideologia". „Jest zadziwiają­ ce, że rewizjoniści, którzy nie zniżyli się do tego, żeby ortodoksję mierzyć miarą prawdy - wszak była ona niczym więcej jak sekciarstwem i fałszywą świadomością, a zresztą w świetle kolektywnego solipsyzmu prawda bezwzględna nic miała większego sensu - i interesowali się jedynie jej represywnymi skutkami, nie wzięli pod uwagę, że skutki błazeństwa mogą być także złowieszcze. To właśnie sojusz błazeństwa i herezji był najczęściej źródłem ruchów totalitar­ nych, podczas gdy ortodoksja dawała co najwyżej impuls politycznemu i umysłowemu autokratyzmowi" , podkreśla 10 11 12 �Lcgutko. Zgodziłoby się z nim zapewne wielu myślicieli i pisarzy, a wśród nich przede wszystkim Tomasz Mann, który bronił się przed takim właśnie błazeńskim obliczem współ­ czesnego świata ; nieco później to samo zauważył także twórca słynnej dychotomii. Opowiedział się wówczas zdecy­ dowanie po stronie kanonu sacrum, a przeciwko „błazcńskiej chimerze", „wedle której człowiek wyzwolić się może total­ nie, wyzwolić od wszystkiego - od wszelkiej tradycji i od wszelkiego sensu zastanego, i że sens każdy może być dekretowany lub zniesiony w każdej chwili mocą arbitralnej woli lub kaprysu - chimera ta, miast otworzyć przed człowie­ kiem perspektywę boskiego samotworzenia, zawiesza go w ciemnościach." 11 14 Na podobną prawidłowość zwrócił także uwagę Jean Starobinski w swoich Trzech esejach, poświęconych rewolucji francuskiej, jej „słonecznemu mitowi". Tam, pisał, „gdzie bije czarne serce Rewolucji, fermentuje jej płodny chaos. Jest to symboliczne miejsce królobójstwa; gwiazda zaranna nowych czasów jest jedynie jego odwróconą repliką" . Z chwilą upadku monarchii każdy może stać się prawodawcą, bo - w odpowiedzi na akt zniszczenia czyli królobójstwa - ot­ wiera się ogromna, pusta, całkowicie jednorodna przestrzeń, powstaje amorficzny świat, chaosu, pozbawiony jakichkol­ wiek reguł, norm i sankcji; otwiera się więc miejsce dla dokonania nowej demiurgii. Ale ta błazeńska demirugia niuchronnie pozostanie jedynie chimerą, bowiem „ogarnięta szałem anarchii wolność nie może przybrać stałej formy, 0 jakiej marzy" . Tam, gdzie w obrazach kultury, w dziełach literackich 1 filmowych pokusilibyśmy się o odszukanie śladów tak pojętej „błazeńskiej chimery" uderza wrażliwość na płynące z niej zagrożenia. Obrona przyjmuje formę mitologicznego sankcjonowania pierwotnego ładu, boskiej demiurgii, co dojrzały już Kołakowski wyraził słowami: „pewien pod­ stawowy kanon prawd i reguł winien być raczej broniony niż atakowany" . Stąd w kulturze współczesnej, gdy błazen samozwańczo sięga po laury i przywileje dostępne dotąd tylko bogom i królom - ich ziemskim namiestnikom - staje się bohaterem ironicznego antymitu. Mit kosmicznego ładu jest jednym z najstarszych mitów we wszystkich kulturach i reli­ giach. W wiekach średnich i renesansie, symbolicznym obrazem tego ładu był „nieruchomy firmament niebieski, a uosobieniem na ziemi król - pomazaniec" . Wszelka zmiana kryła w sobie szyderstwo, a wykrzywiona twarz jej inspiratora każe widzieć w nim błazna - niegdysiejszego fou du roi. Tylko on bowiem potrafi w miejsce ładu wprowadzić chaos, a z mitu uczynić farsę. 15 16 17 18 Europejska mitologia postaci króla i indoeuropejska etymo­ logia tego pojęcia dostarczają wielu dowodów na sakralny charakter jego wizerunku. Pisze o tym Marc Bloch w znakomi­ tej monografii, poświęconej francuskim i angielskim władcom - cudotwórcom, których dotyk uzdrawiał poddanych. Po­ stępujący od renesansu, szczególnie nasilony w X V I I i XVIII wieku zanik wiary w te cudowne właściwości przypisuje on wysiłkowi pewnych elit, które pragnęły nadać instytucjom politycznym pozór absolutnego realizmu, a z porządku świata wyeliminować wszelką nadnaturalność. Zbyteczne dodawać, że były to wysiłki daremne. Bo, paradoksalnie, w akcie negowania istnienia sacrum kryje się przecież jego afirmacja. Nawet w akcie królobójstwa powinniśmy dostrzec raczej 19 przejaw wiary w nadnaturalny, boski charakter królewskiej władzy, aniżeli świadectwo jej sekularyzacji. Jak słusznie zauważa Roger Caillois: „Z krwi władcy rodzi się boskość narodu. Gdy kat ukazuje ludowi głowę monarchy, zaświad­ cza, iż dokonała się zbrodnia, ale zarazem, skrapiając obec­ nych krwią królewską, udziela zebranym mocy ściętego władcy" . „Wola króla jest potężna (numinous). Jest w niej jakiś rodzaj boskiej bezgraniczności" - notował pewien XVII-wieczny duchowny i polityk ; i , jak pisał w swoim, poświęconym symbolice charyzmy, królów i centrum szkicu Geertz, nie był on w swym sądzie ani pionierski, ant też odosobniony . 20 21 22 Wydaje się, że wiara w święty chrakter władzy przetrwała w kulturze do dziś. I chociaż na przykład Mircea Eliade, szukając obecności sacrum w świecie współczesnym, w zja­ wisku mauzoleum Lenina dostrzega jedynie jego przeżytek w porównaniu z imperialnym kultem Mao Tse Tunga. to w micie Stalina świętość jaśnieje według niego wyraźnie. „Nie wiem, jakie wyobrażenie samego siebie miał Stalin - mówi Eliade. - Ale proszę przeczytać wiersze, jakie o nim pisano: jest opisywany jako słońce, jako Niezwykły Czło­ wiek. Może nie są to obrazy transcendencji, ale na pewno wskazują na coś ponadludzkiego. Mit Stalina wyrażał tęsk­ notę za archetypem." Zaś w eseju The „Blue Blood" Cruise nad XX-wieczną mitologią królewskiej błękitnej krwi za­ stanawia się Roland Barthes. Pokazuje, jak przez chwilowe wyrzekanie się swych przywilejów i przywdziewanie masek zwykłych śmiertelników, królowie i książęta paradoksalnie potwierdzają jedynie i umacniają sakralny charakter swego wizerunku. A najciekawszą kontynuację wiary w boski - pod pozorami sekularyzacji - charakter władzy upatruje Barthes w sejentystycznym mnienaniu, iż „królewski rodzaj" zdefi­ niować należy poprzez czystość rasy, symbolizowaną przez błękitną krew. Temu właśnie służy, według niego, gromadze­ nie przedstawicieli europejskich domów panujących na współczesnej arce - greckim jachcie Agamemnon. Powstaje w ten sposób coś w rodzaju etnograficznego rezerwatu, gdzie zagrożone gatunki mają szansę schronić się, unikając skalania zwykłą czerwoną krwią. „Ucieleśniają się tutaj sięgające dwóch wieków wstecz tematy - temat Boga - Króla i Króla 23 24 - Boga" - konkluduje Barthes. Wiara w boski charakter władzy do dziś znajduje zresztą swe odzwierciedlenie w języ­ ku potocznym. Bo przecież jeszcze prezydenta Francji François Mitteranda nazywano w Paryżu „Bogiem"... A co mówi nam etymologia? „Opierając się wyłącznie na języku włoskim, celtyckim i hindi - to znaczy na językach, stanowiących przeciwległe bieguny (zachodni i orientalny) świata indoeuropejskiego, 'rex' należy do bardzo starej grupy terminów, związanych z religią i prawem - pisał Emile Benveniste w Le vocabulaire des institutions indo-européen­ nes. - Bliskość łacińskiego terminu 'rego' z greckim 'orego' - 'rozpościerać się w linii prostej" (...), przestudiowanie starożytnych łacińskich znaczeń przedrostka 'reg - ' (np. w 'regerefines', 'eregione', 'rectus','rexsacrorum')sugeruje, że władca, bardziej kapłan aniżeli król w nowoczesnym sensie tego słowa, byl kimś, kto posiadał moc wyznaczania dogod­ nych miejsc pod budowę miast i ustalania reguł prawa." U Homera słowo ororekhatai oznaczało ruch koni na całej szerokości linii, zaś w języku augurów regio to punkt osiągnięty w linii prostej, wyznaczonej na ziemi lub niebie, 25 125 �a następnie przestrzeń pomiędzy tymi liniami. Określenia rego, regere, rectus, regio, oznaczając punkt, przestrzeń wyznaczoną sakralną mocą króla, mają także znaczenie metaforyczne, odpowiadające prawu, normie, regule, praw­ dzie w sensie moralnym. Nic dziwnego więc, że w przytoczo­ nej przez Josifa Brodskiego angielskiej grze słów, pojęcie ruler oznacza zarówno władcę, jak i linijkę. Pisząc o Piotrze I , cesarzu-wizjonerze, Brodski zauważa: „Cieśla i nawigator, ten władca zadowalał się przy projektowaniu swego miasta jednym instrumentem - linijką. Rozpościerała się przed nim płaska równina i miał wszelkie dane, by odnosić się do niej jak do mapy, gdzie linie proste są najkorzystniejsze. Jeżeli nawet są w tym mieście zakręty, to nie dlatego, że tak zostało zaplanowane, lecz dlatego, że byl kreślarzem niestarannym - c o rusz palec ześlizgiwał mu się z linijki i kreska wiła się pod paznokciem."^ Dlatego właśnie między innymi Dostojewski nazywa Petersburg „najbardziej obmyślonym miastem świa­ ta" , gdzie car, wedle słów Mickiewicza, „wszechmocność woli swej pokazał" . 27 28 Prostotę i ład ustanowionego przez władcę porządku fizycz­ nego i etycznego zarazem przeciwstawić można krętactwu, perfidii, kłamstwu. Nie bez znaczenia jest zatem fakt, że, jak podaje Słownik etymologiczny języka polskiego Franciszka Sławskiego, słowo błazno znaczyło w XV wieku trefnisia i głupca, kroczącego złą drogą. Czeski błazen był obłąkańcem i wariatem, a w języku bułgarskim pojęcie to wiązało się z pokusą, błądzeniem, błędem, zgorszeniem. Piotr I zupełnie niechcący wytyczył jakieś krzywe. Krzywizna jest bowiem domeną błaznów, a nie władców. Król stwarza więc świat od nowa, a jego działania noszą znamię aktu religijnego. Przed budową miasta czy świątyni wielki kaplan-władca wyznacza przestrzeń świętą określając tym samym zasięg sfery profanum, terytorium obcych. Król był zatem demiurgiem i to, co stwarzał, było dobre. Musiało być dobre, skoro ucieleśniało prawdę, normę, regułę. Po stronie przeszłości pozostaje chaos i ciemność, jak pustkowia poza granicami uświęconej przestrzeni. „Teologia władzy zwierzchniej - pisał Paul Ricoeur - jest głęboko zakorzeniona w teogonii; Bóg jest w gruncie rzeczy Królem, jest panem i posiadaczem ziemi, cały Kosmos pojmowany jest na kształt Państwa." * W teologii władzy zwierzchniej można zatem usłyszeć dalekie echa dramatu stworzenia, wraz ze znamionu­ jącym go symbolicznym stosunkiem Król - Wróg, który, jak pisze francuski filozof „staje się stosunkiem w całym tego słowa znaczeniu politycznym" ". W boskim dramacie stwo­ rzenia zawsze mieściły się bowiem, podobnie jak na planie ziemskim, próby obalenia ustanowionego ładu, a członkowie tej, jak to określa w jednym ze swych esejów Maria Janion „olbrzymiej opozycji" - Prometeusz, Tantal, Iksjon, Syzyf czy upadłe anioły w tradycji kabalistycznej - zdają się częstokroć cywilizatorami. Niemniej jednak tylko w relacji antycznej - w zaginionym zakończeniu dramatu Ajschylosa i u Hezjoda- mit prometejski przewiduje końcowe pojednanie bohatera z bogami. W każdym przypadku te próby demiurgii po demiurgii, choćby ich intencją było dobro ludzi, tworzą mitologiczny scenariusz podważania boskich wyroków. Bunt ten jest tragiczny i od początku skazany na zagładę. Jego sprawcy zawsze zostają ukarani. A jednak próbują wciąż od nowa walczyć; lak, jak walczy młody, odsunięty od tronu i zesłany przez starego króla na prowincję książę; jak grecki 2 3 31 126 wanaks, walczący z basileusem. Błazeński podstęp, jakim dla dobra ludzi posługuje się stary tytan, Prometeusz - oszustwo, którego łupem padają bogowie przy podziale ofiary - slawia go po stronie odwiecznych antagonistów władzy, po stronie tricksterskich postaci z pogranicza, kpiących z powagi wład­ ców tego świata. A jednak owo „dobro ludzi", którym legitymuje się zarówno Prometeusz, j ak i upad łe an ioły (, .Zaskakuj ące jest to podobieństwo zbuntowanych aniołów do greckiego kontestatora bogów - Prometeusza" ) jest pojęciem względnym. Krzysztof Dorosz w eseju Faust współczesny czyli de pacto hominis politici cum diabolo umieszcza mit prometejski z źródeł nowożytnego mitu fauslycznego - od Fausta renesan­ sowego, który zaprzedał duszę diabłu po Fausta współczes­ nego, Fausta społecznika z mitologii komunistycznej. Tylko, jak pisze Dorosz, „Humanistyczny mit marksistowski nie pozostawia żadnych wątpliwości co do zbawczych mocy greckiego tytana. W perspektywie chrześcijańskiej natomiast Prometeusz musi być mimo wszystko uznany za typ upadłego anioła, a nie zbawiciela." Niezależnie od swych intencji Prometeusz staje się uzurpatorem, próbującym złamać boską umowę z ludźmi. Podobnie jak zbuntowane anioły uosabia mitologiczną figurę Wroga. Upadłe anioły za swą pychę i nieposłuszeństwo skazane zostaną na zamknięcie w kręgu ciemności, przykucie łańcuchami do czarnej góry i wieczne potępienie. Prometeusz - na przykucie do skały Kaukazu i w końcu, jak w przypowieści Kafki, na zespolenie ze skałą, na zapomnienie, na utratę racji istnienia. 32 33 Ogień ukradziony bogom przez greckiego herosa jest w istocie tym samym, co nauki przekazywane ludziom przez archontów; wiedza o wyrabianiu złotych i srebrnych przed­ miotów oraz ozdób, o sposobach malowania twarzy i bar­ wienia tkanin, o gwiazdach, księżycu, przyszłości. „Czuwają­ cy", niczym Prometeusz, uczyli ludzi „patrzeć w przód". Czyny te cytowany przez Dorosza Denis de Rougement nazywa „skrótem na drodze do boskości", inspirowanym chęcią dorównania bogom i ubóstwiania człowieka. „Oto dlaczego - pisze Dorosz - ogień wykradziony bogom, jabłko zerwane z drzewa poznania dobra i zła, tajemnice wyniesione z nieba przez zbuntowanych aniołów z legendy kabalistycz­ nej, budowa wieży Babel, czy magia udostępniona Faustowi po zaparciu się wiary, są przykładami metafizycznej utopii, wiecznie ponawianą próbą obejścia ludzkiej kondycji, próbą szturmu niebios i posiąścia Boga. A jak wynika z naszych wywodów tego rodzaju próba nie może obyć się bez pomocy sił demonicznych, które do dyspozycji człowieka oddają swoisty środek wywyższenia - magię." Prometejski ogień zatem to, według Dorosza, atrybut istoty homo magus, a nie Opatrzności, a czarna magia, będąca atrybutem zarówno greckiego herosa, jak i zbuntowanych aniołów z księgi Henocha stanowi dominującą cechę i mechanizm anielskich i prometejskich darów dla ludzkości. Za pierwowzór Prome­ teusza uznać można uprawiających czarną magię buntow­ ników z Atlantydy, za jego potomka zaś - renesansową postać doktora Fausta, który jest w istocie greckim półbogiem, „przefiltrowanym" przez chrześcijańską, niezwykle wyost­ rzoną świadomość walki dobra ze złem. Można powiedzieć, innymi słowy, że „renesansowa historia doktora Faustusa wydobyła na powierzchnię pakt z ciemnymi mocami, 'im­ plicite' zawarty w prometejskim micie"". 34 �I Może być więc Prometeusz - w micie marksistowskim i - zbawicielem i dobroczyńcą ludzkości, wnoszących w jej historię ferment nowości, ale - w optyce chrześcijańskiej - z całą pewnością nie można utożsamiać go z Chrystusem. Wręcz przeciwnie. Z punktu widzenia mitologii wcześniej­ szych niż komunistyczna - na przykład mitologii greckiej i biblijnej - jest grecki heros (i jego późniejsze wcielenia) boskim antagonistą, uzurpatorem, marzącym o boskich prero­ gatywach, czarownikiem - alchemikiem, posługującym się czarną magią, samym Księciem Ciemności wreszcie. Podob­ nie błazen w filozoficznej metaforze i jej praktycznych konsekwencjach, jak tego dowodził Ryszard Legutko. Z jed­ nej strony, w relacji z kapłanem, uosabiać może mądrość, sceptycyzm, przenikliwość, wolność myśli i czynu, rew­ olucyjny zamęt, młodość i świeżość. Jako taki jest wcieleniem anarchii, Z drugiej jednak strony filozoficzne i realne skutki takiej postawy okazać się mogą wręcz przeciwne, prowadząc do fanatyzmu, absolutyzmu, zmysłu totalitarnego i, gorszej niż ortodoksyjna, ideologiczności. Istotą „chimery" błazeńskiej i prometejskiej jest wolność, która stwarzać ma świat od nowa, wedle zasad zupełnie dowolnych i pozbawionych jakiejkol­ wiek wyższej niż doczesna sankcji. Tym, co łączy greckiego półboga z takim właśnie blaznem jest zatem, po pierwsze, kontakt z ciemnymi mocami i posługiwanie się magią w celu kreacji nowego ładu, nowego świata, nowej filozofii i sztuki, po drugie zaś - błądzenie, będące w istocie „metafizycznym skrótem na drodze do boskości", odzwierciedlające zanego­ wanie uznanego kanonu wartości i zboczenie z drogi prawdy, prawa i normy; błądzenie, które w języku pojęć chrześcijańs­ kich tłumaczy się jako grzech. Postawa taka ma zresztą swoje przejawy w pozornie odległych dziedzinych życia i w roz­ maitych epokach, bo „czy nie tu biorą leż początek znane przekonania o obowiązującym poniekąd, anarchicznym rady­ kalizmie środowisk akademickich, o wywrotowej roli in­ teligencji twórczej?..."" 1 * * * Wróćmy do nasyconej znaczeniami relacji król - błazen w strukturze dworu, przenosząc ją na płaszczyznę symbolicz­ ną: możemy teraz powiedzieć, że król jest w tym kontekście bogiem, błazen zaś - jego odwiecznym antagonistą i prze­ śmiewcą, mitologicznym worgiem i zarazem człowiekiem najbardziej pośród całego dworu do króla zbliżonym. W prze­ ciwieństwie jednak do wszechmocy i mądrości władcy, którego poczynania mają sankcję wyższej instancji, posługuje się on sztukami magicznymi, których tombakowy połysk do złudzenia przypominać może szczere złoto. Błazen zatem to odwieczny przeciwnik wszelkiego ładu, zarówno kosmicz­ nego, jak i ludzkiego, odwieczny buntownik; to homo magus, utopijny kreator nowych wspaniałych światów. Mitologia pierwotnego ładu pozwala więc sformułować pewne refleksje związane ze sposobem istnienia błazna w topografii dworu i w symbolicznej geografii społecznej. Staremu światu z jego nienaruszalnym porządkiem, staremu królowi, rezydującemu w centrum, przeciwstawiony jest młody król, książę, błazen (często błazen kuszący księcia jak Falstaff młodego Henryka), wizja nowego ładu, będąca w istocie wizją chaosu, peryferie, margines, granica. Przy czym zdarza się, że ów stary, zagrożony ład pozbawiony jest w istocie swej sakralnej mocy. Tak jest na przykład w kręgu kultury greckiej, gdzie zupełnie świeckiej postaci basileusa przeciwstawiona zostaje siła wanaks, postaci o pewnych znamionach boskości. Tym drugim pojęciem określani są, według Arystotelesa, młodsi bracia i synowie panującego, najczęściej przezeń odsunięcia od tronu i zepchnięci na geograficzne i społeczne peryferie królestwa. Niemniej jed­ nak centrum i peryferie pozostają, wbrew pozorom, w stanie niezmiennej równowagi, a stary i młody król uzupełniają się wzajemnie w u ni wersu m monarchii. 37 Podobnie sprawa wygląda z błaznem. Niektórzy, jak na przykład W.H, Auden, uważają go za prostaczka, przez którego przemawia jednak „głos boga". Tak jak król jest nad-, tak błazen pode zło wiekiem. „Sytuacja królewskiego błazna nie jest łatwa - pisał poeta - . Jasne jest, że król używa go jako swego rzecznika jedynie od czasu do czasu" ". Sytuacja taka skazuje królewskich błaznów na islnienic peryferyjne, mar­ ginalne, obdarzając ich jednocześnie od czasu do czasu mocą, która może zagrozić porządkowi świata. Jest bowiem błazen jedyną osobą, która może przemawiać do króla nie jak poddany, lecz jak ktoś mu równy. Jakaś intuicja tej zasad­ niczej równości i podobieństwa losów władców i ich błaznów kryła się w słowach umierającego karla Tirliti, bohatera opowiadania Heinricha Heinego Noce florenckie, który „pła­ kał z powodu tragicznego zgonu wielkiego cesarza, który go nawet nie lubił i który na św. Helenie skończył w podobnym stanie, całkiem jak ja obecnie kończę - dodał - zapomniany, opuszczony przez wszystkich królów i książąt, pośmiewisko dawnej wspaniałości" ''. Możemy także wspomnieć jedną ze scen w powieści Limy Raj: oto dwa strachy na wróble, w strojach błazeńskich, grają na tarasie w szachy. Jeden z nich trzyma w rękach gońca. Bohater „przypomniał sobie, że po francusku gońce nazywają się 'fous', szaleńcy i że przed­ stawia się ich zwykle w strojach błaznów. Ten drugi strach tkwił w oczekiwaniu na przesuwającą się ukośność, na owo szaleństwo, które - niczym zbłąkaną gwiazdę - miała wydzielić z siebie noc, na skok, jaki wykonuje błazen w swym groteskowym lańcu. Na stole ktoś wypisał węglem fragment z wiersza Mathurin Regniera: Les Fous sont aux eche.es les plus proches des rois szaleńcy w szachach są najbliżsi królom" ". Ów związek najwyższego z najniższym, mądrego władcy z jego kalekim, bełkoczącym błaznem, prostoty i najwyższej mądrości z szaleństwem, z ową „ukośnością, którą ma wydzielić z siebie noc" tak podsumował Willeford: „Bełkoczący głupiec uosabia jedną z naszych prototypowych relacji z numinosum. Król także musi pozostawać w kontakcie z numinotycznymi mocami; musi wykorzystywać je, kiedy są użyteczne i sprzeciwiać się im, gdy zagrażają królestwu destrukcją. Błazen stoi u boku króla, stanowiąc w pewnym sensie jego odbicie, symbolizując jednak także zagubiony dawno temu aspekt sylwetki władcy, który został praw­ dopodobnie poświęcony przy zakładaniu królestwa; aspekt, bez którego ani król ani jego królestwo nie są kompletne." 3 3 4 41 Ta „redukcja ejdetyczna" monarchii do jej wspólnej, królewsko-błazeńskiej istoty najpełniejszy swój, klasyczny już wyraz znalazła w Królu Learze; choć nie mamy tu do czynienia z błaznem, który aspiruje do pozycji króla, lecz z królem, który po przejściu szkoły błazeńskiej filozofii, ogołocony z majestatu, realizuje ową błazenską mądrość. Błazen, jako jego mentor, towarzyszy mu w tej drodze. 127 �„Blaznem nazywasz mnie chłopcze?" - pyta Lear. „Wszystkie inne tytuły porozdawałeś, a z tym się urodziłeś" - odpowiada błazen. Błazen Leara ukazywany był na wiele różnych sposobów: jako klown, idiota, szaleniec, prorok, ironizujący filozof wreszcie, który zawdzięcza swe istnienie Erazmowi z Rotterdamu. Błazeństwo Leara, mądrego błazna i niemąd­ rego włady, pokazał na ekranie, w realiach japońskich, Akiro Kurosawa. W filmie Ran Learem jest przywódca jednego z klanów samurajskich, książę Hidetora. Tłem - szesnastowieczna, targana walkami Japonia. Nie ma tu, jak u Szekspira, trzech córek, są trzej synowie. Inny jest pejzaż, inne szczegóły. Inny nieco błazen - postać wyraźnie androgyniczna. Istota i główne wątki dramatu pozostały jednak te same. Jest błazen, który swemu panu podaje na ostatku koronę z trzciny. 1 Hidetora, niczym Szekspirowski Lear, na podobieństwo Ofelii, błąkać się będzie na czworakach po pustkowiach, wśród zielsk. „Ran" znaczy po japońsku chaos. Błazeńskie władztwo Leara realizuje się na obrzeżach świata, w miejs­ cach opuszczonych, na ugorach, w czasie apokaliptycznym, kiedy płoną zamki, a ludzie popadają w zamęt i obłąkanie. Na marginesie warto zaznaczyć, że mamy w filmie Kurosawy interesujące nawiązanie do starego japońskiego podania o śle­ pym, wypędzonym na pustkowia i zdetronizowanym księciu Semimaru, wędrującym po obrzeżach królestwa i grającym na lutni. Ślepota Semimaru jest ślepotą Leara; w istocie jest jasnością. Mit o wypędzonym księciu - muzyku przywołuje symboliczny obraz outsidera - aktora - komedianta, w którym uczestniczy także figura błazna i który spotykamy we wszyst­ kich epokach i we wszystkich kulturach. 42 Tu, powtórzmy, bardziej niż z realizacją błazeńskiej chime­ ry, mamy do czynienia z przenicowaniem i doprowadzeniem do skrajnych konsekwencji chimery królewskiej, którą w osta­ tecznym rozrachunku tylko do błazeńskiej można porównać. Degradacja chimery królewskiej uwidacznia się w miarę degradacji Leara i Hidetory. Sztuki Szekspira (podobnie jak film Kurosawy) to jednak zupełnie inny rozdział historii. Król Lear, w swej groteskowej, jak sugeruje Jan Kott , istocie wyszydza i ośmiesza mit kosmicznego ładu, zamieniając go w mit upadku. Można go porównać do świata beckettowskiej groteski, gdzie wszystko staje się sceną błaznów. Ośmieszona zostaje wiara Leara w czysty majestat, czystą istotę króla; wiara, która jest wszak podstawą mitu kosmicznego ładu. Mit ten okazuje się śmieszny i anachroniczny. Prawdziwe jest dopiero szaleństwo Leara i Hidetory, szaleństwo, które jest przejściem na pozycje błazeńskie. Szekspir - a za nim Kurosawa - realizują więc jakby mit kosmicznego ładu a rebours. Absurd oczywistości, absurd wszelkich absolutów, świat czysto błazeński są tutaj ostatnią racją rzeczy. Świat u Szekspira pozbawiony jest absolutów. „Różnego rodzaju bezosobowe i wrogie mechanizmy zastępują Boga, naturę, Historię" - pisze Kott. Tyle, że tutaj nie błazen stwarza taki świat oddzielnym aktem demiurgicznym i swą wolą. Błazen pomaga jedynie, swymi naukami, obnażyć jego istotę. Świat taki po prostu jest, a ludzie muszą dostosować się do jego upadku i do rządzących nim absurdalnych reguł. Wszyscy stają się błaznami. Wszyscy zdegradowani zostają, a jedno­ cześnie wywyższeni do roli błaznów. Wszystko się kończy. Ta wizja nie jest totalitarną wizją nowego ładu - to wizja chaosu, której znakomitym zobrazowaniem, także poprzez swój sym­ boliczny tytuł, jest film Kurosawy. To nie kolejna realizacja 43 44 128 mitu prometejskiego - to kolejna realizacja mitu upadku. Bo, jak słusznie pisze Kott, „Król Lear jest tragicznym szyderst­ wem ze wszystkich eschatologii, z nieba, które obiecują na ziemi i z Nieba, które obiecują po śmierci, z teodycei chrześcijańskiej i z teodycei laickiej, z kosmogonii rozumnej historii, z bogów, z dobrej natury i z człowieka." 45 * * * Tam, gdzie królewskim błaznem był karzeł, to właśnie jego kalectwo mogło być znakiem, pozwalającym rozpoznać w nim królewskiego antagonistę, królewskie alter-ego; wy­ brańca a rebours, czyli istotę przeklętą. Groteskowe ciało karła, noszące znamię kary bożej, wpisuje się w karnawałową wizję świata. Równie często erotyczne, jak pozbawione wszelkiej erotyki, fascynujące i odpychające zarazem, przy­ ciągające i budzące obrzydzenie, ciało karła staje się sym­ bolem zła. Tytułowy bohater opowiadania Karzeł Par Lagerkvista pełni na dworze swego pana, księcia Mantui, znienawi­ dzoną rolę błazna. Jest mądrzejszy od swego otoczenia („Nikt jednak nie jest wielki dla swego karła" ), uosabiając zarazem nieludzką, wręcz demoniczną figurę Wroga. W swej szaleń­ czej wizji (a widzi i wie więcej niż zwykli śmiertelnicy, obdarzony prometejskim darem przewidywania) pragnie, niczym stwórca, rządzić ludzkimi losami. Pragnie ferować wyroki śmierci. „Sprawowałem moją straszliwą władzę nad ludźmi" - powie na zgliszczach księstwa, wśród ruin stworzo­ nej przez siebie krainy śmierci; „Z rozkoszą, jakiej nigdy dotąd nie doznałem, a która była tak gwałtowna, że niemal traciełm zmysły, czułem swoją moc tutaj na ziemi. Czułem, jak świat przeze mnie napełnia się zgrozą i zagładą i zmienia z wspaniałej uczty w miejsce zniszczenia i strachu." Jak mityczny Wróg, zagrażający od wieków twierdzy na Pustyni Tatarów z powieści Dino Buzzatiego, czy budowniczym Chińskiego Muru w opowiadaniu Kafki, jak zło, które przychodzi znikąd lub właśnie skądinąd, karzeł Lagerkvista jest także istotą z innego świata. „Ale słyszałem, że my, karły - powiada - pochodzimy z rasy starszej od tej, która zaludnia dziś świat i że dlatego jesteśmy starsi już w chwili, gdy się rodzimy. Nie wiem, czy to prawda, ale w takim razie bylibyśmy praistotami.'"" Na wzór greckich buntowników i herosów, na podobieństwo upadłych aniołów karzeł skazany zostaje za swe próby obalenia świętego ładu na wieczne cierpienia w lochu, przykuty, niczym Prometeusz, niczym Aza i Azael, łańcuchem do ściany. 46 47 1 Taki jest też mściwy błazen Barkilphedro z Człowieka śmiechu Wiktora Hugo. „Kto rozśmiesza królów - pisze francuski pisarz - w innych budzi strach." Toteż Barkilphed­ ro „Silny był potęgą błazna". Stał się motorem wydarzeń na dworze. „Szkodzić, szkodzić, za wszelką cenę - i niech się dzieje, co chce!" W końcu ponosi jednak klęskę. Trochę innym, choć równie mściwym błaznem, był Hop Frog z opowiadania Edgara Allana Poe pod tym samym tytułem. Jego ostatnim błazeńskim żartem było spalenie żywcem króla i siedmiu jego kompanów podczas karnawałowej zabawy w zamku. Błazen nie próbuje jednak zająć tutaj miejsca władcy. Jest tylko demonem zniszczenia. 49 50 51 �Mitologia kosmicznego ładu zdawała się, pomimo wszyst­ ko, skutecznie bronić uświęconego porządku przed próbami jego obalenia, chociaż wspomniane tutaj postaci złych błaz­ nów są już wyraźną zapowiedzią pewnych zmian, jakie w tym dość statycznym obrazie świata wprowadza kultura współ­ czesna. Pomimo wciąż żywej wiary w sakralny charakter władzy coraz częściej podważany bywa mit pomazańca bożego i „nieruchomego firmamentu", czego przejawem są próby dokonania - choć nie uświęcenia! - największego bluźnierstwa: nowej kosmogonii na gruzach starego świata. Coraz częściej zasiąść chce błazen na królewskim tronie; i bywa, że coraz częściej mu się to udaje. Doskonale ilustruje to przytoczona przez Michała Głowińskiego czeska piosenka satyryczna z okresu międzywojennego: Od tej doby panoval Kat, błazen a kral. (.-). A tak z kata a błazna V znikł a hodnost sverazna, Vylihnul se novy tvor, Błazen diktator." który rodzi jednak wyłącznie pokraczne, koślawe, w najwyż­ szym stopniu niedoskonałe twory. Pomiędzy intencją i reali­ zacją nie ma tu żadnego przełożenia, żadnego gładkiego przejścia. Jest tylko jakby krzywe zwierciadło. Poeta dopoW I C Pomiędzy ideę I rzeczywistość Pomiędzy zamiar I dokonanie Pada cień. 55 „Tak to Prometeusz budzi się ze snu o potędze jako kafkowski Grzegorz Samsa', pisze Kołakowski i jest to jedno z najstraszliwszych zdań jego książki o prometejsko - marksowsko - marksistowskiej utopii" - uważa Maria Janion. Ale możemy przecież przypuszczać, że nie ma w tej przemia­ nie nic dziwnego. Innego wcielenia być po prostu nie może. Wszak Prometeusz zawsze był tricksterem. I tutaj domyślamy się sprawki jego dalekiego błazeńskiego potomka. Zdążyliś­ my się już zresztą przyzwyczaić do jego dowcipów. „Sens egzystencji w krzywym zwierciadle nie jest obcy znakomitej większości mieszkańców prometejskiego królestwa zarozu­ miałych proroków Historii. W realizację mitu wierzą już tylko ludzie niespełna rozumu, naiwni i hipokryci." Prometejski „świat na opak", którego wnikliwego opisu dokonuje w swym eseju Dorosz, świat, będący w grunce rzeczy realizacją „błazeńskiej chimery" w czystej postaci, jest według niego poprzedzony nie tyle „zdradą" mitu, co mitem na opak. „Tak oto - podsumowuje - Dorosz długofalowe efekty 'metafizy­ cznego skrótu na drodze do boskości' - społeczna alchemia okazała się metafizyczną szarlatanerią. Obiecując transmutację ołowiu z złoto, prometejski ogień wraz z magią Fausta w gruncie rzeczy dokonują procesu odwrotnego i mniemany raj zamienia się w piekło." " Każda nowa demiurgia okazuje się w efekcie nowym szaleństwem, a jej twórcy - bluźniercami. Współczesne demiurgie, będące w gruncie rzeczy totalitarnymi antyutopiami, mają w obrazowaniu XX-wiecznej kultury charakter zdecydowanie negatywny. Na krańcach świata, w odległych krainach kreują je błazny, karły, szaleń­ cy. Obrazy tych nowych stwórców, utrzymane w tonacji błazeńsko-groteskowej najczęściej nasuwają przypuszczenie, że mamy do czynienia nie z prawdziwym, prawowitym władcą, pomazańcem bożym, a jedynie „Marchołtem na tronie". 56 57 Piosenka ta ma związek z niezwykle istotnym dla naszych rozważań faktem: otóż opozycja błazen-król wzbogacana bywa często o trzecią postać, układając się w triadę błazen -król - kat. Ten ostatni zawsze uosabiał w kulturze niesławny aspekt monarchy, brał na siebie skalanie przelaną krwią. Zgroza, jaką budził, była odpowiednikiem splendoru monar­ chy. „Monarcha i kat pełnią więc funkcje podstawowe, a zarazem symetryczne - pisał Caillois - : jeden w blasku i chwale, drugi - w mroku i pohańbieniu." Wiele ich łączy z błaznem: wszyscy trzej są w zasadzie nietykalni i podobnie w społeczeństwie izolowani. Kat spełnia wobec króla podobne funkcje, co błazen i zajmuje w stosunku do niego podobną pozycję: o ile króla uznać można za uosobienie sakralnej figury kapłana, o tyle kat i błazen przypominają raczej kapłanów na opak. Już we wspomnianych obrazach złego, mściwego błazna wyczuwalna była bliskość tych dwóch postaci. We współczesnej zaś mitologii błazna, której noś­ nikami są przede wszystkim kino i literatura, a jednym z bardziej znamiennych wyobrażeń ów „novy tvor - błazen diktator" jedność postaci błazna i kata jest jeszcze wyraźniej­ sza. Na wszystkich poziomach kultury - od tzw. kultury wysokiej po niską, ludową, popularną, masową - zależnie od terminologii - owocuje obrazami złego błazna i jego szalo­ nych demiurgii na opak; owocuje obrazami, jak to określił Michał Głowiński, „Marchołta na tronie" . 53 54 • * * Analizą postaci „Marchołta na tronie": króla - błazna i błazna - króla na pewno warto się zająć. Teraz jednak pozostańmy jeszcze przez chwilę przy obrazie tych nowych kosmogonii, błazeńskich demiurgii i spójrzmy, jakie one właściwie są, oraz - na ile podważyć mogą mit kosmicznego ładu czyli, innymi słowy, na ile sankcjonowane są przez kulturę. Przyjrzyjmy się zatem choćby mitologii komunistycznej i jej urzeczywistnieniom; która tak często wprowadza na tron właśnie błazna. U jej źródeł leż. leży prometejski humanizm. 5 Oto na przykład film Wernera Herzoga Aguirre, gniew boży. Jego akcję rozpoczyna objawienie się szaleństwa w boskiej woli stworzenia świata na jego krańcach. Błazeńska antyutopia przyjmuje tu wymiar tragiczny. Jak w tragedii greckiej, a nawet jeszcze wcześniej. (,JPierwszy i główny temat pre-tragiczny nie jest specyficznie grecki, pojawia się we wszystkich kulturach, ilekroć inicjatywa prowadząca do przewiny przenoszona jest na pierwiastek boski i już jako boska żeruje na ludzkiej słabości, przybierając kształt bos­ kiego opętania" *) przedstawiony tu został człowiek - błazen - demiurg zaślepiony i doprowadzony do zguby przez bogów. Jest Aguirre pierwiastkiem zła „wyizolowanym" w efekcie dramatu stworzenia z pierwotnej jedności boskiej; jest ofiarą zesłanego przez bogów poczucia nieumiarkowanej, tytanicz­ nej, zazdrosnej potrzeby wielkości; jest wreszcie-lastbutnot least - gwałcicielem zakazów, które przystoją ludzkiej skromności. 5 129 �Efekt jest żałosny i śmieszny; końcowa klęska - tak jasna i oczywista, jak logika greckich tragedii. Peruwiańska rzeka wiedzie grupę hiszpańskich konkwistadorów ku nieuchronnej zgubie w głębi dżungli. Tam ma dokonać się nowy akt stworzenia. Daleko od świata, ludzi, cywilizacji. „Tam, gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła", mówi się w filmie. W prze­ strzeni nietkniętej przez Boga i człowieka ma miejsce nowy początek, nowy czas. W tym odwróconym micie kosmogonicznym Aguirre mia­ nuje się bogiem, szydzącym z już stworzonego świata. „Ożenię się z moją córką - mówi. - Damy początek nowej dynastii". Powiela tym samym akt kazirodczy, który w wielu mitach świata zapoczątkować ma jego narodziny. Wyznacza także swego namiestnika na ziemi. Tym nowym władcą, cesarzem, jest gruby, wystraszony kastylijski szlachcic. Ob­ darzony niezwykłą tuszą, żarłocznością, niezdarnością, nie pozbawiony jest on wszakże pewnego sprytu, właściwego klasycznym, błazeńskim bohaterom jarmarcznych przedsta­ wień i maskom komedii dell'arte, Koronacja nowego króla, przypominającego w tym momencie sceniczną, burleskową ofiarę jest czystym obrazem z farsy. Dekretem detronizującym króla Kastylii i władców habsburskich oznajmia się jedno­ cześnie o objęciu całych połaci dzikiej ziemi we władanie przez nowych rządców. „Cały świat będzie nasz - krzyczy w zapamiętaniu Aguirre. - Odbierzemy Trynidad Hiszpanom i Meksyk Cortezowi." Z czasem farsa przyjmuje postać czystego karnawału. Szaleństwo stworzyło ten świat, ale ma on w sobie (poprzez postać Aguirry) zarówno coś z fatalizmu tragedii greckiej, jak i (poprzez postać błazeńskiego króla, który w końcu, zgodnie z logiką karnawału, ginie) coś z tradycji ludowego święta śmiechu, ustanawiającego czasowe odwrócenie wartości i znaków, Nowy porządek Aguirry jest w istocie karnawałowy, opaczny. Mnisi kaptur zamienia się w kaptur kata, odbywa się parodia sądu. Tworzenie w głębi dżungli czyni z aktu demiurgii jej własną parodię. W sterującym tą łodzią szaleńców Aguirze Indianie, zgodnie z pradawną legendą, widzą przybywającego z daleka boga - podobnie, jak boga widzi w sobe sam Aguirre. Sam siebie nazywa przecież „gniewem bożym". Ale niedługo potem będzie już tylko władcą trupów swoich towarzyszy i skaczących po pokładzie małp ; nadal jednak w głębi swego 60 PRZ ' L . Kołakowski, Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzi­ ctwie współczesnego myślenia), w: Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955-1968, Warszawa 1989, t. I I , s. 178 Tamże. Tamże. A. Michnik, Kłopot, w: Obecność, Londyn 1987, s. 197 Tamże, s. 217 R. Legutko, Podzwonne dla błazna, w: Bez gniewu i uprzedzenia, Szkice o książkach, ludziach i ideach, Paryż 1989, s. 26-41 J. Węgielek, Karamazowszczyzna kontra Starzec Zosima, w: Mam ciało, Warszawa 1989, s. 209 • R. Legutko, op. cit., s. 28 ' Tamże, s. 34 Tamże, s. 35 • " Tamże. • • -Tamże. Piszę o tym w szkicu Kapłan czy błazen. Metafory Don Kichota u Manna i Kafki, który ukazał się w: „Konteksty" 1995, nr 3-4 L . Kołakowski, Jeśli Boga nie ma..., O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii. Znak, Kraków 1988, s. 151 1 3 4 5 s 1 10 12 13 130 szaleństwa, głosić będzie apoteozę zdrady, buntu przeciwko bożemu stworzeniu. Tam, gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła, kończy je błazen. Błazen tragiczny, mający w sobie coś z Prometeusza; coś z buntującego się, upadłego anioła. Anielską część natury Aguirre upamiętnia w filmie obraz jego eterycznej, właściwie nieistniejącej córki. Albo inny bohater Herzoga - Cobra Verde: szalony władca z afrykańskiego wybrzeża, ex-bandyta, od nowa ustanawiający swą arbitralną wolą wszystkie reguły stwo­ rzonego przez siebie świata. On również ponosi klęskę. Wśród współczesnych „opętanych demiurgów" należy także choćby tylko wspomnieć bohatera Czasu Apokalipsy Coppoli - kapitan Willard jest przecież, podobnie jak Aguirre, wcieleniem Kurtza z Jądra ciemności Josepha Conrada. Jak, skądinąd słusznie, zauważa Paul Sirianni , bohatera Herzo­ ga odróżnia od bohatera Conrada brak daru mowy, swoista niemota; Kurtz przecież tak wspaniale przemawiał, właś­ ciwie tworzył szalonym słowem, w czym odczytać możemy nawiązanie do biblijnej teologii Słowa. W końcu jednak nawet to okazuje się nieważne. Kurtz też musi umilknąć. „Pan Kurtz - on umrzeć" - brzmi wyrok XX-wiecznej kultury, który można przecież zrozumieć jako próbę obrony przed zagrożeniem ze strony tych współczesnych demiurgicznych wizji. Błazeńskie cechy nowych demiurgów - kar­ łowatość, okaleczenia, deformacje ciała, ich opętanie oraz karnawałowe, antycywilizacyjne, z zasady aintelektualne kreacje świata układają się w obraz niepokojący, a nawet apokaliptyczny. Obawy filozofów zyskały potwierdzenie i konkretne zobrazowanie. Ma rację Ryszard Legutko. Zbyt często błazen - w myśl potocznego wyobrażenia młody, wolny od ortodoksyjności i wszelkiej ideologii heretyk - nakłada płaszcz dyktatora i szaleńca. A „Marchołt na tronie" nie jest już wrogiem absolutyzmu i wyrazicielem krytycznej, sceptycznej, wszystko kwestionującej prawdy, jakim był jako po pro stu Marchołt. Jest śmiertelnie poważny, a prawda, jaką narzuca, ma rangę dogmatu i wymaga aktu wiary. „Błazeńska mądrość - pisze Głowiński, - pod­ niesiona do rangi i godności prawa, wyklucza istnienie wszelkich innych typów mądrości." Pomimo całej mitologizacji sylwetki błazna- tak w filozoficznej metaforze, jak w myśleniu potocznym - ten zwiastun nowego coraz częściej staje się zwiastunem klęski. 61 62 63 PISY " J, Starobinski, Trzy eseje, przeł. M . Ochab „Res Publica" 1989, nr 7 (25), s. 8 " Tamże, s. 4 Por. R. Legutko, op. cit., s. 35 Por. J. Kott, Góra i dół albo o wieloznacznościach Prometeusza, w; Zjadanie bogów, Szkice o tragedii greckiej, Kraków 1986, s. 23 " Por. M . Bloch, Les rois thaumaturges, Paris 1983 R. Caillois, Żywioł i ład, Warszawa 1973, przeł. A. Tatarkiewicz, s. 205 Cyt. za: C. Geertz, Centers, Kings, and Charisma: Reflections on the Symbolics of Power, w: Local Knowledge. Further Essays in Inter­ pretative Anthropology, New York 1983, s. 123 Geertz analizuje w swoim szkicu „symbolikę władzy" i fenomen charyzmy na trzech różnych przykładach: elżbietańskiej Anglii, Maroko za Hasana i Jawy za rządów Hayam Wuruka. Przytacza także bogatą biliografię, dotyczącą tego problemu, m.in. E. Kantorowicz, The King 's Two Bodies: A Study in Medieval Political Theology (Princeton 1957); R.E. Giesey, 77if Royal Funeral Ceremony in Renaissanse France (Geneva 1960); R. Strong, Splendor at Court: Renaissance Spectacle and the Theater of Power (Boston 1973); E. Cassirer, Myth of the State (New Haven 1946). M . Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Claude - Henri Rocąuetem, 17 18 20 21 1 3 23 �Warszawa 1992, przeł. K Środa, s. 168, Kult Stalina także jest tylko zwieńczeniem długiej tradycji boskiej czci, jaką oddawano władcy, O toż­ samości carów rosyjskich z Chrystusem pisza w książce 'Car i bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji ' (Warszawa 1992, przeł H. Paprocki) B- Uspienski i W . M . Żywow. Analizują oni paralelizm wizerunku monarchy i Boga od czasów bizantyjskich aż do chwili upadku monarchii oraz proces narastającej w miarę upływu czasu sakralizacji stosunku do władcy. R. Barthes, The „Blue Blood" Cruise, w; Mythologies, New York 1972. s, 32-34 E. Benveniste, Le vocabulaire des institutions indo-européennes, t. II (pouvoir, droit, religion), Paris 1969, s. 9 J. Brodski, Przewodnik po przemianowanym mieście, przel. A. Mietkowski, w: Śpiew wahadła, Paryż 1989, s. 50 Tamże, s. 53 Por. R. Przybylski, Dostojewski i przeklęte problemy, Warszawa 1964, s. 255 " P. Ricoeur, Symbolika zła. Warszawa 1986. przeł. M . Ochab i S. Cichowicz, s. 183 * Tamże, s. 186 Por. M . Janion, Powstrzymać Prometeusza, w: Wobec zła, Chotomów 1989, s, 150 K. Dorosz, Faust współczesny czyli 'de pacto homini polilici cum diabolo', w: Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, Londyn 1989, s. 27 " Tamże. s. 22 Tamże, s. 28 " Tamże, s. 29 Por. L . Stomma, ...wariat czy geniusz?, maszynopis 1981 Tak właśnie opisuje strukturę królestwa Philipp Wolff-Windegg. Określa on starego króla jako upostaciowanie prawa i religii, młodego zaś - jako symbol militarnych podbojów. Stary król pozostaje w kontakcie z normami i regułami, młody - ze sferą nadnaturalności (por. W. Willeford, The Fool and his Sceptre. A Study in Clowns and their Audience, Northwestern University Press 1969, s. 164). W.H. Auden, Balaam i jego oślica, przel. A. Preis-Smith, w: Ręka farbiarza i inne eseje. Warszawa 1988, s. 125 H . Heine, Noce florenckie, w: Noce florenckie, przeł. A. Szczerbow­ ski, Warszawa 1951, s. 81 * J. Lezama Lima, Raj, przeł. A. Nowak, Kraków 1989, s. 492 W. Willeford, op. cit., s. 156 Problemem Leara, jego błazeństwa i błazeństwa jego błazna za­ jmowało się wielu badaczy. Wśród nich na przykład J. Kirsch, Shakes­ peare 's Royal Self. New York 1966 ; J.F. Dauby. Shakespeare 's Doctrine of Nature. London 1961. 24 2 5 u 23 2 1 31 32 M 3S 31 3 1 39 41 4 ! 43 Por. J. Kotl, Król Lear czyli Końcówka, w: Szekspir współczesny, Kraków 1990, s. 150-193 Tamże, s 156 Tamże, s. 169 P. Lagerkvist, Karzeł, przeł. Z. Lanowski, w: Wybór prozy, Wrocław 1986, s. 86 " Tamże, s. 195 Tamże, s. 86 W. Hugo, Człowiek śmiechu, przel. H. Szumariska-Grossowa, War­ szawa 1955, t. I , s. 235 Tamże, s. 239 E.A. Poe, Hop-Frog. przeł. B. Leśmian, w: tegoż. Opowieści niesamowite, W L , Kraków 1976 " M . Głowiński, Portret Marchołta, w: Mity przebrane. Dionizos, Narcyz, Prometeusz, Marchołt, Labirynt, Kraków 1990, s. 120. Piosenkę autorstwa dwóch czeskich satyryków, Jifi Voskoveca i Jana Wericha, Głowiński przytacza za: A co bósnik. Antologia ceske poezie 20. stoleti, Prahja 1963 " R. Caillois, op. cit., s. 198 Por. M . Głowiński, op. cit., s. 120-128 " T.S. Eliot, Wydrążeni ludzie, przeł. Cz. Miłosz, w: Wybór poezji, Warszawa 1988, s. 60 M . Janion, op. cit., s. 155 K. Dorosz, op. cit., S. 39 ** Tamże, s. 43 " P. Ricoeur, op. cit., s. 201 Na marginesie zauważmy, że jest to stary błazeński wątek. Willen1'ord przytacza podanie, mówiące o tym. jak kalif Hanin al-Rashid uczynił swego błazna Buhlula władcą wszystkich niedźwiedzi, wilków, małp i osłów w kalifacie. „To zbyt wiele dla mnie - miał wówczas odrzec Buhlul. - Nie mam aż tak wielkich ambicji, by pożądać władzy nad wszystkimi poddanymi Waszej Wysokości "(por. W. Willeford, op. cit., s. 161. Willeford przytacza tę historię za: J. Doran, The History of Court Fools, London 1858, s. 68). Władza błazna dotyczy tych sfer rzeczywisto­ ści, które nie mogły być poddane władzy króla; sfer wymykających się spod kontroli ludzkiego rozumu. Sfer, związanych z położonym daleko od centrum światem chaosu i nadnaturalności (w Rosji carskiej, podczas satumaliów, nadawano błaznom tytuły Króla Syberii czy Włady Samojedów). " Por. P. Sirianni, Podróż Aguirre do jądra ciemności, przeł. J. Uszyński, „Film na świecie" 331-332, 1986 " Eliot, op. cit., s. 57 " M . Głowiński, op. cit., s. 126 44 45 44 4 1 49 w 51 54 56 57 60 131 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f340ef6558544502e4c34e1ef6dee8ae.pdf de6b4f8e855b47cfeb23886483e75fe7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2451 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2275 Title A name given to the resource "Tango" - taniec uniwersalnej alienacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.48-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 „Tango" - taniec uniwersalnej alienacji Zbigniew Benedyktowicz U w a g i te i refleksja (poprzedzone projekcją d w u k r ó t k i c h filmów Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o : pierwszego, zrealizowa­ nego w s p ó l n i e z Bogdanem D z i w o r s k i m Wdech-wydech oraz nagrodzonego Oscarem w 1983 r o k u Tanga ) p o w s t a ł y na marginesie przygotowywanej, w Pracowni filmu I n s t y t u t u Sztuki P A N , książki o twórczości Zbigniewa R y b c z y ń s ­ k i e g o . C h c ę je t u p r z e d s t a w i ć j a k o przyczynek do tematu „ E t n o l o g i a wobec w s p ó ł c z e s n o ś c i " . Sam fakt zajmowania się przez w s p ó ł c z e s n ą e t n o l o g i ę filmem j a k o tekstem k u l t u r y nie jest j u ż dzisiaj c z y m ś w y j ą t k o w y m i dziwnym, ani r z a d k i m i odosobnionym. Świadczy o t y m rozwijająca się o d r ę b n a dziedzina j a k ą jest antropologia filmu, postrzegana j u ż to j a k o subdyscyplina etnologii, j u ż to j a k o specyficzne o d r ę b n e podejście interpretacyjne b i o r ą c e za m a t e r i a ł do analiz dzieło filmowe. P o d k r e ś l a się w s p ó l n o t ę d o ś w i a d c z e ń p o m i ę d z y fotografią, filmem a e t n o g r a f i ą i a n t r o p o l o g i ą . Rozwija się r ó w n i e ż nowy rodzaj „ p i s a n i a " , czy też tworze­ nia antropologii - przy pomocy fotografii, kamery filmowej i video - tzw. antropologia wizualna, w k t ó r e j nie brak r ó w n i e ż antropologicznej refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m i i daw­ n y m i zjawiskami k u l t u r y wizualnej. M o g ą więc b y ć te uwagi r ó w n i e ż przyczynkiem na rzecz uzasadnienia prawomocno­ ści, potrzeby i s e n s o w n o ś c i stosowania takiego antropologi­ cznego spojrzenia na film, rozpatrywania go w antropologi­ cznej perspektywie, odnajdywania w dziele f i l m o w y m zawar­ tego w n i m antropologicznego w s p ó ł c z y n n i k a . K r ó t k o i po prostu m ó w i ą c , byłby to przyczynek, k t ó r e m u m o ż n a by d a ć tytuł: „ O potrzebie i s e n s o w n o ś c i pisania antropologicznego komentarza do dzieła filmowego, jakiego n i k t inny poza antropologiem nie napisze." B e z p o ś r e d n i m z a ś powodem dla tych uwag stała się recenzja p i ó r a Charlesa Solomona, j a k a u k a z a ł a się w „ L o s Angeles T i m e s " w k r ó t c e po nagrodzeniu filmu Oscarem, pod frapującym (już nie tylko dla antropologa) t y t u ł e m ,,Tango" - polski taniec alienacji. Oddajmy głos Solomonow i : „Tango to hipnotyczne, z ł o ż o n e dzieło, k t ó r e z o b a c z y ć trzeba kilkakrotnie, aby w pełni je d o c e n i ć . W r a z z p o c z ą t ­ kiem starego, zdartego tanga oczom w i d z ó w ukazuje się pusty, anonimowy p o k ó j . Przez o k n o wpada piłka, do ś r o d k a wdrapuje się c h ł o p i e c i podnosi j ą . F i l m wydaje się być oparty na żywej akcji, ale struktura jego jest osobliwa - działanie c h ł o p c a powtarza się z zadziwiającą d o k ł a d n o ś ­ cią. Kiedy wspina się po raz drugi, do p o k o j u wchodzi kobieta t u l ą c n i e m o w l ę , potem wychodzi. A k c j a rozbudowu­ je się dalej, aż do c h w i l i , gdy na planie porusza się 26 a k t o r ó w i aktorek, a p o k ó j r o b i się bardziej z a t ł o c z o n y niż kabina o k r ę t o w a w filmie braci M a r x Noc w operze. Potem t ł u m p o w o l i się rozprasza, i p o k ó j się wyludnia. Co w a ż n e , ludzie ci nie współdziałają ze s o b ą , k a ż d y kontynuuje swoje działa­ nie w izolacji, zupełnie obojętnie, nie reagując na otaczający go chaos - komentarz do zbyt ciasnych m i e s z k a ń w polskich miastach i bolesnej alienacji, k t ó r ą ten stan rzeczy w y w o ł u je(...)" W stosunku do wiele z a p o w i a d a j ą c e g o tytułu ta jedno­ znaczna autorytatywna, bo p o w a ż n i e b r z m i ą c a , mieszkaniow o - k u l t u r o w a konkluzja interpretacji uderza p r o s t o t ą i spra­ wia, że trudno p o w s t r z y m a ć u ś m i e c h . A l e nie mniejsze poczucie niedosytu p o z o s t a w i a j ą i p o z o s t a ł e filmoznawcze wyjaśnienia rozwijające zresztą konsekwentnie ó w w ą t e k polskich t r u d n o ś c i mieszkaniowych. Z n a m i e n n y m przy t y m 1 2 3 4 5 48 dla nich rysem jest to, że k o n c e n t r u j ą się one głównie na zagadnieniach warsztatowych, ściśle technicznych. Podkre­ ślają zazwyczaj b a n a l n o ś ć historyjki, właściwe jej nieważ­ n o ś ć . Przestrzegają przed doszukiwaniem się w filmie j a k i ś głębszych treści filozoficznych. T e m u p r y m a t o w i z g a d n i e ń technicznych t o w a r z y s z ą przede wszystkim r o z w a ż a n i a nad przechodzeniem przez R y b c z y ń s k i e g o od filmu do nowej f o r m u ł y i porzucaniem forrny filmowej na rzecz innej. R o z w a ż a n i a nad o d k r y w a n i e m przez niego nowej formy obrazowania j a k ą u m o ż l i w i a technika video. O t o k i l k a takich p r ó b e k . W artykule Jak Polak pisze Jean Paul Fargier: „ Z b i g n i e w R y b c z y ń s k i uprawia video od zawsze. Nawet kiedy kręcił w Polsce filmy eksperymentalne, realizował video. Tango ostatni film zrobiony w Polsce (...) jest bezdyskusyjnym video, nawet jeśli jego podstawa ma charakter filmowy, a wszystkie jego t r i c k i są klasycznymi maskami i kontrmaskami filmowymi. A l b o w i e m czasoprzestrzenna strategia, k t ó r a organizuje to dzieło, absolutnie genialne, należy do d z i a ł a n i a video. Chodzi o stworzenie m o ż l i w o ś c i r ó w n o c z e s ­ nego obejrzenia o k o ł o trzydziestu akcji r o z g r y w a j ą c y c h się, by tak rzec, w t y m samym czasie w bardzo m a ł y m p o k o j u (gdzie znajduje się o k n o , troje drzwi, szafa, stół i ł ó ż k o ) . N a p o c z ą t k u p o k ó j jest pusty. Przez o k n o wpada piłka, za n i ą wdrapuje się dziecko, k t ó r e pragnie j ą o d z y s k a ć , c h ł o p i e c wyrzuca piłkę i sam wychodzi. Lecz natychmiast piłka powraca i dziecko r ó w n i e ż . Uwaga! pętla! Uwaga: w trakcie p o w r o t u pierwszej pętli pojawia się (i zawiązuje) inna akcja; j a k i ś m ę ż c z y z n a wchodzi, zabiera (kradnie?) walizkę leżącą na szafie. I tak dalej, d w a d z i e ś c i a a nawet trzydzieści akcji będzie się s u m o w a ć w tej ciasnej przestrzeni. Przy stole m ę ż c z y z n a będzie j a d ł z u p ę p r z y n i e s i o n ą przez k o b i e t ę . K i e d y s k o ń c z y , wyjdzie. A l e zaledwie odejdzie od stołu, inny m ę ż c z y z n a wkroczy do p o k o j u i wejdzie na ten stół, aby w y m i e n i ć ż a r ó w k ę , stół, z k t ó r e g o z p o w o d u w y ł a d o w a n i a elektrycznego zejdzie szybciej niż n a ń wszedł, p o z o s t a w i a j ą c wolne miejsce dla kobiety, j u ż pojawiającej się z talerzem zupy... K a ż d y z a k ą t e k przestrzeni zostaje maksymalnie zagospodarowany. Ł ó ż k o służy do przewijania n i e m o w l ę c i a , do czekania na śmierć, do uprawiania miłości. T o tak j a k dziewięć i p ó ł Nowej książki (poprzedni film eksperymental­ ny R y b c z y ń s k i e g o - przyp. Z.В.), p o m n o ż o n e j przez 3 lub 4, z o s t a ł o ustawione w perspektywie, przezroczyste w stosunku do siebie, p o ł ą c z o n e w stos uchylający z a r ó w n o przestrzen­ ne, j a k i czasowe rozgraniczenia." I dalej francuski k r y t y k stawia znamienne pytanie: „ K r y ­ zys mieszkaniowy czy kryzys kina? K i e d y po raz pierwszy o b e j r z a ł e m Tango, p o m y ś l a ł e m o kryzysie mieszkaniowym w Polsce ( i innych krajach socjalistycznych). W trakcie p o w t ó r n e g o o g l ą d a n i a rzucił m i się w oczy kryzys kina (w kraju rozpowszechnionej telewizji). Tango jest samym k i n e m (ze swoimi drzwiami i o k n a m i , swoimi wejściami i wyjściami z planu, swoimi banalnie p o w t a r z a j ą c y m i się, z u ż y t y m i scenariuszami), k t ó r e j a w i się w trakcie zsuwania w prze­ strzeń telewizji, w czasie b e z p o ś r e d n i o ś c i . Wszystko w i d a ć r ó w n o c z e ś n i e na t y m samym planie: tragedia i burleska w y r a ż a j ą się tutaj z finezją, ale zyskują na gęstości. Nie ma czego ż a ł o w a ć . K i n o r e p r e z e n t o w a ł o p e w n ą siłę dramatycz­ ną, k o m i c z n ą , c z ę s t o k r o ć p o t ę ż n e emocje. Video otwiera się na nowy świat emocji, ś m i e c h ó w , d r a m a t ó w . " 6 7 �Pora przejść do analiz czynionych od w e w n ą t r z i o d d a ć głos p o l s k i m a u t o r o m . Pisze M a r c i n G i ż y c k i : „ D o pustego, przechodniego p o k o j u wpada przez o k n o p i ł k a . Za nią tą s a m ą d r o g ą wchodzi c h ł o p i e c . Bierze piłkę, wyskakuje przez o k n o . Piłka natychmiast wpada ponownie do w n ę t r z a . C y k l powtarza się, j a k zacięta p ł y t a . Z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się inne postacie, w c h o d z ą c e z r ó ż n y c h stron. Z a c h o w u j ą się one tak, j a k by były same w p o k o j u . Wszystkie w y k o n u j ą ściśle o k r e ś l o n e c z y n n o ś c i i w y c h o d z ą , aby natychmiast ponownie się p o j a w i ć i p o w t ó r z y ć d o k ł a d n i e to samo. M i m o , iż o s ó b stale przybywa, ich d r o g i j a k i m ś cudem tak się przecinają, że nigdy nie dochodzi do kolizji. I to jest właśnie swoisty majstersztyk R y b c z y ń s k i e g o , tak z g r a ć wszystkie d z i a ł a n i a w czasie z d o k ł a d n o ś c i ą co do u ł a m k ó w sekund, żeby zazębiały się niczym t r y b y w zegarku. Zwyczajne odegranie tego przez a k t o r ó w b y ł o b y po prostu niemożliwe, a nawet jeśliby to się w j a k i m ś przynajmniej stopniu u d a ł o i tak nie u z y s k a ł o b y się owej absolutnej m e c h a n i c z n o ś c i akcji, stano­ wiącej w k o ń c u istotę f i l m u . W momencie k u l m i n a c y j n y m w p o k o j u znajduje się podobno ponad trzydzieści o s ó b , co przyjąć trzeba na s ł o w o h o n o r u , bo widz gubi się w liczeniu znacznie wcześniej. Później w n ę t r z e zaczyna się stopniowo w y l u d n i a ć , tak j a k się wcześniej zapełniło - to znaczy, że po k t ó r y m ś tam wyjściu postacie nie w r a c a j ą i nie w z n a w i a j ą c y k l u . T r e ś c i ą f i l m u jest więc ruch i zmienne relacje prze­ strzenne m i ę d z y bohaterami - ruch n a r a s t a j ą c y do pewnego p u n k t u , w k t ó r y m n a s t ę p u j e szczytowe skomplikowanie u k ł a d u zgromadzonych postaci, n a s t ę p n i e o p a d a j ą c y , a ż do ustania wszelkiej akcji. D r a m a t u r g i a Tanga budowana jest przez zagęszczenie, w d o s ł o w n y m znaczeniu, sytuacji. K a ż d e wejście nowego l o k a t o r a podnosi napięcie: j a k też uda się m u przejść przez p o k ó j ? A ludzi przybywa i przybywa. K o n ­ strukcja filmu jest bardzo konsekwentna i jasna. K a ż d e z a s k a k u j ą c e z a k o ń c z e n i e b u r z y ł o b y logikę założenia, c h o ć na m a l u t k i e o d s t ę p s t w o autor sobie w finale pozwolił, zmieniając nieco c z y n n o ś c i ostatnich z w y c h o d z ą c y c h po­ staci, o co m o ż n a mieć pretensje, gdyby s k i e r o w y w a ł o to w y m o w ę filmu w j a k ą ś zupełnie i n n ą s t r o n ę . P o n i e w a ż jednak nic takiego nie n a s t ę p u j e , przyjęte r o z w i ą z a n i e o d ­ biera się j a k n a t u r a l n ą , m u z y c z n ą k a d e n c j ę , co znajduje t a k ż e swoje uzasadnienie w tytule. Z n a j ą c R y b c z y ń s k i e g o m o ż n a b y ć niemal pewnym, że Tango i n t e r e s o w a ł o go przede wszystkim j a k o problem techniczny. Po prostu m i a ł p o m y s ł , wiedział j a k to da się z r o b i ć . S t ą d n a l e ż a ł o b y b y ć raczej o s t r o ż n y m z doszukiwa­ niem się j a k i ś głębszych intencji filozoficznych (podejmowa­ no takie p r ó b y ) . Niemniej autor r ó ż n i c u j ą c swych b o h a t e r ó w pod w z g l ę d e m charakteryzacji i k o s t i u m u , co b y ł o konieczne dla czytelności akcji (nawiasem m ó w i ą c , pojawia się też ó w m ę ż c z y z n a w czerwonym płaszczu z Nowej książki), i projek­ tując scenerię s t w o r z y ł swoiste polskie p a n o p t i k u m . Wszyst­ k o kotłuje się w j a k i m ś p o k o j u przechodnim, t y m symbolu polskich k ł o p o t ó w mieszkaniowych, ale i demokratyzacji s p o ł e c z e ń s t w a (to t u przecież u s t a w i a ł a się po wojnie we w s p ó l n y m o g o n k u do łazienki inteligencja z klasą robot­ niczą, co utrwalił Leonard Buczkowski w głośnej k o m e d i i Skarb). Przez owo pomieszczenie przewija się galeria prze­ ciętnych P o l a k ó w . Postacie te p r e z e n t u j ą p e ł n y zakres funk­ cji życiowych s p e ł n i a n y c h w mieszkaniu - od kopulacji p o c z y n a j ą c , a na umieraniu k o ń c z ą c . Jest więc s p ó ł k o w a n i e , karmienie, ubieranie się, s p r z ą t a n i e , a nawet (w d o m y ś l e , bo ukryte poza kadrem, za d r z w i a m i do łazienki) mycie się i wydalanie. Są to treści w filmie d r u g o r z ę d n e , niejako w t ó r n e , niemniej w y z w a l a j ą wiele r ó ż n y c h asocjacji." 8 I jeszcze, na z a k o ń c z e n i e , głos Daniela Szczechury: „ P o d ­ s t a w ą realizacji Nowej Książki, Tanga i innych filmów jest olbrzymia partytura z ruchami p o s z c z e g ó l n y c h postaci. Dlatego brak jest f o t o s ó w z filmów R y b c z y ń s k i e g o . Nie m o ż n a b y ł o w y k o n a ć fotosu z Nowej książki, g d y ż efekt finalny był p r o d u k t e m w y o b r a ź n i autora i o b r ó b k i laborato­ ryjnej. (...) W pustym p o k o j u , j a k na scenie p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie, w y k o n u j ą proste codzienne c z y n n o ś c i . Z czasem liczba postaci zwiększa się, p r z y b y w a j ą nowe, a k a ż d a wykonuje stale j e d n ą i tę s a m ą c z y n n o ś ć . C h ł o p i e c wychyla się zza okna i zabiera piłkę, k t ó r a w p a d ł a do p o k o j u , kobieta przewija dziecko, dziewczynka odrabia lekcje, babcia umiera itp. W kulminacyjnej scenie tworzy się c o ś w rodzaju baletu czy p a n t o m i m y , w k t ó r e j występuje 26 postaci. A k c j a p o w o l i wygasa i znowu zostaje pusty p o k ó j . Wszystko to rozgrywa się w rytmie tanga. F i l m prosty w p o m y ś l e i o s z c z ę d n y w ś r o d k a c h wywiera d u ż e w r a ż e n i e . Po projekcji pada niezmienne pytanie: j a k to b y ł o zrobione? Rzeczywiście czegoś podobnego się nie o g l ą d a ł o . " 9 N a s t ę p n i e D a n i e l Szczechura, sam b ę d ą c nielada t w ó r c ą i r z e m i e ś l n i k i e m w tej dziedzinę, o d s ł a n i a tajniki tej filmowej roboty. Daje niezwykle rzetelny, fachowy, opis techniczny, k r o k po k r o k u r e k o n s t r u u j ą c powstawanie tego filmu. Dlaczego więc te filmoznawcze analizy, j a k p o w i e d z i a ł e m , m o g ą b u d z i ć niedosyt? W ł a ś n i e dlatego, że nawet gdy s k u p i a j ą c się na samym filmie, starają się w s p o s ó b rzetelny i szczegółowy go o p i s a ć , p o z o s t a j ą niejako w n i m uwięzione, skazane na repetycję. U m y k a j ą niejako przed p r ó b ą o d ­ powiedzi „ c o znaczy TangoT, a nawet i przed pytaniem bardziej o s ł a b i o n y m : „czy Tango m o ż e c o ś z n a c z y ć ? " . I t u spostrzegam miejsce i rolę dla antropologa, j a k ą m o ż e o d e g r a ć , p o j a w i a j ą c się ze swym komentarzem. Z p o c z ą t k u z d a w a ł o b y się, że filmoznawcze podejście w t y m dylemacie: techniczny (materialny) opis czy poszukiwanie sensu, jest j a k b y bliższe intencjom t w ó r c y i autora, k t ó r y sam zabiera głos w tej sprawie (cytuję t u jedynie fragment tej wypowiedzi, do k t ó r e j przyjdzie jeszcsK nam p o d koniec p o w r ó c i ć ) : „ N a j w a ż n i e j s z a jest technologia. M o ż n a m ó w i ć o p i ę k n i e piramidy, ale najistotniejsze jest t o , j a k j ą zbudowano. Podobnie z wieżą Eiffla. Były protesty, gdy budowano tę o l b r z y m i ą , s t a l o w ą k o n s t r u k c j ę . M ó w i o n o , jest ohydna. Teraz stała się sentymentalnym symbolem P a r y ż a . Najpierw jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o potem to obrasta znaczeniami i wytwarza nastroje. ( . . . ) " 1 0 J e d n a k ż e istnieje i d r u g i biegun. I inne na to spojrzenie. P o g l ą d , k t ó r y m ó w i , że nie p o w i n n i ś m y jednak do k o ń c a ufać artystom. U f a ć , to m o ż e tak, ale nie do k o ń c a wierzyć w to, co m ó w i ą , ani się temu p o d d a w a ć . Z w r a c a ł na to u w a g ę Janusz Bogucki w rozmowie, zamieszczonej w „ K o n t e k s t a c h " : „ A r t y s t a jest skupiony na t y m , co powstaje w jego u m y ś l e i stopniowo przemienia się w przedmiot. Później nad t y m przedmiotem pracuje, jest cały zanurzony w świecie w e w n ę t r z n y m tego przedmiotu. N o ale ten obiekt zaczyna potem żyć swoim w ł a s n y m życiem, k t ó r e jest r ó w n i e prawdziwe j a k to pierworodne życie w głowie i w pracowni artysty. A u t o r r o b i ą c to, nie wie na pewno, co właściwie r o b i , to się t y l k o po części wie. Prawdziwy artysta nie wie, co r o b i , jest instrumentem, jest ź r ó d ł e m energii, k t ó r a zostaje przelana w j a k ą ś m a t e r i ę na zasadzie t r o c h ę z a m i e r z e ń , ale przede wszystkiem p r z e c z u ć - prawda, u m y s ł nad t y m czuwa, u m i e j ę t n o ś ć fachowa jest na usługi, ale j a k to się dzieje, bo to nie jest sprawa zaplanowania i wykonania. Jeżeli jest to sprawa zaplanowana i wykonana, to powstaje przedmiot estetyczny pusty w ś r o d k u , a jeżeli jest to akt t w ó r c z y to jest to w j a k i m ś sensie od t w ó r c y n i e z a l e ż n e . " 11 Stojąc zatem na t a k i m stanowisku i w przekonaniu, że Tango nie jest t a k i m pustym w ś r o d k u przedmiotem estetycz­ nym, (świadczą o t y m też p r z y w o ł a n i autorzy - „ h i p n o t y c z ­ ne, z ł o ż o n e d z i e ł o " , „dzieło genialne", „ m a j s t e r s z t y k " „film wywiera d u ż e w r a ż e n i e " ) , podsumujmy tymczasem głosy filmoznawcze. Ilość pozafilmowych o d n i e s i e ń jest t u zniko- 49 �ma. I c h lektura odbywa się głównie w o b r ę b i e omawianego dzieła (jak jest zrobione) i przebiega w odniesieniu do jednego kontekstu (kontekst f i l m o w y ) , odsyłając nas j u ż to do lokalnej (Giżycki - Skarb), j u ż to do światowej - zależnie zresztą z k t ó r e j strony na to spojrzymy - (Solomon - Bracia M a r x , Noc w operze; Szczechura j a k o p u n k t odniesienia, j a k wielu przywołuje - Meliesa) historii kina. Tymczasem pyta­ nie „czy Tango m o ż e coś o z n a c z a ć ? " , „czy Tango c o ś znaczy?" pozostaje nadal w mocy i nie daje, nie t y l k o nam, spokoju. Powraca wciąż natarczywie. Natarczywie domaga się odpowiedzi. O t o stawia je t w ó r c y , dziennikarz p r o w a d z ą ­ cy z n i m w y w i a d dla wydawanego przez A n d y W a r h o l a pisma „ A n d y Warhols Interview Magazine": „ C z y teraz, gdy z d o b y ł pan Oscara, m o ż e nam pan powiedzieć, co oznacza Tango! - (a m y uprzedzeni j u ż , że za bardzo nie należy wierzyć w t y m względzie artyście) m o ż e m y przyjąć ze spokojem p a d a j ą c ą o d p o w i e d ź : „ A b s o l u t n i e nic." Co więc robić? Co z naszym k u l t u r o w y m komentarzem po t a k i m dictum. N i e ma rady. Trzeba z a c z y n a ć od p o c z ą t k u . . . Trzeba nam w r a c a ć do Solomona. N a t y m tle ta, zrazu odrzucona przez nas, śmiesząca nas, bo p ł y t k a w y p o w i e d ź , czytana bez c u d z y s ł o w u : Tango - polski taniec alienacji, pozostaje nadal frapująca i zdaje się w y p r o w a d z a ć nas na właściwy trop. N o bo rzeczywiście, c o ś t u wydaje się b y ć na rzeczy. Tango w Teatrze Śmierci K a n t o r a , Tango w filmie R y b c z y ń s k i e g o , Tango w teatrze absurdu M r o ż k a (To p o d o b i e ń s t w o nazwy i tytułu z dramatem M r o ż k a o d ­ n o t o w a ł nawet skwapliwie, oficjalny korespondent ówczes­ nej „ T r y b u n y L u d u " i P A P - u , i „ Ż y c i a Warszawy" - Luliński, k o n c e n t r u j ą c się jednak na opisie skandalu w y w o ł a n e g o przez laureata, k t ó r y z a c h o w u j ą c się agresywnie p r ó b o w a ł w y k r z y c z e ć c o ś do odebranego m u m i k r o f o n u o „ S o l i d a r n o ­ ści", z a k ł ó c a j ą c p o w a g ę imprezy, a potem, gdy wyszedł na z e w n ą t r z , nie wpuszczany z p o w r o t e m do ś r o d k a w d a ł się w b ó j k ę ze s t r a ż n i k a m i z o c h r o n y . ) I d ą c za tropem odczytania, jakie daje Solomon: Tango - polski taniec alienacji, d o t y k a m y t u centralnego dla ant­ ropologii i antropologiczno-kulturowej problematyki, zaga­ dnienia, j a k i m są l o k a l n o ś ć i u n i w e r s a l n o ś ć kultury, procesy uniwersalizowania się tego, co lokalne, oraz w c h ł a n i a n i a tego, co uniwersalne w lokalne i vice versa. D o t y k a m y problemu kulturowego p r z e k ł a d u . Czy j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć tę d r o g ę ? Zadanie, przyznajmy, t r o c h ę trudne i k a r k o ł o m n e , j a k ż e p r z y p o m i n a j ą c e sytuację z motta, j a k i m Jan K o t t o p a t r z y ł niegdyś swoją analizę i r o z b i ó r Tanga M r o ż k a : „ N i k t stąd nie wyjdzie, d o p ó k i nie znajdziemy idei. Edek nie wypuszczaj nikogo. (Tango)" O t o bowiem w najogólniejszym zarysie d a ł o b y się tę d r o g ę tak zapisać: L o k a l n y , (egzotyczny, a r g e n t y ń s k i taniec) uniwersalizuje się stając się europejskim i o g ó l n o ś w i a t o w y m , przenika do lokalnej k u l t u r y , gdzie poddany zostaje artystycznej, teatral­ nej, literackiej, filmowej o b r ó b c e , by p o w r ó c i ć do niej, tzn. - do uniwersalnej światowej k u l t u r y , w nowej lokalnej szacie. O t o j a k l o k a l n o ś ć i egzotyka zostaje oddana temu, co uniwersalne: Tango stając się p o l s k ą specjalnością - polskim t a ń c e m alienacji, staje się w swojej l o k a l n o ś c i uniwersalne. Jak to się dzieje i j a k to jest możliwe? Zacznijmy najpierw od warstwy lokalnej, starając się przy t y m nie u r o n i ć nic ze ś l a d ó w i t r o p ó w zawartych w filmoznawczych opisach, jakie j u ż się pojawiły. N i e p r z y p a d k o w o r o z p o c z ę l i ś m y te uwagi od projekcji i zestawienia tych d w u tanecznych, a tak r ó ż n y c h filmów, j a k i m i są Tango i Wdech-wydech (Dziworskiego i R y b c z y ń s k i e g o ) - nota bene m y l i się t u francuski k r y t y k , kiedy pisze, iż Tango to ostatni film zrealizowany przez R y b c z y ń s k i e g o w Polsce, jest n i m właśnie ten w s p ó l n i e z D z i w o r s k i m zrobiony dokument (1981). Zapis i obraz świata, k t ó r e g o j u ż nie ma, i k t ó r y zda się z n i k n ą ł w niebycie a za k t ó r y m j u ż o d z y w a ć się zaczyna t u i ó w d z i e społeczna nostalgia. Ś w i a t a s a n a t o r i ó w i w c z a s ó w . 12 13 50 D o k u m e n t a l n y zapis swoistego PRL-owskiego czasu ś w i ą t e c z n e g o (w przeciwieństwie do tak p o d k r e ś l a n e j co­ dzienności, i prostych czynności Tanga), a nawet d o s ł o w n i e k a r n a w a ł o w e g o , czasu kursokonferencji, odbywanej przez i n s t r u k t o r ó w k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h Towarzystwa Przyja­ źni Polsko Radzieckiej, realizującej swoisty program "re­ kreacji w pomieszczeniach z a m k n i ę t y c h " . Obraz świata rozrywek i towarzyskich k o n k u r s ó w (nie wyłączjąc k o n k u r ­ su wiedzy o Z S R R ) . J a k ż e odmienne to filmy! Wdech-wydech to: naturalne w n ę t r z a , naturalna muzyka (orkiestra dancingowa i z chryp i ą c e g o g ł o ś n i k a ) , muzyka z " t a m t y m i " przebojami, z k o n ­ kursami t a ń c a (są i Podmoskowskije wiecziera), k o n k u r s a m i na egzotyczny strój, na artystyczny w y s t ę p , z rekreacją t a k ż e na świeżym powietrzu, piruetami na ł y ż w a c h , na l o d o w i s k u w otoczeniu naturalnego, g ó r s k i e g o krajobrazu; to żywi ludzie filmowani z precyzją, u w a g ą , o s t r o ś c i ą ale i czułością. C o ś , co filmowo nie ma swego odniesienia, a jedynie umieścić m o g l i b y ś m y „ p o m i ę d z y " i „ p o n a d " , c o ś p o m i ę d z y i ponad homo ludens, homo sovieitcus i homo PeReLus; i c o ś , co nieudolnie d a ł o b y się określić, j a k o „ p o m i ę d z y " filmami i dokumentami o konkursach socjalistycznych fryzjerów i Rejsem M a r k a Piwowskiego a czeską szkołą filmową z Miłością blondynki, i z Pali się moja panno. Zaczęliśmy od zestawienia tych dwu tanecz­ no-muzycznych filmów nieprzypadkowo, bo pozwala n a m to na przypomnienie o istnieniu jeszcze jednego istotnego s k ł a d n i k a w twórczości autora Tanga. Pozwala zwrócić u w a g ę na stale o b e c n ą w a r s t w ę antropologii wizualnej w filmach R y b c z y ń s k i e g o . Ż e b y t u c h o ć b y w s p o m n i e ć 0 m a ł y m etnograficzno-antropologicznym traktacie j a k i m jest Święto (1975), z zapisanymi w n i m obrazami, j a k b y wyjętymi z niedawno opublikowanego na tych ł a m a c h studium Rocha Sulimy o s y r e n k a c h . M a m y więc w Święcie o w ą „ k r ó l o w ą pobocza", „ s a m o c h ó d stacjonarny", w y ­ znacznik s p o ł e c z n e g o prestiżu, ó w hybrydyczny t w ó r spo­ między „cywilizacji drewna" i „cywilizacji techniki" w y ­ prowadzany do rytualnego mycia. M a m y t u też r y t u a ł ś w i ą t e c z n e g o rodzinnego spotkania, z gestami p o w i t a ń i po­ ż e g n a ń , u ś c i s k ó w b r u d e r s z a f t ó w i t o a s t ó w , wizytę na cmen­ tarzu, p a m i ę ć o z m a r ł y c h z „ z a d u s z k o w y m zapalaniem lampek" z d o b i e g a j ą c y m w tle p ł a c z e m n i e m o w l ę c i a , t r o c h ę p o ś p i e s z n y i r u t y n o w y , bo n i e m o w l ę przywiezione na cmen­ tarz, marudzi i niecierpliwi się w w ó z k u . M a m y i świąteczne, o b r z ę d o w e , rodzinne o g l ą d a n i e telewizji. Jest też i na uboczu pośpiesznie odbywana miłość (w krzakach na działce). Eros 1 Thanatos (jak i w innych filmach R y b c z y ń s k i e g o ) , są blisko i sąsiadują tu ze s o b ą . ( O t o j a k w y g l ą d a to w opisie k r y t y k a obcokrajowca: „ D r o b n a kobieta na podmiejskim p o d w ó r k u ucina łeb kurczakowi - symboliczny r y t u a ł k r w i i ofiary życia r o z p o c z y n a j ą c y o w ą s p o k o j n ą , nader u p o r z ą d k o w a n ą , tra­ dycyjną c e r e m o n i ę r o d z i n n ą . Czerwony m ę ż c z y z n a wyjeżdża z g a r a ż u białym samochodem, za k t ó r y m ciągnie się smuga zielonego d y m u . Rozpoczyna c e r e m o n i a ł mycia samochodu, p o l e w a j ą c go żółtą woda(...) o ś m i o o s o b o w a rodzina, wraz z n i e m o w l ę c i e m w w ó z k u , przybywa do d o m u starszego m a ł ż e ń s t w a . W y k o n u j ą o n i swoisty taniec p o w i t a l n y (...) n a s t ę p n i e widzimy r o d z i n ę przy obiedzie, nad niedawno zabitym i p r z y r z ą d z o n y m kurczęciem i s m a k o w i t y m i t r u n ­ k a m i ^ . . ) Po obiedzie rodzina w skupieniu o g l ą d a telewizję, n i e c h ę t n a do r o z m o w y i znudzona s o b ą wzajemnie. I c h milczenie kontrastuje z sekwencją dzikiego pościgu na ekranie telewizora. Potem m a m y r y t u a ł p o ż e g n a ń (...). Te milutkie sceny liturgii rodzinnej poprzerywane są ujęciami pary (uciekającej z rodzinnego obiadu), k t ó r a potajemnie uprawia miłość za domem, niezręczny balet ich r ą k i n ó g (w ruchu sterowanym przez R y b c z y ń s k i e g o ) upodobnia ich do p o ż e r a j ą c y c h się i n s e k t ó w . M ę ż c z y z n a myjący s a m o c h ó d wreszcie z a k o ń c z y ł tę c z y n n o ś ć , natychmiast odprowadza 14 �bezpiecznie do g a r a ż u ó w ukochany symbol statusu społecz­ nego i zamyka drzwi. Starsze osamotnione m a ł ż e ń s t w o pozostaje w p o k o j u (...) Dziadek moczy nogi, a babcia leży na łóżku. W dalszym ciągu oglądają ten sam program telewizyj­ n y . " Kamera R y b c z y ń s k i e g o czy to w Święcie, czy eks­ perymentach, w rozbitym na 9 pól obrazie (Nowa książka), czy w szaleńczym pościgu w Oj, nie mogę się zatrzymać zapisuje i „ u t r w a l a " obraz obyczaju, gestów, banalnego, codziennego życia, brzydkich k r a j o b r a z ó w miasta, przed­ mieść, s u b u r b i ó w , zapisuje etnografię - j a k to n a z w a ć ? - miasta, m a ł e g o miasta, m a ł y c h historii, starej rozpadającej się, i starej-nowej p r z e m y s ł o w o - p a w i l o n o w o - b l o k o w o - b a r a kowej socjalistycznej architektury, „rzeczywistości nie miejs­ kiej nie wiejskiej", o której śpiewał Piotr Szczepanik w „ t a n g u za p ó ł z ł o t e g o " . Powiada się o wybitnych artystach, że są t w ó r c a m i jednego dzieła, odnawianego w wielu postaciach - tak m ó w i się o Fellinim, Bergmanie. Tango (i ta swoista antropologia wizualna, d o ś w i a d c z e n i e polskich filmów) jest s t r u k t u r ą w a ż n ą dla t w ó r c z o ś c i R y b ­ c z y ń s k i e g o k o n t y n u o w a n ą dalej w i n n y c h dziełach tego autora, nieraz odnajdziemy nawet drobne elementy. (Ot c h o ć b y takie, j a k gesty, drobne delikatne m ł y n k i , k r ę c o n e we Wdech-wydech przez t a ń c z ą c e g o w takt podmoskowskich wieczierow mężczyznę, o d n a l e ź ć m o ż e m y w energicznych m ł y n k a c h k r ę c o n y c h przez w s p a n i a ł e a m e r y k a ń s k i e dziew­ czyny, szaleńczo j e ż d ż ą c e na w r o t k a c h po Manhattanie w wideo klipie The Original Wrapper L o u Reeda) W rysunku-notatce j a k i zamieściliśmy w tej k s i ą ż c e - m o n o grafii o R y b c z y ń s k i m - na samym p o c z ą t k u , notatce, k t ó r a chyba była szkicem do wideoklipu Imagine (przedstawia trzy amfiladowo p o ł ą c z o n e pokoje, w k a ż d y m z nich przed z a m k n i ę t y m i drzwiami stoi ta sama p o s t a ć , człowiek), pod spodem, w dole m o ż e m y o d c z y t a ć : - czy o n sam? - j a k o inne postaci - czy powtarzanie i dodawanie j a k w Tangu - czy ciągłość jakiejś historii - jednej - kilku? - j a k a konstrukcja całości? Bohaterami filmów R y b c z y ń ­ skiego są nie t y l k o „ r u c h i relacje przestrzenne m i ę d z y bohaterami", studia nad p r z e s t r z e n i ą i czasem, bipak, reprojektor i maski, high definition, ale t a k ż e ruch stosunki i relacje k u l t u r o w e . W z n a k o m i t y m studium o symbolach i sztuce j a k i m i żywi się ta t w ó r c z o ś ć , M a ł g o r z a t a Baranowska, autorka pojęcia kluczowego dla tej twórczości i sztuki, k t ó r ą uprawia R y b c z y ń s k i : „ r e a l i z m symboliczny", i k t ó r y m to terminem stara się o b j ą ć i z i n t e r p r e t o w a ć ostatnie filmy R y b c z y ń s k i e g o wskazuje t a k ż e i na tę k u l t u r o w ą w a r s t w ę , gdzie z n ó w m o ż e m y o d n a l e ź ć w s p o m n i a n ą p r o b l e m a t y k ę nieustannej gry, r u c h u , relacji p o m i ę d z y t y m co lokalne i uniwersalne: „Manhattan to wizja poetyckiej całości złożonej z wielkiej ilości osobnych k u l t u r , z w ł a s n y m i k o l o r a m i , strojami, melodiami, t a ń c a m i , artystami, z nowojorczykami cierpiący­ m i na b e z s e n n o ś ć , z nieco śmiesznymi policjantami i przechy­ trzającymi ich złodziejami, z bezdomnymi, a t a k ż e z nieudol­ n y m i p o l i t y k a m i wszystkich m a ś c i w y k o n u j ą c y m i , bez w z g l ę d u na cokolwiek, k i l k a r y t u a l n y c h gestów. F i l m y R y b c z y ń s k i e g o cechuje poczucie h u m o r u . Z a r ó w n o on, j a k M i c h a ł U r b a n i a k , zrobili wszystko, żeby kolejne sekwencje z a s k a k i w a ł y z m i a n ą , ale często też śmiesznością obrazu i d ź w i ę k u . D o najśmielszych chyba scen Manhattanu należy ogniste tango t a ń c z o n e pewnie przez A r g e n t y ń c z y k ó w , bo t u sceny podzielono j a k b y w e d ł u g popularnych r y t m ó w po­ szczególnych n a r o d ó w , s k ł a d a j ą c y c h się na wielką m i e s z a n k ę Nowego J o r k u . Ś r o d k o w a część t u ł o w i ó w tańczącej pary z a s t ą p i o n a z o s t a ł a w i e l k i m miechem, j a k od h a r m o n i i , k t ó r y kurczy sie i r o z c i ą g a w r y t m m u z y k i , czyniąc ich raz olbrzymami, raz k a r ł a m i . Daje to efekt j a k b y obrazow o - d ź w i ę k o w e g o k a l a m b u r u . Bardzo śmiesznie w y g l ą d a rap t a ń c z o n y t u w powietrzu - r y t m t a k i n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n y 1 5 1 6 z tupaniem nagle zawieszony nad u l i c ą . " W y m i a r antropologiczny odnajdziemy w tych d w u fil­ mach o genius loci - j a k n a z w a ł a je M a ł g o r z a t a Baranowska zbierając w skrócie zawarte w nich tematy: „ F i l m y o D u c h u Miejsca nadzwyczajnie łącza w sobie nigdy przez R y b c z y ń s ­ kiego nie przerwane studia nad przestrzenią i nad czasem z wizją tak r ó ż n i ą c y c h się miast. Krajobraz t u zachowuje swoją s t a t y c z n o ś ć , a ludzie w y k o n u j ą c y symboliczne czynno­ ści w niesamowitym t a ń c u względności określają charakter miejsca. W w i e l k i m skrócie i uproszczeniu: Manhattan reprezentuje - wielkiego grajka, a r t y s t ę , bezdomnego, dziec­ ko, policjanta, kalejdoskop ś w i a t ó w i r ó ż n o r o d n y c h l u d ó w , życie, m ł o d o ś ć , miłość, nadzieję, w s p ó ł c z e s n o ś ć . Washington D. C. reprezentuje - u r z ę d n i k a , o d k r y w c ę , łowcę, napastnika, znikanie dawnych k u l t u r , żołnierza, k a r n a w a ł , posiadanie, p i e n i ą d z e , miłość, z d r a d ę , przemijanie, h i s t o r i ę . " W r ó ć m y do Polski. Zdajemy sobie s p r a w ę z r ó ż n i c p o m i ę d z y Tangiem u M r o ż k a (1964), Tangiem u K a n t o r a i Tangiem R y b c z y ń s ­ kiego, i nie s p o s ó b ich wszystkich t u rozwijać. Tango u M r o ż k a (La Cumparsita) jest t a ń c e m zniewolenia do jakiego zaprasza nas w ł a d z a chama ( „ p r o p o z y c j ą nie do odrzucenia"), czyż nie jest j a k ą ś wersją niemocy naszej, echem i przetworzeniem chocholego t a ń c a z arcydramatu Wesela. Jan K o t t w y w o d z i ł b o h a t e r ó w - Rodzinę Mrożka z Kurki Wodnej Witkacego. Jan Błoński pisał: „ W Tangu p o p e ł n i a s a m o b ó j s t w o idea b u n t u : popada ona we w ł a s n e p r z e c i w i e ń s t w o , p o n i e w a ż w o l n o ś ć zapowiadana przez a w a n g a r d o w ą sztukę, umiera w pieczarze E d k a jaskiniowca, do k t ó r e j nas sama z a p r o w a d z i ł a . " I n n y jest p o k ó j w s p o m n i e ń , p o k ó j u m a r ł y c h , p o w t a r z a j ą ­ cych mechanicznie elementarne c z y n n o ś c i u K a n t o r a , u k t ó ­ rego zresztą tango pojawia się d o ś ć p ó ź n o , najpierw w Nigdy już tu nie powrócę (1988) j a k o znak czasu i miejsca - w knaj­ pie: „ C z ę ś ć p i e r w s z ą , owe Zaduszki w tajemniczej knajpie, prowadzi z kolei a r g e n t y ń s k i e tango Tempos viejos (to j a k b y replika walca Francois z Umarłej klasy) , potem w Cichej Nocy, gdzie: „ Z c a ł u n ó w p o w o l i zaczynają się rozwijać postacie. Kolejne o p o w i a d a j ą o swoich śmiesznych i tragicz­ nych i n t y m n y c h katastrofach. W y ł a n i a się cała galeria. Wszystkie postaci s ą mocno zakorzenione w ikonografii teatru Cricot 2. - M ł o d y chasyd, w chałacie i j a r m u ł c e ; r o z t a ń c z o n y k s i ą d z , z drewnianym k r z y ż e m w d ł o n i ; som­ nambuliczna dziewczyna; bigot z r ó ż a ń c e m na szyi; demoni­ czna ulicznica, z m y s ł o w o t a ń c z ą c a kobieta w żałobie; czło­ wiek z r o ś n i ę t y ze szczotką; i ten z czarnym parasolem; żołnierzyk z I wojny światowej i jeszcze 'nieproszony' - w czarnych okularach, z r o l k ą papieru z a w i e s z o n ą na szyi. Scenę wypełniają dźwięki tanga. Wszyscy t a ń c z ą w ekscent­ rycznie dobranych p a r a c h . " A n o n i m o w y p o k ó j Tanga R y b c z y ń s k i e g o jest daleki od inteligencko-intelektualnego salonu „ w a r s z a w k i " , a t a k ż e i jego bohaterowie dalecy od w i d m K a n t o r a , jeśli j u ż strukturalnie p a t r z ą c , to bliżsi a n o n i m o w y m , szarym l u ­ dziom z Pieszo M r o ż k a , m i m o techniki animacyjno filmowo-videowej to ludzie żywi (sfilmowani t e c h n i k ą live action), j a k interpretowano Tango - b y ć m o ż e R y b c z y ń s k i sfilmował p a m i ę ć p o k o j u po jego (żywych? - dop. Z . B ) l o k a t o r a c h . Skoro p r z y w o ł a n y został „ p o k ó j przechodni" to z p e w n o ś c i ą tak j a k dla K a n t o r a , tak i dla R y b c z y ń s k i e g o w tle b y ł o b y i p o k ó j - m i e s z k a n i e z Kartoteki R ó ż e w i c z a (z t y m , że w przy­ padku R y b c z y ń s k i e g o , bez trenu postaci romantycznych b o h a t e r ó w , ani wojennej przeszłości). Tango R y b c z y ń s k i e g o sytuuje się najbliżej m o ż e , - przez swoich szarych a n o n i m o w y c h b o h a t e r ó w (jak zapisane jest w scenopisie są to osoby, k t ó r e c o ś r o b i ą : 1. c h ł o p i e c z piłką 2. k a r m i ą c a m a t k a 3. n i e m o w l ę 4. złodziej 5. pan z p a c z k ą 6. dziewczynka r o b i lekcje 7. kobieta niesie z u p ę 8. m ę ż c z y z n a je z u p ę 9. m ł o d z i e n i e c gimnastykuje się 10. pani z zakupami 11. pan zmienia ż a r ó w k ę 12. pani czyści r y b ę 13. dziewczyna 1 7 18 19 2 0 21 22 23 51 �r o b i toaletę 14. pan wynosi śmiecie 15. m u n d u r o w y 16. pani s p r z ą t a 17. podpity m ę ż c z y z n a 18, 19. pan pani - goście 20,21. całująca się para 22. matka przewijająca n i e m o w l ę 23. r a c z k u j ą c e n i e m o w l ę 24. m ę ż c z y z n a z gazetą 25. starszy pan z psem 26. staruszka) / najbliżej uniwersalnych/lokalnych korzeni tanga. Pora więc wreszcie o d d a ć głos ekspertowi, a n t r o p o l o g o w i k u l t u r y i p r z y w o ł a ć k u l t u r o w e referencje. Zadanie to t y m łatwiejsze, że w tej funkcji m o ż n a p o w o ł a ć się na pisarza. I to nie byle jakiego, autora eseju o tangu. Jest n i m Ernesto Sabato. C z e r p i ę t u z d w u ź r ó d e ł ,(idlatego m a m nadzieję, że w tekście tangistycznym wybaczone b ę d ą pewne repryzy, nawroty i p o w t ó r z e n i a . ) Poprzedzam też same „ i n f o r m a c j e " 0 tangu, w y j ą t k i e m jego myśli etnograficznych o subkulturze p r z e d m i e ś ć , n i e b ł a h y c h t a k ż e dla naszego tematu - etnologia wobec współczesności. Odnajdziemy w nich p r o b l e m pery­ ferii i centrum, odwieczne pytanie o peryferie k u l t u r o w e o to czy może być co dobrego z GalUei, (tu: z Polski, A r g e n t y n y w sztuce i kulturze poza Tangiem), pytania w k t ó r y c h o d n a l e ź ć m o ż n a echa gombrowiczowskich p y t a ń o w a r t o ś ć peryferyjności kulturowej, niedojrzałości, l o k a l n o ś c i , „ n i e ­ d o s k o n a ł o ś c i " , k t ó r a bywa, że jest wyższą w a r t o ś c i ą : 24 ironicznego. N e a p o l i t a ń c z y k , gdy t a ń c z y t a r a n t e l ę - r o b i to dla zabawy; p o r t e ń c z y k * t a ń c z ą c tango, r o z m y ś l a o swojej doli, k t ó r ą uosabia p r z e w a ż n i e jego partnerka, lub usiłuje r o z g r y ź ć i dociec, j a k a jest o g ó l n a struktura egzystencji ludzkiej. Nalany p i w e m Niemiec, gdy podryguje w takt muzyki tyrolskiej, śmieje się i najniewinniej w świecie b a w i się; p o r t e ń c z y k nie śmieje się i nie bawi, a jeśli czasem bezwiednie i u k r a d k i e m niejako się u ś m i e c h n i e - ten grotes­ k o w y jego grymas r ó ż n i się od ś m i e c h u Niemca tak, j a k garbus pesymista r ó ż n i się od instruktora gimnastyki. (...) 2 5 Subkultura 26 przedmieść „ P r a w i c o w i nacjonaliści, k t ó r y m i r o i się Argentyna steryl­ nie czysta, c h c ą a b y ś m y wciąż pisali o (niestniejących) gauczach. N a c j o n a l i ś c i z lewa u t r z y m u j ą natomiast, że problemy metafizyczne są stosowne dla starej europejskiej cywilizacji... W e d ł u g tej szczególnej d o k t r y n y „ b ó l metafizy­ czny" m o ż e d o k u c z a ć jedynie m i e s z k a ń c o m P a r y ż a l u b Pragi, a przecież jeśli ma się ś w i a d o m o ś ć , że p o w o d e m b ó l u jest s k o ń c z o n o ś ć c z ł o w i e k a , trzeba u z n a ć , że dla tych s z a l e ń c ó w ludzie u m i e r a j ą tylko w Europie, a u nas żyją l u d o w o i nieśmiertelnie. - Jednak tak się nie dzieje, jeśli bowiem przemijanie jest t y m , co ożywia metafizyczny niepo­ k ó j , m a m y więcej p o w o d ó w , by je o d c z u w a ć niż na starym kontynencie,bo j e s t e ś m y bardziej t y m c z a s o w i . " 27 Tango piosenka 2 rioplateńska * 1 HYBRYDAŻ (...) M i l i o n y i m i g r a n t ó w , k t ó r e n a p ł y n ę ł y do tego kraju w ciągu niespełna stu lat, nie t y l k o zaszczepiły tutaj owe dwa atrybuty w s p ó ł c z e s n e g o A r g e n t y ń c z y k a , j a k i m i są rozczaro­ wanie i smutek, lecz r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ł y glebę dla po­ wstania najoryginalniejszego fenomenu regionu del Plata, j a k i m jest tango. Taniec ten był sukcesywnie ganiony, chwalony, satyryzowany i analizowany. Wreszcie najwięk­ szy jego t w ó r c a Enrique Santos Discepollo określił go najcelniej, dając najtrafniejszą definicję: Jest to smutna myśl, którą się tańczy. (...) II NIEZADOWOLENIE (...) Wszystko to sprawia, że tango jest t a ń c e m introwersyjnym, a nawet i n t r o s p e k t y w n y m , s m u t n ą m y ś l ą , k t ó r ą się tańczy. W przeciwieństwie do tego, co ma miejsce w innych t a ń c a c h ludowych, k t ó r e są ekstrawertyczne i erotycznie wesołe. T y l k o gringo m o ż e się z d o b y ć na pajacowate w y k o ­ rzystanie tanga do konwersacji l u b beztroskiej zabawy. Tango jest zjawiskiem ze wszech miar zadziwiającym, jeśli chodzi o gatunek t a ń c a ludowego w o g ó l e . N i e k t ó r z y s ą d z ą , że tango nie zawsze jest dramatyczne i że zdarza się, iż w y ł a n i a się z niego humor. Przez to zdają się o n i s u g e r o w a ć , że nieobca jest tangu niefrasobliwość. O t o ż , wydaje m i się i to c a ł k i e m niesłuszne, gdyż mamy t u do czynienia z u k r y t ą s a t y r ą . W humoryzmie tanga jest c o ś z a r g e n t y ń s k i e j przekory, jego epigramaty są gniewne i p o n u ­ re. Cały dzień nieludzka harówka, a w sobotę wieczorem jesteś sobie pan. Oblicze A r g e n t y ń c z y k a ma w sobie c o ś karykaturalnie 52 III SEKS (...) R ó ż n i myśliciele a r g e n t y ń s c y u t o ż s a m i a l i tango z sek­ sem lub, j a k to czynił Juan Pablo Echagtie, zwali go po prostu t a ń c e m l u b i e ż n y m . U w a ż a m , że mamy t u do czynie­ nia z c z y m ś w r ę c z o d w r o t n y m . P r a w d ą jest, że tango p o w s t a ł o w spelunkach, ale j u ż sam ten fakt p o w i n i e n n a s u n ą ć nam podejrzenie, że zachodzi t u c o ś w rodzaju rewersu, gdyż t w ó r c z o ś ć artystyczna niemal zawsze jest aktem antagonistycznym, p r ó b ą ucieczki lub rebelii. W y o b ­ r a ź n i a tworzy to, czego nie ma, co jest niejako przedmiotem naszej t ę s k n o t y i naszej nadziei, co w s p o s ó b magiczny pozwala nam wyzwolić się z ciężkiej codziennej rzeczywisto­ ści. (...) IV (...) C i a ł o drugiego jest t y l k o obiektem i sam k o n t a k t z jego m a t e r i ą nie u p o w a ż n i a do przekroczenia granic s a m o t n o ś c i . T a k więc sam akt seksualny jest p o d w ó j n i e smutny, gdyż nie t y l k o pozostawia m ę ż c z y z n ę w jego poprze­ dniej s a m o t n o ś c i , lecz j ą nasila i wzmaga frustracją wysiłku. T o jest jeden z m e c h a n i z m ó w , k t ó r y m m o ż n a t ł u m a c z y ć smutek tanga, tak często p r z e p e ł n i o n e g o d e s p e r a c j ą , gnie­ wem, g r o ź b ą i sarkazmem. (...) V BANDONEON (...) Z p r o s t y b u l ó w i spelunek tango r u s z y ł o na p o d b ó j centrum z k a t a r y n k ą i p a p u g ą , k t ó r a z całą n i e w i n n o ś c i ą głosiła zuchwale: Chciałbym być łobuzem, by posiadać dziewczynę. I z niezwyciężoną siłą, j a k a cechuje a u t e n t y c z n ą ekspresję, tango p o d b i ł o świat. (...) VI METAFIZYKA (...) W t y m kraju o p o z y c j o n i s t ó w , za k a ż d y m razem, gdy k t o ś c o ś planuje l u b tworzy ( b u d ż e t , symfonię czy projekt mieszkaniowy m i n i m u m ) , natychmiast w y r a s t a j ą tysiące k r y t y k ó w , k t ó r z y z s a d y s t y c z n ą s k r u p u l a t n o ś c i ą wszystko to niszczą. (...) (...) W s p o m n i a n i krytycy znajdują m e t a f i z y k ę t y l k o w fo­ liałach p r o f e s o r ó w niemieckich, podczas gdy, j a k m a w i a ł Nietzsche, leży on na ulicy, w trzewiach „ s z a r e g o " człowieka z k r w i i kości. (...) Nieuchronna frustracja, nostalgia za d a l e k ą ojczyzną, n i e c h ę t n y stosunek t u b y l c ó w do tej inwazji, poczucie n i e p e w n o ś c i i k r u c h o ś c i w z m i e n i a j ą c y m się zawrot­ nie świecie, n i e m o ż n o ś ć zapewnienia sobie egzystencji, brak hierarchii absolutnych - wszystko to znajduje swój wyraz w tangistyce metafizycznej. Asfalt zmiótł za jednym zamachem starą dzielnicę, gdzie się urodziłem. P o s t ę p , k t ó r y forsownie w p r o w a d z i l i p r z y w ó d c y nowej Argentyny, nie z o s t a w i ł kamienia na kamieniu, więcej: nie zostawił cegły na cegle, gdyż technicznie m a t e r i a ł ten jest mniej trwały, a co za t y m idzie, fakt jest jeszcze bardziej przygnębiający. W mieście widmie nie ma nic t r w a ł e g o . L u d o w y poeta opiewa s w ą nostalgię za starym Cafe de los Angelitos: Ewokuję cię, zagubiony w życiu i pogrążony w odmętach dymu. �Z kolei skromny podmiejski M a n r i q u e zapytuje: Za jakimi snami odleciały'.' Po jakich gwiazdach wędrują'' Glosy, co wczoraj nadeszły i minęły i zamilkły, gdzie są dziś? jakimi ulicami wrócą? P o r t e ń c z y k j a k n i k t w Europie odczuwa przemijanie czasu i to, że frustracja wszystkich jego s n ó w i ś m i e r ć ostateczna jest n i e u n i k n i o n y m epilogiem wszystkich jego w y s i ł k ó w . O b ł o c o n y na m a r m u r o w y m blacie stolika, w ś r ó d kielichów ..semillonu*" i d y m u z p a p i e r o s ó w „ n e g r o s " w przyjaznej medytacji zapytuje: Czy pamiętasz bracie, tamte piękne czasy? 1 z c y n i c z n ą g o r y c z ą konkluduje: Płynie życie, odchodzi i nie wraca. Więc najlepiej jest używać, a wszystkie Niech idą do diabla. (...) troski C z ł o w i e k tanga jest i s t o t ą , k t ó r a medytuje o mijaniu czasu i o t y m , co to mijanie ze s o b ą niesie: o n i e u b ł a g a n e j ś m i e r c i . " (Przełożył .1. Kekslas) * porleno - Mieszkaniec Buenos Aires * lichy gatunek popularnego wina. P RZ 1 Wdech-wydech (1981) scenariusz, zdjęcia, reżyseria: Bogdan Dziworski i Zbigniew Rybczyński, muzyka: Janusz Hajdun, kier. prod. Ryszard Okuński, produkcja SeMaFor (dla TVP) Tango (1980) realizacja: Zbigniew Rybczyński, współpraca: Janina Dychto, Andrzej Teodorczyk, Andrzej Strąk. Janusz Olszewski, Zyg­ munt Smyczek, Wiesław Nowak, Halina Krajewska, muzyka: Janusz Hajdun, dźwięk: Mieczysław Janik, montaż: Barbara Sarnocińska, kier. prod.: Ryszard Okuński, Ignacy Goncerz, produkcja: SeMaFor. Zbigniew Rybczyński podróżnik do krainy niemożliwości. Praca zbiorowa pod red. Zbigniewa Benedyktowicza. współpraca red. Teresa Rutkowska, Ryszard Ciarka. Warszawa 1993. Por. m.in. moje wprowadzenie do poświęconego antropologii filmu numeru „Kontekstów", Nr 3/4 1992; a także cały ów numer zawierający teksty na ten temat. Por. też Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia Warszawa 1991. Charles Solomon, „Tango" - polski taniec alienacji, tł. Teresa Rutkowska, (w:) Zbigniew Rybczyński podróżnik...., dz. cyt. s. 37 Jean-Paul Fargier, jak Polak, tł. Teresa Rutkowska, tamże s.44-45 tamże Marcin Giżycki, Wizja i kalkulacja, tamże s. 28-29 ' Daniel Szczechura, Tango, czyli nowe spojrzenie nu kino, tamże s.34-35 Wypowiedź podczas konferencji prasowej w IS P A N , polem powtarzana w wywiadach i publikacjach prasowych. Janusz Bogucki, w rozmowie Emaus za dużo czy za mulo wolności?. „Konteksty" nr 1/1992 s.29 por. w relacji z wywiadu dla ..Andy Warhols Interview Magazine", w: Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., dz. cyt. s. 84--85 2 3 4 5 6 7 8 1 0 1 1 1 2 Pora więc i na u p o r z ą d k o w a n i e : Wdech-wydech mieści się poetyce lanca ekslrawertycznego. Tango jest z natury rzeczy inlrowertycznc. Ś w i a d o m i j e s t e ś m y r ó ż n i c m i ę d z y w i d m o w o s c i ą Buenos. Ł o d z i , Warszawy... Gdy j u ż p o z n a l i ś m y s r u k l u r ę tanga m o ż e m y p o w r ó c i ć do całej wypowiedzi R y b c z y ń s k i e g o (urwanej poprzednio i po­ zbawionej k o ń c z ą c e g o j ą zdania): ..(...) Najpierw jest konstrukcja, technologia. D o p i e r o p o l e m obrasta znaczeniami i w v t w a r z nastroje. T R E Ś Ć JEST W I E C Z N A I WSPÓLNA WSZYSTKIM LU­ DZIOM." Asfaltem zalane znikło w jednej chwili osiedle stare, gdzie na świat przyszedłem... Za jakimi snami odleciały'? Po jakich gwiazdach wędrują? Glosy, co wczoraj nadeszły i minęły i zamilkły. gdzie są dziś? jakimi ulicami wracaj? Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u Kantora Inna jest smutna myśl. która się tańczy u Mrożka Inna jest smutna myśl. którą się tańczy u R y b c z y ń s k i e g o Inna jest smulna myśl, którą się tańczy w Tangu, wc Wdech-wydech, w Orkiestrze, na Manhattanie, i w Washing­ tonie. T R E Ś Ć J E S T W I E C Z N A 1 W S P Ó L N A W S Z Y S T K I M LUDZIOM. PISY 1 3 Jan Koli, Rodzina Mrożka. Nr 4/1965 s. 68-73 Roch Sulima Przyczynek do semiotyki śmieci. ,,Konteksty" Nr 11993 s. 33 Zbigniew Rybczyński - podróżnik..., dz. cyt. s. 67 tamże s. 189-190 tamże s. 200 Na ten temat por. rozmowę z Mrożkiem Jerzego Jarockiego, w której autor wyznaje, iż pierwszą obejrzana sztuką która zrobiła na nim potężne wrażenie było właśnie Wesele „Teatr" Nr 4/1994 Jan Kott, dz. cyt. Jan Błoński Drugie danie czyli powtórka poczwórki, „Dialog" Nr 5/168 s. 70 Krzysztof Pleśniarowicz, Teatr Śmierci Tadeusza Kantora. Verba/Chotomów, 1990 s. 114 Magdalena Smęder, .,Betlejem, Go/gola, Basty/ia i Biedny Pokój", „Konteksty" Nr 3-4/1991 s. 123 Ryszard Ciarka Zbigniew Rybczyński podróżnik... dz. cyt. s. 169 tamże - wkładka graficzna. Ernesto Sabało, Pisarz i jego zmory zebrał, przełożył i posłowiem opatrzył Rajmund Kalicki, Kraków 1988: tenże. Tango piosenka rioplateńska, „Literatura" 12, nr 12, 20 marca 1975 s. 11 Składam serdeczne podziękowanie Panu Rajmundowi Kalickiemu za pomoc w zlokalizowa­ niu bibliograficznym tego eseju, który zapadł mi w pamięć, ale bez zapisu danych. Ernesto Sabato, Pisarz i jego zmory, s. 68 tamże numeracja śródtytułów pochodzi ode mnie ze względu na nowy układ fragmentów. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 0 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 0 2 7 2 8 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f957d188c7dbd844f84de87a3c190609.pdf ccb3a363f193a4ae3b55284995ad63f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2312 Title A name given to the resource "The Jardin des Plantes, Postcards" czyli roślinna metaforyka Jamesa Clifforda / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.81-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The Jar din des Plantes: Postcards" czyli: Roślinna metaforyka Jamesa Clifforda Monika Sznajderman Pocztówki z Ogrodu Botanicznego (The Jardin des Plantes: Postcards) to króciutki rozdział, zamykający część drugą książki Jamesa Clifforda The Predicament of Culture. Twen­ tieth-Century Ethnography, Literature and Art , poświęconą związkom etnografii ze sztuką awangardową i filozofią surrealizmu, stosowanym przez nią praktykom kolażu i no­ wym doświadczeniom egzotyki i podróżowania; rozdział, który na tyle różni się od pozostałych, że wymaga, jak sądzę, niewielkiego komentarza. Trudno go bowiem pojąć bez odniesienia zarówno do szerszego kontekstu całej książki, jak też - całej nowej antropologii, a nawet - jeszcze szerzej -humanistycznej refleksji nad naszą współczesnością. Doty­ czy to tak formy jak treści tych krótkich listów do przyjaciół, pisanych przez Clifforda w paryskim Jardin des Plantes we wrześniu 1984 roku. Listów całkowicie skupionych na otaczającej ich autora rzeczywistości i będących owocem kontemplowania przezeń tej rzeczywistości; listów z pozoru zawierających niemal wyłącznie impresje na temat rosnących w ogrodzie botanicznym roślin i parę, jakby mimochodem rzuconych uwag na tematy ogólniejsze. A przecież pod opisami drzewa akacji i eksponatów entomologicznej wy­ stawy kryje się o wiele więcej: służą Pocztówki... jako doskonała, celna i zwięzła ilustracja nie tylko dla wizji współczesnej etnografii, jaką dzieli Clifford z innymi tekstualistami, ale także dla jego antropologicznej teorii kultury, tak potrzebnej w czasach gwałtownej uniformizacji świata, w postmodernistycznej epoce cytatów i wzajemnych zapoży­ czeń, epoce zaniku starych kultur i rodzącej się powszechnej cywilizacji światowej. Epoce, którą Paul Ricoeur z tego właśnie względu nazwał „swoistym intermedium, swoistym interregnum". Utopijna, jak sam przyznaje, perspektywa skłania Cliffor­ da do uporczywej wiary w to, że mimo rodzącej się panświatowej kultury masowej jej jednorodny charakter nie zdoła przytłumić pierwotnych kulturowych różnic. Dlatego na wyrażony przez Ricoeura i innych myślicieli niepokój, iż wejście w krąg cywilizacji powszechnej może oznaczać ostatecznie zaprzepaszczenie kulturowego dziedzictwa, Clif­ ford odpowie uspokajająco: „Przyszłość nie będzie (tylko i wyłącznie) monokulturowa" . Mimo chrystianizacji Nowa Gwinea nie upodobni się do Włoch, ani Nigeria do Nowej Kaledonii; w afrykańskich miastach pije się co prawda coca colę, ale także, równie chętnie, tradycyjny napój burukutu, a w telewizji ogląda zarówno Aniołki Charliego jak też bębniarzy ludu Hausa. Toteż, sądzi amerykański antropo­ log, nie jesteśmy świadkami narastającej homogenizacji, lecz raczej zastępowania starej różnorodności nową. Przy czym źródłem tej nowej nie jest już autonomia i odrębność tradycyjnych kultur, ale wzajemne relacje, w jakie wchodzą kultury w epoce globalnej wioski. „ ( . . . ) tradycja kulturalna pozostaje żywa o tyle, o ile nieustannie na nowo się odtwarza" - pisze Ricoeur. Nawet jeśli, dopowiada Clifford, odtwarza się w zupełnie nowym kulturowym kontekście, w zupełnie nowej kulturowej kon­ figuracji. Mottem rozdziału jest cytat z Webster's New World 1 2 3 4 Dictionary: „rosnąć (vegetate, z łacińskiego vegetare oży­ wiać, pobudzać do życia...)" . Kultura jest jak roślina, zdaje się mówić James Clifford. Roślina, która, przesadzona, nadal kwitnie i owocuje, współtworząc nowy pejzaż. Przeflancowana, nie umiera. Tak można by streścić podstawową ideę (przesłanie) pocztówek. 5 Droga T, 9/5/84 Nieludzka Robinsonada ROBIN1ER de ROBIN (Robina Pseudo Accacia Linnć) Nasiona sprowadził do Europy z Ameryki Północnej Jean Robin i zasadził w swoim ogrodzie w Dauphine w 1601 roku. Na swoje miejsce w Ogrodzie Królewskim przesadzona w 1636 roku przez Vespasier Robina, syna Jeana. * Drogi B, * * 9/6/84 Na pewno nie zapomniałeś fantastycznych, długich, centkowanych cieniem alejek Tiłleul. Ale może nie widziałeś małego ogródka skalnego, gdzie rosną krzewy, kwiaty, kaktusy i zioła z Chin, Kaukazu, Korsyki, Nowej Zelandii, Maroka, Himala­ jów, Pirenejów, Bałkanów, Arktyki, Japonii... Kontynenty jeden obok drugiego na setkach klombów. Na pniu wspartym żelaznym słupkiem: PISTACHER (Pistacia Vera L.) Zasadzona w szkółce około 1700 roku (a obecnie Ogród Alpejski) Pozwoliła Sebastianowi Vaillant odkryć istnienie pici roślin w 1716 roku. I cóż się stało z panem Vaillant? Albo z płcią roślin? Drzewo pistacjowe żyje. Serdeczności... Drzewo pistacjowe żyje. Żyje, choć umarł wynalazca płci roślin. Żyje, choć nie żyje ten, który je zasadził, ani ci, którzy je podlewali. Podobnie jest z kulturą, z jej minioną autentycz­ nością, z jej obumarłymi tradycjami. Nasza etnograficzna współczesność, zauważa Clifford we wstępie do swojej książki, to przede wszystkim poczucie wykorzenienia, to poczucie utraconej autentyczności i wrogiej nowoczesności, która zatruwa czyste źródła prawdziwej kultury i niszczy istotę przeszłości, to doświadczenie zmiany i utraty. I choć prawdą jest, że owo poczucie nie jest w dziejach niczym nowym, że przez całe wieki każda zmiana postrzegana była i to w stopniu nieporównywalnie większym niż dzisiaj - w kategoriach chaosu, jaki wprowadzała, w kategoriach niszczycielskiego bałaganu nie sposób nie zauważyć, że w I połowie X X wieku nastąpiło coś radykalnie nowego: stare, tradycyjne, „czyste" kultury po raz pierwszy spotkały się i wymieszały w tyglu miejskiej i podmiejskiej cywilizacji. Powstało w ten sposób, że posłużymy się o wiele wcześniej­ szym, ale nader trafnym określeniem Andre Malraux „mu­ zeum wyobrażeniowe" (musee imaginaire generale), w któ­ rym dzięki nowym środkom masowego przekazu zebrano razem dzieła, tematy i obrazy, co pozwoliło na dokonanie konfrontacji kultur w nieznanej dotąd skali całego globu. 6 81 �„Dawne kroniki filmowe zwracały się ku egzotyzmowi, przekazywanemu na przykładzie pomników i ceremonii. Nawet ten typ egzotyzmu nie potrafił oprzeć się spowszed­ nieniu: telewidz lepiej zna Tien-An-men, plac w Pekinie, niż najpiękniejsze place naszej prowincji. Kino fabularne, dzien­ niki telewizyjne stopniowo niszczą fantastykę, której służy­ ł y " - tak opisuje Malraux zjawisko, o którym kilkanaście lat później pisze Clifford. Krańce świata utraciły walor egzotyki, czegoś tajemniczego i nieznanego; odnajdujemy tam miejsca i zjawiska jakby z dawna znajome. Egzotykę odkrywali surrealiści i odkrywają współcześni etnografowie na sąsiedniej ulicy, w swoim własnym naukowym gabinecie. Stara topografia jest wyczerpana; wyczerpane jest tradycyjne doświadczenie podróży i zamieszkiwania. „Gdzie spędzimy najbliższy weekend! Zwiedzimy ruiny Angkor, czy odbędzie­ my spacer po Tivoli w Kopanhadze? - pyta Ricoeur, który również zauważył, że 'Cała ludzkość staje się jakby muzeum wyobraźni'. - Doskonale możemy wyobrazić sobie bliski już czas, gdy każdy przeciętnie zamożny człowiek będzie mógł przenosić się nieustannie z miejsca na miejsce i odczuwać przedsmak własnej śmierci w tej niekończącej się podróży bez celu." Mieszkaniec współczesnego świata, wedle metafo­ ry Ricoeura, może „przechadzać się pośród licznych cywili­ zacji tak, jak przechadzamy się pośród historycznych pamią­ tek i ruin." Wobec takiego stanu rzeczy, podważającego całą strategię oczekiwań klasycznej antropologii, od nas jedynie zależy, jaką przyjmiemy postawę. Możemy bowiem postrzegać przeszłość jako sielankę, zbiór bezpowrotnie utraconych lub w najlepszym razie zagrożonych autentyczności. Możemy wszakże nie ubolewać wcale nad przekształcaniem się lokal­ nych tradycji w jakąś entropiczną współczesność czy lamen­ tować nad zniszczonymi tropikami, lecz starać się dostrzec, iż przetrwało przecież jeszcze „coś" i to „coś" żyje nadal nawet, jeśli tylko we fragmentach. szokująco nieprzystające do siebie przedmioty i najdziwniej­ sze kolekcje, zbierające eksponaty z całego świata. Pozwala to antropologowi dostrzec całą zakorzenioną w stereotypach zachodniego myślenia „śmieszność klasyfikacji"; klasyfika­ cji w całkowicie arbitralny sposób wyróżniających w ludzkiej rzeczywistości sfery natury, kultury, nauki, sztuki itd. 7 8 Droga A, 9/2/84 Wokół Jardin des Plantes: gra w bule w scenerii jak ze starożytnego Rzymu... pamiętasz? Arenes de Lutece, ukryte za zabudowaniami ulicy Monge; zamieszkały przez ludzi zamoż­ nych rue Mouffetard i jego rynek; albo też meczet, gdzie do tej pory można wziąć parową kąpiel i wypić na złotych tacach miętową herbatę. Tego roku ogrody są bujne - wszędzie plamy kwiatów, gotowych do zapylenia. Tu i ówdzie ludzie na zielonych krzesłach wpatrują się w rośliny. I pomniki: Bernardin de Saint-Pierre z połyskującego błękitem brązu uśmiecha się do mitycznych dzieci Paula i Virginii. Odwrócony tylem do całego świata Buffon: na jego metalowej głowie trzepocze się gołąb. W pobliżu ZOO przy Sekwanie Lamarck w zamyślonej pozie - powyżej wschodzące słońce (nauka? natura?) Do zobaczenia pod koniec miesiąca... Współczesności nie trzeba postrzegać w kategoriach utra­ ty i upadku. W izolowanych „plamach" dawnych lokalnych kultur i obumarłych cywilizacji można widzieć nie tylko pojedyncze gasnące iskry, ale także zapowiedź czegoś cał­ kiem nowego; można, jak pisze Clifford we wstępie do swojej książki, „kreować wolną przestrzeń dla wiodących przez współczesność specyficznych d r ó g " i obok upadku i końca dostrzegać rzecz znacznie do dostrzeżenia i akceptacji trud­ niejszą: wyłanianie się nowych, przyszłych kultur. Kultur, których cechą charakterystyczną jest ich mozaikowy charak­ ter. „Odwrócony tyłem do całego świata Buffon"; świat odwrócony tyłem do ojca systematyki. Podważone są klasyczne schematy, dzielące świat na oswojony i egzotyczny, znany i nieznany, tradycyjny i nowo­ czesny. Powstają najdziwniejsze kolaże zestawiające ze sobą 9 82 Droga P, 9/3/84 NA TURA I KUL TURA NA TURA/KULTURA NATURA /KULTURA: ciągle najpiękniejsza, najintensywnie­ jsza, najzabawniejsza etc., etc. wystawa w Paryżu: ,,Les Plus Beaux Insectes du Monde" (Instytut Entomologii, ulica Buffon, otwarta po południu). Jedna jasna sala... przyszpilone fajerwe­ rki, twarze, maski, oczy, kości, skóra... potem nagle poczwórna symetria dokładnie podartych liści (z czulkami), wstęga tricolores, zakurzona delikatność ciem (Braque, Klee), wyretuszowane, pokryte lakierem, ceramiczne mikroelementy do kompute­ ra... śmieszność klasyfikacji. Bougainville, Borneo, Sumatra, Jawa: ze skrzydełkami, bez skrzydełek; „Herkules", złocisty metal, ciemny granat, neonowa zieleń... Czy to nie Levi-Strauss napisał gdzieś, że inspiracją dla sztuki nowoczesnej powinny być motyle, a nie Picasso? Kultura jawi się w tym ujęciu jako owoc transmisji i przeszczepu raczej, niż jako coś niezmiennego i na stałe zakorzenionego w starym podglebiu; jako coś dynamicznego i wiecznie żywego, a nie skazanego na jedną jedyną, skost­ niałą formę. Drogi S, 9/4/84 Wysokie drzewo, SOPHORA JAPONIC A, zasadzona przez B. Jussieu w 1747 roku w Jardin du Roy, sadzonki przysłane z Chin przez R.P. d'Incarville... albo inne, przywiezione z ,,Lewantu". Dziwne rzeczy, żywe i historyczne (zupełnie niepodobne do słojów sekwoi z datami 1492, 1776, 1914 albo do ,,lóżka, w którym spal Napoleon"). Żyją w planetarno-ludzkim czasie i przestrzeni... przeszczep z Epoki Odkryć. Który nas przeżyje. Przy okazji: jest nowa księgarnia z całkiem dobrym działem poezji Mouftardi Pot de Fer: ,,LArbre Voyageur". Czy tej zimy będziesz przejazdem w Kalifornii? Sposób istnienia dzisiejszej kultury nazywa amerykański antropolog „egzystencją pośród fragmentów" . W dwu­ dziestym wieku nie sposób już poszukiwać kultur czy tradycji w formie ciągłej. Na całym świecie zarówno jednostki jak i grupy improwizują lokalne performance z pozbieranych szczątków przeszłości, wykorzystując skrawki obcych trady­ cji, obce języki i symbole. Ta „egzystencja pośród fragmen­ tów" często ukazywana była (i jest nadal) jako zwieńczenie procesu zniszczenia i ostateczny upadek - zwłaszcza przez Levi-Straussa w Smutku tropików: nostalgicznej opowieści o tym, jak resztki dawnej, autentycznej, zróżnicowanej kultury zyskują w najlepszym razie status reliktów dawnej sztuki czy folkloru. Ale doświadczeniu Levi-Straussa prze­ ciwstawić można, według Clifforda, choćby doświadczenie tych wszystkich, którzy uczestniczyli w nurcie, czy też trendzie artystycznym, zwanym przez niego postsymboliczną poetyką podróży (przemieszczenia, wykorzenienia - postsymbolic poetics of displacement): Victoria Segalena, M i chela Leirisa czy Aime Cesaire'a, odbywającego swą słynną karaibską podróż; narracji Levi-Straussa przeciwstawić mo­ żna ich narracje. Pierwsza z nich opisuje postępującą homo­ genizację kultury, druga odzwierciedla bardziej złożone, symboliczne doświadczenie, które Clifford nazywa doświad­ czeniem „karaibskości", oznaczające między innymi właśnie 10 �akceptację „życia pośród fragmentów", akceptację z frag­ mentów złożonej egzystencji i podkreślające kolażowy cha­ rakter współczesnego świata i współczesnej cywilizacji. Z tej perspektywy kwestia autentyczności kultury wygląda zupeł­ nie inaczej niż w ujęciach tradycyjnych: jest sprawą wciąż aktualną, zmienną, uzależnioną od procesów „zapytania", od historycznych i geograficznych transplantacji, przeszcze­ pów dokonywanych w czasie i przestrzeni. Idea źródła czy korzeni coraz bardziej ustępuje miejsca idei rzeczywistości polifonicznej, idei zmiany, przeszczepu, wędrowania. „Drze­ wo Wędrujące" (L'Arbre Voyageur) - przytoczona przez Clifforda nazwa księgarni - może być dla tego zjawiska adekwatną metaforą. 'kształtowania' czegoś, co niekoniecznie musi być zmyś­ leniem, n i e p r a w d ą " ) ; pewną określoną narracją, tekstem. Która może być poetyckim tekstem Cesaire'a, literacko-etnograficznym tekstem Leirisa, zbeletryzowanym teks­ tem Segalena; obrazami Celnika i jego naśladowców, interp­ retacją etnografa. 13 * * * Drogi J, 9/10/84 Paryż czasu rentrće: ulice wypełniają się, tempo wzrasta. Nisko zawieszone słońce świeci jakimś sztucznym blaskiem. W Jardin de Plantes budują pod ziemią nową „Zooteąue". Droga C, 9/9/84 Zaczęto przystrzygać drzewa. Kontemplacja zimy. Znowu straciłem głowę dla palm z Ogrodów Luksemburskich („Autour Dziękuję za przesianie mi nowej książki Alicji Dujovne Ortiz, d'une тете place /1'ample palmę ne se lasse..."), symetrycz­ Buenos Aires. Jedna z tych podróżniczych perełek, vertige horizontal. Żydzi z Mołdawii poślubiają Argentynki (imigran- nych, doskonałych, w donicach na żelaznych nogach. Roślinni tki: Hiszpanki, Włoszki, Ałbanki...), rodzi się córka: portena, kosmici... sześć cali powietrza pomiędzy ścieżką i ich... ziemią. Odpowiedzią na status kultury, postrzeganej na wzór mozai­ w Paryżu,pisze po francusku, wspomina. Lubię jej ambiwalentne spojrzenia na Borgesa i na tango. A szczególnie jej miłość do ki, układanki, postmodernistycznego puzzle'a jest dzisiejsza miejskiego Jardin Botanico - do olbrzymich roślin, na które sytuacja etnografii. „Etnografia, ta hybrydyczna działalność włażą koty, ido starych kobiet z torbami pełnymi wątróbki. I do - pisze Clifford - jawi się więc jako forma pisania, kolekc­ mieszczącego się w ogrodzie zoologicznym ,,pałacyku hindu jonowania, jako modernistyczny kolaż, imperialna siła, czy Świadectwem takiego jej zamieszkałego przez zakurzonego słonia..." Cywilizacja przesa­ wreszcie wywrotowa krytyka." dzona. ,,Ale jeśli nie mam korzeni, to dlaczego moje korzenie tak pojmowania może być choćby sama forma jego książki, która czyni z niej taki sam etnograficzny obiekt jak wszystko inne, mnie bolą?" „nieskończoną kolekcję". Ta kolekcja, pisze Clifford, po­ To Aime Cesaire uświadomił nam, podkreśla Clifford, że wstawała na przestrzeni ponad siedmiu lat. Rozdziały różnią choć korzenie tradycyjnej kultury są podcięte, jest ona się od siebie formą i stylem, w tych różnicach zaś znajdują nieustannie i w sposób twórczy odtwarzana przy wykorzys­ odzwierciedlenie rozmaite okoliczności ich powstawania i za­ taniu zawłaszczonych z zewnątrz symboli. Szczególnie wyra­ sady kompozycji. Mimo to autor nie próbował w żaden sposób źnie widać to na przykładzie kultury amerykańskiej. „Być ich ujednolicać, dodając nawet teksty całkowicie niezgodne Amerykaninem - pisze Clifford w eseju poświęconym właś­ z dominującą tonacją książki w nadziei, że stanowić one będą nie Cesaire'owi - oznacza być hybrydą, metis" . A w stu­ mocniejsze wsparcie dla jego wywodów. ,, Wolę obrazy na­ dium o Michelu Leirisie dodaje: „Żyjąc w naszych miejskich stawione na maksymalną ostrość, skomponowane w taki archipelagach wszyscy jesteśmy dzisiaj mieszkańcami Karai­ sposób, że ukazują obraz lub soczewkę." bów. 'Gwinea' (Stara Afryka, pisze Cesaire) 'z twojego płaczu z twojej ręki z twojej cierpliwości / nasze wymyślone Znamienne to wyznanie, w pewnym sensie deklaracja ziemie'". Prawdopodobnie dla nikogo nie ma już powrotu metodologiczna nowej antropologii, która zyskała sobie do ojczyzny - można ją tylko stworzyć. „Kim i czym miano tekstualistycznej. Antropologii, która w takim ujęciu jesteśmy? / Najistotniejsze pytanie!" - cytuje Clifford jest zawsze metaantropologią, metanarracją, świadomą swej Cesaire'a. narracyjności, podważającą ją i studiującą w lustrze wielu innych możliwych narracji. „Jeśli chcesz przyjrzeć się proce­ Droga N, 9/7/84 sji przebierańców nie możesz stać w miejscu" - cytuje „Prymitywne" malarstwo Haitańczyków to ostatni krzyk Clifford przysłowie ludu Igbo; w ten sposób zobaczyć można mody (ale Ty wiesz o tym wszystko). A oni zabierają się do tego zarówno samą maskaradę, jak też swój sposób jej po­ tak „naturalnie". Przyjaciel opowiadał mi, że pewnego razu strzegania i badania; obraz albo soczewkę, albo jedno zobaczył haitańskiego artystę, malującego lasy „Guinee" (miej­ i drugie. Te narracje przyjmują dziś kształt zarówno dyskursów sca, gdzie się urodził) z reprodukcjami Henri Rousseau pod ręką. Na Haiti nie ma afrykańskich dżungli. I Celnik także ich stricte naukowych, jak też literackich czy nawet poetyckich; nie widział, ale skopiował je w Paryżu z tropikalnych obrazów Clifford Geertz nazwał to zjawisko „zmąceniem gatunków". w Jardin. Właśnie teraz patrzę na wejście do jednej z tych „Zatarcie granic między gatunkami - pisał on - to coś więcej niż przeobrażenie Harry'ego Houdiniego czy Richarda N i starych, bajkowych szklarni. Tygrys. Za wysokimi szybami... wiszą bajeczne, wyraźnie xona w postacie powieściowe. To coś więcej także niż opisywanie bandyckich hulanek na Środkowym Zachodzie widoczne liście. Baśń o naszej „karaibskiej" duszy? na wzór romansu gotyckiego. To - rozważania filozoficzne Autentyczność kultury w żadnym wypadku nie jest war­ przybierające formę krytyki literackiej (...), dywagacje nau­ tością bezwzględną, suwerenną, lecz owocem kulturowej kowe prezentowane pod płaszczykiem beletrystycznych morbądź politycznej taktyki, a jednocześnie żywym w naszym ceaux (...), barokowe fantazje przedstawiane ze śmiertelną stuleciu mitem. Baśnią, jak pisze w zakończeniu tej pocztó­ powagą jako obserwacje empiryczne (...), prace historyczne wki Clifford, baśnią tworzoną w obrębie tej właśnie kultury, złożone z równań i tablic lub z zeznań sądowych (...), szukającej swego określenia i „domknięcia", swej własnej reportaże, co brzmią jak zwierzenia poufne (...), przypowie­ mitologii i aksjologii. Fikcją - w znaczeniu, jakie temu ści udające opis etnograficzny (...), traktaty teoretyczne pojęciu nadaje nowa antropologia (która odwołuje się do pomyślane jako pamiętnik podróży (...), spór ideologiczny „oryginalnego znaczenia łacińskiego fictió, jako 'tworzenia', ujęty w formę dociekań z zakresu historiografii (...), badania 14 11 1 s 12 16 83 �epistemologiczne skonstruowane jak traktat polityczny (...), polemika metodologiczna ukształtowana na wzór wspomień osobistych." To - dodajmy - jak w przypadku Clifforda, poważne dociekania etnograficzne zapisane w formie po­ cztówek - ulotnych, z istoty swej niepoważnych i okolicznoś­ ciowych. Interesujące, że w tym samym numerze „Tekstów", w któ­ rym możemy przeczytać szkic Geertza, w artykule Teorema­ ty, Mieczysław Porębski zwraca uwagę na analogiczne pomieszanie - tym razem ról społecznych, ale także środków ekspresji twórczej: „malarz nie chce być malarzem, staje się teatralnym albo filmowym reżyserem, albo właśnie dyrygen­ tem (...). Malarz nie chce być malarzem, pisarz pisarzem -zabiera się do reżyserowania, reżyser pisze, aktor z lepszym lub gorszym skutkiem reżyseruje itd., itd. Sam też zresztą nie jestem tu bez winy." Nie dziwi więc, że w czasach, gdy malarz bywa pisarzem, a ten - gwoli lepszego wyrażenia siebie - reżyserem, etnograf może być po trosze poetą i do swego warsztatu, na równi z innymi narzędziami pracy, wprzęgać wyobraźnię i poetyc­ ką wrażliwość. „Trudno uniknąć pytania - pisze w Ogrodzie nauk Czesław Miłosz - jaki rodzaj bytu ma na przykład wschód słońca gdzieś nad Morzem Śródziemnym w pewien poranek majowy roku dajmy na to 1215, jak też kwiaty, które wtedy się otwierały, latająca mewa, ramię kobiety czerpiącej wodę ze studni. Czyżby, skoro nikt tego nie widzi, żadnego bytu?" Na to pytanie Clifford odpowiedziałby 17 18 19 zapewne za Gilbertem Durandem: rzeczywistość antropolo­ giczna, rzeczywistość marzeń i symbolicznej wyobraźni mają byt ważniejszy („dla przeznaczenia, a zwłaszcza dla szczęścia człowieka") niż wszelkie martwe prawdy obiektywne. I jeszcze mógłby dodać, tym razem parafrazując Malraux : że, o ile dla obojętnego i niewrażliwego uczestnika bądź badacza kultury przeszłość należy już tylko do przeszłości, o tyle dla Clifforda - także do Clifforda. I być może to właśnie okaże się najlepszą drogą nie tylko ocalenia tego, co tak szybko, na naszych oczach przemija, ale także powrotu w przeszłość o wiele głębszą, aż do samych źródeł kultury. To, co jest utopią w skali całego globu ma szansę spełniać się w ten sposób w pojedynczym człowieku. 20 21 Drogi L , 9/7/84 Co do widoku z Twojego hotelu, ulica Linneusza... Mogę sobie wyobrazić obrośniętą bluszczem bramę Jardin, a w środku ciemne ściany „Labiryntu" (jego wznoszące się okrężnie ścieżki, schadzki nieznajomych...) Czy to nie jest blisko wielkiego Cedru, Libanu, gdzie około I860 roku (na starych rycinach) ludzie w wysokich kapeluszach i w długich szatach przechadzali się, by podziwiać wspaniałą przestrzenną formę i dziwować się potędze imperium. Musieli słyszeć - tak jak dziś - odgłosy dobiegające z ZOO, zwierzęta, które parę lat później zostaną pożarte przez obleganych komunardów. Proszę, bądźmy w kon­ takcie. PRZYPISY J. Clifford, The Jardin des Plantes: Postcards, (w:) The Predica­ ment of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Literature and 9 Art, Harvard University Press 1988, s. 182-185. Książkę przedstawił w „Polskiej Sztuce Ludowej: Kontekstach" (1991, nr 1) Zbigniew Benedyktowicz. Mój tekst jest komentarzem do rozdziału 8., stamtąd też pochodzi przekład tekstów „Pocztówek...". 1 1 1 2 Por. P. Ricoeur, Cywilizacja powszechna a kultury narodowe, przeł. A. Krasiński, (w:) Podług nadziei. Odczyty, szkice, studia. Wybrał, opracował i wstępem opatrzył S. Cichowicz, Warszawa 1991, s. 177 3 J. Clifford, Introduction: The Pure Products Go Crazy, (w:) op. cit., s. 16 P. Ricoeur, op. cit., s. 173 4 5 „vegetate (from. L. vegetare, to enliven, quicken...)" - The Jardin des Plantes... (w:) op. cit., s. 182 6 Por. J. Clifford, Introduction..., (w:) op. cit., s. 4 7 A. Malraux, Nieporadny język obrazów, (w:) Literatura a prze­ mijanie, przeł. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1982, s. 120 P. Ricoeur, op. cit., s. 170 8 84 1 1 0 J. Clifford, Indroduction... , (w:) op. cit., s. 5 Tamże, s. 14 J. Clifford, A Politics of Neologism: Aim'e Cesaire, (w:) op. cit,. s. 179 1 2 J. Clifford, Tell about Your Trip: Michel Leiris, (w:) op. cit,. s. 173 1 3 W. J. Burszta, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań 1992, s. 127 J. Clifford, Introduction... , (w.) op„ cit., s. 13 Tamże. Tamże, s. 15 1 4 1 5 1 6 1 7 C. Geertz, O gatunkach zmąconych (Nowa konfiguracja myśli społecznej), przeł. Z. Łapiński, „Teksty drugie" nr 2 (2), 1990 s. 113 M. Porębski, Teorematy, „Teksty drugie" nr 2(2), 1990, s. 84 1 8 1 9 2 0 Cz. Miłosz, Piasek w klepsydrze, (w:) Ogródnauk, Lublin 1991, Por. G. Durand, Wyobraźnia symboliczna, przekł. C. Rowiń­ ski, Warszawa 1986, s. 139 A. Malraux, Sekta, (w:) op. cit., s. 149 2 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adc7a3f190fde238435ccea3dd46b18b.pdf d36387387d0ea108071dd8be2cc9d887 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2840 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2647 Title A name given to the resource "The Shoemakers" by Witkiewicz: Eroticism and Power="Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.350-363 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER L E C H SOKÓŁ The Shoemakers by Witkiewicz: Eroticism and Power* T he Shoemakers, the last surviving play of Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939), was begun in 1927, continued in 1931 and finished in 1934. The play was never published or performed in the author's life-time. Its considerable difference from all previous plays is visible already in its subtitle: "A Scientific Play with 'Songs' in Three Acts". According to Daniel Gerould, The Shoemakers continues themes and techniques found in two long novels Farewell to Autumn (1927, written in 1925) and Insatiability (1930, written in 1927) which Witkiewicz had conceived not long before. Like the novels, the play is a reflection of the author's growing social concerns. As Gerould says: "The dramatist is now writing, in part, as a social scientist studying the evolution of society" (Gerould 1981:321). The main characters of The Shoemakers represent definite social groups, thus making the play a complete depiction of society. I am deliberately using the term "a society", not "Polish society", because I am convinced that, in spite of many Polish details, the society pictured in The Shoemakers is not Polish society and the play does not refer to Poland but to the world at large. Witkiewicz's play is primarily a historiosophical and an existentialist treatise and only secondarily a social and political one. Social and political questions are investigated in a global context and not only a national one. The obvious fact that Witkiewicz took advantage of his personal and national experience does not alter this basic statement. The action of The Shoemakers takes place in the second half of the 20th century or, as Witkiewicz liked to call it, " i n the last half of the 20th century". The society pictured in the play is quite anachronistic and consists of the representatives of three estates. There is a representative of the aristocracy - the Duchess Irina Vsevolodovna, who would like to play a political role although she is quite conscious that it is too late to do so. The bourgeoisie is represented by the Prosecuting Attorney (and subsequent Minister of Justice) Robert Scurvy. Finally, there are the shoemakers, "representatives of the middle handicraft". The industrial working class and the peasants are present in the play, but not as individualized dramatis personae. Apart from purely artistic concerns, Witkiewicz's goal is to present a diagnosis of the current state of society and culture and of prognosis of the future awaiting mankind. The problem of the previous plays, that of the fall of art and the tragedy of the artist, is now replaced by the decline and the tragedy of man in general. Problems of artistic creativity, however, are not totally absent from the play; they appear as a general problem concerning not only artists but all the members of society: the creative element is present in work - the basic human activity. If work loses its quality of creation, it becomes monotonous, sterile and deadening. The Shoemakers were meant to open a new stage in Witkiewicz's play-writing, but there was to be no continuation. We know that he certainly began, or perhaps even completed, a succeeding play, or maybe even a number of plays, but no texts have survived. * T h e article was first published in Allvarling debatt The working class is represented by the HyperWorker, or Hyper-workoid in Daniel Gerould's translation - a synthetic or symbolic figure. Both his appearance ("Dressed in overalls and a cap" /Witkiewicz 1968: 225/) and his curriculum vitae ("I spent fourteen years in a prison cell studying economics" /Witkiewicz 1968:278/)' make him an embodiment of the working class with its political ambitions and suffering under and oppressive political order which the worker's activists try to overthrow. The role of the peasantry in his play is more complex. A symbolic group: an old peasant, young peasant and a barefooted country girl in colourful Cracow peasant costumes arrive at the shoemakers' workshop straight from The Wedding - a play by Stanisław Wyspiański (1869-1907); there is also Wyspianski's symbolic creation - the Mulch (Chochoł), which in his play arrives from the garden. These characters refer to a peasant mythology which existed in the times of Wyspiański and which was still alive when Witkiewicz wrote his play, but has very little to do with peasants as a social class. While dealing with social aspects of the play we must first of all answer the question why should it be that Witkiewicz chose to present shoemakers, and not workers, as heroes of the play? The answer is to be och rolig lek E n festskrift tillagnad Andrzej Nils Uggla. Edited by Elżbieta Szwejkowska-Olson & Michał Bron Jr. with collaboration of L e c h Sokół, Uppsala 2000 350 �Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA O statni znany dramat Witkacego, Szewcy, powstawał wyjątkowo długo: zaczęty w 1927, pisany w 1931, zakończony został w 1934 roku. Nie został ogłoszo­ ny, nie był też grany za życia autota. Różni się pod wieloma względami od innych jego sztuk, co widać już w podtytule: Naukowa sztuka ze „śpiewkami" w trzech aktach. Witkacy coraz bardziej intetesuje się wówczas sprawami społecznymi i politycznymi, na historiozoficznym tle. Zdaniem Daniela Geroulda: „W pewnej mierze występuje on jako socjolog ba­ dający ewolucję społeczeństwa". Poza kwestiami czysto artystycznymi celem Witkacego jest teraz diagnoza ówczesnego stanu kultury i społeczeństwa oraz prognoza przyszłości, jaka oczekuje ludzkość. Problema­ tyka zasadnicza dla sztuk wcześniejszych: upadek sztuki i ttagedia artysty, zostaje zastąpiona ptzez problem upadku i tra­ gedii człowieka w ogólności. Kwestia twótczości nie została jednak całkowicie usunię­ ta ze sztuki; pojawia się ona jako zagadnienie dotyczące nie tylko artystów, ale wszystkich członków społeczeństwa: ele­ ment twórczy winien być obecny w pracy, może najistotniej­ szej z zatrudnień człowieka. Jeśli praca traci jakość twótczo­ ści, staje się monotonna, bezpłodna i zabijająca. Wydaje się oczywiste, że Szewcy mieli otworzyć nowy etap w twórczości Witkacego, ale nie został on w istocie otwarty. Wiemy z pewnością, że Witkacy zaczął, a może na­ wet ukończył jakąś sztukę bądź sztuki, ale żaden tekst nie za­ chował się. Główne postacie Szewców reprezentują okteślone grupy społeczne, przekształcając dramat w kompletne opisanie społeczeństwa. Piszę z rozmysłem „społeczeństwa", a nie „społeczeństwa polskiego", gdyż jestem przekonany, że mimo wielu polskich realiów społeczeństwo przedstawione w Szew­ cach nie jest tylko społeczeństwem polskim i sztuka nie przedstawia Polski, ale - świat. Sztuka Witkacego jest ptzede wszystkim ujętym w formę dramatu traktatem historiozoficz­ nym i egzystencjalnym, a dopiero wtórnie - społecznym i po­ litycznym. Kwestie społeczne i polityczne rozpatrywane są w kontekście globalnym, a nie jedynie lokalnym. Oczywisty fakt, że Witkacy wykotzystał swoje doświadczenie osobiste i polskie, w niewielkim stopniu zmienia podstawowe stwietdzenie. Akcja Szewców rozgrywa się w drugiej połowie dwudzie­ stego wieku, jak lubił pisać Witkacy: w „ostatniej połowie dwudziestego wieku". Społeczeństwo ptzedstawione w sztu­ ce jest anachroniczne i składa się z trzech stanów. Jest przed­ stawicielka arystoktacji - Księżna Itina Wsiewołodowna, któta chciałaby odgrywać rolę polityczną w społeczeństwie, ale ma świadomość, że jest już na to za późno i że arystokra­ cja nie ma żadnej roli do odegrania. Mieszczaństwo jest re­ prezentowane przez prokuratora (a następnie ministra) Ro­ berta Scurvy. Są wreszcie szewcy, „przedstawiciele średniego rzemiosła". Klasa robotników przemysłowych i chłopi poja­ wiają się w sztuce, ale pozbawieni są statusu zindywidualizo­ wanych postaci. L E C H S O K Ó Ł „Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza* 1 Klasę robotniczą reprezentuje Hiper-Robociarz, postać syntetyczna czy symboliczna; zarówno jego wygląd zewnętrz­ ny: „ubrany w bluzę i kaszkiet", jak jego życiorys: „siedziałem czternaście lat w celkowym więzieniu, studiując ekonomię" , czynią z niego zbiorowe wcielenie klasy robotniczej, z jej am­ bicjami politycznymi i odwołaniem do cierpień i prześlado­ wań pod rządami opresyjnego porządku politycznego, który próbują obalić działacze robotniczy. 2 Rola chłopstwa w sztuce jest bardziej złożona. Symbolicz­ na grupa: „stary kmieć, młody kmiotek i dziwka. Stroje kra­ kowskie" (S., 511) przychodzi do sztuki Witkacego wprost z Wesela Wyspiańskiego, podobnie jak Chochoł, który staje się witkacowskim Chochołem - Bubkiem. Postacie przycho­ dzą właściwie z młodopolskiego mitu chłopstwa i niewiele wspólnego mają z chłopami jako klasą społeczną. Powstaje oczywiste pytanie, dlaczego Witkacy wybrał szewców, a nie robotników na bohaterów swojej sztuki. Od­ powiedź na nie zawarta jest w jej tekście. Księżna, wyrażając w akcie I swój sentyment do szewców, oświadcza: „kochani szewcy moi: bliscy mi duchem jesteście batdziej nawet od fa­ brycznych, zmechanizowanych dzięki Taylorowi robotników; bo w was, przedstawicielach ręcznego rzemiosła, utaiła się je­ szcze osobowa tęsknota pietwotnego, leśnego i wodnego by­ dlęcia, którą my, arystoktacja, zattaciliśmy wraz z intelektem i najprostszym nawet, chłopskim po prostu rozumem zupeł­ nie" (S., 529). „Osobowa tęsknota pierwotnego bydlęcia", któtej Księż­ na zazdrości szewcom, wydaje się kluczem do odpowiedzi na ptzedstawione wyżej pytanie. Szewcy po prostu zachowali, choć w fotmie szczątkowej, pietwotną zdolność do utrzymywania kontaktu z Tajemnicą Istnienia, do przeżywa­ nia uczuć metafizycznych. Owa jakość ginie ostatecznie za­ bita przez rozwój kultury i społeczeństwa prowadzący do me­ chanizacji. Ale Księżna, która była w stanie wyśledzić ową * Nieco zmieniona polska wersja artykułu napisanego po The „Shoemakers" by Witkiewicz: Erotism and Poieer, ogłoszonego w Allvarlig debatt och rolig lek. En festskrift tillagnad Andrzej Nils Uggia. Pod redakcją Elżbiety Szwejkowskiej-Olson angielsku, ćk Michała Brona Jr. przy współpracy L e c h a Sokoła, Uppsala 2000 351 �Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER found in the text of the play. The Duchess, revealing het affection to the shoemakers in one of the scenes of act I , says: acts seems to be determined by impulses, confused presentiments, and intuition. The actions of one character conflict with the actions of another, action provokes reaction. As there is no Providence, Chance proves decisive, and on a social and global scale the Laws of History, which are hostile to mankind, shape the destinies of both the individual and whole societies. Not only life, but also Existence as a whole seem absurd. The First Apptentice expresses this conviction by saying: "Dearest shoemakers: you're even closer to me in spirit than the factory workers, who, thanks to Taylor, have been thoroughly automated; because you representatives of the handicrafts still have hidden in you the special nostalgia of a primitive animal that once lived in the woods and lakes. We aristocrats have lost it completely along with our intellect and even the most basic peasant common sense" (Witkiewicz 1968:239). "The special nostalgia of a primitive animal", which the Duchess envies in the shoemakers, seems to be the key to the answer we are searching for. The shoemakers still preserve the potential capacity of experiencing the metaphysical wonder which in the idiom of Witkiewicz is called "the capacity to experience the Mystery of Existence", or "metaphysical feelings". The shoemakers prove many times over that they actually have preserved this precious capacity, even if only in a rudimentary form. One should not fail to observe that the Duchess, by proving capable of discovering and of sensing this metaphysical quality in the shoemakers, also proves her own capacity for feeling the existence of metaphysical problems. Now, if the shoemakers have preserved metaphysical feelings it is no wonder that they become the heroes of the play; the more so as the workers are "thoroughly automated" not only "thanks to Taylor" but also because of the deep changes within society; also the upper classes could not for many reasons have access to the Mystery of Existence. The metaphysical elevation of the shoemakers makes the historiosophical and existential play by Witkiewicz a politically conservative one; but the conservatism is of a very specific kind. The craftsmen are the play's collective hero, thereby excluding the working class (a left-wing solution to the social problems), the aristocracy (a right-wing solution), or the bourgeoisie (a liberal solution). In The Shoemakers only the handicraftsmen prove capable of committing themselves seriously to the defense of the metaphysical values of life and art, which means that they try to defend human values in a world which has become inhuman. They have rivals in this fight; other characters also pretend to be saviours of mankind, but the shoemakers are the only people who may be trusted in this respect. "Man, just try to find something in this world that isn't being pushed to absurd lengths since all of existence (...) is one great absurdity - a struggle among monsters, that's all..." (Witkiewicz 1968:237). Existence is also chaos; if there is any order it is only a statistical one; justice, a kind of order in the domain of law, and morality has a statistical character: "There isn't any justice and never shall be - at least we've got statistics - that's something to be thankful for" (Witkiewicz 1968:279). Such is, generally speaking, the world in which the characters of The Shoemakers wrestle with Existence. The sexual urge forces the characters of the play to seek a way to satisfy their libido, to liquidate tension; e.g. to find happiness. Another basic impulse is aggression, which aims at dominating or destroying fellow creatures. The two drives, in fact, merge into one: it is evident that a merciless realization of the sexual urge is also a royal road to subjugating one's neighbour, to sexual predominance. If so, at least one of the forms of power in Witkiewicz's cosmos possesses a sexual character. The question arises whether also political power has sexual character. To answer the question we should first observe the relationships between the main characters of the play and the basic events of its plot. 7 A t the beginning of act I the shoemakers experience torment, humiliation and boredom, which awakens their aggression and leads them to revolt against society. They also suffer from unsatisfied or poorly satisfied sexual urge which pushes them to wild desire for the Duchess; it is coloured by aggression and culminating in the motif of "Lustmord". The shoemakers' dissatisfaction has both a social as well as a metaphysical character. They occupy a low position within society; they also experience existential boredom and nausea. Their fate is quite well described by Sajetan when he says: The characters of The Shoemakers are governed by impulses: by libido and aggression. Consciousness, or reason play only a minimal role in their deeds and thoughts, their acts and decisions. The essence of their 352 �Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA jakość metafizyczną u szewców, dowodzi własnej wrażliwości na metafizykę w sensie Witkacowskim. Nie dziwi zatem, że szewcy stali się bohaterami dramatu, tym bardziej że robot­ nicy zostali już „zmechanizowani dzięki Taylorowi", a właści­ wie nie tyle dzięki niemu, co wskutek głębokich przemian społecznych. Także klasy wyższe społeczeństwa nie mają już dostępu do Tajemnicy Istnienia, dzieje się to jedynie zupeł­ nie wyjątkowo, jak w przypadku Księżnej. Metafizyczne wyniesienie szewców przekształca metafi­ zyczną i egzystencjalną sztukę Witkacego w dramat politycz­ nie konserwatywny. Konserwatyzm to jednak szczególny: rzemieślnicy stają się zbiorowym bohaterem Szewców, wyłą­ czając klasę robotniczą (lewicowe tozwiązanie problemów społecznych), arystokrację (rozwiązanie prawicowe) i mie­ szczaństwo (rozwiązanie liberalne). W Szewcach jedynie rze­ mieślnicy są w stanie naprawdę oddać się obronie wartości metafizycznych w życiu i w sztuce, co oznacza, że stają oni w obronie wattości prawdziwie ludzkich w świecie, który stał się nieludzki. Mają jednak rywali w tej walce: inne postacie sztuki również pretendują do odegrania roli zbawców ludz­ kości. Jeżeli jednak można komukolwiek choć trochę zaufać w tym względzie, to jedynie szewcom. Postaciami Szewców kierują popędy: popęd seksualny i agresja. Świadomość, rozum odgrywają minimalną rolę w ich myślach i czynach, w ich decyzjach i działaniach. Cha­ rakter ich działań determinują popędy, niejasne przeczucia i intuicja. Działania jednego z bohaterów wchodzą w kon­ flikt z działaniami drogiego, akcja prowokuje reakcję. Ponie­ waż nie ma Opatrzności, decyduje Przypadek; w skali społecznej i globalnej wrogie ludzkości Prawa Historii kształ­ tują losy jednostek i całych społeczeństw. Nie tylko życie, ale egzystencja jako całość wydaje się absurdalna; I Czeladnik zdaje się wyrażać takie ptzekonanie, kiedy mówi: „Spróbuj tu, bracie, czego w tym życiu do absurdu nie doprowadzić. Jako że to cale istnienie, święte i niepojęte, to jeden wielki absurd - walka potworów i tyle..." (S., 527). Egzystencja jest także chaosem; jeśli jakiś potządek mimo wszystko istnieje, ma charaktet jedynie statystyczny. Spra­ wiedliwość, rodzaj porządku w dziedzinie prawa i moralno­ ści, jest jedynie statystyczna w swojej natutze: „żadnej spra­ wiedliwości nie ma i być nie może - dobrze, że jest statysty­ ka - i z tego trzeba się cieszyć" (S., 581). wania sobie innej jednostki ludzkiej, do seksualnej domina­ cji. Jeśli tak jest, to w świecie Witkacego co najmniej jedna z form władzy ma charakter seksualny. Czy dotyczy to także władzy politycznej? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musi­ my rozpattzyć stosunki między głównymi postaciami sztuki i podstawowe wydarzenia jej fabuły. Na początku aktu I szewcy doświadczają udręki, upoko­ rzenia i nudy, co budzi w nich agresję i prowadzi do buntu skierowanego przeciwko społeczeństwu. Dokucza im także niezaspokojony bądź nie dość satysfakcjonująco zaspokojony popęd płciowy, który popycha ich ku Księżnej jako obiektowi spotworniałego pożądania. Ich popęd seksualny jest zatem silnie zabarwiony agresywnością i znajduje swoją kulminację w motywie Lustmordu. Niezadowolenie szewców z ich życia ma charaktet zatówno społeczny, jak metafizyczny, a nie tyl­ ko psychologiczny. Zajmują oni niską pozycję w społeczeń­ stwie i doświadczają egzystencjalnej nudy i obtzydzenia. Los szewców nieźle oddają słowa Sajetana, który mówi: „ja, wieczny tułacz, tym się tułający, że do miejsca zawsze przyku­ ty. Hej! Kuj podeszwy dla tych ścierw! Nie będziemy gadać niepottzebnych rzeczy" (S., 513). Świat szewców jest dotknięty pataliżem i zdezintegrowa­ ny; społeczna machina dezintegracji pracuje nadal i nie ma nadziei, żeby ktoś lub coś mogło ją zattzymać. „Już wszystko tak zbrzydło na tym świecie, że więcej o ni­ czym gadać nie watto. Kona ona ludzkość pod gniotem cielska gnijącego, złośliwego nowotwota kapitału, na którym, nikiej putryfakcyjne owe bąble, faszystowskie tządy powstają i pękają, puszczając smrodliwe gazy zagniłej w sobie, w sosie własnym, bezosobowej ciżby ludzkiej. Już nic gadać nie trzeba. Wszystko je wygadane do cna" (S., 514). Świat w tak mało zachęcający sposób opisany przez Saje­ tana nie może zostać odmieniony nawet przez rewolucję, odwieczne panaceum na wszelkie zło społeczne. „Nie wierzę już w żadną rewolucję - mówi Sajetan. - Samo słowo wstręt­ ne jest jak karaluch abo i prusak czy wesz". (S., 514)- Mówiąc ogólnie, taki jest świat, w którym przyszło posta­ ciom z Szewców żyć i zmagać się z problemami egzystencji. Popęd seksualny wymusza na postaciach sztuki gorączko­ we poszukiwanie drogi do zaspokojenia libido, likwidacji na­ pięcia, czyli do znalezienia sposobu osiągnięcia szczęścia chociażby w jego elementarnej, omalże fizjologicznej formie. Jak zostało powiedziane, dtugim z dominujących popędów jest agresja, której celem - podporządkowanie czy nawet zni­ szczenie bliźniego. Te dwa popędy w istocie są jednym; Szewcach, co oczywiste i łatwe do zaobsetwowania, nie li­ czące się z niczym dążenie do zaspokojenia popędu płciowe­ go jest także drogą wiodącą do opanowania i podporządko­ w 353 To, co udręcza szewców w sposób boleśnie bezpośredni, to ciężka, monotonna, prawie dosłownie zabijająca praca. Sajetan wpada jednak na pomysł, jak uleczyć pracę z tego, co jest przekleństwem: „Chce mu się, aby robota była rów­ nocześnie mechaniczna i żeby duchem tę mechanikę wyosobliwiać, jak te dawne muzykanty i malarze swoje wydzieliny, w unikaty osobowego ptzejawu" (S., 515). Sajetan chce, by praca była pokrewna twótczości, jak by­ ło kiedyś, w odległym i nieokreślonym bliżej czasie prze­ szłym. Chce on, aby praca była wykonywana w sposób nowo­ czesny, ale żeby nie była automatyczna, tzn. nie całkowicie bezosobowa, a zatem zabójcza dla indywidualności. Sajetan podejmie działania, by dojść do władzy i wcielić w życie swo­ je idee dotyczące pracy, ratując zatówno pracę, jak indywi­ duum przed mechanizacją i unicestwieniem. Jest on obroń- �Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER "But being an eternal wanderer, I wander so much I'm always nailed to the same spot. Hey! Hammer the soles for those dirty bastards. Let's not talk about unimportant things - ever!" (Witkiewicz 1968:227). The shoemakers' world is paralysed and disintegtated; the social machinery of disintegtation continues to work and there is little chance that anything or anybody could stop it. abbreviation of a vulgar expression which means "son of a bitch" (or Elizabethan "whoreson"); the pejorative meaning of the name in English is also to be taken into consideration, both in its substantival and adjectival meaning. The Hyperworkoid explains the first as follows: "What does scurvy mean? Your name is symbolic: you've been the scurvy of mankind which is suffering from a soul deficiency" (Witkiewicz 1968:280). "Everything's growing so ugly in the world, there's no use talking about anything at all. Mankind is suffocating, squashed under the body of the rotting, malignant tumor of capital, on which fascist governments swell and burst, like putrefying blisters, discharging foul-smelling gases from the faceless mass of humanity gone rotten from stewing in its own juice. There's no need to say anything anymore. Everything's already been said over and over again" (Witkiewicz 1968:228). The adjectival meaning, which is to be found in any dictionary, corresponds quite well to what we know about the Prosecuting Attorney, a truly contemptible figure. His political career was made possible thanks to the opportunities given to individuals by a liberal society. At the beginning of his career, Scurvy seemed to have much bigger ambitions; he wanted to be the saviour of the world: The world thus described by Sajetan cannot be cured even by revolution, the old panacea to all social evils. Sajetan says: "I'll save the world with a single magic word, but not in the way you'd like: everything equalized - exit culture. The magic value of words hasn't died out yet: our old bards used to believe in it, and logicians and Husserlites still do today. I've already said something on that subject - look, here are my pamphlets - which, nota bene, no one ever read even before the crash" (Witkiewicz 1968:238). " I don't believe in revolution any more... The very word is revolting, like 'cockroach' or 'spider' or 'louse'" (Witkiewicz 1968:227). What torments the shoemakers in a painfully direct way is hard, monotonous, almost literally killing work. Sajetan has an original conception of healing the work from its curse: Scurvy's pamphlets should not be underestimated: Leon in The Mother condensed his theory of the salvation of mankind to only 36 pages of a similar pamphlet and its brevity was not an obstacle to its success. When the Duchess enters the stage the audience becomes acquainted with the last character from the circle of protagonists involved in the problem of eroticism and power. The Duches's appearance is carefully prepared. She is first spoken of as a centre of erotic attraction of incredible force. Already her first lines are erotically provocative. She introduces herself in a suggestive and clear way: "He wants the work to be automated and at the same time to animate this mechanism with soul, the way those musicians and painters of the past did their outpourings by giving them the unique stamp of their own personalities" (Witkiewicz 1968:228). Sajetan wants work to be akin to creation as it used to be in an unspecified past; he wants it to be modern but not automated; e.g. not totally impersonal and thus murderous for personality. Sajetan will act and make a grasp for political power in order to introduce his ideas about work and thus to defend work itself. He stands, in fact, for culture and the kind of social life in which the individual, creative element will be always present. " I can see you're working zealously, as the spiritual forefathers of our writers used to put it in the eighteenth century. Zealously - a beautiful word. Could you love zealously, Mr. Prosecuting Attorney?" The motifs of Robert Scurvy are totally different. A t the beginning of the play he is already a representative of power; at the end of act II he is promoted "by phone" to the post of Minister of Justice (or rather of Injustice). His very name is significant; it sounds in Polish like the 354 And a little later she adds: "Dr. Scurvy, your utter helplessness excites me to perfect madness. I'd like you to have watched me �Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA cą kultury i praw jednostki w sensie, jaki tym słowom nada­ wał Witkacy. Motywy działania Prokuratora są zupełnie odmienne. Na początku aktu 1 jest on już reprezentantem władzy wyko­ nawczej; w akcie II zostaje mianowany „ptzez telefon" Mini­ strem Sprawiedliwości, a raczej Niesprawiedliwości. Jego na­ zwisko jest znaczące, nawet: wysoce znaczące; czytane po polsku nazwisko Scurvy ma sens oczywisty, ale przecież jest to słowo angielskie, które znaczy „szkorbut", a w znaczeniu przymiotnikowym, łatwym do znalezienia w każdym słowni­ ku nędzny", „podły", co go świetnie charakteryzuje. Na pierwsze z angielskich znaczeń słowa wskazał sam Witkacy: Scurvy - co oznacza szkorbut - twoje nazwisko jest symbo­ liczne. Byłeś szkorbutem chorej na przemianę ducha w analogii do przemiany materii - ludzkości" (S., 581). Kariera polityczna Prokuratora dokonała się dzięki moż­ liwościom, jakie stwarza jednostce społeczeństwo liberalne. Na początku swojej kariery Scurvy, jak się zdaje, miał o wie­ le większe ambicje niż jedynie kariera polityczna: pragnął ni mniej, ni więcej tylko zbawić świat: „zbawię ten świat jed­ nym tajemniczym słowem, ale nie w waszym znaczeniu: rów­ na się - cofnięcie kultury. Jeszcze nie wygasła magiczna war­ tość słów, w które wierzyli dawniej nasi wieszczowie, a dziś wierzą logistycy i husserliści. Ja o tym mówiłem już - patrz­ cie: moje broszurki - których notabene nikt nie czyta - je­ szcze przed kryzysem" (S., 527). Nie należy lekceważyć broszurek Prokuratora: Leon w Matce zamknął swoją teorię zbawienia ludzkości przed me­ chanizacją na 36 jedynie stronicach podobnej broszurki i jej krótkość nie stalą się przeszkodą dla jej sukcesu, oczywiście, takiego sukcesu, jaki mogą odnieść w świecie skazanym na zagładę antymechanistyczne teorie. Gdy na scenie pojawia się Księżna, poznajemy już wszyst­ kie postacie sztuki uwikłane w problem erotyzmu i władzy. Pojawienie się Księżnej zostało starannie przygotowane. Naj­ pierw wiele się o niej mówi jako o centtum atrakcji erotycz­ nej o niespotykanej sile. Kiedy ją wreszcie poznajemy, już pierwsze linijki jej pierwszej wypowiedzi są erotycznie prowo­ kacyjne: „robota wre, jak widzę, ochoczo, jak to dawniej pi­ sali przodkowie duchowi naszych pisarzy z osiemnastego wie­ ku. Ochoczo - śliczne słowo. Czy pan by potrafił się ochoczo kochać, panie prokuratorze'" (S., 520). I nieco dalej dodaje: „Bezsilność pana, doktorze Scurvy, podnieca mnie do zupeł­ nego wariactwa. Chciałabym, aby pan patrzył na to, kiedy ja - wie pan? - ten tego - tylko nie powiem z kim - jest taki cudny porucznik błękitnych huzarów życia, w dodatku ktoś z mojej klasy czy sfery. Jest też pewien artysta... Niepewność pańska jest dla mnie rezerwuarem nektaru najwyuzdańszej, płciowej, samiczkowatej, bebechowato-owadziej rozkoszy chciałabym jak samice modliszki, które ku końcowi zjadają od głowy swoich partnerów, którzy mimo to nie przestają te­ go - wie pan, hehe!"(S., 520-521). Odwołując się do obyczajów i mitologii modliszki, Wit­ kacy wprowadza bogaty i znaczący motyw związany z tym niesamowitym owadem. Jest w pełni świadomy złożoności mitologii modliszki. Jego i jego postaci wiedza opięta się na Souvenirs enthomologiques Jean-Henri Fabre'a. Możemy obecnie rozważać problem na szerokim i interesująco zaryso­ wanym tle, odwołując się do znanego eseju Roger Caillois Modliszka (La marte religiense, 1938). Przedstawiając swoją bohaterkę w związku z obyczajami i mitologią modliszki, Witkacy ukazuje ją jako femme fatale czy kobietę demonicz­ ną, postać dobrze znaną z literatury Jin de siecle'u, polskiej i europejskiej, z twórczości Strindberga.' Manifest kobiecego sadyzmu Księżnej, cytowany wyżej, rzuca światło na postać Ptokutatora: jako jej ewentualny kochanek, który cierpi ero­ tyczne i seksualne katusze, występuje on jako masochista, zdolny zaspokoić sadystyczne pragnienia i apetyty Księżnej. Natomiast w dziedzinie społecznej i politycznej on sam jest sadystą, rozkoszującym się cierpieniem skazańców tuż przed egzekucją. Obie postacie okazują się zatem sadomasochistyczne. Różnica polega na tym, że Księżna jest po prostu sadomasochistką, podczas gdy Prokurator jest masochistą w sferze seksu, sadystą zaś w sferze polityki i władzy. To ostat­ nie stwierdzenie pozostaje w zgodzie z przekonaniem Witka­ cego wyrażonym w Szewcach, że władza polityczna jest nie­ rozerwalnie skojarzona z agresją, uciskiem, okrucieństwem, a zatem ma otwarcie sadystyczny charakter. Prowokując mężczyzn seksualnie, Księżna nie tylko poszukuje zaspokoje­ nia swoich wyrafinowanych pragnień. Zwracając się do szewców, wyjawia w stanie ekstazy swoje ukryte zamiary: „Spełnia się sen! Znalazłam media dla mego drugiego wcie­ lenia na tej ziemi. [...] Chciałabym uwznioślić waszą niena­ wiść, zamienić zawiść, zazdrość, wściekłość i nienasycenie życiem na dziką twórczą energię dla hiperkonstrukcji [...] nowego życia społecznego, którego zarodki tkwią na pewno w waszych duszach, nie mających na pewno również nic wspólnego z waszymi spoconymi, zaśmierdzialymi, spracowa­ nymi ciałami. Chciałabym mękę waszej pracy pić przez rur­ kę, jak komar krew hipopotama [...] i przemieniać na moje idejki, takie piękne, takie motylki, które kiedyś wołami się staną" (S., 530). Cel Księżnej wydaje się teraz jasny: podniecając szewców, chce użyć ich jako mediów, które pozwolą jej co najmniej na uczestnictwo we władzy politycznej. Przekształca ona ener­ gię seksualną w polityczną. Jej plan powiedzie się: gdy szew­ cy przejmą władzę, ona będzie w niej również, poprzez nich, uczestniczyć. Jej ambicje są jednak wyższe: gdy Prokurator na czele Dziarskich Chłopców dokonuje najścia na warsztat szewski, by zaaresztować szewców i Księżnę, stawia areszto­ wanym następujące zarzuty: „Tu jest gniazdo najohydniejszej, przeciwelitycznej rewolucji świata, chcącej sparaliżować wszelkie poczynania od góry - tu rodzi się ona z pomocą perwersji nienasyconej samicy, renegatki jej własnej klasy, a ostatecznym celem jej - babomatriarchat ku pohańbieniu męskiej, jędrnej siły" (S., 534)Aresztowanie Księżnej oznacza w istocie jej wyniesienie do statusu polityka: jeśli jest godna aresztu, oznacza to, że 355 �Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D TOWER while I was - you know ? - doing it - but I'm not fou hei act going to say with whom - but there's a really divine lieutenant in the blue hussars, so someone from my own class or social sphere, too, and there's a certain actor too... Your doubts are a reservoir for me of the nectat of the choicest, sexual, female, strait-fromthe-gutS'insect-style sexuality - I'd like to be like the T, I'd like to drink the agony your work causes you through a straw, the way a gnat sucks a hippopotamus' blood - to the extent that that's possible - and transmute yout pain into my pet schemes for the future; they're such beauties, delicate butterflies that'll one day turn into oxen" (Witkiewicz 1968:240). female praying mantis - near the climax they devour The purpose of the Duchess seems now clear: by their partners from the head down, who, despite that, keep on doing it - you know, hee, hee!" exciting the shoemakers, she wanted to use them as (Witkiewicz 1968:2321). media which would allow her to participate in power. She transforms, in fact, the sexual energy into Referring to the habits and the mythology of the a political one. Her plan succeeds: when the praying mantis Witkiewicz introduces a rich and shoemakers seize power she shares in it with them. Her meaningful imagery connected with this unearthly ambitions are even bigger: when Robert Scurvy invades insect. He is fully conscious of the complexity of this the stage at the head of a troop of Vigilant Youths to th mythology. His own and his chatactet's knowledge is arrest the shoemakers and the Duchess, he formulates kc based in this respect upon the Souvenirs enthomologiques the following accusations: st by Jean-Henti Fabre; today we may treat the problem m which fascinated Witkiewicz against a still broader "This is a hotbed of the most abominable anti-elitist is background of motifs and images collected by Roger revolutionaries in the world. They're trying to E Caillois in his well-known essay La mantc religieuse patalyze all activity from the top down - and (1938). While presenting his heroine against such it's being hatched right here by a perverse woman, P a background, the author shows her as a Femme Fatale, an insatiable female, a traitot to her own class, and a tl or the Demonic Woman - a character which is well- her ultimate goal is an old-bag matriarchy whose known from the litetature of the fin-de-siecle, both sole purpose is to degrade virile, masculine force" st Polish and European. Her manifesto of female sadism as (Witkiewicz 1968:243). a n quoted above throws new light upon the position of the Г t v t s r Prosecuting Attorney; as her would-be lover who suffers The arrest of the Duchess means, in fact, her from unsatisfied desire he appears as a masochist and as promotion to the status of a politician; if she is worthy such he is able to satisfy the Duches's sadistic sexual of being arrested, she is acknowledged as a real danger, appetites. In the domain of political and social life he is she is set up as a real political opponent. It might seem a sadist himself, savouring the agony of his victims that once i n prison the Duchess would be hatmless, but berate their execution. Both chatacters appear then as het erotic power causes one of the most astonishing sado-masochists; the difference is that the Duchess is turns in the play. While in prison, the shoemakers suffer a sado-masochist outright while the Prosecuting from absolute inactivity, boredom and sexual Attorney is sexually masochistic and politically sadistic. abstinence; on the othet hand the Duchess suffers from The latter point is in agreement with enforced work (she has to make shoes now). Scurvy Witkiewicz's general idea that political power is always both delights in his powet and suffers from unsatisfied connected with aggression; oppression therefore desire and love of the Duchess. He even becomes possesses an openly sadistic character. While provoking capable of viewing his condition as one of the basic man sexually the Duchess is not only seeking problems of existence: satisfaction of her refined desires. While addressing the shoemakers, she reveals in a state of ecstasy her hidden " I taste both pleasure and pain. Fot some people purposes: there's no better emotional cocktail: it gives you in concentrated form the deepest, never-to-be repeated "My dream is coming true! I've discovered the proper medium for my second incarnation on this earth... I'd like to enoble your hatred and change your envy, jealousy, frenzy, and insatiablihty into wild creative energy for the superconsttuction (...) of a new social life, whose seeds must be embedded i n your souls which certainly have nothing in common with your sweating, stinking, overworked bodies. 356 mitacle of existence, and at the same time its hopelessness" (Witkiewicz 1968:248). The statement of the Prosecuting Attorney seems to prove that he is able to understand if not to experience that most valuable of all human feelings: the metaphysical thrill. It is quite possible to treat The Shoemakers as an existentialist drama approaching �Lach Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA Seans fotograficzny Stanisława I. Witkiewicza z Janiną Bykowiakówną, fot. Józef Głogowski, Zakopane, lato 1931. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Photographic session of Stanisław l. Witkiewicz and Janina Rykowiak, photo by Józef Głogowski, Zakopane, summer 1931. The collection of E . Franczak and S. Okołowicz stanowi realne zagrożenie dla porządku politycznego, a zatem niejako mianowana zostaje rzeczywistym oponentem politycznym. Mogłoby się zdawać, że - wtrącona do więzie­ nia - Księżna została unieszkodliwiona; dzieje się przeciwnie: jej erotyczna władza nad mężczyznami prowadzi do zaistnie­ nia jednego z najbardziej zdumiewających wydarzeń w sztu­ ce. W więzieniu szewcy cierpią z powodu absolutnej bez­ czynności, całkowitej abstynencji płciowej i nudy, Księżna natomiast przeżywa męki przymusowej pracy (musi szyć bu­ ty). Prokurator rozkoszuje się swoją władzą (jest już mini­ strem), ale cierpi z powodu niespełnionej miłości do Księż­ nej. Swój stan duchowy uważa za jeden z podstawowych pro­ blemów istnienia: „Czuję ból i rozkosz - ten dla pewnych ty­ pów najwspanialszy koktajl uczuć, w którym beznadziejność istnienia, razem z jego najgłębszą, niepowrotną cudowno­ ścią, najgłębiej się przeżywa" (S., 541). To stwierdzenie Prokuratora zdaje się wskazywać, że jest on zdolny rozumieć, jeśli nie przeżywać, najwartościowsze ze wszystkich uczuć ludzkich: uczucie metafizyczne. Wydaje się możliwe interpretowanie Szewców jako dramatu egzystencjalistycznego, zbliżającego się niekiedy do Heideggera i Sartre'a. 4 Akt I I sztuki wypełnia w dużym stopniu dyskusja o poli­ tyce, historii i historiografii, narasta wśród więźniów oczeki­ wanie, że coś się zmieni i że ich okropna sytuacja ulegnie po­ prawie. Prokuratot doświadcza niepokojącej niepewności obejmującej wszystko, co było dotychczas przynajmniej względnie pewne. Czuje się pusty wewnętrznie i prawie mar­ twy. Nie ma w nim już niczego z wyjątkiem tzw. „problemu Iriny Wsiewołodowny". Jego uprzednie cele były najzupełniej jasne: chciał dojść do władzy, aby wieść luksusowe życie: „Ja kłamię z całą świadomością jako minister, ja wieszam bez przekonania, aby żreć te wąparsje, te mątwy tak smaczne diabelnie z Zatoki Meksykańskiej - tak: muszę kłamać" (S., 548). W tym stanie ducha Prokurator nie jest w stanie spokoj­ nie znosić obecności Księżnej: jego pożądanie rośnie i dopro­ wadza go do ataku histerii. Księżna natychmiast orientuje się w sytuacji i napawa się sadystyczną rozkoszą, smakując męki samców: szewców w więzieniu i Prokuratora-Ministra na wolności. Mówi niczego nie ukrywając: „To jest sadyzm - to moja sfera i teteny" (S., 555), decyduje też, że nadszedł czas, by opuścić więzienie. Postanawia zostać kochanką Scurvy'ego w zamian za wolność. Jest przekonana, że spędzi z nim tylko jedną, szaloną i rozkoszną noc, gdyż szewcy doj- 357 �Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER "Fot at least five minutes we'll live it up and work our heads off, before they chain us and slaughtet us" (Witkiewicz 1968:261). Heidegger and Sartre. I have treated the problem in a more exhaustive way in my other essay (cf Sokół 1988). During the greatest discussion on politics, history, histotiosophy and metaphysics which occurs in the second act, the expectation arises that something has to happen, that the horrible situation of the shoemakers and the Duchess cannot last any longer. Scurvy experiences the uncertainty of everything that he thus far considered as at least relatively certain. He feels empty and almost dead; there is nothing left in his mind but what he calls the "problem of Irina Vsevolodovna". His previous goals were clear: he wanted to gain power in order to lead a luxurious life: "As minister of justice I lie intentionally and deliberately, have people hanged without conviction, just so I can go on gotging myself on jellied plencus and cuttlefish from the Gulf of Mexico which are so damned delicious - yes: I have to lie" (Witkiewicz 1968:253). Now, the repeated appeatance ot the Duchess increases Scurvy's desire to possess het and brings him to an hysterical attack. The Duchess very quickly guesses what is going on; she starts once again to enjoy her sadistic deviation by delighting in the agony of male gender - both of the shoemakers in prison and of the Prosecuting Attorney at liberty. She openly says: "That's sadism - my sphere and domain" (Witkiewicz 1968:258) and finally comes to the conclusion that it is time to leave prison: she decides to become Scurvy's mistress in exchange for liberty. She thinks, however, that they will have only one single, crazy and delicious night because the shoemakers are soon going to take power and Scurvy will end in a dungeon. Her prophecy proves to be true. The tape which the shoemakers commit is, in fact, both a prison revolt and a real rape, a sort of public sexual intercourse in the presence of the Duchess and of the Prosecuting Attorney. They breathe heavily, rythmically hammer shoes, move in wild sexual rythms. Sajetan's speech becomes not only rythmical but also rymed. A sexual act is both suggested and imitated. When the Boys of Gnębon Puczymotda or (in English) Pugnatsy Jawbloatski grow infected by the shoemakers' frenzy, the rape becomes complete and at the same time revolution begins. What was conceived by Sajetan as an attempt to obtain a short release in the agony of imprisonment grows by its own impetus into a teal revolution which raises the shoemakets to power. A t the same time Sajetan, the leader of the shoemakers' revolution, formulates the metaphysical system he dreamt of in his workshop, a metaphysics of Arbeit an und fur sich. This new kind of metaphysics is equally dangerous for the pseudo-fascist state of Scurvy as revolution itself. Work has gone "wild, excreted like the pure primitive emotions, like the instinct fot feeding oneself and for procreation" (Witkiewicz 1968:263). The sexual impulse, given to the shoemakers by the Duchess induced them not only to commit rape on work, but gave work itself a metaphysical foundation, and finally brought about a political tevolution. Once again, political power, revolution, and political upheaval gains a sexual aspect. While the Duchess and the Prosecuting Attorney continue their precopulative conversations, the shoemakers who are excited to the end of their endurance experience a sublime feeling: "a pure desire to produce something" (Witkiewicz 1968:260). Sajetan shouts in the ecstasy of inspitation: "I've just had a dazzling new idea. Hey, boys: let's knock down those puny balusters and get right down to work like all hell broke lose. Get going!" (Witkiewicz 1968:260). In this way begins what Witkiewicz calls "a tape committed by workers on work". I t is a despetate gesture. Because Sajetan adds: 358 Under the new regime the Duchess posseses, of course, a high and unquestioned position; as an embodiment of eroticism she is a sort of eminence grise of the shoemakets' government. But the shoemakets experience a state of void in their minds and their souls. They are unable to create the new life that they dteamt of and talked of so much in prison. They have inherited all the vices from the fallen regime and cannot create any positive values. They possess political power and all the pleasures and delights of this world; nothing less than that but nothing mote. From an existentialist point of view one could say that what they have gained in powet, and worldly recognition has been lost in existence. I t was in prison that they had the fullest access to being, when they wete deprived of almost everything. A teversed process is occurring in their former oppressor. The Prosecuting Attorney and Ministet of Justice now becomes Scurvy-the Dog and by losing political power he seems to regain at least a little access to being. He still considers "the problem of Irina Vsevolodovna" as the most important one and finally dies of unsatisfied sexual desire, but philosophical and �Lech Solcól • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA Stanisław I. Witkiewicz - seria dwudziestu jeden „min", fot. Józef Głogowski, Zakopane, lato 1931. Ze zbioru E . Franczak i S. Okołowicza Stanisław 1. Witkiewicz - series of twenty one "faces", photo by Józef Gbgowski, Zakopane, summer 1931. The collection of E. Franczak and S. Okobwicz dą do władzy i jej jednonocny kochanek spędzi resztę żywo­ ta w lochu. Myśl o tym jest dla niej dodatkowym źródłem sa­ dystycznych rozkoszy. Jej proroctwo spełnia się szybciej, niż można się było tego spodziewać. Gdy Księżna i Prokurator prowadzą przedkopulacyjną konwersację, szewcy, podnieceni do granic wytrzymałości nieoczekiwanie doznają uwznioślających uczuć: „czystej żą­ dzy sfabrykowania czegokolwiek bądź" (S., 557). Sajetan wy­ krzykuje nagle w ekstazie objawienia: „Jestem wprost olśnio­ ny nową ideą od środka. Hej, chłopcy: rozwalmy te nędzne, dziecinne balaski i pracujmy wraz jak diabły. Bierwa się" (S., 557). Trzeba przypomnieć, że udręczeni przymusową bezczynnością szewcy muszą patrzeć na niedostępny dla nich, luksusowo urządzony warsztat szewski. Ich gest rozpa­ czy, obliczony „na pięć minut [...], nim nas skują i zmasakru­ ją" staje się nieoczekiwanie „gwałtem pracowników nad pra­ cą" (S., 557). Gwałt ów jest zarazem buntem więziennym i rzeczywistym gwałtem, todzajem wymuszonego zbiorowego 359 �Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D TOWER metaphysical problems begin to dawn upon him. The form of his utterance is grotesque, but his statement is very important: he experiences "einen Hauch von anderer Seite - a breath from the other side"; he says: "Metaphysics, which I've despised until now, now pounces on me from all the back alleys of existence. A u commencement Bythos etait - the abyss of chaos" (Witkiewicz 1968:267). We should not dismiss the metaphysics of Scurvy-the Dog on account of its abbreviated formulation. Its highly interesting features is gnosticism. The fragment of the mysterious French sentence contains the term of Bythos, which in Greek designates the inscrutable abyss of being while Ennoia is the being's thought. Witkiewicz himself did not accept Gnostic thought, but one thing is evident: he wanted even Scurvy to feel a kind of metaphysical hunger or appetite. In act I I I the utterance dealing with eroticism and politics, existence and metaphysics are thoroughly interwoven and constitute equally important parts of the dialogue. What seems worth emphasizing is, that unlike i n earlier plays, characters who do not belong to the metaphysical clan of artists and philosophers can acquire access to the Mystery of Being; even if it is not real access, there is, at least, a clear consciousness of the existence and of the importance of the problem. a grotesque phoenix with batwings. It is quite easy to guess what such a costume means: the Duchess, as the embodiment of erotic power, always resurrects from the ashes of every revolution or upheaval. In fact, she is indestructible. The Duchess is not only able to survive all the vicissitudes of fortune, but even to grasp for power again; this time i n a direct way and not by using the shoemakers anymore. In a situation of general chaos, when the political system created by the shoemakers is about to collapse, there appears a political vacuum which the Duchess tries to enter. Her action is presented by means of a theatrical trick. In the background of the scene "a red pedestal suddenly shoots up" (Witkiewicz 1968:284). The Duchess runs up to it "and stands on it in all her glory , with her batwings spread out, i n the glare of Bengal light and of other ordinary fireworks" (Witkiewicz 1968:285). It is her apotheosis as a new political ruler, as the empress of matriarchy. She requires homage to be paid to her by men as the final confirmation of her power. Her sexual-political coup d'etat is quite wellcalculated. She bases her calculations on a severe criticism of the state of the world as created and run by men. According to her, this world is ultimately decaying, going to the dogs more completely than Scurvy-the Dog in act I I I of the play. During act I I I an event is being prepared which is equivalent to the sexual-political revolution of the shoemakers in act I I . Similarly to the rape of the workers committed on work it matures slowly and quite imperceptibly. The atmosphere of uncertainty and later on of anxiety increases, the shoemakers lose step by step the rest of their impact on political reality. Scurvy i n act II could still quote Lorenzo de' Medici's saying from Canzonet di Bacco (1490): Di doman поп с'ё certezza; the shoemakers already have a certainty of tomorrow's catastrophe. In the atmosphere of general anxiety the Duchess is being dressed for the night's orgy by her footmen who gives her one by one elements of a strange costume which, when complete, is described in the following way: "You men - says the Duchess - may suddenly rot: you may turn into a little pool of liquid putrefaction, like Mr. Valdemar in the short story by that unfortunate character Edgar Allan Рое. You men are turning into endomorphs! Your male schizoids are dying out, while our female schizoids are multiplaying. The proof is that Sajetan got it in the head, but Jawbloatski will stuff himself on langouste that's symbolic - as long as he can still open his mouth and turn the valves on i n his stomach. Men are turning into women - women are turning into men i n droves. The time may come when we'll begin dividing like cells, without even being aware of the metaphysical strangeness of Existence!" (Witkiewicz 1968:286). The sense of this rather lengthy quotation is quite obvious: men as a race degenerate more and more while the number of creative individuals is more and more growing among women. The Duchess foresees, i n fact, not only the coming of matriarchy, but also the creation of a new original civilization of woman (as it is advocated today by feminists), which will replace the decadent culture created centuries ago and developed by men. Their time is already gone. Unfortunately, although the men who are presented on stage during "bare feet, legs bare up to the knees. Short green petticoat through which you can see red drawers. Green batwings. Decolletage down to the navel. O n her head a huge three-cornered hat, put on en bataille, with a huge plume and green and white feathers" (Witkiewicz 1968:282). It is not so much the costume of a "bird of paradise" as Witkiewicz stated before, but rather that of 360 �Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA ktu seksualnego dokonanego na pracy w obecności Księżi Prokuratora. Oddychając ciężko, rytmicznie walą młot­ kami w podeszwy butów, potuszają się w dzikim seksualnym rytmie. Mowa Sajetana staje się nie tylko rytmiczna, ale i ry­ mowana (por. S., 558-559). A k t seksualny staje się zarówno sugerowany, jak naśladowany. Gdy Grzębon Puczymorda j jego Dziarscy Chłopcy zamiast zmasakrować szewców i pr-ywrócić porządek „uszewcują się", zaczyna się rewolucja. To co wedle zamysłu Sajetana miało być krótkim momen­ tem ulgi w ich męce, wymknęło mu się spod konttoli, spotę­ gowało, rozwinęło się samo z siebie i . . . wyniosło szewców do władzy Jednocześnie Sajetan, przywódca szewskiej rewolu­ cji, sformułował system metafizyczny, o którym rozmyślał w swoim warsztacie: jest to metafizyka Arbeit an und fur sich, pracy w sobie i dla siebie. Ten nowy rodzaj metafizyki jest dla pseudofaszystowskiego państwa Prokuratora równie niebez­ pieczny, jak rewolucja. Pojawiła się „dzika, a raczej udziczona praca wydzielona jako czysty instynkt pierwotny, jak in­ stynkt żatcia i płodzenia. Uciekajmy stąd, bo ja oszaleję po prostu" (S., 560). Impuls seksualny, dany szewcom przez Księżnę, pobudził ich nie tylko do popełnienia gwałtu na pracy, ale dał pracy metafizyczną podstawę i ostatecznie doprowadził do wybu­ chu rewolucji. Jak widać, ponownie władza polityczna, rewolucja, ptzewrót zyskują aspekt seksualny. W nowo ustanowionym reżimie Księżna ma oczywiście wysoką i niekwestionowaną pozycję: jako wcielenie seksual­ ności i erotyzmu jest rodzajem szarej eminencji szewskiego rządu. Ale szewcy doświadczają nie entuzjazmu tworzenia nowego państwa, lecz pustki umysłowej i duchowej. Nie tworzą nowego życia, o którym marzyli w więzieniu. Odzie­ dziczyli wszystkie występki upadłego porządku, a nie są w stanie stworzyć żadnych pozytywnych wartości. Mają wła­ dzę otaz wszystkie przyjemności i rozkosze tego świata: nic mniej, ale nic więcej. Można powiedzieć o sytuacji szewców, że więcej mają: władzę i pozycję społeczną i polityczną, ale o wiele mniej są: osacza ich pustka. Najpełniejszy dostęp do bytu mieli w więzieniu, pozbawieni niemal wszystkiego, do­ słownie i metafizycznie ogołoceni. Proces idący w kierunku przeciwnym zachodzi u ich dawnego gnębiciela. Prokurator, a następnie Minister Sprawiedliwości, schodzi na psy, staje się trochę psem, trochę człowiekiem. W tym hybrydycznym stanie wciąż uważa „problem Iriny Wsiewołodowny" za zasa­ dniczy (ostatecznie umiera z powodu niezaspokojonego po­ żądania), chociaż problemy filozoficzne i metafizyczne zaczy­ nają do niego przemawiać. Groteskowy, ale nadzwyczaj istot­ ny fragment jednej z kwestii Ptokutatota, kiedy doświadcza tego, co nazywa „ein Haucft von anderer Seite - powiew z tam­ tej strony", btzmi następująco: „Metafizyka, któtą pogardzałem dotąd, wali teraz na mnie ze wszystkich zakamarów by­ tu. Au commencement Bythos etait - otchłań chaosu!" (S., 566). Warto odnotować, że w powyższym cytacie pojawia się tetmin gnostyczny bythos, oznaczający nieprzeniknioną otchłań istnienia, gdy ennoia jest owego istnienia myślą. Witkacy nie akceptował gnozy, ale jego intencja jest oczywi­ sta: chciał, żeby nawet Scutvy przejawił w akcie III dramatu głód metafizyczny. Wypowiedzi postaci w tym akcie są splo­ tem wątków erotycznych, politycznych i metafizycznych. Trzeba podkteślić, że w Szewcach postacie nie należące do metafizycznego klanu artystów i filozofów mają dostęp do metafizyki; jeśli nawet nie jest to dostęp, to wykazują one pewną świadomość i zrozumienie wagi metafizyki. W toku aktu I I I przygotowuje się wydatzenie, któte jest ekwiwalentem seksualno-politycznej rewolucji szewców w akcie II. Podobnie jak gwałt pracowników nad pracą, wy­ darzenie to dojrzewa powoli i niedostrzegalnie. Zagęszcza się atmosfera niepewności, a następnie lęku, szewcy tracą krok po kroku wpływ na rzeczywistość polityczną. Scurvy w akcie II mógł jeszcze cytować Lorenza de' Medici (wers z Canzona di Bacco, 1490): „Di dornan non ce certezza", szewcy w akcie III mają już pewność jutrzejszej katastrofy. W atmosferze narastającego lęku Księżna ptzebiera się do nocnej orgii w kostium „rajskiego ptaka". Jest to raczej kostium groteskowego feniksa ze sktzydłami nietoperza: Księżna, wcielenie władzy erotycznej, powstanie zawsze z po­ piołów każdej rewolucji. Jest ona niezniszczalna, jak seks, wola zachowania gatunku, życia. Księżna nie tylko jest w stanie przeżyć wszelkie koleje lo­ su, podejmuje próbę przejęcia władzy, tym razem bezpośre­ dnio, nie za pośrednictwem szewców. W sytuacji powszech­ nego chaosu, gdy system polityczny stworzony przez szewców jest w stanie rozkładu, powstaje polityczna próżnia, którą Księżna pragnie zapełnić. Jej działanie polityczne ptzedsta­ wione jest za pomocą triku teatralnego. W głębi sceny „wy­ rasta nagle czerwony piedestał" (S., 587), Księżna „wbiega na piedestał i tam staje w chwale najwyższej zrozpiętyminietopezimi skrzydłami w łunie bengalskich i zwykłych ogni" (S., 588). Jest to jej apoteoza jako nowego ptzywódcy poli­ tycznego, jako cesarzowej matriarchatu. Domaga się hołdu od mężczyzn jako ostatecznego potwietdzenia władzy. Jej seksualno-polityczny coup d'etat jest całkiem dobrze obmyślony. Kalkulacje swoje opiera na surowej ocenie stanu świata stwotzonego i kierowanego przez mężczyzn. Jej zda­ niem ten świat jest w kompletnym rozkładzie i zszedł na psy skuteczniej niż Scurvy-pies. Jej manifest polityczny jest go­ dzien uwagi: „ukorzcie się przed symbolem wszechmatry czy raczej suprapanbabojarchatu! On wybuchnie lada chwi­ la. Bo wy, mężczyźni, możecie zgnić nagle: zamienić się w kupkę płynnej zgnilizny jak pan Waldemar w nowelce te­ go nieszczęśnika Edgara Рое. Wy pykniczejecie: wasi schyzoidzi wymierają - nasze schyzoidki mnożą się. [...] Mężczyźni babieją - kobiety en masse mężczyźnieją. Przyjdzie czas, że może zaczniemy się dzielić jak komórki, w nieświadomości metafizycznej dziwności Bytu!" (S., 589). Sens tej wypowiedzi jest całkiem jasny: mężczyźni jako rasa, czy raczej połowa gatunku Homo sapiens degenerują się coraz bardziej, podczas gdy ilość osobników twótczych wśtód 361 �Lech Sokół • " T H E SHOEMAKERS" BY WITKIEWICZ: EROTICISM A N D POWER the Duchess's apotheosis are ready to pay homage to her, her time has not come yet. A wire cage for a parrot is lowered from above her, she folds her wings in a literal and metaphorical sense: the Bitd of Paradise, the Phoenix, the Femme Fatale is teduced to the status of a parrot. Yet, het fall is far from being absolute. Scurvy died, Sajetan finally expired after having been killed many times as a new embodiment of the tough Rasputin, but the Duchess is still alive. She will become the mistress of the new Lords of the wotld. They do not exclude matriarchy as a future form of government: "Maybe matriarchy will come into its own one of these days, but there's no need to make a big fuss about it too much i n advance" (Witkiewicz 1968:288). In contrast with a play, a conclusion is necessary to complete a paper. My concluding points could be ptesented in brief as follows: sex and politics, eroticism and power in The Shoemakers are set against an existentialist background and are closely interwoven. In actual fact Witkiewicz analyzes a peculiar problem of sexual-political power. For man in Witkiewicz's cosmos the highest value is to maintain contact with the Mystery of Existence. Both eroticism and wielding power diminish and finally kill this value, murdering the human individual at the same time. The conclusion drawn from the play sounds like a warning. Notes For the quotations from Tfie After these events the action of the play can go on; Comrade Abramowski and Comrade X are not final products of the evolution of mankind as sketched i n The Shoemakers. In spite of the fact that Comrade X is deprived of his own name and may be treated as replaceable, the Comrades are not yet fully mechanized. That is why Witkiewicz decides to make a break i n his play and not to finish it. I have made renderings. For the sake of the present article I have several times slightly changed the translation mostly to make it more literal. References: Witkacy. Stanisław Ignacy Witkiewicz as an Imaginative Writer, Seattle & L o n d o n Gerould, D a n i e l C. 1981: Sokół, L e c h 1988: " T h e Philosophy of Boredom in The Shoemakers "You've got to have a lot of tact To finish with the final act. It's no delusion - it's a fact" (Witkiewicz 1968:288). Shoemakers thankful use of Gerould's (Witkiewicz 1968) by S. I. Witkiewicz", B a n d 3, Heft 2/88 Forum Modemes Theater, (Tubingen), pp. 155-167 Witkiewicz, Stanisław Ignacy 1968: The Madman and the N u n and other Plays. Translated and edited by Daniel C . Gerould ćk. C . S . Durer, Seattle 6k L o n d o n 362 �Lech Sokół • „SZEWCY" W I T K A C E G O : EROTYZM I WŁADZA kobiet powiększa się. Księżna przewiduje w istocie nie tylko nadejście materiarchatu, ale stworzenie nowej oryginalnej cywilizacji kobiet, której nadejście głoszą dzisiaj feministki. Ta cywilizacja zastąpi słabą i zmurszałą, stworzoną przed wie­ kami przez mężczyzn. Czas mężczyzn już minął. Na nieszczę­ ście dla Księżnej, chociaż obecni na scenie mężczyźni są go­ towi złożyć jej hołd i oddać władzę, jej czas jeszcze nie nad­ szedł. Druciana klatka dla papugi opuszcza się z góry na Księżnę, a ona zmuszona jest złożyć skrzydła, w sensie do­ słownym i metaforycznym: rajski ptak, feniks, femme fatale zostaje zredukowana do statusu papugi. Ale jej upadek dale­ ce nie jest ostateczny. Scurvy umarł, Sajetan kona monologując, Księżna - żyje. Zostanie kochanką nowych pa­ nów świata, i z pewnością fakt ten wykorzysta. Zresztą nowi władcy nie wykluczają nadejścia matriarchatu, „ale nie nale­ ży robić z niego hałaśliwej jakiejś gaskonady zawczasu" (S., 591). Po zakończeniu tych wydatzeń akcja dramatu toczy się dalej: Towarzysz Abramowski i Towarzysz X nie są ostatecz­ nymi produktami ewolucji ludzkości zarysowanej w Szew­ cach, mimo faktu, że Towarzysz X jest „iksem", nie ma nawet imienia, można go może zastąpić Towarzyszem X Towarzy­ sze nie są jeszcze całkowicie zmechanizowani. Dlatego Wit­ kacy postanawia przerwać, a nie zakończyć swoją sztukę. p są pokazane w Szewcach na tle egzystencjalistycznym i ściśle ze sobą powiązane. Witkacy analizuje specyficzny problem władzy seksualno-politycznej. Dla człowieka w świecie Wit­ kacego najwyższą wartością jest (powinien być) kontakt z Tajemnicą Istnienia, z metafizyką. Zarówno erotyzm, jak władza polityczna pomniejszają i ostatecznie niszczą tę war­ tość, zabijając także indywiduum. Wnioski te btzmią jak ptzestroga. Ale czy można uniknąć erotyzmu i władzy? Przypisy ' D . C . Gerould, Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz. Przeł. J. Sieradzki, Warszawa 1981, s. 424 2 S.I. Witkiewicz, Dramat, t. II. Wydanie II tozszetzone i popra­ wione. Oprać, i wstępem poptzedził K . Puzyna, Watszawa 1972, s. 510 i 579. Wszystkie cytaty z Szewców wg tego wydania; dal­ sze odwołania odnotowane zostały bezpośrednio w tekście ptzy użyciu skrótu S z podaniem stronicy. Tekst poprawiany w sto­ sunku do wydania Puzyny według odnalezionego maszynopisu z poptawkami odręcznymi Witkacego. ' Por. L . Sokół, Witkacy i Strmdberg: dalecy i bliscy, Wrocław 1995, s. 233-248 4 Filozofia nudy w „Szewcach" Witkacego, w: O tea­ i dramacie. Studia - przyczynki - mateńaly. Pod red. E . Kra­ Por. L . Sokół, trze sińskiego, J. Lipińskiego, S. Marczaka-Oborskiego, T. Siverta, К. „Trzeba mieć duży takt By skończyć trzeci akt. To nie złudzenie - to fakt" (S., 592). Wierzbickiej-Michalskiej. Studia i materiały do dziejów teatru polskiego, t. X X ( 3 2 ) , Wrocław 1989 oraz w zmienionej nieco Philosophy of Boredom in „The Shoemakers" by S.I. Witkiewicz, „Fotum - Modetnes Theater" 1988 (Band 3, Heft 2, wersji: The W przeciwieństwie do dramatu, artykuł winien kończyć się jakimś, choćby prowizorycznym wnioskiem. Moje kon­ kluzje dają się ująć krótko: seks i polityka, erotyzm i władza 363 Tubingen). Polemikę z tak rozumianym pojęciem nudy u Wit­ kacego podjął W. Rzońca, Witkacy - Norwid. Projekt kom- paratystyki dekonstrukcjortistycznej, Warszawa 1998, s. 69-88 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3974c1cdfa19cf28864529c274ff28bd.pdf f484cc254a012138d514d4134f97edd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2956 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2760 Title A name given to the resource "To jest wasze życie" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9 To jest wasze życie ' Małgorzata Baranowska - Fragmenty 20 V 1980 Ty-siąc k-oni prze-pusz-cza-a-my, a jed-ne-go za-a-a-a-trzyma-a-a-myyy! Dziecko zna smak Losu, który zaraz zetnie uciekającego na literę yyy, napawa się nim, tak jak i my to robiliśmy, ćwiczyliśmy, przerabialiśmy, przebieraliśmy w kole­ gach z podwórka, w rodzeństwie, w gościach. Dzisiaj ból, który ścigał nową cały dzień, a ona zaciskała szczęki, dognał j ą przez sen wpędzając w wycie, które, co pół godziny, podniosło nam włosy na głowie. 21 V 1980 Nowa na trzeźwo znowu panuje nad wyliczanką, to ona górą, ona może wolność dać lub zabrać. 22 V 1980 Duszę także rozpoznaje się zmysłami, kiedy się dowiedzia­ łam, że może ona ma coś wspólnego ze światłem lub płomie­ niem, bałam się, czy aby tajemnica ta nie jest mocno cuchnąca. Nabrałam podejrzeń w kontaktach z fascynującym mnie wtedy karbidem, używanym do oświetlania mieszkań wypalonej War­ szawy. 23 V 1980 I wtedy nastąpiła iluminacja. Zobaczyłam jakiś obrazek, reprodukcję, czego? Szukam go od lat, ale choć obejrzałam już setki świętych Hubertów, tego nie mogę odnaleźć. 26 V 1980 To było trudno ukryć. Tak sądziłam. Byłam pewna, że zarówno moje myśli, j a k i sny zaczęły świecić, że być może ktoś zauważy, odkryje wszystkie moje tajemnice. Bo jeszcze właśnie wtedy śnił mi się jedyny, przez całe życie do dzisiaj, pogodny i kolorowy sen. Poziomki tak pachniały, tylko wiecie, jak trudno coś we śnie zjeść. Niestety, jak sen przyjemny, to pozbawiony całkowicie fabuły. Nic się niby nie działo, aleja czułam, że coś nadzwyczaj ważnego się stało. Niby nie wiedziałam co, niby bez wydarzenia się działo, niby nie chciałam nowych tajemnic zakładać, niby bałam się kłopotów z niezrozumiałością świata, a ciągnęło mnie. I wiedziałam od razu, co się zdarzyło na sennej polanie. Zobaczyłam równie dokładnie, jak w tej chwili widzę łóżko z bloczkami do gimnastyki, które, na szczęście, nie są mi potrzebne. Zobaczyłam, w kolorach, że wydzieliła się moja Osoba, zobaczyłam się z boku z niedźwiedziem. Słyszałam takie słowo, ale nie czułam się dotąd osobą, dopiero kiedy zobaczyłam się z zewnątrz, doszłam do wniosku, że nią jestem. Znowu tyle zachodu, jak to przemyśleć, i bałam się, że to przeze mnie prześwieca. Ciało, dusza, osoba, było nad czym się zastanawiać, niedźwiedź, jeleń, świecący słoń, otaczały mnie same tajemnice i ja otaczałam tajemnice pieczołowitą troską. Nie wiadomo, czy warto było robić tajemnicę, dorośli są tak egocentryczni, że na pewno nie są w stanie widzieć, że świeciłam. Ale sama tajemnica mocniejsza była ode mnie. Dorośli są skrajnie egocentryczni i w dodatku myślą, że wszystko rozgrywa się tylko między nimi. Ale j a j u ż wtedy sprawdziłam, że historia ludzkości zaczyna się między dziećmi. Dorośli to nawet malują, ale tego sami nie widzą. Podglądałam w kościele, mówili sami, i myślą, że się nie rozumie. Przecież ten mały, płaski chłopczyk, co ssał matkę, to dziecko było czy nie? A ten drugi, ubrany w skórę, co później polewał go wodą, też był dzieckiem. A te wszystkie dzieci, które zamordowano, szukając tego, który ssał matkę? 4 VI1980 Dusza nieśmiertelna, a ciało nie, znowu ten podejrzany dualizm, w dodatku coś mówili o ciele, że kiedyś się odnajdzie. Ale które? Takie jak miał jeszcze T. niemowlak czy takie jak moje - j u ż chodziło i mówiło - czy takie jak dorosłych? E! Nie warto było się nad tym zastanawiać, bo ciało istniało, a dusza jeszcze była tajemnicą. Jeszcze! I ciało, ta klucha, niby miało istnieć bardzo? bardziej? 5 VI1980 Najpierw sądziłam, że to drzewa są nieśmiertelne, i to podejrzenie mnie nie opuszcza, mimo wszystkich „racji". Miałam drzewo, na którym sprawdzałam ciągle zarówno nie­ śmiertelność, jak nieskończoność, nieskończoność na liściach, bo ta dwustuletnia topola miała ilość liści niepoliczalną, a że naokoło były inne liście - mnie tyle do nieskończoności wystarczało. 8 V I 1980 Nie mogę powiedzieć, żeby kiedykolwiek ta oś się we mnie zachwiała, a jednak dużo później, mając j u ż pod trzydziestkę, przeżyłam jedno z najsilniejszych wrażeń i zdumień poznaw­ czych mego życia, niewątpliwie związanych z Drzewem i od razu odbitych na mojej osio-topoli, już wówczas uciętej. Było to w Vincennes. Olbrzymia wystawa roślin. Nagle przy wschodnio wyglądającym pawiloniku z małą sadzawką otoczoną przez... uzbrojonych strażników zobaczyłam kilka doniczek, a w nich mit, rósł sobie tam po prostu. To były te japońskie miniatury drzew, miały od czterystu do sześciuset lat, może nawet jedno miało osiemset, j u ż nie pamiętam. Pamiętam natomiast straszne uczucie lodowatego zdumienia, czuję jeszcze, jak obciągam się gęsią skórką i włosy mi się jeżą. Bo nagle znajduję się nad olbrzymem niebotycznym i fascynująco starym, zwęźlonym, korzeniastym, z korą narastającą od wielu pokoleń, z wykrotami pod korzeniami, z olbrzymią ilością urągających mym zmysłom szpilek, przecież widzę, że nawet one nie są młode, po kolorze widzę czy po czym, nie wiem. Całe moje jestestwo nicuje się w parę sekund, bo przecież jestem nad nim, nad olbrzymem, i popełniam świętokradztwo, patrząc okiem Boga. Nigdy, żaden obraz Salvadora Dali ani nic innego, inaczej sztucznego chciałam powiedzieć, nie zrobiło na mnie takiego wrażenia. Nie mogłam się z niego otrząsnąć, wciągało mnie w wizje, w których robiłam się karzełkiem zagubionym w niezmierzonych obszarach doniczki, a za chwilę olbrzymem, który j e d n ą ręką mogło zniszczyć sześćset lat, zniszczyć, byłam bliska przejścia na bałwochwalstwo, zapala­ łam przerażającą, przerażona miłością do tych drzewek. 9 VI1980 W tym samym jądrze fascynacji może najbardziej fas­ cynujące jest to, że owe drzewka nie są karłami, tylk miniatur­ kami olbrzymów. Nie, nie są karłami, nie mają nic nieproporc­ jonalnego w sobie, będąc wybrykiem sztuki ogrodniczej, za­ chowują godność właściwą znającym swe wysokie społeczne miejsce starcom pięknym, spokojnym, ufającym w Przeznacze­ nie, które dało im miejsce w doniczce i stałą pielęgnację. 11 I I 1981 Ustaliły się ścisłe związki ziemi z niebem, tym samym nie wiadomo, czy nie z duszą. 23 �12 I I 1981 Dopiero przy Jakubowej drabinie znów się zachwiało, nie związek, ale odległość. Niby że anioły miały schodzić na dół, ale po co, skoro mogły latać, nie musiały używać drabiny. Z n ó w drabina między niebem i ziemią, jak długa, gdzie się zaczyna i gdzie kończy. M o ż e one, te anioły, nie mogły się przebić przez chmury na dół i B ó g Ojciec wypchał i m drabinę z chmury? Tak by wyglądało na arrasach wawelskich, a wtedy, w Warszawie, co trzeci przedmiot to drabina. Bo jak się dostać na rusztowanie, do domu bez schodów, do gołębnika, do tynku świeżego, do gzymsu, jeśli się kawka zapłacze w słupie, jeśli dzieci zalezą po ułamkach d o m ó w gdzie nie trzeba, jak się dostać do miejsc na obrazy w kościołach, do obrazów, do pożaru nawet też drabina, i tak wszędzie. Warszawa przypominała wieżę Babel z drabin i cegieł starych i nowych. Jakby tak sen zaskoczył Jakuba tutaj, toby te anioły otoczyły go rozsegregowaną przez drabiny ukośną chmurą, byłyby też w piwnicach, suterenach, w jamach, w enklawach wśród cegieł, wylądowałyby na stertach, kupach, zwaliskach, konstrukcjach. Dzieci tutaj by się, zwłaszcza wtedy, zupełnie nie krępowały. Jeszcze jedna drabina? Niebieska? Anielska? T y m lepiej. Niewątpliwie by z niej skorzystały i ta napowietrzna klatka drabin, częściowo i wewnętrzna ziemna, powiązałaby się węzłami dzieci i aniołów. A dusza, czy odnalazłaby się wśród tych klatek, polatywań, wdrapywań, skoro miała się jakoś bez tego unosić, bez skrzydeł, bez motorów, podobno sama? Brak wyraźnej granicy nieba, zasłony ceglane nałożone na przestrzenie rozpościerające się wolno przed mymi oczami, wszystko to oddalało mnie od natrętnego brzęczenia dualizmu przez s w ą dziwną odpowiedniość. Budowle mają ciało i przestrzeń, przecież podpatrzyłam, jak się ona wydostaje na zewnątrz, jak się nie daje ująć w siatkę, nawet Jakubowa. Przezroczyste przestrzenie kamienic zapamię­ tanych w tym mieście wcześniej, na długo przed moim urodzeniem, przez ludzi powracających, powróconych, obudo­ wywały się stale przez ceglane ciało, zaznaczając, niewidzialne dla innych, a dla mnie naturalne, strefy. No tak. Już każdy rozumie, co mnie obchodzi przede wszystkim. Żyję. Wszystkie inne organizmy żywe w przyrodzie także to praktykują. One jednak nie pytają: jak żyć? A przecież prze­ chodzą różne kursy, na przykład: jak szczypać trawę, polować, latać omijać niebezpieczeństwo. Istnieją niebezpieczeństwa, których ani one, ani my, ludzie, nie jesteśmy w stanie ominąć, i żadne kursy czy porady nic w tym nie zmienią. Kiedy już nas to spotka, nie sądzę, byśmy się bardzo różnili od zwierzęcia w potrzasku. Opis choroby i walki z nią, który stosuję na co dzień, nie ma przeszłości ani przyszłości, tylko bardzo zwięzły konspekt teraźniejszości. Całkowicie m i to wystarcza, aż nadto. Zresztą, czy ktokolwiek zdrowy ciągle opowiada, jak żyje. Przeważnie po prostu żyje. Opowiada jednak wydarzenia, ważniejsze fakty, zmiany. A trzeba powiedzieć; że choroba ich dostarcza. Choro­ ba jest bardzo fabularna w znaczeniu takim, jak się pojęcie fabuły najprościej rozumie - jako ciąg zdarzeń. Stało się. Zachorowałam. Zachorowałem. Mój bliski za­ chorował. Większości ludzi narzuca się pytanie: „dlaczego akurat mnie to spotyka?'' Czy popełniłem błąd? Czy to moja wina? Czy spada na mnie kara Boska? Ale za co? Czy zrobiłem coś, co mi po prostu bezpośrednio zaszkodziło? Czy j a w ogóle na coś przedtem chorowałem? Czy ta choroba zdarzyła się j u ż w mojej rodzinie? Takie szukanie m o ż e nas doprowadzić aż do Księgi Rodzaju, ale nie da odpowiedzi na to, co dręczy. W tradycji judeochrześcijańskiej jedynymi ludźmi naprawdę zdrowymi byli Adam i Ewa (do czasu popełnienia tamtego głównego błędu). W i ę c co? Winić za chorobę grzech pierworodny? Trzeba jednak powiedzieć, że wielu ludziom absolutnie konieczne wydaje się jakieś bliższe wytłumaczenie. Mniej biblijne. Wielka szkoda, bo akurat Biblia jest cudownym i sprawdzonym źródłem pytań bez odpowiedzi i odpowiedzi, nim się jeszcze zada pytanie. Sama czuję się zaskoczona - jak j a nagle doszłam do pisania takiej książki. Przyznaję, że się boję. Wprawdzie nikt się chyba po niej nie spodziewa jakichś dokładnych przepisów na życie, bo wszyscy wiedzą, że takie nie istnieją. Ale jednak muszę się pokusić o parę, a może nawet wiele uogólnień mających pewne cechy porad. To odpowiedzialność. W dodatku ta książka ma stronę tak bardzo osobistą. A l e w końcu wiersz i wszystkie inne publiczne wystąpienia zawsze zawierają w sobie pracę naszego ja i m u s z ą je w dużej mierze odsłaniać. Trudno. Dziwne, ale bycie sobą nie należy wcale do stanów jedno­ znacznie oczywistych. Wielu ludziom wydaje się na tym nie zależeć i kiedy przychodzi jakaś poważniejsza życiowa próba, nie są w stanie poczuć się jednostką osobną, wolną, niepo­ wtarzalną. Wyraźnie uświadomione poczucie k i m się jest, będzie państ­ wu szczególnie potrzebne we współżyciu z chorobą przewlekłą, z jej nudą, namolnością, nieustępliwością. Moją dewizą jest: „nie będą m n ą rządzić jakieś chromosomy i jakieś bezrozumne l e k i " - trzeba jednak przyznać, że one w dużej mierze rządzą. Problem w tym, żeby zachować własne rozeznanie w świecie i wolną wolę, nie dać się z d o m i n o w a ć czystej fizjologii choroby i leczenia. Na przykład uznając ozdrowieńczą siłę leków hormonalnych musimy znać i siłę niszczącą - próbować ją opanować (nie rzucając oczywiście leczenia). A tego nie da się zrobić inaczej niż sobą. T r z e b a t y l k o s i e b i e m i e ć . Proszę państwa, j e s t e ś m y w o l n i . Nikt nie zmusza nas do pogrążenia się w żałobie, bo zachorowaliśmy. Nikt nie zmusza nas do pozostawania w samotności, bo zachorowaliśmy. Nie m o ż e m y rozbić wszystkich strasznych ograniczeń przez chorobę spowodowanych. Odwołajmy się jednak do naszej duszy, uczuć, rozumu. T u muszę zacytować okrzyk Marysi Sz. Pewnej nocy, kiedy nowa chora w ostrych bólach zawodziła: „O, j a biedna, o, j a biedna" nagle w ciemnościach rozległ się stanowczy głos Marysi: „Biedny to ino diabeł, bo duszy ni mo". To zdanie j u ż wiele razy kazało m i się mozolnie drapać w górę. Dusza, świadomość, rozum, uczucia zobowiązują do pozo­ stania człowiekiem. Choroba wcale ich nie odbiera. Oprócz wyjątkowych w y p a d k ó w nie odbiera również możliwości na­ wiązywania kontaktów. Ludzie są wszędzie. Ludzi życzliwych znalazłoby się znacznie więcej, niż jakikol­ wiek chory mógłby znieść. Tylko w stosunkach między ludźmi krąży jakaś niedokładna informacja, jakiś niepotrzebny stereo­ typ. Przede wszystkim postuluję powołanie (wynikające natural­ nie z sytuacji, a nie z nadania i przymusu) grup absolutnie nieformalnych. Zwane są one przeze mnie - tylko dla ułatwienia 24 Dusza powoli i nieświadomie nabierała dla mnie charakteru przestrzeni. Znikły dziecinne jej duszy łachotania mnie w gard­ le. Znikła obawa o jej tajemniczy związek z karbidem. Po­ czułam nagle, że podobnie jak kamienice nie są w stanie obmurować powietrza, a są zdolne trwać, rosnąć, zmieniać się tak i j a nie mam j u ż potrzeby bać się o tę przestrzeń, która wyrasta poza mnie albo poza mną. 19 V 1980 Los taki, że lubi, jak się ucieka. Pamiętnik mistyczny (fragmenty) „Czytelnik" 1987 �i skojarzenia z poprzednio omawianym systemem plemiennowymiennym - p l e m i o n a m i otwartymi. Nigdy nie wiadomo, gdzie naprawdę kończy się nasze plemię otwarte i kiedy natkniemy się niespodziewanie na jego liczne (oby liczne) gałęzie. Członkowie plemienia otwartego nie mają żadnych cech obowiązkowo wspólnych, oprócz może przyjaźni dla okreś­ lonego człowieka lub dla każdego spotkanego człowieka (tacy ludzie istnieją, znam ich). Plemię otwarte nie ma żadnych granic. Ktoś może nagle do niego dołączyć, odejść, wpaść na chwilę. Może się ono utworzyć na odległość kontynentów i wśród sąsiadów z jednej kamienicy. Plemię otwarte ma skład zmienny ze skłonnością do powięk­ szania go. Określa się wobec ludzi spoza plemienia pozytywnie, wyrażając natychmiastową gotowość przyjęcia każdego przyja­ znego obcego. Plemię zamknięte odwrotnie. Określa się w stosunku do ludzi spoza plemienia negatywnie - wszystkich uważając za obcych, a więc wrogich, tym samym nie nadających się w żadnym wypadku do przyjęcia do plemienia. Członkowie plemienia otwartego, łatwo przyjmujący między siebie obcych, charakteryzują się także większą łatwością zarówno brania czegoś od innych, jak dawania innym. Bo życie pełne nie polega na tym, że ktoś, kto tego potrzebuje, zostanie obsłużony i tyle. Ono polega na wymianie, niezależnie czy toczy się wśród prawdziwie zdrowych, zdecydowanie chorych, czy ludzi w stanie pośrednim. Nie ma stanu pod słońcem, który by tę wymianę mógł przerwać. Dotyczy to przecież nawet całkowitej nieprzytomno­ ści. To, że ktoś jest chwilowo nieprzytomny, nie znaczy wcale, iż na przykład przestał nagle kochać tego, kto przy nim właśnie siedzi, czekając na polepszenie, a kogo kochał przed utratą przytomności. Ta niezawiniona nieobecność miałaby zerwać wymianę uczuć? Uczynić j ą jednostronną? Dlaczego? Nie jestem w stanie pojąć zarozumiałości ruchliwych ludzi w stosunku do Losu. Czy nie myślą o tym, że sami, nie dochodząc nawet do następnej ulicy, m o g ą na skutek wypadku lub choroby stać się kalekami na całe życie? „Nie, mnie to nie spotka!" - myślą. Ale dlaczego? Doświadczenie uczy, że możemy wszyscy przeżyć życie, wystarczająco ciężkie i bez chorób, jeśli tylko jedni ludzie będą wspierać innych. Chorzy umieją sobie świetnie wyobrazić zagrożenie. Znają niespodzianki Losu. A jednak na przykład, instynktownie mniemają, że nienazwane nie istnieje. Skoro tabu pojawiło się chyba wraz z pojawieniem człowieka na ziemi i do dziś istnieje, trzeba je może po prostu uznać za nieodłączną część życia ludzkiego. Tabu stanowi zarówno część strachu i niewiedzy, jak obrony, a także wiedzy, którą wiedzący ukrywa sam przed sobą. J a k p o w i e d z i e ć - nie jest wyłącznie państwa prob­ lemem. Wiem, że nie zabrzmi to wcale pocieszająco, kiedy powiem, że pierwszy ma z tym kłopot lekarz. Oznajmienie poważnej diagnozy najpierw uderza w lekarza. Ta nieumiejęt­ ność wydaje się charakterystyczna dla naszej cywilizacji, w której śmierć traktowana jest często jak kiedyś trąd. Umiera­ nie zbyt łatwo bywa wyrzucane poza nawias zwykłego życia, do którego przecież przede wszystkim należy. Ludzie boją się wielkich słów, a właściwie pojęć, które w świadomości społecznej znalazły się tak wysoko, że mogą się czasem wydać niedostępne. Do takich pojęć niezwykle waż­ nych dla życia i podstawowych dla naszych tutaj rozważań należy: m i ł o ś ć , t w ó r c z o ś ć , a k t y w n o ś ć . Miłość z pewnością daje od razu inny start w leczenie, w życie po prostu. Miłość przecież jak najściślej łączy się z instynkiem życia. Nie musicie wcale o tym rozmyślać, a ona już działa. Jeśli ona istnieje, a państwo poświęcacie jej wiele świadomej uwagi, tym lepiej. K a ż d y m o m e n t u w a g i poświęcony miłości umacnia waszą obro­ nę. C i e k a w o ś ć i m i ł o ś ć to ż y c i e . Ś m i e r ć to nuda i b r a k u c z u ć . Nuda i brak uczuć najbardziej zagrażają dzieciom, osobom starym i ludziom przewlekle chorym. Zdrowi dorośli! Nie lekceważcie tej wiadomości. Tamci naprawdę po trochu się od tego zapadają. M o g ą po cichu umrzeć na waszych oczach, jeśli tutaj na ziemi ich nie przytrzymacie. Czy może być wypowiedź pełniejsza niż w twórczości? - Jest to działalność naprawdę i jedynie ludzka. Pierwszy Wielki T w ó r c a tchnąwszy w człowieka duszę dał mu również jakiś okruch możliwości twórczych. Dar ten nie zawsze wydaje się łatwy do wykorzystania, ale wbrew pozorom dostępny jest każdemu. Jedynie człowiek obdarzony został wyobraźnią, możliwością projektowania, planowania dalekiej przyszłości. Aby t w o r z y ć , nie trzeba być geniuszem - trzeba być człowiekiem. Działanie objawia się nie tylko wygrywaniem maratonów, lecz czasem podniesieniem głowy. Ż y c i e t o d z i a ł a n i e , czy człowiek nadal jest pilotem odrzutowca, czy nigdy nim nie był. Niezależnie od tego, jak daleko posunęła się lub posunie medycyna, niezależnie od tego, jak bardzo mądry jest akurat wasz lekarz (ja mam pod tym względem wielkie szczęście), musicie, państwo, o jednym zawsze i wszędzie pamiętać. Naprawdę to wy sami odpowiadacie za swoje życie i zdrowie. Lekarz ani nie przymusił was do zwrócenia się do niego, ani różdżką was nie wykrył. Nawet najmądrzejszy lekarz nie zdejmie z was odpowiedzialności. To w a s z e życie. To w a s z a dusza i w a s z e ciało. To wasze zdrowie. Jako humanistka, a przede wszystkim jako człowiek, od­ czuwałam pewne braki w technice tłumaczenia pacjentom ich realnej sytuacji. Wydaje mi się, iż medycyna nowoczesna, kładąc nacisk na naukowość i specjalizację, nie uwzględnia właściwie duszy i osobowości ani lekarzy, ani chorych. Powiecie, państwo, że choroba jest niewolą. W pewnym sensie tak - kto o tym wie lepiej ode mnie, po tylu atakach niedowładów i innych przykrych przygodach. Choroba na pewno stwarza nieraz straszliwe ograniczenia. Ale chciałabym się niezbyt uprzejmie i prosto z mostu zapytać: no to co? To już mamy zapomnieć, że jesteśmy obdarzeni duszą i możliwością myślenia? Spotkałam kiedyś lupuskę, która ma domek, w domu piwnicę, a w piwnicy wszystkie buteleczki po encortonie, jakie zużyła w swoim życiu. Widziałam j ą tylko raz, zdaje się po dziesięciu latach jej leczenia. Był tego podobno spory worek. Ten worek przypomina m i jaszczura z powieści Balzaca Jaszczur. Nie należy igrać ani z malejącym, ani z rosnącym jaszczurem. B ó g przecież widzi nawet te buteleczki, o których my sami zapomnieliśmy. A ludzie - czy należy ich straszyć workiem buteleczek? Niech sobie żyją. M o ż e nigdy nie za­ chorują. Rozumiem, że taki worek to rodzaj pamiętnika, namacalny dowód tej codziennej pracy, j a k ą wkładamy w leczenie. W każdą buteleczkę pakuje się dwadzieścia pastylek. Jak się przemnoży buteleczki przez pastylki, wyjdzie droga życia. Tak naprawdę jednak ludzie żyją nie mechanicznie i matema­ tycznie, tylko, jakby tu to nazwać, powiedzmy - ludzie żyją mniej więcej. Posuwają się trochę po omacku. Nie znając naprzód Losu, wyznaczają sobie kolejne ludzkie cele, starając się utrzymać wobec życia w możliwie dobrej pozycji. Takie rzeczy jak codzienne zażywanie czegoś robią zazwyczaj tylko przymuszeni skrajnymi okolicznościami. Ludzie ze swym ciałem i ze swoją duszą może są przewidywalni, ale w ogólnych zarysach. Naprawdę są nieobliczalni i niepowtarzalni. To właśnie jest piękne. Nie dadzą się zinterpretować wyłącznie przez liczby i nawet, gdy policzymy wszystkie buteleczki z tamtego worka, nie poznamy drogi życia jego posiadaczki. To jest Wasze życie (fragmenty) „Znak" 1994 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceecfb268db9a496b8793fb1cecd8b7.pdf f2319ab1e197670c53308c54758fa36e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3422 Title A name given to the resource "Trzeba odjechać..." / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Trzeba odjechać..." Ludwik Stomma Pisanie o myślach przyjaciół jest często pisaniem po trochu 0 sobie samym. Nie zdziwiłem się toteż, gdy na kartkach książki Wojciecha Burszty odnalazłem jakby echo mojego onegdysiejszego spotkania z pewnym wierszem. Pięknym wierszem. Nie będą owym nieznośnym chłopcem z warszawskiego dowcipu, który złośliwie, przy wejściu do kina, zdradzał widzom pointę filmu. Poza tym zachowam się jak rasowy postmodernista: będzie o wierszu nie o dziele Burszty. C h o ć jednak będzie o tym samym. A oto wiersz Biaise Cendrarsa „Jesteś piękniejsza niż niebo 1 morze": Kiedy się kocha trzeba odjechać Rzuć swoją żonę rzuć swoje dziecko Rzuć przyjaciela rzuć przyjaciółkę Porzuć kochankę porzuć kochanka Kiedy się kocha trzeba odjechać Świat pełen jest Murzynów i Murzynek Kobiet mężczyzn mężczyzn kobiet Spójrz na te piękne sklepy Na tego dorożkarza tego mężczyznę Na tę kobietę tego dorożkarza I wszystkie piękne towary do sprzedania Jest powietrze jest wiatr Góry woda niebo ziemia Dzieci zwierzęta Rośliny i węgiel ziemny ' Naucz się sprzedawać kupować odsprzedawać Naucz się dawać brać i dawać Kiedy się kocha musi się umieć Śpiewać biegać jeść gwizdać I trzeba nauczyć się pracować Kiedy się kocha trzeba odjechać Nie popłakuj gdy się uśmiechasz Nie kryj się wśród dwojga piersi Odetchnij ruszaj wyjedź odejdź . •••••> t- •••• ... Kąpię się i patrzę Widzę znajome usta Rękę nogę oko Kąpię się i patrzę ' ' - Jest jeszcze z nami cały świat Życie pełne zdumiewających rzeczy Wychodzę z apteki Zszedłem prosto z wagi Ważę moich 80 kilo Kocham cię. (tłum. Julia Hartwig) Łatwo zauważyć, że wiersz oparty jest na dwóch kontrapunk­ tach: Z jednej strony: „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Rzecz ogarnąć m o ż n a dopiero z daleka („regard é l o i g n é " LéviStraussa") i pośród innych rzeczy - „wszystkich pięknych towarów do sprzedania". Z drugiej: „ W y c h o d z ę z apteki..." Apteka jest znakiem ścisłości, nawet nadmiernej ścisłości (francuscy kibice piłkarscy też krzyczą „aptekarz!" na przesad­ nie skupulatnych arbitrów), a jest jeszcze nieomylne narzędzie - waga i obiektywny pomiar: „ W a ż ę moich 80 k i l o " . Rzecz byłaby więc poznawalna empirycznie, bezpośrednio i jedno­ znacznie? Szkopuł w tym, że między pomiarem i rzeczą (miłością) nie ma logicznego ani nawet metaforycznego związku. Co więcej, * Fragment wstępu do książki Wojciecha Burszty, Czytanie Kultury. Pięć szkiców, która ukaże się w wydawnictwie Opus, Łódź. Tytuł zamieszczonego fragmentu wstępu L . Stommy pochodzi od redakcji. 20 wejście do apteki poprzedza" zapewnienie, iż: „Jest jeszcze z nami cały świat - Życie pełne zdumiewających rzeczy". To nie apteka uporządkowanych szuflad jest zdumiewająca. Wprost przeciwnie. Rzekłbyś więc, że od „zdumiewających rzeczy" trzeba przejść od razu do „Kocham c i ę " , że trzy wersy apteczne są tylko nawiasem? - Tak, ale nawiasem niezbędnym. Dopiero wtedy bowiem, gdy trzymasz w ręku bezużyteczny pomiar, pomiar, który nic ci nie wyjaśnia, wiesz już napewno że musisz ruszać. Bo: „Kocham c i ę " , a „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Zamknięcie wiersza otwiera go na nowo. Cendrars wprowa­ dza nas w świat fenomenologicznego „eternel retour", w cykl niekończących się odjazdów i powrotów, za każdym razem kierujących nas również do bezużytecznej apteki racjonalis­ tycznych empirii. Byłyby więc te podróże beznadziejne, a rzecz definitywnie nieuchwytna? - I tak nie jest. Z dwóch przynaj­ mniej powodów: Po pierwsze: „Jest powietrze jest wiatr..." Kryjąc się „wśród dwojga piersi" nie zobaczylibyśmy rzeczy w wietrze, na niebie, wśród dzieci, zwierząt, roślin. Trzeba odwagi intelektualnej, by spojrzeć na rzecz od nowa, z niespodziewanego kąta, z nowego czasu i nowej przestrzeni. Ale przecież odwaga nie wystarczy. „Naucz s i ę " , „Kiedy się kocha musi się u m i e ć " . Nie dość poważyć się na inne spojrzenie - trzeba jeszcze umieć patrzeć. Jeden raz tylko jest Cendrars tak brutalnie dosłowny: „I trzeba nauczyć się p r a c o w a ć " . Bo ani spojrzenie poety, ani etnologa nie jest dane. Łączy ich, owszem, to samo harde zdumienie rzeczą, dzielą jednak rygory owegoż zdumienia. Bez harmonii i wewnętrznej dyscypliny poezja staje się bełkotem; etnologia bez metody - o nie, nie literaturą - płaskim reportażem podróżnika, którego tak nie znosi Claude Lévi-Strauss. Chodzi o to tylko, żeby metoda nie zatrzymywała nas w aptece, tylko wręcz odwrotnie - kazała odjeżdżać. Niestety, na taką metodę chętnych jest niezbyt wielu. Bo przecież nie tak łatwo jest porzucić żonę, dziecko, przyjaciela, przyjaciółkę, kochankę, kochanka. Doprawdy, nie tak łatwo jest zrezygnować z jakże wygodnego fotela, bagażu stu zaklęć i dwustu pewności, które ponoć wyssaliśmy z mlekiem matki. I jakaż nagroda wreszcie? „Kąpię się i patrzę - Widzę znajome usta - Rękę nogę oko"... Przypomina mi to wiersz Miroslava Holuba, który j u ż gdzieś kiedyś cytowałem: .• > Ziemia się kręci, mówi uczeń. Nie, ziemia się kręci, mówi nauczyciel. Góry się zielenią, mówi uczeń. Nie, góry się zielenią, mówi nauczyciel. .>.... Dwa razy dwa jest cztery, mówi uczeń. Dwa razy dwa jest cztery, poprawia go nauczyciel Ponieważ nauczyciel wie lepiej. Wcale nie ma u Holuba nazbyt łatwego paradoksu. To po prostu prawda, że nauczyciel wie lepiej. Bo czasem wie dlaczego, czasem po co, czasem więcej widział odcieni zieleni na górach... To prawda, że niekiedy m o g ą (nie jest to casus Burszty) doprowadzić nas nasze podróże do pozornego banału. Ale nie. B o kąpiąc się przedtem i potem będziemy wprawdzie widzieć te same „rękę nogę o k o " ; przecie POTEM widzieć je będziemy inaczej i bogaciej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c7c8802357aa085c3d1bf133498043.pdf 7ab6cd270d1da1cfe153465b5ffaa053 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1290 Title A name given to the resource "Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. X X X V ; 1991, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Andrzej Woźniak (IHKM PAN, Warszawa) „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii W przededniu I wojny światowej liczebność kolonii polskiej w Tyflisie nie przekraczała, jak się wydaje, 8-9 tysięcy osób. Dokładniejsze dane pochodzą z 1910 r; mieszkało tam wówczas 7367 Polaków (Mądzik 1987, s. 29). W tym samym mniej więcej okresie kolonia polska w Petersburgu liczyła około 70 tys. osób, w Rydze w 1913 r. mieszkało 47 tys. Polaków, w Odessie 25 tys., a w Mo­ skwie było ich około 20 tys. W ostatnich latach przed I wojną światową ośmio­ tysięczne kolonie polskie miały Kamienskoje i Jekalerynosław po 7 tys Pola­ ków było w Smoleńsku Nikołajewie Charkowie Skąpiska polskie od 1 do 5 tys. osób istniały w ponad 80 miastach i osadach fabrycznych imperium ro­ syjskiego W Dorównaniu z petersburska czy chociażby odesska Polonia tvfliska nie należała do najliczniejszych ale było to niewątpliwie największe sku­ pisko polskie na Kaukazie drugi bowiem co do wielkos'ci ośrodek miski tego rejonu - Baku liczył wówczas około 3 tys. osób (Łukawski 1978, s. 91). M. Mądzik w opublikowanym przed kilku laty artykule tak charakteryzuje społeczność polską w stolicy Gruzji: „W Tyflisie mieszkała ponad połowa wszystkich Polaków, którzy znaleźli siew tym czasie na terytorium Gruzji. We­ dług danych z 1897 r. kolonia polska w Tyflisie liczyła 4133 osoby, podczas gdy w dwóch guberniach: tyfliskiej i kutaiskiej, a więc na obszarze całej Gruzji żyło 8220 osób, które w wykazach statystycznych uznawano za Polaków [...]. Większość Polaków, którzy mieszkali w stolicy Gruzji, pochodziła z Królestwa Polskiego. W dziesięciu polskich guberniach urodziło się bowiem 2661 póź­ niejszych mieszkańców Tyflisu (stanowiło to 64% ogólnej liczby Polaków w tym mieście) Największe grupy pochodziły z guberni warszawskiej (549 osób) kaliskiej (452) piotrkowskiej (435) radomskiej (243) Z liczby 3181 Polaków czynnych zawodowo największą ponad 50% grupę stanowili wojsko­ wi (1653)- dalej s z ł y spora liczebnie służba domowa Í473 osoby} pracownicy administracji sadownictwa policii (146) koleiarze (144) Ponadto w stolicy pracowało 47 nauczycieli fw fvm 24 kobie'tv) oraz 48 ekarzv iw tvm 7 kobiet) Wskaźniki procentowe ob azuiace nrzekrói snotecznv ludności nokkiei miesz kaiacei w Tvflisie u schvrku X I X w odWepnh nieco struktLpoIakXwcnW^ s i ę s z L T a ^ s 48-49) Charakterystyczna była też struktura wieku skupisk polskich w Gruzji; naj­ większą grupę stanowili w nich ludzie w wieku 20-29 lat. W Tyflisie było ich �154 ANDRZEJ WOŹNIAK 51,1%, jeśli zaś weźmiemy pod uwagę przedział wieku 20-49 lat, a więc osoby młode i w sile wieku, w okresie najkorzystniejszym dla działalności zawodo­ wej, to było ich wśród tyfliskich Polaków aż 74,2%. Wśród ludzi młodych, w wieku od 20 do 29 lat, przeważali żołnierze miejscowego garnizonu. Bardzo mała była natomiast liczba kobiet w tym wieku (Mądzik 1987, s. 36) . Jeśli idzie o wykształcenie, to społeczność polską w Gruzji charakteryzo­ wał z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów w większości chyba żołnierzy, z drugiej zaś, istnienie znacznej (w Tyflisie 15,7%) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast kolonia polska w Tyflisie pod względem wyznaniowym, bowiem około 98% jej stanowili katolicy. Stosunkowo niewielu było wśród tutejszych Polaków protestantów czy prawosławnych (Mądzik 1 1987, s. 36-37)2. W zróżnicowanej pod względem zawodowym społeczności polskiej w Ty­ flisie zdecydowanie najliczniejszą grupę stanowili wojskowi, pamiętać jednak należy, że udział tej grupy, a szczególnie żołnierzy i podoficerów w życiu tu­ tejszej kolonii, był zarówno ze względu na koszarową dyscyplinę jak i rusyfikatorską politykę władz wojskowych, bardzo ograniczony. O sprawach tych opowiada, opisując trudności Polaków - żołnierzy z batumskiego garnizonu w kontaktowaniu się z mieszkającymi w tym mieście rodakami, S. StrumphWojtkiewicz, którego ojciec był w początkach bieżącego stulecia sędzią pokoju w Batumie (1963, s. 13-16). Kilkadziesiąt lat wcześniej, około połowy X I X w. ta przewaga wojskowych nad przedstawicielami innych zawodów była wśród tyfliskich Polaków jeszcze wyraźniejsza, ale brak z tego okresu dokładniejszych danych. Już od przełomu XVIII i X I X w. zaczęli coraz liczniej napływać do stolicy Gruzji wcieleni do wojska rosyjskiego Polacy. Jeszcze przed przyłączeniem Gruzji do Rosji byli to żołnierze powstania kościuszkowskiego (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 160), a później armii Księstwa Warszawskiego z okresu wyprawy na Moskwę, uczestnicy powstania listopadowego, a także spiskowcy i konspira­ torzy skazani na służbę wojskową na Kaukazie. W okresie międzypowstaniowym, a może już nieco wcześniej, zaczęli osia­ dać w Tyflisie polscy urzędnicy, nauczyciele,"lekarze, różnego rodzaju specja­ liści, rzemieślnicy i ludzie interesu, ale wiemy o nich niewiele. Mniej więcej od początku lat 60-tych X I X w., po upadku Szamila i zakończeniu wojny kau­ kaskiej, polska emigracja zarobkowa na Kaukaz, a szczególnie do Gruzji, na­ siliła się. Choć wojskowi nadal stanowili wśród Polaków w Gruzji grupę najli­ czniejszą, to w stosunku do całej populacji polskiej w tym kraju, jej udział pro­ centowy stale się zmniejszał (B. Baranowski, K. Baranowski 1985, s. 163). ' W końcu X I X stulecia czterotysięczne przeszło skupisko polskie w stolicj Gruzji było już, jak wiemy, silnie zróżnicowane pod względem zawodowym. Oprócz wciąż jeszcze dominującej grupy wojskowych i paru innych, wymie­ nionych wcześniej grup zawodowych (służba domowa, pracownicy administra­ cji, sądownictwa i policji, kolejarze, lekarze i nauczyciele), byli również przed­ stawiciele wielu innych profesji. Dość liczna była grupa różnego rodzaju rzc- �155 „TYGODNIK POLSKI" mieślników, kupców i właścicieli drobnych zakładów produkcyjnych (przede wszystkim odzieżowych). Byli w Tyflisie polscy pracownicy poczty i telegra­ fu. Istniało, niewielkie wprawdzie, polskie środowisko artystyczno-literackie. Ze spisu 1897 r. wynika nawet, że mieszkało w Tyflisie kilku Polaków, których zaliczano do grupy właścicieli ziemskich i osób utrzymujących się z rolnictwa, ale była to grupa niewielka nawet w skali całego kraju. W obu guberniach gru­ zińskich: tyfliskiej i kutaiskiej wraz z rodzinami liczyła niewiele ponad 100 osób (Mądzik 1987, s. 38). Polscy mieszkańcy Ty flisu, w ogromnej większości (około 98%) katolicy, skupiali się wokół wzniesionego w latach 70-tych ubiegłego wieku nowego ko­ ścioła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła . Konsolidację ludności polskiej utrudniały jednak w pewnym stopniu spory, które wyniknęły na prze­ łomie lat 80- i 90-tych między proboszczem, sprawnym zresztą i energicznym administratorem, ks. M. Orłowskim a parafianami, na tle sposobu zarządzania parafią. Wspominał o nich na łamach „Kraju" w roku 1891 ks. J. Dobkiewicz, były zesłaniec na Sybir wówczas osiadły w Tyflisie, a wcześniej także inny korespondent tego czasopisma, który pisał: „Otóż u nas w Tyflisie są tylko ro­ dacy - a nic więcej nie masz: żadnej łączności, żadnego węzła, żadnej instytucji, każdy żyje zamknięty sam w sobie. Gdzie indziej kościół jest ogniskiem wspól­ nej znajomości; nasi parafianie systematycznie wykluczani przez ks. probosz­ cza O. od kontroli nad kościołem i jego dochodami, machnęli ręką i oczekują możliwych zmian w okolicznościach natury wyższej". Spory, jak się wydaje, ustały zupełnie kiedy po śmierci ks. Orłowskiego w początkach 1891 roku jego miejsce zajął, mający opinię człowieka „cichego i spokojnego", ks. Józef Ba­ ranowski (Mądzik 1987, s. 64). 3 Wydarzeniami, które w tym okresie gromadziły znaczną liczbę tyfliskich Polaków były występy polskich trup teatralnych. Dość bogaty w takie wyda­ rzenia był rok 1893. W maju i w czerwcu gościł w Tyflisie polski zespół teatral­ ny pod kierownictwem artystycznym Ignacego Kościeleckiego. O jego wystę­ pach w stolicy Gruzji pisał do redakcji „Przeglądu Tygodniowego" mieszkający wtedy w Tyflisie, a dziś mało znany folklorysta Józef Stefan Ziemba: „Trupa polska pod kierunkiem artystycznym p. Ignacego Kościeleckiego bawi jeszcze w Tyflisie dzięki powodzeniu względnemu, jakie ma. O pier­ wszych przedstawieniach pisałem już. Po "Lenie,,, co przepowiadałem, na któ­ rej teatr pustkami świecił tak, że nie tylko żadnego dochodu, a stratę 65 rs po­ niosła trupa, grali 31/20 maja "Dom Otwarty,, Bałuckiego. Rzecz wesoła, teatr więc pełny był. 1 czerwca (21 maja) grali komedię Kraszewskiego "Miód ka­ sztelański" i „Wesele w Ojcowie", 3 czerwca (23 maja) Bałuckiego „Gęsi i gą­ ski", 6 czerwca (26 maja) Przybylskiego „Wicek i Wacek", 8 czerwca (28 maja) - Sewera „Hanusia ", operetka ludowa. Dziś zaś tj. 10 czerwca (30 maja), dzięki inicjatywie pana Jana Rousseau grali w klubie miejscowym, zwanym „Tiflisskij krużok", Fredry „ Consilium facultatis" i Bogusławskiego „Broń niewie­ ścia" [...]. Ogółem dano w Tyflisie przedstawień 8, które średnio biorąc, pub­ liczność polska chętnie odwiedzała choć znowu nie tak iak należało Jutro lub pojutrze towarzystwo dramatyczne wyjeżdża do Baku/gdzie ma zamiar dać �156 ANDRZEJ WOŻNIAK kilka przedstawień, poczem jedzie dalej po morzu Kaspijskim i Wołdze [...] Jeśli się kiedy wybierze w odwiedziny na Kaukaz jakie towarzystwo dramaty­ czne, niechaj lepiej zaopatrzy się w sztuki z życia ludowego, bo te mają powo­ dzenie wielkie, a i inne względy każą nam tak radzić" . Jak zatem widać gusty i upodobania teatralne polskiej publiczności w Tyflisie kierowały się wówczas przede wszystkim ku repertuarowi lekkiemu, ko­ mediowemu, zainteresowanie budziły też, zdaniem Ziemby, sztuki „z życia lu­ dowego". M. Mądzik pisze o występach w Tyflisie, latem 1893 r. „zespołu te­ atru polskiego" z Petersburga, pod kierownictwem Kazimierza Kamiriskiego, wystawiającego tu również „popularne utwory polskiego repertuaru komedio­ wego" - sztuki A. Fredry, M. Bałuckiego (1987, s. 66). Zdaniem tegoż autora, występy teatru polskiego rozbudziły wśród Polaków w Tyflisie duże zainter­ esowanie amatorskim ruchem scenicznym, który wkrótce miał stać się jedną z podstawowych form działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobro­ czynności, integrującą miejscowe środowisko polskie i dostarczającą środków finansowych na realizację celów statutowych Towarzystwa. „Inicjatywa powołania do życia w Tyflisie Towarzystwa Dobroczynności, instytucji, która istniała już w największych skupiskach polskich w Rosji, zror dziła się w 1894 r. Wystąpili z nią przedstawiciele miejscowej inteligencji wspierani przez nowego proboszcza i członków rady parafialnej, tzw. kuratorii. Opracowano statuty który w połowie 1894 r. został zatwierdzony przez Mini­ sterstwo Spraw Wewnętrznych. Jesienią działania organizacyjne rozpoczął tymczasowy zarząd Towarzystwa, w skład którego weszli: dr Piotr Kimontt, Rafał Szymański, Ludomir Kamocki, Grzegorz Mularski, Marian Ziembiński i Feliks Nowiński" (Mądzik 1987, s. 64) . Na pierwszym walnym zgromadzeniu wybrano władze Towarzystwa. Skład zarządu zmienił się całkowicie, a prezesem został z urzędu proboszcz ks. Ba­ ranowski. Towarzystwo czyniło starania o otwarcie przytułku dla starców i uru¬ chomienie szkółki parafialnej. Środki finansowe potrzebne do realizacji tych celów i niesienie potrzebującym materialnej pomocy czerpano ze składek i ofiar członków.oraz organizowania imprez kulturalnych, w pierwszym za¿ rzędzie przedstawień teatru amatorskiego przez wiele lat kierowanego przez inż. K. Waniorskiego, sekretarza zarządu. Oprócz przedstawień urządzano tę* wieczory literackie i koncerty. Wynikające ze statutu ograniczenia rozwoju To­ warzystwa niedostatek środków finansowych nie pozwalały jednaknależyci* rozszerzać tych kierunków jego działalności które miały na celu większą intągracje tutejszego środowiska polskiego (Mądzik 1983 s 22-23) Jeden z tyfliskich Polaków tak w 1902,r. ná tamach „Kraju" oceniał istniejący, stan rzeczy: 4 5 „Żyjemy tutaj bardzo odosobnieni, mało'łącząc się ze sobą, gdyż brak ną# ogniska, u którego moglibyśmy się skupiać. Teatru amatorskiego w języku pol­ skim, urządzanego dwa lub trzy razy do rpku, ogniskiem takim nazwać # można, gdyż rzadko.gromadzi on wjedno miejsce kilkaset osób. A i te zebrani prawdopodobnie wkrótce się przerwą, gt}yż osoby zajmujące się urządzanjef przedstawień, coraz większe trudności znajdują w gromadzeniu amatorójf (Parafianin, 1902, s. 18). ^ �„TYGODNIK POLSKI" 157 W celu rozszerzenia i uaktywnienia dzialalnos'ci Towarzystwa poczyniono, choć nie bez oporów ze strony części jego członków, zmiany w statucie, wy­ brano nowy zarząd z prezesem J. Laudańskim na czele, którego starania dopro­ wadziły w 1903 r. do otwarcia biblioteki i czytelni oraz szkółki przykościelnej (Mądzik 1983, s. 23) . Jednakże nawet i te przedsięwzięcia nie były w stanie spowodować zasadniczych zmian zakresu działalności Towarzystwa, ze wzglę­ du na jego charakter i podstawowe cele statutowe. Dopiero sytuacja zaistniała po 1905 r. umożliwiła zakładanie organizacji, które w szerszym zakresie po­ zwalały na realizację potrzeb kulturalno-oświatowych środowisk polskich w Rosji. Były to powstające wówczas w wielu miastach imperium instytucje pod nazwą „Dom Polski". 6 W Tyflisie inicjatywa powołania takiej organizacji zrodziła się wiosną 1907 roku i mimo pewnych trudności doczekała się realizacji w październiku tegoż roku. Z prośbą o rejestrację stowarzyszenia „Dom Polski" wystąpili tu Ignacy Rządca, Franciszek Lcncki (Łęcki?), Antoni Keller, Aleksy Asłanowicz, Józef Żółtowski, Stefan Chrzanowski, Bronisław Mielczarski i Otto Gede. Oficjalna inauguracja działalności Stowarzyszenia odbyła się 16 października 1907 r. (Mądzik 1983, s. 24-25). Celem działalności Stowarzyszenia, jak głosił statut miało być popieranie rozwoju kulturalnego wszystkich warstw ludności polskiej w Tyflisie i jego najbliższych okolicach. Dla osiągnięcia tych zamierzeń planowano założyć czytelnię, biliotekę, księgarnię, szkołę dla dzieci i dorosłych, biuro informacji i porad prawnych, i,irodową jadłodajnię i herbaciarnię oraz towarzystwo wza­ jemnej pomocy. Przcw idywano także wykłady, dyskusje, różnego rodzaju kursy dokształcające dla doro.slych, koncerty, lekcje muzyki chóralnej i śpiewu. Pro­ jektowano wydawanie książek, broszur oraz, co dla nas szczególnie interesują­ ce, gazel i czasopism. Członkami Stowarzyszenia mogły być wszystkie osoby uważające się za Polaków które ukończyły 18 lat bez różnicy płci wyznania zawodu i przynależności społecznej (Mądzik 1987, s. 73). Mimo iż, jak widać, statut nie stawiał niemal żadnych ograniczeń w przyjmowaniu członków, to ich liczba wzrastała powoli: w roku 1909 Stowarzyszenie skupiało 84 osoby. Zainteresowanie kolonii polskiej działalnością „Domu Polskiego" (mimo pewnych ograniczeń jej zakresu, których zażądały władze gubcrnialne w czasie rejestracji), było w pierwszym okresie jego istnienia dość duże. Świadczy o tym pośrednio poszukiwanie dla Stowarzyszenia korzystającego dotychczas z gościnności Towarzystwa Dobroczynności, nowego większego lokalu z po­ mieszczeniem na salę teatralną. Odpowiedni dom, na lej samej co Towarzystwo Dobroczynności ulicy Nikołajcwskiej, udało się wynająć latem 1909 r. Jedną z głównych form działalności „Domu Polskiego" były przedstawienia teatru amatorskiego. Najczęściej wystawiano komedie polskich autorów: Fre­ dry, Zapolskiej, Bałuckiego. Urządzano też wieczory muzyczne, literackie (często rocznicowe), taneczne, choinki dla dzieci. Czasem odbywały się seanse filmowe, czynna byla czytelnia i biblioteka. We wrześniu 1909 r. w siedzibie „Domu Polskiego" występowała polska trupa teatralna Czesława Jankowskiego �158 i I ¡Í SI ANDRZEJ WOŹNIAK z lekkim repertuarem komediowym i ciszącą się ogromnym powodzeniem ope­ retką Śliwińskiego Warszawianka. „Dla zaakcentowania swej ożywionej działalności i przyciągnięcia wię­ kszej liczby Polaków do "Domu Polskiego" - pisze M, Mądzik - kierownictwo Stowarzyszenia zamieszczając anonse w gazecie „Tiflisskij Listok" coraz czę­ ściej dawało wstawki w języku polskim. Najpierw była to tylko nazwa Stowa­ rzyszenia, z czasem tekstu składanego w języku polskim zaczęło przybywać. Zawiadomienie o wieczorze poświęconym Chopinowi zawierało już polski tekst: Jubileuszowy wieczór F. Chopina, zaś anons o występie trupy Janko­ wskiego wydrukowany był w całości w języku polskim" (Mądzik 1987, s. 78¬ 80). Od połowy 1909 r. w działalności Stowarzyszenia dają się zauważyć pewne oznaki kryzysu, pogłębiającego się w roku następnym: ilość członków wzrasta powoli, zaczynają się kłopoty finansowe. Aktywność Stowarzyszenia słabnie, a w następnym roku niemal zamiera. Po roku 1910 pozostało w nim tylko 11 członków i funkcjonowała jedynie biblioteka. Znalazła się jednak grupa ludzi, która doprowadziła do reaktywowania działalności Stowarzyszenia w 1913 r. i ponownego, powolnego wzrostu liczby członków. Wybrano nowy zarząd, któ­ ry powołał trzy koła: dramatyczne, organizacji wieczorów oraz rozrywek dla dzieci. Urządzano wieczory, seanse filmowe dla dorosłych i dzieci, koncerty itp., działał teatr amatorski, biblioteka i czytelnia. Wybuch wojny światowej postawił przed stowarzyszeniem „Dom Polski" nowe zadania. Jego działalność niemal całkowicie podporządkowana została sprawie pomocy poszkodowanym przez działania wojenne. Już we wrześniu 1914 za zgodą namiestnika Kaukazu utworzony został w Tyflisie Polski Komi­ tet Organizacyjny Pomocy Ofiarom Wojny przy Stowarzyszeniu „Dom Polski". Zbiórkę pieniędzy na rzecz poszkodowanych rozpoczęto od umieszczenia w miejscowej gazecie „Kawkaz" wezwania w języku polskim do kaukaskich Polaków, w podniosłych słowach apelującego do ich ofiarności w imię do­ świadczonej przez wojnę ojczyzny. Szybko zaczęły napływać składki, rozpo­ częto organizowanie imprez, z których dochód przeznaczony był na rzecz Ko­ mitetu Pomocy Ofiarom Wojny, skąd zgromadzone fundusze w większości przekazywano odpowiednim instytucjom w Warszawie. Jesienią 1914 r. napły­ nęli do Tyflisu pierwsi uchodźcy z objętych działaniami wojennymi terenów Królestwa dla których Komitet zorganizował schronisko w pomieszczeniach Towarzystwa Dobroczynności. Liczniejsze grupy uchodźców polskich przyby­ ły do Tyflisu rok późniei icsienia 1915 roku po ewakuacji Królestwa Polskietro Ustalenie dokładnej ich liczby icst dośćYrudne edyż Komitet rejestrował tylko osoby ubicmiace sie o pomoc' hcznie iednak z nie zarejestrowanymi których wedhm ówczesnych ocen było około 500 osób do listopada 1915 r' w stolicy Gruzii znalazło sic około 900 1000 uchodźców 'polskich cześć z nich wyjechała iednak nóźniei do innych mieiscowości Stawiało to zarówno Komi­ tet i i к i c i h snoLznosc nolsk-i w Tyflisie w trudnei sytuacji nie starczało bowiem środków finansowych nn nomoc dh notr/ebuhcych a ilość miejsc n^MegowJch w L u j t ó L a z wciąż eszcze' zbyt mała Sy- A �„TYGODNIK POLSKI" 159 luacja ustabilizowała się dopiero w 1916 г., kiedy utrudnienia administracyjne zahamowały napływ uchodźców na Kaukaz, a więc i do Tyflisu, a ci którzy znaleźli się tam wcześniej, w większości zdołali już znaleźć pracę i mieszkanie. W działalności kulturalnej „Domu Polskiego" istotną rolę odgrywał nadal teatr amatorski, ale coraz więcej miejsca zajmowały teraz różnego rodzaju im­ prezy o charakterze patriotycznym; koncerty i rocznicowe wieczory literackie, odczyty (Mądzik 1987, s. 88-97) . Przyczyniało się to niewątpliwie do większej konsolidacji wewnętrznej całej tutejszej społeczności polskiej, pogłębiania jej świadomości narodowej oraz poczucia łączności z krajem. Stosunek tyfliskich Polaków do spraw narodowych, ich zaangażowanie w działalność organizacji polskich dość krytycznie oceniał W. Gutowski, przedstawiciel Centralnego Komitetu Obywatelskiego, jeszcze jednej organi­ zacji niosącej pomoc wygnańcom, której władze rosyjskie zezwoliły na dzia­ łalność na Kaukazie dopiero w 1916 r. W przesłanym Zarządowi Głównemu CKO sprawozdaniu pisał on mianowicie: „Skład osobisty miejscowych orga­ nizacji polskich w miastach, zresztą bardzo nieliczny, zawiera w ogromnej wię­ kszości wypadków ludzi niezamożnych, pochłoniętych pracą zarobkową na ży­ cie i tylko dorywczo mogących spełniać obowiązki społeczno-narodowe [...], zresztą większość stałych mieszkańców Polaków różni się zasadniczo z nami (pracownikami C K O - M.M.) w pojęciu pracy społecznej: my uważamy naszą pracę za obowiązek narodowy, ci panowie zaś - za filantropię" (Mądzik 1987, s. 106-107). Jeszcze krytyczniej pisał o kaukaskich Polakach w wydanych kilka lat wcześniej wspomnieniach ks. Fryderyk Józefat Żyskar, który sam dwa lata spę­ dził na kaukaskim zesłaniu: „A tu mój Boże! na tym Kaukazie pogoń za złotem, za dostatkiem, za życiem, tak dusze wypełnia, tak serca przemienia, że przy­ chodzą na kapłana ciężkie chwile zwątpienia, w których chciało się zawołać: Panie! oderwij mnie od tej ziemi niepłodnej, od tej roli, która nie daje żadnych owoców" (Żyskar 1909, s. 78-79). Zaraz jednak dodaje, że owoce jednak są, tylko trzeba bardzo dużo pracy. Zastrzega się też, że nie chce generalizować i że jego uwagi nie odnoszą się bynajmniej do wszystkich Polaków; troskę jego budzi inteligencja, która jak twierdzi, rzadko ma do czynienia z katolickimi duchownymi. Nasuwa się tu jednak refleksja, iż być może stosunkowo wysoki wśród kaukaskich Polaków odsetek inteligencji, na przełomie wieków często obojętnej relieiinie był przyczyna tak pesymistycznej oceny tamtejszych sku¬ pisk polskich Krytyczne uwaei pod ich adresem padały jednak nie tylko ze strony ludzi patrzących z zewnątrz, takich jak W. Gutowski czy ks. F. Żyskar. Również z sametio Tvflisu odzvwalv sic cłosv mówiące o niedostatkach czy wręcz zagrożeniach tutejszego tycia polskiego. W 1895 r. J. S. Ziemba pisał z Tyflisu o trudnościach na które natrafialv tu nróbv zoreanizowania Dolskiei biblioteki* podnoszono snrawe znajomości iczyka polskiego zarówno wśród dzieci miejscowych Polňków hk i wśród dorosłych Korespondent Kraiu" ubolewał no w 1898 r że dzieci Pohków z klasy sredniei urodzone na Kai, 7 kazie często wcale nic źnaia rodzinne! mowv" a oomimo to nauczyciele iezvka polskiegow Tyflisie nie znajdują pracy (Mądzik 1987, s. 69), rok później Stefan �160 ANDRZEJ WOŹNIAK z Tyflisu pisał w „Głosie", że nawel inteligencja polska w Tyflisie „niemożebnic mówi po polsku" (Stefan z Tyflisu 1899, s. 548). Choć w przytoczonych tu wypowiedziach jest pewno trochę publicystycz­ nego przejaskrawienia rzeczywistości, to nie ulega wątpliwości, że nie wszy­ stkie domy kolonii polskiej w Tyflisie były na przełomie wieków takimi twier­ dzami polskości jak opisany w „Tygodniku Powszechnym" dom zasiedziałej w Gruzji od półwiecza rodziny Kimonltów (Kimontt 1979, s.5). Dla wielu in­ nych dopiero wraz z tą wielką Talą spraw polskich, która napłynęła na Kaukaz w latach wojny, rozpoczął się powrót do polskości, odnajdowanie tożsamości narodowej. Rewolucja lutowa 1917 roku spowodowała wiele zmian również w życiu kolonii polskiej w Tyflisie. Umożliwiła przede wszystkim zakładanie nowych organizacji polskich, w tym również o charakterze politycznym. Już w marcu 1917 r. członkowie dotychczas działających w Tyflisie organizacji, tj. Stowa­ rzyszenia „Dom Polski", Towarzystwa Dobroczynności oraz Polskiego Komi­ tetu Pomocy Ofiarom Wojny, powołali do życia Radę Polskich Organizacji. Pierwszą deklaracją Rady było poparcie dla „zasad i haseł" głoszonych przez Rząd Tymczasowy. W następnych miesiącach zaczęły powstawać organizacje polskie o chara­ kterze politycznym. W początkach kwietnia 1917 r. powstało ugrupowanie no­ szące nazwę Polski Związek Demokratyczny, z Sekcją Wojskową również od kwietnia działała jeszcze jedna organizacja wojskowych - Związek Wojsko­ wych Polaków. Równocześnie ukształtował się ośrodek koordynujący działania organizacji żołnierskich - Tymczasowa Polska Rada Wojskowa. W maju Rada Polskich Organizacji w Tyflisie powołała swoją egzekutywę - Polski Komitet Wykonawczy. Komitet podjął decyzję o zwołaniu „krajowego zjazdu polskiego na Kaukazie" oraz o wydawaniu gazety w języku polskim (Mądzik 1987, s. 126-127). Z inicjatywy przebywających w Tyfilisie działaczy PPS i SDKPiL utworzo­ no tu w czerwcu 1917 r. Polską Socjalno-Demokratyczną Organizację, jednak­ że już na przełomie września i października tego samego roku nastąpił w niej rozłam, w wyniku którego znów wyłoniły się SDKPiL, PPS-Lewica i PPS-Frakcja. Istniały też w Tyflisie polskie organizacje młodzieżowe. Z inicjatywy zna­ nego działacza polonijnego Jerzego Mularskiego powstała organizacja dziecięco-młodzieżowa „Harcerz", a od września działał Związek Młodzieży Polskiej. Niewielką organizacją społeczno-zawodową był Polski Związek Pracowników Kolejowych. W sierpniu 1917 r. odbył się w Tyflisie zjazd przedstawicieli polskich orga­ nizacji i związków działających na Zakaukaziu, który w ostatnim dniu obrad wyłonił naczelny naczelny organ - Polską Radę Okręgową na Kaukazie, która z kolei wybrała Krajowy Komitet Wykonawczy. Zjazd ustalił wytyczne, który­ mi miała kierować się PRO w swej działalności. Głównymi celami miały być; rozbudzenie samowiedzy narodowej i niepodległościowej, sprawne organizo* wanie polskiego życia publicznego, ujednolicanie polskiej polityki na Kaukazie. �„TYGODNIK POLSKI- 161 zgodnie z zasadami ogólnonarodowej polityki kraju. Przy Radzie Okręgowej utworzono Polską Centralę Wojskową. W listopadzie Rada podjęła decyzję o połączeniu oddziałów polskich istnie­ jących na Kaukazie w jedną całość organizacyjną, dywizję wojsk polskich. Wo­ bec wielu trudności zrealizowanie tego planu okazało się niemożliwe - powstała jedynie Samodzielna Kaukaska Brygada Wojsk Polskich. Na przełomie 1917/1918 r. liczyła ona około 1500 żołnierzy i oficerów pod wspólnym dowó­ dztwem. Żołnierze Brygady pełnili służbę wartowniczą w Tyflisie. W lipcu 1918 r. rząd gruziński podjął decyzję o rozwiązaniu tej bardzo już wówczas przerzedzonej formacji, a jej żołnierzom i oficerom umożliwił powrót do kraju (Mądzik 1987, s. 127, 138-149). W roku 1918 zaistniała na Zakaukaziu nowa sytuacja polityczna: powstały trzy niepodległe republiki kaukaskie, a wśród nich Demokratyczna Republika mmi та № i. • p / wij » 4 Лва «О kop. - •'• - R n polityczno-ekonomiczny i literacki. WYCHODZI KAZ W TYUZIKŃ. Tjílis, niedziela, 2 czerwca 1918 raku. I n U pmnantr. .{Unia: 5 Л . . . aiłea. . . Jr.. «a rwfcjit^jiaer tratuj. t» fńurlU jamami A1 u. lutcr oc-attj tafeiui't u.51 a!n!ae od 10<¡ d) 2-«¡ oprfc. dat nriticiŁ Czy wolno ł ib spa¿? *«¡e i.l/.i,. napnul. Тому ai» ono nieNie ski» glo-mcl. i „t„w «mataren która oriuwavstko, na», triüU: „k ,u,W¡ rrwolofll-pilrvotOtíjej i v opon. Przed ba«ekalejdoakop ludii i panst» calven, które sity kosmiczne «nrorah v Dovslmnnm U»l,„. го nmnioliic m mi o » v i n » przewija м, ; . s a a r w » s e ; a s l i s » prmiloíč tw.r.1, I lW BU..,, k t S í « £ corazVvrainWj poprV. tan.; .-.jní M ' .Cavo kMdv w w, , kolků, (ok'a»Лиг» lotr. a talówмш> ai. »>o¡v-. uto do ronnkonwo hne napięcia. ' Ten .ducli bo»v. 'w r««rvvvl»toi« lvcia. .\i« trz.-t>a s4 .be -'-orni lv¡„ aa»rwnvm *'»io *' re*№i i treícl, «veía Hitveaneg» ¡ uawm <v.p„lk0.v, t.„, «iniú konjnakuira ekonomicinéjto narodów. l*.WIÍi. «..¡eplaj.,-,01, «i, »»>hto, W takim canenlewolnoipX! no stokro-Iktórego wMownw ><t i M * Zakaiúatale. la» uletrolno tvui, ktorir rhn iv. któray Storneba«Ц oliw.*: t.-w mugui» «I* «li chatank*lioli.ycaitte ¡ .konomicanw jako apoletieiatwo. Kraj пала, dwa Uta byt widownie m . «¡«nej walki, k'úra wwatrptu takiwve.jak i .kononticatn jego .l.v. I .Var,.! *Í*ej «r„!y. „otitvíko- povvikW ¡ ».„¿ eví ten «tan nrinra (i. ktúrv oWnV 11Ü kl»rvk0l«Íek iUI.V BOHlinVl prlejař .¡. jedtneni ».*», itewl*»».,.. ' ' Oproti pnikóv, iwrcklch i ..(.«lierkk-k. 5 u Ryc. 1. Strona tytułowa nr I „Tygodnika Polskiego", reprod. M. Gmur �162 ANDRZEJ WOŹNIAK Gruzji (26 V 1918). Rząd Gruziński od początku prowadził politykę unaradawiania urzędów, instytucji oświatowych, kolei, a także służby zdrowia (Gruzja 1939, s. 91-99). Działania te nie pozostawały bez wpływu na sytuację miesz­ kających w gruzji Polaków; jedni stracili pracę, inni czuli się zagrożeni. Nakre­ ślony przez zjazd organizacji polskich program działania kaukaskiej Polonii zaczął w praktyce schodzić na plan dalszy: sprawą pierwszoplanową stała się natomiast kwestia powrotu do kraju. W tym też właśnie okresie zaczęło się ukazywać czasopismo w języku polskim - „Tygodnik Polski". Pierwszy numer czasopisma noszącego tytuł „Tygodnik Polski politycznoekonomiczny i literacki" ukazał się w Tyflisie w niedzielę 2 czerwca 1918 roku. Jego redaktorem był W. Jordaňski, a wydawcami bracia Musiał i J. Blichiewicz. „Tygodnik" zawierał 4 strony niedużego formatu (32 x 21 cm), tekst drukowa­ ny był w dwu szpaltach. Numer 2 wyszedł 9 czerwca, podobnie jak i następne już bez podtytułu. Numer 3, sześciostronicowy „Za redaktora" podpisał M. Mu­ siał, wydawcami byli M. Musiał i J. Blichiewicz, w nr 5 M. Musiał był reda­ ktorem pisma i wraz z J. Blichiewiczem, jego wydawcą. Cztery numery „Tygodnika" (R. 1918, nr 1-3, 5) znajdują się w zbiorach biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego'', inne nie są znane. Brak tego tytułu w pozostałych dużych bibliotekach warszawskich, nie dały również rezultatu poszukiwania w paru innych miastach. Nie został odnotowany w Katalogu Centralnym Biblioteki Narodowej. Nie udało siego również odnaleźć w dużych bibliotekach naukowych Tbilisi. Nic znajdujemy lego tytułu także w bardzo kompetentnej i zawierającej ogromną ilość wiadomości o tyfliskiej Polonii w latach I wojny światowej, wielokrotnie tu cytowanej pracy M. Mądzika (1987). Jest to jak dotychczas, jedyne polskie czasopismo wydawane w Tyflisie, które udało się odnaleźć. Prehistoria czasopism polskich w Tyflisie sięga wprawdzie l-ej połowy XIX w., ale więcej w niej, jak się wydaje, planów i za­ mierzeń niż faktów. Czasopismo kulturalno-literackic zamierzał podobno wy, dawać w Tyflisie już w latach 40-tych X I X w. poeta Tadeusz Łada Zabłocki, ale nic otrzymał na to zezwolenia (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 161). Gazety i czasopisma w języku polskim zamierzało wydawać Stowarzysze­ nie „Dom Polski", ale projekt ten nic został zrealizowany. Poza sferę projektów nie wyszły też chyba plany wydawania gazety polskiej przez Polski Komitet Wykonawczy Rady Polskich Organizacji. O obu tych zamierzeniach wspomi­ nałem zrcszlą już wcześniej. M. Mądzik pisze też o polskiej gazecie wydawanej jakoby w drugiej połowic 1918 r. - „Dzienniku Tyfliskim", mającym służyć akcji werbunkowej na rzecz tworzonej przez gen. L. Żeligowskiego 4 Dywizji. Żadnej informacji potwierdzającej ten fakt nic udało się jednak autorowi odna­ leźć (1987, s. 151, 227). Wiele niejasności i pytań wiąże się również z „Tygodnikiem Polskim". Nie wiemy z czyjej inicjatywy powstał, jak długo wychodził, jaki był nakład pisma, �„TYGODNIK POLSKI" 163 gdzie je drukowano? Mało, lub nic nie wiemy о ludziach, którzy je redagowali i wydawali. Redaktor „Tygodnika" Wincenty Jordański był zastępcą członka Polskiego Komitetu Wykonawczego Rady Polskich Organizacji (Mądzik 1987, s. 127). W czerwcu 1918 r. wyjechał do Poti jako korespondent „Tygodnika" aby zebrać na miejscu wiadomości o warunkach powrotu do kraju przez Morze Czarne. Z Poti 13 VI wysiał do „Tygodnika" depeszę następującej treści: „Wszelkie wyjazdy wstrzymać, szczegóły przywiezie Jordański" ("Tygodnik Polski" 1918, nr 2, s. 4). Jeśli nawet wrócił do Tyflisu, to tylko na krótko aby zlikwi­ dować swoje sprawy, z nr 5 „Tygodnika" dowiadujemy się bowiem o jego wy­ jeździe do kraju. Jeszcze mniej wiadomo o współwydawcy „Tygodnika Pol­ skiego", podporuczniku Janie Blichicwiczu. Jedyna wzmianka o nim pochodzi z drugiej połowy roku, kiedy brał udział w akcji werbunkowej do 4 Dywizji gen. Żeligowskiego (Mądzik 1987, s. 150-151). Nic właściwie nie wiadomo o braciach W. i M. Musiałach. Obaj byli współwydawcami dwu pierwszych numerów „Tygodnika", później jako wydawcy podpisywali czasopismo tylko M. Musiał i J. Blichiewicz. M. Musiał był też jego redaktorem. Bracia Musiałowie wydawali także, wspólnie z A. Gorbaczukiem, redagowany przez J. Degena „artystyczno-literacki i satyryczny" tygo­ dnik „Igła", prawdopodobnie w języku rosyjskim. Pisywali obaj, choć rzadko, w „Tygodniku Polskim". Nie wiemy kto był autorem artykułu Czy wolno spać? zamieszczonego na stronie tytułowej nr 1 „Tygodnika", tam gdzie można było się spodziewać artykułu programowego. Artykuł len wzywał Polonię do wytę­ żonej pracy, „karności i organizacji", koniecznej w obliczu zagrożenia ze stro­ ny narodów silniejszych gospodarczo i organizacyjnie, przede wszystkim zaś, coraz bardziej aktywnych na Zakaukaziu politycznie i gospodarczo Niemców. Nawoływał do nawiązania „nici żywego związku z Macierzą". Prawdopodobnie odezwały się jednak głosy zarzucające redakcji pisma brak deklaracji programowej, bo w numerze 2, również na stronie tytułowej ukazała się publikacja pt. Dlaczego nie daliśmy swego credo. Autor artykułu (być może redaktor, lub też, na co wskazywałyby pewne cechy stylu, często pisujący w „Tygodniku" Ludwik Piekarski), stwierdza, że nie jest to konieczne, bowiem „nie chodzi o frazeologię, lecz o czyn, o czyn zbożny i zdrowy". Wszelkie zaś deklaracje ma zastąpić hasło: „Pamiętajcie o starej ziemi". „Oto nasze credo - pisze autor - jeżeli koniecznie tego chcecie, drodzy rodacy". W jakiej mierze ten, przyznajmy, bardzo ogólnie nakreślony program był realizowany? „Tygodnik" zamieszczał trochę bieżących wiadomości z kraju (przeważnie z Królestwa, niekiedy z kresów wschodnich), np. o wyborach do Rady Stanu (nr 1, s. 4) i powołaniu w Królestwie nowego prezesa „gabinetu ministrów", J. K. Steczkowskiego oraz jego deklaracji programowej, rozwią­ zaniu 1-go Korpusu gen. J. Dowbora-Muśnickiego, o walkach 2-go Korpusu i legionistów J. Hallera z Niemcami (nr 2, s. 3) czy też o wprowadzeniu w są­ dach Warszawy języka polskiego jako urzędowego (nr. 3, s. 5). W numerze 4 „Tygodnika", którego brak w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warsza­ wie, znalazła się wzmianka o obchodach rocznicy 3 maja w Warszawie, o czym �164 ANDR/.IU WOŹNIAK wspomina LP (Ludwik Piekarski) w krótkiej biografii Romualda Traugutta za­ mieszczonej w numerze następnym. Wiadomości takich było jednak niewiele; czerpano je przeważnie z dzienników polonijnych wychodzących jeszcze wów­ czas w Moskwie, „Echa Polskiego" i „Gazety Polskiej", sporadycznie dociera­ jących do Tyflisu. Bezpośrednie kontakty z krajem, o czym niejednokrotnie pi­ sano w „Tygodniku", były bardzo utrudnione. Podróże do Polski odbywające się okrężnymi drogami, trwały długo, pełne były niespodziewanych trudności, a często i niebezpieczeństw. Najkrótszą niegdyś drogą do kraju, przez Morze Czarne i Odessę, z powodu braku regularnej komunikacji morskiej i niepewnej sytuacji na Ukrainie, podróżowano teraz znacznie rzadziej. Ukraina, Krym, a nawet Północny Kaukaz, były to rejony, z którymi nawet państwowa poczta gruzińska nie utrzymywała żadnych połączeń. S. A. Korwin, znalazłszy się w lecie 1918 r. w Tyflisie bez źródeł utrzymania, założył tu prywatne biuro pocztowo-informacyjne do kontaktów z tymi terenami. Z powodu jednak pa­ nującego tam chaosu i trudności komunikacyjnych, przedsięwzięcie okazało się chybione (Korwin, 1966, s. 287-289). Oprócz wiadomości bieżących ukazywało się jednak w „Tygodniku" sporo innych materiałów dotyczących spraw kraju. Tak np. podpułkownik A. Małyszko, pierwszy prezes Związku Wojskowych Polaków i członek Komitetu Wy­ konawczego Rady Polskich Organizacji w artykule pt. Uwagi o sztuce wojennej pisał o potrzebie tworzenia silnej i dowodzonej przez odpowiednio do tego przygotowanych oficerów armii: „Naród, który chce żyć samodzielnie [...] musi mieć realną siłę, na której swe istnienie opiera [...] Taką namacalną siłą jest armia (...] Bojowej armii nic stworzą profani i analfabeci wojskowi i ci, co głoś­ no krzyczą na wiecach i wicie obiecują, ale wykształceni wojskowi fachowcy (nr 1, s. 3). Ludwik Piekarski, pracownik Kolei Zakaukaskich i jeden z filarów "Tygodnika" w artykule Luźne zdania w dziedzinie handlu i przemysłu swoj­ skiego zastanawiał się nad sytuacją gospodarczą Królestwa, odbudową znisz­ czonego przez wojnę przemysłu oraz zadaniami emigracji (nr 3, s. 3-4). Tenże sam autor w omówieniu artykułu zamieszczonego w wychodzącym w Królew cu czasopiśmie „Industrie-Kurjer", pisał o związkach Gdańska z Polską i jego roli w ekonomice odradzającej się państwowości polskiej (Gdańsk portem dla Polski nr5 s 2) oraz w lvm samvm numerze Tveodnika" nrzvnominal postać dyktatora Powstania Styczniowego, Romualda Traugutta (ś. 2-3). O tęsknocie tułacza za krajem i o pragnieniu powrotu doń mówiły wiersze W. Musiała (nr 1, s. 4, nr 3, s/6) i innych autorów (nr 3, s. 5, nr 5, s. 3) drukowane w „Tygodniku". Powrót do kraju był zresztą tematem, któremu poświęcano w kolejnych nut merach „Tygodnika" coraz więcej miejsca, bowiem dla wielu rodzin polskicfc w Gruzji a zwłaszcza w Tyflisie lato roku 1918 stało się okresem szczególnie trudnym. Odrodzenie państwowości gruzińskiej oraz związane z nim unarodo* wienie i reorganizacja wielu instytucji pociągnęły za sobą zwalnianie z posaé cudzoziemców, w tym również wielu Polaków. Na ich miejsce wszędzie gdzift było to możliwe, przychodzili Gruzini. Wcześniej już zwolnienia takie miały miejsce w szkołach, urzędach, szpitalach, a w czerwcu 1918 r. objęły również �„TYGODNIK POLSKI" 165 znaczną część polskich pracowników Kolei Zakaukaskich. W numerze 1 „Tygodnika" z 2 czerwca 1918 r. ukazała się wiadomość następującej treści: „Rozporządzeniem Zarządu Dróg Zakaukaskich wszyscy pracownicy kolejo­ wi, delegowani z dróg obcych, z d. 1 czerwca zostają uwolnieni dla powrotu na poprzednie miejsce służby bez wynagrodzenia t. z. likwidacyjnego. W liczbie tych pracowników znajdzie się dużo naszych rodaków bez możności wyjazdu i funduszów na dalszą egzystencję. Jeszcze jeden smutny obrazek naszej nie­ szczęśliwej tułaczki. Rodacy, organizujmy się, gdyż groźne jutro być może nie­ daleko" (s. 4). W następnych miesiącach powrót do kraju stał się koniecznością nawet dla wielu rodzin od dziesięcioleci zasiedziałych na Kaukazie, tak jak wspominana już rodzina Kimotlów, której trzy pokolenia związane były z Gru­ zją. W dwu pierwszych numerach „Tygodnika" materiały dotyczące powrotu do kraju nie zajmują jeszcze wiele miejsca. Są to wyłącznie komunikaty i infor­ macje o warunkach w jakich odbywa się podróż do kraju, obowiązujących prze­ pisach, instytucjach polskich niosących pomoc powracającym w punktach eta­ powych, itp. Tak np. w zaczerpniętej z „Gazety Polskiej" informacji o możli­ wościach podróży przez Rosję Sowiecką i tereny okupowane przez Niemców, zatytułowanej W sprawie powrotu do kraju, czytamy m. in.: „Do Pskowa Nie­ mcy przepuszczają zupełnie swobodnie. Po drodze nawet nie pytają się wjeż­ dżających do miasta o żadne papiery i regestrują je dopiero w mieście. Za to w Toroszynie, gdzie komisarz daje przepustki przez straż rosyjską, działając na mocy decyzji miejscowego "Sowieta" jest dużo różnych trudności. Ostatnio zdecydowali nie przepuszczać mężczyzn w wieku od 18 do 37-miu lat. Z Toroszyna do Pskowa jedzie się bądź furmankami, bądź koleją. Droga fatalna i męcząca. Setce Polaków w wieku od 18 do 37 lat udało się wymódz na miej­ scowym „Sowiecie" w Toroszynie skasowanie ograniczenia dla młodych i przedostali się oni wszyscy z przepustkami. Byłoby jednak lepiej, gdyby wogóle nie Toroszyno dawało przepustki, ale aby Piotrogród, zamiat dawać je do Toroszyna, dawał je do Pskowa. Co do rewizji: rzadko odbierają prowizję, ale to sięzdarza. Pieniądze carskie zmieniają na „Kierenki" ale rewizja jest dość słaba. O ile uda się wydostać z kordonu bolszewickiego na terytorium okupowane, nikogo po drodze o nic nic pytają i można dostać się do środka miasta. Tutaj najlepiej odrazu zwrócić siędo C.K.O. (Centralnego Komitetu Obywatelskiego - Á. W.) w którym udzielą informacji, gdyż sprawy z dnia na dzień zmieniają się i coraz nowe zachodzą zmiany. C.K.O. w Pskowie utrzymywał się jako główna instytucja polska. C.K.O. w Pskowie (adres obecny ul. Pośnikowska N 7) jest dla Polaków placówką urzędową" (nr 1, s. 2). Poniżej umieszczono krótkie ogłoszenie o wymaganych przez niemieckie władze okupacyjne zaświadczeniach o szczepieniu ospy. W numerze 2 ukazał się Komunikat Polskiej Rady Okręgowej na Kaukazie w sprawie powrotu do kraju informujący, iż wymagane przez Niemców szcze­ gółowe listy Polaków zamierzających wrócić do kraju zostały zakończone i ma­ ją być dostarczone do Warszawy przez specjalnych delegatów, ale ich wyjazd �166 ANDRZEJ WOŹNIAK „napotyka na wielkie trudności". Komunikat kończy się uwagą iż indywidualne wyjazdy do kraju, zarówno przez Batum, drogą morską, jak i przez Władykaukaz i Rosję, są bardzo ryzykownej dopóki tylko uda się utrzymać posadę, lepiej decyzji takich nie podejmować. Na tej samej stronie zamieszczona też została krótka informacja własna „Tygodnika" o warunkach podróży przez Władykaukaz, którą warto przytoczyć w całości: „W sprawie przejazdu po wojenno-gruzińskiej drodze do Władykaukazu i dalej, z wiarogodnego źródła redakcja "Tygodnika Polskiego" zasięgnęła następujące wiadomości: do st. Kazbek dro­ ga niebezpieczna i przejeżdżający często stająsięofiarami napadów; od st. Kaz¬ bek-do Władykaukazu szosę ochraniają pikiety bolszewickie. Polakom przeszkód nie czynią żadnych. Odbierają tylko broń. Z Władykau­ kazu do st. Tichorcckaja i dalej do Carycyna jechać można koleją - prawda, ruch kolejowy jeszcze nie jest uregulowany; rewizje częste, lecz pieniędzy nie odbierają. Z Carycyna do Moskwy pociągi kursują normalnie. W Moskwie spo­ kojnie, ale drożyzna wielka. Z Moskwy do Kijowa przejazd zupełnie bezpiecz­ ny i łatwy - kursują pociągi. Co zaś się tyczy przejazdu z Ukrainy do Królestwa Polskiego, to w tej sprawie dotychczas nic pewnego czytelnikom zakomuniko­ wać nie możemy". Na początku drugiej połowy czerwca autor kryjąc się pod kryptonimem D.J., w krótkim felietonie pt. Z chwili pisał: „Sprawa powrotu do kraju zaabsorbo­ wała wszystkie umysły w chwili obecnej i nic w tern dziwnego. Groźne jutro przybliża się coraz bardziej. W początkach lipca ostatni, którym udało się utrzy­ mać do tej pory na posadach t.j. kolejarze znajdą się na bruku i przeżywać zmu­ szeni będą ostatnie oszczędności, nie mając perspektywy znalezienia pracy, a co dalej z tego może wyniknąć - kto wie. Nic dziwnego, że zapanowała go­ rączka wyjazdu i to natychmiastowego, tembardziej, że według krążących wer­ sji, w Królestwie brak rąk do pracy. Wyjechać zaś jak okazuje się nie jest tak łatwo" (nr 3, s. 5). Przedwyjazdowa gorączka rosła z dnia na dzień, zwłaszcza iż zaistniały realne możliwości grupowych podróży stosunkowo pewnymi i w y ­ godnymi statkami niemieckimi przez Morze Czarne do portów rumuńskich, a także do Sewastopola z połączeniem do Odessy, stamtąd zaś, jak donosił prze¬ wodnik grupy Polaków, która wcześniej odbyła podróż tą trasą, kursowały je­ szcze wówczas Dociaci nosoieszne do Kiiowa i dalei" (Poti - 25 czerwca nr ч\ 4-5) Wdruciei połowie czerwca około p o ł o w y szpalt Tygodnika" wypeł­ niały iuż różnorodne materiały dotyczące powrotu do kniu- wywiad z ambasa­ dorem niemieckim w Tyflisie komunikaty zawiadomienia depesze reportaż /^ nożecnania P u » "ф wvicždž J a c e W z Gruzii „zabłąkanego /аЬНкап^о oddziału l-go l eo ťoísk.cgo Polskieco Poza kwestią powrotu do kraju i pogarszającej się sytuacji materialnej wielu rodzin polskich, sprawom tytliskiej Polonii „Tygodnik Polski" poświęcał wręca zadziwiająco mało uwagi, zwłaszcza że zamieszczony w numerze 2 artykuł re* dakcyjny pt. Najbliższe zadania, mógł budzić nadzieję, że właśnie tego rodzaj*' materiałów w czasopiśmie nie zabraknie. Redakcja apelowała w nim do podzier lonej na grupki kolonii polskiej o wspólne działanie na rzecz odradzającego się państwa polskiego i aby nakreślić podbudowany wiadomościami o sytuacji kot �„TYGODNIK I'OLSKI" 167 lonii polskich na Kaukazie, plan takich działań, ogłosiła konkurs prosząc czy­ telników o wypowiedzi na temat następujących zagadnień: „1. Zadania kolonii polskich na Kaukazie i ich stosunek do kraju. 2. Liczebność i położenie ekonomiczne kolonii polskiej (dane statystyczne). 3. Kolonie niemieckie w Rosji - rola ich w obecnej wojnie i w przyszłej walce ekonomicznej. 4. Przyszłe znaczenie Kaukazu w międzynarodowej walce ekonomicznej i jaki udział w niej przyjąć możemy. 5. Organizacja robotniczych związków zawodowych na Kaukazie. 6. Organizacja ekonomiczna Polaków na Kaukazie. 7. Wzajemny kredyt i związek finansowy z krajem. 8. Szkolnictwo polskie" (nr 2, s. 2). Oprócz pisemnych opracowań tematów, można też było zgłosić wypowiedź ustną podczas jednego z wieczorów dyskusyjnych, które redakcja zamierzała organizować co czwartek we własnym lokalu przy prospekcie Gołowińskim 12 (s. 2-3). Nie wiadomo jaki był plon tego konkursu i jakie dalsze losy owych wieczorów dyskusyjnych, bo o obu inicjatywach więcej już w zachowanych numerach „Tygodnika" nic wspomniano^ a materiały z życia tyfliskiej Polonii zamieszczano w nich bardzo rzadko. W numerze 2 np. ukazała się anonimowo wiadomość o uroczystym otwarciu polskich kursów zawodowych, pt. Nowa placówka, której autor donosił m. in.: „27 maja r. b. odbyło się uroczyste otwar­ cie Polskich Kursów organizowanych przez p Wiktora Grzvbowskieeo Kursy dzielą się na poszczególne działy Pszczelnie wo Ogrodnictwo Budownictwo Gospodarstwo mleczne Hodowla drobiu Hyeicna Roboty ręczne (koszykarstwo carncarstwo introligatorstwo szewc two i tp ) Oprócz wykładów teore­ tycznych prowadzone sa i zajęcia praktyczne Myśl utworzenia takich kursów należy powitać eoracvm uznaniem tembardziei feraz edy wszyscy marzymy o powrocie do pracy na glebie ojczystej. Kraj nasz został spustoszonym i zniszczonym. Odbudować go musimy, aby był silnym i bogatym. Tylko taki naród jest bogatym, który ma wzorowo roz­ winięte gospodarstwo małorolne. Założone świeżo kursy, dadzą właśnie kadry specjalistów różnych dziedzin przemysłu ludowego, którzy tworząc u siebie małe warsztaty wytwórcze, tern samem pokrywają cały kraj siecią ich i stano­ wią potężną wytwórczość krajową" (s. 3-4). Krótka recenzyjka, bez nazwiska autora i bez tytułu, amatorskiego przedstawienia Zemsty A. Fredry (bardzo zre­ sztą krytyczna), wystawionej 7 czerwca siłami Polskiej Sekcji Dramatycznej przy Domu Ludowym im. Zubałowa, zamieszczona została w 3 numerze „Tygodnika" (s. 4). W tym samym numerze M. Musiał w niewielkiej publikacji pt. Ertoba czyli nasza jedność w Tyjlisie , komentował ulotkę mówiącą o bez­ płodnych sporach i nieprozttmicniach wśród tutejszej młodzież polskiej, przy­ słaną do redakcji. Parę drobnych wiadomości zżycia kolonii polskiej znaleźć możemy jeszcze w dziale Kronika Tygodniowa (nr 3, s. 4), ale to już właściwie wszystko. Nieco 10 �168 ANDRZEJ WOŹNIAK więcej na ten temat dowiedzieć się można z zamieszczonego na ostatniej stronie każdego numeru „Tygodnika" działu ogłoszeń. Tak np. w ogłoszeniu o przed­ stawieniu Zemsty, znajdujemy nieco wiadomości, których nie było we wspo­ mnianej recenzji. Z ogłoszeń dowiadujemy się również, że oprócz'polskich kursów zawodowych, o których pisano w numerze 2, były wówczas w Tyflisie, jeszcze inne przedsięwzięcia tego rodzaju, takie jak „1-sza Warszawska Szkoła Szewstwa na Kaukazie »Eugenia«", przy ulicy Piotrogrodzkicj 8, czy też"'Polskie kursy kobiece szycia, kroju i innych robót ręcznych", w szkole polskiej przy ul. Mikołajewskiej 59 (nr 3, s. 6), zaś Sekcja Oświatowa przy Stowarzy­ szeniu „Dom Polski" organizowała wykłady z języka polskiego, historii i geo­ grafii" Polski (nr 2, s. 4 ) . Bardzo rzadko pojawiały się w „Tygodniku" informacje o wydarzeniach w Gruzji i na Zakaukaziu. Nawet wiadomość o ogłoszeniu w dniu 26 V 19q8 r. niepodległości Gruzji ukazała się dopiero w numerze 2 (z 9 VI) na s. 3, jako niewielka wzmianka (Nowa Rzeczpospolita), przed wiadomościami z kraju. Niewielkie doniesienia o traktacie pokojowym między Gruzją a Turcją i mię­ dzy Turcją i Armenią znaleźć można w Kronice Tygodniowej (nr. 2, s. 3). W ostatnim z zachowanych numerów „Tygodnika" (nr 5) wyraźnie widać, że pismo cierpi na brak współpracowników i interesujących materiałów (pisano już o tym wcześniej), większość numeru wypełnił bowiem swoimi artykułami i notami znany nam już Ludwik Piekarski. Numer ten nic był jednak, jak się wydaje ostatnim. Miejmy nadzieję, że uda się jeszcze odnaleźć dalsze, a być może także inne czasopisma tyfliskiej Polonii. u PrZypUy 1 W roku 1897 bylo w Tyflisie 1910 Polaków (mężczyzn) w wieku 20-29 hit i tylko 206 kobiet w tej grupie wieku (tamże, s. .15. tab. 51. 2 Wyliczenie własne wg liczb podanych w tabeli 6(404.1 katolików na 4133 ogółu ludności polskiej). Tak leż podaje autor na s. 63, natomiast na s. 37, w komentarzu do tabeli 6 - 95.4^. Stary kościół katolicki p.w. Wniebowzięcia N.MP, z początków XIX w. slużyl ludności ormiańskiej i gruzińskiej. List J . S. Ziemby. Podpisany pseud. „Ludosław" do redakcji „Przeglądu Tygodniowego'-, datowany: „Tyliis 11 czerwca (31 maja) 1893" (rękopis). Biblioteka Publiczna w Warszawie. Dział Starych Druków i Rękopisów (dalej: BP), 11.313.8. k.171-172. 4 5 Tamże, s. 64. Już po 2 lalach, w 1S96 r. Towarzystwo liczyło 223 członków. 6 Nowy statut pozwalał m. in. na udział w pracach Towarzystwa parafian drugiego kościoła katolickiego w Tyflisie i katolików zamiejscowych, zmieniał wysokość skladek, itp. 7 Szczególnie uroczysty i podniosły chalkier miały uroczystości zorganizowane w Tyflisiepo śmierci H. Sienkiewicza, w grudniu 1916 r. Powołano specjalny komitet z udziałem przedstawicieli wszystkich działających wówczas w Tyflisie organizacji polskich (Towarzystwa Dobroczynności, Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny i „Domu Polskiego"). Uroczyste nabożeństwo w kościele parafialnym celebrował przebywający wtedy w Tyflisie ks. biskup I:. Ropp. 8 Ludoslaw (J.S. Ziemba). HVcvtóei а/вта;<»/«<«•>• (koresp. do ..Przeglądu Tygodniowego"), Tyllis 9/21 luty 19S5 (rękopis), BP. II, 375, k. 288-290. 9 i(, Sygnatura 08809 (por. także: Nalecz. Pawlaczyk 1983. s. 145). £m>f>rt(gruz.)- ¡cdnosé. 1 1 Jak już wspominałem wcześniej, ze znajomością .języka polskiego wśród tyfliskiej Polonii bywało różnie. Nawet w „Tygodni­ ku" nie brak błędów ortograficznych i rusycyzmów. Źle'po polsku mówiła młodzież i dzieci; w numerze 3 redakcja zamieściła haslo: „Uczcie dzieci wasze po polsku" (s. 5). �„TYGODNIK POLSKI" 169 Literatura B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1985 Polaków kaukaskie drogi, Łódź. B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1987 Historia Gruzji, Wrocław. Gruzja... 1939 Gruzja. Terytorium i ludność, historia, literatura i sztuki piękne, sy­ tuacja polityczna (praca zbiorowa), Warszawa. K i m o n l t A. 1979 Z Saksonii, Żmudzi i Kaukazu, „Tygodnik Powszcchny","R. X X X I I I , nr 10, s. 5. K o r w i n S . A. 1966 Wspomnienia (cz. I). Naptzelomie dwóch epok, Warszawa Ł u k a w s k i Z. 1978 Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław. M ą d z i k M. 1981 Stowarzyszenie „Dom Polski" w Tyflisie (1907-1914), „Rocznik Po­ lonijny", t. 2, s. 47-62. 1983 Polskie organizacje spoleczno-kulturalne w Gruzji przed I wojną światową, „Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Humanistyka", vol. 25, s. 21-27. 1987 Działalność spoleczno-kuliuralna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. N a ł ę c z В., P a w 1 а с z у к L . 1983 Katalog polskich czasopism emiaracvinvch w Bibliotece Uniwersvteckiej w Warszawie (do września 1939), Warszawa. Parafianin 1902 (Kottspondencja z Tyflisu), „Kraj , R. X X I , nr 1, s. 18. 1899 (Korespondencja) Głos" R X I V nr 23 s 548. S t r u m p h - W o j t k i e w i c z S. 1963 Książka szla za emigrantem, Wrocław. �170 ANDRZEJ WOŹNIAK „Tygodnik..." 1918 „Tygodnik Polski" (R. I), nr 1-3, 5. Ż у s к a r F. J. 1909 Polacy w rozproszeniu. Tułacz tułaczowi poświęca. z piętnastu lal prac kapłańskich w Cesarstwie. Petersburg. Wspomnienia Andtiej Woźniak „Tygodnik Polski" (The Polish weekly) - a periodical of the Polish colony in Tbilisi, Georgia Summary On the eve of the First World War Polish colony in Tbilisi comprised of 8-9 thousand (in 1910 there were 7367 Poles there). Compared to Petersburg (about 79 thousand) or even Odessa (25 thousand) the group of Poles in Tbilisi wasn't the largest one. yet Tbilisi was a place of the greatest concentration of Polish nationality people in Caucassus. The number of them in another Polish centre of that region - Baku - was about 3 thousand people. The Polish residents of Tbilisi made up more then half of those living in Georgia then. According to the census from 1897 most of them came from the Polish Kingdom (i.e. from territories under Russian occupation). As to their professions, over 50 percent were in the army, then there were numerous domestic servants, people employed in state administration, courts of law, police and railway workers; there were also a good many teachers and doctors. Their age structure was characteristic - over 50 percent of them were young (between 20 and 29), the majority of served as soldiers in the local garrison. In that age group women rather few. According to educational level - almost a half of Polish colony in Tbilisi consisted of illiterates (most of them solidiers probably) while - on the other hand - there were relatively many persons with secondary and higher education. Religiously the Poles were very homoge­ nous group - 98 percent of Roman Catholics. The centre . ' the social life of Polish colony was the Paul and Peter church (built in the 70ties of the 19ih century, called the "new"church, since there was another, "old" church attended by Georgian and Armenian population). In the 90ties a Catholic Charity Society was established in the parish of the "new" church. The activities of the Society were also of social and cultural character though the charter of the organization limited the possibility of cultural enterprises. First in 1907 another society could arise with greater chances of educational and cultural functions, it was called . I he Polish House". It intended publishing Polish books and press, but the pro|ect has never been carried into effects. The Polish colony animated considerably after the February Revolution in 1917. Many new Polish organizations came into being. There emerged a necessity of publishing a Polish peri­ odical. The Commitee of the Council of Polish Organizations aniiouced its decision to start the publication as early as in May 1917, but, as ¡I seems, ii remained a project only. The only Polish periodical published in Georgia in that period which has been discovered till now was "Tygodnik Polski" ("Polish Weekly"), sutrted in June 1918. The first issue entitled "Tygodnik Polski polityczno-ekonomiczny i literacki" ("Polish political, economic and literary weekly") appeared in Tbilisi on Sunday, June 2nd 1918. The author of the paper has managed to ascertain the names of the editorial staff. The first issue consisted of four pages, the format of 32x21 cm, printed in two columns. Number two appeared on June, 9th, without the long subtitle, which had not been added since then. The third issue had already six pages. �..TYGODNIK POLSKI" 171 Four copies of the described periodical (year 1918. no-s 1-3) are kc-pi in the resources of the University Library in Warsaw, ihe next ones have not been found bv ihe author as yet. The research in other libraries was of no avail. The Central catalogue of the National Library hasn't it on its files. Neither has author managed to find it in academic libraries in Tbilisi Л good study on the Polish colony in Tbilisi by M. Mądzik gives no information about the publication either So we do not know whose initiative the publication was and how long it had been continued or how the edition was. Informations about the people involved in the publishing work are also missing. Therefore we do not know the of the author of the article "Are we"allowed to sleep " published on the first nace of the first issue whrw n«iniiv nrnnmmmni;,. „t¡ri™ o , ^ That article annealed to the Polish colonv f « which were necessary in the face of ¡ h e n ™ V n ' ^ ™ h , ^ ! n n " ¡ nations First of all the G ^ summoned to "link the S There might have been the readers'opinions (in the issues we do not know) blaming the editors for not giving a pronounced programm declaration, for in no 2 there appeared an article: "Why have we"not given our credo?" It said that it was not nece^ary since "the point was not in phraseology but in deed, godly and respectable". The slogan -Remember your old country!" should suffice tor all declarations. "This is our credo if you need it so much, dear compatriots'". To what extent was that very general programm being realized? Sure enough, some actual news from the old country were published, mainly from the Polish Kingdom. Yet they were scarce and usually came from other Polish periodicals edited in Russia which came to Tbilisi from time to time. The prevailing subject of the "'tygodnik Polski" was the problem of repatriation to Poland. Other problems raised there concerned economic situation both in Poland and that of the Polish colonv in Tbilisi Other spheres of the immiurants'life were not discussed verv often Most informations about Polish cultural enterprises professional courses and other educational activities can be found among advertisements. News about events in Tbilisi and generally in Georgia rarely appeared in the Polish weekly. Even the news about the announcement of Georgia's independence (May, 26 1918) appeared first in the second issue (from June, 9lh), a small mention only, preceeding the news from Poland. From the last of the preserved issues it can be inferred that the newspaper was short of contributors and interestine materials, for almost all the articles were by one author, Ludwik Piekarski, a recular contributor. Hut as it seems, that issue was not the last one. Let us hope we to find some more and. perhaps some other periodicals of the Polish colony in Tbilisi. 9 Translated by Anna Kiiczyńska-Skrzypck �Budownictwo Uprawa roli Strój ludowy Wierzenia Medycyna ludowa Biesiady wiejskie Kultura współczesnej wsi beskidzkiej w świetle najnowszych badań w opracowaniu zbiorowym pod redakcja DANUTY T Y L K O W E J GÓRALE B E S K I D U ŻYWIECKIEGO W Y B R A N E DZIEDZINY K U L T U R Y LUDOWEJ Biblioteka Etnografii Polskiej nr 47 Secesja, Kraków 1991 Do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Warszawa, Al. Solidarności 105, oraz w Pracowni Etnologii IHKM PAN w Krakowie, ul. Piastowska 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/548c0ac37d95cac256bb9688fe53b78e.pdf cb47ebfe37050e1df2ac20d86aff3861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2754 Title A name given to the resource "Uciekające zdjęcia" - Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.168-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Uciekające zdjęcia" - Rozmowa z Piotrem Skrzyneckim Zbigniew Benedyktowicz R o k 1992 o b f i t o w a ł wieloma wydarzeniami w życiu K r a k o w a , „ P i w n i c y pod Baranami" i jej przewodnika i Mistrza, Piotra Skrzyneckiego. Wystarczy w s p o m n i e ć o c a ł y m cyklu o b c h o d ó w Święta K o p c ó w , rekonstrukcji Przysięgi Tadeusza K o ś c i u s z k i na R y n k u K r a k o w a i H o ł d u Pruskiego. Z a wszystkimi tymi wydarzeniami - spektaklami kryła się nieodmiennie ich sprawcza, demiurgiczna p o s t a ć , Wielkiego Maga z K r a k o w a - Piotra Skrzyneckiego. Kiedy na jesieni z n a l a z ł e m się w Krakowie, z a s t a ł e m Pana Piotra przy pracy nad kolejnym projektem. P r z y g o t o w y w a ł się do realizacji swego filmu 0 groblach na Groblach. Była to okazja, by p o p r o s i ć o r o z m o w ę na temat, m o ż e najmniej znany w jego wielostronnej a k t y w n o ś c i , mianowicie poroz­ m a w i a ć o jego twórczości filmowej. W listopadzie Pan Piotr żył j u ż realizacją tzw. „ u c i e k a j ą c y c h zdjęć" do tego filmu. Wydarzenia goniły wydarzenia: „ p o drodze" trwały przygotowania, b ą d ź j u ż miały miejsce obchody piwniczne, z w i ą z a n e z innymi wielkimi postaciami K r a k o w a : urodzinowo-jubileuszowe uroczystości p o ś w i ę c o n e D r . Andrzejowi Szczeklikowi; Prof.Henrykowi Markiewiczowi; Jerzemu Turowiczowi. T y m bardziej, w i ę c c h c i a ł b y m , z ł o ż y ć p o d z i ę k o w a n i e Panu Piotrowi, że znalazł czas na r o z m o w ę o tym, co nie mniej leżało mu wtedy na sercu, i za to, ż e w ten s p o s ó b m o g l i ś m y w tym specjalnym „ f i l m o w y m " numerze „ K o n t e k s t ó w " z a p i s a ć i z g r o m a d z i ć tak obszerną d o k u m e n t a c j ę do ś w i e ż o co p o w s t a j ą c e g o filmu, filmu znajdującego się in statu nascendi. Po zapisie rozmowy, czytelnik znajdzie szkic-eksplikację scenariusza autorstwa Piotra Skrzyneckiego O groblach na Groblach oraz dwa wiersze Zbigniewa K s i ą ż k a s t a n o w i ą c e teksty piosenek napisanych do tego filmu. „ U c i e k a j ą c e zdjęcia" to termin techniczno-produkcyjny znakomicie, z praktyki, znany filmowcom, mniej antropologom. Oznacza on zdjęcia, do których trzeba przystąpić natychmiast, gdy obiekty (także np. stany pogody, pory roku itd), k t ó r e chcemy zarejestrować m o g ą przestać istnieć. Inaczej m ó w i ą c są to obiekty, k t ó r y c h z a g r o ż o n e istnienie wymaga s z c z e g ó l n e g o ( c z ę s t o k r o ć p r z y ś p i e s z o n e g o ) trybu pracy tak by u r a t o w a ć szansę realizacji c a ł e g o filmu, w e d ł u g przygotowanego programu. Konkretnie ó w termin słyszałem, gdy padał wielokrotnie podczas narady produkcyjno-realizatorskiej do filmu O groblach..., gdy przygotowywano się do zdjęć, w miesz­ kaniu, w k t ó r y m p r z e b y w a ł niegdyś bohater filmu, tak by z d ą ż y ć przed w y p r o w a d z k ą obecnej właścicielki i lokatorki, zanim mieszkanie to nic opustoszeje, zanim nie zostanie oddane do remontu, po k t ó r y m nigdy więcej n i e m o ż l i w e b y ł o b y zarejestrowanie jego dawnego w y g l ą d u . U r z e k ł mnie ó w termin „uciekające zdjęcia" z w ł a s z c z a t k w i ą c y w nim, jego wymiar metafizy­ czny. M y ś l ę bowiem, ż e w tym metafizycznym sensie „ u c i e k a j ą c y c h zdjęć" kryje się także formuła, k t ó r ą by o b j ą ć m o ż n a f i l m o w ą i n i e f i l m o w ą t w ó r c z o ś ć naszego R o z m ó w c y i Autora, a także o w ą d z i w n ą , tajemniczą aurę j a k a go otacza. Fol. Krzysztof Tyszkiewicz Z . B . I l u d z i . . . P a n i E d y t a nie ż y j e , k i e d y u m a r ł a ? P . S . N i e ż y j e . U m a r ł a jeszcze przed w o j n ą J a r u z e l s k i e g o . N i e s t e t y , n i e żyje... B y ł a bardzo c i e k a w ą , d z i w n ą k o b i e t ą , u w i e l b i a n ą o s o b ą , bardzo z a n g a ż o w a n ą w d z i w n e ś w i ę t a k r a k o w s k i e . O n a te ś w i ę t a p o k o c h a ł a Z . B . P a n i e P i o t r z e , p r o s z ę p o w i e d z i e ć , j a k i b y ł t y t u ł p i e r w s z e g o filmu? P . S . Dwa pawie na złotych sznurkach. S k ą d s i ę w z i ą ł t y t u ł . W ł a ś c i w i e i n a m o p o w i a d a ł a . . . I t a m , n a S a l w a t o r z e , u niej s p ę d z a l i ś m y c u d o w n e W i e l k a n o c e , o n a j e s t to n i to film n i to i m p r e s j a filmowa, b o to nie j e s t film j a k o film. r o b i ł a d r u g i d z i e ń ś w i ą t , t a k i e u c z t y W i e l k i e j N o c y . P i ę k n i e to r o b i ł a , R a c z e j ż y w e o b r a z y - m o ż e t a k to t r z e b a b y b y ł o n a z w a ć . T r e ś c i ą i c h bardzo uroczyście. Pięknie. b y ł a kobieta , E d y t a Sicińska, p r z y j a c i ó ł k a nasza piwniczna, moja, K o c h a ł a koty, a S a l w a t o r p e ł e n jest k o t ó w . O n a m i a ł a taki c u d o w n y Janiny Garyckiej, Austriaczka. Bardzo w a ż n e : egzotyczna uroda, p o m o s t p r o w a d z ą c y d o k u c h n i n a g ó r ę , ż e b y te k o t y m o g ł y s w o b o d n i e E u r o p e j k a , inteligentka, w latach 20-tych, 30-tych, b y ł a z w i ą z a n a w c h o d z i ć . B a r d z o przyjemne. A l e w r ó ć m y do rzeczy. z k r ę g a m i artystycznymi, m . i n . W i t k a c y jej portrety m a l o w a ł , a malo­ I teraz t a k : W i e l k a n o c ł ą c z y s i ę t a m n a S a l w a t o r z e z E m a u s e m , w a ł j e m o ż n a t u p o w i e d z i e ć r e a l i s t y c z n i e , nie p o w i t k a c o w s k u , b a r d z o z wielkim odpustem, p r z y p a d a j ą c y m n a drugi d z i e ń świąt n a p a m i ą t k ę d o b r e to b y ł o . N o c ó ż b y j e s z c z e m o ż n a d o d a ć , b y ł a ż o n ą G a ł u s z k i tej sceny, o k t ó r e j m ó w i E w a n g e l i a , n a p a m i ą t k ę tego w i e l k i e g o 1 c ó r k ą konsula austriackiego, a J ó z e f Aleksander G a ł u s z k a b y ł p o e t ą , spotkania Chrystusa, j u ż po zmartwychwstaniu, n a drodze do E m a u s . bardzo ciekawie z w i ą z a n y m z r o d z i n ą Rostworowskich, bo b y ł K r a k o w s k i E m a u s łączy się z n ó w z Norbertankami b e z p o ś r e d n i o , sekretarzem K a r o l a H u b e r t a Rostworowskiego, stąd zaprzyjaźniła się z tym klasztorem... I j a c h c i a ł e m z r o b i ć w ł a ś n i e taką impresję f i l m o w ą z jego synami, no n a p r z y k ł a d z M a r k i e m R o s t w o r o w s k i m , t y m o d 0 niej, o E d y c i e . s ł y n n y c h w y s t a w , z M u z e u m N a r o d o w e g o . O n a szalenie p r z y j a ź n i ł a P l a n b y ł taki: s p o t k a l i s i ę p r z y j a c i e l e w W i e l k a n o c , k t ó r e j o n a j u ż nie się z „ P i w n i c ą " , kiedy „ P i w n i c a p o d B a r a n a m i " b y ł a j u ż t r o c h ę taka u r z ą d z a , c i k t ó r z y jeszcze żyją, c ó r k a , m ą ż , inni, m i ę d z y i n n y m i w ł a ś n i e „bardzo znana" w Krakowie. M a r e k R o s t w o r o w s k i . ( Z t y c h , c o p r z y c h o d z i l i j u ż p o ł o w a nie ż y j e . ) Z . B A gdzie m i e s z k a ł a ? T o z d a j e s i ę w a ż n e . 1 p o t e m m u s z ą d o t k n ą ć s i ę tego E m a u s u c i ludzie, k t ó r z y p r z y c h o d z ą P . S . N o właśnie... O n a m i e s z k a ł a n a Salwatorze k o ł o klasztoru j ą w s p o m i n a ć . A j ą o g l ą d a m y p r z e z p o r t r e t y W i t k a c e g o w t y m filmie. Norbertanek. Bardzo była z w i ą z a n a z Salwatorem, bardzo lubiła T o o d niej w ł a ś n i e d o w i e d z i e l i ś m y s i ę tej h i s t o r i i , ż e N o r b e r t a n k i S a l w a t o r , b o to j e j p r z y p o m i n a ł o t r o c h ę W i e d e ń , ta g ó r a ( K a l e n b e r g w drugi d z i e ń Ś w i ą t , kiedy trwa c u d o w n y E m a u s , w y p r o w a d z a ł y n a nie K a l e n b e r g ) zawsze tam j e ź d z i ł a . . . B y ł a t ł u m a c z k ą litertury niemiec­ dziedziniec pawie, k t ó r e h o d o w a ł y , i zawsze, j a k o taki z n a k wieczno­ k i e j , m . i n . p r z e t ł u m a c z y ł a T o m a s z a M a n n a Józefa i jego braci. I o n a ści, n i e s k o ń c z o n o ś c i te p a w i e b y ł y w y p r o w a d z a n e . L u d z i e p r z y c h o d z i l i nas z a p r a s z a ł a n a p r z y j ę c i a , takie t r o c h ę snobistyczne... I n n a s p r a w a , o g l ą d a ć te p a w i e , g ł a s k a l i j e . M o d l i l i s i ę . D l a c z e g o p a w i e ? W ł a ś n i e , że wtedy nas traktowano, j a k b o h e m ę , t a k ą t y p o w ą b o h e m ę przed­ j a k o s y m b o l n i e ś m i e r t e l n o ś c i c z y w i e c z n o ś c i , j a k g d y b y to b y ł y t a k i e w o j e n n ą - j a k g d y b y m ó j B o ż e - t a k ą bez p r z y d z i a ł u . . . J ą z n a ł e m ptaki c h w a l ą c e czas Z m a r t w y c h w s t a n i a , czas Wielkiej N o c y . b a r d z o d o b r z e o d k ą d z a p r z y j a ź n i ł a s i ę z „ P i w n i c ą " . U r z ą d z a ł a te c u d o w n e p r z y j ę c i a , p o t e m w y s z ł a z a m ą ż z a S i c i ń s k i e g o , takiego N o to te t r z y e l e m e n t y , i j e s z c z e j e j d r o g a , k t ó r ą c h o d z i ł a z a w s z e j e d n e g o p r z e m i ł e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y ż y j e jeszcze... w a ł a m i w i ś l a n y m i d o k a w i a r n i L i t e r a c k i e j - to b y ł b y c z w a r t y element tego filmu - m i a ł y s k ł a d a ć s i ę n a t ę i m p r e s j ę . C ó r k a z n a l a z ł a jej k o s t i u m N o i s t ą d t a k a inwencja. B o j a c h c i a ł e m w j a k i ś s p o s ó b , nie p i s z ą c u k o c h a n y z lat 3 0 - t y c h , p r z e b r a l i ś m y j e d n ą p a n i ą o figurze p o d o b n e j p a m i ę t n i k ó w , z a z n a c z y ć miejsca i sprawy, i ludzi, z k t ó r y m i się do Edyty, i kiedy j u ż o p u ś c i l i ś m y d o m , i p o k a z a l i ś m y Salwator, s p o t k a ł e m w K r a k o w i e . J a c h c i a ł e m z r o b i ć przekaz... jakikolwiek. S a l w a t o r j a k o t a k i e miejsce j e j u k o c h a n e i n a t u r a l n i e k o t y , k t ó r e t e ż D l a c z e g o c h c i a ł e m r o b i ć film? - B o , w y d a w a ł o s i ę , ż e to n a j ł a t w i e j jest u w i e l b i a ł a , j a k p r z e s z l i ś m y przez jej d o m , jej portrety W i t k a c e g o m i w ł a ś n i e z r o b i ć : film, n a k t ó r y m s i ę k o m p l e t n i e n i e z n a m i nie m a m w ł a ś n i e , i l u d z i e p r z y p o m i n a l i ( t u j u ż w k o n w e n c j i realistycznej w t y m tutaj ż a d n y c h s k r ę p o w a ń . M i a ł e m ten p o m y s ł b a r d z o d a w n o z t y m , ż e filmie) swoje k o n t a k t y z n i ą . ( C i k t ó r z y j ą z n a l i . ) A p o t e m p r z e s z l i p r z e z o n się w ł a ś c i w i e „ s p a l i ł " , p e w n y c h e l e m e n t ó w j u ż nie m a , po prostu, p l a c , n a k t ó r y m s z a l a ł E m a u s , ten w s p a n i a ł y E m a u s , c u d o w n y ten w Krakowie. 168 �odpust i udaliśmy się na dziedziniec Norbertanek, gdzie zakonnice właśnie wyprowadziły piękne pawie. A potem z daleka ukazała się jej sylwetka, pod Wawelem, w tym kostiumie przedwojennym. I to byłoby właściwie wszystko. Bo to jest prosta narracja. I na tym miał polegać ten film, że to jest opowieść o miejscu, opisanie kotów i opisanie jej portretów. Ja chciałem tylko tyle pokazać, że ona nam powiedziała 0 tych pawiach... A dziewczyna, która ubrała się w ten jej kostium 1 szła, w tym pięknym oliwkowym kostiumie, szła po tych wszystkich znakach tajemnych, szła i rysowała po murach, żeby zadziwić ludzi... I to także w tym filmie jest jak ona rysuje. Z.B. A złote sznurki?... P.S. Pytasz o tytuł. Dlaczego ten film tak nazwałem?...Bo zawsze zakonnice wyprowadzały te pawie na złotych sznurkach. Z.B. I to pierwsze Twoje doświadczenie filmowe pociągnęło za sobą następne, przy którym teraz jesteś. P.S. Tak, ten pierwszy mój film, to była, można powiedzieć, robota dość amatorsko zrobiona, miałem oczywiście współpracowników zawodowców, operatorem był Jacek Siwecki z Krakowa, ale trzy dni na to zaledwie mieliśmy, bardzo szybko to było zrobione. Montowane było w Warszawie. Ale to już wtedy bardzo się łączyło z tym moim obecnym zamiarem, mianowicie z pomysłem by zrobić taką opowieść 0 placu Na Groblach, gdzie spędziłem 20 lat, przeszło nawet. To bardzo zresztą ciekawa historia. Bardzo przyjaźnię się z Janiną Garycką, jak wiesz, ale ja się tam u niej znalazłem przez moje nieszczęście. Złamałem nogę i nie miałem gdzie mieszkać wtedy. I ona mnie ze szpitala sprowadziła do siebie i tam miałem być tylko chwileczkę, a byłem 20 lat. Przez 20 lat tam zostałem. Ja już się bałem, że umrę na tych Groblach... Z.B. Ten film więc ma być o miejscu bardzo związanym z Tobą. Pamiętam, jak się przyjeżdżało do Krakowa, to właśnie mówiono, że jak ktoś chce Piotra znaleźć, to trzeba wpierw na Groblach pytać, bo Ty byłeś wtedy człowiekiem nieuchwytnym, a Groble były takim adresem Twoim, pewnym, stałym. P.S. Tak było. Tamte czasy stają się coraz mniej dostępne, coraz mniej uchwytne, coraz trudniejsze do opisania, a co dopiero mówić do pokazania. Potem miałem taki pomysł, tylko że u mnie wolno to wszystko strasznie idzie, chciałem zrobić sceny w naszym punkcie spotkań, niestety Kolorowa, kawiarnia, gdzie przychodziliśmy 30 lat, została zlikwidowana, jest tam teraz już bar, taki nowy „piękny", wiesz, jak teraz wszędzie. Z.B. Kraków się strasznie zmienia... P.S. Tak, i trzeba się spieszyć, bo inaczej tego się nie wygra, no i te miejsca, nasze to zupełnie taka już kompletnie zagrożona rzeczywis­ tość. A to nawet już nie tylko z perspektywy czasu śmierci wydaje mi się ważne. Bo jeżeli się spotkamy po śmierci, a mam ten zamiar, to ja tak samo Ci opowiem to, co teraz, bo tamten czas się skończył, no umarł po prostu. Z.B. Ale Groble istnieją, żyją... P.S. I mnie to najbardziej imponuje, ludzie odchodzą, domy zaczynają być, wiesz, zmieniane, malowane. Tu trzeba się spieszyć. Ja wiedzia­ łem, że to są uciekające zdjęcia. Że to jeszcze jest miejsce, które jest do opisania, ponieważ ono jest jeszcze do pewnego stopnia takie samo, a już za trzy, cztery lata ono będzie skończone, bo tam taki wielki hotel budują i tam będą parkingi. A to, co jest dla mnie fascynujące, to to, że ten plac Na Groblach - najbardziej ponury, zapluty plac w Krakowie - właściwie dzięki tej Janinie Garyckiej, gdy żyły jeszcze w tym mieszkaniu dwie stare ciotki, które lubiłem, to był - przez lata - jedyny taki prawdziwy ośrodek, nazwijmy to, artystyczny. Bo tam naprawdę przychodziło mnóstwo ludzi do tej kuchni, i na to podwórko, po którym latały szczury. Ja nie mówię o artystach i ludziach z samej „Piwnicy", bo poza tym, tam wszyscy bywali w tejże kuchni. I z dużym zaciekawieniem, dziś patrzę na to, bo to było dość egzotyczne. I to jest bardzo śmieszne, że to nie była żadna koncepcja, wiesz, estetyczna, czy coś w rodzaju manifestu, czy wymyślonego programu artystycznego, żebyśmy mogli się w tej kuchni spotykać... Po prostu nie było gdzie. To była konieczność. Nocne życie, jak wiadomo, nie istniało. Był tam jeden SPATiF, czy coś takiego, ale zamykali wcześnie. A już mowy nie było o żadnych naszych kabaretowych spotkaniach w „Piwnicy". Po kabarecie w „Piwnicy" nie wolno było zostawać, za żadną cenę, to też paradoks! Pół godziny po kabarecie musieliśmy wychodzić, nie dało rady, natychmiast nas wyrzucali. I pewnego dnia ja zaprosiłem ludzi do tej kuchni, no i potem przychodziliśmy tam prawie codziennie. W nocy... Tam bywała czasem niesamowita ilość ludzi. Ktoś kiedyś przyprowadził 30 czy 20 aktorów, z Moskwy, tam bywał i Łomnicki, 1 Hasior, i Łucja Prus - pamiętam taka była wspaniała itd., itd. Dziesiątki ludzi tam przychodziło rozmaitych, którzy przez „Piwnicę" się przewijali. Była to zupełnie sytuacja dziwna. Tymczasowa. Ale ja wtedy tamto uważałem za rzecz stałą, niezmienną. Trzeba było sobie czas urozmaicać i stąd, w ogóle, ta cała sprawa „Piwnicy". Tak, dziś wydaje się, że to już nie ma sensu, bo czas jest teraz bardzo interesujący, tyle rzeczy dzieje się ciekawych naokoło. Ale jednocześnie mi się wydaje, że to chwilowo tylko. No nie wiem, może to będzie miesiąc, dwa... trzy... Z.B. I co, będzie znowu potrzeba takich miejsc jak Groble, żeby gdzieś uciec, schować się? P.S. Tak, żeby uciec, bo tam jednak to był taki trochę azyl. To była trochę taka ucieczka przed rzeczywistością. Bo ten film właśnie dotykać ma kwestii pewnej tajemnej enklawy, jaką jest „Piwnica" w Krakowie, czy jaką były Groble, zresztą te rzeczy będą się nakładać na siebie w filmie. Bo dla mnie moje bycie na Groblach, w mieszkaniu Janiny, ciotek itd., itd., i jednocześnie moje uczestnictwo w życiu na Groblach (mnie tam bardzo polubili), to rzecz, którą się do dzisiaj zdumiewam. I to zdumienie, że coś takiego jest możliwe, chciałbym wywołać w obrazach. Bo dla mnie ten pobyt jest takim surrealnym przedstawieniem, które trwało 20 lat, z którego ja sobie już zdawałem sprawę będąc tam wtedy. I ten film ma być skonstruowany jak przedstawienie. Ja sobie wyobrażam jedenaście zdarzeń z tych dwudziestu lat, być może trzydziestu, które, dziś już, trzeba będzie zainscenizować. I które są opisane, bo opowiedziałem to jednemu poecie - Zbigniewowi Książkowi, a on ułożył to w wiersz, który stał się tekstem piosenki. Z.B. A kto pisze muzykę? P.S. No, oczywiście, Zygmunt! Zygmunt Konieczny. Nie tylko dlatego, że to znakomity, niezwykły, wspaniały nasz kompozytor. Ale on także był bardzo związany z Groblami. I on to czuje świetnie. Tam się właściwie wychował, nie powiem: ukształtował. Tam jadł jajecznicę u Janiny, zupy u cioci Oli itd., itd. Wiesz On tam żył tak jak my. Żył co noc, bo nie było gdzie żyć. I te noce tam... - to będzie bardzo ważnym elementem. Tam nie ma czasu, tam każda chwila jest ważna... Bo każde takie zdarzenie, każda chwila może się okazać chwilą ostatnią, bo czasem też taka chwila wywołana w obrazie, którą się przywołuje, może się okazać, że to nie chwila wcale, ale że to trwało 20 lat... I ja teraz mam taki pomysł, który jest dla mnie bardzo ważny. Widzisz, te zdarzenia opisane w piosence, która będzie na końcu, ja chcę opowiedzieć mojej własnej babce - co nie będzie w tym filmie wyraźnie powiedziane. - To jest moja z nią rozmowa, takie do niej przesłanie. A ja oglądam te Groble jakbym umarł... Znane jest powiedzenie Marka Aureliusza: Pamiętaj człowieku, jak się budzisz dzisiaj rano, traktuj siebie, jakbyś umarł wczoraj, a dzisiaj zmartwych­ wstałeś i żyj tak, jakbyś chciał. - I to trochę jest taka wykładnia. Boja miałem tę bardzo śmieszną babkę, taką ekscentryczną, bardzo ciekawą, którą lubiłem, ale nie zdążyłem nigdy dobrze jej poznać. Ona mnie fascynowała i fascynuje do dziś. Chodziła w długich pelerynach, w modnych kapeluszach, jako małe dziecko to zauważyłem. Jeździła zawsze wspaniałym samochodem po Warszawie. Potem pojechała do Paryża... Zamordowali ją Niemcy w 41 roku. Czekaj, kiedy Niemcy zajęli Paryż... w 40-tym, to ona została zamordowana w 41 roku. Ja zrozumiałem dopiero potem dlaczego matka tak strasznie płakała w 40 roku na Nowym Świecie. Pamiętam szliśmy wtedy w Warszawie Nowym Światem i ona mnie gdzieś chowała po kątach. I ja mówię: Dlaczego płaczesz? „...No bo Niemcy zajęli Paryż!"- ona powiedzia­ ła...- „Nie zobaczysz już więcej, babki... swojej..." I nie zobaczyłem. Ona została zamordowana w Mauthausen, jak większość tej rodziny. To była niesamowicie fantazyjna kobieta, ta moja babka. I ja jej chcę to moje życie na Groblach opowiedzieć, i o tych zdarzeniach rozmaitych, których tu byłem świadkiem... Chcę jej to powiedzieć tak, jak do matki. Dlatego ona na początku filmu się pojawi, jak jedzie pięknym samochodem z 30-tego roku. To będzie konfiguracja kompletnie niezrozumiała dla widza, ale dla mnie ważna. Ja nie mogę być konferansjerem tych wydarzeń. Bo to będzie takie wspominanie nie wspominanie, wolałbym te zdarzenia opisywać, ale oczywiście komuś, nie sobie. Poza tym ja chcę zrobić przedstawienie 0 groblach na Groblach, ale przedstawienie takie prawdziwe, wiesz, oczywiście dla publiczności, zresztą ono będzie robione z publicznoś­ cią. Tak chciałem. Z.B. Zaczepieniem tych wszystkich wydarzeń jest dom na Groblach 12, bo to był ten ostatni Twój stały adres? P.S. Tak, to dom Janiny, przez który to dom te zdarzenia są jak gdyby obserwowane. Ale ja nie chcę żeby to było o Janinie, ani nawet o jej domu, a tylko o tym, że przez to okno jedno, na świat spoglądałem... 1 to jest zabawne, że ilekroć chciałem opowiedzieć, co tam widziałem, to mi nikt nie wierzył. I po to jest, w ogóle, to przedstawienie: żeby ci mieszkańcy, ci, co jeszcze żyją, wiedzieli o tym, co się wydarzyło, dlaczego tam było tak zabawnie, właśnie poza domem Janiny, który był strukturą podstawową wewnętrzną - tak myśmy na to patrzyli. Ten dom oczywiście będzie opisany, ale nie on tu jest najważniejszy. Przede wszystkim: Groble. Jeżeli uda mi się ten film o Groblach zrobić, to może potem uda mi się i o Janinie opowiedzieć. Bo to jest fascynujące: jej awantura z „Piwnicą". Wyobraź sobie młodą, piękną kobietę, intelektualną, asystentkę, profesorkę Uniwersytetu, i ona nagle kiedyś do tej naszej brudnej „Piwnicy" przychodzi i tu zostaje. Dlaczego tu została, zamiast pisać naukowe prace. Jest przecież doktorką filologii, napisała parę wspaniałych prac, a została malarką obrazów i naszą scenografką wspaniałą. Ileż ona programów zain­ spirowała, ileż tekstów zasugerowała. Z.B. Do dziś jest takim strażnikiem tradycji piwnicznej... P.S. No, tak!... I to wszystko jest dla mnie nie mniej zdumiewające. Że 169 �ona i te ciotki nas przyjęły, jak one temu wszystkiemu uległy... Ale to jest odrębna opowieść, to musiałby być inny film. Może dla jasności tu trzeba dwa słowa o Groblach jeszcze dopowiedzieć. Ja się często nad tym zastanawiałem, skąd się to wzięło. Ta niezwykłość, niesamowitość, dziwność tego miejsca. Czy dlatego, że to jest bardzo blisko tego wszystkiego, czym są Planty, czym jest Wisła, czym jest Wawel. Bo to jest miejsce dziwne. Odizolowane od całego miasta, małe, leżące na uboczu a jednocześnie w samym centrum Krakowa, tuż obok Wawelu, dzwonu Zygmunta. Tam się działy rzeczy niesamowite, mówię Ci, że tam była taka enklawa tajemna. Może przez te podwodne żyły - nie żyły, może przez wpływ Wawelu, i tego dzwonu, procesje - nie pro­ cesje, może to wszystko sprawiło, że nagromadziła się tam ta mieszanina szaleństwa i spokoju małego miasteczka. Tam wydarzało sie mnóstwo fantazyjnych rzeczy, dziwnych rzeczy. Dlaczego fantazyjnych? Oj, to zupełnie jak u Felliniego prawie... Więc jeśli chodzi o ten dom Janiny, i inne domy na Groblach, to będzie taki wystrój zupełnie bez czasu, bez niczego. Opowiadałem Ci pewne zdarzenie, że przez całe lata tam na Groblach, niedaleko mieszkała Joanna Braun, świetna scenografka. (To będzie takie zapożyczenie z Saury w tym moim filmie. To też dobry temat dla rozważań przyszłych filmologów.) I ona chodzi tam po tym placu 30 lat, może już nie taka zgrabna, jak kiedyś (a jednak! jednak!) może już nie taka ładna (a jednak! jednak!), ruda, nadal pięknie ruda. Wpierw chodziła sama, potem chodziła z mężem jednym, potem chodziła w ciąży, potem chodziła z małym dzieckiem, teraz chodzi z dużym dzieckiem, już niedługo będzie znów nowe małe dziecko, czyli będzie miała wnuka czy wnuczkę. I po niej tylko widać, że nic się nie stało, ale że jednak jakieś zdarzenia upłynęły w określonym czasie, i ona jest jak gdyby jedynym realistycznym w tej chwili obrazkiem, reszta będzie siłą rzeczy inscenizacją. (Wiesz, o co mi chodzi: ona odprowadzała do przedszkola tę małą i myśmy się tak spotykali codziennie, i słuchaj ja się nie zorientowałem w tej całej sprawie. Po latach dziesięciu spotykam ją z dziewczyką dużą i pytam gdzie jest ta mała, a ona mówi jaka mała, przecież to jest ta. I wtedy ja się dopiero stuknąłem w czoło i zrozumiałem, że to jest ta sama. Ona ma już dzisiaj dwadzieścia lat.) Będą opisane wszystkie miejsca, z którymi ja byłem związany. Czasami wygląda to dość ponuro, bo to klatki schodowe, wiesz, stare jeszcze, kamienice przedwojenne, pożydowskie, stare place. Otóż - to także jest tajemnica dla mnie - jak przyjechałem do Krakowa, najpierw mieszkałem na ulicy niedaleko Grobli, potem też na Groblach, ale z drugiej strony, vis a vis Janiny pod 3-ką, bliżej Wisły, Powiśla, potem stamtąd się wyprowadziłem, bo już nie mogłem, ale tak naprawdę nigdzie się nie wyprowadziłem, czy jak to powiedzieć: „donikąd", bo nie miałem mieszkania przez trzy lata prawie (dlatego tak dobrze znam Kraków od tej mniej znanej, jasnej jego strony, czy może raczej od tej ciemniejszej, tego podziemnego światka, bo mieszkałem wszędzie, gdzie popadło, codziennie gdzie indziej prawie), no a potem znowu, po tym wypadku ze złamaną nogą zamieszkałem na Groblach, u Janiny właśnie. - To tak jak gdyby życie zawinięte w jednym miejscu... Ale powiadam Ci, ja nie chciałbym, żeby to był film o mnie, te moje miejsca też są tylko dekoracją, ja nawet chcę, żebym tam nie istniał, bo to jest o kimś innym opowieść, nie o mnie. I te zdarzenia będziemy oglądali sobie bardzo pięknie: one się dokonają na oczach widzów, którzy będą przypadkowymi widzami na placu. My ogłosimy, że będzie taki dzień, i że kto chce niech przychodzi. Ja chciałbym tych stałych mieszkańców zaprosić. Zastukamy do drzwi. Wszystkich zaprosimy... Urządzimy ognisko... (Ja już wiem zresztą, że oni wszyscy są dobrze nastawieni do tego pomysłu, niektórzy nawet już przychodzą i pytają - to też znak czasu! - czy mogą przynieść swoje wideo, żeby to zarejestrować, albo czy będą mogli sobie potem ten film, co ma powstać, przepisać, żeby mieć w domu.) To były niby zdarzenia błahe, ale opisane na końcu przez piosenkę powinny nabrać zupełnie innego wymiaru. Z.B. One będą inscenizowane, powiedziałeś jedenaście scen, króciut­ ko, co wybrałeś? P.S. Tam będzie kilka wątków, jeden np. takiego poety Bogdana D., który malował się na biało. Dużo krwi będzie w tym filmie chyba. Ten poeta, kiedy kąpał się, do wody zawsze wlewał sobie tochę krwi zwierzęcej. Tam w jakimś domu zamieszkali malarze, grupa malarzy. Bardzo fajni, młode dziewczyny, chłopcy, pełni czynu, pili wódkę z krwią, podcinali sobie żyły. To było bardzo ciekawe, mimo że przerażające dla mnie, boja nigdy nie brałem w tym udziału. Dwa razy tam byłem, nieprzyjemnie. Wiesz taki rytuał, pili wódkę nacinając sobie palce. Dajmy na to piło dwóch, to ten pierwszy nacinał sobie palec i ta jego krew spływała do szklanki drugiego, a potem ten drugi robił to samo, i ta krew drugiego ściekała do szklanki pierwszego... To był jakiś dziwny artystyczno-demoniczny, satanistyczny obrzęd. A ten Bogdan D., wyobraź sobie, był poetą dość zdolnym, ale szaleńcem. On się przewija w tym filmie cały czas, cztery razy chyba. Matka jego była bardzo ładną kobietą, ojca mniej" znałem, taki przyciszony siedział w domu, nie wychodził. Ona szatnię prowadziła, dwie: w Europejskim i gdzieś tam, wytworna taka, towarzyska, typowa kobieta. Kiedyś poszedłem do niego, bo on przyjaźnił się z Janiną, pożyczał od niej książki i rozmawiał z nią dużo. Matka mi otwiera 170 drzwi. On mieszkał na Groblach obok. Ja mówię, czy jest Bogdan? Ona mówi: jest w łazience, kąpie się. Czy mogę poczekać chwilę? Niech pan wejdzie. O co chodzi? I ja wchodzę do tej łazienki, która jest otwarta; on w wodzie, ale czerwonej. Ja mówię: Bogdan dlaczego ta woda taka czerwona? A on mówi: no wiesz, nie, nie bardzo dzisiaj, bo tylko pół litra krwi. Bo on się w zwierzęcej krwi kąpał, i to było coś tak niebywałego (zawsze zastanawiałem się skąd on tę krew brał, chyba od rzeźnika). Zbierał wiersze, takie tomiki wierszy rozmaitych, sam pisał, ale tych jego wierszy nikt nie wydał, te tomiki zresztą Janinie ofiarował. No a potem, że był nieszczęśliwym i wariatem troszkę, a nawet może bardzo, postanowił zginąć z głodu w lesie, z zimna. Skończyło się to po prostu tym, że zjadły go wilki pod Myślenicami. Został tylko jego portfelik, w którym był jego dowód osobisty i taka kartka. Napisał na tej kartce z zeszyciku - pokazała mi to matka - że jeszcze chyba wytrzyma dwa, trzy dni i wreszcie nastąpi to, na co czeka. - Czyli śmierć. Ale chyba nastąpiła wcześniej, bo wilki go napadły. No więc i taka postać też będzie. ... Ja robię właściwie znaki dla siebie, a dla widza myślę, robi się nastrój niezwykły. Pamiętam, dostałem taki adapterek i miałem jedną taką płytę Mozarta, bodaj Eine kleine Nachtmusik, i ją sobie puszczałem. Ale może raz w życiu, może nie raz, a w każdym razie może tak mi się wydawało, że zakochała się we mnie kobieta, taka mała, drobniutka dziewczyna malarka, pamiętam taka maluteńka kobietka, po prostu chodziła i pisała do mnie listy, i latem, jak było ciepło zawsze miałem otwarte okna, i tę muzyczkę sobie puszczałem, i jeszcze jakieś piosenki stare. I zawsze rano znajdowałem różę, jedną, taką piękną. Słuchaj, i to było fantastycznie piękne. Zresztą motyw tej róży naturalnie jeszcze się przewinie.. .itd.,itd.,itd... A scenki jakie jeszcze wybrałem? Jedna piękna historia: Luiza striptizerka, która też umarła - chciałem żeby ten motyw umierania tam się powtarzał, bo film będzie raczej oparty na tych co umarli, niż na tych co żyją. Ta Luiza zrobiła striptiz na placu całym, na moje urodziny, wspaniałe to było, ludzie zupełnie zwariowali, ze strachu, z przerażenia. Z.B. W którym to roku było? *" P.S. To było w 64, rozebrała się do połowy. Ona przychodziła do nas do Kabaretu, raz występowała chyba nawet w „Piwnicy" troszkę, a była to dziewczyna wysoka o ładnym biuście, ale kompletnie nieporadna, nie umiejąca się nawet rozebrać, i taka drepcząca, nie potrafiąca tańczyć, bo słuchu nie miała, piła dość dużo, i tak zrzucała z siebie te szmaty, pamiętam to było w Cyganerii, zrzucała, a potem tak o, machała ręką i odchodziła (pamiętam, że zawsze po striptizie, babcie klozetowe zbierały te szmatki rozrzucone). Ale ona kiedyś zrobiła rzecz bardzo zabawną, bo była pijana zupełnie, wyszła do tego striptizu, i tak rozebrała się, tylko troszkę potupała, i nagle wyjęła sztuczną szczękę i rzuciła nią o ziemię. I to tak totalny sukces odniosło.(No wyobraź sobie, taki striptiz - sztuczna noga, sztuczne włosy, sztuczne coś tam.) I ja chcę to pokazać. Z.B. Gdzie ona będzie tańczyła? P.S. Będzie tańczyła w Blue Boxie, znaczy ona nie ona, tylko inna, bo te miejsca uległy już zmianie. Ona występowała w Cyganerii. Wszędzie robiła striptizy w Krakowie. Chodziła całą noc przez wszystkie lokale, te najważniejsze. Dalej, zdarzenie dziwne, w którym powiesił sie jeden młody malarz, bardzo fajny, Marek J. Piotr?.. Marek! Żona, bardzo piękna osoba, pojechała na wakacje z dziećmi, dwoje dzieci mieli. Powiesił się na strychu. I ją sprowadzili. Taka para, co to się niby kochała. I ludzie ją prosili, żeby ona dawała po kawałeczku tego sznura, bo to przynosi szczęście, to ona oburzona powiedziała, że mowy nie ma, to mi opowiadał jeden mój znajomy, a potem powiedziała, no dobrze, ale niech każdy płaci po 5 tysięcy... A potem była taka historia na Groblach, tam był taki sklepik na rogu, spożywczy, a potem piekarnia. Dwaj bracia, założyli piekarnię i jeden z nich też się powiesił. I ja chcę użyć tych dwu opowieści i je połączyć: tamtego Marka i tego jednego z braci piekarzy. Bo to też mi opowiadała sąsiadka, że ona tam poleciała zobaczyć jak on wisi, odcięli go naturalnie. I znów zbiegli się ludzie, też chcieli po kawałecz­ ku, a ta wyjąca, rozpaczająca żona powiedziała, a teraz, to po 100 tys. Tak się zmieniły czasy... Z.B. Kiedy to było? P.S. Niedawno, ile to było pół roku, czy coś takiego. Tam śmierć krążyła cały czas, tak jakoś bardzo namacalnie. No więc będzie też i ta moja, dziwna historia... Był taki facet, który mieszkał tutaj, i miał na rogu sklepik, to strasznie śmieszne... nawet chcę wmurować tablicę. Sklepik był na rogu, a on mieszkał, jak gdyby po przekątnej, po drugiej stronie. Oni mieszkali w suterenie, wiesz, w takim maleńkim pokoiku, i on calusieńką noc patrzył, czy tam ktoś go nie okrada, i rzeczywiście raz jak zasnął to... Z.B. Z czym ten sklep ? P.S. Takie tam, kapusta, groch, weki, ciastka, krachle, orzechy stare, świeże bułki, takie duperele. No i on mnie okropnie sekował, okropnie. Ciocia Ola, która była naszą Panią, nosiła, co prawda węgiel, boja nie chciałem. Prosiła, idźże Piotrusiu, zrób chociaż jakieś zakupy. A ja na to, że już wolałbym węgiel nosić, bo on mnie strasznie sekował, on nigdy nie chciał mi sprzedać tych bułek. A ja jak głupi chodziłem �i chodziłem, okropnie mnie wyzywał, wyrzucał z tego sklepiku. Nie mogę iść Pani Olu, bo mnie wyrzucił. Kupże ogórków - wyrzucił, kupże coś tam - wyrzucił, wyrzucił, itd., itd., itd. I pewnego dnia... po latach dziesięciu, dzwoni w środku nocy jego żona do drzwi, i mówi, że mąż ma zawał serca, że jest na pogotowiu i prosi, żebym do niego przyjechał. No i pojechałem, on leżał na korytarzu i złapał mnie za rękę, po jJrostu chciał coś powiedzieć, i umarł. I dlaczego chciał mnie zobaczyć? Nie wiem, co chciał mi powiedzieć, dlaczego mnie wezwał, 0 co mu chodziło? Może po prostu mnie lubił i okazywał to w sposób dość przewrotny, ja to wziąłem też pod uwagę. Ale jak to pokazać, jak to opowiedzieć? To mnie tak zdumiało, że on chciał coś... Ale nie wiem со... I to jest dla mnie tajemnica. To też chciałbym pokazać. To będzie na pewno. Nie pamiętam w tej chwili wszystkiego... Aha, będzie ta wspaniała scena, zupełnie niewiarygodna, o tej facetce z nożem w piersiach... Rano mnie obudzili, żeby lecieć na róg Darłowskiej i Grobli, gdzie leży jakaś facetka z nożem wbitym w serce. Słuchaj - to było tak okropnie śmieszne wszystko razem, bo ona tam była rzeczywiście, krew się lała, a wszyscy dyskutowali, czy można ten nóż wyciągnąć czy nie, a Kamila taka miała piwiarnię, wiesz taka ruda, ta Kamila, jasna gwiazdka. 1 ciągle to piwo, piwo, piwo, a ludzie zamiast pić piwo właśnie przy tej z nożem stali wszyscy, i ona była wściekła, bo to dla niej strata. W końcu przyjechała karetka, ale wyobraź sobie z... lalką ślubną na przodzie. Okazało się, że jeden pielęgniarz brał ślub i pojechał karetką na wesele, słuchaj, i wracali, no i ktoś go zawiadomił, i zapomniał zdjąć tę lalkę cholerną. Ja go zapytałem, dlaczego ta lalka? Bo brałem ślub i zapomniałem zdjąć. Czyż to nie czysty surrealizm, tu leży baba z nożem w sercu, a tu karetka z lalką weselną po nią przyjeżdża... Z.B. Przeżyła? P.S. Naturalnie, przeżyła, bo ona nie miała go w serce wbitego. A jeszcze potem puścili się wszyscy w pościg za tym, co wbił ten nóż, bo ona wrzeszczała, gdzie on uciekł. Żyje do teraz ta pani, ma 50, 80 lat. No a Kamila wreszcie mówi, no to chodźcie na piwo, wzięła, i słuchaj, niebywałe, to do niej niepodobne, ona taka skąpa była, postawiła po raz pierwszy za darmo piwo. Pół dnia to trwało, że tam wszyscy stali przy tej kobiecie, a nie chcieli pić piwa. Jeden tylko tak z tyłu stał, patrzył tylko. Tutaj po tym zdarzeniu będzie takie jedno, które musi być, bo to bardzo ciekawe. Ja zawsze późno wstawałem, a tam było tak, że jak coś się zdarzało, wszyscy się zawiadamiali, jak na wsi. Ja nie zapomnę, jak byłem w Sromowcach kiedyś, stare Sromowce były fantastyczne nad Dunajcem, w takim domku zamieszkałem, to mi poradził Wiśniak, pamiętam, na piętrze piękny był ten dom z jakimś gankiem bardzo ładnym, byłem sam dziesięć dni, bardzo mili ludzie byli tam na dole, ci właściciele. I pewnego dnia tam sobie spałem na tym ganku, było ciepło, a wtem ta baba wrzeszczy: panie, panie, wyjdź pan na ganek i zobacz pan. Ja mówię, co mam zobaczyć? - Jak to co? Kwaśniewski idzie do pracy! Okazuje się, że on nie chodził do pracy 10 lat i nagle coś mu się zebrało, i wszyscy bardzo mu się dziwili, latali żeby go zobaczyć. Z.B. A Ty się obudziłeś i co? P.S. I popędziłem też zobaczyć, nawet nie wypadało nie interesować się. A tak się mówi, że na krzywdę ludzką człowiek nie ma czułości. To tak jak vis a vis, jeden taki był, co wyrzucał dziecko z balkonu, bo się dowiedział, że to niejego dziecko. Tu żona wrzeszczy, a on trzyma tego bachora, z pierwszego piętra na szczęście, i wrzeszczy, że ona jest taka a taka, że to nie jego dziecko, że ona już nie jest jego żoną i że on je zabije i długo je trzymał, długo, długo, aż w końcu ludzie polecieli i przynieśli kołdry i on rzucił w końcu to dziecko, już widząc, że jest bezpieczne. Jakiś taki roczny chłopak, słuchaj, co się to wyprawiało. No też wszyscy się zbiegli, no rzeczywiście to dziecko było, i może on by rzucił, gdyby nie te kołdry, przyjechała milicja i go zamknęła, za usiłowanie zabójstwa. No więc to będzie utkane z takich zdarzeń i z takich małych scen. Z.B. To będzie film fabularny, pełnometrażowy? P.S. Nie, półgodzinny. Z.B. Ty chcesz to wszystko w pół godziny opowiedzieć? P.S. Nie, ja nie chciałbym, żeby to wszystko było takie opowiedziane dokładnie, bo to może być początek, jak ktoś zrzuca dziecko z góry, to niedługo trzeba... I teraz historia jest taka, że tam jest ognisko, które widać z góry, zaczęło się od tego ogniska, i po pół godzinie, ludzie przy tym ognisku śpiewają tę piosenkę, opowiadając to, co widzieliśmy już wszyscy, tak troszkę wiesz, jak u Prousta, że na samym końcu on postanawia napisać książkę, którą ludzie już przeczytali, pamiętasz tam, jak się wchodzi do biblioteki... No i to jest jak gdyby piosenka, którą chcę opowiedzieć, tylko że ona odwraca czas, nie wpierw piosenka, bo to by było już nudne. Zygmunt zrobił taką melodyczną muzykę o tych zdarzeniach, o pieczątkarzach, o Luizie, o zupach u Janiny. Z.B. Co to były zupy u Janiny? P.S. Zawsze ciocia Ola gotowała bardzo dużo zupy, cztery zupy gotowała ta ciocia Ola, i zostawiała nam na noc. Była pomidorowa, kartoflanka, ogórkowa i chyba rosół, i zawsze myśmy te zupy jedli. Zresztą tam będzie śpiewane o tej zupie. Myśmy się przyjaźnili, i to była piękna historia, ta historyjka musi być, z taką prokurator, która miała męża, a mąż ją strasznie zdradzał, był dość zamożny, a ona była nowym prokuratorem, on był dość przystojny, wtedy był jeszcze snobizm na tę gasnącą arystokrację, był z dobrej rodziny, młodszy od niej, a ona była brzydka, taka niebardzo. No i my kiedyś w kuchni właśnie jemy tę zupę, ogórkową, pamiętam do dziś i ta biedna Ola przyszła, Janiny nie było, bo spała, my późno przyszliśmy, i mówi: słuchajcie, lećcie tam szybko, jak usłyszałam, że się okno otwiera, to poszłam do pokoju, Twojego, mówi do mnie, i co zobaczyłam, że na parapecie siedzi ta Hania, chyba Hania miała na imię, i rewolwer wyjęła. To była noc, słuchaj, późna noc, i w tym momencie, jak ciocia Ola to mówi, słyszymy strzał prawdziwy, wiesz, bo to huczy, drzwi otwarte, polecieliśmy tam, a ona, rewolwer leżał już na parapecie, a ona płacze, strasznie płakała i wołała, że zabiła - zabiłam, zabiłam! - wyprowadźcie mnie, bo ja zabiłam męża, a pijana była troszkę, myślała, że zabiła męża, wiesz w takim majaku jakimś strzeliła do niego, a powiedzcie, że mnie zdradził, że mnie zdradził... Odwieźliśmy ją taksówka do domu, a on spał sobie smacznie, jej się tylko śniło po pijanemu, wiesz jakiś majak. I taka scenka musi być w przedstawieniu. Tam jeszcze był taki złośliwy garbus, który latał po tych Groblach, którego też chciałem wprowadzić, to straszny był taki potwór, latał po nocach, jak widział, słuchaj, że nikogo nie ma w domu to walił w okno kamieniem, żeby zbić okno, taki złośliwy, wiesz jak to się mówi garbaty, albo rudy. I to było tak strasznie śmieszne, bo kiedyś go złapali, i mu nalali okropnie, bo on pod drzewami się czaił, i nikt nie wiedział, co tu robi, wszyscy myśleli, że to jacyś chłopcy, chuligani mali, tłuką te szyby, a tu się okazało, że to ten starzec, który latał po tych Groblach jak głupi, i taki też musi być, bo jak garbus rzuca kamieniem, to od razu widać, że złośliwy. Nie ? Tu nie trzeba nic opowiadać. No i jeszcze dozorca tam wystąpi, i będzie pokazany. To jest niebywałe, bo to facet ślepy. Dawniej, jak się płaciło za tak zwaną bramę, to wkładał sobie do oczu nową wielkość pieniędzy, wiesz, czy jest 10 zł, 2 zł czy 1 zł. Jak wiedział, że nie ma 20 zł, czy coś takiego, to w ogóle nie wpuszczał. Stąd myśmy musieli wchodzie przez okno, to też nie z jakiejś anarchistyczno-artystycznej koncepcji się wzięło, to nasze wchodzenie przez okno, tylko z konieczności. Myśmy nie mieli nigdy pieniędzy. No bo jeżeli 20 osób idzie, 20 zł i 20 osób, to była szalona suma, to mogło iść na wino dla dziewczyn, to było 5 litrów wódki, czy coś takiego, za te pieniądze, co trzeba by dać mu na bramę. Poza tym on ma przepuklinę i w dodatku straszny jeszcze dewot, leży plackiem i stroi Matkę Boską nad drzwiami tej bramy. Nie wiem, czy widziałeś ją tak przepięknie ubraną, w kwiaty, takie rozszalałe kwiaty. A jednocześnie mówię o przepuklinie, bo nosi węgiel, zrzuca, taki jest dzielny, monstrualny, on za pieniądze powinien być pokazywany. No i jeszcze w mieszkaniu Janiny będzie tylko, tylko jedna scena bardzo ładna. Bo ona takie wtorki urządza, tam przychodzą tacy bardzo dziwni znajomi, bardzo dziwni, takie towarzystwo między Niebem a Ziemią. A kiedyś właśnie Jurek Gościk, robił mały film 0 Krakowie, on był operatorem, to się nazywało Tajemnice Krakowa. To była cała kronika filmowa poświęcona Krakowowi, inspirowana przez „Piwnicę". Tam między innymi były filmowane Groble, gdy żyły jeszcze ciotki, jest tam też moja matka, która akurat przyjechała do Krakowa wtedy, kiedy to było kręcone. Jest także tamto towarzystwo Janiny. To był taki bal przebierany troszeczkę. I ja chcę zrobić prosty zabieg, żeby ona pokazywała tym swoim współczesnym ludziom tę kronikę sprzed 20 lat, bo to mniej więcej 20 lat temu było. I wtedy ci umarli pojawią się w ten sposób, wiesz, będzie można ich zobaczyć 1 tutaj ona zaistnieje. Z.B. Na zakończenie, wyjdźmy jeszcze poza plany filmowe. Podobno zamierzasz też urządzić spotkanie Królów w Krakowie. W tym numerze „Kontekstów" będzie taki tekst, Przeżyć fikcję, napisany przez Aleksandra Jackowskiego, w którym wspomina on o tych wszystkich Twoich spektaklach-rekonstrukcjach, jak wjazd Ks.Józefa, Hołd pruski... P.S. Kraszewski też był... Z.B. Kraszewski właśnie... Kiedy ludzie przeżywali rzecz zrekonst­ ruowaną, wchodzili w to głęboko, gdzie zacierała się granica między fikcją a rzeczywistością, gdzie brało w tym udział i przeżywało to całe miasto, a teraz zdaje się całą Europę chcesz postawić na nogi... P.S. Tylko wiesz, że ja teraz zamierzam właściwie to odwrotnie, nie „przeżyć fikcję", tylko przeżyć rzeczywistość, jeszcze istniejącą ze strzępów... Ja bym chciał, to jest w tej chwili takafiksacjamoja, żeby przyjechały te domy królewskie panujące do teraz, które są związane z Jagiellończykami, czyli właściwie historycznie jest wszystko w po­ rządku. Wzięły się za to bardzo kompetentne osoby, historycy, heraldykowie, genealogowie itd., itd. Trzeba spróbować, żeby zrobić takie fantastyczne spotkanie. Bo mnie osobiście fascynuje to miasto, autentycznie fascynuje, że to jest królewskie miasto (a dlaczego ja tu przyjechałem, że tu jest zamek, i ta tradycja o świętym kamieniu na Wawelu, to wszystko takie piękne). Mam taką, wiesz, patriotyczną cześć dla tych tradycji, że czuje się to tu, że to jest królewskie miasto. No tu naprawdę byli królowie w tym mieście, i leżą na tym Wawelu, nie jak we Francji, tam nikt nie leży, bo wszystkich wyrzucili z trumien, królowa Elżbieta miała rację, że nie przyjechała na to dwustulecie rewolucji. Byłoby cudownie, gdyby przyjechała do Krakowa. Bo Kraków polega także na obecności królów i królowych. I ja marzył­ bym, żeby zadzwonić do królów i powiedzieć: Słuchajcie, przyjeżdżaj­ cie tutaj... Więc ja chciałbym, żeby to było spotkanie panujących ludzi teraz, pod hasłem, co dwory, królewskie rody ofiarowały w planie kultury Europie. Czyli właściwie to będzie odwrócenie, nie fikcja, to będzie raczej zanurzenie się w jakiejś rzeczywistości. Prawda? Która jednak teraz jeszcze jest. Z.B. Kiedy to ma się odbyć? P.S. To ma się odbyć za rok. Jak się zgodzą. 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/958b6b1d674ce9a408083e51ec5be791.pdf 28ddda61fdd401e7ddad9b4c3bb2fd2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2156 Title A name given to the resource "Venus" z Bielska-Białej. Przykład analizy otoczenia wizualnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki „ V E N U S " Z BIELSKA-BIAŁEJ PRZYKŁAD ANALIZY O T O C Z E N I A W I Z U A L N E G O „In nova fert animus mutatas dicere formas corpora" (W nową postać zmienione chcę opiewać ciała) Owidiusz, Metamorfozy 1,1 Współczesne techniki informacji, rozwijające w kulturze maso­ wej przede wszystkim wizualne formy przekazu, wytworzyły w naszym otoczeniu takie ich bogactwo, że trudno uchwycić wśród nich jakikolwiek porządek. Mieczysław Porębski analizu­ jąc tę nową sytuację wyróżnił w niej dwa kręgi zjawisk, które nazwał „wizualizmem zorganizowanym" i „wizualizmem niezorganizowanym". Ten pierwszy - kontynuując myśl Porębskiego - tworzy poprzez „ilustrowany magazyn, plakat, witrynę, wy­ stawę, wnętrze, film, tv, spektakl, organizację formalną przebiegu codziennych zjawisk życia, nie przewidzianą w programach twórczych, ale za to nieporównanie od nich bogatszą, niewątp­ liwie masową, realnie zintegrowaną, rzeczywiście powszechną." Szerszy zakres ma jednak „wizualizm niezorganizowany". Składa się nań chaos działań i rzeczy pretendujących do miana sztuki lub będących sztuki zaprzeczeniem. Są to także promowane racjami merkantylnymi, prestiżowymi i obyczajowymi niewybredne for­ my tworzone doraźnie, często anonimowo. Powstające jako efekt opadających modnych wzorów, emocji i potrzeb chwili wypeł­ niają obszary potocznej wyobraźni. Przestrzeń ich istnienia okreś­ la, według Porębskiego, „... mur kamienicy lub parkan, uliczna galeria, stadion a nawet parkiet nocnego lokalu." Formy wizualne należące do kultury masowej mają jej charak­ terystyczne cechy. Wśród wielu ich właściwości zwraca uwagę synkretyzm semiotyczny i wielofunkcyjność. Przykładem tego może być zamierzone lub nieświadome korzystanie ze schema­ tów ikonograficznych z dawnej i nowszej sztuki wysokiej. Odnaj­ dujemy je przetworzone i przetransponowane w inne obszary znaczeniowe gdzie sensy ich zostały zdegradowane, inaczej wykorzystane, wprowadzone w trywialne konteksty. W prag­ matyce komunikacyjnej spełniają one równocześnie funkcje instrukcyjne, perswazyjne i estetyczne. W sytuacji społeczeństwa masowego sztuka wysoka, rozumiana jako sztuka elit, traci więc na znaczeniu. Zjawiska paraartystyczne nabierają rangi w nowej ikonosferze. W opiniach odbiorców do poziomu dzieła sztuki może być podniesiony każdy element otoczenia wizualnego. Zamieszanie takie, jak podkreśla to wielu autorów, wynika z faktu, iż sama sztuka uznała za swoje także i takie elementy, które wywodzą się z codzienności, są często wytworami seryjnymi lub ulotnymi. Na pytanie czym są wizualne formy kultury masowej brak jednoznacznej odpowiedzi. Jaką zająć wobec nich postawę - na to też nie ma zgody. Ze zjawiskami sfery współczesnych wyobrażeń zbiorowych jest już łatwiej. Stają się one przedmiotem refleksji „mito-loga", jak powiada Roland Barthes lub, jak powie Mieczysław Porębski, „metamitologii". Podkreślenie wagi wizualności uczynione przez Mieczysława Porębskiego - historyka sztuki, ale także i wyczulonego obser­ watora współczesności, doceniającego przy tym etnologiczny jej wymiar - ośmiela do przedstawienia pewnych myśli rozwijają­ cych idee tegoż autora. Stwierdza On, że podstawą charakterys­ tycznego wizualizmu naszych czasów jest doraźny i chwilowy zaledwie charakter mitologii współczesnych. Jeżeli więc stawia się przy tym tezę, że wiele tzw. mitów współczesności to wciąż kompozycje odwiecznych mitemów, to zapytać można jak ist­ nieją i z czego korzystają formy wizualne. Stwierdzając już wyżej funkcjonowanie w kulturze masowej rozmaitych przetworzeń i cytatów sugeruję odpowiedź. Jej uzasadnienie może budzić wątpliwości, ale powiada Porębski, w tej dziedzinie skazani jesteśmy na luźne hipotezy, nie ma tu bowiem systematycznego rozpoznania. 1 2 3 4 5 6 Idąc tropem autora Sztuki a informacji można z naszego otoczenia wybrać i zgrupować zjawiska i przedmioty, które nie zawsze zwracają uwagę. Mogą to być na przykład: instrukcja posługiwania się śpiworem, poster zachęcający do pracy w M PK, rzeźba ogrodowa, etykieta z butelki tzw. weselnej wódki, kalen­ darz sprzedawany przez kominiarzy, stara pocztówka, druk dewocyjny, fotograficzny portret uczonego z mojej macierzystej Kated­ ry Etnografii itd. Kolekcję taką można by dowolnie wzbogacać podobnymi przedmiotami. Stanowi ona zbiór przez to właśnie, że przedmioty te są częścią większej całości - to jest - naszej ikonosfery. Jest to podstawowa logiczna cecha, która je łączy w zbiór. Poza tym łatwiej znaleźć uzasadnienie dla wspólnego oglądu rzeczy tak różnych od siebie przez wskazanie ich negaty­ wnej konotacji. A więc: nie należą do świata sztuki, są kiczami lub przedstawieniami banalnymi. A jednak zgromadzenie ich na zasadzie kontaminacji daje niespodziewane efekty. Odkrywamy oto kolejną ich cechę wspólną. Dostrzegamy w nich „beztroski brak smaku", dzięki nim doznajemy „rozkoszy pospolitości" - jak wyraził się kiedyś Max Bród." Stwierdzenie owej „pospolitości" to sygnał, że jesteśmy na właściwym tropie, że znalazł się materiał do analizy, przecież dotykanie „pospolitości" to codzienność etnologa współczesności. Przyjrzyjmy się bliżej wymienionym przykładom. Jakie sche­ maty interpretacyjne zastosować wobec nich. Nie ulega wąt­ pliwości, że muszą tu wspomagać się wzajemnie historia sztuki i etnologia. Są to postulaty, o których od lat pisał Ksawery Piwocki a później Mieczysław Porębski . Spośród przykłado­ wego zbioru do szczegółowej analizy wybrałem zdjęcie z opisu śpiwora, poster informujący o możliwościach pracy w MPK, kalendarz sprzedawany przez krążących po domach w okresie Nowego Roku kominiarzy oraz rzeźbę plenerową z ogródka „wiejskiej kamienicy" w okolicach Zalipia koło Dąbrowy Tar­ nowskiej. Z powodów, które potwierdzają tezę o potrzebie współpracy etnografa - lub lepiej antropologa - i historyka sztuki, pozostawiam na stronie: portret uczonego oraz pocztówki. Otóż na wspomnianym portrecie uczony został uchwycony w pozie gdy podpiera dłonią lekko pochyloną głowę. Skojarzenie interp­ retacyjne jest natychmiastowe - to - Ervina Panofsky'ego i współautorów znakomite studia o Melancolia I Albrechta Diirera. Więcej dodawać nie trzeba. Także pocztówka jako zjawisko kulturowe ma już swoją bibliografię. Do przykładów zjawiska przetworzeń, które chcę bliżej rozpat­ rzyć, i o którym wspominałem na wstępie, można zastosować co najmniej trzy różne podejścia pozwalające na odmienne interp­ retacje: zdroworozsądkową, „ikonograficzną" i antropologiczną. Próba każdej z nich prowadzi do interesujących wniosków. Podejście zdroworozsądkowe dla wielu etnografów wydaje się czymś oczywistym, co wynika z zakorzenionego sposobu myś­ lenia w tych kategoriach. Bazą takich interpretacji „ad hoc" jest odwoływanie się do własnego doświadczenia jako zaplecza teoretycznego. Powie się wówczas: - kazano komuś zrobić zdjęcie a śpiwór skojarzył się z turystyką - ergo - plenerem, - ten kto chce zarobić, sprzedaje kalendarze z kominiarzem na szczęście, - każdy widział rezerwistów w malowanych chustach z frędz­ lami. Można też, zaproponuje zajadły etnograf-terenowiec, udać się na miejsce i przeprowadzić wywiad. Dlaczego zbudował ktoś fontannę, dowiedzieć się jak fotograf wybierał modelkę, dotrzeć do autorów rysunków i zapytać skąd czerpali wzory itd. W przy­ padkach takich „zabiegów badawczych" multiplikuje się ten sam błąd psychologizmu. I to dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, 7 9 10 11 12 13 55 �II. 1, 2. Tycjan. Venus г Prado, ок. 1560 г., Paryż-Luwr, oraz ilustracja z instrukcji używania śpiwora z t-ki w Bielsku-Białej poszukując intencji działającego odnosimy je do potocznych „teorii psychologicznych" nakładając często własne wizje na - być może - matryce kulturowych zachowań. Po drugie, często poprzez tak zwany „wywiad terenowy" otrzymujemy wtórne racjonalizacje - artefakty równe tym, o które pytamy. Jakże wyraźnie widać ten problem w sferze zjawisk twórczości lub jej pogranicza. Wyniki wywiadów zwiększają raczej ilość materia­ łów przydatnych do analizy, nie osiągamy jednak dzięki nim poziomu wyjaśniania lub rozumienia. Trudno o to na płaszczyźnie faktów. 14 Metodologiczna autoświadomość nie zawsze towarzyszyła etnografom. Przeglądając prace własne i kolegów odkryjemy, że często ulegaliśmy złudzie empiryzmu. Stwierdzam to świadom współczesnego sporu o wymiar emic i etic w rozważaniach antropologicznych. Według mnie pozostawanie przy interpretac­ jach zdroworozsądkowych wobec zjawisk z naszego wizualnego otoczenia jest niewystarczające. Co gorsze jednak, podejrzewam, że dla większości badaczy codzienny wizualizm nie jest w ogóle problemem etnograficznym. Znany z wielu opracowań, przedstawiony wyżej w pewnym uproszczeniu, tryb postępowania ujawnia swoje słabości i ogra­ niczenia szczególnie wyraźnie w odniesieniu do zjawisk, które trudno jednoznacznie zakwalifikować. Skłania to do poszukiwa­ nia innych możliwości interpretacyjnych wśród nauk pogranicz­ nych. Historia sztuki, na przykład, stosuje od lat metody ikono­ graficznego opisu i analizy pozwalające śledzić przekształcenia tematów jakie pojawiły się w sztuce europejskiej od czasów renesansu. Jak wiadomo, rozwiązania artystyczne z tego okresu nawiązujące do mitologii i kultury antycznej, na długo utrwaliły europejski kanon piękna. W sztuce późniejszych okresów - od baroku po akademizm - „temat antyczny" nieustannie powracał w bardziej udramatyzowanych przedstawieniach. Od renesansu istniały wzorniki dla malarzy, w pracowniach posługiwano się kartonami z gotowymi typowymi rozwiązaniami szczegółów, strojów, roślin. Powtarzano schematy przedstawień, odpowied­ nie podręczniki informowały o atrybutach poszczególnych po­ staci. Tak więc, znajomość schematów ikonograficznych oraz wspomnianych rozmaitych szczegółów i mitologii, pozwala współczesnym historykom sztuki pewnie poruszać się po ob­ szarze europejskiej sztuki wysokiej. Opisy ikonograficzne - zgodnie ze schematem - informują o ogólnym wariancie przedstawienia tematu, omawiają strukturę przedstawioną (postać, zwierzę, rośliny, pejzaż), strukturę przed­ stawiającą (układ linii, plany, barwy, osie), przechodząc zawsze od ogółu do szczegółu. Określają one tym samym granice przetworzeń i zakres tego co jeszcze sztuką wysoką można było 56 nazwać. Zamyka to niewątpliwie historię sztuki w kręgu dzieł, które sami historycy sztuki uznali. Problem ten od dawna badacze dostrzegają. * Próby jego rozwiązania określiły nowe horyzonty tej nauki. Prace Aby M. Warburga oraz ikonologia Ervina Panofskyego rozwijana do dzisiaj przez jego uczniów i zwolenników są rozwiązaniami, które pozwalają na przekroczenie wspomnianego kręgu a równocześnie do tej metody może odwołać się etnolog poszukujący wsparcia historii sztuki. Szkoła myślenia Aby Warburga odtwarzała, między innymi, konteksty kulturowe dzieła sztuki tak ważne dla jego zrozumienia. Uznała ona także za istotne wszelkie inne rodzaje przekazu wizualnego - od zdjęć prasowych do reklamy. ' Uczyniono wówczas pierwszy krok, dzięki któremu dzisiaj powołując się na Panofskyego słynną interpretację formy chłodnicy Rolls-Royc e ' a , poruszać się można utartym już szlakiem, mając nadto placet autorów wcześniej wspomnianych. Przestrzega, co praw­ da, Jan Białostocki by nie traktować analizy Panofskyego poważniej niż to czynił sam autor, twierdząc, że chodzi tu raczej „o ozdobnik na marginesie pomysłowego artykułu o trwałych i specyficznych cechach sztuki angielskiej" ", to okazało się po latach, iż rozwój współczesnych form wizualnych dowiódł traf­ ności intuicji twórcy ikonologii. Tak oto „ozdobnik na marginesie metody" pozostaje jedynym, jak dotąd, skutecznym sposobem podjęcia problematyki - można by rzec - również marginesowej. Co może powiedzieć historia sztuki o tematach i schematach przedstawień, do których nawiązują, zapewne nieświadomie, wybrane przykładowo fragmenty z peryferii naszego wizualnego otoczenia. W sztuce nowożytnej przedstawienia półleżącej kobiety w ple­ nerze pojawiały się często. To przede wszystkim Venus - italska bogini rozkoszy, piękna i wdzięku. Przejęła funkcje i mitologię greckiej Afrodyty. Taka jest śpiąca Venus Giorgione (ok. 1508-10), Venus z Prado Tycjana (1560). Podobny schemat realizuje Eva Prima Pandora - Jean Cousin'a (I poł. XVI w.). Jeszcze inne znane rozwiązanie z tamtego okresu to Venus z Urbino (Tycjan - 1538) - leżąca we wnętrzu, lecz za oknem w dalszych planach rozpościera się pejzaż. Ilość późniejszych przetworzeń schematu ikonograficznego tego wspaniałego te­ matu mitologicznego idzie w liczbę trudną do ustalenia. Do ciągu współczesnych przekształceń realizujących schemat ikonografi­ czny można zasadnie dołączyć i fotografię z ulotnego druku znalezionego w opakowaniu śpiwora produkowanego w wytwó­ rni w Bielsku-Białej. Sposób ujęcia tematu: „kobieta w śpiworze" odpowiada istotnym elementom schematu ikonograficznego ,,Venus". Czy natomiast sfotografowana kobieta spełnia warunki urody Venus, to kwestia inna. 1 1 17 1 �Motyw rzeźby plenerowej, chłopiec karmiący ptaka, również nawiązuje, zapewne także mimowiednie, do mitologii. Nasuwa się skojarzenie z Ganimedesem, synem króla Troi, młodzieńcem pięknym i z tego powodu porwanym przez Zeusa ukrywającego się pod postacią orła. Znane w sztuce przedstawienia tego wątku mitycznego mają różne rozwiązania nie realizujące jednego schematu. Potwierdza to, na przykład, Ganimedes Antonio Canovy (1757 - 1822) lub Ganimedes Bertela Thorwaldsena (1768 - 1822). Tak więc dzieła wybrane ze sztuki wysokiej i figurę w wiejskim ogródku - łączy tym razem zagadkowa zgodność tematu, nie tak przecież powszechnie znanego. Kolejny przykład zaczerpnięty z codziennego otoczenia wizual­ nego, który wywołuje konkretne skojarzenia, to poster zachęcają­ cy do pracy w MPK. Centralnie usytuowany na tymże plakacie rysunek młodego człowieka w tzw. „chuście rezerwisty" jedno­ znacznie określa adresatów zachęty. Jest on przy tym tak wyeksponowany, że można przyjąć, iż mamy tu do czynienia ze swoistym portretem. Ten natomiast wykazuje wiele formalnych analogii do znanych schematów portretowych. Przypominają się tu miedzioryt Albrechta Durera - Filip Melanchton (1526), olej Diego da Silvy Velazqueza - Kardynał Borgia (ок. 1649), portret mężczyzny Quentina Massysa i wiele innych - listę można dowolnie wydłużać. formy łącznie przynoszą i podpowiadają wyobraźni każdego z nas gotowe schematy reakcji na sytuacje emocjonalne i estetyczne. Przedstawione wnioski należą właściwie do interpretacji soc­ jologicznych i nie wyjaśniają wszystkiego. Odpowiadają na jedno z pytań, które można postawić gdy zdystansuje się wobec analizowanych przedmiotów, gdy uzna się je za sobie obce, dalekie. Narzuca się wówczas wątpliwość dlaczego nie dostrzega się „kiczowej", chybionej formy przetworzeń. Odpowiadając jak wyżej, dopełnić można ten sąd wskazaniem na popularność różnych „antyestetyk" rozgrzeszających wszelką dowolność. Dalsze rozwinięcie prób etnologicznego zrozumienia zjawiska wymaga przedstawienia kontekstu w jakim istnieją podobne „wytwory". Pejzaż kulturowy Polski kształtowała przez lata swoista znie­ czulica estetyczna oraz brak poczucia wspólnej odpowiedzialno- Na licznych płótnach malarstwa holenderskiego XVII wieku odnajdziemy, wśród wielu postaci, mężczyznę wznoszącego kielich charakterystycznym gestem. Wymienić wystarczy biesiad­ ne obrazy Fransa Halsa lub tegoż. Mężczyzna z szklanką i w bere­ cie. Jana Vermeera van Delft Ukuplerki(1656), albo Rembrandta van Rijn Autoportret z żoną Saskią (1635). Omawiany gest jest zawsze wyrazisty, podkreślający specjalny, biesiadny lub zaba­ wowy nastrój całego przedstawienia. Przypominam tę postać z malarskich płócien nie bez powodu. Otóż to co zaintrygowało mnie na tandetnym kalendarzu ściennym to rysunek kominiarczyka, który gestem znanym z obrazu Rembrandta i wielu innych, unosi emblemat z życzeniami. Nadto ta sama poza postaci zwracającej się do widza, „ten sam wąsik", narzuca skojarzenia i myśli o przejęciu schematu, zapożyczeniach lub też opadzie kulturowym. Skojarzenia te przyjmują postać alternatywną. Albo budzą wątpliwości albo prowadzą do ogólniejszych wniosków. W powyższych rozważaniach wątpliwa może być i merytorycz­ na zasadność wniosków i reprezentatywność przykładów. His­ toria sztuki w swojej tradycyjnej postaci programowo odcina się od przetworzeń, sztuki ludowej, naiwnej, kiczu, sztuki chorych i wytworów kultury popularnej. Z tego punktu widzenia przed­ stawione przykłady jej nie zainteresują. Co najwyżej przed­ stawiciel wiedzy o sztuce, mnożąc wątpliwości stwierdzi, że ma do czynienia ze swoistym kulturowym kiczem. Jeżeli natomiast uznamy merytoryczny sens i reprezentatyw­ ność tych kilku przykładów, to pomoc historii sztuki polegała najpierw na zindywidualizowaniu pytań co do każdego z nich a następnie na odniesieniu hipotez do kręgów dzieł sztuki wysokiej co pozwoliło ogólnie ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, które zapewne bezwiednie powtarzają liczni współcześni autorzy. Dysponując nawet tylko takim śladem, echem zaledwie, wywołującym skojarzenia daw­ nych stylów i epok, warto zaryzykować próbę wniosków, które powinni sformułować wspólnie historyk sztuki i etnolog, pod­ budowani myślą autorów wymienianych na początku tego szki­ cu. Wnioski antropologiczne rozpocząć można od pewnych oczy­ wistości. Dostęp do dzieł sztuki wysokiej - elitarnej jeszcze w XIX wieku - stał się współcześnie, w wieku kultury masowej, po­ wszechny. Zwielokrotnił się i zróżnicował obieg treści i wartości jakie niesie sztuka. Reprodukcje, albumy, fotografie, reklama, plakaty - wszystko to w niepoliczalnych ilościach egzemplarzy rozchodzi się w różnych środowiskach, osiada w zbiorowej wyobraźni. Utworzyło się w ten sposób specyficzne „wyob­ rażeniowe zaplecze" potocznej świadomości. Wzmocnione jest ono również przez wszechobecną telewizję i film. Wszystkie te II. 3, 4. Thorvaldsen, Ganimedes z orłem Jowisza, 1817 г.; Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze, oraz rzeźba w ogródku przy domu, Samocice, woj. tarnowskie. Fot. A. Bartosz 57 �1 ści za środowisko i otoczenie. * Brud, nieporządek, na prowincji od lat nietynkowane domy, szare monotonne blokowiska w mias­ tach, resztki rozmaitych bezsensownych haseł propagandowych na murach, płotach fabryk lub na skwerach nie zniknęły jeszcze z krajobrazu. Z tego, między innymi, składa się daleki kontekst analizowanych przedmiotów. Kontekst bliski, to zbiór rzeczy 0 różnym przeznaczeniu i funkcjach: od użytkowych po estetycz­ ne. Wyliczenie części zaledwie też zilustruje istotę problemu. Opakowania, i tzw. „reklamówki", słynne „etykiety zastępcze", oferta handlowa (wzięta globalnie) sklepów pod nazwą „wszyst­ ko dla domu", plakaty z idolami muzyki „pop" z tygodników „Nowa Wieś" i „Razem", ogłoszenia o zabawach, orkiestrach grających na weselach, witryny przed kruchtami kościołów, asortyment kramów odpustowych. W dużych miastach zwracają uwagę „dzieła sztuki" wystawiane przez swoistych „marszandów" na murach, ścianach kamienic, ulicach - jak na przykład - słynny krakowski mur przy Bramie Floriańskiej. To wszystko kształtuje potoczny gust i bardziej nań wpływa niż profesjonalna polska grafika użytkowa i liczne galerie sztuki. Kulturowa kreacja otoczenia wizualnego ma sens jako ekspre­ sja indywidualna i zbiorowa, jako komunikacja, oswajanie środo­ wiska zewnętrznego. W powyższym procesie sztuka lub quasi-sztuka w różnej postaci pośredniczy dzięki formie zdolnej udźwignąć pewne treści. Jeżeli forma nie będzie nas ograniczać, to odkrywanie znaczeń, analiza stosunków treści i formy, do­ strzeganie intencji i wysiłku twórczego oraz mitycznego pod­ kładu twórczości, stanie się wspólnym zadaniem etnologa, his­ toryka sztuki i estetyki. Rozluźnienie kryteriów co do formy 1 uznanie odmiennych perspektyw (estetyka tworzona od dołu - określenie Marcina Czerwińskiego) jest dzisiaj oczywiste. Formy nieudolne, trywialne, w sposób niezamierzony ukazujące trud zmagania się z tematem i tworzywem, albo też przeciwnie, mechaniczne repliki, w tym także tak zwanej sztuki ludowej, fascynują badaczy równie silnie co dzieła unikatowe. W tym kontekście stwierdzenie: „brzydkie też jest piękne" nabiera sensu, bo unaocznia postawy estetyczne i równocześnie sugeruje, że każdy może być twórcą. Postulaty współczesnej humanistyki, domagające się w ten sposób zrównoważenia stylów wypowie­ dzi kulturowych, są czymś innym jednak niż znana od połowy XIX wieku „estetyka brzydoty" Karla Rosenkranza. Obecnie chodzi o przekonanie, że jeden rodzaj wypowiedzi nie oddaje charakteru całości kultury, szczególnie jej aspektów wizualnych i komunika­ cyjnych. W interpretacji etnologicznej, działając w porozumieniu z his­ torią sztuki, analizuje się zjawiska wizualne zwracając uwagę na ich kontekst. Równocześnie powinno się też poznawać swoiste matryce postrzegania zbiorowego. W psychologii społecznej znane są kategorie schematów poznawczych. Określają one na jakich aspektach rzeczywistości skupia się uwagę, jak poszukuje się informacji, jak się je segreguje. W ten sposób schemat współokreśla treść widzianego świata, mając równocześnie swój rdzeń pojęciowy i obszar dopuszczalnych transformacji. Nadto każdy schemat mając swoją wewnętrzną strukturę sam jest częścią bardziej złożonych schematów. Wydaje mi się, że strategia zderzania kontekstów i schematów poznawczych da dobre wyniki, tym bardziej, że istota funkcjonowania schematu poznawczego nie odbiega od sposobu myślenia mitycznego charakteryzującego stan izolacji świadomościowej. Został on opisany dla kultury typu ludowego i nie zaniknął współcześnie. Można przyjąć, że dawny brak informacji - jeden z czynników uruchamiających myślenie mityczne - jest równoważny współ­ czesnemu ich nadmiarowi, który również wywołuje efekt percep­ cji mitycznej. Jest więc kilka uzupełniających się punktów widzenia na zjawiska wizualizmu potocznego: historyka sztuki - w wersji postulatów ikonologicznych, etnologa - w postaci interpretacji myślenia mitycznego oraz psychologa społecznego, oferującego kategorię schematów poznawczych. Zintegrowanie wyników poszczególnych obserwacji możliwe jest na odpowied­ nim metapoziomie. Część materiału do uogólnienia została już przedstawiona, uczynić należy kroki następne. 20 21 W relacjach jakie zachodzą między znakiem z otoczenia wizual­ nego a odbiorcą, jedną z istotnych jest kwalifikacja estetyczna, która może wyrażać się w różny sposób, od powierzchownego bezrefleksyjnego oglądu po uświadomioną akceptację. W świa­ topoglądzie ludowym oraz w jego współczesnych wersjach, czyli w tak zwanym myśleniu potocznym, normy estetyczne należą do szerszego zbioru obejmującego również kategorie moralne i oby­ czajowe. Wskazywali na to autorzy poszukujący istoty ludowej twórczości i piękna w różnych ich przejawach. Odpowiedni dla popularnego odbioru „sztuki" schemat poznawczy określają ciągle jeszcze sensualizm, zabsolutyzowane normy, łatwe prze­ chodzenie norm estetycznych w moralne oraz realizm. Schemat 22 REZERWISTO jeAi zokonayto* iłużbe, wojskowo, i Jerftó Ргйдттицвпн) no itonowUta: - mechorrtk napraw pcrjoictów *omoch. - cUWwmortier ииовдо i oporeajrtj trokgl Шгукщ • ЫосНол - robotnik mMpWjfiOw;! asptwtoiy otrakcmritt urobki 20^ty.«jWe»., moiltwośc' ргщ w oofclrtoch rvadUabowj/m. Informal udxido: Pilot Kadr MPk 'IVENTIS POTV^TDVKEJIJVS-ORA P H l u r a A \ E N T E A \ - N O N POTVlTPiNGJEREDOCTA Mjmvs Kroków ul Brożku 3 UL 66-^1-65. 66-20-22 *. 12-?5 Ж . 5, 6. Durer, Filip Melanchton, miedzioryt, 1526 г., oraz poster z apelem do rezerwisty, MPK Kraków 58 �II. 7, 8. Rembrandt, Autoportret z Saskią, 1635 г., Drezno - Galeria oraz kalendarz na rok 1987 taki jest głęboko zakorzeniony wtradycji europejskiej. Od Platona i św. Bonawentury wiemy, że dobro, prawda, piękno są równo­ ważne a zasada „representatio" ustalała granice realistycznej prawdy. W dwudziestowiecznej estetyce inspiracje tą tradycją filozoficzną odnajdujemy, na przykład, u Nicolai Hartmanna. W jego koncepcji sztuki przedstawienia realistyczne spełniają postulat piękna w związku z ukazywaniem prawdy (życiowej, artystycznej, istotowej). Idee, do których nawiązywał Hartmann należały przez wieki w Europie do obiegu kultury „wysokiej" i są dla współczesnego, wykształconego europejczyka oczywistą tradycją aksjologicz­ ną. Przy całej hermetyczności tego obiegu nie wyklucza się przecież stałej możliwości opadu kulturowego i już od średnio­ wiecza folkloryzowania się aksjologii w różnych jej wymiarach. Jeżeli przyjąć analogię do „teologii dla ubogich", to w niskim obiegu funkcjonował zapewne uproszczony schemat odbioru sztuki, który stanowił część ludowego światopoglądu. Można powiedzieć, że przetrwał on przez epoki i na jego poszczególne cechy badacze sztuki ludowej nieraz zwracali uwagę, nie sięgając jednak tak daleko w przeszłość przy próbach ich opisania. W interpretacjach poszukiwano raczej różnicy między ludową a „wysoką" świadomością piękna. Powiada się, że w ludowej wizji świata sztuka, wyrażająca przede wszystkim treści religijne, odczytywana była równocześnie w kategoriach estetycznych i etycznych. W odbiorze, w którym dominowała interpretacja treści, liczył się swoisty realizm. Nie był on odwzorowaniem rzeczywistości, dzieło udane oddając wspomniane trzy rodzaje prawdy (Hartmann), było relatywne do odczuć, mody i możliwo­ ści twórcy. Bywało więc, że zgodę z rzeczywistością, na przykład etyczną, uzyskiwano przez komentarze dopisywane do przed­ stawień. Dzieło powinno było, realizując odpowiednią prawdę, dawać „wgląd w istotę". Istotowe jest na przykład: szczęście, miłość, świętość itp. W odbiorze ludowym prawda artystyczna - czyli moc oddziaływania dzieła - realizuje się przez prawdę istotową, dlatego też jego częste techniczne niedoskonałości są nie zauważane. Szerzej rzecz ujmując można powiedzieć, że stosunek treści do formy nie podlega ocenie. Trwałości takiej postawy dowodzi powodzenie i tolerancja wobec sfery twórczo­ ści i produkcji, którą nazywa się kiczem religijnym. 23 24 25 26 27 28 Przeprowadzone dotąd rozumowanie można podsumować kilkoma wnioskami, które nie zamykają jednak sprawy ostatecz­ nie. Problematyka sygnalizowana przez Mieczysława Porębs­ kiego wymaga stałej obserwacji i poszukiwania sposobów inter­ pretacji. Autorzy skupieni wokół kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa" dostrzegają zjawisko, przy czym propozycje interp­ retacji są nieszablonowe. Jedni z historyków sztuki przyjmują, na przykład, wykładnię folklorystyczną, inni natomiast mityczną, a etnograf - w niniejszym tekście - poszukuje pomocy w historii sztuki i estetyce. Nie zadowalają na pewno interpretacje zdrowo­ rozsądkowe. Błahe, wydawałoby się, zjawisko (jeżeli w kulturze są takowe) wymaga podejścia wielostronnego. Historia sztuki pomogła w analizie wybranych przedstawień odkryć trop przekształceń schematów ikonograficznych. Wnioski takie podtrzymują argumenty mówiące o mechanizmie opadu kulturowego-zjawisku, które stale towarzyszyło przeobrażeniom stylistycznym i obyczajowym kolejnych epok. W czasach współ­ czesnych dominacja kultury masowej wzmogła proces opadu przez przyśpieszenie obiegów i homogenizację treści kultury. Tak oto, przyjmując zasadę interdyscyplinarności, teza bazująca na historii sztuki potwierdziła się przez socjologię. Wniosek podstawowy został sformułowany z wykorzystaniem tez ikonologiii i etnologii. Ervin Panofsky wykazał, że dalekim kontekstem obudowy chłodnicy Rolls-Royce'a jest klasyczna sztuka angielska wraz z jej specyficznym poczuciem piękna. Podobnie tu, próbuję wykazać, że szczegóły wizualnego otocze­ nia współczesnego Polaka odczytać można również w sposób sięgający głębszych warstw kultury. Same szczegóły są kiczami lub sztuką trywialno-użytkową i w takowych kontekstach naj­ częściej występują. Nie mniej udało się chyba wskazać na ślad przetworzeń ze sztuki wysokiej. Równie ważny jest tu światopo­ glądowy mechanizm percepcji i oceny otoczenia i zdarzeń. W światopoglądzie typu ludowego wiele kategorii pochodzi z dawnych europejskich systemów aksjologicznych i kanonów estetycznych. Dowiodłem tego wykorzystując estetykę „odkry­ wanego na nowo" Nicolai Hartmanna. Zrekonstruowane wyżej elementy tworzą schemat poznawczy „filtrujący" informacje i sterujący postawą odbiorcy sztuki i zjawisk niezupełnie do niej należących. 29 30 31 59 �Zgoda na przedstawiony wyżej sposób widzenia, lub przynaj­ mniej tego sposobu tolerowanie, rodzi jednak pytanie, na które koniecznie trzeba odpowiedzieć. Chodzi mianowicie o granice interpretacji, o to jak daleko można się posunąć w dość swobod­ nych skojarzeniach. Odpowiedź będzie ogólna i wskaże tylko trzy istotne aspekty, które powinno się w niej uwzględnić. Po pierwsze, trzeba określić co uznaje się za twórczość ludową (ewentualnie folklor) oraz odpowiedzieć na pytanie czy współ­ czesne przejawy sztuki popularnej są wersją twórczości ludowej, czy też są czymś gatunkowo innym. Po drugie, trzeba sobie wyraźnie uzmysłowić, że istnienie tak zwanego „kiczu" wynika z ciągle uznawanego podziału na sztukę wysoką i niską. Jest to podział w Polsce silnie zakorzeniony. Tak widzi to jeden z obcych autorów obserwujących polską kulturę. 32 Funkcjonowanie tego rozdziału w świadomości badaczy katego­ rycznie waloryzuje sfery kultury i przedmioty, które należą do sztuki. Po trzecie, istnieje obecnie w estetyce silna tendencja do uchylania takiej kategoryczności. Sztuka jako ekspresja obiek­ tywizowana w dziele artystycznym była i nadal jest twórczością, ale ta jej odmiana przestaje być najbardziej interesująca. Es­ tetyków coraz bardziej przyciąga twórczość w każdej postaci i jej odbiór. 33 Podejmowanie analiz współczesnego otoczenia wizualnego zależy od merytorycznego stanowiska w kwestiach wyżej przed­ stawionych. Następnie wszystko wynika już tylko z kompetencji i odwagi interpretatora. PRZYPISY 1 M. Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 74 Tamże, s. 75-76 Terminy używane przez S. Żółkiewskiego, tegoż, Przyczynek do krytyki teorii kultury XX wieku, (w:) Kultura, Komunikacja, Literatura (praca zbiorowa, red. S. Żółkiewski, M. Hopfinger), Wrocław etc. 1976, s. 62-63 Zobacz na przykład: G. Dorfles, Człowiek zwielokrotniony. Warszawa 1973, s. 136-147 " M. Porębski, Nauki humanistyczne a etnologia (tezy), „Polska Sztuka Ludowa" R.36: 1981, nr 2, s. 80-81 • Porębski, Sztuka.... s. 75 Zobacz: Mala encyklopedia logiki, (red. W. Marciszewski), Wrocław, 1970, s. 361 -363 " Cytuję za W. Hofmann, Kicz i sztuka trywialna jako sztuki użytkowe, (w:) Pojęcia, problemy, metody współczesnej nauki o sztuce, (wybór: J . Białostocki) Warszawa 1976, s. 478 ' K. Piwocki, Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „Lud" t. 51:1967, cz. 2, s. 359-389 Porębski, Nauki humanistyczne..., op. cit. " R. Klibansky, E. Panofsky, F. Saxl, Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, New York 1964 Zobacz na przykład interesujący tekst: M. Baranowska, Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej, (w:) Problemy wiedzy o kulturze, (red. A. Brodzka i inni) Wrocław etc. 1986, s. 247-256 Zobacz na ten temat: M. Hempoliński, U źródeł filozofii zdrowego rozsądku. Warszawa 1966, s. 302-313, także, J . Szacki, Historia myśli socjologicznej, t. 1, Warszawa 1983, s. 255-295 Zobacz np. P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywi­ stości. Warszawa 1983, s. 49-84 J . Białostocki, Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, Wrocław etc. 1980, passim " Białostocki, op.cit., s. 81-90 E. Panofsky, Ideologiczne poprzedniki chłodnicy Rolls-Royce'a (w:) tegoż. Studia z historii sztuki. Warszawa 1971 Białostocki, op.cit., s. 107 " W. Markiewicz, Otoczenie współczesnego Polaka, „Sztuka" nr 4: 1985, s. 5-7. Zobacz też, A. Bikont, P. Bikont, W. Cesarski, Male vademecum Peerelu, Warszawa 1990, passim 2 3 4 7 10 12 13 14 10 1 17 1 20 J . Trzebiński, Rola schematów poznawczych w zachowaniach społe­ cznych, (w.) Psychologia spostrzegania społecznego, (praca zbiorowa, red. M. Lewicka) Warszawa 1985, s. 257-343 Zobacz: L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1986 Zobacz na przykład: J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiow­ skiej, Wrocław, 1970, także, B. Benzig, Das Ende der Ethnokunst. Studien zur ethnologischen Kunsttheorie, Wiesbaden 1978 W. Tatarkiewicz, Estetyka średniowieczna, Wrocław etc. 1962, s. 272-273 N. Hartmann, Asthetik (2 Auflage) Berlin 1966. W Polsce dzięki pracom W. Galewicza znane są poglądy Hartmanna poświęcone etyce i ontologii, zob; W. Galewicz, Nicolai Hartmann, Warszawa 1987. O jego poglądach estetycznych pisał w latach siedemdziesiątych F. Franckowiak. W. Tatarkiewicz, Droga przez estetykę. Warszawa 1972, s. 90-111 Zobacz na przykład: A. Gurewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa 1987 F. Franckowiak, Prawda artystyczna w ujęciu Nicolai Hartmanna, „Studia Estetyczne" t. 13: 1976, s. 283-303 Zobacz: O kiczu religijnym (artykuły dyskusyjne grupy autorów) „Znak" nr 353: 1984, s. 458-496 S. Bojko, Sztuka wniepięknych dzielnicach, „Polska Sztuka Ludowa" R.35:1981, nr 3/4, s. 155-162; także, W. Jaworska, Kilka uwag o folklorze plastycznym w środowisku miejskim, „Polska Sztuka Ludowa" R.41: 1987, nr 1-4, s. 81-85 Porębski, Sztuka .... tenże, Nauki humanistyczne..., Zobacz: J . Galarowicz, Filozofia Nicolai Hartmanna, „Znak" nr 402: 1988, s. 109-112 M. Fleischer, Literatura trywialna jako problem semiotyki, (w:) Kultura, Literatura, Folklor, (praca zbiorowa, red. M. Graszewicz i J . Kolbuszewski), Warszawa 1988, s. 498-511 Pisze o tym S. Morawski, Czy zmierzch estetyki, (w:) Zmierzch estetyki - rzekomy czy autentyczny (wybór tekstów, red. S. Morawski) 1.1, Warszawa 1987, s. 5-173 21 22 2 3 24 25 28 27 28 28 30 31 32 33 Alina Cała: List do redakcji w sprawie książki Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej Przemysława Burharda, (Warszawa 1990, nakład własny autora) Pozwolę sobie zabrać głos w sprawie dość przykrej, która ma związek z brakiem integracji w środowisku etnografów i etnologów polskich. Chodzi o obronę interesów poszczególnych badaczy. Przypadki żerowania na pracy innych, zdarzające się od czasu do czasu, nie spotykają się z właściwymi reakcjami środowiska, a obojętność powoduje, że okradani są często bezsilni, zaś proceder kwitnie bezkarnie. Przykładem może być produkcja „popularyzatorska" Przemysława Bur­ harda, w dużej mierze oparta na pracy innych, zazwyczaj przekręconej, bowiem wartość poznawcza owej „produkcji" jest znikoma. Spotkało to niedawno Jana Jagielskiego, wiceprzewodniczącego Społecznego Komi­ tetu Ochrony Zabytków Żydowskich i od niedawna współpracownika Żydowskiego Instytutu Historycznego. Jan Jagielski od wielu lat groma­ dził informacje o zachowanych w Polsce zabytkach żydowskich, głównie cmentarzach i synagogach, starając się roztoczyć nad nimi opiekę i zabez­ pieczyć przed postępujcym zniszczeniem. Wynik wieloletniej żmudnej pracy-kartotekę zabytków żydowskich i stanu ich zachowania-złożył on przed laty w ówczesnym Urzędzie do Spraw Wyznań, co miało służyć poinformowaniu władz o istniejącym problemie i ułatwić ewentualne nagłe interwencje. Pan Burhard sobie znanymi drogami uzyskał dostęp do tych materiałów, przepisał i wydał jako swoją pracę, ilustrując ją rysunkami wykonanymi przez Monikę Krajewską, której nazwisko również zostało pominięte. Moja rozmowa z autorem tego skandalu była krótka i dowodzi głębokiego cynizmu p. Burharda. W odpowiedzi na zarzuty odrzekł on, że „zna się na rzeczy, bo napisał już 25 książek". Tylko pozornie odpowiedź ta nie ma żadnego związku z postawionym mu zarzutem: ten pan rzeczywiś­ cie zna się na rzeczy, bo najprawdopodobniej niektóre z jego 25 utworów, wydawanych przez wiele lat, także opartych było na cudzej pracy. O znajomości rzeczy świadczy też stosowanie zasad umiejętnego plagiatowania: przepisując cudze notatki starał się zmienić nieco stylistykę, szyk zdań itp. Nawet rysunki autorstwa M. Krajewskiej przerysowane są nieco inną techniką, niż w oryginale, żeby zabezpieczyć się przed ewentualnymi roszczeniami prawnymi. Nie potrafił natomiast poprawić istniejących w materiałach błędów rzeczowych, bowiem sam nie posiada żadnej wiedzy na ten temat i nie włożył nawet minimum własnej pracy, by przepisywane informacje weryfikować. Pan Burhard w rozmowie ze mną powołał się na swoją książkę Za ostatnim przystankiem (1985, wyd. „Czytelnik"), jako dowód swoich jakoby wieloletnich zainteresowań tematyką żydowską, dowodzący „zna­ jomości tematu" i swoich w nim kwalifikacji. Zajrzałam zatem do owej pracy. Jest to zbiór esejów na różne tematy, związane z kulturą ludową. 60 w Polsce Pięć rozdziałów dotyka tematyki żydowskiej. Trudno mi ocenić, na ile opierają się one na rzeczywistym wkładzie pracy autora, ale jedno mogę stwierdzić: dawno już nie spotkałam tekstu tak pełnego błędów rzeczo­ wych. Na niecałych 100 stronach naliczyłam ich ponad 20. Niektóre mają charakter kuriozalny, np. na s. 147 autor napisał o Sabataju Cwi „...zginął w dramatycznych okolicznościach, pozostawiając legendę. Sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko, bez rytualnych ograniczeń" . Nieco niżej na tej samej stronie, następna rewelacja: „W chasydzkich miasteczkach... posługiwano się gwarowymi, lokalnymi od­ mianami języka jidysz, podczas gdy w dużych miastach język ten uzyskał rangę literackiego" . Rozdziały ilustrowane są fotografiami, których źródło podane jest w tekście enigmatycznym zdaniem: „W ostatnich latach ukazało się na świecie kilka albumów... kilka zdjęć z tych albumów zamieszczamy również w tej książce". Tymczasem pochodzą one głównie z albumu Image before my Eyes L. Dobroszyckiego i B. Kirshenblat-Gimblet, (Schocken Books, New York 1977), ale nie tylko. Rozpoznaję wśród nich zdjęcia M. Krajewskiej oraz co najmniej jedno autorstwa K. Kubiaka. Podpis pod tym ostatnim zawiera sensacyjną rewelację jakoby wielkanocny zwyczaj „palenia judasza" zapożyczony został z kultury żydowskiej! Nie ma natomiast nazwiska autora. 1 2 Zwyczaj podkradania cudzego dorobku i zabierania głosu w sprawach, o których nie ma się zielonego pojęcia, nie tylko uderza w interesy poszczególnych badaczy, ale niszczy sens pracy całego środowiska, bowiem owocuje upowszechnianiem pseudo-naukowego bełkotu. Jest czymś przerażającym, że taka praktyka mogła trwać przez wiele lat, bez żadnej reakcji. Niedobrze to o nas świadczy! 1 Sabataj Cwi (1626-1676) żył dostatecznie długo, by zacząć tracić wyznawców, szczególnie po upłynięciu daty 1666, kiedy nie nastąpił przepowiedziany przezeń „koniec świata". Nie jest jasne, co p. Burhard miał na myśli pisząc, że „sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko". Doktryna sabataizmu miała ściśle określony, bynajmniej nie dowolny rytuał i ceremoniały. Przyjęcie islamu, nie było wynikiem „widzimisię", lecz wynikiem spekulacji kabalistycznych, szczególnie kon­ cepcji powstania zła i jego zwalczania. Przywilejem mesjasza (za którego Sabataj się uważał) było, „zejście na dno grzechu", w tym wypadku rozumianego jako „obca" religia, w celu wydobycia zeń „świętych odblasków", substancji boskiej, trzymanej w niewoli zła (porównaj: zejście Chrystusa do piekieł). Zabieg ten powtórzył Jakub Frank przyjmując katolicyzm. Język jidysz nie zdołał wytworzyć swego literackiego kanonu, istniał wyłącznie w postaci dialektów (np. odrębny dialekt warszawski, wileński itp.). W latach 30-tych podjęto pierwsze próby ujednolicenia gramatyki i ortografii, ale nie weszły one w życie. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/106809f60d6b7f696d800deeb2d77239.pdf 8fbd300756b9ab61bf37bb4025aadcb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2863 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2668 Title A name given to the resource "W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.94-103 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wit - Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CIENIU WIEŻOWCA"... Tomasz Wit Szerszeń • Claude Levi-Strauss, w napisanym w latach 40 ese­ TOMASZ WIT SZERSZEŃ j u Nowy ]ork post i prefiguratywny, tak opisuje swoją wizytę w „stolicy świata": „kilometrami przemierzałem ulice M a n h a t t a n u , głębokie kanały, nad którymi nawisły fantastyczne urwiska drapaczy c h m u r . . . " . W relacji 4 „W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy tej, ulice są „kanałami", zaś ściany wieżowców — „urwi­ skami". To nie tylko wyobraźnia antropologa: opis ten pokazuje, jak bardzo zmienił się p u n k t widzenia. Czło­ wiek wielkiego miasta „oswoił" wysokość - już nie pa­ trzy z poziomu ulicy. Teraz jego horyzont wyznaczają da­ chy wysokościowców. M i r o n Białoszewski - pilny obser­ wator rzeczywistości społecznej — konstruuje, w swych wierszach, p o d m i o t liryczny, który „pisze" z p u n k t u w i ­ dzenia „mrówkowca", spogląda na świat z dziewiątego piętra. „ P A T R Z Ę W Z W Y Ż , t a m gdzie kończy się h o t e l Bonaventura. Jego metalowa, przeszklona bryła obraca się p o w o l i nad hotelo­ „Miasto się odrąbało. w y m cocktailbarem.(...) W końcu zaczynam widzieć, jak całe Ja w y w i n d o w a n y . N a dziewiąte. miasto wiruje wokół nieruchomego b u d y n k u . Zawrót (...) głowy wzmaga wnętrze h o t e l u z l a b i r y n t o w y m i zawirowaniami prze­ Reszta dalej n o r m a l n i e , strzeni. (...) Między wnętrzem i zewnętrzem nie ma łączności. j e d e n na c z u b k u na o b c o w a n i e z bóstwem. Szklane fasady odsyłają otoczeniu jego własny obraz. S ą bar­ Zobaczę teraz na s w o i m n o w y m p u n k c i e w niebie z łóż­ dziej nieprzekraczalne niż j a k i k o l w i e k m u r z kamienia. Przypo­ k i e m , czy t o p r a w d a . ( . . . ) " minają ludzi w czarnych okularach. Spojrzenie ukryte za barie­ rą c i e m n y c h szkieł, w których można dostrzec rylko własne o d ­ 5 A r c h i t e k t u r a wyznacza nowe doświadczenie czło­ bicie. B u d y n k i takie jak h o t e l Bonaventura próbują być jak do­ wieka - życie „na wysokościach", jest u Białoszewskie- skonałe i samowystarczalne m i k r o m i a s t a . " go ciągłym t r u d e m , n i e u s t a n n y m wysiłkiem, by „oswo­ Jean B a u d r i l l a r d i ć " wysokość. O d d a j m y głos poecie: Ameryka „Niebo m n ą kołuje. N Słońce mnie muruje a X V I I I - w i e c z n y c h w e d u t a c h niebo zajmowa­ t e n potwór ło blisko 2/3 p o w i e r z c h n i obrazu. U B e l l o t t a tur tur t u r " 1 wizerunek miasta to zaledwie wąski pas, w c i ­ 2 N o w y p u n k t w i d z e n i a — p o z i o m d a c h ó w wieżow­ śnięty między niebo i wody rzeki. Budowle odcinają się ców, t o już „inna rzeczywistość", rządząca się t r o c h ę ostro o d tła, obwiedzione wyraźnymi k o n t u r a m i . To pewien wzorzec przedstawiania - o d m i e n n y m i p r a w a m i („życie na wysokościach" j a k o dzieło wyobraźni. a l t e r n a t y w a wobec życia na ziemi - w mieście, t o D l a porównania - wizerunek współczesnego miasta: m o t y w pojawiający się w m o d e r n i s t y c z n e j pocztówka z N o w e g o Jorku. Powierzchnia k a r t k i „wy­ W pełniona" jest przedstawieniami o g r o m n y c h wertykal­ Białoszewski w wierszach N a n o w y m punkcie („róże Doskonale widać zmianę: przez te 200 lat człowiek t u n a górze/ z d y c h a j ą " ) i Nawołują 7 „utracił" kawałek nieba. Zachowanie proporcji klasycz­ ziemskiemu nej weduty byłoby niemożliwością: by doskonale naśla­ po jakiemu?/ po („na w y s o k o ś c i upał / na niskości nie wiem" ). 8 dować rzeczywistość, trzeba więc z czegoś zrezygnować. W wizji poety opisującego doświadczenie egzysten­ Można „uciąć" kawałek nieba (jeśli chcemy zachować cjalne mieszkańca wielkiego miasta, wjeżdżanie windą właściwe proporcje budynków), lub „zmniejszyć" m i a ­ jest codzienną „wspinaczką", natomiast sam wieżo­ sto (by zachować niebo). wiec może być „drabiną"(niebios?): Taki sposób przedstawiania miasta, jak na XVIII-wiecz­ nych „sylwetach" Bellotta - czyli horyzontalnie, z dużej odległości — stracił więc rację b y t u . Wyjątkiem jest chy­ ba jedynie nowojorska sky-line. Popularność tego przed­ „Może b r a k n ą ć szczebli, można zamknąć oczy i wchodzić, można w t e d y spać, stawienia to swoisty fenomen: sylweta ta stała się wręcz dwudziestowiecznego m i a s t a , utopii. ( 1 9 2 3 ) , Boris A r w a t o w sorach", by „odciążyć z i e m i ę " ) , na co zwraca uwagę B u d y n k i pną się w górę, p i o n zastępuje poziom. wizerunkiem Utopii urzeczywistnionej postuluje w y b u d o w a n i e „powietrznych miast na re­ n y c h b u d o w l i , w o l n e j przestrzeni pozostaje niewiele. ikoną, 6 przyśni się w c h o d z e n i e 3 i spadanie (...)" podobnie jak N o w y Jork stał się wzorcowym „miastem (Drabina nowoczesnym". 94 do wchodzenia wyżej). 9 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... Wysokość fascynuje, ale i wywołuje strach. N i e ma Ze w t y m d o m u dostatek mieszka i porządek. w t y m nic dziwnego - w tradycji ludowej niebo nigdy B r a m a na wciąż o t w a r t a p r z e c h o d n i o m ogłasza, nie było domeną ludzką. W m i t o l o g i a c h większości l u ­ Ze gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza." dów to sfeta działania żywiołów i przeróżnych sił n a d ­ (Adam Mickiewicz Pan Tadeusz) przyrodzonych. Gwiazdy natomiast, utożsamiane były z bogami - były i c h „wizerunkiem". Fritz Lang w relacji Oczywiście opis t e n , więcej niż o rzeczywistym w y ­ z podróży do A m e r y k i (1924) tak opisywał N o w y Jotk: glądzie d w o r u , mówi nam. o p e w n y c h tendencjach „drapacze c h m u r ukazują się w błękicie i złocie, bieli w naszej kulturze. Mieszkanie w d w o r k u , jakby auto­ i purpurze, a jeszcze wyżej ciągną się neony r e k l a m , matycznie „zmusza" do życia poza miastem. Peter M a r ­ swym światłem P R Z E W Y Ż S Z A J Ą C E t y n , w swym eseju Miejskość: GWIAZDY...". mit i rzeczywistość, 14 zwra­ Wieżowce przewyższyły (przezwyciężyły) „bogów", za­ ca uwagę na brak poważniejszych tradycji miejskich stąpiły i c h . Le Corbusier mawiał, że N o w y Jork „przyj­ w Polsce. Tadeusz C h r z a n o w s k i muje człowieka na s t o j ą c o " . M e t a f o r a ta, wskazuje na tradycję przybudówki w polskiej architektutze, a także 10 15 z kolei, podkreśla zasadniczą c e c h ę w i e l k i c h miast współczesności - i c h „horyzontalność" polskiego k t a j o b r a z u . W i e ż o w c e wettykalność. L i n i a wertykalna zaś, „zwraca wzrok k u (podobnie jak m i n i - m i a s t a , czyli b i u r o w c e ) w y m y k a ­ niebu, k u B o g u " . 16 C e n t r a w i e l k i c h miast stały się ją się więc t a k i e m u doświadczeniu d o m u , jakie stało „skupiskiem" p i o n o w y c h l i n i i , odsyłających wzrok k u się naszym udziałem - to „dziwa", któte odmieniły zu­ górze - co więcej, nigdy nie występowało i c h tak wiele pełnie przestrzeń Warszawy. I c h nagłe pojawienie się jednocześnie. O d czasu, gdy pojawiły się wieżowce - to wyzwanie, jak uporać się z czymś, co jest zupełnie „potwory, któte N O W E , INNE, OBCE. 11 17 zapładniają się w nieskończoność i prowokują się wzajemnie w przesttzeni ogarniętej dra­ matyzmem i c h zawodów" 12 To zadanie poznawcze. 1 8 Zgodnie z hasłem C l i f f o r d a Geertza, by badać zjawi­ - „PATRZENIE W Z W Y Ż " ska T U i T E R A Z , wyruszam więc na wędrówkę o d stało się więc codziennym doświadczeniem człowieka. biurowca do biurowca, zagłębiam się w niedostępne wnętrza, wjeżdżam na dach... • •• Materiały Wysokościowce, o d m o m e n t u gdy zaczęły powsta­ wać, nieustannie wzbudzały emocje. B u d o w a wieży „Nowy C i t r o e n jawnie spada z nieba, gdyż najpierw Eiffla wywołała równie wiele zachwytów jak i sprzeci­ wów. 13 prezentuje się jako przedmiot doskonały. Trzeba pamię­ Pierwsze nowojorskie wieżowce dla j e d n y c h były bluźnierstwem, dla d r u g i c h - tać, że przedmiot jest najlepszym zwiastunem n a d n a t u - znakiem czasów, ry: w przedmiocie z łatwością można zauważyć dosko­ symbolem postępu. nałość i nieobecność źródła, zamknięcie i blask, prze­ W Polsce pomysł by budować „aż do c h m u r " , znalazł mianę życia w m a t e r i ę . . . " realizację dopiero w latach 1931-1933, gdy Watszawa 19 (Roland Barthes Mitologie) zyskała swój pierwszy wysokościowiec - gmach zakładu „Architektura jest sztuką zapełniania p t z e s t r z e n i " ubezpieczeń Prudential. Budynek nie był zbyt okazały — - w Ameryce należałby ledwo co do „średniaków" - ale 20 t y m , co tę przestrzeń zapełnia, jest forma, czyli i tak wzbudzał emocje. Dziś możemy go podziwiać (ze kształt i materiał. Materiał jest poznawalny zmysłowo: zmienioną fasadą) jako hotel Warszawa i osobiście prze­ wztok jest bardziej magiczny, zaś dotyk - batdziej de- konać się, jak słabo zakorzeniona w naszej kultutze jest mistyfikatorski. idea „podniebnych" domów (jak nisko było zawsze „pol­ natury", ttzeba oszukać zmysły, lub stworzyć „mate­ skie niebo"), jak słabo jesteśmy „zaznajomieni" z kate­ riał d o s k o n a ł y " . W swoich Mitologiach Roland Bar­ 21 By b u d o w l a była „zwiastunem nad- utrwalonym thes tak pisze o N o w y m C i t r o e n i e : „Wiadomo, że gład­ w naszej wyobraźni zbiorowej wyobrażeniem idealnego kość jest zawsze a t r y b u t e m doskonałości, ponieważ jej gorią wysokości. Swoistym symbolem, przeciwieństwo zdradza techniczną i ludzką operację d o m u , jest mickiewiczowski dworek szlachecki. dopasowywania: t u n i k a Chrystusa była pozbawiona „Na pagórku n i e w i e l k i m , we b r z o z o w y m gaju, szwów, podobnie jak s t a t k i kosmiczne S t a ł dwór szlachecki, z drzewa, lecz p o d m u r o w a n y ; science f i c t i o n , których powierzchnia pozbawiona jest jakichkolwiek połączeń". Świeciły się z daleka pobielane ściany, 22 z powieści W Warszawie jedynie N o r ­ way House (na rogu Koszykowej i Poznańskiej) nie o d ­ (...) gradza się o d przechodnia ścianą szkła i m e t a l u D o m mieszkalny n i e w i e l k i , lecz zewsząd chędogi, - wprost ptzeciwnie, do środka można „wejrzeć", zoba­ I stodołę miał wielką, i przy niej trzy s t o g i " czyć, jak f u n k c j o n u j e . W t y m wypadku szyba łączy, a nie dzieli: ludzi wewnątrz widać doskonale, „pojawia­ I jeszcze jeden fragment: j ą " się na ścianie, niczym na w i e l k i m ekranie, podczas gdy przechodzień jest również doskonale w i d o c z n y . „I widać z liczby kopie, (...) widać z liczby pługów 23 Generalnie jednak biurowiec „ukrywa" swą k o n s t r u k - (...) 95 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... cję: ukazuje fasadę pozbawioną łączeń. Szklano-meta- trza, dokąd gościnnie zapraszał gościa d o m nieozdobny lową, więc gładką i błyszczącą. M a m y t u do czynienia na zewnątrz". z całą „mitologią błyszczącego szczegółu b u d o w l a n e ­ o jego wnętrzu - patrząc z semiotycznego p u n k t u widze­ go", 31 Lustrzana fasada biurowca nie mówi n i c która stwarza poetykę wypowiedzi o b i u r o w c a c h nia, to znak pozbawiony znaczenia. Lustra na ścianie o d ­ („srebrzysty p t a k " , „wieżowiec połyskujący w słońcu", bijają rzeczywistość - przegląda się w n i c h miasto (fasa­ „szklane piramidy odbijały s ł o ń c e . . . " - o t o próbka tej dy warszawskich biurowców stały się swoistymi „ekrana­ p o e t y k i ) . Błysk daje prestiż - błyszczą tylko powierzch­ m i przemian"), odbija się również niebo - wieżowce zle­ nie gładkie (więc „doskonałe"), błyszczy t o , co n o w e . wają się z n i m : przy odpowiedniej pogodzie trudno wła­ Doskonałość całkowicie gładkich powierzchni ścian ściwie wskazać miejsce, w którym kończy się budynek, wieżowców sprawia, że nie wydają się one stworzone a zaczyna powietrze. To prawdopodobnie najbardziej i l u - przez człowieka - są obce i nadprzyrodzone (ale zara­ zjonistyczna architektura, jaka kiedykolwiek powstała. zem wiecznie nowe, więc wiecznie d o s k o n a ł e ) . „Ma­ Wielkie powierzchnie lustrzane odbijają rzeczywistość gia" materiału polega właśnie na jego niezniszczalno- przetworzoną, zniekształconą, „powodują pomieszanie ści. I dlatego dyrektor supernowoczesnego biurowca dwóch porządków: obrazu i rzeczywistości". Raiffeisen może ogłosić d u m n i e : -lustro wtapia się w środowisko, odzwierciedlając j e " , 24 25 26 2 7 „jesteśmy t u na za­ 32 „Budynek33 wsze!" (co praktycznie znaczy tyle: „nasz budynek zbu­ c h o ć przecież refleksy nie oddają żadnego naprawdę re­ dowany jest z mitycznego materiału d o s k o n a ł e g o " ) . alnego kształtu. Pora zadać pytanie o ontologiczny sta­ 28 tus odbicia. D l a przykładu, w tradycji scholastycznej Czym jest biurowiec dla przechodnia? Wrogą m u odbicie zajmowało niższe miejsce na „drabinie bytów" T W I E R D Z Ą ze szkła i metalu. „Metal i szkło" - warto niż przedmiot odbijany. „Granica między rzeczywistą prześledzić dzieje tego hasła. Zajmuje ono trwałe miej­ przestrzenią miejską i jej symulowanymi powtórzeniami sce w poetykach modernizmu, jest j e d n y m z jego czoło­ tworzącymi przestrzeń iluzji, rozpada się na szereg ekra­ wych postulatów („budujmy ze szkła i stali"). W Utopii urzeczywistnionej nów, n a których wyświetla się miasto - zauważa Ewa (1923), Boris A r w a t o w zapowiada Rewers. stworzenie „miast w powietrzu, miast ze szkła, miast na resorach". „Szkło i m e t a l " mają więc budować nową „skradzione". Lustro jest synonimem „labiryntowych za­ hasło to pojawia się również na początku lat 90. (w roz­ wirowań przestrzeni": odbicia stwarzają labirynt. Ekra­ m o w a c h o architekturze Warszawy), stając się synoni­ 35 ny na ścianach wieżowców są jakby wariacją na temat m e m zmian. Jednocześnie materiały te stały się zbyt po­ barokowego pałacu jego gabinetów lustrzanych i „iluzjo- pularne: nie mogą już pełnić f u n k c j i mityzowanego „do­ nistycznych" korytarzy, „których ściany zwielokratniają skonałego budulca". N a to miejsce pojawiło się jednak w nieskończoność swoje odbicia". W filmie A l a i n a Re- nowe hasło - obco brzmiący t e r m i n high-tech. To nowy snais'go Zeszłego roku w Mańenbadzie, „niezniszczalny" materiał, ukazywany jako „substancja właśnie barokowy pałac staje się metaforą labiryntu czasu - „zawirowania", myśląca". Zbudowany w tej technologii Raiffeisen В С którego człowiek nie może opuścić. Labirynt to prze­ to „... naprawdę inteligentny budynek (kontrolujący nawet dostęp do k a w y ) " , - Ekrany miejskie produkują przy t y m (...) cych się w projekty innego miasta". Jest to miasto gorsze, rzeczywistość. Jakby na potwierdzenie tego postulatu, 29 34 obrazy architektonicznych kompozycji i detali układają­ strzeń groźna dla człowieka, przestrzeń nieoswojona. podobnie biurowiec Focus W w i e l k i m mieście początku X X I wieku, człowiek może („najnowocześniejszy budynek Europy...") - „zbudowa­ go zaznać - może znaleźć się nagle między lustrzanymi ny z kosmicznych materiałów"(które jednak pozostają - ekranami, tworzącymi „przestrzeń iluzorycznej perspek­ dla przechodnia - tajemnicą. Tak naprawdę tylko nie­ t y w y " i stracić - choćby na m o m e n t - orientację w prze­ wielu wie, co kryje się pod nazwą high-tech. W i a d o m o strzeni, doświadczyć Chaosu (pogłębianego przez fakt, jedynie, że są to materiały i technologie „kosmiczne"). że odbicie przedstawia „widok odwrócony", który pozba­ Wypowiedzi te „pokazują", że „substancja myśląca" po­ wiony jest przestrzenności). Odbijające miasto ściany trafi zastąpić człowieka. Również dlatego, biurowiec wy­ wieżowców zaburzają więc przestrzenny ład - są jakby daje się miejscem „nie dla ludzi" - przestrzenią wrogą. przeciwko urbanizmowi. Plątanina Swoistym fenomenem (i t o nie tylko na naszą - lokal­ wąskich uliczek, z którą tak uparcie walczył modernizm, powraca więc ną - skalę) są wieżowce-biurowce, o ścianach obłożo­ w postaci plątaniny odbić. nych wielkimi lustrzanymi powierzchniami, odsyłający­ m i otoczeniu jego odbicie. Gładkość materiału i jego Ściany, które „kradną miasto": t o znak prestiżu. „nieprzejrzystość", są czynnikami, które jeszcze bardziej „ M i e ć " taką ścianę, t o budować swój prestiż. Pokazać, podkreślają obcość biurowca - jego „wrogość" wobec że „stać nas" na odgrodzenie się o d miasta nieprzekra­ otoczenia, stanowiąc zarazem granicę między światem czalnym m u r e m . Lustro zrobione jest ze szkła. Wyrób a wnętrzem. Baudrillard pisze: „Między wnętrzem a ze­ szkła był przez w i e k i procederem o k r y t y m tajemnicą, wnętrzem nie ma łączności. Szklane fasady odsyłają oto­ czynnością alchemiczną. Jest więc lustro „materiałem" czeniu jego własny obraz. S ą bardziej nieprzekraczalne prawdziwie magicznym. niż jakikolwiek m u r z k a m i e n i a " . Taki budynek zaprze­ Charakterystyczna jest „droga", jaką przebyło lustro, cza więc doświadczeniu domu, które zostało zapisane by znaleźć się na fasadach biurowców. Bierze ona oczy­ w tradycji: „szlachecka wspaniałość zwracała się do wnę­ wiście swój „początek" w micie narcystycznym. 30 96 ��Tomasz Wit Szerszeń * „W C I E N I U WIEŻOWCA" 98 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". N a r c y z m związany jest nierozerwalnie z wodą. N a d bina kąpielowa" - dziwne to skojatzenie, ostatnio bar- wodą ludzie budują i b u d o w a l i miasta. Z a n i m p o j a w i ­ dzo w Warszawie popularne. W a r t o przypomnieć jego ły się lustrzane ekrany, miasta „przeglądały się" w ta­ dzieje: trzy lata t e m u , wśród taczej niskiej zabudowy flach pobliskich rzek. Ochoty, 36 M i a s t a „od zawsze" były więc R e f o r m Plaża - wieżowiec k o n t r o w e r s y j n y m kształcie, własność wyrósł nagle tureckiego swoistymi N a r c y z a m i . N a t o m i a s t na „narcyzm" współ­ 0 czesnej a r c h i t e k t u r y zwraca uwagę Charles k o n s o r c j u m . B u d y n e k powstał „z d n i a na dzień", nie Jencks („Jego delikatna, błyszcząca jakość jest znakiem nar­ cyzmu..." 37 licząc się z s e n t y m e n t a m i i przestrzennymi przyzwycza­ - t o fragment opisu b u d y n k u , zbudowane­ j e n i a m i mieszkańców okolicy. „Przypominający wielką go z „połyskujących" materiałów). Lustra na fasadach kabinę kąpielową t u t e c k i wieżowiec" 41 poddany został budynków: to dla człowieka zupełnie nowe zjawisko, totalnej krytyce: wyszydzony został zwłaszcza jego poza sferą jego doświadczenia. Zwierciadła b o w i e m n i ­ kształt - wiele, spośród dotyczących go określeń we­ gdy nie były źródłem zbiorowego samopoznania. szło do języka mieszkańców Warszawy. „Kabina kąpie­ W poetykach wypowiedzi o b i u r o w c a c h można się lowa", „prysznic", „toi-toi", „komórka", „turecka pała", spotkać z wyobrażeniem wieżowca jako „szklanej pira­ czy wreszcie to najbardziej dosadne - „fallus": to tylko m i d y " . Zgrabna to metafora. Wieżowiec - podobnie niektóre ze skojarzeń, jakie wywołuje kształt b i u r o w ­ jak p i r a m i d a - zbudowany jest cały z jednego materia­ ca. łu, równomiernie umieszczonego ze wszystkich s t r o n . swoista „czarna legenda" — „okazało się", że b u d y n e k 42 R e f o r m Płaza wzbudza wrogość: szybko powstała N a t o m i a s t - jak podkreślał Y i - F u T u a n - „typowy d o m t e n t o „centrum h a n d l u n a r k o t y k a m i " , „turecka pral­ mieszkalny przedstawiciela klasy średniej m a na ogół nia b r u d n y c h pieniędzy". atrakcyjną fasadę wejściową, która m a sprawić wraże­ „Turek" to f e n o m e n : przez trzy lata zdążył stać się nie (...) i skromną fasadę tylną, z wejściem używanym „negatywnym symbolem" Warszawy, wywołał dyskusję przez ludzi o niższym statusie...". n a d c h a r a k t e r e m zmian w latach 90. Jarosław Zieliń­ 38 Ten klasyczny („na­ t u r a l n y " ) podział na fasadę „główną" i „tylną", na ski poruszał t e n temat w „Res Publice N o w e j " : „Przy­ przód i tył, nie występuje a n i w piramidzie, ani w b i u ­ pominający wielką kabinę kąpielową t u r e c k i wysoko­ r o w c u . Budowle te wzbudzają konsternację: nie wia­ ściowiec R e f o r m Plaża jest k o l e j n y m przykładem b u ­ d o m o , z której strony „należy" podejść, nie w i a d o m o , d y n k u , któtego p r o j e k t przywieziono do Polski w tecz­ która ze s t r o n jest tą „najważniejszą". Człowiek czuje ce i który mógłby stanąć w d o w o l n y m k r a j u . Z n a k o m i ­ się zdezorientowany przestrzennie - budynek w y k o n a ­ ta większość warszawskich wysokościowców wzniesio­ ny w t a k i sposób, z t a k i c h materiałów w y m y k a się je­ n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h była p r o j e k t o w a n a przez za­ go doświadczeniu d o m u , jest obcy. B u d y n e k t a k i w y ­ graniczne zespoły związane z z a c h o d n i m i i n w e s t o t a m i , daje się niedostępną twierdzą, jest „zwiastunem n a d - które nie miały zamiaru oddawać p o l s k i m architek­ n a t u r y " . „Jawnie spada z nieba". tom krociowych honorariów". 43 Kształt zostaje wyszy­ dzony, ponieważ „nie jest swój". Ponieważ t a k i m c h c ą Kształty go zobaczyć. Obce, niepolskie pochodzenie warszaw­ skich wieżowców, podkreślane jest w wielu wypowie­ dziach o architekturze W a r s z a w y : „Rzeczywistość może być całkowicie drugorzędna, można zauważyć swoisty paralelizm O B C O Ś C I kształtów, nazw i wła­ zaś m i t jest wszechobecny. Każdy widzi to, co chce zo­ baczyć". 44 ścicieli biurowców („... najwyższy z n o w y c h budynków 39 T r u d n o nawet uwierzyć, jak „płynna" może być ka­ - 184-metrowy Warsaw Trade Tower siedziba Daewoo tegoria K S Z T A Ł T U . „Trójkątne" piramidy ( c h o ć rów­ - zwraca uwagę niezwykle dynamiczną bryłą, typową nie rozległe jak wysokie) na pustyni, dają poczucie dla wieżowców a z j a t y c k i c h " ) . 45 wertykalizmu (ich wymiar horyzontalny t r a c i znacze­ W poetykach rozmów o nowej architekturze W a r ­ n i e ) . N a amerykańskiej prerii wielkie, pękate zbiorni­ szawy kategoria kształtu zostaje często poddana języ­ k i na wodę, postrzegane są jako coś naturalnego. W y ­ k o w y m m a n i p u l a c j o m , bywa o b i e k t e m „retorycznej" dają się wręcz niezbędnym akcentem, „równoważą­ gry. C i e k a w y m na to przykładem jest, ptowadzona c y m " horyzontalność więc widać, m . i n . na łamach „Gazety Stołecznej", „dyskusja" doty­ kształt jest - w dużej mierze - wyobrażeniem. To nie cząca n o w o otwartego Raiffeisen Business Center. Je­ krajobrazu. Jak tylko cecha myślenia ludzi k u l t u r tradycyjnych - jego go przeciwnicy atakują właśnie jego kształt, podkreśla­ „pogłosy" możemy zaobserwować również dziś, w w i e l ­ ją, że jest o n agresywny, że zdominował okolicę. B i u r o ­ k i m mieście. Analizując, co warszawiacy mówią i piszą wiec zyskał sobie nawet w p e w n y c h kręgach nieoficjal­ o kształtach biurowców, d o w i a d u j e m y się również, jak ną nazwę: „(warszawska) dupa", co miałoby jakoby je widzą. A widzą tak, jak c h c ą zobaczyć. Paweł Śpie­ opisywać jego charakterystyczne wybrzuszenie. A o t o w a k tak opisuje stołeczne miasto: „Warszawa r o b i nie­ głos zwolenników: „nowy biurowiec u zbiegu Kruczej kiedy wrażenie, czym m a l u b chce być - może M a n ­ hattanem Środkowo-Wschodniej 1 Pięknej jest niczym srebrny statek kosmiczny, który Europy usianym wylądował w sąsiedztwie domów z przełomu X I X i X X brzydkimi wieżowcami, z których większość przypomi­ na wysokie kabiny k ą p i e l o w e " . 40 w i e k u . Wyróżnia go łagodny owal narożnika, pasy „Budynek jako ka­ szkła na przemian z pasami a l u m i n i u m " . 99 4 6 To,co j e d n i �Тотшвд Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... nazywają „dupą", dla d r u g i c h może być „łagodnym dowy nowej siedziby Banku Raiffeisen zużyto „... około o w a l e m " . Rzeczywistość jest t u kwestią drugorzędną... 15tys. metrów sześć, betonu. Wykorzystano 1200 t o n Raiffeisen В С to „srebrny statek kosmiczny": nie­ stali zbrojeniowej, co równa się pojemności o k . 45 wa­ znany (kosmiczny) kształt staje się symbolem nakiero­ gonów kolejowych. Całkowity koszt inwestycji równy w a n y m na P R Z Y S Z Ł O Ś Ć . „Sąsiedztwo domów z prze­ jest 37,5 m i n dolarów". Wszystkie te dane, cała ta „re­ łomu X I X i X X w i e k u " ukazuje całą wspaniałość b i u ­ toryka ilości", służyć mają budowie prestiżu (charakte­ rowca, uwydatnia jego kształt. D y r e k t o r Raiffeisena rystyczne, że metafora „budowy-budowania" jest tak 47 trwale związana z „tym co ideologiczne"; w przypadku N a zawsze, ponieważ „budujemy z m e t a l u , ponieważ warszawskich biurowców mniej ważne jest „co" i „w ja­ używamy kosmicznych technologii, które pozwalają k i m celu" budowano - ważne „za ile"), nadaniu budow­ stworzyć t e n właśnie K S Z T A Ł T " . Otaczające biuro­ li „dodatkowych" znaczeń. To wręcz zabieg magiczny. ogłasza podczas otwarcia: „jesteśmy t u na zawsze". wiec b u d y n k i są mniejsze, starsze, nie błyszczą w słoń­ Znamy więc ilość budulca zużytego do budowy wieżow­ cu (nie mają również „kosmicznego kształtu"). Można ca, wiemy, ile co kosztowało. „Wiedza" ta (tak hojnie W tej poetyce przyszłość (nowe) musi udzielona), nie satysfakcjonuje nas, ponieważ nie może­ zatriumfować więc n a d przeszłością (stare). Jak w m o ­ my jej zweryfikować: szklane ekrany i metalowe, błysz­ dernistycznym micie postępu. Jest o n stale je wyburzyć. 48 obecny czące fasady uniemożliwiają przechodniowi skuteczny w poetyce rozmów o architekturze Warszawy lat 90. „wgląd" do środka. Granica między wnętrzem a zewnę­ Podobnie zresztą jak i n n e m i t y i postulaty m o d e r n i ­ trzem pozostaje w zasadzie nieprzekraczalna, „pieniądz" styczne. A m b i w a l e n t n y stosunek wobec kształtów n o ­ pozostaje w ukryciu. O Raiffeisen В С możemy przeczy­ wej architektury nie jest jednak niczym n o w y m , zaś tać: „po prostu kosmiczny wystrój! Z masą tajemni­ głosy, w toczącej się wokół niej dyskusji, doskonale czych k o n s t r u k c j i " wpisują się do trwającego (stale) o d 200 lat dyskursu. aurą tajemnicy i niezwykłości. „Wnętrza warszawskich Dyskursu, którego t e m a t e m jest nowoczesność. biurowców, bez względu na to czy udane, czy nie, nie budynków..." r o k u , wieża Eiffla. „To co ideologiczne, jest również se49 - budowla o d razu stała się symbolem. 50 czywistości". Ciągłość doświadczenia przestrzeni miej­ skiej zostaje przerwana - jednych była „pomnikiem świeckiego geniuszu", dla i n ­ A więc „pomnik" czy „penis"? Tych strzeń wydzieloną": należą do niej cmentarz, świątynia i muzeum. Każde z tych miejsc jawnie „przeciwstawia jeden, jedna jest rzeczywistość... się" przestrzeni miejskiej. Cmentarz - nekropolis - Jak już pisałem, wieżowce-biurowce są dla warsza­ przestrzeń zorganizowana jest jednak podobnie (ulice - poza sferę i c h doświadczenia. Być może właśnie to jest alejki, domy — groby). Świątynia jest natomiast symbo­ przyczyną popularności t a k i c h określeń jak „szklana kosmiczny", licznym modelem świata, mikrokosmosem. Przestrzeń „srebrny świątyni przeciwstawia się „temu, co na zewnątrz", prze­ okręt". Wszystkie opisują kształty biurowców. Mówią strzeni miejskiej. M u z e u m natomiast, to „ świątynia pa­ też wiele o stosunku do n i c h . Zarówno okręt, statek mięci" - miejsce, którego przeznaczeniem jest zachowa­ kosmiczny, jak i piramida, to miejsca w których nie da nie przeszłości. Stoi więc w opozycji do „zewnętrza" - się żyć - miejsca „nie dla l u d z i " . S ą to również miejsca, t a m „panuje" teraźniejszość. które silnie przeciwstawiają otaczającej je przestrzeni (piramida - pustyni, statek kosmiczny - to przeciwieństwo miasta - metropolis, w obu wypadkach wiaków zjawiskiem zupełnie n o w y m , wykraczającym statek w środku panuje C I S Z A . Miejskie strefy ciszy, zawsze jednak stanowią „prze­ określeń nie da się pogodzić, a przecież kształt jest tylko „srebrny fasady odbijając, „kradnąc" miasto strzeni miejskiej. „Tajemnicze" wnętrze (niewidoczne wiedzi o Wieży Eiffla pełne były uwag o jej kształcie: dla piramida", - przecież z zewnątrz) zdaje się już należeć do „innej rze­ bel" i porażki „skarlałych kleryków". Ówczesne wypo­ 51 54 wchodzą z n i m w „dialog": są ciągle elementem prze­ Symbolem „wszechpotęgi n a u k i wznoszącej Wieżę Ba­ n y c h - „penisem". - wnętrze biurowca otoczone jest mają z reguły nic wspólnego z zewnętrznym wyglądem W tę samą tradycję wpisuje się, wybudowana w 1889 miologiczne" 53 otchłani, „Przestrzeń wyłączona" tworzy więc własny m o d e l okręt - morzu), które są ostoją człowieka (kultury) świata. T a k i m właśnie miniświatem, „doskonałym i sa­ wobec żywiołów ( n a t u r y ) . mowystarczalnym m i k r o m i a s t e m " , próbuje być b i u ­ 52 Jak więc widać, odczucia 55 warszawiaków wobec biurowców ( i i c h kształtów) są rowiec. a m b i w a l e n t n e : o d wrogości po podziw i uznanie. 56 Jednym z kluczowych zagadnień poruszanych w pracy Zbigniewa Benedyktowicza Widmo Świątynie pieniądza świata. Przyczynek do antropologii współczesności , 57 środka jest pytanie: „jak dalece P R O F A N U M może się zmienić Niektóre budowle stają się symbolami. Z różnych re­ w S A C R U M ? " . Przestrzeń biurowca ukształtowana lacji możemy się dowiedzieć, że 184-metrowy wieżowiec jest podobnie jak przestrzeń świątyni- na wzór prze­ Daewoo to najwyższy biurowiec Europy Srodkowo- strzeni świętej. Cechuje ją „wyłączenie", jest „mode­ -Wschodniej (i nie ma większego znaczenia fakt, że po­ l e m świata". N o s i cechy „(pseudo) sakralizacji". W i e ­ nad połowa powierzchni pozostaje niezagospodarowa- lokrotnie już nazywano biurowiec Ś W I Ą T Y N I Ą . Czy na), Focus Filtrowa jest najnowocześniejszy, zaś do b u ­ można jednak mówić o H I E R O F A N I I P I E N I Ą D Z A ? 100 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... w sfetę słowa pisanego: napisy zdobią szklane szyby „Wrota" i posadzki (jak w w y p a d k u Warszawskiego C e n t r u m Finansowego), umieszczane są p o n a d wejściem ( n p . Biurowiec jest więc świątynią. Jest ona niedostępna w i e l k i napis „Focus" n a d wejściem do b i u r o w c a Focus niczym twierdza. Człowiek, który chce wejść do środ­ F i l t r o w a ) , n a słupach koło „wrót". D o w i a d u j e m y się ka, napotyka na swej drodze nieprzekraczalny m u r z n i c h przede wszystkim, o nazwie b u d y n k u - są to z żelaza i szkła, który nie pozostawia zazwyczaj szansy, swoiste „wizytówki". by choćby zerknąć, co kryje się we wnętrzu. Staje bez­ hybrydyczne: składają się z w i e l u członów, często są radny niczym wobec sacrum - podobnie jak do każdej zbitką słów p o l s k i c h i angielskich. Również załogi w y ­ 60 A nazwy biurowców są iście świątyni, tak również do tej, wejść można tylko przez sokościowców są międzynarodowe. To „pomieszanie jedyne, główne w r o t a . O i c h symbolicznym znaczeniu języków" zmienia b i u r o w c e we „współczesne Wieże pisze M i r c e a Eliade: „Wrota otwierając się k u wnęttzu Babel"... zaznaczają przerwanie ciągłości. Próg dzielący dwie Wejście, do tego samowystarczalnego m i k r o m i a s t a , przestrzenie wskazuje zarazem na dystans między d w o ­ jest więc bardzo nasycone semiotycznie: biurowiec m a sposobami istnienia - świeckim i r e l i g i j n y m . Próg „daje n a m z n a k i " . Przyjrzyjmy się i n n y m m i e j s k i m jest zatazem słupem granicznym, granicą, która odróż­ przesttzeniom „wyłączonym": w r o t a cmentatza, m u ­ nia i przeciwstawia d w a światy, oraz miejscem para­ zeum czy świątyni chrześcijańskiej są granicą przede doksalnym, w którym owe światy nawiązują ność". 58 łącz­ wszystkim symboliczną - Wszystkie te cechy, charakterystyczne d l a faktyczne odgrodzenie o d otaczającej je przestrzeni pełni funkcję drugorzędną wrót świątyni, posiada również wejście do b i u r o w c a : (człowiek niereligijny, wkraczając do kościoła, nie za­ rozdziela bardzo silnie d w a typy przestrzeni ( c h o ć , wsze zdejmie czapkę. Również cmentarz nie zawsze w t y m wypadku nie możemy, rzecz jasna, mówić o roz­ jest miejscem wyłącznie sakralnym - znam ludzi, któ­ graniczeniu przestrzeni świętej i świeckiej), jest grani­ rzy regularnie chodzą na cmentarz, by spacerować). cą swoistego universum N a t o m i a s t granica, która wyodrębnia biurowiec, jest ( j a k i m jest b i u r o w i e c ) , lecz za­ razem miejscem, które łączy je z „prawdziwym" świa­ przede wszystkim realna, „dosłowna". t e m . Ciągłość doświadczenia przestrzeni zostaje prze­ W b i u r o w c u zamknięcie symboliczne (tak chatak- rwana bardzo dosłownie: w większości biurowców w e j ­ ścia do środka to k i l k a par przeszklonych drzwi (o p r z y c i e m n i o n y c h szybach) l u b obracające się p o w o ­ o n „pseudoświątynią" - zaledwie powtarza strukturę kraczanie granicy wiąże się zawsze z rytuałami przej­ próg świątyni czonych, tworzących własny „model świata") zostaje „zastąpione" przez zamkniecie rzeczywiste. A więc jest l i drzwi r u c h o m e . Wszystko doskonale strzeżone. Prze­ ścia. Przekraczając terystyczne dla wszystkich m i e j s k i c h przestrzeni wyłą­ przestrzeni świętej... chrześcijańskiej, człowiek religijny zdejmie czapkę, uczyni znak krzyża. Atrium Wejście do b i u r o w c a wymaga „rytów" o i n n y m cha­ rakterze. Wchodzący nie m u s i wykazywać się „inicja­ tywą": żaden symboliczny gest nie otworzy wejścia do wnętrza. To o c h r o n a czujnie obserwuje każdego, k t o zmierza do środka, równocześnie śledzą go kamery. O d Relacja między „wnętrzem" a „zewnętrzem", między t y m , co widać na fasadzie (czyli t y m , co jesteśmy w stanie zobaczyć na pierwszy rzut oka), a t y m co k r y ­ je się wewnątrz, zawsze intrygowała, zawsze była za­ m o m e n t u przekroczenia „granicy", wchodzący staje gadkowa. „Wejrzeć do środka" - t o zadanie poznaw­ się „teleobecny" - „istnieje" na ekranie kamery. B i u r o ­ cze. Istnieje wiele legend opisujących „ukryte raje", wiec jest więc przestrzenią zwielokrotnienia - p o d w a ­ podziemne miasta, k r a i n y szczęśliwości „skryte w d o l i ­ jają przecież zarówno lustrzane ekrany na ścianach nie". (na i c h p o w i e r z c h n i a c h „obecny jest" świat zewnętrz­ 6 1 W y p t a w y do t a k i c h „alternatywnych światów" miały zazwyczaj charakter n y ) , jak i kamery (na i c h ekranach pojawia się z kolei inicjacyjny: sforsowanie wszystkich barier, „zmierzenie się" z mało obiecującym t y l k o t o , co jest wewnątrz). M a m y więc do czynienia „zewnętrzem" dawało nagrodę w postaci zaskakujące­ z cztetema (!) „rzeczywistościami" - d w o m a r e a l n y m i go, tajskiego „wnęttza". To, co czekało ukryte w środ­ i d w o m a przetworzonymi... k u , było ostatecznym celem. Jean H a n i tak opisuje ikonosfetę wrót świątyni: Claude Levi-Sttauss tak opisuje N o w y Jotk w la­ „sakralność przejścia i bramy nabiera pełni znaczenia t a c h czterdziestych: „Wzorem t k a n k i miejskiej t k a n k a w świątyni i dlatego właśnie przed wejściem do b u ­ społeczna i k u l t u r a l n a miała mnóstwo dziur. W y s t a t - d o w l i sakralnych stawiano 'strażników progu' czyło je wybrać i wślizgnąć się przez nie, żeby, niczym (...). O w i strażnicy m i e l i za zadanie, przypominać groźny A l i c j a po drugiej stronie lustta, znaleźć charakter k r o k u , j a k i miał uczynić wkraczając do sa­ T A K C Z A R O D Z I E J S K I E , że wydawały się N I E R Z E ­ crum" CZYWISTE". 5 9 - „strażnikami" wrót wieżowców są właśnie ŚWIATY 6 2 wszechobecne kamery. Ikonosfera drzwi jest jednak Dziś t a k i m i czarodziejskimi, nierzeczywistymi świa­ o wiele bogatsza: są one pokryte logami, nazwami t a m i wydają się wnętrza biurowców: i c h attia. W sta- f i r m . T o oczywiście znaki prestiżu. W k r a c z a m y t u r o i t a l s k i c h d o m a c h a t r i u m było nie t y l k o minidzie- 101 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... dzińcem: pełniło też funkcję poniekąd sakralną - t a m wi) doskonałe f u n k c j o n o w a n i e . We wszystkich k u l t u ­ znajdowały się nisze z posągami przodków, t a m czczo­ rach to, co ukryte, jest W S T Y D L I W E (i na odwrót). n o bożków-opiekunów ogniska domowego. A t r i u m Biurowiec skrywa to, co obaliłoby m i t jego doskonało­ wieżowca jest również „ołtarzem" - t u „czczony" jest ści, piękna, samowystarczalności. pieniądz. To zdecydowanie najważniejsze miejsce • •• w strukturze przestrzennej b u d y n k u , to c e n t r u m „mikroświata": dlatego otacza je aura tajemnicy. N a ze­ „W cieniu wieżowca" wnątrz docierają jedynie relacje o t y m , co jest we­ wnątrz - przypadkowy przechodzień ma małe szanse, by „poznać" (zwiedzić) b i u r o w i e c . „Nikt się nie przejmuje n a w y k a m i lub sentymenta­ 63 A o t o jak opisano a t r i u m n o w o otwartej siedziby m i mieszkańców miasta l u b dzielnicy. N i k t nie wie, jak banku Raiffeisen: „Zwraca uwagę a t r i u m p o d szklanym zapadają te żywotne dla warszawiaków decyzje. K a p i ­ dachem, skąpane w świetle. M a po prostu kosmiczny talizm i władze miasta przyzwyczajają nas do tego, że wygląd - z całą masą tajemniczych k o n s t r u k c j i . N a żyjemy w cywilizacji r a d y k a l n y c h zmian i podwyższo­ górnym tarasie został urządzony ogród. W styczniu po­ nego ryzyka. N i k t nie może czuć się bezpieczny u sie­ sadzono bambusy. Wszystkich intryguje t e n b a l k o n n a d bie, w dobrze oswojonej przestrzeni". bambusami. D o czego może o n służyć?". 65 Wieżowce-biurowce powstają błyskawicznie. Szyb­ 64 a t r i u m jest jego c e n t r u m kość i sprawność budowniczych to również znak presti­ - w tej „krainie cudów" możemy zobaczyć nie tylko żu, tworzący m i t t e c h n i k i , m i t nowoczesności - m i t biu­ Biurowiec jest universum, bambusowe ogrody: są również minikaskady, m i n i j e - rowca. Robotnicy pracujący przez cały czas, w dzień ziora, wielkie donice z drzewkami. Są restauracje (dla i w nocy, najnowocześniejsze technologie użyte do budo­ pracowników), balkony i zawieszone wy - mieszkaniec pobliskiej kamienicy ma bardzo mało w powietrzu m o s t k i (niczym góry). Jest „sztuczne n i e b o " (w posta­ czasu, by przyzwyczaić się do wyrastającego tuż za jego c i przeszklonego d a c h u ) . Każdy „model świata" ma o k n e m „olbrzyma". W oswojoną przestrzeń, która go swoją „oś kosmiczną" - w b i u r o w c u jest nią, łącząca otaczała, wdarł się chaos - ład przestrzenny zostaje zbu­ wszystkie piętra i poziomy, w i n d a (winda kształtuje rzony. Wieżowiec wdziera się również w przestrzeń pry­ również sposoby posługiwania się ciałem przez pra­ watną - zabiera światło. Paradoksalnie m o m e n t e m , kie­ cowników b u d y n k u - dy „wszystko wraca do n o r m y jest noc - wtedy biurow­ „człowiek b i u r o w c a " prawie wcale nie chodzi. M a ł o porusza się również po osi h o ­ ce „wyłączają s i ę " , ryzontalnej; z k o l e i nadzwyczaj często porusza się po go nieba. Przestają zagrażać. „Zycie w cieniu wieżowca", osi góra - dół, pokonuje różnicę wysokości bardzo w nieoswojonej przestrzeni, stało się już doświadczeniem szybko - w i n d a w wieżowcu działa tak sprawnie i c i ­ mieszkańców wielu metropolii. N o w y Jork (a także De­ 66 stają się niewidoczne na tle ciemne­ cho, że ciężko się nawet zorientować, że jest ona w r u ­ t r o i t ) , na przykład, to miasto w którym ład przestrzeni c h u ) . T e n egzotyczny „świat w m i n i a t u r z e " to nie t y l ­ nie panował nigdy dłużej niż chwilę: na miejscu dopiero ko symbol prestiżu. To również alternatywna (wobec co wybudowanych wieżowców już stawia się nowe. W y ­ miasta) rzeczywistość z „własnym" czasem. burza się b u d y n k i stare - „wiek" nie jest t a m kryterium. Kategoria trwania, przyzwyczajenia nie istnieje w N o ­ w y m Jorku: N O W E wiecznie wypycha S T A R E . Dach W D a c h y wieżowców znajdują się „prawie w niebie", Warszawie sytuacja jest szczególna: panujący przez kilkadziesiąt lat l a d organizowany przez Pałac a więc umieszczanie t a m r e k l a m jest manifestacją pre­ K u l t u r y uległ nagle rozbiciu. Z kolei ludzie chyba jesz­ stiżu i symbolem d o m i n a c j i n a d i n n y m i b u d y n k a m i , cze nie przyzwyczaili się do życia „na w y k o p i e " , „w cie­ n a d miastem, n a d wysokością, n a d naturą. n i u wieżowca" - w nieoswojonej przestrzeni. Zamiana chaosu w kosmos, nowego w stare jest jednak czymś Aż do k o ń c a lat 80. Jedyną szansą dla mieszkańca Warszawy, by spojrzeć na świat „z l o t u ptaka", był n a t u r a l n y m . Człowiek „ujarzmił" wysokość, podobnie wjazd n a szczyt Pałacu Kultury. Teraz t a k i c h punktów jak warszawiacy przyzwyczaili się już kiedyś do Pałacu w i d o k o w y c h jest wiele, miasto można oglądać z róż­ Kultury, zaś mieszkańcy Paryża „oswoili" wieżę Eiffla. n y c h miejsc - P K i N stracił m o n o p o l na jedyną możli­ Za jakiś czas n o w a warszawska a r c h i t e k t u r a nie będzie wą panoramę. budziła już t a k i c h emocji. Wieżowiec pozostanie jed­ nak wyzwaniem r z u c o n y m naturze - zawsze będzie Podziemia wzbudzał ambiwalentne uczucia. Lęk i fascynację. Skoro biurowiec odwzorowuje strukturę świata, m u ­ • •• si mieć również swoje P I E K Ł O . S ą n i m (oczywiście) podziemia b u d y n k u - t a m mieszczą się parkingi, k u c h ­ nie (z całą sferą zapachową), zaplecza, 1 magazyny. Myślę tu ptzede wszystkim o obrazie Widok Warszawy od strony Pragi, jako dziele wzorcowo wpisującym się w kanon gatunku, Wszystko to, co zapewnić ma organizmowi (biurowco­ 102 będącym zatazem „modelowym" przedstawieniem Watszawy. �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". Na XVIII-wiecznych wedutach, przedstawienie miasta zajmo­ " B. Frydyczak, op. cit., s. 112 wało zazwyczaj nie więcej niż 1/6 powierzchni obrazu. 54 E. Rewets, Język i przestrzeń w poststmkturalistycznej filozofii kul­ nież mieszkańcy Warszawy mogą jej „doświadczać". i 3 J. Baudrillard, Ameryka, op. cit., s. 79 C. Levi-Strauss, Nowy Jork post- i prefiguratywny w: Spojrzenie 3 6 Zwraca na to uwagę E. Rewers. z oddali, Warszawa 1993, s. 417 37 Architektura późnego modernizmu, Warszawa 1989, s. 68 „Nowojorska" sky-line podnosi prestiż miasta. O d kilku lat rów­ tury, Poznań 1996, s. 99 (za B. Frydryczak, op. cit.) Moje nowe miejsce; Odczepić się, Warszawa 1978, s. 14 ' Ja lubię ciemno, ciemno/ a tu jasno, jasno; Odczepić się s. 14 8 3 9 Białoszewski, op. cit., s. 9 Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Watszawa 1987, s. 60 Z poslowia do książki L. Stommy Antropobgia kultury wsi pol­ skiej XIX wieku, Watszawa 1986 Białoszewski, op. cit., s. 17 Białoszewski, op. cit., s. 16 C. Levi-Strauss op. cit. s. 418 4 0 Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 1 J. Zieliński, Idzie Nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 2 Jakże „bogata" jest wyobraźnia warszawiaków! J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 73 4 3 J. Zieliński, Idzie Nowe, op. cit. J. Baudrillard, Ameryka, Warszawa 1998, s. 27. „Przestrzeń 4 4 N p . J. Zieliński, op. cit. ogarnięta dramatyzmem zawodów" przypomina przesttzeń te­ 4 5 J. Zieliński, op. cit. atralną (lub przestrzeń sportowego widowiska). Ptzestrzeń „gry" 4 6 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", 17/04/2001 nigdy nie jest przestrzenią neutralną - przyciąga uwagę, „anga­ 4 7 D. Bartoszewicz, op. cit. żuje" zmysły. Dla człowieka kultur ttadycyjnych, niebo nie było 4 8 Można wręcz stworzyć antologię watszawskich wybutzeń doko­ ogarnięte „dtamatyzmem zawodów": było sferą natury, sferą sa- nanych w latach 90: do najbardziej rażących należy m . i n . zbu­ kralności — miejscem niezmiennym, o stałej symbolice. rzenie legendarnego klubu jazzowego Akwarium pod budowę 0 wieży Eiffla jako o symbolu pisze Ludwik Stomma w nawpół wieżowca, czy nielegalne „zniknięcie" zabytkowej fabryczki C i ­ żartobliwym tekście Uroda ludzkiej pomyłki troena na Górnośląskiej, czy (ostatnio) - kamienicy przy placu („Konteksty" Zbawiciela. 1/1991) s. 11-13 4 9 Jak podsumował Krzysztof Kłosiński we wstępie do Mitologii Ro­ 5 0 L. Stomma Uroda ludzkiej pomyłki „Konteksty" 1/1991, s. 11-13 51 Refotm Plaża nie jest więc jedynym budynkiem, który wzbudza „drapaczem chmur", ale nic więcej ich nie dzieli. Poza tym „wy­ 5 2 Co wartościuje te okteślenia pozytywnie. obraźnia zbiorowa" ttwale połączyła te tetminy. 5 5 Bardzo cwany budynek w: „Gazeta Stołeczna" (17/04/2001) Np. swe centralne miejsce w strukturze przestrzennej Warszawy 3 4 J. Zielińskijdzie nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 (o tej nie- „Ostatnia dekada X X wieku przyniosła Warszawie rewolucyjne 5 3 J. Baudrillard, op. cit., s. 80 zmiany w architekturze (...). O d końca lat osiemdziesiątych 5 6 „Kwartalnik Filmowy" 27/28 (2000) T. Chrzanowski, Wędrówki landa Barthes'a. po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988, s. 14 W mojej pracy będę się posługiwał terminami „wieżowiec" takie skojarzenia... 1 „biurowiec" wymiennie; co prawda nie każdy biurowiec jest adekwatności wnętrza i „zewnętrza" już pisałem). stracił Pałac Kultury — warszawski axis mundi. każdy nowy budynek, najczęściej biurowiec lub hotel, wznoszo­ Idea samowystarczalności była stale obecna w myśleniu utopij­ nym. Swoistym „mikromiastem" była przecież corbusierowska ny z nowoczesnych materiałów, bez normatywnych ograniczeń unite d'habitadon. był powszechnie komentowanym wydarzeniem i prowokacyjnie 3 7 „Konteksty" 1/1991 s. 18: „W obliczu Pałacu Kultury stajemy odcinał się od tła" (j. Zieliński, Nowe Idzie, „Res Publica Nowa" wobec pytania, jakie Claude-Henri Rocquet stawiał Eliademu 6/2000) o mauzoleum Lenina-czy jest ono obiektem sakralnym? Jak da­ lece Profanum może stać się Sacrum?". R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 190 H . Read, O pochodzeniu formy w sztuce, Warszawa 1973, s. 103 38 Sacrum, mit, historia, Watszawa 1974, s. 52-53 R. Barthes, op. cit., s. 84 3 9 J. Hani, op. cit., s. 86 R. Batthes, op. cit., s. 190-191 6 0 Podobne funkcje pełniły, w miastach barokowych, gigantyczne kattusze, z godłami rodowymi. Natomiast w książce Yi-Fu Tu- Idea jawności procentuje: ludzie zaakceptowali Norway House, uznali go za „swój"- biurowiec wygrywa lokalne konkursy, pod­ ana (Przestrzeń i miejsce) możemy ptzeczytać: „Bramy miasta kreśla się jego świetne wpasowanie w otaczającą zabudowę. Jest miały najwyższe znaczenie symboliczne, któte (...) wyrażało się „ulubieńcem", ponieważ jest przyjazny człowiekowi. ogromnymi budowlami - ich rozmiary znacznie przekraczały J. Wujek, Mity i utopie architektury XX wieku, Watszawa 1986 pottzeby wynikające z praktycznej funkcji..." (w The Pivot of Fo­ ur Quartes Chicagol971 s. 435). „Gazeta Stołeczna" - fragmenty różnych wypowiedzi o nowych biurowcach. 6 1 Do najbardziej znanych należą: skryte wśród niedostępnej dżungli złote miasto El Dorado, oraz chrześcijańskie miasto Bo przecież płaskie ściany biurowców nigdy nie staną się chro­ szczęśliwe ukryte pod (w) jeziorem Kitieź. powate: na tym polega „magia" materiału. W dniu jego otwarcia; „Gazeta Stołeczna"(17/04/2001) 6 2 Nowy Jork post- i prefiguratywny, s. 421 Pod pewnymi względami, takim materiałem jest PLASTIK sub­ 6 3 Sam się o tym ptzekonałem: by otrzymać pozwolenie na wyko­ stancja, którą Barthes podziwiał za „dat błyskawicznego zmie­ nanie zdjęć we wnętrzu Focus Filtrowa, musiałem zjeździć kilka niania wyglądu zewnętrznego" (fregolizm): Barthes, op. cit., s. pięter, wykonać kilka telefonów, odwiedzić siedzibę administra­ 76. Plastik „stworzył" własną mitologię: to jedno ze slów-kluczy tora budynku. Zgody i tak nie otrzymałem... do popkultury. Artykuł pt. Niezwykle 6 4 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", Bardzo cwany budynek 6 3 R Śpiewak Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 cwany budynek; „Gazeta Stołeczna" 17/04/2001 (17/04/2001) J. Baudtillard, Ameryka, s. 79 6 " Wygaszanie świateł w biurowcach staje się rytuałem: w Watsza- T. Chrzanowski, op. cit., s. 107 wie, każdego wieczoru, mniej więcej o tej samej godzinie „zni­ B. Frydyczak, Ulica jako przestrzeń artystyczna, w: Formy estety- ka" kilkadziesiąt budynków. zacji przestrzeni publicznej red. A . Zeidler-Janiszewska, Warsza­ wa 1998, s. 112 103 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8de27708bfe164f5971c99ade7a7e80d.pdf 8df9cfe19c9ee129c5219d6b05bb95ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3285 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3079 Title A name given to the resource "Wszystko jest piękne, co mi się podoba". O wyrobach z grochu, maku, ryżu i słomy Marii Pieluszczak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski „WSZYSTKO JEST PIĘKNE, CO Ml SIĘ PODOBA". O WYROBACH Z GROCHU, MAKU, RYŻU I SŁOMY MARII PIELUSZCZAK niedaleko w o j e w ó d z k i c h . Stara s i ę , a b y k a ż d y z w i e ń c ó w b y ł i n n y . „ M a m a L w o w a . Rodzice m i e l i gospodarstwo rolne. Siedem l a t c h o d z i ł a m o j a nie r o b i ł a t a k i c l i w i e ń c ó w j a k j a , c h o c i a ż wiele u m i a ł a do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a j ą w 1936 r . L u b i ł a w ó w c z a s z r o b i ć , pisze o sobie w l i ś c i e . Urodziła s i ę 5 lutego 1923 r . w T u l i g ł o w a e h , rysować, a j e j o b r a z k i wieszano w szkole no. ś c i a n a c h . Masz t a l e n t ! m ó w i ł 2 Jest energiczna, p r a c o w i t a , p e ł n a i n i c j a t y w y . s i ę podoba, zamawiają T o , co r o b i , nauczyciel, p r o p o n o w a ł n a w e t o j c u , b y s i ę dalej u c z y ł a , a ł e nie powszechnie u niej i k u p u j ą b y ł o po t e m u w a r u n k ó w . Trzeba b y ł o p o m a g a ć w gospodarstwie, szopki, modele z a m k u , k o ś c i o ł a . W y k o n u j e je z ziarenek g r o c h u , herby, k r o w ę p a ś ć . . . N o i c a ł e ż y c i e pracuje, ale g d y t y l k o m a czas zaj­ m a k u , r y ż u i s ł o m y . N i e m a w ą t p l i w o ś c i , ż e s ą t o rzeczy p i ę k n e muje się s z t u k ą . ,,Jestem a r t y s t k a " m ó w i o sobie z s a t y s f a k c j ą . i ludowe. O d m a t k i n a u c z y ł a s i ę w y p l a t a ć w i e ń c o ze s ł o m y , h a f t o w a ć To herb b i s k u p a , o b j a ś n i a , k s i ą d z m n i e p r o s i ł n o i r o b i ę . i w y s z y w a ć k o r a l a m i gorsety, b l u z k i , s p ó d n i c e i zapaski, p i s a ć T ł o z m a k u , baranek z r y ż u . (...) W z ó r r y s o w a ł a m z m a l e ń k i e g o . p i s a n k i , r o b i ć ozdoby c h o i n k o w e , p a j ą k i . T o u m i e j ę t n o ś c i r o z w i ­ Osiem b a r a n k ó w n ę ł a jeszcze po w o j n i e . W 1945 r . w y j e c h a ł a , w r a m a c h r e p a t r i a c j i , Biskupa wyrysowałam ,,na Z a c h ó d " , a w t r z y l a t a p ó ź n i e j o s i a d ł a wraz z m ę ż e m w G o ś - r o b i ć wieniec na d o ż y n k i w o j e w ó d z k i e . Szkic sama c i m i u ( w o j . gorzowskie), gdzie mieszka po d z i ś d z i e ń . ,,Po p r z y ­ dałam j e ź d z i e — pisze c h c i a ł a m p o d t r z y m a ć n a s z ą t r a d y c j ę i zwyczaje Wieniec b ę d z i e t a k i : m e t r w y s o k i , o s i e m d z i e s i ą t l u d o w e , dlatego t e ż b r a ł a m u d z i a ł w r ó ż n y c h t e a t r z y k a c h oraz szeroki, w ś r o d k u o r z e ł , p o t e m h a s ł o i napis — S K R D r e z d e n k o . u r o c z y s t o ś c i a c h d o ż y n k o w y c h , eo z r e s z t ą do dzisiaj r o b i ę . B r a ł a m N a dole kosz z o w o c a m i . I s ł o n e c z n i k i t e ż b ę d ą . " też narysowałam. SKR-owi z a n i m jednego dopasowałam. N a d y k c i e . Teraz w Drezdenku. Muszę muszę druty jeszcze zrobiłam, zeszwejsować. centymetrów 3 u d z i a ł w l i c z n y c h k o n k u r s a c h na s z t u k ę l u d o w ą w (...), na d o w ó d M a ł e szopki r o b i „ d l a s w o i c h " oraz z n a j o m y c h , n a t o m i a s t czego m a m d y p l o m y i r ó ż n e odznaczenia j a k „ Z a s ł u ż o n y D z i a ł a ć ? d u ż o na w y s t a w y do m u z e u m w Zielonej G ó r z e , do M i ę d z y r z e c z a , K u l t u r y " , „ O r d e r Serca M a t k o m W s i " , „ Z a z a s ł u g i w r o z w o j u do D o m u m i a s t a D r e z d e n k a " . Poza t y m M u z e u m w Zielonej G ó r z e zaku­ k i l k a m o d e l i z a m k ó w i k o ś c i o ł ó w . „ K o ś c i ó ł " jest, j a k przypuszcza, p i ł o moje prace. W y k o n y w a ł a m r ó w n i e ż szopki B o ż o n a r o d z e ­ na P l e b a n i i w T r z e b i c z u , n a t o m i a s t zamek s p r z e d a ł a p r y w a t n e j niowe d l a M u z e u m w M i ę d z y r z e c z u . N a l e ż ę do z e s p o ł u ludowego osobie. przy Międzyorganizaeyjnym Kultury w Strzelcach Krajeńskich. Wykonała też w Drezdenku, W y m y ś l a nowo sposoby zdobienia, k t ó r o j e j „ p a s u j ą " do dla k t ó r e g o w y s z y w a ł a m 12 g o r s e t ó w . M o i m w n u c z k o m r ó w n i e ż t e m a t u . „ J e ś l i chodzi o w y r o b y z fasoli i t p . , t o z a c z ę ł a m je r o b i ć wyszyłam Ośrodku Kultury 1 gorsety" . Niestrudzenie kontynuuje sama z siebie o d r o k u 1945" — pisze w l i ś c i e . K i e d y p o s t a n o w i ł a 4 jeszcze z r o b i ć zamek z w i e ż y c z k a m i , p o s a d z i ł a b i a ł ą i c z e r w o n ą f a s o l ę , r. d o m u . Ś p i e w a stare i nowo p i o s e n k i , t o t e ż z a p r a s z a j ą j ą n a tradycjo wyniesione p o n i e w a ż c h c i a ł a , a b y zamek m i a ł b i a ł o ś c i a n y z c z e r w o n y m i i o ż y n k i wiejskie, w o j e w ó d z k i e , uczy tego, eo u m i e — m ł o d z i e ż , o b w ó d k a m i . „ W i e ż y c z k i ś c i b i a s t e . t a k i m i s i ę w oczach przede w s z y s t k i m jednak znana jest ze s w y c h w i e ń c ó w i k o m p o ­ W i e ż a w y ż s z a , w i e ż y c z k i , a n a dole szeroki. B o j a co p o m y ś l ę , troi. zycji, w y k o n a n y c h ze s ł o m y i g r o c h u . W i e ń c e j e j zawsze c i e s z ą eo z e c h c ę , t o so z r o b i ę ! (...) W i e ż ę B r a n i b o r s k ą m i a ł a m z grochu. się u z n a n i e m , z a r ó w n o n a d o ż y n k a c h k o ś c i e l n y c h , j a k i p a ń s t w o ­ P r z y j e c h a l i znad jeziora i s p r z e d a ł a m . D o Zielonej G ó r y na w y ­ wych. K i l k a r a z y z d o b y w a ł a za nie 1 miejsca na p r z e g l ą d a c h s t a w ę d a ł a m p a r ę l u b u s k ą , ale mysz z j a d ł a . T r o c h ę m i s i ę ż a l �z r o b i ł o , bo j a k i e to ś l i c z n e b y ł o ! Najgorzej z f r a k i e m u c h ł o p a 'i. tej p a r y . Mysz c a ł k i e m z j a d ł a . Z k ł o s i . ó w b y l . A l e ja i o jeszcze doloiuC, C h ę t n i e w y j e ż d ż a do Zielonej G ó r y , Drezdenka, gdzie t y l k o się da. M o ż e t r o c h ę z a z d r o ś c i m ę ż o w i , k t ó r y j a k o na kontrtorpedowcu „ B ł y s k a w i c a " objechał marynarz w czasie wojny k a w a ł ś w i a t a . D z i ę k i m ę ż o w i , k t ó r y jest w Z B O W i D z i e , b y ł a na wycieczce w Szczecinie. „ Z a m e k w i d z i a ł a m , opowiada, i ż a r n a i k o ł y s k ę w m u z e u m . B o j a ciekawa jestem, w s z ę d z i e c h c i a ł a b y m być. W Kołobrzegu p o ś p i e w a l i m y , w morze r z u c i l i kwiaty. A j a k i e p i o s e n k i u m i e m . W y m y ś l i ł a m na d o ż y n k i (...) N a d o ż y n k i t r a k t o r ze s ł o m y z r o b i ł a m . A j a k s i ę w s z y s t k i m p o d o b a ł ! Snopow i ą z a ł k ę t e ż z r o b i ł a m . Ze s ł o m y . T u na z d j ę c i u s t o j ę z „ k o g u t e m " . K o g u t pierzasty, z j ę c z m i e n i a , siedzi w s ł o m i a n y m koszyku. A j a w gorsecie. Sama w y s z y w a ł a m k o r a l i k a m i . T a k sama w y ­ m y ś l ę , a p o t e m k o l e ż a n k i z a w o ł a m . N i e c h p o p a t r z ą . (...) B o j a i gorsety w y s z y w a m i obrusy. K r z y ż y k a m i . P i s a n k i , t e ż p i s z ę . Najgorzej to u m i e ć wszystko. Z e b y j e d n o ! ale wszystko r o b i ę . 6 Artystycznie" . P y t a m , eo j e j się podoba. „ D l a m n i e wszystko jest p i ę k n e , co m i się podoba, p r a w d o p o d o b n i e m a m d o b r y gust (to nie t y l k o moje zdanie). W d o m u niejedno c h c i a ł o b y s i ę m i e ć , t y l k o nie zawsze s t a ć c z ł o w i e k a na t o . R e n t a za m a ł a , a w c z e ś n i e j m u s i a ł a m dzieciom d a ć wykształcenie. Ś c i a n y w pokojach m a m pokryte t a p e t ą , co z r e s z t ą sama w y k o n u j ę . Po p r o s t u p o t r a f i ę wszystko sama z r o b i ć ! " 7 K i m jest M a r i a Pieluszczak ? T w ó r c z y n i ą l u d o w ą ? U z d o l ­ n i o n ą a m a t o r k ą ? N i e w i d z ę p o t r z e b y rozwodzenia s i ę na t e n t e m a t . Zapewne j e j kategorie p i ę k n a nie b ę d ą s i ę p o k r y w a ł y z t y m i , k t ó r e p r z y j m u j ą etnografowie, a i w y r o b y m o g ą b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a . A l e t a k a jest w ł a ś n i e p r a w d a , t a k ą jest w s p ó ł c z e s n a t w ó r c z y n i l u d o w a , t w ó r c z y n i nie „ c e p e l i o w s k a " , nie p r a c u j ą c a dla muzeów. �„ G d y wiele l u d z i gvornudzi s i ę n a ś p i e w y t a ń c e i ś w i ę t o w a n i e , zdarza się czasom coś dziwnego. L u d z i o p r z e s t a j ą j u ż t a ń c z y ć a jed­ n a k t o n i ó w t a ń c z y dalej, w c i ą ż t a ń c z y . N i e je, nie ś p i , nio odpoczywa. Owlada n i m sza­ leństwo tańca". (Tiieod",;' Kroeber. S z a l e ń s t w o tańca) Danuta K a l i n o w s k a - K ł o s i e w i c z OBRZĘD SOBÓTKOWY. TANIEC W ASPEKCIE SYMBOLIKI RUCHU OBROTOWEGO Wiek Wiek X V : „ T o igrzyska obchodzili rozpustnie ś p i e w a n i o m i rozwiązłymi XVII: „ W d z i e ń ś. Jana, g d y s i ę j u ż dobrze z m i e r z c h ł o , w y s z l i niespo­ m c h y , niekiedy k l a s k a n i e m , w y k r ę c a n i e m s i ę l u b i e ż n y m i i n n ą dzianie J e z u i c i , w k o ś c i e l n e stroje u b r a n i , p r z y odgłosie d z w o n ó w swawolą i ś w i e t l e pochodni i u d a l i s i ę za m i a s t o , gdzie rozniecone ognie w piośniach, Jan igraszkach D ł u g o s z . Dziejów i polskich sprośnych ksiąg rozrywkach". 12, przek). Meche- i płoche skoki mieszkańców nych s t a r k i i d z i e w k i nie o d d a j ą s i ę m o d l i t w i e , b y s t a ć s i ę g o d n y m i p r z y j ę c i a ducha Św., lecz — o b o l e ś c i — w o w y c h d n i a c h prze­ powszecłmie natychmiast Sobótki OO. J e z u i t ó w Boga, lecz d i a b ł a , m i a n o w i c i e : i s a j a - ł a d o , i l e l i - j a j a " . polski, polskiej, mieszkańców, i odtąd którzy nieprzystojnej w mieście Wałczu w XVII wieku, wg kroniki [ w : ] E . R a c z y ń s k i , Wspomnienia Wielko­ P o z n a ń 1842, t . 1, s. 89, c y t . za B . J . K . z Gniezna, „ L u d " , t . X T , s. 183 kaznodzieja J a n z Miechocina, r o k 1426, c y t . za J . K r z y ­ literatury wzruszył zaniechali z a b a w y " . do k o ś c i o ł a , nie b y s i ę m o d l i ć , lecz na t a ń c e , nie b y w s p o m i n a ć Historia kapłanów dawne p o g a ń s t w a o k a z a ł e j procesji i szanowa­ r o z b i e g l i s i ę do d o m ó w znaczonych na r o z m y ś l a n i a , z b i e r a j ą s i ę s t a r k i i d z i e w k i nie żanowski, przypominały o b r z ą d k i . Niespodziewany w i d o k r z y ń s k i e g o , 1867, I , s. 40 Warszawa 1064, „ J a n Ś w i ę t y Chrzciciel prz3'szeclł. W i ę c p a l ą S o b ó t k i . A w k o ł o n i e j . ś p i e w a j ą c , s k a c z ą wiejskie m ł ó d k i . s. 36 Wiek X V I : N i e znoście t y c h z w y c z a j ó w ! Co nas z w i e k ó w d o s z ł o I w l e k i e m sic u s t a ł o , trzeba, b y w w i e k p o s z ł o " , „ P r z e t o ono p o g a n k i ś w i e c i ł y jej I o ziele, i g d y jej d z i e ń św i ą c a n o , wieszali po domach, drugie sic n i ą opasowaly; a t o czyniły dwudziestego dnia i czwartego k s i ę ż y c a czerwca, u nas d z i e ń ś. J a n a ; t a m t e ż w nocy ognie p a l i ł y , t a ń c o w a ł y , diabłu Jan G a w i ń s k i , Dnorzanki..., Dziije obyczaju w dawnej 1664, c y t . za J . St. B y s t r o ń , Polsce, cześć i m o d ł y c z y n i ą c ; togo obyczaju p o g a ń s k i e g o do t y c h c z a s ó w w Polszczę nie c h c ą o p u s z c z a ć , ofiarowanie z !>\ licy ..Wszyscy na rozpust, j a k o w y u z d a n i I d ą b y l i c ą w p o ł y przepasani. c z y n i ą c , wieszając po domach i o p a s u j ą c się nią,, c z y n i ą sobót k i , Ś w i e r k o w e drzewa zapalone t r z e s z c z ą . paląc D u d y z b ą k a m i j a k co złego w r z e s z c z ą : aby ognio, krzesząc- je deskami, ś p i e w a j ą c pieśni, b y ł a p r a w a ś w i ę t o ś ć diabelska; t a m ż e ś p i e w a j ą t . I I , s. 64 śpiewały, tańcując', diabelskie p i e ś n i plugawe, t a ń c u j ą c , a d i a b e ł t e ż skacze, raduje sic, żc D z i e w k i muzyce po s z e l ą g u d a l i A ż e b y skoczniej w b ę b e n przybijali"... m u k r z e ś c i j a n i e c z y n i ą m o d ł ę a c h w a ł ę , a o m i ł e g o Boga nie d b a j ą , a l b o w i e m d z i e ń ś. J a n a w i e ś n i a k ó w p r z y chwale m i ł e g o fragment poetyckiego opisu s o b ó t k i z X V I I w . , c y t . za Boga ż a d n e g o nie b ę d z i e , a o k o ł o s o b ó t k i wszyscy będą. c z y n i ć B . J . K . z Gniezna, Materiały hist., L u d , t . X I , s. 183 rozmaite z ł o ś c i " . .Marciu z U r z ę d o w a , rok 1562. Herbarz 1595, Slotrnił: s. 31—32. Por. J . folkloru polskiego polski... Krzyżanowski, Kraków sobótka Wiek XVIII: [w:] Warszawa, 1(165, s. ,'180—383 „ P o zachodzie s ł o ń c a n a k ł a d a l i ognia na u l i c a c h ludzie t u t e j s i , a insi, j a k o t o n i e w i a s t y i d z i e w c z ę t a , p o domach swoich, przez „ D z i e ń ś. J a n a b y l i c ą s i ę o p a s a ć , a c a ł ą noc około ognia s k a k a ć . . . k t ó r e s k a k a ł y i ś p i e w a ł y . . . W s z ę d z i e w i d z ę po c a ł y m c h r z e ś c i ­ t o ć t e ż n i e m a ł e u c z y n k i m i ł o s i e r n o . A t a m najwiętszc. czary, jaństwie b ł ę d y na t e n czas s i ę d z i e j ą " . o m i e r z ł y c h s u p o r s t n y i . E x opposite zaraz gospody m o j e j , w ogro­ M . R e j , Postylle, dzie s ą s i e d z k i m , w z n i e c i ł y sobie k o b i e t y i d z i e w k i o g i e ń , przez W r o c ł a w 1965 w y d . K.. G ó r s k i i W . K u r a s z k i e w i e z , diałiel porozsiowal swoje nasienie takowych Bogu k t ó r y pierwej s k a k a ł y , a p o t e m t a ń c o w a ł y z ustawieznem ś p i e - 67 �I I . 1. W o j c i e c h Gerson, Sobótka, repr. za „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " 1866 (1), 301 w a n i e m . . . i nie pierwej p r z e s t a ł y , aż wtenczas k i e d y m p o s i a ł Te w y s a d z a j ą c c z ł o w i e k a mego, ż e b y j u ż z a n i e c h a ł y tego ś p i e w a n i a , dla k t ó r e g o najczęściej nie m o g ł e m pójść s p a ć ' . t e ż w wysadzonych g ł o w n i a c h u p l a t a n y , u p a d ł w o g i e ń , za n i m o g i e ń do g ó r y i h u k dawały niespodziewany c z y n i ą c , p r z y c z y n ę , że s k a c z ą c y przelękniony, lub r o z p ę d z o n y d r u g i i trzeci, k t ó r z y n i m się p o d n i e ś l i , tymczasem Diariusz podróży Filipa. Orlika, z rękopisu tłum. F. b ę d ą c y na spodzie dobrze sobie p r z y p i e k l i pieczeni". R a w i t a - G a w r o ń s k i , „ L u d " t . V , 1893, z. 2, s. 170. F i l i p O r l i k (ur. 1672) — pisarz w o j s k o w y J a n a M a z e p y hetmana, J . K i t o w i c z , Орт* obyczajów Ukrainy. Augusta , , W w i g i l j ą ś w . J a n a Chrzciciela po nieszporach, a czasem t w a r ­ III, i zwyczajów za panowania K r a k ó w 1925, s. 363—364 Wiek X I X d y m z m r o k i e m , po miastach i wsiach r o z p a l a l i spory o g i e ń na u l i c a c h , k t ó r y zwał się s o b ó t k ą , przez k t ó r y m ł o d z i e ż obojej „Tuż płci, najwięcej gorszy w ą w o z e m ł ą c z y ł się ze w sią; z w y k l e o tej porze c i c h y i c i e m n y , daleko o d d y n g u s u , w ś r e d n i c h l a t a c h A u g u s t a I I I j u ż b y l k o ­ bo w y s o k i e m i ś c i a n a m i n i e d o p u s z c z a ł n a w e t do ś r o d k a swego n a j ą c y m , p r z y k o ń c u z a ś l a t jego wcale u s t a ł , dozorem s u r o w y m b l a d y c h p r o m i e n i k s i ę ż y c a , d z i ś nagle ożył t ł u m i o n ą marszałka atoli męskiej, skakała. Ten zwyczaj, za w s i ą r o z p o c z y n a ł się d w o r s k i u g ó r , k t ó r y a za postępujących p r z y k ł a d e m w a r s z a w s k i m , s k ą d się i zło i dobre zwyczaje wielkiego koronnego w W a r s z a w i e n a j p r z ó d , głębokim ! dzkrwczyn... I rozmową r zbiw szy się w k u p k ę , t u p a n i e m po t y l k o n ó g p r z e r y w a j ą c milczenie wucczoru, w y b i e g ł y z w ą w o z u k r a j u r o z l e w a ł y , w s z ę d z i e w y t ę p i o n y , j a k o złe s k u t k i s p r a w u j ą c y , i z w r a c a j ą c się w bok od d r o g i , p r z y s t a n ę ł y dla z a ł o ż e n i a ogniska. j u ż t o w p o ż a r a c h b u d y n k ó w z s o b ó t k i zapalonych, j u ż w oso­ Tam b a c h s k a c z ą c y c h s o b ó t k ę , k t ó r e nieraz, ile p r z y g ę s t y m d y m i e , a n a o k o ł o u k ł a d a ł y stos c h r u s t u i drzewa (1). s k a c z ą c naprzeciw siebie i u p a d a j ą c w o g i e ń , r a z i ł y sobie p ł o ­ o k r ę c i w s z y s ł o m ą w y s o k i t y k , wdtopywaly go w z i e m i ę , ... d z i e w k i k l ę c z ą c f o r m o w a ł y k o ł o i d o t y k a j ą c się prawie m i e n i e m oczy, twarze, r ę c e i n o g i , m i a n o w i c i e bose, albo u k o b i e t głową jedna drugiej, w s p ó ł n e m dmuchaniem... m i a ł y u spodu nieopatrzone; osobliwie k i e d y c h ł o p c y , k t ó r y c h k a d u k z t l e j ą c y c h iskier... u p r a g n i o n y p ł o m i e ń . wydobyć miesza do k a ż d e j swawolnej k o m p a n j i , klucze prochem pona- ... b i o r ą r ó w n i e ż d w a k a w a ł k i drzewa — t w a r d s z y i m i ę i . s z y , bijane l u b t e ż ł a d u n k i z prochem nieznacznie w ogień r z u c a l i . i za p o m o c ą t a r c i a w y w o ł u j ą ś w i ę t y o g i e ń , k t ó r y n a l e ż y c a ł y r o k 68 �p r z e c h o w y w a ć ; z jego p o m o c ą , z a p a l a j ą stos... (2). ł ą c z o n o i p r z e c i ą g a ł j ą przez o g i e ń (7). ... W s z y s t k i e u j ą w s z y s i ę za r ę c e o k o l i ł y o g i e ń . . . i g d y p ł o m i e ń Nareszcie k o ń c z y się w s z y s t k o ; p a r y r o z c h o d z ą s i ę b y razem bucha, z t r z a s k i e m w y r z u c a j ą c w g ó r ę d o g o r y w a j ą c e liście i p o p i ó ł w ż y c i e s p ę d z i ć noc a ż do wschodu s ł o ń c a (8). z p a l ą c e j s i ę b y l i c y , one jedna za d r u g ą , p r z e s u w a j ą się j a k b i a ł e m a r y nocne k o ł o ognia. O. K o l b e r g , D W O K , Sandomierskie, t . 2, s. 109, oraz: K o ł o Sanoka d z i e w c z ę t a w bia,łe suknie ubrane i przystrojone (1). I k s , Kopernacka w w i e ń e o , ś p i e w a j ą p i e ś n i i t a ń c z ą kolo ognia... (3). „Wisła" ... G d y d z i e w c z ę t a ś p i e w a j ą , ciekawsi ze w s i , i starzy i m ł o d z i , w okolicach Sieradza, zwabieni ogniom i daloko r o z c h o d z ą c y m się ś p i e w e m , z a c z ę l i . . . B . Gustawicz, O ludzie podduklańskim s c h o d z i ć s i ę na miejsco u r o c z y s t o ś c i . D o s t r z e g ł e ś t a m niczanach w szczególności, n i e m i i k i l k u gospodarzy starszych, ja,k j e d n ą r ę k ą o p a r c i na Sobótka w k i j a c h , a d r u g ą w ł o ż o n ą m a j ą c za k a m i z e l ę , p r o w a d z i l i u r y w a n ą , w r. 1897 staraniem T o w . L u d . , о р г . d r F . K r c e k , p o w a ż n ą m i ę d z y s o b ą r o z m o w ę . Z drugiej s t r o n y ognia,, bliżej 1898, t . I V , s. 316; (5). T a m ż e , s. 316; ( 6 ) . T a m ż e , s . 316; j e d n a k dziewczyn, s p o c z y w a ł o k i l k u n a s t u m a ł y c h między chłopaków, „Wisła" Galicji. siedleckim, Sobótki 1892, t . V I s. 684; (3). w ogólności, a Iwo- „ L u d " 1900, t . V I , s. 78; (4). Zestawienie materiału zebranego „Lud" (7). I k s , op. c i t . , s . 4 3 ; (8). A . B o h d a n o w i c z , Przeżytki p r z y t u l o n y c h w b r u z d a c h do ziemi, k t ó r z y p o d n o s z ą c n a d zagon żytnego rozczochrane g ł ó w k i , słali w z r o k ciekawy prosto do ogniska... 1895, t . 2, s. 12 C o k o l w i e k dalej, za gospodarzami r o z m a w i a j ą c y m i we wsi Zeliszew w pow. 1891, t . V , s. 4 1 ; (2). I . P i ą t k o w s k a , poglądu staro­ u R u s i n ó w , Grodno 1896, C y t . za „ L u d " w wąwozie s t a ł o k i l k u r z e ś k i c h p a r o b c z a k ó w , z a k r y t y c h do p o ł o w y cieniom „ W całej E u r o p i e znane jest palenie o g n i ś w i ę t o j a ń s k i c h i ska­ jogo i k r z a k a m i , k t ó r z y n i e d o s t r z o ż o n i , m o g l i wszystko w i d z i e ć kanie l u b przechodzenie przez p ł o m i e n i e . . . W g ó r z y s t y c h oko­ i słyszeć... licach S l a w o n j i i B o ś n i w i d z i a ł e m p a s t e r z ó w , s k a c z ą c y c h przez gdzie o g i e ń bez o d z i e ż y . D z i e w c z y n y p r z e s k a k i w a ł y t y l k o w koszulach, się p a l ą s o b ó t k i , i k a ż d y trzaska z bicza t a k d ł u g o , j a k d ł u g o k t ó r ą ponadto p o d n o s i ł y d o s y ć wysoko, wywołując niewybredne W powiecie g o r l i c k i m . . . c h ł o p c y w y c h o d z ą na w z g ó r z a , ż a r t y w i d z ó w . . . L u d w i e r z y , iż w noc ś w i ę t o j a ń s k ą niebo t r z y k r o ć się o g i e ń p a l i (4). ... D z i e w c z ę t a c i ą g l e t a ń c z y ł y . . . , a b u c h a j ą c y o g i e ń odznaczał otwiera się i z wielką szybkością się zamyka". na ugorze cienie o s ó b , k t ó r y c h c i e k a w o ś ć i zabawa na miejsce to zgromadziły. Nareszcie ukończywszy śpiewanie, rozerwały L.S.K., u t w o r z o n e k o ł o i s t a j ą c na uboczy w jednem gronie, b i a ł y m jednostajnym ubraniem fantastyczny p r z e d s t a w i a ł y widok Sobótka. Poszukiwania, „Wisła" 1896, t . X, s. 141—142 na c i e m n y m t ł o nocy. w każdej wsi ukraińskiej obchodzą t ę uroczystość... N a j - G d y ognisko p o z o s t a ł o p r ó ż n e , n a g ł e p o d n i o s ł y s i ę g ł ó w k i pospoliciej ś w i ę t o to p o g a ń s k i e o b c h o d z ą , z a t k n ą w s z y drzewo ci n a ł ą c e , d z i e w c z ę t a s i ę z b i e r a j ą w k o ł o , w z i ą w s z y s i ę za r ę c e , zerwawszy s i ę , w c a ł y m b i e g u jeden za d r u g i m . . . w w e s o ł y c h k r ę c ą s i ę , ś p i e w a j ą c p i e ś n i . . . K s i ę ż a ruscy w z b r a n i a j ą i m obchodu owych k i l k u n a s t u przyczajonych pokrzykach... i śmiechach w bruździe chłopaków; z a c z ę l i t a m i nazad przeskakiwać przez o g i e ń . . . , a, d z i e w c z ę t a . . . d o r z u c a j ą c liście b y l i c y na o g i e ń tego ś w i ę t a , ale p o m i m o te zakazy, corocznie w k a ż d e j w s i ono się o d p r a w i a . " i u j ą w s z y się z n ó w za r ę c e , z a w i o d ł y k o ł o i n o w y ś p i e w z a b r z m i a ł : M . J e z i e r s k i , Poezje, W i l n o 1837, s. 111, c y t . za „ W i s ł a " 1899, t . X I I I , s. 362 O J a n i e , Janie — Janio z i e l o n y ! P a d a j ą liście na wsyćkie strony; a t y , Janku, parobecku sukaj so zony. * * * K a j t a jej bede u k a t a s u k a ć ? a p ó j d ę j a do S c e p a n ó w w okienko p u k a ć . A r t y k u ł t e n s t a n o w i p r ó b ę analizy o b r z ę d u s o b ó t k o w e g o P u k , p u k , w okionecko W y d ź ze M a r y ś , kochaneeko niec. D l a j e j c e l ó w w y k o r z y s t a n e z o s t a ł y g ł ó w n i e polskie m a t e r i a ł y Sama j e d n a . ź r ó d ł o w e poszerzone, d l a p o r ó w n a ń , o dane z t e r e n ó w S ł o w i a ń ­ Śpiew ten służył samym dziewczętom i dla każdej z o d m i a n ą t y l k o i m i o n po szczególe b y ł p o w t a r z a n y . N i e d ł u g o śpiewem szczyzn}' Wschodniej i P o ł u d n i o w e j oraz z niemieckiego obszaru 1 językowego . Analiza semantyki wierzeń i r y t u a ł ó w sobótkowych t y m o b e s z ł y one wszystkie d o m o s t w a , w k t ó r y c h się z n a j d o w a ł y dorosło lub ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m tej jego fazy, w k t ó r e j w y s t ę p u j e t a ­ dorastające dziewoje... T y m p r z e c h o d z i ł wszystkie d z i e w c z ę t a , a... porządkiem parobczaków śpiew spokojnie mieszczono p r z y dziewuchach, j a k poprzednio w naradzie swej będzie p r z e b i e g a ł a w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h : w p l a n i e z n a c z ą c y c h zacho­ wań obrzędowych, konkretnych działań rytualno-symbolicz- n y c h , b ę d ą c y c h r e a l i z a c j ą pewnego systemu z n a k ó w , oraz w p l a ­ nie p o j ę c i o w y m , k t ó r y p o s ł u ż y do o d c z y t a n i a z n a c z e ń systemu ułożyły... 2 Jeszcze j a k i ś czas ś p i e w a ł y ł ą c z ą c w p a r y m ł o d z i e ż w i e ś n i a c z ą . . . Pomału i nieznacznie dotychczasowe przybliżyli się i parobcy, opuszczając w c i e n i u schronienie, a ł y k n ą w s z y w ó d k i h u l a ć poczęli. W a ł e k wziął Baśkę, Antek Marynę, Wojtek Małgosię, i w y w i j a l i s z c z ę ś l i w i e po ugorze, p r z y ś w i e t l e g w i a z d i dopala­ salnych k u l t u r o w o , zestawianych w pary opozycji pojęciach, k t ó r y c h znaczenia z o s t a ł y j u ż zrekonstruowane. W e r y f i k o w a n a p o n i ż e j hipoteza badawcza brzmi następu­ j ą c o : obrzęd s o b ó t k o w y ma charakter o b r z ę d u przejścia, j ą c e g o s i ę ogniska, s o b ó t k i . . . . . . z b y t k i p o l e g a j ą p r z e w a ż n i e na t r ą c a n i u pierwszego . T e r m i n „ p l a n p o j ę c i o w y " o d n o s z ę do ś w i a t o p o g l ą d u w ł a ś c i w e g o r o z u m o w a n i u t r a d y c y j n e m u , w y r a ż o n e m u w uniwer­ w ogień dziewcząt i z m u s z a n i u i c h do s k a k a n i a przez ognisko (5). W e wsiach r u s k i c h . . . parobek c h w y t a za r ę k ę d z i o w c z y n ę i roz­ jest on z b i o r o w ą i n i c j a c j ą m ł o d y c h d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o . Spośród wielu obrzędów przejścia wydarzeniem inicjacja przesłaniającym seksualno-matry- moniałna jest znaczenia wszelkie inno, r ó w n i e ż d o n i o s ł e , m o m e n t y w c y k l u pod względem p ę d z a j ą c s i ę spoinie o g i e ń p r z e s k a k u j ą (6). życia, D o p o k ą d ś p i e w a ł y d z i e w c z ę t a i ż e r d ź wysoko się, p a l i ł a , c h ł o p c y , poddawana xikryci w z b o ż u , nie d a w a l i z n a k u życia,; lecz g d y o g i e ń o p a d ł społeczny i p i o ś n i m u i ł y się k u k o ń c o w i , w t e d y w y b i e g a l i oni z u k r y c i a b r n ą ć s k o m p l i k o w a n y proces wtajemniczania,, z d o b y ć o k r e ś l o n e i k t o m ó g ł c h w y t a ł d z i e w c z y n ę , n a j c z ę ś c i e j t ę , z k t ó r ą go w p i e ś n i umiejętności — W I E D Z Ę ludzkiego. Zgodnie obrzędowi z r y t u a l n y m schematem jednostka, aby uzyskać inicjacji nowy (prawo zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) m u s i p o m y ś l n i e status prze­ — i o w ą w i e d z ą w y k a z a ć s i ę , co 69 �dopiero u p r a w n i a do p e ł n i e n i a n o w y c h f u n k c j i społecznych. cjacyjną 3 z zastosowaniem k r y t o r i ó w w ł a ś c i w y c h dla. i d e n t y f i k a c j i przynosi mistyczne 9 Z a c z n i j m y a n a l i z ę p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę d u o d charakte­ obrzę­ r y s t y k i czasu i miejsca jego s p e ł n i a n i a . d u inicjacyjnego. Obrzęd wędrówkę, w g ł ą b sacrum, k t ó r a poznanie, uzdrowienie, o d n o w i e n i e ' . S p r a w d ź m y zatem., czy o b r z ę d s o b ó t k o w y .,podda s i ę " analizio jako taki ma określoną strukturę dramatyczną, jost więc r o z k ł a d a ł n y na prostsze elementy w a ż n e dla t o k u ak­ c j i . P o n i e w a ż s t r u k t u r z e obrzędów- przejścia odpowiada Przestrzeń o b i z ę d o w a sche­ 4 m a t b a j k i m a g i c z n e j p r z y w y r ó ż n i a n i u p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę ­ d u zastosujemy s f o r m u ł o w a n e przez W . P r o p p a zasady p o s t ę p o ­ 5 w a n i a w ł a ś c i w e przy analizie b a j k i m a g i c z n e j . M o d e l o w y sche­ mat przebiegu obrzędu, zrekonstruowany k u d z i e s i ę c i u jego o p i s ó w , jest 1 po zachodzie na p o d s t a w i e k i l ­ następujący: w p o b l i ż u lasu, na wzniesieniu, w w ą w o z i e , jarze, p r z y drodze, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g , w p o b l i ż u rzek, z b i o r n i k ó w w o d n y c h wszystkio dorosło dziewczęta — panny, młodzi chłopcy, przedstawiciele „ d o r o s ł y c h " — starszych — m ł o d e m ę ż a t k i , para,, k t ó r a o s t a t n i a z a w a r ł a z w i ą z e k 2 dziewczęta w stroju małżeński; go wokół żerdzi p o d p a l a j ą w o k ó ł stosu i ś p i e w a j ą, (zawodzą) w o k ó ł ognia, t r z y m a j ą c sio za r ę c e w tempie coraz szybszym, „ w rozpasaniu i s z a l e ń ­ stwie", gdy ogień zapłonio n a j w y ż s z y m płomieniem; 5 d o p ó k i stos p ł o n i o , p a l i się ż e r d ź , a d z i e w c z ę t a t a ń c z ą , c h ł o p c y t r z y m a j ą się n a uboczu, k r y j ą się w zaroślach, k r z a k a c h , za d r z e w a m i ; 6 g d y o g i e ń dogasa,, c h ł o p c y z nich „porywa", czynę i przeciąga te informacje na j ę z y k opozycji semantycznych, wieś — pustkowie dom — z ł o w r o g i las ziemia u p r a w n a — ziemia „ c z y s t a " rola — ziemia j a ł o w a , u g ó r ten świat — tamten świat stos c h r u s t u , к r ą żу ć w y b i e g a j ą O g i e ń s o b ó t k o w y n a j c z ę ś c i e j rozpalany jest na wzniesieniach l u b g ó r a c h . G ó r ę — j a k o n a j b l i ż s z ą n i e b u — c z ę s t o u w a ż a się za p u n k t s t y k u nieba, z z i e m i ą , a więc za, „ ś r o d e k " przez k t ó r y przechodzi oś ś w i a t a , miejsce w k t ó r y m m o ż n a d o k o n a ć przej­ ścia z jednego p o z i o m u kosmicznego na d r u g i , p r z e ł a m a ć ś w i e c k ą przestrzeli i „ z i e m s k i " s p o s ó b b y c i a , i człowiekowi jedynie w najważniejszych sferę j ą przez d o g a s a j ą c y wkroczyć w z ukrycia, każdy Czas spełniania obrzędu ogień: p а г a, m i rozchod.zą się po o k o l i c y , spędzają, ze s o b ą n o c ; O b r z ę d zaczyna się po zachodzie s ł o ń c a , o zmierzchu i trwa aż do ś w i t u , a więc w czasie, g d y c z ł o w i e k „ z a w i e s z a " swoje 8 o ś w i c i e dziewczęta, w r a c a j ą biegiem do d o m ó w . n o r m a l n o d z i a ł a n i e — nie pracuje, nie b a w i się. P o r ą dla a k t y w n o ś c i l u d z k i e j jest d z i e ń . N o c ą n a t o m i a s t Wracają/' do na,szego /.alożenia: dostępną m o m e n t a c h jego ż y c i a sacrum. c h w y t a w y b r a n ą przez siobie dziew­ 7 następnio dziewczęta i chłopcy demony ". J a k w i a d o m o opozycjo te s ą p o c h o d n y m i o p o z y c j i podsta­ pieśni obrzędowe; 4 następnie zaczynają 1 d u c h y , siły nieczyste, o t r z y m a m y n a s t ę p u j ą c } ' zestaw p a r : go „ ż y w y m o g n i e m " ; 3 dziewczęta s i a d a j ą złe moce, wowej w z i e m i ę, u k ł a d a j ą tam Przekładając o b r z ę d o w y m okręcają słomą długą żerdź, „ t y k " , wkopują w j a r a c h , w ą w o z a c h , poza d o m e n ą ż y c i o w ą c z ł o w i e k a , w m i e j ­ przebywają, słońca się nego, z ł o w r o g i e g o lasu, p r z y drodze l u b na s k r z y ż o w a n i u d r ó g , scach, o k t ó r y c h m ó w i s i ę , że s ą d l a l u d z i niebezpieczne, p o n i e w a ż na t z w . c z y s t y m p o l u , czystej ziemi —. na ugorze, w y g o n i e , zbierają O b r z ę d zazwyczaj odbywa, się poza g r a n i c a m i w s i , na tere­ nach n i e u p r a w n y e h , na wzniesieniach, g ó r a c h , w p o b l i ż u ciem­ obrzęd sobói kow у jesl właściwą uaktywniają się siły nieczyste — złe w i e d ź m y , demony, d u c h y , n o c ą funkcjo­ z b i o r o w ą inicjacja, d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o. W czesie o b r z ę d u n u j ą z m a r l i ' . Noc jest dla c z ł o w i e k a czasem „ m a r t w y m " o s i ą g a j ą one w łaś, i w y s t o p i e ń wtajemniczenia, ow ą W T E D Z Ę , złowrogim k t ó r e j j e d n y m z prze ja ^, ów m o ż e h y c z d o l n o ś ć do pt">krcncji. a t y m sajiiym zdolność do p e ł n i e n i a funkcji 1 i niebezpiecznym. W planie p o j ę c i o w y m — opisaną 6 kobicty-n-atki, wyżej syluację możemy w y r a z i ć poprzez następujący zestaw par o p o z y c j i : k o b i e t y - r o d z i c i e l k i . L c - / . inicjacja nie m o ż e ogr,.nic7.\e się je­ dynie do zamanifestowania, uzasadnionego fizjologia^ faktu dzień — noc świa,tlo — ciemność przez o d w o ł a n i e się do w y d a r z e ń m i t o l o g i c z n y c h . W o b r z ę d z i e czas p o p r a w n y — czas o d w r ó c o n y i n i c j a c j i zatem p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w czas a k t y w n o ś c i — cza,s „ m a r t w y " spolocznego, m u s i n a t o m i a s t d o s t a r c z y ć uzasadnienia, w ł a ś c i w e g o 7 m i t y c z n y c h , b o w i e m i n i l l o tempore „ m i a ł o miejsce stworzenie i uporządkowanie kosmosu oraz objawienie przez b o g ó w l u b przez p r z o d k ó w czy h e r o s ó w k u l t u r o w y c h p r a w z o r u wszystkich 8 d z i e d z i n " . Epoka, m i t y c z n a s ł u ż y za m o d e l w s z y s t k i c h cza­ Z w r ó ć m y u w a g ę , że i t y m razem, w y c h o d z ą c od w y r a ż o n e g o w p o j ę c i a c h s z c z e g ó ł o w y c h k o n k r e t u , d o c h o d z i m y do opozycji podstawowych : sów. Powrót : do „ p o c z ą t k ó w ", do pierwszego p u n k t u w czasie i w przestrzeni oznacza zdobycie w i e d z у t a j o m n e j, po­ życie — śmierć t e n ś w i a t — taniton. ś w i a t konanie g r a n i c y miedzy z n a n y m i n i e z n a n y m , o s i ą g n i ę c i e p e ł n i poznania. M i s t y c z n e wtajemniczenie dokonuje k o n t a k t u z „ p r z e d s t a w i c i e l a m i " rzeczywistości wyniku Czy wobec tego w y b ó r miejsca, i czasu s p e ł n i a n i a o b r z ę d u jest transcendentnej, się w p r z y p a d k o w y , czy t e ż m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że sconeria, r y t u a ł u i s t o t a m i ze sfery sacrum, p r z y c z y m sacrum oznacza rzeczywistość i nruriiezną mocy. j a k i najniżs/.y przebywają zarówno z panieoneni zarówno wszcdi];, a ę ż n y c l i |>o/,iom kosmosu incprzychylue ludzini —- / , a ś u i a , i \ , bóstwa bóstw 70 należy podjąć Akcesoria obrzędowe „ziem­ s k i m " p o z i o m o m kosmosu, a kosmicznym . . d o l e i n " i n i e b i a ń ­ w- i с d z o przypuszczeń. i demony, zatom przekroczenie granicy m i ę d z y s k i m absolutem. A b y z d o b y ć S z u k a j m y zatem dalszych p o t w i e r d z e ń naszych gdzie j a k i s p r z y j a j ą c o i m na ogół d u c h y p r z o d k ó w . Proces w t a j e m ­ niczania z a k ł a d a sugerujo, iż chodzi o n a w i ą z a n i e konta.ktu z „ t a m t y m ś w i a , t e m " ? „ini­ W miejscu, gdzie ma z a p ł o n ą ć s o b ó t k o w y stos, d z i e w c z ę t a wkopują w ziemię w y s o k ą żordź, „ t y k " . Symbolika żerdzi wyda- �je s i ę n i e z b y t s k o m p l i k o w a n a — jest ona t r a n s f o r m a c j ą osi kosmicznej, się drzewa. P r z y j m u j ę , ż e g ł ó w n y cel o b r z ę d u z o s t a ł j u ż do tego w c e n t r u m w s z e c h ś w i a t a i jest p o m o s t e m m i ę d z y t r z e m a pozio­ m o m e n t u o s i ą g n i ę t y , n a t o m i a s t wszelkie c z y n n o ś c i - n a s t ę p u j ą c e m a m i kosmosu. po t a ń c u s ł u ż ą t e m u , a b y z a i s t n i a ł ą s y t u a c j ę w y r a z i ć k u l t u r o w o , czy t e ż drzewa kosmicznego, k t ó r e znajduje W k o p u j ą c ż e r d ź w z i e m i ę , d z i e w c z ę t a w z m a c n i a j ą niejako w y r ó ż n i e n i e , wydzielenie przestrzeni, w- k t ó r e j spełniany nych śpiewach i szaleńczym t a ń c u dziewcząt wokół sobótkowego w języku symbolicznym, jest W t y m k o n t e k ś c i e w i a n k i na s o b ó t k o w y m drzewie b y ł y b y o b r z ę d . D o k o n u j ą one symbolicznej w a l o r y z a c j i miejsca, same j e d y n i e ś w i a d e c t w e m tego, że d z i e w c z ę t o m u d a ł o się p r z e k r o c z y ć u s t a n a w i a j ą ś r o d e k w s z e c h ś w i a t a — miejsce k o n t a k t u z rzeczy­ granice ziemskiego, a t y m s a m y m d o ś w i a d c z y ć wistością poznania, że z g ł ę b i ł y t a j n i k i transcendentną. Łączność z kosmosem o d b y w a się w p ł a s z c z y z.nacb: mistycznego która ma b y ć dla n i c h „ p r z e p u s t k ą " w d o r o s ł e ż y c i c . M o ż n a w y s u n ą ć i t a k i e przypuszczenie, dól owej W I E D Z Y , — góra góra ziemia — niebo że w po sacrum wtajemniczenia b y ł n i e j e d n a k o w y , w n i e k t ó r y c h ziemia. — z a ś w i a t y wręcz niewystarczający, Bardziej w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do i d e i drzewa kosmicznego m o ż e m y dostrzec w t y c h ź r ó d ł a c h , k t ó r e p o d a j ą opisy „ z a b a w y " s o b ó t k o ­ wej nie p r z y p ł o n ą c y m stosie, lecz w o k ó ł d r z e w a . s w y c h peregrynacjach nie wszystkie d z i e w c z ę t a o s i ą g n ę ł y p e ł n i ę poznania, że s t o p i e ń i c h — dół pełnienia funkcji zróżnicowania kobiety-matki. stopnia przypadkach aby u z n a ć d z i e w c z y n ę za z d o l n ą posiadanej Widomym znakiem WIEDZY być może do owego były w ł a ś n i e w i a n k i w i s z ą c e na r ó ż n y c h g a ł ę z i a c h drzewa. — jedne 12 Zabawa polega na t y m , że d z i e w c z ę t a , po r y t u a l n y c h śpie­ w y ż e j , inne n i ż e j . Z a u w a ż m y , że dziewczyna, k t ó r a nic z a r z u c i ł a wach i t a ń c a c h , z d e j m u j ą z g ł o w y w i a n k i i k a ż d a z n i c h , s t o j ą c swojego w i a n k a na, drzewo m u s i a ł a , t y ł e m do drzewa, stara się t a k r z u c i ć s w ó j wianek, a b y z a w i s ł s o b ó t c e . N i e m o ż e m y w y k l u c z y ć , że nakaz t e n dla d z i e w c z y n y , p o j a w i ć się na n a s t ę p n e j on na jednej z g a ł ę z i . P o m y ś l n e umieszczenie w i a n k a na drzewie podobnie j a k dla p a r y — c h ł o p a k a i p a n n y — skojarzenie i c h w r ó ż y rychle z a r n ą ż p ó j ś o i e , n a t o m i a s t p r ó b a nieudana oznacza irnieri w s o b ó t k o w y c h jeszcze co n a j m n i e j r o k oczekiwania na męża.. pieśniach było niegdyś obowiązujące. W r ó ć m y j e d n a k do m o m e n t u , g d y m a z a p ł o n ą ć ognisko. W t y m miejscu n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t , że w w i e l u W o k ó ł ż e r d z i dziewczęta, u k ł a d a ł y stos z c h r u s t u , g a ł ę z i , s ł o m y kosmologiach archaicznych o p r ó c z zasadniczego, w e r t y k a l n e g o i podpalały p o d z i a ł u w s z e c h ś w i a t a na t r z y c z ę ś c i , w y r ó ż n i a się t a k ż e szereg bardzo a r c h a i c z n ą — przez pocieranie d w ó c h k a w a ł k ó w d r e w n a , w a r s t w , z a r ó w n o w poziomie „ n i e b i a ń s k i m " , j a k i w ś w i e c i e a jego s z c z e g ó l n e w ł a ś c i w o ś c i p o l e g a ł y m . i n . na t y m , żo „ w i e d ź m y dolnym. Wyobrażeniom t y m odpowiadają m . in. rysunki 1 3 r y t u a l n y c h p r z e d m i o t a c h czy strojach o b r z ę d o w y c h , stawiające n p . drzewo z k o r o n ą ne o d g a l ę z i o n i a oznaczają licznych gałęzi. na go t z w . ż y w y m o g n i o m . R o z n i e c a ł y go techniką 14 nie m i a ł y do niego takiego p r z y s t ę p u " " . W ź r ó d ł a c h często przed­ s p o t y k a m y informacje, że ognisko rozpalano po p r o s t u o d p ł o ­ Poszczegól­ n ą c e j g ł o w n i , lecz w ó w c z a s t a k i o g i e ń n a l e ż a ł o p r z e ż e g n a ć , a b y kolejne w a r s t w y ś w i a t a pozaziem­ skiego . z y s k a ł on o w ą szczególną, moc o d p ę d z a n i a „złego". Z d e j m u j ą c z tego rodzaju i n f o r m a c j i „ w a r s t w ę c h r z e ś c i j a ń ­ W y d a j e s i ę zatem, że zarzucanie w i a n k ó w na g a ł ę z i e drzewa m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o p r ó b ę k o n t a k t u ze ś w i a t e m transcen­ d e n t n y m poprzez dotarcie do k t ó r e j ś z jego w a r s t w . M o ż l i w e s k ą " d o c h o d z i m y do p o j ę c i a ognia j a k o „ c z y s t e j " siły kosmicz­ nej antagonistycznej wobec innego ż y w i o ł u — w o d y . J.R. Tomiccy analizując słowiańskie m i t y kosmogoniczne jest t e ż jednak p r z y j ę c i e innego w y j a ś n i e n i a . Zabawa z w i a n k a m i doszli do stwierdzenia, iż „ w s z y s t k i e , n a w e t n a j u b o ż s z e zaczyna się j u ż po zasadniczej części ceremonii, t z n . po r y t u a l ­ mitu, kończące 11. 2. Sobótka г Bilczy się w momencie u t w o r z e n i a l ą d u , wersje przekazują repr. za D w o k , Sandomierskie, t . 2 71 �11. 3. A u g u s t Weckesser, Reigentariz, nach Gottfried dwóch antagonistycznych bóstw, z których W ł a ś c i w o ś c i ą i s t o t niebieskich jest i o h o g n i s t o ś ć ( b ł y s k a w i c e , słoneczna). Woda. n a t o m i a s t — 1893, K u n s t h a u s obrzędowej potwierdzałby nagości przyjęto Zurich dziewcząt wcześniej w pewnym założenio, iż w stopniu obrzędzie i n i c j a c j i p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w m i ­ 1 5 jedno skojarzone jest z niebem, a, drugie z m o r z e m " . g w i a z d y , tarcza Hadlaub, Fa,kt j e d n a k n a j i s t o t n i e j s z ą i n f o r m a c j ę : ziemia p o w s t a ł a w rezultacie współdziałania Kellers żywioł sfer tycznych; zgodnie b o w i e m ze stwierdzeniem natury ogólnej „ n a g o ś ć o b r z ę d o w a jest r ó w n o z n a c z n a z i n t e g r a l n o ś c i ą i p e ł n i ą . p o d z i e m n y c h — funkcjonuje j a k o ź r ó d ł o wszelkich m o c y i za,- R a j i m p l i k u j e b r a k u b r a n i a , t o znaczy b r a k z u ż y c i a . . . Wszelka r o d k ó w , „macierz uniwersalna", k t ó r a „pioprzedza k a ż d ą nagość obrzędowa implikuje for­ m ę i jest u p o d ł o ż a k a ż d o g o stworzenia... zawiera ż y c i e , krzep16 Ów „brak wzorzoc aczasowy, obraz 1 9 raju" . zużycia" należy, jak sądzę, odnieść także dziewiczej c z y s t o ś c i d z i e w c z ą t w o p o z y c j i do do k o ś ć i n i e ś m i e r t e l n o ś ć " ' . N i e k a ż d y j e d n a k i nie w k a ż d y m stanu kobiecej momencie m o ż e do niej d o t r z e ć , b o w i e m jej s t r a ż n i k a m i s ą d o j r z a ł o ś c i . Zaznaczmy t u , żc do u d z i a ł u w S o b ó t c e nie b y ł y straszliwe p o t w o r y , n i e p r z y c h y l n e l u d z i o m demony i b ó s t w a . dopuszczane d z i e w c z ę t a „ z h a ń b i o n e " , „ s p l a m i o n e n a o p i n i i " . T y m z ł y m m o c o m o charakterze a k w a t y c z n y m m o g ą n a t o m i a s t Z r ó b m y toż w t y m miejscu u w a g ę , żo d z i e w i c t w o uznawano za p r z e c i w s t a w i ć s i ę s i ł y ogniste. T e m a t ten p o s t a r a m y się szerzej s t a n s z c z e g ó l n i e s p r z y j a j ą c y n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t u z sacrum. 2 0 r o z w i n ą ć w i n n y m miejscu niniejszego opracowania. E l e m e n t e m n i e z b ę d n y m w s t r o j u d z i e w c z ą t jest b у 1 i с a. W z m i a n k o w a ł o niej w r. 1562 M a r c i n z U r z ę d o w a , nazwa jej pojawia się, pośród materiałach Strój obrzędowy i n n y c h ziół leczniczych, we w s z y s t k i c h XIX-wiecznych. Nawiązując po raz k o l e j n y do znanych u s t a l e ń M . E l i a d e g o , p o t r a k t u j e m y b y l i c ę j a k k a ż d e Z d u ż y m , jak sądzę, p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m m o ż e m y przy­ cudowno ziele, k t ó r o s w ą w a r t o ś ć m a g i c z n ą , czy l e c z n i c z ą za­ 2 1 j ą ć , że p i e r w o t n i e r y t u a l n y taniec s o b ó t k o w y d z i o w c z ę t a w y ­ w d z i ę c z a t y l k o t e m u , że m a s w ó j p r o t o t y p w drzewie ż y c i a . k o n y w a ł y nago. I n f o r m a c j e na t e m a t s t r o j u o b r z ę d o w e g o za­ Z d o b y c i e , czy posiadanie ziela, k t ó r e m a w a r t o ś ć drzewa kosmicz­ dotyczą nego, t z n . jest n i e w y c z e r p a n y m , w c i ą ż o d r a d z a j ą c y m się ż y c i e m , warte w w y k o r z y s t a n y c h przeze mnie materiałach przede w s z y s t k i m w i e k u X I X ; m i m o t o w o d n o t o w a n y c h w y p o ­ b y ł o b y r ó w n o z n a c z n e z p r z e j ę c i e m jego w ł a ś c i w o ś c i , jego m o c y . wiedziach p o j a w i a ł y się w z m i a n k i o t y m , że „ d z i e w c z ę t a wiejskie Z a t e m w s y t u a c j i , g d y poddawane o b r z ę d o w i i n i c j a c j i dziew­ s c h o d z i ł y s i ę do jednej c h a t y i t a m r o z b i e r a ł y s i ę do n a g a " . c z y n y p r z e k r a c z a j ą c granico ś w i e c k i e j przestrzeni n a r a ż o n e b ę d ą P r z y p o m n i j m y w t y m miejscu, że o d pierwszych w i e k ó w c h r z e ś c i ­ n a k o n t a k t z niebezpiecznymi d l a c z ł o w i e k a m o c a m i kosmicz­ j a ń s t w a ze z w y c z a j a m i s o b ó t k o w y m i w a l c z y ł k o ś c i ó ł , t r a k t u j ą c n y m i , b y l i c a j a k o n a m i a s t k a drzewa ż y c i a stanie się dla n i c h je j a k o p r z e j a w y p o g a ń s t w a . Z t e r e n ó w P o l s k i n a j s t a r s z ą w z m i a n ­ „ p r z e p u s t k ą " na szczęśliwy p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś ­ k ę o sobótce spotykamy w w a r m i ń s k i c h statutach synodalnych ci. 1 7 b i s k u p a H e n r y k a I I I (1375—1401), k t ó r e z a k a z y w a ł y o b c h o d ó w świętojańskich. Źródła z rozpustnych hulanek, zachowań i tańców. 1 8 historyczne p o d a j ą , „plugawych" iż noc t a pieśni, słynęła orgiastycznych Taniec w aspekcie symboliki ruchu obrotowego N i e d z i w i nas zatem f a k t , iż surowe zakazy k o ś c i o ł a s p r a w i ł y , że o b r z ę d o w a n a g o ś ć i n i c j o w a n y c h d z i e w c z ą t W wierzeniach s p o ł e c z n o ś c i r ó ż n y c h k r ę g ó w kulturowych została okryta białą, płócienną koszulą. W źródłach XIX-wiecz­ ruch „zo słońcem" n y c h p r z e w a ż a b o w i e m t a wersja w opisa.ch s o b ó t k o w e g o s t r o j u , „ p o d s ł o ń c e " — u z n a w a n y jest za n e g a t y w n y . M i m o to w pew- 72 nacechowany jest p o z y t y w n i e , n a t o m i a s t �nych szczególnych r u c h u na opak. sytuacjach obowiązuje stosowanie właśnie 2 2 W dalszej części swoich r o z w a ż a ń p o s ł u ż ę s i ę j e d y n i e w y ­ branymi ustaleniami, w myśleniu p o t o c z y ł o b y się nasze rozumowanie, g d y b y m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne u z n a ć za w y s t a r c z a j ą c o miarodajne. M o ż e m y t e ż po p r o s t u dotyczącymi tradycyjnym. 2 3 struktury Przytoczę dla m o i c h dalszych d o c i e k a ń czasoprzestrzeni jedynie p o r u s z a ć się w sferze h i p o t e z , s z u k a j ą c dla n i c h u w i a r y g o d n i e n i a w t o k u dalszych najważniejsze stwierdzenia. charakter B u c h w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " — w lewo — k o j a r z o n y jest rozważań. J e ś l i zgodnie z p r z y j ę t y m w c z e ś n i e j z a ł o ż e n i e m w obrzędu obrzędzie polega musi istnieć kosmicznymi. na inicjacyjny w y p r a w i e do sfery moment poziomami sens o t w a r c i a g r a n i c y d w ó c h w przestrzeni. J . S. W a s i l e w s k i a n a l i z u j ą c sens r u c h u obrotowego więc w m o m e n t a c h p r z e j ś c i a (w weselu i przekoczowaniu), dochodzi K r ą ż ą c w t e m p i e coraz szybszym i szybszym d z i e w c z ę t a d o p r o w a ­ światów, ma to między acjach o b r z ę d o w y c h r u c h w czasie zostaje p r z e ł o ż o n y na r u c h najważniejszym obrotowy granicy z ruchem w t y ł , w dół, w z a ś w i a t y , w przeszłość. Zatem w sytu­ owym Ruch przejścia sacrum, strukturalny taniec d z i e w c z ą t momentem w całym jest obrzędzie. do stwierdzenia n a t u r y o g ó l n e j , iż „ r u c h o b r o t o w y w o b r z ę d a c h dzają p r z e j ś c i a m a s t r u k t u r a l n y sens otwarcia, granicy m i ę d z y s t a n a m i , nie k o n t r o l u j ą c w ł a s n e g o zachowania. B y ć m o ż e dlatego w ź r ó d ­ sytuacjami." 2 4 Zakłada j e d n o c z e ś n i e , że w i n i c j a c j a c h dorastania oraz w i n n y c h ceremoniach jących fakt wejścia o b o w i ą z u j e j e d n o s t k i na ruch okresu o b r z ę d o w o potwierdza­ n o w y etap drogi „ze s ł o ń c o m " życiowej w znaczeniu r u c h u Na transie, ł a c h h i s t o r y c z n y c h pojawiają, się t a k i e o k r e ś l e n i a , j a k : s z a l e ń ­ stwo, w y u z d a n i e , rozpasanie. Zgodnie z wierzeniami" stan eksta­ tycznego uniesienia p o j a w i a s i ę w ł a ś n i e na p r o g u d w ó c h ś w i a ­ tów. w p r z y s z ł o ś ć . Czy r z e c z y w i ś c i e jest to jedyne m o ż l i w o do p r z y ­ j ę c i a w y j a ś n i e n i e °>. się do g r a n i c y u t r a t y ś w i a d o m o ś c i . T a ń c z ą w Schemat i n i c j a c j i z a k ł a d a cofnięcie się do czasu m i t y c z n e g o . Z a u w a ż m y , że j e d y n i e r u c h „ p o d s ł o ń c e " u m o ż l i w i a r e a l i z a c j ę gruncie k u l t u r y polskiej taneczne k r ą ż e n i e dziewcząt w ą t k u p o w r o t u do p o c z ą t k ó w , do p a r y p r a r o d z i c ó w . Dziewczęta, w o k ó ł s o b ó t k o w e g o stosu czy drzewa, b y ł o b y o d p o w i e d n i m , j a k zaskują w ten sposób wiedzę z czasów sądzę, materiałem wszystko ustanawiane b y ł o przez b o g ó w . do p o d j ę c i a p r ó b w y j a ś n i e n i a sensu r u c h u o k r ę ż n e g o w tej s y t u a c j i o b r z ę d o w e j . Ruch P r z y p o m n i j m y , że po roznieceniu ognia d z i e w c z ę t a s i a d a j ą w o k ó ł stosu i z a c z y n a j ą „ z a w o d z i ć " p i e ś n i o b r z ę d o w e t o k s t ó w i m e l o d i i z a j m i e m y s i ę p r z y innej okazji). (analizą Następnie c h w y t a j ą s i ę za r ę c e i r o z p o c z y n a j ą swój taniec. K r ą ż ą wokół „pod „ n a początku", kiedy s ł o ń c e " o t w i e r a zarazem d o l n y p o z i o m kos­ mosu — z a ś w i a t y . D z i e w c z ę t a m u s z ą b o w i e m d o t r z e ć do w o d y ż y c i a , owego z b i o r n i k a p ł o d n o ś c i i z a r o d k ó w wszelkich f o r m i s t n i e n i a . W ę d r ó w k a po z a ś w i a t a c h , t z w . okres marginesowy to najniebezpieczniejszy etap i n i c j a c j i . D z i e w c z ę t a n a r a ż o n e są na ognia, n a j p i e r w p o w o l i ; stopniowo t e m p o t a ń c a r o ś n i e , dziew­ działania do w o d y życia c z y n y t a ń c z ą coraz szybciej „ w rozpasaniu i s z a l e ń s t w i e " , w za­ b r o n i ą straszliwe b ó s t w a i p o t w o r y . M a j ą one charakter chto- p a m i ę t a n i u ; o g i e ń strzela w y s o k i m p ł o m i e n i e m w c i e m n o ś ć nocy. Niestety, w tym miejscu dalsze r o z w a ż a n i a mocno się wszelkich sił n i s z c z ą c y c h . niczno-akwatyczny, zatem Dostępu siłą i m p r z e c i w s t a w n ą jest ogień. J u ż w t y m miejscu m o ż e m y p o k u s i ć się o w y j a ś n i e n i e k o ń c o w y c h k o m p l i k u j ą . W naszych poszukiwaniach b o w i e m nie u d a ł o n a m faz o b r z ę d u : c h ł o p c y p r z e c i ą g a j ą d z i e w c z ę t a przez się d o t r z e ć dla dalszego w n i o s k o w a n i a ognisko, n i e k i e d y p r z e s k a k u j ą przez nie sami. O g i e ń j a k o prze­ i n f o r m a c j i —• opisy o b c h o d ó w nocy ś w i ę t o j a ń s k i e j nie z a w i e r a j ą c i w i e ń s t w o sił c h t o n i o z n o - a k w a i y c z n y c h z z a ś w i a t ó w m a n a j ­ ż a d n y c h d a n y c h na t e m t k i e r u n k u t a ń c a w o k ó ł ogniska. pierw Istnieją do tej j a k ż e w a ż n e j co p r a w d a źródła ikonograficzne, na podstawie Wędrówka k t ó r y c h m o ż n a b y p r z y j ą ć , iż k r ą ż e n i e d z i e w c z ą t w o k ó ł s o b ó t k o ­ wego stosu o d b y w a ł o s i ę w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " ; zdajemy zabezpieczyć dziewczęta przed p o t e m z a ś owe złe moce ewentualnie dogasające destrukcyjnymi siłami, zniszczyć. d z i e w c z ą t po z a ś w i a t a c h nasuwa n a m jeszcze jodno skojarzenie. K i l k a o p i s ó w o b c h o d ó w nocy świętojańskiej sobie j e d n a k s p r a w ę , że w plastycznej w i z j i tego j a k ż e t a j e m n i ­ zawiera informacje o o b e c n o ś c i p r z y s o b ó t k o w y m stosie k o t a czego o b r z ę d u z b y t wiele z a l e ż a ł o od w y o b r a ź n i a r t y s t y , lub aby psa. 25 Czarnego k o t a przynoszono w worku do ogniska, ź r ó d ł a to m o ż n a b y ł o u z n a ć za dostatecznie w i a r y g o d n e . W tej po c z y m z o k r z y k i e m „ d u s a leci, dusa l e c i " p r z e p ę d z a n o s y t u a c j i pozostaje n a m j e d y n i e p r z e d s t a w i ć c z y t e l n i k o w i , w ciemność. г jak go �I ] . 5. H . Pillat-i, Sobótko, repr. za. „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , 1861 (1), 232 W strofach „ P i e ś n i ś w i ę t o j a ń s k i e j o S o b ó t c e " K o c h a n o w ­ po z a ś w i a t a c h i p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś c i . skiego z w i e r z ę to j a w i n a m s i ę j a k o z ł o w r ó ż b n e i p r z e j m u j ą c o Z b l i ż a m y się p o w o l i cło k o ń c o w y c h faz o b r z ę d u . Dopóki l u d z i strachem. W p i e ś n i p a n n y trzeciej p o j a w i a się przestroga ognisko p ł o n i e , a dziewczęta, t a ń c z ą , c h ł o p c y t r z y m a j ą się na dla c h ł o p a k a , k t ó r y „ c i ą g n ą ł k o t a " : uboczu w krzakach, trans m i j a , zaroślach, a o g i e ń przygasa, za drzewami. Gdy chłopcy wybiegają taneczny z ukrycia, Nie znasz l u d z i , co p r z e d k o t e m k a ż d y z nich chwyta wybraną Pierzchają, n a j w i ę t s z y m biotem ? w p i e ś n i a c h ) i p r z e c i ą g a j ą przez p ł o m i e n i e d o g a s a j ą c e g o ogniska. A na jego glos s t r a s z l i w y N a s t ę p n i e m ł o d z i p a r a m i r o z c h o d z ą s i ę po o k o l i c y , Ledwie drugi będzie ż y w y . 2 6 clziowczymę (skojarzenie ze s o b ą noc. C h ł o p c y w y s t ę p u j ą t u w charakterze imion spędzają akceptujących dziew-częta w i c h nowej r o l i s p o ł e c z n e j . W s p ó l n i e s p ę d z o n a noc; Czarny k o t jeszcze i d z i ś k o j a r z o n y jest, g ł ó w n i e w m y ś l i ma być świadectwem tego, że w t r u d n y m i niebezpieczivym l u d o w e j , lecz nie t y l k o , z n i e s z c z ę ś c i e m . J e ś l i przebiegnie n a m procesie wtajemniczania o s i ą g n ę ł y one w y m a g a n ą w i e d z ę u p r a w ­ d r o g ę , s t a r a m y s i ę w y b r a ć i n n ą , g d y zjeży się i p r y c h n i e — niającą niepow odzonie pewne. Podobne odczucia powoduje n p . pojawienie d z i a ł a ń p r o k r e a c y j n y c h m a b y ć tego m a n i f e s t a c j ą . Stan dziewi­ się we wsi w i l k a l u b obcego psa. N i e r z a d k o z w i e r z ę t a te u t o ż s a ­ czej c z y s t o ś c i u s t ę p u j e miejsca kobiecej miane s ą z p r z y b y s z a m i z „ t a m t e g o ś w i a t a " . W w i e l u m i t o l o ­ giach f u n k c j o n u j ą ono j a k o s t r a ż n i c y ś w i a t a podziemnego l u b w r o l i p r z e w o d n i k ó w , czy raczej „ ś r o d k a t r a n s p o r t u " do pod­ ziemnej k r a i n y . mitologii roli kobiety-matki; podjęcie wspólnych dojrzałości. Z f a k t u , że u d z i a ł c h ł o p c ó w w o b r z ę d z i e polega, niejako na potwierdzeniu nowego statusu społecznego dziewcząt należy w n o s i ć , że o n i sam m o m e n t inicjacji m a j ą j u ż za s o b ą . W z w i ą z k u z t y m r o d z i się o c z y w i ś c i e wiele p y t a ń d o t y c z ą c y c h m o ż l i w o ś c i N a j p r o ś c i e j b ę d z i e o d w o ł a ć się t u do powszechnie znanych wątków do p e ł n i e n i a greckiej czy egipskiej. G r e k o m „Echidne zidentyfikowania jakiegoś rytuału jako inicjacji chłopców, p r z y z a ł o ż e n i u , że poprzedza on w k a l e n d a r z u o b r z ę d o w y m noc psa s o b ó t k o w ą . Jest to jednak t e m a t na o b s z e r n ą p r a c ę , na razie pilnującego w r ó t p i e k ł a " . W Egipcie b ó g Anubis, k t ó r y prowa­ m u s i m y więc z a d o w o l i ć się j e d y n i e nie p o t w i e r d z o n y m w zasadzie; d z i ł dusze do ś w i a t a podziemnego stwierdzeniem, żo c h ł o p c y b i o r ą c y u d z i a ł w S o b ó t c e s ą przedsta­ u r o d z i ł a . . . p o t w o r n e p o t o m s t w o : Cerbera — trójgłowego 2 7 ś m i e r c i H c k a t e przedstawiano m i a ł g ł o w ę psa, a b o g i n i ę j a k o s u k ę . W m i t o l o g i i meksy­ wicielami grupy dorosłych. kańskiej w roli „ p r z e u o ś n i k ó w " w zaświuty występowały kojot i jaguar. Łączenie imion chłopaka i dziewczyny w sobótkowych p i c n i a c h (informacje p o w t a r z a j ą się w w y p o w i e d z i a c h , d o t y c z ą ­ W y d a j e s i ę , że od lego rouzaju z w i e r z ą t droga wcale nio t a k a cych I p o l . X I X w.) b y ł o n i e g d y ś o b o w i ą z u j ą c e i p o c z ą t k o w a ł o z n ó w k r ę t a do naszego rodzimego (europejskiego) k o t a . Wielce okres n a r z e c z e ń s t w a p a r y . M o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że n i e g d y ś zatem sam prawdopodobno, że kot w S o b ó t c e , pozornie r e k w i z y t rytuał sobótkowy był ceremonią zawierania małżeństw. bez cc i ę k s z e g o znaczenia, p e ł n i ł n i e g d y ś cv o b r z ę d z i e r o l ę bardzo W okresie p ó ź n i e j s z y m to w i ą ż ą c o kojarzenie p a r p r z y s o b ó t k o ­ ważną w y m o g n i s k u p o t w i o r d z a n o o b r z ę d e m weselnym. Z r e s z t ą h i p o - 74 — i s t n i a ł realnie, a u m o ż l i w i a ł i n i c j o w a n y m w ę d r ó w k ę �toza, żo wosele w y p a r ł o i z a s t ą p i ł o inicjację w y p o w i a d a n a jest wypadały (Zielone Ś w i ą t k i , 23/24 d o s y ć c z ę s t o . J e ś l i t o k prowadzouogo |,u r o z u m o w a n i a u z n a m y czerwca), z a d o w a l a j ą c się na razie w y j a ś n i e n i a m i i n n y c h auto­ za, p o p r a w n y , wówcza,s b y ł b y t o argument na jej potwierdzenie. rów. Z d a j e m y sobie s p r a w ę , że przedstawione r o z w a ż a n i a t k n ę ł y j o d y n i e t e n j a k ż e , . n o ś n y " t e m a t . W i e l u spraw nie poruszono w ogóle (magia miłosna,, w r ó ż b y ) , inne przeanalizowano za.lodw ie pobieżnie. Nie ustosunkowano się też do terminu, w jakim obchody nocy s o b ó t k o w e j 2 8 Schemat przebiegu o b r z ę d u jest n i e w ą t p l i w i e uproszczony i b y ć m o ż e n i e p e ł n y . Pozostaje n a m jednak nadzieja, że w y n i k i a n a l i z y semiotycznej p o z w o l ą n a m go w p r z y s z ł o ś c i u z u p e ł ­ nić. l' R Z Y P I S Y 1 W i ę k s z o ś ć m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h w y k o r z y s t a n y c h do opracowania a r t y k u ł u pochodzi z eza,sopism e t i m ^ n i l i c z i i y c l i Z W A K , M A A E ' , „ W i s ł y " , „ L u d u " , oraz Ludu O. K o l b e r g a . M a t e r i a ł y /. niemieckiego obszaru językowego czerpaliśmy z n a s t ę p u j ą c y c h p u b l i k a c j i : R. U e i t l . Deutsche Yolkskunde, B e r l i n 1968, s. 282 п . ; E . Fehrlo, Vest utul Yołksbrauche im Juhreslauf europiiischcr Yólker, Kassel, J . Pb. H i n o n t h a l , 1955, s. 219; J . B . Fischer, Bcschrcibung der rorziiglichslcn Yolksfestc, Unterliultuttgeu, Spicie utul Tanze der mcisten Nationen in Europu. B d . 1.2., W i o n 1799, s. 134; T l . Oetke. Der deutschc Yołkstanz, B e r l i n 1982. s. 403 473 S. Ż ó ł k i e w s k i , Przedmowa | w : ] Semiotyku kultury, W a r ­ szawa 1977, s. 26 n . Schemat o b r z ę d u inicjacji obejmuje r ó w n i e ż s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć wtajemniczonego, jego k o n t a k t z d u c h a m i , s i ł a m i de­ m o n i c z n y m i oraz ponowne narodziny w nowej r o l i s p o ł e c z n e j . Por. E . M i c l e t y i i s k i . Poetyka mitu, Warszawo, 1981, s. 281 J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979. s. 217—218 W . P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 56, 164 J . Tokarska, , 1 . Wasilewski, A . Znrysłowska,, Śmierć jako organizator kultury, E t n o g r a f i a Polska, t . X X V I 1982, z. 1. s. 104—105 T a m ż e , s. 92 M . Kliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 388 J . Tokarska, , 1 . W a s i l e w s k i , A . Zmyslowska, op. c i t . , s. 94 uczepi się na gałęzi, to ta za m ą ż p ó j d z i e - k t ó r e j zaś spadnie na z i e m i ę , ta w t y m r o k u nio dostanie m ę ż a " . Por. ,1. S. Wasilewski, op. cit., s. 106—110: oto pyszny kobiecy s t r ó j weselny... w y k o n a n y z c h i ń s k i e g o j e d w a b i u , p o k r y t y jest m i s t e r n y m , w i e l o b a r w n y m h a f t o m , przedstawia­ j ą c y m drzewo z koroną, w i j ą c y c h się gałęzi. S i e d z ą w ś r ó d n i c h p t a k i , za,ś po obu stronach p n i a s t o j ą dw a, ronifery. ... To w ł a ś n i e dusze p r z y s z ł y c h dzieci uwidoczniono s ą j a k o p t a k i w ś r ó d gałęzi drzow-a — rodowej siodziby dusz. Dorastając, z l a t u j ą na coraz to niższe g a ł ę z i e , by wreszcie wcielić się na, z i e m i . . . " . 1 3 r »* L . Lissowski, So!>ólka, „Wisła" 1892, t. V I , z. 4, 924 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 Por. D W O K , Wlk. Ks. Poznańskie, t. 9, cz. I s. 143; w wiliją ś. J a n a Chrzciciela po zachodzie s ł o ń c a u d a j ą się k o b i e t y na b e z d r o ż a , ł ą k i i p a g ó г к i . . . " Sz. J a s t r z ę ­ bowski, Sobótka we wsi Mikułowice, „ W i s ł a " 1891, t . V , s. 33; W M i k u ł ó w i c a c l i pod ogień s o b ó t k o w y s ł u ż y od dawien d a w n a jedno i to samo miejsce. L e ż y ono p r z y drodze, wycho­ dzącej z głębokiego wąwozu, a jak tu n a z y w a j ą wąkopu... T u na ugorze l u b wygonie... wieczorem zbiera się prawie cala, m ł o ­ dzież" 11 Por. J . S. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s. 128 u . , oraz Z nad Bugu. Szkic etnograficzny przez Z. St. „ b u d " 1897, t . 3, s. 2 1 ; „ C z a r o w n i c e lubują, się przede w s z y s t k i m w porze nocnej, b e z k s i ę ż y c o w e j , wietrznej i zimnej... N a granicach wsi, na r o z d r o ż a c h z b i e g a j ą się o p ó ł n o c y w k i l k a i ze z ł y m n a r a d z a j ą się...". 1 2 Por. D W O K , Kaliskie, t . 23, s. 100: „ W wigilię ś. J a n a Chrzciciela d z i e w c z ę t a w ten s p o s ó b o d p r a w i a j ą s o b ó t k ę , że r z u c a j ą w i a n k i z k w i a t ó w i ziół na drzewo, i k t ó r e j z n i c h wianek 1 5 J . R . Toiniecv, Drzewo życia, Warszawa 1975, s. 2K M . Eliado, op." c i t . , s. 193 ' A . Bohdanowicz, Przeżytki starożytnego świfttopogłątlit u Białorusinów, Grodno 1896, cyt. za, J . W i t o r t , „ L u d " , J893. t. 2, s. 214—215 J . D ł u g o s z , Dziejów polskich ksiąg 12, p r z e k ł . Mooher z y ń s k i o g o , 1867, I , s. 40; M . R e j , Postylla, w y d . K . Górski i W . K u r a s z k i c w i c z , W r o c ł a w 1965; M a r c i n z F / r z ę d o w a . Herbarz polski... K r a k ó w 1595 M . E i i a d e , Sacrum, mit, historia., Warszawa 1974, s. 138 Por. Sz. J a s t r z ę b o w s k i , op. cit., s. 33, „ . . . D z i e w c z ę t a u p a d ł e , splamione na o p i n i i nic b y w a j ą dopuszczane do ogólnej zabawy, jeżeli zaś k t ó r a z p o d o b n y c h posiada o d w a g ę u k a z a ć się na s o b ó t c e , to n a r a ż a się na złośliwiść i szykany c h ł o p a k ó w , na o b o j ę t n o ś ć , l e k c e w a ż e n i e i u s z c z y p l i w o ś ć towarzyszek...". M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 290 i następno J . S. Wasilewski, Symbolika ruchu obrotowego i rytual­ nej inwersji, Wa.rszawa 1978, E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I , z. 1. s. 83 J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 8-1—86. oraz P o d r ó ż e do pie­ kieł, s. 146—147 J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 98 A d n a w , Zabobony, pieMii i obrzędy ludu mieszkającego u źródeł Sanu i Dniestru, W ę d r o w i e c 188:.', t . 1, nr 1.1, c y t . za. S. J a s t r z ę b o w s k i , W i s ł a , 1. V I I I , z. 2, s. 365, „ K u p a ł o u pastu­ c h ó w w g ó r a c h . Ś p i e w a j ą : C h o d ź m y , c h o d ź m y na, S o b i t k u , upie­ czemy c z o r m i k i t k u ; c h o d ź m y , c h o d ź m y na n i ą , upieczemy czorn u l a n i u " . , Por. też J . R . Tomiccy, op. cit., s. 197 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 J . K o c h a n o w s k i , Dzieła 2 7 R . Graves, Mity (/reckie. Warszawa 1982, s. J . R . Tomiccy, op. cit., s. 195—201 Polskie, Kraków 1952, s. 295— -311 2 8 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1446e68482ee934f5f423f2bf840557b.pdf 9fc02e3ef0ab3819aa92c0537d5d2a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2264 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2100 Title A name given to the resource "Żądamy wypaczeń bez socjalizmu". Historia Pomarańczowej Alternatywy, czyli rzecz o surrealiźmie socjalistycznym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.20-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelmayer, Ákos Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Akos Engelmayer „Żądamy wypaczeń bez socjalizmu!" Historia Pomarańczowej Alternatywy, czyli rzecz o surrealizmie socjalistycznym Motto: Waldemar Fydrych najwyższy pod petycją Marszalka, może jest tylko rozpocząć domagającą albo być jeden akcję i może wielu, mu miana wszak nawet jeśli czas podpisów się przyznania i Generalissimusa, w armii już zbierania majorów jest to armia krasna/i. ( Z b i g n i e w Ż b i k o w s k i , Surrealizm „Życie Warszawy", z ludzką twarzą, 28,04.89) Pod koniec lat sześćdziesiątych krążył w W a r s z a w i e taki o t o dowcip: w obronie oddamy", zagrożonego ustroju czy głosiła pochwalę milicjantom. - nik S o l i d a r n o ś ć " , nr 1 2 / 4 9 / 8 8 . ) ??? - Lepiej na p e w n o nie będzie, ale za t o weselej. - Piotr Frączak: Pomarańczowa A może j e d n o i drugie? {...happeningi natywy są dla rem, zaczął k a n d y d o w a ć na prezydenta, w y d a w a ł o się, ze a nuż w dupie. tych, którzy Rozumiesz? może uda się i rzeczywiście będzie weselej. Próba ta j e d n a k nie przeciw samo jak opozycję. Chciałbym p o d t r z y m u j e nas na d u c h u donosząc: Po przedarciu Żeby mnie szef wrocławskiej demar Fydrych-Major jest jedynym Pomarańczowej dotarł do Paryża. Stolica miejscem godnym realizmu socjalistycznego obwołać generała Jaruzelskiego jego ogłoszenia nowej się przez linię Alternatywy byłego przez Wal­ cesarstwa twórcę propozycji. sur­ Zamierza on - Cesarzem Polski (przedtem już, komunistom. nie zmuszali a którzy z innymi „Grudnia rewolucja, nie „Tygod­ Pomarańczowej Alter­ wszystko i wszystkich mają przychodzę. (...) Ja nie jestem Ja mam komunistów w dupie. Zresztą tylko, żeby mnie nie do ciągłego cacy. Nie chce chodziłem już Dlatego została u w i e ń c z o n a sukcesem. Ale „Gazeta W y b o r c z a " ( 4 . 1 0 . 8 9 ) Maginota, skandując Stalina, za nic nie chcąc oddać go - Trzeba w y b r a ć na pierwszego sekretarza K o b u s z e w s k i e g o . Trzydzieści lat później, g d y W a l d e m a r Fydrych, z w a n y M a j o ­ wybierania, mi się, jest i krzyczałem którzy mi to obojętne. „Jaruzelski tak przeszkadzali. są be, Owszem - smok wawelski", ale co z tego? - w y p o w i e d ź b e z i m i e n n e g o happeniarza na łamach „ O d r y " , nr 6 / 8 9 ) . M o z ę rzeczywiście j e d n o i drugie, skoro W y s o k i e S t r o n y traktują ich ze śmiertelną p o w a g ą , c h o ć ulica, t o znaczy w c z e r w c o w y m „ w y b o r o w y m " h a p p e n i n g u w War­ gapie, uczestnicy b a w i ą się w y ś m i e n i c i e . Tydzień p o szawie, padło hasło: „Jaruzelski królem P o l s k i " - przyp. a u t o r a ) . m n i a n y c h w y d a r z e n i a c h S m o k W a w e l s k i p r z e m ó w i ł na VII ple­ ..Kapral n u m КС PZPR, co dzięki telewizji oglądał cały kraj: Słyszałem awansował, - twierdzi zdobyć Major. myślę, że i generałowi Zwolenników przeprowadzając „Jaruzelski na tron w awans dla swojej Paryżu się należy" koncepcji happening zamierza pod hasłem: imperialny". - m ó w i ł - ze tak rowała zwana niedawno, cóż. Święty Co t o jest? Co t o znaczy? - spyta mało z o r i e n t o w a n y czytelnik, chociaż Pomarańczowa skandując: Alternatywa „Jaruzelski Jerzy został podobno smok wspo­ demonst­ wawelski". unieważniony, No dobrze więc, że jest, kiepski, bo kiepski, ale smok. I tu nagle surrealizm który nie miał d o s t ę p u d o p o d z i e m n e j i p o d w o d n e j prasy ( b o są socjalistyczny: n a s t ę p n e g o dnia cała prasa przyniosła „ p e ł n y " i tacy w Polsce), c h o ć ostatnio prasa naziemna zaczęła g w a ł t o w ­ tekst p r z e m ó w i e n i a , ale bez t e g o f r a g m e n t u . A n n a B a n i e w i c z na nie odrabiać o p ó ź n i e n i a i dostarczać w i a d o m o ś c i , śmiertelnie łamach „ T y g o d n i k a S o l i d a r n o ś ć " , nr 9 / 4 6 / 8 8 : Czy niechęć p o w a ż n e rozważania o „ z a d y m a c h " i „ b u r d a c h " ś w i r ó w i c z u ­ starszych b ó w s p o d znaku „ o b ł ą k a n y c h p r o w o k a t o r ó w " nie jest Pomarańczowej członków po ruchu, tych, którzy dziś na przykład prostu niechęcią i przeciwstawnych Alternatywy. A może rzeczywiście nie jest t o w y g ł u p , t y l k o p r o w o k a c j a ! z idiosynkrazji P r o w o k a c j a t z w . ekstremy p r z e c i w k o o d w i e c z n y m w a r t o ś c i o m przecież realnego socjalizmu? ( W o b r o n i e w ł a ś n i e t y c h i d e a ł ó w w y s t ą p i ł a naganną. racji? do z władzą do A wszelkiej odpowiedzialności pa też d a ł o się nieraz nabrać, którego miał kilku miejsce naszych a wielu poturbowanych. zaskoczenie. Wygląda kolegów Tak agresywnych naszym atak zostało idolem. wtedy, Przecież w skatowanych, jeszcze gdy to wyniku na 48 godzin. Było to interwencji bije milicji, wręcz Część zatrzymano na to, że milicja Dzierżyński brutalny placu nie młodzież było. skanduje śmieszne.) A może i pewnego trzeba A oni bawią i śmieją się z surrealizmu w biedzie" mścimy 20 wywieszała Wujka i Ciocię" tak bulwersujące (w rocznicę transparenty 13 grudnia), jak która „Po­ nagle etycznie społecznej zakończonej socjalistycznego, nieraz w ł a ś n i e W y s o k i e Strony: 24 Okrągłego lutego 89. Obrady k a l n y c h w Ł o d z i - przyp. autora) ubrani się i z a b s u r d u , paranoi sytuacji s t w o r z o n e j była ta polityczność, z czer­ wrogą wymagać nieważ p o m a r a ń c z o w i w y s u n ę l i hasło „ Ż ą d a m y rehabilitacji L w a kapturkami", poznaje utożsamianej Trockiego - t w ó r c y Armii Czerwonej". wonymi... komunistów dodatkowo długo np. d o n o s i ł o o że dziwna obok haseł „Precz autorytetów się i n t e r w e n c j ą sił p o r z ą d k o w y c h d e m o n s t r a c j i t r o c k i s t o w c ó w , p o ­ świeżym która do „rządzą ", etosu. Zresztą Radio W o l n a Euro­ p r o w o k a c j a p r z e c i w k o s o l i d a r n o ś c i o w e j świętości? (Zresztą jak­ „Prawdziwych tak niszczycielską, młodych na ł a m a c h „ K o n f r o n t a c j i " , nr 2 / 8 9 : 7 października na elit, też rodzi władzy, narzuconą, Także od ludzi wszelkich może milicja w W a r s z a w i e w d n . 7.10.88 r. - t w i e r d z i a n o n i m o w y świr Dzierżyńskiego I stawała (znaczki Okrągłym powietrzu. „S" i PZPR w klapach) Stołem, przechodniów. WeteraniGalerii podniecającym Po krótkim przez Stołu na (tzn. Galerii Działań M a n i a ­ w nienaganne garnitury witają się na ulicy i zasiadają już powitaniu od jakiegoś przewodniczący czasu za oczy komisji �rządowej żółtko ciosem i białko. karate STOLE, w dźwięku polityczny stałaby a sanepid aktywny (...) udział Sztuki w Obecnej, upadku zakończył urządzono bokserskio dnia Solidarności ekstazę i okrzykami tańcem reggae Festiwalu rychłego pikantny dzień po wyborach „Dzień uwagę do Trybuny Przegięcia Pały". sławy zasługiwał wielu np. mecz zawodnikiem się obopólnym nokautem stołka). z towarzyszeniem „Wszyscy kilogramów jesteśmy w siedzibie Ligii czerwonej czerwoni" Kobiet szablą, on nie wie, czy płakać, czy śmiać się, czy pałować... ( „ K u l t u r a Niezależna", nr 3 9 ) . P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a była t y t u ł e m pisma R u c h u N o w e j Kultury, oficjalnie zarejestrowanego na U n i w e r s y t e c i e W r o c ł a w ­ skim po S i e r p n i u . Ruch ugrupowaniem Nowej Ku/tury - stwierdza statut - jest społeczno-kulturalnym, przezwyciężenia wyobcowania przemysłowym. którego człowieka celem jest w próba społeczeństwie R u c h ten w 1 9 8 1 r. w s p ó l n i e z N Z S o r g a n i z o w a ł pierwszą h a p p e n i n g o w ą , w ó w c z a s jeszcze legalną, manifestację - Marsz P o k o j u . Podczas strajku s t u d e n c k i e g o , t z w . r a d o m s ­ kiego, w k t ó r y m uczestniczył r ó w n i e ż i R u c h N o w e j Kultury, Rada Komisarzy P o m a r a ń c z o w e j R e w o l u c j i przy P W S S P w y d a ł a o d e ­ z w y o następującej treści: periody­ Wśród Stołka" pomiędzy (mecz zakończył konkursowego Zbiorową wzięła się do jest światowej „ Wysokiego i PZPR i rozwaleniem Galerii artystyczno-dentystycznym. na szczególną nagrodę wolności Ten niebywale święto prze­ ekspertyzy THE DA Y AFTER. Na wzór „Dni Paly", jak wiadomo, tego ma Wrocławiu przyczyniła się 5 czerwca, wówczas o charakterze atrakcji we aktywnie pierwszy kura celem Szpicruta organizowanym sejmu i senatu, akcją „Przegięcie 89. śródziemnomorskiej. sezon teatralny Ludu" 1 czerwca się „Nie jajko na OKRGIYM niejedna skandować. jedno podziału PRZY realizuje którego aresztuje czym kultury i dokonuje PIANY trzepaczek na widok się nieść. Tłum zaczyna ginekologicznej. farby jajko się BICIE pracujących kogel-mogel, bez jajek", kiem rozbija Rozpoczyna zakończono („Gazeta Wyborcza", Odezwa 1 Wolna sztuka jest jedyną z rzeczywistością i najbardziej niebezpieczną rzeczy i rzeczywistość o tym sztuką walki wie. Odezwa 2 Z tego względu, że rzeczywistość szym wrogiem człowieka, jest najstarszym schizofrenia jest i najgroźniej­ okopem najwyższej jakości. 4.10.89). A c o t o w ł a ś c i w i e jest t e n surrealizm socjalistyczny? Od­ Precz ze sztuką intelektualną! p o w i e d ź daje f r a g m e n t M a n i f e s t u Surrealizmu Socjalistycznego. Niech Cala Polska tak (I teraz w k r o c z y surrealistyczna rzeczywistość: tekst t e n czer­ twórcy. Jeśli t o pałem z artykułu Ewy Szemplińskiej - „ a d " , nr 4 3 / 8 8 - i na t y m absurda/na, to wielkie dzieło sztuki. Rzeczywistość jakby by/a dziełem nadrealistycznego tu jest żyje komiks socjalistyczny! p r a w d a , t o t o c o robi P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a , jest r ó w n i e ż miejscu w i d n i e j e znak [ sztuką. punblikacji - Surrealizm stość to jest rzeczywistość, wzięta ze snu - stwierdza - Widzisz, u nas zajmowanie dzieci, jest niesłychanie kraj happeningów. tworzenie faktów jest odwrotnie. lepiej peningów Major uciążliwe. Nawet sytuacje sprawami Natomiast gospodarka odrębnych rodzina, wspaniały jest u nas nastawiona właściwości A na na Zachodzie ma sztuka, a w życiu (dlatego na zachodzie hap­ coraz mniej), a jeżeli wyraża się swoje emocje w mani­ festacji, to też jest to po ważne. Tam brakuje happeningów tyczny 6/89). jak jest to od rzeczywistości. poważne Rzeczywi­ ( „ O d r a " , nr się takimi Tam podobne wychodzą która nas otacza. tak silnej inspiracji jak u nas. (Ewa Szemplińska, albo: Pomarańczowa Surrealizm Alternatywa, do socjalis­ „ K u l t u r a Niezależna", nr 3 9 ) . Dz.U. nr poz. Wiwat terze i n t e r d y s c y p l i n a r n y m , u j m u j ą c y przestrzennie i czasowo rewolucji gmach filozofii tów. drabiny znajdujących Wówczas Czytelnik 1 9 6 7 ) budynku historii podjechały trzeba obronie gmachu wychylili plastykowe zmuszając nocy... ekipy się do pierwszego filozofii się studenci. pod porządkowe, i pędzle, przygotowując się na wysokości z okien użycie rzutników zamalo­ piętra i stojącego Niektórzy plaka­ naprzeciw mieli na gło­ hełmy. Wszyscy zaintonowali ekipy porządkowe się też do tego działanie z błyskającymi światłem. fleszami, „Mię­ do wycofania Użyto a także ze slajdami, przedstawiającymi się. aparatów przewidywano wizerunek Mo­ ny Lizy. W t a k i c h w ł a ś n i e w a r u n k a c h s f o r m u ł o w a n o m y ś l , która P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a , jak w i d z i m y , jest r u c h e m artys­ o d d a j e sens teoretyczny w s z y s t k i c h p o m a r a ń c z o w y c h h a p p e n i n ­ t y c z n y m o r g a n i z u j ą c y m w krainie króla U b u , w krainie a b s u r d u , g ó w : Intencją przestrzennie dewiacji logiczną Uniwersytetu które wyciągnę/y fotograficznych fakty, przedmioty, (poza granicami bez granic. D o p i e r w s z e g o p o m a r a ń c z o w e g o h a p p e n i n g u doszło jednak u c z e s t n i c t w a p u b l i c z n o ś c i i s y t u o w a n e są najczęściej w rzeczy­ powiązane najwyższa. w czasie strajku. J a k z a n o t o w a ł y kroniki pewnej w i s t o ś c i „ ż y c i o w e j " , j a k o zdarzenia j e d n o r a z o w e " , ( w : ) nie instancja p o w a g i akcji zastosowały r ó w n i e ż cenzurę w tekstach p o m a r a ń ­ Przyczyniło i czasowo 1983 c z o w y c h alternatystów. podczas realizacji; działania h a p p e n i n g o w e w y m a g a j ą na o g ó ł P W N , 1974.) dach, natura/na Roger Garaudy, Realizm dzynarodówkę", Powszechna, jest d o d a ć , że w ł a d z e s t u d e n c k i e , kierujące strajkiem w akcją; scenariusz h a p p e n i n g u zakłada i n t e r w e n c j ę lopedia kontroli Żeby surrealizm socjalistyczny nabrał kształtu bez granic (zob. wach dziecinne, Encyk­ z 31 VII 1981 o 204J.) fakty, przedmioty, c z y n n o ś c i i zdarzenia nie p o w i ą z a n e logiczną przypadku ] Ustawa art. 2 pkt 6 [Dz. U. nr 20 poz. 99 zm. sorbowit! Sztabem wania „ H A P P E N I N G (ang.) szt. piast., u t w ó r artystyczny o charak­ i widowisk czynności tej krainy i zdarzenia - przyp. autora) akcją. go racjonalizmu realizmu A gdzie początki? Pomarańczową A l t e r n a t y w ą (kolor p o m a r a ń ­ c z o w y o t r z y m u j e się przez w y m i e s z a n i e czerwieni z żółcią) akcji psychicznych, miało być uwolnienie z nienawiści, życiowego. miały pokazywać, z przeróżnych strachu i wąsko stosowane­ Happeningi ludzi w myśl że sztuka i życie to nowego sur­ jedno. O w o usunięcie p l a k a t ó w , czy p o t e m n a m a l o w a n i e haseł na m u r a c h po r a d o s n y m w p r o w a d z e n i u stanu w o j e n n e g o , s t a n o w i ­ w y m y ś l i ł Major, a b s o l w e n t historii i historii sztuki. A dlaczego ły n o w y etap w artystycznym r o z w o j u P o m a r a ń c z o w e j Major? - Dlatego, że na komisję w o j s k o w ą poszedł w m u n d u r z e natywy p r z e d w r z e ś n i o w y m z szablą przy b o k u i bardzo się cieszył, że W r o c ł a w i u , a p o t e m w i n n y c h miastach Polski, bajecznie k o l o r o ­ nareszcie ma szansę spełnić s w ó j o b o w i ą z e k w o b e c Ojczyzny w y c h k r a s n o l u d k ó w (Jak kiedyś rozwojem - wyjaśnia hippisi Kadafi, bliski w s p ó ł p r a c o w n i k t w i e r d z i : Od przedszkola najbardziej w sensie taktycznych i strategicznych wałem Ulanów w się majorem wojsko, czy happening chcesz dać i co rozgrywa przykład nie lubiłem M a j o r a . M a j o r zaś bawić rozrywek. Jazlowieckich. wymaga się na poziomie się w wojsko, Dlatego miano­ (...) niczego A poza doraźnej sytuacji. opracowujemy strategicznie natarcie kawalerii nego, szef SB zamyka nam odwrót, ja biegnę obok z rozwiniętym parasolem z napisem zabawa tym, Al Fatah, albo z a potem Po zomowcach gólny rodzaj M a j o r a . Zaczęto m a l o w a n i e punkowie, teraz miejsce mogą tylko egzystować kontrku/tury). Alter­ najpierw we form społecznych byli ich zajęli zomowcy. (...) krasnoludki, jako szcze­ M a l o w a n i byli na p l a m a c h , przy­ k r y w a j ą c y c h p i e r w o t n e , w r o g i e , antysocjalistyczne, i n s p i r o w a n e co przez C I A napisy. J a k t w i e r d z i ł Major, pierwszy napis na murze Na miał być tezą, kryjąca g o plama antytezą, a krasnoludek s t a n o w i ł Budion­ nyski i samego syntezę. Jest t o zaczerpnięte prosto z teorii marksistowskiej szefa i w ł a ś n i e t o można stwierdzić na w s z y s t k i c h p o m a r a ń c z o w y c h drewnianą akcjach: teza - f o r m y i zwyczaje r e w o l u c y j n o - r o b o t n i c z e j legendy 21 �II. 2, „ Ś w i ę t o W i o s n y " , W a r s z a w a 1989 i jej antyteza - uliczne w y s t ą p i e n i a p r z e c i w k o w ł a d z y l u d o w e j , ną p o d znakiem a syntezy d o k o n u j ą c z e r w o n i krasnale, czyli p o d w ł a d n i M a j o r a . instrukcja a n t y w o j e n n a głosiła: Lecz d o k o n a n i e syntezy na m u r a c h lub na ulicach w y m a g a ł o nie lada o d w a g i : zatrzymanie, przesłuchanie i nieraz n a w e t k o l e g i u m , o pałkach nie m ó w i ą c . Raz n a w e t sam M a j o r z m u s z o n y był p o d p i s a ć „ l o j a l k ę " w k o m e n d z i e w Ś w i n o u j ś c i u o ś w i a d ­ czając, że krasnal jest - w swej najgłębszej istocie - postacią apolityczną. J e d n a k ani krasnale, ani działalność P o m a r a ń c z o w e j n a t y w y nie były z n o w u tak apolityczne. Dowcip cześnie atak i obrona słabszego to jest p a t r i o t y c z n o - r e l i g i j n y m i , s y m b o l a m i m a r t y r o l o g i i n a r o d o w e j . Po­ trzebne jest t r o c h ę ś m i e c h u , luzu zwłaszcza dla młodszego p o k o l e n i a . W kabaretach, p i s m a c h , gazetkach, p i o s e n k a c h p o d ­ z i e m n y c h , a n a w e t na niezależnych znaczkach i kartkach p o ­ c z t o w y c h , na miejscu czerni żałoby n a r o d o w e j pojawiły się satyra, k p i n a , h u m o r , próba ośmieszania p r z e c i w n i k a . Trzeba b y ł o nauczyć j e d n y c h , że na w i d o k o p a n c e r z o n y c h p o j a z d ó w „Czterej pancerni - i pies" na (co w p r a w i ł o o b a w i a j ą c e się koktajli M o ł o t o w a załogi w o s ł u p i e n i e ) , a d r u g i c h , że nie każde z b i e g o w i s k o jest o b i e k t e m p a ł o w a n i a , nie każdego „ m a l a r z a " należy o d razu z a p u s z k o w a ć . P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a w formie ulicznego h a p p e n i n g u - pełną parą - ukazała się na ulicach W r o c ł a w i a 1 c z e r w c a 1 9 8 7 r o k u , w D n i u Dziecka. Dziesiątki krasnali w c z e r w o n y c h czapecz­ kach rozdając cukierki d z i e c i o m s k a n d o w a ł o na Ś w i d n i c k i e j „ N i e ma w o l n o ś c i bez k r a s n a l u d k ó w " . Zatrzymani krasnale z g ę d n i e z o b o w i ą z u j ą c y m r e g u l a m i n e m realnie istniejącego surrealizmu socjalistycznego musieli w y j a ś n i ć s w ó j udział „ w nielegalnym zgromadzeniu krasnoludków". 1 i 1 5 września M a j o r urządził w i e l k ą demonstrację a n t y w o j e n ­ 22 się się osoby świeże, które nie WSUW. One stawiają osoby, które były pierwszą gośćmi linię. O 16.05 w gmachu prezydium wizytowa­ pojawiają milicji. 0 16.10 bywalcy WSUW (weterani) - trzecia linia. Papier! Na samym początku rozdajemy szpileczki, wpinajmy male kotyliony z papieru. W drugiej fazie przypinamy sobie papierowe ogony. KTO SIĘ BOI PAPIERU TOALETOWEGO? - pisał bodajże Karol Ćapek. A s p o ł e c z e ń s t w o b y ł o słabe, z m ę c z o n e nie t y l k o sytuacją „ p o w o ­ można skandować O godz. 16.00 pojawiają ły jeszcze okazji Alter­ jedno­ j e n n ą " , ale również i d e m o n s t r a c j a m i , p a t e t y c z n y m i imprezami ulicach papieru t o a l e t o w e g o . W y d a n a z tej Socjalizm z jego ekstrawaganckim podziałem dóbr konsumpcyj­ nych, a także eskcentryczną postawą społeczną wysunął papier toaletowy na czoło marzeń. Obecnie jest on nieosiągalny. Rów­ nież krem do golenia należy do ścisłej elity produktów wartych poświęcenia. Dzielono papier t o a l e t o w y s p r a w i e d l i w i e między p r z e c h o d ­ n i ó w . „ N i e c h s p r a w i e d l i w o ś ć zacznie się o d p a p i e r u ! " U d a ł o się w c i ą g n ą ć r ó w n i e ż siły p o r z ą d k o w e w zabawę: patrole prze­ s z u k i w a ł y damskie t o r e b k i , szukając d e f i c y t o w e g o t o w a r u i za­ trzymały kilkadziesiąt osób. 7 października najwyższa w ł a d z a P o m a r a ń c z o w e j A l t e r n a t y t y , „najbardziej d e m o k r a t y c z n y parlament w P R L " , czyli Rada K o m i ­ sarzy L u d o w y c h z o r g a n i z o w a ł a Dzień Milicjanta i T a j n i a k a . Setki m ł o d y c h ludzi w y s z ł y na ulice rozdając m i l i c j a n t o m k w i a t y . Przedtem były p e w n e o b a w y : Major chodził struty. Myślał: przyjdzie milicja, weźmie kwiaty, podziękuje i odejdzie. Prze­ skoczy nas. Nie pozostanie nic innego, jak rozejść się. A to w końcu bitwy na inteligencję i poczucie humoru - o p o w i a d a Robert, w s p ó ł p r a c o w n i k M a j o r a . Ale w tej wielkiej b i t w i e jednak z w y c i ę ż y ł p o n o w n i e surrealizm socjalistyczny: przyjaciół m i l i c ­ j a n t ó w p o p e w n y m czasie zaproszono d o m i l i c y j n y c h nysek 1 z a w i e z i o n o na komisariat. �II. 3 - 5 . , , S t o s u n k o w o w i e l k i e m a n e w r y " . W a r s z a w a 1 9 8 8 12 października „ M a n e w r a m i w m a j o n e z i e " u c z c z o n o Dzień W o j s k a Polskiego. g l ą d y " , ukazującego się w Berlinie Z a c h o d n i m ) : Freduś autobus, który wynajęliśmy Wrocławia ciliśmy w celu zwiedzenia miasta - przyp. autora). ubek. Nosiłam lusz. Milicję dom od Towarzystwa na nim hasło: „Solidność nimi literami wtedy Józek, oddaj Byliśmy a potem szmal" Józka (chodzi Umieś­ (pisane odpowied­ poprzebierani, ja sama jak charakterystyczny kwiatami. to był Miłośników przez studentów. zwycięży" spodnie, obrzuciliśmy Frasyniuka, czerwoną flagi, pomaluj Następna akcja (relacjonuje s t u d e n t k a na łamach pisma „ P o ­ odkryty sąsiadki płaszcz i kape­ Pojechaliśmy Piniora. o 80 najpierw Wołaliśmy: min złotych, pod „Józek, własności czerwonego czerwoni (czerwone Spotkamy i praktyka odbędzie jednej po kartce z książki Bratnego ręce. Potem kazaliśmy nie „Uwolnić zamknęli lisa. Zamknąć około Rok w trumnie. się wieźć niedźwiedzia!" 20 osób spośród pod po Brali, wyciągali zoo, krzycząc: Skończyło się na tym, że nas na czterdzieści P r a w d z i w y rozgłos przyniosły P o m a r a ń c z o w e j osiem. palców. bagietkę twarze, z braku Jeżeli z czerwonym włosy, spodnie, około czerwonej nie masz keczupem. usta) „Psy swojego wiecznie zgrupujemy psów rasowych widzine. Hau/Hau! Czerwone Zakończenie gdzie uczestnicy czerwony kokardy wiecuspożyją Ludowych 16.15 pod i nierasowych święta oraz inne stosowne Idea żywa! psa - o godzinie na rzecz rewolucji". nic My 16-ej. na wiecu, ku czci Rewolucji!!! i Trockiego się wystawa barszcz się ludziom końce Rada Komisarzy „Barbara", gromadzącym W ostateczności, się towarzysze, Lenina Przyprowadź Solidarności, ukryte przed w ł a d z a m i 1 3 g r u d n i a - przyp. a u t o r a ) . rozdawaliśmy możesz kupić się tego dnia pod zegarem Podczas postojów torebkę. na czerwono zegarem pod hasłem przy smyczy odbędzie się w z jednej miski mile barze wigilijny potrawy. W r o c ł a w s k ą milicję p o s t a w i o n o w stan p o g o t o w i a . Funkc­ jonariusze SB w ubraniu c y w i l n y m chodzili o d rana p o m i n i -barach zabraniając s p r z e d a w a n i a bagietek z k e c z u p e m . G o d z i n a 1 6 . 0 0 . Niebieskich k o n t r r e w o l u c j o n i s t ó w najpierw Alternatywie zaatakował pancernik „ P o t i o m k i n " . Natarcie nie t r w a ł o d ł u g o . d o p i e r o o b c h o d y siedemdziesiątej rocznicy Wielkiej Socjalistycz­ S t r ó ż o w i e porządku połamali k a r t o n o w e burty pancernika i w y ­ nej R e w o l u c j i Październikowej. Kilka d n i przed ś w i ę t e m p o j a w i ł y ciągnęli p o m a l o w a n ą na c z e r w o n o załogę d o m i l i c y j n y c h nysek. się ulotki: „ P r a w d a (pisana cyrylicą) Lenina, p o d n i m stempel Pepsi Coli nas w y z w o l i " i p o d p i s - „ulubionego napoju - Pobili naszych c h ł o p c ó w ! - krzyczała p e w n a kobieta. I w t y m w ł a ś n i e m o m e n c i e w ł ą c z y ł a się d o b o j u „ A u r o r a " w y p ł y w a j ą c p r a w d z i w y c h r e w o l u c j o n i s t ó w " . Ulotka p o n a d t o głosiła: Towa­ majestatycznie z d o m u t o w a r o w e g o „ M e r k u r y " . Przechodnie na rzysze! Dzień w i d o k s y m b o l i R e w o l u c j i o ż y w i l i się. „ R e w o l u c j a ! R e w o l u c j a ! " . dziernikowej Rewolucji wybuchu jest dniem Towarzysze, już 6 listopada, Wydarzenia. Rewolucji Obecnie Paź­ Święto wigilii. czas przełamać Wigilię Proletariackiej Wielkiego nie ma swojej my obchodzić pod Wielkiej bierność Rewolucji mas ludowych! Październikowej. Zacznij­ Zbierzmy się w piątek, o godzinie 16.00 na ulicy Świdnickiej ubierz się odświętnie, na czerwono. Załóż czer­ zegarem. Towarzyszu, s z t a d s k i e g o " i k o n n i c a B u d i o n n e g o . W szyku b o j o w y m o d d a w a l i salwę z drewnianych karabinów. „Rewolucja! Rewolucja!". Marynarze „ A u r o r y " i b o j o w n i c y z Kronsztadu znaleźli się w rę­ kach k o n t r r e w o l u c j o n i s t ó w . W y g l ą d a ł o , że już koniec R e w o l u c j i , wone buty, czerwoną czerwoną - krzyczeli. K o n t r r e w o l u c j o n i ś c i przystąpili d o ataku. Na odsiecz c z e r w o n y m marynarzom ruszyli „ t o w a r z y s z e z g a r n i z o n u k r o n - opaską czapkę, szalik. Jeśli nie dysponujesz lub innymi elementami garderoby, nawet pożycz od lecz nagle z p o d z i e m n e g o przejścia w y ł o n i ł się M u r z y n w czer­ w o n y m berecie na g ł o w i e . W c h w i l ę później r e w o l u c j a z n ó w nabrała r u m i e ń c ó w . J e d n o c z e ś n i e z nadjeżdżającego a u t o b u s u 23 �w y s y p a l i się c z e r w o n o g w a r d z i ś c i . Hasła na koszulkach i trans­ parentach głosiły: „ Ż ą d a m y rehabilitacji L w a T r o c k i e g o - t w ó r c y A r m i i C z e r w o n e j " , „ J u t r o będzie l e p i e j " , „ B ę d ę p r a c o w a ć w i ę ­ c e j " . P o d o b n o p e w i e n tatuś dziecka u b r a n e g o w c z e r w o n y k o m b i n e z o n o d m ó w i ł m i l i c j a n t o m zdjęcia j e g o p r z y o d z i e w k u . Ulica t r i u m f o w a ł a : „ R e w o l u c j a ! R e w o l u c j a ! " . W k r ó t c e p o t y c h w y d a r z e n i a c h zebrał się T r y b u n a ł R e w o l u c y j ­ ny. D o o d p o w i e d z i a l n o ś c i - za sabotaż - p o c i ą g n i ę t o d o w ó d c ę „ A u r o r y " (za bałagan w d o w o d z e n i u k r ą ż o w n i k i e m ) oraz j e d ­ n e g o z k a w a l e r z y s t ó w B u d i o n n e g o (za porzucenie k a r t o n o w e g o k o n i k a ) . T r y b u n a ł uznał p o d s ą d n y c h w i n n y m i z a r z u c o n y c h im c z y n ó w . (Za „ W p r o s t " , nr 3 / 8 9 ) . 2 7 listopada z okazji referendum P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a ogłasza na Ś w i d n i c k i e j : „ W r o c ł a w miastem s t u - d w u s t u procent f r e k w e n c j i " , „ D w a razy t a k " , „ Ś w i ę t y M i k o ł a j nadzieją reformy gospodarczej". 7 g r u d n i a - t r i u m f ! N o w y , nie d o obalenia d o w ó d słuszności teorii M a j o r a o p o w s z e c h n e j paranoi. Radio W o l n a Europa z a k o m u n i k o w a ł a , że we Wrocławiu aresztowano trzydziestu świętych Mikołajów - w tym jednego reżimowego. A było to tak: - Na Świdnickiej pojawił się w godzinie szczytu transparent „Święty Mikołaj przyjacielem reformy" - opowiada Kadafi, naj­ bliższy współpracownik Majora ( „ P W A " , nr 1 / 8 9 ) . - Niósł go Major w stroju diabla. Obok szedł Mikołaj z... siekierą w plecach. Przy przejściu podziemnym zatrzymał ich pan Romek, szef SB stałe kierujący akcjami przeciwko nam. Prosił, żeby nie robić mu przykrości i skończyć z tymi pomarańczowymi zabawami. Roz­ mowa trwała 5 minut, co umożliwiło przejście z Oławskiej w Świdnicką 13-osobowego korowodu powiązanych sznurem taterniczym Mikołajów, Śnieżynek, choinek z bombami. Milicja przystąpiła do akcji, ale „trzynastka" nie zmieściła się do nyski, oplatała się za to wokół Jatami. Jak zawsze wokół gromadził się tłum. - Nie kry/ecie się przed milicją... - W naszych happeningach wszystko jest znane wcześniej. I czas i miejsce, i ludzie z Pomarańczowej. Rozweselamy widzów stających się uczestnikami, przechytrzamy milicję i nawet staramy się wzbudzić ich sympatię. Teraz było tak: milicja otaczała trzynastkę okręconą przy latarni, ich otaczał tłum widzów, a z Oła­ 24 wskiej w Świdnicką wkroczyło pięć par Mikołajów ze Śnieżyn­ kami... Witano ich entuzjastycznie. Baliśmy się, że będzie do tej akcji nas za mało, gdy wywiozą korowód. Ale później ludzie bawili się już bez naszego udziału. Byli uradowani, szczęśliwi, rozbawieni. Byli wyzwoleni od strachu przed milicyjną interwen­ cją. To według nas jest ważniejsze niż transparent polityczny. Chcemy, by te pomarańczowe akcje mobilizowały ludzkie myś­ lenie. A o liczbie włączających się może świadczyć 150 za­ trzymanych ostatnio. Największy kłopot był z wyciąganiem ze sklepów przebranych za urny do głosowania. Bo były takie prostopadłościenne. Pytanie d o M a j o r a : - W teatrze rzeczywistości kogo mianujesz artystami? - Na scenie Jacka Federowicza. Na scenie happeningu Urba­ na, który dla mnie jest facetem wielkiej klasy, gdyż tworzy fakty ponadrzeczywiste różnymi środkami wyrazu z pełną świadomoś­ cią kreacji faktów. A że nie ma sztuki bez świadomości tworzenia, bez ekspres/i, więc on się w tym sprawdza. Inaczej jest z genera­ łem, który nosi strój, oku/ary, ale nic z tego nie wynika. Więc jego kwalifikowałbym jako dzieło sztuki, a Urbana jako artystę, który dodaje rzeźbie polichromii. I to jest swoista sztuka surrealistycz­ na. A zwróć uwagę, że istnieją takie obszary w świecie, w których sztuka happeningu, surrealistycznych, ekspresyjnych zachowań udaje się lepiej, w innych gorzej. Na przykład lepiej udaje się w Afryce z czarnymi generałami obwieszonymi dekoracją or­ derów, czy koronacjami cesarskimi. Lepiej udaje się w Ameryce Południowej, gdzie marynarka i lotnictwo dogadują się i jest zamach stanu, albo u Margueza wybucha sto pięćdziesiąta rewolucja. Albo w Rumunii, gdzie drukuje się sfingowane listy gratulacyjne do Ceaucescu... Na to nie wszędzie można sobie pozwolić, a są miejsca, w których ze względu na surrealizm całej otaczającej rzeczywistości przekroczenie konwenansu zachowań jest zupełnie oczywiste i na miejscu. ( „ K u l t u r a Niezależna", nr 39.) Największy t r i u m f M a j o r o w i przyniosły uroczyste o b c h o d y Dnia Kobiet w 1 9 8 8 r. A r e s z t o w a n o g o za r o z d a w a n i e k o b i e t o m p o d p a s e k h i g i e n i c z n y c h w czasie u l i c z n e g o h a p p e n i n g u . P o ­ s t a w i o n y przed k o l e g i u m otrzymał z b o m b y d w a miesiące bez­ w z g l ę d n e j odsiadki. Surrealizm socjalistyczny został na piśmie �u t r w a l o n y w aktach s ą d u ! J e d n a k n i e d ł u g o m ó g ł cieszyć się ze z w y c i ę s t w a . Elita intelektualna PRL, z A n d r z e j e m W a j d ą na czele, z a p r o t e s t o w a ł a i Major, o d z n a c z o n y nagrodą niezależnej k u l t u r y Solidarności „za aranżacje h a p p e n i n g ó w u l i c z n y c h w 1 9 8 7 po trzech d n i a c h n i e w o l i w y s z e d ł na w o l n o ś ć . Po t y m w i e l k i m , c h o ć p o ł o w i c z n y m , z w y c i ę s t w i e g ł ó w n o d o ­ w o d z ą c e g o P o m a r a ń c z o w e j A l t e r n a t y w y (nie przyjął p r o p o n o ­ w a n e g o a w a n s u na p o d p u ł k o w n i k a ) p o m a r a ń c z o w a zaraza zala­ ła cały kraj. O t o z a l e d w i e kilka p r z y k ł a d ó w : Warszawa! „Manewry a n t y - M O N " pod gmachem studium wojskowego U W ( „ S y j o n i ś c i d o S y n a j u , pacyfiści d o P a c y f i k u " , „Pepesze na lemiesze", „ D o ś ć p o k o j u " , „ G r a n a t y p o d s t r z e c h y " , „Żołnierz w każdym d o m u " ) . Impreza na Starym Mieście z okazji lanego poniedziałku p o d hasłem „ S m e r f y kontra W o d n i k i " ( „ N i e ma w o l n o ś c i bez z i e l o n o ­ ś c i " , „ Z g w a ł c i ć S m e r f e t k ę " , „ P o m a r a ń c z e też z i e l o n e " ) . A k c j a w pasażu z okazji Dnia Dziecka p o d hasłem „ R e w o l u c j a K r a s n o l u d k o w a " ( „ M i l i c j a w krainie c z a r ó w " , „ C h c e m y Marysi nie s i e r o t k i " , „ N i e ma w o l n o ś c i bez c z e r w o n o ś c i " , „ K a ż d y krasnal jest c z e r w o n y " , „Krasnale nie głosują, są za m a ł e " , „ W i ę c e j k a p t u r k ó w , mniej m u n d u r k ó w " ) . Impreza „ w y b o r o w a " z okazji w y b o r ó w d o rad n a r o d o w y c h na Placu Z a m k o w y m i na Starym Mieście ( „ J a r u z e l s k i k r ó l e m P o l s k i " , „ N a j l e p s z a jest musztarda w y b o r o w a p o o b i e d z i e " , „ P r a c u j ą c dla kraju pracujesz dla k r a j u " ) . Gdańsk: Impreza e k o l o g i c z n a p o d hasłem „ U w o l n i ć ryby z puszek". Poznań: M i e j s c o w a P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a poprzebierała m ł o ­ d z i a n ó w za panie i urządziła demonstrację przy R y n k u niosąc transparent „ K o b i e t y polskie popierają politykę r z ą d u " . Milicja nie w y t r z y m a ł a i rzuciła się na p r z e b i e r a ń c ó w , którzy zaczęli piszczeć i krzyczeć „ B i j ą k o b i e t y " ( „ P W A " , nr 1 1 / 8 8 ) . Łódź: W rocznicę Wielkiej Rewolucji Październikowej, która dla całego naszego pokolenia jest symbolem powrotu do ery kamie­ nia lupamnego i kanibalizmu, kilkanaście osób z tabliczkami „Galopująca inflacja" na piersiach galopowało w tę i z powrotem po ulicy Piotrkowskiej. Dodatkowym uzupełnieniem tej kom­ pozycji były sztafety z transparentami „Niech żyje kryzys" i „Żą­ damy byle czego". Milicja instynktownie włączyła się do działań ANTYKRYZYSOWYCH zatrzymując wszystkie „Galopujące inf­ lacje". Dokonano także aresztowań w ówczesnych sferach rzą­ dowych (zatrzymano m.in. ministra finansów próbującego osten­ tacyjnie żebrać na ulicy). W trakcie tej niekonwencjonalnej próby powstrzymania inflacji wszystkim chętnym wyspecjalizowani funkcjonariusze udzie/i/i bezpłatnego masażu pleców. 13 grudnia, na znak uznania i pamięci radosnych wydarzeń zorganizowano „Dzień Solidarności z MON" z przewodnim hasłem „Pomóż milicji - pobij się sam". Krytycznego dnia na wysokości łódzkiego Hortexu pojawili się osobnicy z tabliczkami „Obiekt do zatrzymania"przybyła też delegacja pragnąca powi­ tać chlebem i solą pierwszy poranny radiowóz. Zgromadzeni w liczbie ok. 2 tysięcy odśpiewali niezwykle popularny w Łodzi hit „Do zatrzymania jeden krok". Milicja wbrew miejscowym tradycjom nie pojawiła się. W wyniku tego sabotażu happening przekształcił się w wiec żądający przywrócenia stanu wojennego oraz natychmiastowej koronacji Wojciecha Jaruzelskiego. („Ga­ zeta W y b o r c z a , 4 . 1 0 . 8 9 . ) Temat P o m a r a ń c z o w e j A l t e r n a t y w y w cenzurze został o d ­ b l o k o w a n y w lipcu ub.r. Na łamach „ P r z e g l ą d u T y g o d n i o w e g o " (nr 2 7 / 8 8 9 ukazała się r o z m o w a z kpt. Leszkiem M a j e m , d o w ó d ­ cą p o d o d d z i a ł u Z O M O , który n a d z o r o w a ł stołeczne h a p p e n i n g i Białej A l t e r n a t y w y 1 czerwca ( „ R e w o l u c j a K r a s n o l u d k o w a " ) i 1 9 czerwca ( A k c j a „ W y b o r o w a " ) . Tekst pełen w y r o z u m i a ł o ś c i w o ­ bec młodzieży, u ś m i e c h u , p o g o d y , c h o ć dzielny kapitan o p o w i a ­ dał w ł a g o d n y m t o n i e i o t y m , c o m u się nie p o d o b a ł o : Za mną przez pewien czas noszono transparent, określający mnie jako radykała. - A co w tym z/ego? - Nic, tyle tylko, że był napisany tak: „RADY - KAŁ", więc ten transparent zabrałem, mówiąc, że jest głupi. - Krasnale zaczęli skandować wtedy: „Głupi transparent, mądry milicjant". Fragment w y p o w i e d z i Gargamela ( c h o ć k a p i ­ tan s t a n o w c z o zaprzeczył, j a k o b y nim był) o b i e g ł prasę: ... uczestnicy happeningów nie zachowali się agresywnie, s/ucha/i niemal wszystkich poleceń, współpraco wali z nami przy utrzyma niu porządku, a w końcu rozeszli się spokojnie. Pani A l d o n a Krajewska napisała ( „ P o l i t y k a " , nr 3 0 / 8 8 ) : Wygląda na to, że �milicjanci warszawscy mają inne poczucie humoru niż ich kole­ dzy z Dolnego Śląska, a może stołeczna alternatywa różni się od wrocławskiej celami i metodami działania. Inna s p r a w a , że wszystkie późniejsze h a p p e n i n g i w Warszawie ( „ D z i e r ż y ń s k i naszym i d o l e m " z okazji 4 4 rocznicy p o w s t a n i a M O i SB, „ R e w i a soc. m o d y " , „ W i e l k i e żarcie" z okazji 1 rocznicy referendum w s p r a w i e reformy gospodarczej itp.) zostały mniej l u b bardziej brutalnie rozbite. J e d n a k w letnim okresie z a p a n o w a ł a sielanka dla P o m a r a ń c z o w c ó w całej Polski. Dziennikarze, którzy odkryli, że w h a p ­ p e n i n g a c h bardzo w a ż n ą rolę o d g r y w a milicja, z a p o w i a d a l i n a w e t zmierzch p o d o b n y c h imprez, t y m bardziej, że M a j o r p o akcji Tajnej Spółdzielni M i e s z k a n i o w e j „ M a t a H a t a " , w czasie której krążył t y l k o j e d e n j e d y n y - t e k t u r o w y - r a d i o w ó z , w y d a ł „ K o m u n i k a t W o j s k o w y , nr 4 / 8 8 " : Zwracam się do Was mężni pomarańczowi rycerze, zwycięskie hufce, wielcy hepenarzy ulicy Świdnickiej. Apeluję też do pomarańczowych małolatów i ciotek rewolucji. Od kilku miesięcy w naszym mieście szerzy się zdrada. Powiedzmy sobie wprost. Happeningi i ich sukces zosta/y poważnie zagrożone przez zorganizowany na wielką skalę spisek. Kim są sabotażyści? Kto chce zniszczyć ruch happeningowy? Milicja podstępnie przestała zamykać, wycofała się z ulicy, aby skompromitować nas brakiem pomysłów. Sami widzimy podczas akcji, jak trudno zastąpić milicję, która dokłada wszelkich starań, aby happeningi były urozmaicone, to funkcjonariusze efektownie kończyli każdą akcję. A teraz, bez obecności niebieskich dżentel­ menów jest niezwykle ciężko. (...) P o d o b n e w r a ż e n i e mają uczestnicy h a p p e n i n g ó w : Zastana­ wiam się, jak oni by kończyli akcję, gdyby milicja się nie włączyła (Pablo). To jest niesłychane uczucie, gdy masz za sobą trzysta osób, gotowych na wszystko. Oni czekają tylko, żeby ich prowa­ dzić... Dokąd? Na szczęście pojawia się milicja i ona zawsze wszystko kończy ( M a m u t ) . Okazało się jednak, że i bez milicji m o ż n a się b a w i ć : / czerwca we Wrocławiu zebrało się pięć tysięcy osób. Krasnoludki za­ trzyma/y ruch na największym moście wrocławskim, obmalowali sprayami Urząd Wojewódzki, nie powstrzymane przez nikogo rządzi/y miastem. Tak duże demonstracje Wrocław oglądał chyba W 1983 roku. Krzyczano wtedy na ulicach: „Chcemy Lecha, nie Wojciecha". Wtedy były palki i gazy, mogło skończyć się wyro­ kiem. Teraz palki czasem idą w ruch, ale nikt przed nimi nie ucieka w panice, dają też wyroki za happeningi, a skandowane przez krasnoludki hasło brzmi: „Chcemy Śmieszka, nie Wojcieszka". Ogólnie rzecz biorąc, trochę pozmieniało się. Do tej pory, jak nas po happeningach zatrzymano na kilka godzin, tłumaczyliśmy cierpliwie, że to bez sensu, że policyjne interwencje tylko wzmacniają surrealistyczne efekty. Tym razem nie było policji, a pierwszoczerwcowa impreza wypad/a jeszcze lepiej niż zwykle. Sama już nie wiem, co też radzić funkcjonariuszom („PWA", 24/89). Teoretycy, uczestnicy snują rozważania na temat roli m i l i c j a n ­ t ó w w h a p p e n i n g a c h , piszą o różnych etapach tworzenia nowej formy rzeczywistości w happeningu, w y l i c z a j ą różne elementy i s y m b o l e w akcjach. Niektórzy oskarżają M a j o r a : Swoimi akcjami nie wyprostowuje pan tej chorej świadomości. Przeciwnie - wprowadza jeszcze większy mętlik. Po chwili radosnego ryku, zapomnienie o nędzy egzystencji, bezmyślne twarze znów zasia­ dają przed swoimi telewizorami. Dla mnie pełni pan rolę wiel­ kiego nadmanipulatora, jeszcze sprytniejszego, jeszcze inteligen­ tniejszego niż inni, który patrzy na to wszystko zza rogu i śmieje się jakimś diabelskim chichotem. Te akcje są potrzebne panu. Dla zaspokojenia własnego egoizmu ( W o j c i e c h G ł u c h , „ R e p o r t e r " , nr 1 0 / 8 9 ) . Natomiast p r a w i e nikt nie z w r ó c i ł u w a g i na istotę całej sprawy, którą Ewa Szemplińska, autorka pierwszej m o n o g r a f i i P o m a r a ń ­ c z o w e j A l t e r n a t y w y , s f o r m u ł o w a ł a lapidarnymi s ł o w a m i : Może zabawy na Świdnickiej chronią nas przed paranoją, a może przed nienawiścią. Prawie nikt nie u ś w i a d o m i ł sobie w pe­ łni s ł ó w M a j o r a podejrzewając g o o o d w i e c z n e k p i n y : Działanie bez przemocy wywołujące pozytywne skutki. To jedyne działanie godne zainteresowań prawdziwego człowieka dzisiej­ szej epoki ( M a ł y M i n i f e s t z w a n y M i n i - f e s t ) . Czy ktoś pomyślał o t y m , że p o m a r a ń c z o w e h a p p e n i n g i są o r g a n i c z n ą częścią w i ę k s z e g o , o g ó l n o n a r o d o w e g o h a p p e n i n g u , h a p p e n i n g u , k t ó r e m u c h y b a p o raz pierwszy o d h a p p e n i n g u G a n d h i e g o udało się p r z e p r o w a d z i ć r e w o l u c j ę bez k r w i . Gdy niektórzy w i d z ą w Majorze W i e l k i e g o Błazna, ekstremę, ś w i r a , artystę, n a d m a n i p u l a t o r a , m o ż n a z a r y z y k o w a ć t w i e r d z e n i e - c h o ć M a j o r z d e c y d o w a n i e zaprzecza - że jest o n m ą d r y m , r o z w a ż n y m a jednocześnie o d w a ż n y m p o l i t y k i e m , który s p e c y f i c z n y m i ś r o d ­ kami artystycznymi w ł ą c z y ł się d o działania d r u g i e g o mistrza h a p p e n i n g u z G d a ń s k a : . . . / tym razem odbyło się bez nienawiści. Surrealizm socjalistyczny podbija serca i umysły. Pomarańczowa Alternatywa naprawdę uczyniła hokus-pokus ze świadomością. Milicja nie wzbudza agresji ani lęku, tylko zdrowy śmiech i odrobinę współczucia. To pachnie rewolucją, nieko­ niecznie surrealistyczną ( „ P W A " , nr 9 / 8 8 ) . Teraz, o d k ą d stróże porządku poczęli w s t r z y m y w a ć się o d udziału w z a b a w i e , h a p p e n i n g i straciły na surrealności i w i g o r z e . Czyżby nadszedł czas surrealizmu z ludzką twarzą? - zapytuje z nadzieją Z b i g n i e w Ż b i k o w s k i na ł a m a c h „ Ż y c i a W a r s z a w y " ( 2 8 . 0 4 . 8 9 ) . J e d n a k nie spełniły się nadzieje, bo realnie istniejący socjalizm (o ile jeszcze rzeczywiście istnieje!) dostarczył n a m takiej dozy surrealizmu, o jakiej M a j o r nie m ó g ł marzyć n a w e t w najbardziej surrealistycznych snach. W d n i u 17 listopada 1 9 8 9 r. w W a r s z a w i e na placu Dzierżyńskiego, k t ó r e g o rok t e m u tak dzielni broniły przed C z e r w o n y m i Krasnalami Smerfy p o d d o w ó ­ d z t w e m b o h a t e r s k i e g o Gargamela, o b a l o n y został p o m n i k idola C z e r w o n y c h K r a s n o l u d k ó w , „ d u m y (litera „ m " poprzedniej n o c y została z m i e n i o n a na „ p " ) p o l s k i e g o n a r o d u " Feliksa Dzierżyńs­ kiego. W m o m e n c i e z d e j m o w a n i a z c o k o ł u s p i ż o w e g o bohatera przy p o m o c y sprzętu p o d z n a k i e m f i r m o w y m „ W a r y ń s k i " okazało się, że Żelazny Feliks nie jest ze spiżu, nie jest z żelaza, tylko z b e t o n u p o m a l o w a n e g o na k o l o r brązu, tak samo, jak p o m a l o ­ w a n a była na c z e r w o n o zatrzymana przez SB w e W r o c ł a w i u załoga pancernika „ P o t i o m k i n a " i „ A u r o r y " w d n i u W i g i l i i R e w o l u c j i Październikowej. Żelazny Feliks - t o B E T O N ! Panie Majorze, m e l d u j e m y posłusznie, że surrealizm socjalis­ tyczny jest n i e z w y c i ę ż o n y ! czerwiec 1 9 8 9 HASŁA I NAPISY NA TRANSPARENTACH Naszym celem mieszkanie - naszym mieszkaniem cela Byliśmy, jesteśmy, b ę d z i e m y - ludzie b e z d o m n i Socjalizm t o p o k ó j - kapitalizm t o d w a p o k o j e z k u c h n i ą Żądamy k w a d r a t o w e g o stołu W s z y s t k o jest jasne Więcej b i a ł y c h p l a m Uwolnić Świętych Mikołajów C h o d ź c i e z nami krasnalami Precz z c z e r w o n y m i . . . krasnalami Precz z u P A Ł A M I Dość p o k o j u W i e m y , że niektórzy nas jeszcze nie kochają, ale my będziemy ich k o c h a ć tak d ł u g o , aż nas p o k o c h a j ą A n t y k o n c e p c j a w a r u n k i e m czystości w łonie partii Ś w i ę t y M i k o ł a j tak - Dziadek M r ó z nie A r m i a t w o j a mać Baby d o w o j a Nie ma w o l n o ś c i bez w o j s k o w o ś c i Zamienić czołgi na w o ł g i Żądamy rehabilitacji L w a T r o c k i e g o - t w ó r c y A r m i i C z e r w o n e j J u t r o będzie lepiej VI etap reformy - k o c h a j m y się U w o l n i ć misia C h c e m y chatki zamiast pałki Naszym hasłem bułka z masłem Układ Warszawski awangardą pokoju Krasnoludki w s z y s t k i c h k r a j ó w łączcie się! Mniej k o n d o n ó w - więcej p o l i g o n ó w Kingsajz dla w s z y s t k i c h Pisarze d o pióra, studenci d o nauki, pasta d o z ę b ó w Fot.: Erazm C i o ł e k - N. 2, Krzysztof S a b a k - il. 3 - 5 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95a58de1b2697e5d68aa7e0d6c7e0b25.pdf f391b9e4a6bd1af5fac59d26e0720807 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2761 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2571 Title A name given to the resource "Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.138-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zgredy rule i ulotna sztuka niewinności Jacek Olędzki Tramwaje i autobusy. Pociągi, kolejki dojazdowe i me­ tro. Kto korzysta z tych środków komunikacji? Tłumy ludzi. Kim oni są? Ponieważ wielu i coraz więcej przemieszcza się własnymi środkami lokomocji, odpowiedź jest w jakiejś mierze ułatwiona. Z publicznych środków komunikacji rzadko korzystają właściciele aut. Wiadomo zaś, że auta są drogie. Zatem w interesującym nas tłumie przeważać po­ winny osoby niezamożne. A spekulując dalej można stwier­ dzić, że osoby niezamożne nie należą do ludzi sukcesu. Z kolei nie trudno dopowiedzieć, że ludzie sukcesu należą do pewnej kategorii społecznej, którą wypada nazwać wy­ brańcami, między innymi bożymi. I dlatego w autobusach i tramwajach bardzo rzadko spotyka się księży. Częściej już w tych niewygodnych środkach lokomocji spotkać można siostry zakonne, ale nie kapłanów, bo powinnością sióstr nie może być zaszczytne dostojeństwo oraz ten rodzaj sakralności (namaszczenia), jaki jest zarezerwowany wyłącznie dla mężczyzn. Nie spotyka się w TiA (tramwajach i autobu­ sach) innych reprezentantów najwyższego stopnia powagi i dostojeństwa, czyli gangsterów, polityków, wysokich urzę­ dników państwowych, prezenterów i prezenterki TV, pań z agencji towarzyskich oraz bardzo wielu moich znajomych, wysoce przyzwoitych ludzi (wszyscy z wyższym wykształ­ ceniem i z tytułem przynajmniej magistra). Nie dostrzeże się w tłumie pasażerów TiA umundurowanego policjanta, umundurowanego strażnika, jakiegoś ochroniarza czy ofice­ ra WP. Zdarzają się natomiast kominiarze. I tylko na pomo­ stach pojazdów. A więc, albo z tyłu autobusu, albo z tyłu i przodu drugiego wagonu tramwaju. W świetle powszech­ ności w kraju aut osobowych, w których się podróżuje tyl­ ko wygodnie siedząc, wszyscy ci (jak kominiarze) przemie­ szczający się na stojąco, to reprezentanci jakichś osobli­ wych umiejętności, dziwnego statusu społecznego, rzec można mało reprezentatywni dla aspiracji istniejących w narodzie. Usprawiedliwieni w tym godzeniu się na nie­ wygody są tylko przedstawiciele grup przejścia, a więc uczniowie, studenci oraz chorzy i emeryci. Natomiast pozo­ stałą resztę zaliczyć należy do nieudaczników, ludzi bez wymagań, ograniczonej woli, nikłych aspiracji tudzież sła­ bego ducha. Ubolewam, że do takiej właśnie zaliczam się części mego narodu. Do niej też adresowane są autobusowe nalepki albo ina­ czej nazywane wlepki, vlepki, vlepcy (słowa z rodziny nazw takich, jak krzyżówki, układanki, zdrapki), ręcznie wykona­ ne niewielkie obrazki i napisy, szczególny rodzaj twórczości. Jej potencjalnymi odbiorcami są w ogólności ludzie smutni, zatopieni w swoich myślach, otępiali i bierni pasażerowie au­ tobusów. Ale to tylko mniemanie. Pewne jest natomiast, że ja- Pinokio przed Bristolem. Od lewej: Krzysztof Sidorek, Robert Czajka, Marian Libel. Fot. J. Olędzki 138 �kimiś rzeczywistymi odbiorcami tej twórczości są jedynie młodzi, w dodatku gapowicze, którzy lokują się blisko tylne­ go i środkowego wejścia, skąd najłatwiej czmychnąć przed kanarem. Spowija tę twórczość rodzaj dziecięcej niewinno­ ści, naiwności i , co tu dużo mówić, nieodpowiedzialności, której źródłem jest nadmierna ufność. MOJA M A M A YEST 1 NAYLADNIEJŚA . się na cały świat, że jajko zniosła, ale kurę zdumioną. To zna­ komity pomysł, wesoły i zdecydowanie rodzący poważne za­ stanowienie. Nie wszystkie wlepki Lolasa, a jest ich ponad 2 tysiące, mają tę samą siłę wyrazu. Zdarzają się w jego twórczości pra­ ce banalne, a nawet kiepskie. Wszelako w tej ogromnej licz­ bie dokonań każdy znajdzie coś dla siebie miłego, artystycz­ nie dojrzałego i przekonującego. NISZCZ To nalepka już sprzed paru lat, jedna z najstarszych. Poja­ wiła się niespodziewanie w mieście grozy, oszałamiających wydarzeń, gwałtów, nieoczekiwanych wyzwań, szalonych aspiracji, przygnębiających decyzji i odgórnych postanowień. Młodociany autor zapewne nawet nie przypuszczał, jaką uru­ chamia lawinę dobrych uczuć, pogodnych myśli, sensownych wyznań. W trywialnym świecie interesów i spraw zagościła niewinność. Pojawiła się poezja. Kpina z politycznych wyda­ rzeń stanu wojennego oraz osobliwości końca lat osiemdzie­ siątych i początku lat dziewięćdziesiątych, którą poznaliśmy w erupcji iście rodzimego graffiti z szablonów, ma swoją kontynuację od około 3 lat w Warszawie w autobusowych wlepkach. Kpina i żart przenoszące nasze odczucia z ponurej rzeczywistości w świat nadrealny. Oto rysunek (bez jakiego­ kolwiek podpisu) zastygłej w bezruchu kury. Pod kurą jajko. Całość na niewielkiej żółtej karteczce i podpisana. LOLAS. Chcąc nie chcąc wpatruję się w kurę, postrzegam w niej zdu­ mienie czy zaskoczenie. A za oknem widoki z Krakowskiego Przedmieścia porażające dostojeństwem. Pałac prezydenta, Bristol. Tutaj wysiądę, będę mijał hotel i Bank Gdański, ale przez cały czas Kura i jajko artysty Lolasa - goszczącego wielu swymi dokonaniami w intemecie - będzie mi towarzy­ szyła, napawając mnie pogodą i śmiałością. Moc bowiem od­ działywania przekazu plastycznego w autobusie, gdzie panu­ je atmosfera aresztu, chociaż dobrowolnego, jest wyjątkowa. Myślę więc o cudzie natury, znoszeniu przez kurę jajka. A ją samą wciąż mam przed oczyma, nie gdaczącą, nie szczycącą RASIZM Napis ten uzupełnił Lolas rysunkiem przytulających się pieska i kotka. W stosunku do znaków najczęściej spotyka­ nych, wieszania na szubienicy swastyki oraz deptania jej woj­ skowym butem, pomysł ukazania obok siebie odwiecznych wrogów - psa i kota - nie dość, że jest oryginalny, to najważ­ niejsze, że rozwija poetykę, jaką w swej twórczości wypraco­ wali wlepkowicze. Cechuje ją niedosłowność, łagodność, puentowanie pryncypialnych treści w napisie obrazkiem o charakterze zaskakująco pogodnym. W wielu przypadkach słuszny protest czy wysoki stopień emocjonalności łagodzo­ ny jest żartem, dowcipem, a nie gniewnym oburzeniem czy surowym szyderstwem. Ten styl u Lolasa mają jego wlepki poświęcone zrywaczom i zmywaczom, których nazywa insek­ tami. Chodzi oczywiście o sprzątaczki autobusów w zajez­ dniach oraz wielu dbałych kierowców, by w ich pojazdach panował „ład i porządek". ZERWIJ NAKLEJKĘ INSEKCIE! Zrywający przedstawiony został w zabawnej pozycji przyle­ gania podeszwami butów do ściany pionowej karoserii auto­ busowej (il. 2). Lolas kwestii zrywania dzieł wlepiaczy po­ święcił jeszcze jedną wlepkę. Ukazuje ona księdza w birecie z krzyżykiem i w sutannie z uniesionym palcem wskazują­ cym. Podpis pod rysunkiem oznajmia, że zrywający wlepki nie otrzyma rozgrzeszenia. Praca męskiej czes'ci zespołu Pinokio, Pinokio wśród ludzi. Szablon najczes'ciej odbijany na czarno. Wym. 18x26 cm. 1998 r. 139 �Inni autobusowi artys'ci swój protest wobec zrywaczy ograniczyli do samych napisów: ZRYWACZE ZRYWAJCIE SIĘ Z TEGO AUTOBUSU NIE ZRYWAJ MNIE Podpis pod rysuneczkiem Koziołka Matołka. Oburzenie zrywaczy (zapewne sprzątaczek) wyraża wylepka byle jak wypisana odręcznie: KAŻDY MA DO SWOJEJ Anna Pochmara i Marian Libel. Fot. J. Olędzki OTWARCIE DŁUGICH: NQSOU CZAPECZEK Robert Czajka rysunek, tekst zespołowy. Pinokio otwarcie sezonu... Na żółtym tle czarne litery i czarny rysunek. Wym. 5x8 cm. 1996 r. PRAWO GŁUPOTY Przy końcu lutego 1998 roku w autobusie 195 znalazłem obok nalepki choinki bożonarodzeniowej nalepkę DŻEPETTA z lipca 1997 roku: Z R Y W A C Z E R Ó B C I E CO C H C E C I E WSZYSTKICH NAKLEJEK I TAK NIE ZERWIECIE Wokół tych dwóch długo już istniejących nalepek widać liczne siady po innych dosyć starannie usuniętych (zachowa­ ły się tylko charakterystyczne, prostokątne, różnej wielkości plamy po kleju). Aby się zorientować, jakie usunięto nalepki, sięgnąłem do swego notatnika z 1997 roku. Otóż w kwietniu tego roku w autobusie 195 zarejestrowałem obecność wlepek, które niewątpliwie dotyczyły ich usuwania (zmywania): T r z e b a p r a ć i j e s z c z e raz p r a ć samo s z o r o w a n i e i m y c i e nie w y s t a r c z y ! W tymże autobusie 195 znajdowały się również wlepki z rysunkami. Wychudzony golas pod prysznicem. Można przypuszczać, że autor zauważył szczupłość kierowcy z tego autobusu. UJ 2 WZIOŁ PRYSZNIC I TYŻ NIC WARSZAWA 131 POCZTOWA 34 Magdalena Tomkowicz, Wieczne pragnienie... Na żółtym tle czarny rysunek, kwadraty i trójkąty zielone. Wym 8x8. 197 r. K. Sidorek, Każdemu świat... Twarz niebieska, usta i napis czerwony. Wym. 5x7. 1996 r. 140 Sprzątaczkom ktoś poświęcił wlepkę łaciatego byka z po­ tężnym przyrodzeniem. Niewątpliwie zwyciężyła irytacja, bowiem wlepkowicze nie świntuszą i nie korzystają z treści obscenicznych. Można więc przypuszczać, że wiosną ubie­ głego roku rozegrała się między wlepkowiczami a ich prze­ ciwnikami sroga bitwa. Przetrwanie wlepki DŻEPETTA, ja­ ką wcześniej przedstawiłem, to zwycięstwo obydwu walczą­ cych stron. W subkulturach rzecz możliwa, w kulturach ra­ czej niespotykana. To bardzo pouczające doświadczenie w kontakcie z twórczością wędrownych galerii autobuso­ wych. Dewiza życiowa często powtarzana przy byle okazji przez najważniejszego urzędnika zajezdni przy ulicy Inf­ lanckiej: TO M I WISI I POWIEWA, mogła się udzielić służ­ bom porządkowym oraz surowym wcześniej w swych osą­ dach kierowcom autobusów. Stąd obecność przez wiele na­ wet miesięcy jakichś wlepek, między innymi tej o wzrusza­ jącym przekonaniu wlepkowicza o potrzebie nieustępliwego tworzenia mimo drastycznych aktów niszczenia najwarto- �ściowszych prac. Uroczy DŻEPETTO w jednej ze swych wlepek dopiekł kierowcom, zwracając uwagę, w jakich cho­ dzą butach („na pewno nie w trampkach, prędzej w gumiach") i że do zdrapywania jego prac używają niewątpliwie śrubokręta. I pewnie takim narzędziem zdrapano w autobusie 195 wylepki LEPCEGO, wyróżniającego się artysty wędrownych galerii autobusowych w Warszawie. Oto jakiego rodzaju pra­ ce LEPCEGO mogłem oglądać w autobusie przemierzającym stolicę od Młocin do Natolina: MOSTY TONĄCE WE MGLE Napis ten znajdował się na nalepce, starannym maluneczku, ukazującym w fioletowej poświacie trzy zwężające się czterościany. Oglądałem tę wlepkę o szóstej rano czwartego kwietnia 1997 roku w zabłoconym jelczu jadącym w deszczu Miodową i Krakowskim Przedmieściem... WIĘC SKRYWANE KRAINY KWITNĄ POD LAMPĄ GDY PAPIER JEST LUSTREM DUSZY A. Pochmara. Człowiek myślący... Tło żółte, rysunek czarny. Wvm. 7,5x8,5. 1997 r. Artysta skomponował ten napis z dwóch części. Więc skrywane krainy kwitną umieścił w lewym górnym rogu kartki, a pozostałą część tekstu w prawym dolnym. Między tymi dwoma zdaniami narysował ukośnie pióro ze stalówką i kleks... Podpisał się LEPCY. WYDAJE NADAJĄ SIĘ, ŻE ŻYCIU CZŁOWIEKA FORM NIE LUDZIE LECZ POSTACIE Z KSIĄŻEK. GRAHAM GREENE LEPCY ma na swoim koncie również taką wlepkę: SŁOŃCE ZACHODZI NAD MORZEM MOJEJ NIEMOŻNOŚCI. Wyznanie to uzupełnia pejzażyk w charakterystycznej dla artysty tonacji fioletowoniebieskiej. Ale za najciekawszą uznałbym taką nalepkę LEPCEGO: NOCĄ: ZASTĄPIŁA PRZEMĄDRZAŁE ŚWIATŁO JAŁOWA CIEMNOŚĆ. SZEDŁ ULICĄ ZAPALEŃCÓW. Sam zaś rysunek przedstawia postać nagiego mężczy­ zny widzianego od tyłu, który przemieszcza się w nijakiej przestrzeni. Delikatne prowadzenie czarnej, wątłej kreski. To już początek tego roku, autobus 174. Mój ulubieniec eksponujący prace w 195, 116 i 174 (ten ostatni ma pętlę na Konwiktorskiej) mieszka niewątpliwie na Nowym Mie­ ście. Cieszę się z tego, bo pewnie mieszka po sąsiedzku i będę mógł śledzić rozwój jego dojrzałych, poruszających pomysłów. Poważne i przemijające treści, jakimi zajmuje się Lepcy, wzmacniają nalepki żartownisiów i zwięzłe wyznania. Oto R. Czajka, Utrzymujący równowagę... Zielona kreska. 1997 r. Lezą na stole dwa duże mol© obok tych moli X T V e r a do w o l i , d u E e leszcze a dalej jeszczeią Jakto' yjstko zjesz poIb M. Tomkowicz, Leżą na stole... (dziecięca wyliczanka). Żółte tlo tekst i rysunek czarny. Wym. 5x7,5 cm. 1996 r. 141 �To iście edycja komputerowa, to świadectwo oswojenia się z komputerem, podstawowym dziś narzędziem pracy inte­ lektualnej i również artystycznej. Takich treści i form w muraliach nie ma. CO SIĘ GŁUPKU WEŹ PISAKA KURCZĘ I COŚ GAPISZ? NAPISZ! Wlepkowicz HERMAN wyraźnie przybity niszczeniem znakomitych jego wlepek, aby się jakoś pocieszyć, przylepiał karteczki małe jak znaczek pocztowy z wypisaną prośbą: NA­ RYSUJ COŚ. Ktoś narysował mu kaligraficzny zygzaczek, a ktoś inny kreskę, a ponad nią stateczek przypominający ry­ backi kuter... LE PIŁEŚ LE PIŚ PIŚ R. Czajka, Spojrzałem... Żółte tło, rys. czarne. Wym. 7,5x10 cm. 1997 r. żółtymi inicjałami J. B. podpisał się autor na białej kartce z umieszczonymi, czarnymi wyrazistymi literami drukowa­ nych: V L E P I A M , WIĘC JESTEM ! Uzupełnić to możemy serią takich informacji, przeważnie anonimowych: NALEPY TO TAKIE TAGI Jest to wylepka z autobusu „195". Widziałem ją w maju 1997 roku, a więc w niedługim czasie po brutalnym likwido­ waniu w tym pojeździe swawolnej twórczości. W zachęcie do pisania sformułowanej w drugiej osobie postrzegam gest so­ lidarności z pokrzywdzonymi wlepkowiczami i zarazem coś z samopocieszenia. Szacunek do słowa ich adorowanie, to ważna cecha twór­ czości wlepkowiczów. Oto o poranku wiosennym w „175" mogłem rok temu przeczytać: Patrzaj cię się dziwuj, ruszaj obdarzą ładnymi Wcześniej w tymże autobusie chyba tą samą anonimową ręką został wykonany rysuneczek nagiej, rozmarzonej dziew­ czyny i taki napis: Są miłośnicy dostarcza 142 twórczości radości co Jednakże najbardziej urzeka mnie w tej batalii, prowadzo­ nej przez kierowców ze śrubokrętami, pastwiących się szcze­ gólnie brutalnie nad zalepionych powierzchniami ich autobu­ sów, rodzaj wylepek nadrealistycznych, abstrakcyjnych, gło­ szących treści „ni z gruszki, ni z pietruszki": A Indianie wciąż śpiewają Albo niezwykła zupełnie wlepka, przedstawiająca fajkę i brodę wyłaniającą się spod daszka czapki kapitańskiej i ta­ ki oto napis ostrzegawczy: Kapitanie! R U С Y T А С Y O Z R A I А С Y jak AUTOBUSOWE Autor tego wyznania głosząc swój pogląd miał niewąt­ pliwie pełną świadomość istniejących różnic. Wiadomo bo­ wiem, tagi z graffiti malowanych na murach, ścianach ko­ lejek dojazdowych i w innych miejscach, to wyraz jednej przemożnej potrzeby uwidocznienia swego ja, a tym sa­ mym rodzaj rozwięzłej chęci zaistnienia, przepojonej py­ chą obecności. Stąd w graffiti ubóstwo treści i powtarzanie w kółko agresywnych liter swego wymyślonego w manii naśladowczej sztucznego, pretensjonalnego imienia - TA­ GU. W graffiti nie występują bezinteresowne, pogodne gry literowe: К P R В gałkami słowami. Chyba toniemy. A tuż obok wylepka, prawdopodobnie wykonana przez niedościgłego LEPCEGO, ukazująca chaos spiralnych, czar­ nych kresek. I napis: �W przenikaniu światów uważaj zawroty na głowy! Inny natomiast wlepkowicz ciężką pracę kierowcy zdrapywacza spostponował trzema obrazkami trzech zwierząt, podpisując je starannie: KROWA WIELBŁĄDEK KANGUREK Ów jawny infantylizm w ponurej rzeczywistości brudne­ go jelcza „195" odbierałem niczym kojące działanie balsa­ mu. Wszelako wlepki to potrzeba dzielenia się pewnego ro­ dzaju młodzieży - niewątpliwie tej najciekawszej, najwarto­ ściowszej (będącej wrogami skinów-nazistów-faszystów, szalikowców, pospolitych, młodocianych bandziorów i skre­ tyniałych chuliganów) - swymi odczuciami, poglądami, my­ ślami: JEDYNYM SENSEM TY JESTEŚ Pogodny, barwny malunek pary obejmującej się. Chłopak - biały, dziewczyna - czarna. Uśmiechnięci. Na jego głowie włosy sterczą jak u panków, u niej zwinięte są w rzędy kule­ czek. Murzyneczka unosi ponad głowę palce w victorii: N A J P I E R W SĄ L U D Z I E POTEM NARODY Różowa karteczka. Na dole rysunek lisa z puszystym ogo­ nem. Ponad lisem narysowany wieszak-ramiączko. Całość ukazana bardzo realistycznie. Obydwa znaki podkolorowane: Wolę biegać niż wisieć Wlepkowicz FIGER w jednej ze swoich nalepek podjął te­ mat opieki zdrowotnej. Na żółtej kartce ukazuje łóżko szpi­ talne z zaznaczoną na nim abstrakcyjnie kotłowaniną czar­ nych kształtów. Pod rysunkiem wypisany stosunkowo długi wywód o przybywaniu na ziemi wciąż nowych pokoleń i niewychodzeniu ze szpitali ludzi zdrowych. W innej wersji nazywa szpitale umieralniami. W świetle przedstawionych dotąd - z konieczności jedy­ nie wybiórczo - tekstów-wlepek, podejmowanych w nich kwestii społecznych, intelektualnych wyznań, żywych reakcji na dewastację, przyjąć należy, że poznajemy środowisko młodzieży legitymującej się wysoką wrażliwością, budują­ cym respektem dla spraw w życiu naczelnych. Przy tych nie­ wątpliwych cnotach raduje, że autorzy nie utracili cech przy­ pisywanych młodości: pogody ducha, przedniego dowcipu oraz zdolności do zuchwałego żartu. W ostatnich dniach 1997 roku pojawiły się w autobusie „175", najżyczliwszym wylepkowiczom, dwa rysuneczki na białych karteczkach wielkości dużych znaczków poczto­ wych. Oto one. Na pierwszym na wprost tylnego wejścia rysunek, który można by zatytułować „Wykład". Na pierw­ szym planie słuchacze, dostojni mężczyźni w garniturach. Na drugim planie dostojny wykładowca pod krawatem z pałeczką w ręce. Jest on skierowany w stronę olbrzymiej główki śruby, na której zaznaczone zostało charaktery­ styczne dla śrub wcięcie. W stronę tego wcięcia skierowa­ ne jest ostrze wielkiego śrubokręta. Czytaj: wykładowca objaśnia, do czego służy śrubokręt, a pilni słuchacze z uwa­ gą przyswajają cenne wiadomości. Po przeciwnej stronie ten sam autor zamieścił wlepkę, na której narysował lądo­ wanie pojazdu kosmicznego. Z pojazdu wychodzi grupka pasażerów przypominających swym wyglądem osoby z pierwszej wlepki... Mógł przedstawić nam te dwie ekstre­ malne sytuacje wspomniany już FIGER, który ma wielką łatwość rysowania, ale również cięty język i wyrafinowany dowcip: Mój pies w ł a ś n i e p r z e s z e d ł z j e d n e j i z b y do d r u g i e j Wiadomość tę FIGER przekazał pod koniec upalnego lipca 1997 w autobusie „174". I być może tenże dowcipny autor zafundował nam „wiejskie rozkosze" w autobusie „175": rysunek kolorowy ukazujący palec w dziurce nosa i taki podpis: Z NOSA M U C H Y P Ł O S Z Ę I M A M WIEJSKIE ROZKOSZE Możemy - jak sądzę - przejść już obecnie do uwag ogól­ nych o interesującym nas zjawisku. Pojawiło się ono 2-3 lata temu w okresie triumfowania tromtadracji SLD i nie wygasło po zwycięstwie AWS. Mo­ że stanowić rodzaj odreagowywania stresów kształtowa­ nych przez polityków rządzących krajem. Ponieważ polity­ cy traktowani są z pogardą, we wlepkach się o nich nie wspomina. Wlepki nawiązują do iście rodzimej sztuki ulicy - szablo­ nów, które miały zdecydowanie polityczny charakter i rozwi­ jały się bogato i rozmaicie głównie w brzemiennym czasie ponurych zdarzeń stanu wojennego w Polsce. Zachowują wlepki elementy działania konspiracyjnego, niejawnego i nieoficjalnego. Znajduje ta twórczość zajadłych przeciwników, głównie wśród kierowców i służb porządko­ wych w zajezdniach autobusów. Ale ma również swoich ci­ chych zwolenników wśród niektórych kierowców i pracowni­ ków zajezdni. W stosunkowo krótkim czasie w twórczości autobuso­ wych wylepkowiczów pojawiły się artystyczne i n d y w i ­ d u a l n o ś c i , mające honor sygnowania się własnym tagiem, dbające o własny, oryginalny styl, jak również rodzaj zainteresowań. Tylko w śródmieściu Warszawy, w sześciu au­ tobusach nr 174, 175,179, 116, 122, 195 możemy od 2-3 lat poznawać prace stałych artystów. Oto oni: LEPCY, LOLAS, FIGER, DŻEPETTO, ROBAL, REYTAN, HERMAN, J. B. Do nich dołączają twórcy anonimowi. I oni mają swoją ważną ro­ lę w rozwoju interesującego nas zjawiska. Oho, kapła chwilka. 143 �Zatem, nasza wlepka oscyluje między szyderstwem lub kpiną, sympatyczną drwiną a egzystencjalną z a d u m ą , pozorną błahos'cią treści a niezwykle budującym osądem: LUDZIE, MYŚLENIE NIE BOLI!!!!! Optymizm sąsiaduje z gorzką refleksją: N A K L E J K I STAŁY SIĘ JUŻ TAK GŁUPIE JAK L U D Z I E K T Ó R Y C H M I A Ł Y Z M I E N I A Ć Wlepkowicze wypracowali swój własny etos. Jego cechą podstawową jest niekorzystanie z wulgaryzmów, nieużywa­ nie słów ordynarnych, nieprzyzwoitych (niewinność, od której rozpocząłem ten komunikat). Wędrowne galerie wlepkowiczów w autobusach nawiązu­ ją do szerszego zjawiska przyozdabiania pojazdów, głównie ciężarówek, ale również rowerów, motorowerów, riksz, łodzi. Z pasji tej słyną Indie, ale również kraje Afryki , Azji Połu­ dniowo-Wschodniej, Ameryki Środkowej i Południowej. Ale w żadnym z tych miejsc na świecie nie występuje znane nam z kraju zjawisko, aby same osoby prowadzące pojazdy (ich gusta i zachowanie) prowokowały do rozwoju całkiem im ob­ cej twórczości. 2 N I E L I C Z NA K I E R O W C Ę SIĘ SAM ZABIJ NATOLIN Malowanie po kryjomu graffiti przez wrajterów na ścianach budowli zasługujących na całkowitą cześć, zamalowywanie przez tych artystów wagonów metra i kolejek podmiejskich również jest dokonywane - jak w przypadku wlepek - wbrew kierowcom czy użytkownikom wymienionych obiektów. Ale tylko w wylepkach pojawia się nieustający dyskurs z przeciw­ nikiem. Stanowi on niezwykle ważny czynnik inspirujący. Wlepkowicze w swojej twórczości korzystają z tradycyj­ nych już środków wyrazu, powszechnie dostępnych (długo­ pis, pisak, piórko, tusze, kredki oraz kartki samoprzylepne) jak też z grafiki komputerowej oraz przekazu w internecie. W autobusie „175" 5 marca 1998 roku przeczytałem efektow­ nie wydrukowaną komputerowo wlepkę. Cały napis „mach­ nięty" ukosem, a litery potrójnie cieniowane: CO Z TOBĄ ROBI BÓL? Pod tym pytaniem podpisała się pierwsza mi znana wlepkowiczka, KASIA Z GRÓJCA. Autorka zamieściła pod swoim imieniem adres do korespondencji, numer skrytki pocztowej w Grójcu. Możliwe, że autorka widziała wlepkę Lepcego poświęconą umieraniu w szpitalach czy inną tegoż artysty z rysunkiem śmierci dzierżącej kosę oraz sypiącą groszami: ŚMIERĆ NIE WYDAJE RESZTY Najlepsze wlepki wskazywałyby, że ich autorzy mogli czerpać inspirację z dzieł znanych artystów rodzimych i ob­ 144 cych. W wlepce barwnej FLEPKO SYLVA (kompozycja w kratkach wyobrażeń różnych kształtów i obiektów rzeczy­ wistych) postrzegam coś z pomysłów Miró. Zalecenie Woj­ ciecha Młynarskiego aby robić swoje, (RÓB SWOJE) wyko­ rzystał w jednej ze swych grafik Henryk Tomaszewski, a tak­ że wlepkowicz. Ten drugi słuszne zalecenie uzupełnił foto­ grafią... Klossa. Z kolei w grafikach Andrzeja Strumiłły Mój dziennik, przewspaniałych pracach pokazywanych obecnie w podziemiach Zamku Ujazdowskiego, wyczuwam klimat ulotnej sztuki niewinności i dobrych myśli, którą rozwijają najlepsi wylepkowicze w wędrownych galeriach autobuso­ wych. Wlepkowicze to sympatyczni reprezentanci najlepszej części młodzieży szkolnej w Warszawie. Nie przynależy ta młodzież do budzących grozę wszelkiej maści młodocianych bandziorów, wandali, chuliganów; czyli kiboli, szalikowców, dresiarzy, skinów i innych żałosnych nieszczęśników. Wiele wlepek jest adresowana wyraźnie do tej nieszczę­ snej części młodzieży. W jednej z wlepek LOLASA znaleźć można szczegółowy opis dresiarza, bohatera nie tylko przedmieść, odległych peryferii, ale również centralnych w stolicy blokowisk (chociażby z ulic Andersa i Solidarno­ ści). Tenże LOLAS rodziców dresiarzy, skinów itp. nazywa ZGREDAMI RULAMI. Słowo ml, mlek, jest łagodną formą srała, sralka. Zgredy rule w wylepkach LOLASA ukazywani są w strojach dziecięcych, jako istoty bardzo z siebie zado­ wolone, kochające swoje wcielenia w pysznych i dumnych dresiarzach; dzieciach o których „nic złego powiedzieć nie można". Istotą wlepki jest błyskotliwa zwięzłość i dosadność. Do­ tyczy to zarówno tekstów, jak również obrazków. Dojrzali wlepkowicze korzystają z humoru sytuacyjnego. Sprzyja mu stała, ponurawa atmosfera panująca w autobusie. I każdy żart z wlepki reflektowany jest przez ów nastrój. Ale DŻEPETTO i pewnie ktoś jeszcze, stara się stworzyć nieoczekiwane, kon­ trastujące sytuacje. Otóż wieloma swoimi wlepkami przy­ zwyczaił odbiorców, że interesuje go wyłącznie przeszłość. Sumiennie przedstawia daty ważnych zdarzeń w dziejach oj­ czyzny. Bolesław Chrobry, Bolesław Śmiały, Zygmunt Stary, Mieszko. Oto postaci, którym DŻEPETTO poświęca uwagę. I nagle u tego autora pojawia się data z przyszłości i dwie osoby wlepkowiczów. 2008 ROBAL & REYTAN BUDUJĄ ŁUNOCHOD Zakres tematyczny wylepek jest rozległy. Poszczególne tematy mniej lub bardziej wyraziście się wyodrębniają. Za­ pewne historyzm to temat indywidualny wspomnianego DŻEPETTO, podobnie, jak drobiazgowo opisywana co­ dzienność życia szkoły, przedstawiana przez autora KO­ CHANEGO PAMIETNIQA Ale w wlepkach odnajdziemy również poważne tematy społeczne, polityczne czy doty­ czące... bytu, sumienia, samotności, refleksji nad losem człowieka, wiary i samego Boga. Oto wybrane teksty z wlepek „religijnych", jednosłowna i rozbudowana, wielos łowna: �JEZUS BÓG HONOR OJCZYZNA. OJCZYZNA - ZGNILIZNA. HONOR - CHORUJE. POZOSTAŁ BÓG. KTO NIE WIERZY W BOGA TEN W R Ó G ! RELIGIA TO RZECZ LUDZKA Pojawiają się również pytania: Czy miałeś objawienia? Przyznasz Szanowny Czytelniku, że tego rodzaju pytanie w smutnym, pustawym jelczu o świcie czy zapchanym do granic możliwości w godzinach szczytu albo późnym wie­ czorem, to poruszająca „kwestia i problem". To niezwykle zuchwałe wtargnięcie w świat stereotypów informacyjnych, reklam, ogłoszeń, zaleceń oraz rzeczowych pouczeń. Wlepki powoli znikają. MZA wycofuje stare jelcze i wprowadza luksusowe pojazdy nisko zawieszone. W auto­ busach tych, tylną część pojazdu - umiłowaną przez wlepkowiczów - wypełniają wygodne siedzenia. Nie ma już w tych autobusach sprzyjających okoliczności dla sztuki, która roz­ kwitała jeszcze przed rokiem. Pozostał internet, zupełnie no­ wy i nieoczekiwany świat pełen wyzwań i możliwości twór­ czych. Niektórzy, warszawscy wlepkowicze są już w nim obecni i całkiem bezpieczni. Kierowca ze śrubokrętem, pani sprzątaczka ze ścierką już im nie zagrażają... Wszelako, zda­ niem DŻEPETTO: A U T O B U S BEZ V L E P E K JEST NIEWAŻNY ! wie) oraz starszy o dwa lata Krzysztof Sidorek (student I I I roku Instytutu Krajów Rozwijających się Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW). Swoją działalność rozpoczęli wczesną wiosną 1996 roku. Z PINOKIEM współpracowała wówczas Anna Pochmara, obecnie na anglistyce UW, a także Magda Tomkowicz, lice­ alistka. Z nastaniem wiosny 1997 roku PINOKIO rozpadł się na dwie frakcje: Libel, Pochmara, Tomkowicz, korzystający ze znaku LEPCY oraz Sidorek, Czajka i wcześniej nie poja­ wiająca się, licealistka Joanna Rudnicka. Druga grupa swo­ je prace sygnuje znakiem graficznym, trójkącik w kole stero­ wym. Prace podpisane LEPCY dobrze pamiętamy. Natomiast dziełka Sidorka, Rudnickiej, Czajki to: CHODZĄ PO­ GŁOSKI ŻE TONIEMY KAPITANIE, JEDYNYM SEN­ SEM JESTEŚ TY, KAŻDEMU ŚWIAT MRUGA INACZEJ (Sidorek), PRZEPAŚĆ WŚRÓD CIENI (Rudnicka), WZNIOSY NAD MIASTEM, KANAŁEM CICHO SUNIE WĄŻ, czy obrazek abstrakcyjny, plątanina czarnych kresek, dwa zabarwienia powierzchni, czerwień, błękit, brak podpi­ su, to dzieła Czajki. W 1998 ponownie trzej artyści się jednoczą, przywracając do życia w nowym kształcie i z ambitniejszym programem twórczym instytucję o nazwie PINOKIO. Ponieważ w tym programie uzupełniono nalepki plakatami (przylepianymi gdzie się tylko da na ulicach stolicy) oraz malarstwem przez PLĄDRUJEMY Marzec 1998, autobus 174. PS. O nalepkach autobusowych znane mi są następujące prace: Piotr Rogacz, Rusz ze mną lśniącym, czerwonym auto­ busem, „Raster", nr 3, marzec 1997; tenże, Naklejki, czyli pa­ sażer kreatywny, „Machina", nr 6 (15), czerwiec 1997, s. 26; Jarosław jot-Drużycki, / ty możesz spotkać królową Anglii w autobusie, „Życie", 24 lipca 1997; Szymon Niemiec, Vlep­ ka po oczach, „Życie Warszawy", 18 grudnia 1997; Harald Kittel, Uwaga! Autobus bez hologramu nie ważny, „Gazeta Stołeczna", 18 marca 1997. POŁ ROKU PÓŹNIEJ Po długich staraniach (pisaniu listów na skrytkę pocztową PINOKIA) udało mi się dotrzeć do autorów najciekawszych nalepek w tym osoby podpisującej się LEPCY. Okazał się nim Marian Libel, student pierwszego roku pedagogiki!, mie­ szkający w pobliżu pl. Zbawiciela, a nie - jak przypuszcza­ łem naiwnie - w sąsiedztwie mego domu, w pobliżu ulicy Długiej, Miodowej czy Bonifraterskiej. PINOKIA powołali do ambitnej działalności zimą 1995 roku trzej warszawscy licealiści: wspomniany Marian Libel ur. w 1978 roku, jego rówieśnik Robert Czajka (obecnie stu­ dent I roku malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Warsza­ R U I N Y RZ^Z¥NISTQ|gl Tekst M. Libel, grafika R. Czajka. Plądrujemy miny rzeczywistości. Napis biały, tło niebieskie. Silodruk, jako naklejka wym. 8x12,5 cm, a jako plakat 25x33 cm. W nocy Niedzieli Palmowej rozklejono w mieście tych plakatów 1500 egzemplarzy. 1998 r. 145 �szablon (na ścianach budynków, głównie w Śródmieściu) użyłem określenia instytucja. Jej ambitne osiągnięcia zdu­ miewają. W nocy 4 kwietnia, z soboty na niedzielę (NIEDZIELĘ PALMOWĄ!) na krańcowych przystankach wielu autobusów miejskich przy Dworcu Centralnym PINOKIO zgromadził 13 nalepiaczy (przyjaciele i zaprzyjaźnieni naklejkowicze). Cztery „brygady" rozjechały się na sposobiące się do snu miasto. Akcję zakończono około czwartej, piątej rano. Nalep­ ka PLĄDRUJEMY RUINY RZECZYWISTOŚCI (2 tysiące sztuk), powiększona do wymiarów 30x40 cm, jako plakat, zaistniała w liczbie 1500 egzemplarzy na ulicach Warszawy. Rozlepiono również 700 egzemplarzy plakatu CZY OBIET­ NICA W ŚWIECIE ZDRADY JEST LEPSZA OD SZUKA­ NIA? Z nastaniem Wielkiego Tygodnia mogłem oglądać pla­ katy PINOKIA w zwykłych, uznanych miejscach (na słu­ pach ogłoszeniowych), jak również w miejscach całkiem nieoczekiwanych. Oto niektóre z nich: betonowe zwalisko przygniatające figury powstańców warszawskich na pl. Krasińskich; czarne tablice na klepsydry przy Minister­ stwie Kultury i Sztuki oraz przy kościele OO. Kapucynów; szyby budki telefonicznej na Krakowskim Przedmieściu. Dzieło PINOKIA można było podziwiać na Targówku i Ursynowie, na Bielanach i Bródnie... Część plakatów usu­ nęli pracownicy służb porządkowych miasta (jak w przy­ padku budki telefonicznej) resztę pochłonęły działania za­ wodowych plakaciarzy, jak również łatwe do przewidzenia czynności informacyjne osób czy to z kościoła czy z Mini­ sterstwa KiS. Po trzech miesiącach widuję tylko jeden osa­ motniony plakat PLĄDROWANIA... na sławnym budy­ neczku przy wejściu do ul. Koziej. Wszelako, można po­ wiedzieć sobie, że kwietniowa akcja plakaciarska PINO­ KIA przyjęta została w mieście z pewną życzliwością, bez żółci, czyli wzburzenia. Inaczej rzecz się miała z szablona­ mi. Na początku swej działalności PINOKIO korzystał z szablonu, który przyjęty został obojętnie i można ten do­ kument (stylizowana głowa z długim nosem) w przybru­ dzonej czerwieni oglądać tu i ówdzie, między innymi na węgle przy wejściu do MKiS na Krakowskim Przedmie­ ściu. Natomiast po latach nasi trzej artyści, wzbogaceni o doświadczenia opanowania autobusów i ulic miasta wy­ startowali z zasadniczo innymi wzorcami, rzec można, zde­ cydowanie prowokacyjnymi: SZTUKA ALBO ŻYCIE ŚMIERĆ W z NAWIASIE Między górnym i dolnym napisem znalazły się, po lewej, abstrakcyjne smugi (inspiracja z form na zdjęciu rentgenow­ skim złamania nogi), a po prawej realistyczny wizerunek lampy biurowej z czarną żarówką, bo w takim kolorze wyko­ nany został cały szablon. Oglądam go codziennie na ścianie w pobliżu Katedry Polowej. W HOŁDZIE SZABLONOWI PINOKIO 146 Rysunek M . Tomkowicz, tekst M . Libel, Nocą przemądrzale światło zastąpiła jałowa ciemność.. Szedł Ulicą Zapaleńców. Na białym lub blękitnawo-fioletowym tle czarny rysunek. Podpis Lepcy. Wym. 8x11 cm. 1996 r. Tekst M . Libel, rysunek A. Pochmara, Więc skrywane krainy kwitną nocą - pod lampą gdy papier jest lustrem duszy. Podpisane Lepcy (czytaj jako liczbę mnogą). Rysunek i napis czarny, tlo żółte. Wym. 5,5x1 l e m . 1997 r. Między napisami trzy torsy męskie. Twarze identyczne i nakrycia głów takie same... czapki tureckie. Natomiast trzeci szablon i jego wersja w ręcznym, wiel­ kim napisie (węgieł ściany od strony Traugutta przy wejściu do ASP), tudzież liczne, autobusowe nalepki: ANTYCHRYST BĘDZIE ARTYST spotkały się wszędzie z prawie identyczną korektą społeczną. Słowo antychryst, zostało zamalowane, a w nalepkach, oddarte! Nalepka, plakat i na koniec trwały malunek z szablonu ANTYCHRYST BĘDZIE ARTYST-jak mi powiedzieli sa­ mi artyści spod znaku PINOKIA - skojarzony został na mieście z działalnością jeśli nie satanistów (sic!), to jakieś sekty (zasłyszana reakcja w autobusie). Można więc rzec słowami Sidorka, że czulsza część mieszkańców Warszawy odebrała wyznanie artystów jako oświadczenie o swych związkach z samym Księciem Ciemności (artyści są diabła­ mi)^. Takiego przyjęcia ANTYCHRYSTA artyści nie przewi­ dzieli... �Pomysł wprowadzenia tego napiętnowanego pojęcia po­ chodził od Mariana Mariusza Libela i , jak w przypadku starszego Krzysztofa Sidorka (mającego na swych studiach stałe zajęcia poświęcone uwarunkowaniom kulturowym) nie został przyjęty bezkrytycznie. Już znacznie wcześniej, kiedy jego hasło na nalepkę PLASTIK WSZECHMOGĄCY zilu­ strowane zostało przez Pochmarę i Libela Golgotą (ukrzyżo­ waniem kłamcy jako Pinokia, bajki-czarownicy, telewizora, jako innych) nie miał przekonania do takiego rozwiązania, wyczuwał Sidorek, że pomysł ten skierowany jest do wielu, którzy zdecydowaną dezaprobatą, aby nie rzec oburzeniem, przyjmują wszelkie próby profanowania uznanych w kraju świętych pojęć. Zatem, w zespole PINOKIA występują nieraz ostro ry­ sujące się różnice w rozumieniu przesłań jakie ich twór­ czość winna spełniać w odbiorze społecznym. Wszelako, kiedy dochodzi do realizacji przedsięwzięcia pracochłonne­ go i ryzykownego (nalepianie i malowanie) jednoczą się trzej panowie i z zapałem działają w grupie. Szczególnie po­ ruszająca się historia powstawania dużego napisu ANTY­ CHRYST BĘDZIE ARTYST na ścianie frontowej ASP. Otóż artyści PINOKIA dwójkami, a na koniec trójką przez kilka dni malowali pojedyncze litery przez szablon! Przypo­ minam, że i w tym miejscu pierwsze słowo zostało rychło zamalowane. PINOKIO zaanektował swoją twórczością największe miasto w kraju! Dodać też trzeba od razu, że autobusowych nalepiaczy, wlepkowiczów, naklejkaczy, (LEPCYCH) nie ma w żadnym innym polskim mieście poza waleczną War­ szawą! Nie ma ich we Wrocławiu, mieście mogącym się po­ chlubić działaniami niedościgłej POMARAŃCZOWEJ AL­ TERNATYWY! PINOKIO przesłoniło swymi dokonaniami prace LOLASA, Tomasza Bujnowskiego, podpisującego się В IE (Bardzo Istotny Element), autora przezabawnych pa­ miętników, młodszego Dominika Zachorskiego (N N K), REYTANA, DOCENTA, DŻEPETTO, FIGERA, FLEPKO SYLVA, ROBALA, HERMANA i wielu, wielu innych... PI­ NOKIO, to sześć dzielnych osób, w tym trzy urocze panie. Pozostają one wciąż w cieniu swych mężczyzn... Przygoda z reakcją na ANTYCHRYSTA może spowoduje, że męska część PINOKIA wsłucha się uważniej w podszepty swej żeńskiej reprezentacji. Póki co, posłuchajmy, jak jedyni kon­ tynuatorzy prześwietnej, r o d z i m e j , sztuki szablonu (wyrosłej w ponurych latach stanu wojennego) określają swoje credo. Pamiętajmy, słuchamy nie tylko mistrzów dow­ cipu, ale również autorów stwierdzeń pryncypialnych, SZTUKA ALBO ŻYCIE, OBIETNICE W ŚWIECIE ZDRADY, ARTYSTA EGOISTA, RUINA RZECZYWISTO­ ŚCI, JEDYNYM SENSEM JESTEŚ TY oraz tych, którym dane było igrać z nami surrealistycznymi, czy wręcz nadrea­ listycznymi, to stwierdzeniami, to spostrzeżeniami: Wyszli­ śmy z buntu i walki, naklejka zamiast pieniędzy, religii, za­ bawy! Polityka zawiera się w tych trzech pojęciach. Pań­ stwo, które jest młodszym bratem Kościoła, podlega tym sa­ mym ocenie brata starszego. Byliśmy wściekli, a z czasem zamyśleni. Stąd nasze dewizy, ŚMIECH PRZECIW FA­ SZYZMOWI..., SZUKANIE i PLĄDROWANIE... Wyśmie­ wanie każdej postaci pychy. Dążenie do poznania PRAW­ DY. Walka stała się dla nas nakazem dawania czegoś wza- K. Sidorek. Chodzą pogłoski, że toniemy kapitanie. Czerwony napis, czerwona fajka, biała czapka, broda czarna. Wym. 6x7 cm. 1997 r. N I E ZAB1]A} W T U ZJMĄ NA CHWAŁĘ NIEKRWAWYCH STETtJM i *IN0KI0' P-U BOXVt W-WA 131 ^ : U— A. Pochmara, Nie zabijaj... Na białym tle czarny napis i tak samo ciemna postać strzelająca z rewolweru we własną skroń. Część twarzy krwista i zniekształcona. Wym. 5x7 cm. 1997 r. mian. Czego nie ma w mediach i w garaffiti, w Galeriach i w biłboardach. Anarchistyczne, programowe bluźnierstwo, jest nam równie obce, jak napisy w toaletach, czy wandalizm szalikowców, kiboli. Te roztropne wyznania usłyszałem od Mariana Mariusza Libela przeddzień 3 maja 1998. Krzysztof Sidorek i Robert Czajka - obecni przy rozmowie - milczeli... Ale kiedy minął 1 sierpień, wspólnie nocą, do 6 rano, ustalili: Nigdy nie pisaliśmy i nie zamierzamy pisać żadnych ma­ nifestów. Nasza myśl ciągle płynie i definiowanie jakichś spójnych poglądów byłoby tutaj co najmniej niewłaściwe. Jedakże przedstawiamy fragment nie istniejącego, a co waż­ niejsze, nieprawdziwego manifestu. My, jałowa ziemia, w obliczu spazmów sztuki, intelektu­ alnego zbieractwa, decydujemy się wyjść. Działamy z ko­ nieczności wbrew. Istota kreacji wymusza na nas zanegowa­ nie pewnych pierwiastków kultury. Negacja ta nie jest jed­ nak pustym niszczeniem, ale częścią procesu poznawczego, który staje się niezbędny, przy zastępowaniu w przestrzeni umysłowej obcych elementów własnymi. 147 �USZYSTKIE ROB SWO TUARZE J E I NIE Ц AUTOBUSIE OGLĄDAJ R. Czajka, Wszystkie twarze w autobusie... Żółte tło, czarne litery. Wym. 5x7 cm. 1997 r. My, pasożyci. Żerujemy na schematach, które pozwaają nam odbić się od gładkiej powierzchni bytowania. Samo tyl­ ko subiektywne, twórcze myślenie umieszcza nas w ideali­ zmie, pozwalającym na uzyskanie większej perspektywy epistemologicznej. W świetle początkowych stwierdzeń w przedstawionym tekście (Nigdy nie pisaliśmy i nie zamierzamy pisać żadnych manifestów) ale nie tylko, omawiane zjawisko, przede wszy­ stkim, nalepek autobusowych (ruchomych galerii malarstwa, grafiki i sentencji) udaje się połączyć z nieoficjalnym nurtem współczesnej sztuki demonstracyjnej, która przed kilkudzie­ sięciu laty bujnie rozkwitła w wielu krajach tak zwanego trze­ ciego świata, w krajach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej. Stając się krajem wolnym, również Polska, swym warszawskim epizodem ruchomych galerii autobuso­ wych może dołączyć do owych osobliwych pojazdów bogato okraszonych, dowcipnymi sentencjami oznakowanych, które Rys. art. piast. Henryka Tomaszewskiego. Reprodukcja z pisma „Pokaz", nr 3(6), 1994 od lat piędziesiątych przemierzają bezdroża Indii, Nepalu, Tajlandii, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, czy Nigerii, Gambii, Ghany albo też Togo... Wszelako jak w tych odległych kra­ jach ozdobne pojazdy przewożące ludzi różnią się wyraźnie między sobą, zależnie od swej przynależności państwowej, tak również nasze, warszawskie nie opuściła differentia specifica. W każdym z wymienionych odległych krajów owa mobilna sztuka tworzona była przez samych kierowców (szo­ ferów), lub na ich życzenie przez uznanych mistrzów pędzla. I tylko u nas stało się inaczej. Bo konspiracja to nasze, pol­ skie, trwałe doświadczenie. Kierowca z MZK, to przecież z reguły zaciekły wróg vlepki. Zatem, ile pomysłowości i za­ razem hartu ducha musieli wykazać nalepkowicze, aby prze­ chytrzyć owych przeciwników ulotnej sztuki niewinności, również zuchwałej, także często gniewnej, a najważniejsze, odświeżającej umysł i ducha pasażerów skazanych na korzy­ stanie z autobusowej komunikacji miejskiej. PISY 1 BIE, czyli Tomasz Bujnos wprowadził do nalepek pisownię alfa­ betem czeskim. Od Bujnosa pochodzi słowo vlepka. Swój pomysł uza­ sadniał ... oszczędnością czasu, wszak sylaba „ku" (częsta we współ­ czesnym języku) to po prostu „q", zaś „sz", „cz", to tylko „5" i „ć"! Ale, w pomyśle B!E, postrzegać należy coś więcej. Jak się wydaje serdeczny ukłon w stronę sąsiadów Czechów, którzy poszczycić się mogą wieloma pisarzami najprzedniejszego dowcipu, nie oszczędzają­ cego tych wartości i pojęć, które w innych narodach, a w naszym szczególnie, uchodzą za święte (wszak nie szargać świętości, jest na­ szym przykazaniem jedenastym). Myślałem więc początkowo, skoro wszystko zapożyczamy, że vlepki przyszły do nas z Czech. I chyba 148 całkiem się nie myliłem. Trafiły do nas pośrednio, poprzez poetykę stawnych, czeskich lektur. Jest to krzepiący znak, że nie wszystko we współczesnej kulturze młodzieżowej ma jedno, każdemu dobrze zna­ ne piętno. O ciężarówkach służących przewozowi ludzi, wspaniałych gale­ riach malarskich w Afryce, pisałem w kontekście zastanowień nad współczesną sztuką naiwną poza Europą. Por. Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X X : 1976, nr 2, s. 97-114; Etat des recherches sur 1'art non-officiel de lAfriąue contemporaine, „Studies in Art History", Ossolineum 1980; L'Art non officeilau Senegal, „Ethnologia Polona", vol. 7: 1981, pp. 81-87. 2 �