19
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0026fbef17ac70f4409e8fd714c5e2ef.pdf
2a6417b2ee65405bd1f07eb3deef4bc1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:895
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:823
Title
A name given to the resource
Społeczne uwarunkowania zwyczajów związanych z wyborem współmałżonka oraz społeczne funkcje obrzędowości weselnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.91-94
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X I z. 1
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH
Z WYBOREM W S P Ó Ł M A Ł Ż O N K A ORAZ SPOŁECZNE
FUNKCJE
OBRZĘDOWOŚCI WESELNEJ*
W u z u p e ł n i e n i u w y p o w i e d z i A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j oraz L u d w i
k a S t o m m y c h c i a ł a b y m d o d a ć k i l k a i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h zakresu
b a d a ń etnograficznych ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etnograficznego. Badania te
b y ł y prowadzone przez D z i a ł E t n o g r a f i c z n y Ł ó d z k i e g o M u z e u m A r c h e o
logicznego i Etnograficznego, Ł ó d z k ą P r a c o w n i ę I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l
t u r y M a t e r i a l n e j A k a d e m i i N a u k oraz K a t e d r ę E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u
Ł ó d z k i e g o . Wszystkie te i n s t y t u c j e p r a c o w a ł y przez w i e l e l a t pod k i e r u n
k i e m prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i zgodnie z jej zaintereso
w a n i a m i n a u k o w y m i k o n c e n t r o w a ł y s w ą u w a g ę na s p o ł e c z n y c h u w a r u n
k o w a n i a c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z z a w i e r a n i e m m a ł ż e ń s t w oraz spo
ł e c z n y c h f u n k c j a c h o b r z ę d ó w weselnych.
SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A D O B O R U WSPÓŁMAŁŻONKÓW
W o m a w i a n y c h badaniach starano się w p i e r w s z y m r z ę d z i e s t w i e r
dzić, j a k a jest s p o ł e c z n a h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , k t ó r a decyduje o p r e
ferencjach p r z y w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . Badania prowadzono w r ó ż
n o r a k i c h s p o ł e c z n o ś c i a c h o z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j i za
w o d o w e j . N a p r z y k ł a d we wsiach silnie spolaryzowanych m a j ą t k o w o
z c h ł o p a m i b o g a t y m i i m a ł o r o l n y m i , w e wsiach z r ó ż n i c o w a n y c h zawodo
w o , w k t ó r y c h spotykano r o l n i k ó w i r o b o t n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i
k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w czy c h a ł u p n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i k ó w i r y b a
k ó w (Kucharska, 1968), r o l n i k ó w i pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969),
f l i s a k ó w i r o l n i k ó w l u b r z e m i e ś l n i k ó w (Biernacka, 1958), wreszcie w e
wsiach, gdzie w y s t ę p o w a l i gospodarze dziedziczni i tacy, k t ó r z y dostali
z i e m i ę z parcelacji po ostatniej w o j n i e (Sreniowski, 1974).
W y n i k i p o w y ż s z y c h b a d a ń s ł u ż y ł y nie t y l e do n a ś w i e t l e n i a obyczajo* Komunikat wygłoszony na kolokwium p o ś w i ę c o n y m zwyczajom
miłości i małżeństwa w Europie, Liege 14-20 lipca 1975.
dotyczącym
�92
BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAVv'ÜRSKA
w o ś c i z w i ą z a n e j z w y b o r e m w s p ó ł m a ł ż o n k ó w , co do n a ś w i e t l e n i a s i ł y
o b o w i ą z u j ą c y c h w g r u p i e w z o r ó w z a c h o w a ń . W z o r y te t r a k t o w a n o j a k o
w s k a ź n i k i stopnia s p ó j n o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j g r u p y . Z a k ł a d a n o ,
ż e d o m i n a n t a j e d n o l i t y c h o p i n i i i z a c h o w a ń wskazuje na s i l n ą i n t e g r a c j ę
g r u p y , r ó ż n o r o d n o ś ć z a ś o p i n i i na zaawansowanie procesu p r z e m i a n na
osi continuum
od w s i t r a d y c y j n e j do w s i zmodernizowanej. D o m i n u j ą c y
k i e r u n e k p r z e m i a n w s k a z y w a ł na tworzenie s i ę n o w y c h h i e r a r c h i i w a r
tości i t p .
Jedynie na marginesie p o w y ż s z y c h b a d a ń notowano f o r m y k u l t u r o w o
z n o r m a l i z o w a n y c h o b y c z a j ó w , j a k n p . f o r m p r z e d m a ł ż e ń s k i e j swobody
seksualnej na P o d h a l u ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), egzogamii czy endog a m i i l o k a l n e j (Zakrzewska, Wieruszewska, 1974). Nieco w i ę c e j u w a g i
p o ś w i ę c o n o z w y c z a j o m w y r a ż a n i a o p i n i i publicznej m . i n . na t e m a t cech
o s o b o w o ś c i k a n d y d a t ó w do m a ł ż e ń s t w a ( D e k o w s k i , 1961; Wieruszewska,
1969) oraz o b r z ę d o m p r z e j ś c i a z w i ą z a n y m z d o j ś c i e m do d o j r z a ł o ś c i p ł c i o
w e j i s p o ł e c z n e j (Wieruszewska, 1966). Zgromadzono w i ę c m a t e r i a ł y do
t y c z ą c e zabaw zapustnych p o ł ą c z o n y c h z l i c y t a c j a m i d z i e w c z ą t , w czasie
k t ó r y c h zachwalano i c h zalety i w y t y k a n o w a d y , czy z w y c z a j a m i p r z y
j ę c i a do g r u p y d o r o s ł y c h kosiarzy (zwyczaje ż n i w n e ) l u b g r u p y k o b i e t
z a m ę ż n y c h (zwyczaje zapustne).
SPOŁECZNE F U N K C J E OBRZĘDOWOŚCI W E S E L N E J
S p o ł e c z n e f u n k c j e o b r z ę d o w o ś c i weselnej r o z p a t r y w a n e b y ł y g ł ó w n i e
w aspekcie r o l i tego o b r z ę d u j a k o w s k a ź n i k a zasad i n t e g r a c j i oraz h i e
rarchizacji r ó ż n y c h grup społeczności wiejskiej.
Rozpatrywano w i ę c r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p spo
ł e c z n y c h w s a m y m r y t u a l e w e s e l n y m (miejsce i r o l ę p o s z c z e g ó l n y c h g r u p
w i e k u , płci, g r u p r o d z i n n y c h pana i p a n n y m ł o d e j , chrzestnych), u d z i a ł
w p r z y j ę c i u i zabawie weselnej przedstawicieli p o s z c z e g ó l n y c h g r u p
rodzinnych, krewniaczych, przyjacielskich i innych.
Obserwowane m o d y f i k a c j e r y t u a ł u weselnego oraz s k ł a d u z e s p o ł u
u c z e s t n i k ó w wesela, t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k p r z e m i a n zasad w s p ó ł
ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j , z m i a n ę poziomu p r e s t i ż u p o s z c z e g ó l n y c h
grup, z m i a n ę o g ó ł u postaw s p o ł e c z n y c h .
N a j w i ę k s z y dorobek w zakresie gromadzenia m a t e r i a ł ó w a n a l i t y c z no-opisowych o d n o ś n i e do o b r z ę d o w o ś c i weselnej w centralnej Polsce m a
Jan D e k o w s k i (1961 b, 1964 a-b, 1965, 1966, 1967, 1973). S z c z e g ó l n i e d u ż o
miejsca p o ś w i ę c i ł D e k o w s k i analizie s y m b o l i k i o b r z ę d u weselnego (roz
p l ą t y w a n i u warkocza p a n n y m ł o d e j , w y k u p y w a n i u w i a n k a , o b r z ę d o w o ś c i
z w i ą z a n e j z ciastem w e s e l n y m oraz u b r a n y m d r z e w k i e m w e s e l n y m , t z w .
jabłoneczką).
O d r ę b n e miejsce z a j m u j ą badania M a r i i Wieruszewskiej nad r y t u a ł a
m i p r z e j ś c i a w czasie o b r z ę d u m a ł ż e ń s k i e g o oraz systemem k o n t r o l i spo-
�93
SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A
łecznej, k t ó r y ingeruje w życie współczesnej rodziny wiejskiej (Wieruszewska-Adamczyk, 1971).
W w y n i k u p r o w a d z o n y c h b a d a ń stwierdzono liczne r e g u l a r n o ś c i p r o
cesu p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i e , j a k : wzrost znaczenia m a ł e j r o d z i n y ,
o s ł a b i e n i e znaczenia z w i ą z k ó w o g ó l n o w i o s k o w y c h i k r e w n i a c z y c h , wzrost
znaczenia z w i ą z k ó w z w y b o r u w zestawieniu z d a w n i e j d o m i n u j ą c y m i
z w i ą z k a m i z g ó r y d e t e r m i n o w a n y m i (Zawistowicz-Adamska, 1974). Prze
k s z t a ł c e n i a u w a r u n k o w a ń o b r z ę d o w o ś c i stwierdzono n p . w p r z e j ś c i u od
w y m i a n y ś w i a d c z e ń na zasadzie r ó w n o w a g i u s ł u g ( d a r y weselne) do m a
nifestacji bogactwa i n d y w i d u a l n e g o (kosztowne p o d a r k i , w y s t a w n e p r z y
jęcia) w e w s p ó ł c z e s n e j s p o ł e c z n o ś c i d y s p o n u j ą c e j p i e n i ą d z e m .
U o g ó l n i e n i a p o w y ż s z e , t r a k t o w a n e j a k o hipotezy t ł u m a c z ą c e , w e r y f i
k o w a n e s ą w p r o w a d z o n y c h nadal badaniach. J e d n o c z e ś n i e analiza l i c z
n y c h o p i s ó w o b r z ę d ó w weselnych s ł u ż y do odtwarzania s t r u k t u r y same
go o b r z ę d u oraz w y j a ś n i a n i a jego znaczenia k u l t u r o w e g o . T e ostatnie
zadania n a w i ą z u j ą do d a w n y c h n u r t ó w badawczych ( Z a w i s t o w i c z - K i n
topfowa, 1929).
BIBLIOGRAFIA
D E K O W S K I J . P.
1961a Siemieniec
(„Siemieniec"),
Łódzkie Studia Etnograficzne (ŁSE), t. 3,
s. 69-78.
1961b Obrzędy i zwyczaje weselne w Załęczu Wielkim, „Prace i Materiały M u
zeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna
( P I M A i E SE), z. 5, s. 119-134.
1964a Obrzędowy
kołacz na weselu południowo-zachodniego
Mazowsza, ŁSE,
t. 6, s. 116-123.
1964b Najważniejsze
zwyczaje i obrzędy
wesela łęczyckiego,
P M M A i E S E , z. 8,
s. 199-226.
1965 Współczesne
wesele łaznowskie,
P M M A i E S E , z. 9, s. 99-136.
1966 Obrzędowe
obnoszenie i kupno panieńskiego
wianka na weselu
opoczyń
skim, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 2-3, s. 11-20.
1967 Z badań nad obrzędowością
weselną we wschodniej części powiatu piotr
kowskiego, P M M A i E S E , z. 11, s. 111-131.
1973 Rozpleciny w obrzędowości
weselnej Polski środkowej,
P M M A i E S E , z. 17,
s. 47-59.
B I E R N A C K A M.
1958 Kamieńczyk
— osada flisacka, [w:] Studia i materiały
wsi polskiej w XIX i XX w., Wrocław, s. 311-388.
do historii
kultury
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA B .
1969 Tradycyjna
gospodarka
sezonowa
w Karpatach
Polskich,
Wrocław.
KUCHARSKA J .
1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa
zespołowego
na Wybrzeżu
Kaszub
skim, Wrocław.
1971 Przemiany
struktury
społeczno-zawodowej
wši kaszubskich
w XX w.,
Wrocław.
1974 Wpływ
zróżnicowania
gospodarczo-społecznego
mieszkańców
Świątkowie
na ich stosunek do ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców
wsi kujawskiej do ziemi,
Łódź 1974, s. 78-109.
�94
BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA
K U L E S Z A - Z A K R Z E W S K A Т.
1974 Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków
Orle, [w:] Stosunek mieszkańców...,
s. 48-77.
życiowych
we
wsi
LECHOWA I.
1960 Ekonomiczne i społeczne
podstawy
(woj. łódzkie), ŁSE, t. 2, s. 5-44.
tkactwa
chałupniczego
w
Dłutowie
ŚRENIOWSKI J .
1974 Współczesne
zróżnicowanie
społeczno-kulturowe
wsi Smiłowice
z różnymi tradycjami posiadania ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców...,
WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK
1966 Obrzędy
1971 Sankcje
w
związku
s. 110-145.
M.
recepcyjne wieku dojrzałego
systemu kontroli społecznej
w Bełchatoioskiem, ŁSE, t. 8, s. 25-82.
wobec rodziny wiejskiej, ŁSE, t. 13.
ZAWISTOWICZ-ADAMSKA K.
1948/9 Obrzędy
weselne, „Łódź teatralna", t. 3, z. 3.
ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA
K . [ADAMSKA]
1929 Zawarcie małżeństwa
przez kupno w polskich obrzędach
weselnych, K r a
ków.
1974 Więź społeczna
i systemy uzależnień
w strukturze polskiej wsi, [w:] Sto
warzyszenie społeczne
jako środowisko
wychowawcze,
Warszawa, s. 53-89.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/567c47ad758a1ad6520adfbe6be18e2a.pdf
cfa53506b45a8e9afb9a65f5c9cb25b9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:896
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:824
Title
A name given to the resource
Sympozjum z badań nad kulturą i społeczeństwem Mongolii, 15 XII 1975 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.95-97
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Dynowski, Witold
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Część
II
„Etnografia Polska", t. X X I z. J
WITOLD DYNOWSKI
SYMPOZJUM
Z BADAN NAD KULTURĄ I SPOŁECZEŃSTWEM
15 G R U D N I A 1975 R O K U
MONGOLII
J a k k o l w i e k pierwsze k o n t a k t y przedstawicieli n a u k o w c ó w polskiego
pochodzenia z m o n g o l s k ą n a u k ą i n a u k o w ą w i e d z ą o M o n g o l i i d a d z ą s i ę
o d n i e ś ć j u ż do drugiej p o ł o w y X I X stulecia, n i e m n i e j o p e ł n i e j s z y m o b r a
zie t y c h s t o s u n k ó w m o ż e m y m ó w i ć dopiero po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . K o
rzystne b o w i e m w a r u n k i do r o z w o j u p o w i ą z a ń w s p ó ł p r a c y n a u k o w e j
i k u l t u r a l n e j p o m i ę d z y P o l s k ą i M o n g o l i ą z a i s t n i a ł y dopiero w r a m a c h
P R L i M R L . W oparciu o porozumienia p a ń s t w o w e p o w s t a ł y liczne u m o
w y resortowe a w t y m t a k ż e i u m o w y p o m i ę d z y P A N i M o n g o l s k ą A k a
d e m i ą N a u k . T o t e ż dla zamanifestowania dobrze u k ł a d a j ą c y c h się p r z y j a
cielskich s t o s u n k ó w i dla spopularyzowania w y n i k ó w w s p ó ł p r a c y n a u
kowo-badawczej polsko-mongolskiej organizowane s ą . s p e c j a l n e sympozja
z okazji k o l e j n y c h rocznic p a ń s t w o w y c h Mongolskiej R e p u b l i k i L u d o w e j .
W r o k u 1974 o k o l i c z n o ś c i o w e s y m p o z j u m z o r g a n i z o w a ł U n i w e r s y t e t W a r
szawski, m ó w i ą c ściślej K a t e d r a M o n g o l i s t y k i t e g o ż U n i w e r s y t e t u , p r z y
udziale Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M . Z k o l e i w r o k u 1975 organizatorem se
sji naukowej poświęconej Mongolii był Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N ,
p r z y w a l n y m udziale K a t e d r y M o n g o l i s t y k i U W .
N a posiedzeniach p r z e d p o ł u d n i o w y m i p o p o ł u d n i o w y m w y g ł o s z o n o
12 r e f e r a t ó w . Jako p i e r w s z y z a b r a ł głos prof, dr S t a n i s ł a w K a ł u ż y ń s k i ,
z a p o z n a j ą c zebranych z w y n i k a m i w ł a s n e g o w a r s z t a t u naukowego w za
kresie s t u d i ó w nad t e r m i n o l o g i ą w y s t ę p u j ą c ą w dziedzinie organizacji
s p o ł e c z n e j d a w n y c h M o n g o ł ó w ( t y t u ł r e f e r a t u O pewnych
terminach
z zakresu organizacji
społecznej
dawnych
Mongołów).
W k o l e j n y m refe
racie prof, d r E d w a r d T r y j a r s k i z a p o z n a ł zebranych z p r o b l e m a t y k ą
m o n g o l i s t y c z n ą na X V I I I s t a ł e j sesji M i ę d z y n a r o d o w e j K o n f e r e n c j i A ł taistycznej. W y p a d a p o d k r e ś l i ć , że prof. E. T r y j a r s k i , b i o r ą c ż y w y u d z i a ł
w sympozjach m i ę d z y n a r o d o w y c h , r ó w n i e ż i w k r ę g u m o n g o l i s t ó w p o l
s k i c h n a j c z ę ś c i e j o m a w i a p r o b l e m a t y k ę i przebieg t y c h z e b r a ń .
1
1
Między innymi prof. E . T r y j a r s k i
omawia przebieg X X I X
Międzynaro-
�96
WITOLD DYNOWSKI
I n t e r e s u j ą c y zestaw r e f e r a t ó w w y g ł o s i l i przedstawiciele m ł o d s z e j ge
n e r a c j i m o n g o l i s t ó w , przede w s z y s t k i m z w i ą z a n y c h z K a t e d r ą M o n g o l i
s t y k i U W . M g r M a ł g o r z a t a K i e ł k i e w i c z w referacie pt.:
Problematyka
współczesnej
nowelistyki
mongolskiej
n a ś w i e t l i ł a kwestie p r a w i e nie
znane i n t e l i g e n c j i polskiej. M g r J e r z y T u l i s o w w referacie Problemy
et
nogenezy Mandżurów
s i ę g n ą ł kluczowego zagadnienia — k r y s t a l i z o w a n i a
się u g r u p o w a n i a plemiennego, k t ó r e j u ż w X V stuleciu c i ę ż k o w a ż y ł o na
stosunkach p o l i t y c z n y c h A z j i , z w ł a s z c z a na p a ń s t w o w o ś c i c h i ń s k i e j .
N a s y m p o z j u m m ł o d s z e pokolenie m o n g o l i s t ó w z K r a k o w a b y ł o r e
prezentowane przez mgr. S. U r b a ń c z y k a . W y g ł o s i ł on referat na t e m a t
Leninowska
polityka
narodowościowa
a współczesne
procesy
etniczne
u ludów mongolskich
w ZSRR i MRL.
Na osobne o m ó w i e n i e z a s ł u g u j ą r e f e r a t y w y g ł o s z o n e przez doc. Zofię
Sokolewicz na t e m a t Zróżnicowania
zachowań
w tradycyjnej
kulturze
pasterzy
mongolskich,
n a s t ę p n i e dr. S ł a w o j a Szynkiewicza w postaci
p r o b l e m o w e j r e f l e k s j i o Pierwszych
badaniach
etnograficznych
wśród
Turgutów,
m g r . Jerzego Wasilewskiego o Symbolice
jurty, m g r . L e c h a
Mroza o Rytmice
torguckiego
koczowania
i mgr Iwony Kabzińskiej-Staw a r z o Czasie wolnym i rozrywkach
młodzieży.
Na ten zespół r e f e r a t ó w n a l e ż y s p o j r z e ć poprzez p r y z m a t c z ą s t k o
w y c h w y n i k ó w w i e l o l e t n i c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w M o n g o l i i przez p r a
c o w n i k ó w naukowych Z a k ł a d u Etnografii I H K M i Katedry Etnografii
U W . Bardziej s z c z e g ó ł o w y obraz t y c h w y n i k ó w poznajemy poprzez
k s i ą ż k i i a r t y k u ł y o p u b l i k o w a n e przez u c z e s t n i k ó w b a d a ń w M o n g o l i i ,
i c h publiczne w y s t ą p i e n i a na kongresach, o k o l i c z n o ś c i o w y c h sesjach,
audycjach t e l e w i z y j n y c h i r a d i o w y c h z a r ó w n o w k r a j u , j a k i poza jego
g r a n i c a m i . M ó w i ą c k r ó t k o , powojenne k o n t a k t y naukowe p o l s k o - m o n golskie, z w ł a s z c z a w zakresie etnologii, s ą dzisiaj w Polsce dobrze zareje
strowane i co w i ę c e j w s p o s ó b w y m i e r n y . W y r a ź n i e jest t u zarysowana
z a r ó w n o linia startu, jak i późniejsze k i e r u n k i prowadzonych b a d a ń . Pro
w a d z ą one poprzez studia w s p ó ł c z e ś n i e z a c h o d z ą c y c h z m i a n t r a d y c y j n e j
k u l t u r y a r a t ó w na r ó ż n y c h szczeblach organizacji t e r y t o r i a l n e j , od j u r t
rozrzuconych w g ł ę b o k i m „ c h u d o n i e " poprzez somony i a j m a k i do sto
ł e c z n e g o zgrupowania szybko m o d e r n i z u j ą c e j się l u d n o ś c i w U ł a n - B a t o r .
2
W zestawie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na s y m p o z j u m k i l k a t e m a t ó w na
w i ą z u j e do a k t u a l n i e p r o w a d z o n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w ś r ó d T o r g u t ó w
a ł t a j s k i c h . A u t o r r e f e r a t u d r S. Szynkiewicz i i n i c j a t o r b a d a ń tego u g r u
p o w a n i a ojrackiego, obecnie z a m i e s z k u j ą c e g o w M o n g o l i i w somonie b u ł dowego Kongresu Orientalistów w Paryżu: Sto pięćdziesiąt
lat po
Champollionie,
„Kultura" z 16 września 1973 r.
Od dziesięciu lat (pojawiają się systematycznie relacje z badań i artykuły
w czasopiśmie „Etnografia Polska". Problematyce mongolskiej poświęcono także
niektóre zeszyty Biblioteki Etnograficznej oraz w tej samej serii wydano parę
pozycji książkowych.
2
�Z B A D A N NAD KULTURĄ MONGOLII
97
g a ń s k i m a j m a k u kobdowskiego o k r e ś l a te badania m i a n e m pionierskich.
W ś w i e t l e s t u d i ó w dotychczasowych (historycznych i j ę z y k o w y c h ) , p r o b
l e m t o r g u c k i jest r z e c z y w i ś c i e m a ł o zbadany. Od s t r o n y z a ś etnograficz
nej p r o b l e m ten w ł a ś c i w i e pozostaje p r a w i e n i e t k n i ę t y . T o t e ż na przysz
łość w p i e r w o t n y c h z a m y s ł a c h poznawczych polskiego z e s p o ł u p r a c u j ą
cego w M o n g o l i i trzeba b ę d z i e p o s z e r z y ć p r o g r a m b a d a ń o studia m a ł y c h
g r u p etnicznych, k o n c e n t r u j ą c się o c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m na histo
rycznie w y t w o r z o n y c h elementach diferencia
specifica
kultury Torgut ó w . Na s z c z e g ó l n ą j e d n a k u w a g ę b ę d ą z a s ł u g i w a ć studia nad etnogene
zą tego u g r u p o w a n i a . E t y m o l o g i a l u d o w a b o w i e m t ł u m a c z y n a z w ę „ t o u r g u t " j a k o c z ł o w i e k a na s t r a ż y uzbrojonego w l a n c ę . Trzeba p r z y t y m za
r e j e s t r o w a ć , że b y ć m o ż e nazwa „ t o u r g u t " w y w o d z i się z w y s t ę p u j ą c e g o
w Tajnej
historii
o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z i n g i s i d ó w . To o g n i w o
znaczeniowe m o ż n a chyba p o ł ą c z y ć z w n i o s k i e m o genetycznej t o ż s a m o ś
ci s u b s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i z z a l ą ż k i e m plemienia T o r g u t ó w . W ze
spole p o l s k i c h e t n o l o g ó w p r a c u j ą c y c h w M o n g o l i i u t r w a l a się p o g l ą d , że
koncepcja taka ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a .
A u t o r r e f e r a t u , d r S. Szynkiewicz, nie w y k l u c z a jednak, ż e „ p o w s t a ł a
ona p ó ź n o jako ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i
p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D z u n g a r i i " .
Poszerzenie d z i a ł a l n o ś c i badawczej p o l s k i c h e t n o l o g ó w w M o n g o l i i
o studia nad g r u p ą t o r g u c k ą p r z y c z y n i ł y się t a k ż e do znacznego w z b o
gacenia bazy m a t e r i a ł o w e j do d o c i e k a ń w i n n y c h dziedzinach. W p e ł n i
w y k o r z y s t a ł je m g r Jerzy W a s i l e w s k i w wysoce i n t e r e s u j ą c e j r e f l e k s j i
na temat s y m b o l i k i j u r t y .
W w y g ł o s z o n y m referacie m g r Jerzy W a s i l e w s k i stara się d a ć odpo
w i e d ź na pytanie, w j a k i s p o s ó b mongolska j u r t a jako w y t w ó r k u l t u r y
m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą d z i a ł a n i a i zachowania s t a j ą się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji ś w i a t o p o g l ą d o w y c h i t r e ś c i w i e r z e
n i o w y c h . U k i e r u n k o w a n i e nowatorskiego spojrzenia na j u r t ę i j e j szero
kiego znaczenia w całości k u l t u r o w e j M o n g o ł ó w , autor r e f e r a t u podbudo
w a ł w i e l o m a p r z y k ł a d a m i , z a c z e r p n i ę t y m i z r ó ż n y c h dziedzin w y t w a r z a
nia i u ż y t k o w a n i a tego w y t w o r u przez a r a t ó w .
Z k i e r u n k i e m a k t u a l n i e prowadzonych prac t e r e n o w y c h przez etnolog i c z n ą e k s p e d y c j ę w M o n g o l i i z w i ą z a n y jest r ó w n i e ż referat mgr. Lecha
Mroza. T r a k t u j e on o r y t m i e torguckiego koczowania. S t u d i a Lecha M r o
ż ą nad j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h dziedzin b y t o w a n i a mongolskiego i po
r z ą d k i e m r u c h ó w koczowniczych w t y m u g r u p o w a n i u e t n i c z n y m t w o r z ą d u ż o cennego m a t e r i a ł u nie t y l k o do poznania specyfiki
kulturowej,
T o r g u t ó w , lecz w zestawieniu z m a t e r i a ł a m i z r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w k r a j u
d a j ą obraz i n t e g r a c j i m a ł y c h g r u p etnicznych we w s p ó ł c z e s n y m orga
nizmie p a ń s t w o w y m c a ł e j M o n g o l i i .
7 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ab07ee1f89c93c40ba4febd053e283a.pdf
a92b6e4f74feb7a42c3139d4275df5d2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:897
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:825
Title
A name given to the resource
Symboliczne uniwersum jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.98-116
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Wasilewski, Jerzy Sławomir
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
J E R Z Y SŁAWOMIR W A S I L E W S K I
SYMBOLICZNE
UNIWERSUM
JURTY
MONGOLSKIEJ
1
Tekst niniejszy jest p r ó b ą odpowiedzi na pytanie, w j a k i s p o s ó b rzecz,
dzieło r ą k l u d z k i c h — w t y m w y p a d k u mongolska j u r t a j a k o w y t w ó r
k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą zachowania i d z i a ł a n i a — staje
się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji
światopoglądowych
i t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h , a w i ę c uczestniczy w duchowej sferze k u l t u r y .
Na t ę p o z y c j ę rzeczy w k u l t u r z e duchowej s k ł a d a j ą się d w i e zasadni
cze okoliczności, w y m a g a j ą c e o d r ę b n e g o p o t r a k t o w a n i a . Pierwsza z n i c h
to ta, że przedmiot, z w ł a s z c z a tak w a ż n y dla c z ł o w i e k a j a k jego d o m o
stwo, skupia w o k ó ł siebie pewne emocje — uczucia p r z y w i ą z a n i a i sza
c u n k u , czci i t r o s k i . M o g ą one p r z e j a w i a ć się w s p o s ó b z u p e ł n i e ś w i e c k i
albo p r z y b i e r a ć f o r m y r e l i g i j n e : k i e d y przedmiot zostanie opatrzony
w ł a s n ą i s t o t ą d u c h o w ą , g d y uzna się go za d z i e ł o b o g ó w czy wreszcie za
i c h s i e d z i b ę l u b m a t e r i a l i z a c j ę . O k o l i c z n o ś ć druga natomiast to ta, ż e
rzecz nie jest często uznana przez j e j t w ó r c ę i u ż y t k o w n i k a za jego c a ł
k o w i c i e autonomiczny p r o d u k t , lecz t y l k o za znak r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej, pozakulturowej, k t ó r a m i a ł a b y t u b y ć pierwowzorem, punktem
odniesienia, precedensem dla k s z t a ł t u ludzkiego w y t w o r u i d z i a ł a n i a .
M o ż n a zatem r o z d z i e l i ć aspekt z n a k o w y t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h s k u
p i o n y c h w o k ó ł danego p r z e d m i o t u od autentycznej w a r t o ś c i d u c h o w e j ,
j a k ą się w n i m s a m y m dostrzega. O c z y w i ś c i e są to t y l k o d w a r ó ż n e spo
soby w y r a ż a n i a zasadniczo tego samego ludzkiego stosunku do w y t w o
r ó w k u l t u r y , oddzielam j e t u jednak, p o n i e w a ż w y m a g a j ą one o d m i e n
nego p o t r a k t o w a n i a : p i e r w s z y — semiotycznego, d r u g i z a ś morfologicz
nego.
U ż y w a j ą c t e r m i n u „ s y m b o l i k a j u r t y " m a m na m y ś l i n a t u r a l n i e t y l k o
t e n pierwszy, z n a k o w y aspekt t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h . A l b o w i e m k a ż d y
s y m b o l to g ł ó w n i e znak, a w i ę c „coś, co pod j a k i m ś w z g l ę d e m l u b w j a -
1
Artykuł p o w s t a ł na podstawie materiałów terenowych zebranych w latach
1974-75 w somonach Rinczen-lchumbe i Tunel w ajmaku chubsugulskim (Darchaci,
Chotgojcy i Chałchasi), Bułgan ałtajski w ajmaku kobdoskim (Torguci) oraz Bajan
w ajmaku centralnym (Chałchasi i tzw. Szine Barga).
�SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY
99
2
k i e j ś r o l i reprezentuje wobec k o g o ś coś innego"
Właśnie najogólniejsze
p o j ę c i e z n a k u z o s t a ł o p r z y j ę t e za k r y t e r i u m doboru m a t e r i a ł u w n i n i e j
szej pracy; s ą d z ę , że j a k o p u n k t w y j ś c i a do b a d a ń jest ono ściślejsze n i ż
niejednoznacznie p o j m o w a n y „ s y m b o l " . Zastosowanie w tej r o l i tego
ostatniego p o j ę c i a w y m a g a ł o b y arbitralnego w y b o r u k t ó r e j ś z i s t n i e j ą
c y c h jego d e f i n i c j i , w s k a z u j ą c e j na p o s z c z e g ó l n e cechy specyficzne s y m
b o l u w klasie z n a k ó w i p o c i ą g n ę ł o b y za s o b ą n i e b e z p i e c z e ń s t w o z b y t
ostrej selekcji m a t e r i a ł u nie p a s u j ą c e g o do p r z y j ę t e j d e f i n i c j i . T y m c z a
sem dopiero zadaniem tego t e k s t u jest w y ł o n i e n i e o w y c h cech specy
ficznych; bo s y m b o l i k a danej rzeczy to zapewne jednak coś w i ę c e j n i ż
t y l k o z n a k o w y j e j charakter. N i e k a ż d y znak jest symbolem, bo ten
ostatni inaczej realizuje swe podstawowe f u n k c j e n i ż inne znaki; lecz na
pewno k a ż d y s y m b o l jest znakiem, i to s t a n o w i ć m o ż e p u n k t w y j ś c i a
w jego analizie.
Ryc. 1. Osiem symboli szczęścia:
1 — parasol, 2 — złote ryby, 3 — butla, 4 — lotos, S — muszla, 6 — nić szczęścia,
7 — znak zwycięstwa, 8 — krąg
Rys. M. Opalska
K a ż d y p r a w i e element j u r t y jest z n a k i e m czegoś, co istnieje w na
turze l u b w ś w i e c i e n a d n a t u r a l n y m ; s ą t e ż w j u r c i e symbolizowane
o b i e k t y ze ś w i a t a k u l t u r y , a w i ę c rzeczy nie „ d a n e " , lecz stworzone r ę k ą
l u d z k ą , ale t e ż w t e d y s ą to p r z e d m i o t y o d u ż y m ł a d u n k u sacrum,
naj
częściej k u l t o w e a t r y b u t y l a m a i z m u , czy n a w e t w y p r a c o w a n e przez t ę
2
Tak definiuje znak jeden z k l a s y k ó w problematyki, Charles Sanders Peirce,
cyt. za: U . E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 57-58.
�100
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
r e l i g i ę wieloznaczne symbole, a zatem to, czego c z ł o w i e k nie u ś w i a d a m i a
sobie j a k o w ł a s n e swe d z i e ł o . J u r t a b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o zrobiona
na w z ó r 8 o f i a r n y c h s y m b o l i l a m a i z m u (mong. najman
tachil,
pełna
nazwa óldzij chutugun
najman temdeg, t y b . Ъга-szis rtags-brgjad).
Tak
w i ę c „ p a r a s o l " rencen dug to o g ó l n a f o r m a j u r t y , „ k r ą g " chorlo to g ó r
n y k r ą g szkieletu, „ n i t k a s z c z ę ś c i a " mong. óldzij, t y b . balbij — p o k r y w a
się k r a t o w n i c ą j u r t y , z a ś b u t l i na w o d ę l u s t r a l n ą ЪитЪа
odpowiada
k s z t a ł t f o r m o w a n y na k o ń c u l i n y czagtga . Do tego t y p u i n t e r p r e t a c j i
m o ż n a jeszcze d o ł ą c z y ć o p i n i ę , że j u r t a p r z y p o m i n a s w o i m w y g l ą d e m
suburgan
(sanskr. stupa, cenotaf b u d d y j s k i ) . Z a u w a ż m y t u , że takie i n
terpretacje k w a l i f i k o w a n e s ą przez w s p ó ł c z e s n y c h pasterzy j a k o speku
lacje ł a m ó w ; p o w s t a w a ł y one w trakcie n i e k a n o n i c z n y c h d o c i e k a ń m o n
golskich m n i c h ó w , s p o ż y t k o w u j ą c y c h r e p e r t u a r lamajskich s y m b o l i na
r o d z i m y m gruncie. P o ś w i ę c o n o i m t u t y l e miejsca, a l b o w i e m ze w z g l ę d u
na powszechne d a w n i e j uczestnictwo pasterzy w ż y c i u k l a s z t o r n y m s ą
one o g ó l n i e znane, c h o ć nie są u w a ż a n e za istotne. S k ą d i n ą d i c h w p ł y w
na ż y c i e s p o ł e c z n e b y ł niebagatelny, skoro na p r z y k ł a d w dzisiejszym
a j m a k u p o ł u d n i o w o g o b i j s k i m (a zapewne nie t y l k o tam) jeszcze bezpo
ś r e d n i o przed r e w o l u c j ą zabraniano a r a t o m u ż y w a ć w j u r t a c h k r ę g u t y p u
chorlo, z a s t r z e g a j ą c go dla ł a m ó w i a r y s t o k r a c j i .
3
Z u p e ł n i e i n n y w y m i a r m a j ą te symbole w o b r ę b i e j u r t y , k t ó r e m o ż n a
o k r e ś l i ć j a k o ludowe, pasterskie. Nie są one t y l k o s p e k u l a c j ą na t e m a t
danej rzeczy, lecz w p ł y w a j ą na j e j k s z t a ł t , p r o g r a m u j ą s p o s ó b w y k o n a
nia i u ż y t k o w a n i a .
Z a c z n i j m y od o m ó w i e n i a s y m b o l i k i l i n y czagtga, z w i e s z a j ą c e j się ze
ś r o d k a g ó r n e g o k r ę g u toono, s ł u ż ą c e j m i ę d z y i n n y m i do jego s y m e t r y c z
nego ustawienia podczas r o z k ł a d a n i a j u r t y . W g ó r n e j części p o w i n n a ona
f o r m o w a ć ł u k , k t ó r y w e d ł u g s ł ó w pasterzy „ p r z y p o m i n a "
(szindżtej)
s z y j ę w i e l b ł ą d a , a zatem p o w i n i e n b y ć j e j r o z m i a r ó w . Gdzie indziej m ó w i
się, że p ę t l a ta „ z n a c z y " {temdeg) u r g ę do ł o w i e n i a k o n i i dlatego p o w i n
na m i e ć w y m i a r g ł o w y d w u l e t n i e g o ź r e b a k a . D o l n y z w i e s z a j ą c y się k o
niec l i n y z a k ł a d a n e j w e wschodniej p o ł o w i e j u r t y pod w o j ł o k i e m dachu
za ż e r d z i e uń p o w i n i e n f o r m o w a ć t a m wybrzuszenie, k t ó r e m a p r z y p o
m i n a ć owczy ż o ł ą d e k (chodood) albo l a m a j s k ą b u t l ę na w o d ę l u s t r a l n ą .
O p a s u j ą c e szkielet j u r t y t a ś m y dotuur choszlon p o w i n n y b y ć na p o c z ą t k u
p r z y r a m i e d r z w i z w i ą z a n e d w o m a w ę z ł a m i aman chüdzüü
ujaa, k t ó r e
p r z y p o m i n a j ą p i e r w s z y k r ą g s z y j n y o w c y {aman chüdzüü)
i stąd noszą
jego n a z w ę .
Bogata i z a j m u j ą c a jest t e ż s y m b o l i k a g ó r n e g o k r ę g u szkieletu j u r t y .
M a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y , k t ó r y ze w z g l ę d u na l i c e n c j ę a r t y s t y c z n ą nie
jest m o ż e g w a r a n t o w a n ą r e j e s t r a c j ą w i e r z e ń i p o g l ą d ó w , sugeruje t u
3
Nie natrafiłem w badaniach na istnienie pozostałych odniesień, ich rekon
strukcję pozostawiam wyobraźni symbolicznej czytającego — na podstawie za
mieszczonych ilustracji.
�101
SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y
odniesienia kosmiczne; oto w geriijn jerol — b ł o g o s ł a w i e ń s t w a c h d l a j u r
t y wygłaszanych między i n n y m i przy zakładaniu rodziny — p r z y r ó w n u
j e s i ę ó w k r ą g do S ł o ń c a , g d y z a ś jest do p o ł o w y z a s ł o n i ę t y — do K s i ę
ż y c a . Jego k w a d r a t o w e w o j ł o k o w e p o k r y c i e ó r c h z w r ó c o n e jest r o g a m i
na cztery s t r o n y ś w i a t a , s t ą d p r z y p o m i n a nacagdordż
(lamajski symbol
z ł o ż o n y c h z d w ó c h s k r z y ż o w a n y c h oczirów
— r y t u a l n y c h bereł symbo
lizujących między i n n y m i piorun).
Ryc. 2. Sposoby zakładania liny czagtga za żerdzie dachu jurty:
1 — bogaty żołądek, 2 — butla, 3 — nić szczęścia, 4 — wąż (w jurcie mieszkają
dwie osoby płci męskiej)
Rys. M. Opalska
Zagadki d o t y c z ą c e toono c z y n i ą , j a k s i ę zdaje, a l u z j ę do kosmicznego
drzewa, na k t ó r y m siedzi m i t y c z n y p t a k G a r u d i :
saglagar modny orojd
sajchan szuwuuny üür
[„Na wierzchołku rozgałęzionego drzewa
Gniazdo pięknego ptaka"]
P r z e c h o d z ą c do m a t e r i a ł u ściśle etnograficznego z w r ó ć m y u w a g ę na
c h a r a k t e r y s t y c z n y n o w y m o t y w w symbolice toono: t y p o w o pasterskie
odniesienie do owcy. Oto w centralnej, a z w ł a s z c z a w e wschodniej M o n
g o l i i , a w i ę c na terenach nie o b f i t u j ą c y c h w drzewa, k r ą g t e n s k ł a d a n y
jest z k i l k u d z i e s i ę c i u d r o b n y c h k a w a ł k ó w d r e w n a i dlatego p r z y p o m i n a
�102
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
a r a t o m p o m a r s z c z o n ą p o w i e r z c h n i ę w e w n ę t r z n ą owczego ż w a c z a
sarchinag; s t ą d t e ż w z i ę ł a się jego nazwa sarchinag
toono. Z k o l e i t e n ż e k r ą g
w zachodniej i p ó ł n o c n e j M o n g o l i i , camchrataj
toono, sklejony z jednego
l u b k i l k u w i ę k s z y c h k a w a ł k ó w d r e w n a , ma g ł a d k i o b w ó d i k r z y ż u j ą c e
się pod k ą t e m p r o s t y m poprzeczki; w e d ł u g powszechnego w ś r ó d a ł t a j
s k i c h T o r g u t ó w przekonania p r z y p o m i n a on S u m b u r - u ł ę , k o s m i c z n ą g ó r ę
lamajskiej kosmologii. Jest do n i e j podobny, a l b o w i e m : 1) jest nieprze
k r a c z a l n y ( z a r ó w n o g d y umieszczony jest u szczytu j u r t y , j a k i g d y l e ż y
na ziemi, bo w t e d y nie w o l n o nad n i m p r z e c h o d z i ć ) tak, j a k n i e d o s t ę p n a
jest S u m b u r - u ł a ; 2) poprzeczki d z i e l ą go na 4 s e k t o r y tak j a k S u m b u r - u ł a podzielona jest 4 g r a n i a m i na 4 zbocza; 3) znajduje się w ś r o d k u
j u r t y , tak j a k g ó r a kosmiczna w ś r o d k u ś w i a t a .
Na marginesie z w r ó ć m y t u u w a g ę na z n a m i e n n y f a k t , że wierzenie
o tak zasadniczej dla c z ł o w i e k a archaicznego w a r t o ś c i , j a k przekonanie
o „ b y c i u w ś r o d k u ś w i a t a " , realizuje się t u w s p o s ó b symboliczny, a w i ę c
o d m i e n n y n i ż w t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j . O ile b o w i e m
w w i e r z e n i a c h np. polskich (co p r a w d a n o t o w a n y c h w X I X i X X w i e k u ,
a w i ę c w s c h y ł k o w y m okresie tej koncepcji symbolicznej, co b y ć m o ż e
t ł u m a c z y jej t r y w i a l i z a c j ę ) dana w i e ś , kościół czy k a m i e ń są w ś r o d k u
ś w i a t a i p e ł n i ą f u n k c j ę autentycznej hierofanii, to przedstawione p o w y
żej mongolskie wierzenie na t e m a t toono, k t ó r e t y l k o „ p r z y p o m i n a " s o b ą
c e n t r a l n ą g ó r ę , jest jej znakiem, nie u t o ż s a m i a go ze ś r o d k i e m ś w i a t a .
D o pasterzy mongolskich o d n i e ś ć m o ż n a zatem s ł o w a badacza m e n t a l n o ś c i
symbolicznej l u d z i ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r z y „ n i e mieszali ani p l a n ó w , ani
p r z e d m i o t ó w : w y k o r z y s t y w a l i j e d n a k na t y c h r ó ż n y c h planach w s p ó l n y
m i a n o w n i k w subtelnej grze analogii, p o d ł u g tajemniczego stosunku m i ę
dzy ś w i a t e m f i z y c z n y m i ś w i a t e m s a k r a l n y m " .
4
Ó w tajemniczy z w i ą z e k m i ę d z y ś w i a t e m m a t e r i a l n y m , tzn. s t w o r z o
n y m i ręką ludzką formami symbolicznymi, a ś w i a t e m sakralnym, czyli
s f e r ą i c h n a t u r a l n y c h b ą d ź w i e r z e n i o w y c h p i e r w o w z o r ó w , m a t a k ż e na
naszym gruncie bardzo s z c z e g ó l n y i z ł o ż o n y charakter. Opisany p o w y ż e j
p i e r w s z y poziom tej r e l a c j i to z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o m i ę d z y s y m b o
l e m a desygnatem; poziom n a s t ę p n y o k r e ś l a m y w p r z y b l i ż e n i u jako
„ w s p ó ł i s t o t o w o ś ć " r o z u m i e j ą c przez to, że s y m b o l posiada n i e k t ó r e w ł a ś
ciwości swego desygnatu w y b r a n e przez w z g l ą d na i c h i s t o t n o ś ć . P r z y
toczmy t u p r z y k ł a d z m a t e r i a ł u terenowego: w e d ł u g c z ę s t e j w ś r ó d pa
sterzy o p i n i i , d w a w ę z ł y z a w i ą z u j e się na t a ś m i e o p a s u j ą c e j ś c i a n ę na
p o d o b i e ń s t w o k r ę g ó w o w c y po to, b y b y ł y one tak silne i nierozerwalne,
j a k nierozdzielne s ą owe k r ę g i , u c h o d z ą c e za bardzo t r u d n e do r o z ł a m a nia palcami. P r z e d s t a w m y t u jednak k r ó t k ą a n a l i z ę s e m a n t y c z n ą u j a w
n i a j ą c ą drugie dno tej i n t e r p r e t a c j i . Oto s ł o w a aman chüdzüü
— pierw
szy k r ą g s z y j n y — p o s ł u ż y ł y nie t y l k o do nazwania o w y c h w ę z ł ó w , k t ó 4
D. С h e n u, Theologie au ХЦе siecle, Paris 1957, s. 160; cyt. za
e u r, Hermeneutyka i egzystencja, Warszawa 1975, s. 124.
P.
Rico-
�SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY
103
r e są d w o m a p i e r w s z y m i w ę z ł a m i w i ą z a n y m i w czasie stawiania j u r t y ,
ale t e ż np. do honorowego t y t u ł o w a n i a drugiego k o n i a na mecie w y ś c i
g ó w z okazji ś w i ę t a naadara. T y t u ł u j e s i ę go aman chüüdzund
irsen
m o r ' — k o ń , k t ó r y p r z y s z e d ł , tak, j a k pierwszy k r ą g . K o ń z w y c i ę z c a t y
t u ł o w a n y jest türüülsen
mor', ostatni z a ś , h o n o r o w a n y na r ó w n i z p i e r w
s z ą p i ą t k ą — siilijn daaga. W k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w o d n a j d u j e m y
n a z w y części ciała z w i e r z ę c i a : g ł o w a (türüü) i ogon (süül'), c h o ć jest t o
związek trudniej uchwytny niż w ewidentnym przypadku „pierwszego
k r ę g u szyjnego"; jest o n podobnie o d l e g ł y , j a k z w i ą z e k naszych o k r e ś l e ń
„ n a c z e l n y " albo „ p r z y j ś ć w ogonie" z a n a t o m i c z n y m i o d p o w i e d n i k a m i .
W w y p a d k u w y ś c i g ó w m a m y w i ę c do czynienia ze z j a w i s k i e m oznacza
nia k o l e j n o ś c i chronologicznej k o n i p r z y b y w a j ą c y c h na m e t ę za p o m o c ą
nazw k o l e j n y c h części owczego grzbietu. B y ć m o ż e podobnie n a l e ż y i n
t e r p r e t o w a ć „ k r ą g s z y j n y " — pierwsze w ę z ł y w jurcie. P i e r w o t n e b y ł o
b y t u zjawisko j ę z y k o w e , semantyczne — oznaczanie k o l e j n o ś c i chrono
logicznej z j a w i s k za p o m o c ą k o l e j n y c h części owczego grzbietu. W ś w i a
d o m o ś c i pasterzy o t r z y m u j e ono n a s t ę p n i e i n t e r p r e t a c j ę s e m i o t y c z n ą : że
w ę z ł y te są podobne do k r ę g ó w owcy, a wreszcie w p e ł n i symbolicz
n ą : że d z i ę k i t e m u b ę d ą podobnie mocne .
5
To nadbudowanie i n t e r p r e t a c j i symbolicznej na fakcie semantycz
n y m s k ł a n i a chyba do r e f l e k s j i nad siłą m y ś l i symbolicznej, k t ó r a do
s t r z e ż e r e a l n y z w i ą z e k t a m , gdzie p i e r w o t n i e jest t y l k o z w i ą z e k e t y m o
logiczny, a l b o w i e m t e n p i e r w s z y jest c z ł o w i e k o w i b l i s k i i ż y c i o w o po
t r z e b n y (węzeł podobny do k r ę g u b ę d z i e r ó w n i e silny) d r u g i z a ś abstrak
cyjny i bezużyteczny.
W ł a ś c i w o ś c i swego p i e r w o w z o r u posiada r ó w n i e ż z a k ł a d a n y za ż e r
dzie dachowe na k s z t a ł t owczego ż o ł ą d k a koniec l i n y czagtga, b i o r ą c y
s t ą d s w ą n a z w ę chodood, a n a j c z ę ś c i e j z szacunkiem bajan chodood, bo
g a t y ż o ł ą d e k . A l b o w i e m w e d ł u g s ł ó w pasterzy, t a k j a k do ż o ł ą d k a o w c y
d o s t a j ą s i ę p o k a r m y , b y t a m z o s t a ć przetworzone i d a ć siłę c a ł e m u ciału,
t a k do owego z b i o r n i k a stworzonego przez koniec l i n y czagtga wpada
p o m y ś l n o ś ć bujan chiszig, n a s t ę p n i e przechodzi po niej w g ó r ę do k r ę g u
toono, s k ą d rozlewa s i ę na c a ł e domostwo. P o m y ś l n o ś ć ta — rozumiana
j a k o bogactwo i r o z w ó j rodziny, d ł u g o w i e c z n o ś ć j e j c z ł o n k ó w i wzrost
stada •— k r ą ż y po ś w i e c i e , w t y m t a k ż e w o k ó ł j u r t y w k i e r u n k u zgod
n y m z r u c h e m S ł o ń c a , nardzow, i dlatego wpada do „ b o g a t e g o ż o ł ą d k a "
5
Nie podejmuję się sądzić, w jakim stopniu węzeł ten jest naprawdę podobny
do kręgu szyjnego owcy; według niektórych pasterzy — nie, „to tylko taka naz
wa". Poza jurtą wiąże się go między innymi na końcach odkładanego na noc
zwiniętego jedwabnego pasa — tradycyjnego składnika mongolskiego stroju. Spot
kałem się z opinią, że obwiązywanie pasa tym w ę z ł e m znaczy, iż noszący go czło
wiek jest podobnie powściągliwy i skupiony jak odporny jest ó w krąg. Mechanizm
tworzenia symbolicznej nadbudowy jest więc tu taki sam, jak w przypadku węzła
w jurcie.
�104
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
Ryc. 3. Stawianie jurty
Fot. S.
Szynkiewicz
od p ó ł n o c y ; s t ą d wybrzuszenie l i n y jest skierowane zawsze o t w o r e m w t ę
s t r o n ę (to znaczy w lewo), a l b o w i e m koniec znajduje s i ę w e wschodniej
części j u r t y s t o j ą c e j zawsze d r z w i a m i na p o ł u d n i e . Jedynie w j u r t a c h
gobijskich czagtga zawieszana jest po stronie zachodniej; s k ą d i n ą d pa
sterze t a m t e j s i (ajmak ś r o d k o w o g o b i j s k i , d a w n y choszun
Tuszet-wana)
u t r z y m u j ą , że w p r z e s z ł o ś c i p a n o w a ł o z a k ł a d a n i e l i n y po stronie w s c h o d
n i e j w k s z t a ł c i e ż o ł ą d k a , co jednak m i a ł o z o s t a ć zmienione d e c y z j ą w ł a d
cy choszunu. Obecnie z a k ł a d a się czagtga w formie uproszczonego óldzij
albo w postaci ż m i i j a k o jednego z „ t r z e c h s i l n y c h s t w o r z e ń " , p r z y c z y m
s i ę g a ona za t y l e poprzeczek na p r a w o i l e w o od centralnej, i l e jest osób
płci m ę s k i e j w rodzinie.
Na i n n y m miejscu w y k a ż ę , j a k p ó ł n o c n y k i e r u n e k p r z y b y w a n i a bujan chiszig
w i ą ż e się z w i e l o m a m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i , w k t ó r y c h
p ó ł n o c jest s t r o n ą d o b r ą , w y s y ł a j ą c ą w s z e l k ą p o m y ś l n o ś ć . J u ż z podane
go m a t e r i a ł u w i d a ć jednak c a ł ą d i a l e k t y k ę r a c j i z a r ó w n o p r a k t y c z n y c h ,
j a k i t y c h w i e r z e n i o w y c h , k t ó r e w sumie o k r e ś l a j ą , k s z t a ł t rzeczy u ż y t
k o w a n y c h przez c z ł o w i e k a . O t ó ż czagtga jest to l i n a d o ś ć d ł u g a , k t ó r a
t y l k o w czasie s i l n y c h w i a t r ó w jest u ż y w a n a dla stabilizowania j u r t y
( t r z y m a n a w t e d y przez d o m o w n i k ó w l u b p r z y w i ą z y w a n a do k o ł k a w zie
m i , c i ę ż k i e g o m e b l a czy d u ż e g o naczynia z k u m y s e m ) . Co za t y m idzie,
ż e b y nie p r z e s z k a d z a ć na co d z i e ń , m u s i b y ć zawożona — i to d o ś ć szero-
�SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y
105
k o — za ż e r d z i e dachu, pod w o j ł o k o w y m p o k r y c i e m . P r z y t y m na p e w n o
ł a t w i e j jest p r z y t r z y m u j ą c l i n ę l e w ą r ę k ą f o r m o w a ć p r a w ą ó w „ b o g a t y
ż o ł ą d e k " czy b u t l ę ЪитЪа, co w rezultacie powoduje, że skierowanie
o t w o r u w lewo, na p ó ł n o c ma swe p r a k t y c z n e uzasadnienie. S y m b o l i k a
„ b o g a t e g o ż o ł ą d k a " w y d a w a ć się m o ż e zatem d o r o b i o n ą przez pasterzy
r e g u ł ą m n e m o t e c h n i c z n ą , albo w r ę c z p r ó ż n ą s p e k u l a c j ą ; jednak j e j p o w
szechne w centralnej i wschodniej M o n g o l i i w y s t ę p o w a n i e ( j u r t y zachodniomongolskie o b y w a j ą się w ogóle bez czagtga) j e j ścisły z w i ą z e k
z k o m p l e k s e m w i e r z e ń na temat bujan chiszig i k i e r u n k u p ó ł n o c n e g o ,
a wreszcie w z g l ą d na g ł ę b o k ą z g o d n o ś ć tej koncepcji z r e a l n y m ż y c i e m
mongolskich pasterzy owiec i i c h e m o c j o n a l n y m stosunkiem do tego
z w i e r z ę c i a — wszystko t o razem sugeruje archaiczny w r ę c z charakter
owego skojarzenia. „ B o g a t y ż o ł ą d e k " n a l e ż y do t y c h s y m b o l i , k t ó r y c h
„ n i e m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o t w o r u w y o b r a ź n i , jako a l e g o r i i dorobionej
p ó ź n i e j do j a k i e g o ś d z i a ł a n i a ludzkiego, skoro to dopiero przez jego
u ś w i ę c e n i e u s t a n a w i a j ą go i c z y n i ą m o ż l i w y m " .
S k ą d i n ą d ta i s t o t n o ś ć l i n y czagtga w j u r c i e centralnomongolskiej zda
je się b y ć p r a w i e n i e w y t ł u m a c z a l n a z w a ż y w s z y fakt, że j u r t y zachodniomongolskie doskonale się bez niej o b c h o d z ą oraz że praktyczne f u n k c j e
z a b e z p i e c z a j ą c e s p e ł n i a w y s t a r c z a j ą c o i n n a lina, osor l u b tatar, p r z y m o
cowana do ziemi i do toono. N i e l e d w i e mistycznego c h a r a k t e r u nabiera
czagtga u D a r c h a t ó w , co jest t y m dziwniejsze, że j a k o d a w n y l u d l e ś n y
żyj^ y
s z a ł a s a c h zaczęli oni u ż y w a ć j u r t y w s k a l i masowej dopiero
w X I X w i e k u i , j a k w s k a z u j ą badania terenowe, nie t o w a r z y s z y ł o t e m u
p e ł n e p r z e j ę c i e s y m b o l i k i . W czasie b u r z y nie w o l n o j e j t r z y m a ć n i k o
m u i n n e m u , j a k t y l k o gospodarzowi domostwa; l i n a ta nazywana jest
t a m gerijn dżoloo — wodze j u r t y ; u w a ż a się, że j a k k a ż d y k o ń t a k i k a ż
da j u r t a p o w i n n y m i e ć swe wodze. P r z y k ł a d podobnego t r a k t o w a n i a czagt
ga zanotowano w somonie Bajan, gdzie wiesza się na niej w czasie b u r z y
u z d ę , co i n f o r m a t o r z y o b j a ś n i a j ą j a k o zabieg magiczny (domnoch) w z m a c
n i a j ą c y siłę l i n y s y m b o l i z u j ą c e j owe wodze. W a r t o t u d o d a ć , że w e d ł u g
t y c h samych ź r ó d e ł lina p o w i n n a b y ć spleciona z s i e r ś c i w i e l b ł ą d a —
r e p r o d u k t o r a i to takiego, k t ó r y r o z p o c z ą ł j u ż d z i a ł a l n o ś ć r e p r o d u k c y j n ą .
K r y j e s i ę za t y m chyba wierzenie, że w ł a ś c i w o ś c i w i e l b ł ą d a — r e p r o
d u k t o r a , k t ó r y w k u l t u r z e pasterzy jest niejako uosobieniem ż y w i o ł o w e j
siły, p r z e j d ą na z r o b i o n ą z jego s i e r ś c i l i n ę ( r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d z czer
w o n ą w s t ą ż e c z k ą na szyi to jeden z n a j c z ę s t s z y c h t e m a t ó w masowych
r e p r o d u k c j i dzieł mongolskiej s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j ) .
S y m b o l zachowa zatem w t y m w i ę k s z y m stopniu p o ż ą d a n e w ł a ś c i
w o ś c i desygnatu i m bardziej s i ę d o ń upodobni: f o r m ą , surowcem, spo
sobem p o s t ę p o w a n i a magicznego analogicznym do d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h
(na linie p r z y p o m i n a j ą c e j w i e l b ł ą d a , zrobionej z jego s i e r ś c i zawiesza s i ę
u z d ę na p o d o b i e ń s t w o k i e ł z n a n i a tego z w i e r z ę c i a ) .
6
c
6
w
R i c o e u r , op. cit, s. 9.
�106
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
S y m b o l , nie b ę d ą c t o ż s a m y z desygnatem, ma jego cechy — a w i ę c
m o ż e go z a s t ą p i ć u o b e c n i a j ą c to, co jest n i e d o s t ę p n e z p o w o d u swej n i e m a t e r i a l n o ś c i albo o d l e g ł e w przestrzeni czy t e ż z a m i e r z c h ł e w czasie.
W t e n s p o s ó b , gdy na t o r g u c k i m weselu wieszano w j u r c i e r o z g a ł ę z i o n y
k a w a ł e k drzewa actaj mod, z n a c z y ł o to, że wesele o d b y w a się w sza
ł a s i e — pierwszej f o r m i e domostwa p r z o d k ó w . N i e b y ł to z r e s z t ą zabieg
stosowany często, lecz co n a j w y ż e j w j u r t a c h bogaczy, wesela b o w i e m
ś r e d n i o z a m o ż n y c h i b i e d n y c h pasterzy o d b y w a ł y s i ę p r z e w a ż n i e w t a k
z w a n y m dżołomie
— j u r c i e bez ścian, w k t ó r e j ż e r d z i e dachowe, t r o c h ę
d ł u ż s z e n i ż n o r m a l n i e , w b i t e s ą b e z p o ś r e d n i o w z i e m i ę . Dżołom t a k i sam
w sobie s y m b o l i z o w a ł s z a ł a s (owoochoj);
trzeba t u d o d a ć , ż e zaczynanie
ż y c i a rodzinnego od tej f o r m y domostwa m i a ł o s w ą m o t y w a c j ę p r a k t y c z
n ą , a l b o w i e m dżolom
jest znacznie t a ń s z y n i ż j u r t a , przez k i l k a l a t po
ślubie można kompletować brakujące ściany, wojłok i sprzęty. Nawet
j e d n a k ci Torguci, k t ó r z y nie z n a j ą p e ł n e j symbolicznej i n t e r p r e t a c j i w e
selnego dżołomu,
s ą zdania, że jest to nie t y l k o k o n i e c z n o ś ć ekonomiczna,
lecz obyczaj o p a r t y na przekonaniu, że aby ail — rodzina i domostwo —
m o g ł y się r o z r a s t a ć , i c h p o c z ą t k i p o w i n n y b y ć j a k najskromniejsze. Zresz
t ą dla i n n e j g r u p y etnograficznej, chubsugulskich D a r c h a t ó w , posiadamy
i n f o r m a c j ę , że wesela i c h dlatego w ł a ś n i e o d b y w a ł y się w s z a ł a s i e urc,
bo starcy powiadali, iż jest to pierwsza f o r m a domostwa, a zawarcie
w niej ś l u b u p r z y n o s i szczęście .
7
T r a d y c y j n e wesele mongolskie b y ł o o b r z ę d e m , w k t ó r y m symboliczne
n a w i ą z a n i e do p r z e s z ł o ś c i m i a ł o zasadnicze znaczenie. W i n t e r e s u j ą c y m
nas zakresie p o l e g a ł o to m i ę d z y i n n y m i na rozpalaniu pierwszego ognia
w n o w e j j u r c i e nie na ż e l a z n y m s t o j a k u u ż y w a n y m na co d z i e ń , lecz na
trzech k a m i e n i a c h tułgyn gurwan czuluu, z p o m o c ą krzesiwa, a w i ę c tak,
j a k to r o b i l i p r z o d k o w i e — z a ł o ż y c i e l e g r u p y , do c z a s ó w k t ó r y c h trzeba
p o w r ó c i ć , b y m ó c „ k o n t y n u o w a ć ognisko d o m o w e " gal golomt
dzalgamdżilach, co oznacza p r z e d ł u ż e n i e ł a ń c u c h a p o k o l e ń .
S y m b o l — s u b s t y t u t u m o ż l i w i a w i ę c ł ą c z n o ś ć z t y m , co inaczej jest
n i e o s i ą g a l n e . Opinia, że k r ą g tonoo p r z y p o m i n a S u m b u r - u ł ę to nie f o l
k l o r y s t y c z n y ozdobnik, ale w y r a z przekonania, że obcowanie ze ś w i a t e m
b ó s t w jest m o ż l i w e , jeśli nad g ł o w ą znajduje s i ę w y o b r a ż e n i e g ó r y , k t ó r a
s i ę g a do nieba; podobnie o b e c n o ś ć b ó s t w w j u r c i e g w a r a n t u j ą i c h w i z e
r u n k i — i k o n k i domowego o ł t a r z y k a .
Ten ostatni p r z y k ł a d p r o w a d z i nas k u problematyce w y b i e g a j ą c e j po
za r o z u m i a n ą ściśle s y m b o l i k ę j u r t y , ale o k a p i t a l n e j dla zagadnienia
s y m b o l u w ogóle w a ż n o ś c i . W y p a d n i e j ą t u p r z e d s t a w i ć t y l k o m a r g i n a l
nie, p r o b l e m b o w i e m w i z e r u n k ó w b ó s t w j a k o z n a k ó w i k o n i c z n y c h
w ś w i a d o m o ś c i w i e r z ą c y c h jest bardziej w i e l o w y m i a r o w y , a n i ż e l i p r e -
7
S . B a d a m c h a t a n , Chbwsgdlijn
przyp. 8.
Darchaad jastan, Ulaanbaatar 1965, s. 157,
�SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY
107
zentowana t u s y m b o l i k a samego domostwa, s t ą d t e ż w y m a g a z p e w n o ś
cią o d r ę b n y c h b a d a ń . W y s t a r c z y t u jednak p o w i e d z i e ć , że o ile j u r t a jest
przez samych jej t w ó r c ó w - a r a t ó w u w a ż a n a za znak, to jest dzieło r ą k
l u d z k i c h , k t ó r e s w ą w a r t o ś ć s a k r a l n ą z a w d z i ę c z a odniesieniu do rzeczy
w i s t o ś c i „ d a n e j " , to i k o n k a jest nie t y l e znakiem, ile a u t o n o m i c z n y m
sacrum. C h o ć b o w i e m wiadomo, że jest to dzieło r ą k ludzkich, to j e d n a k
przez f a k t swej „ o d d a l o n e j genezy" nabiera ona c h a r a k t e r u autentycznej
ś w i ę t o ś c i . I k o n k a m a l o w a n a jest b o w i e m przez l a m ę , c z ę s t o w klasztorze,
z zachowaniem ś c i s ł y c h r e g u ł , p r z y u ż y c i u farb u w a ż a n y c h za ś w i ę t e ,
jest podpisana n i e c z y t e l n y m n i e k i e d y dla arata, bo t y b e t a ń s k i m , i m i e
n i e m b ó s t w a — a j a k się zdaje n i e z r o z u m i a ł o ś ć jest i s t o t n y m elementem
k o n s t y t u u j ą c y m m o n g o l s k ą w i e r z e n i o w o ś ć , c z y l i to, co n i e z r o z u m i a ł e
( w t y m na p r z y k ł a d napisy w obcych j ę z y k a c h , j a k c h i ń s k i i rosyjski)
u w a ż a n e jest za p r z e j a w y swego rodzaju sacrum i stosowane w m a g i i
pasterskiej, p r z y o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m i t p . O c z y w i ś c i e nie znaczy to,
że mongolska i k o n k a jest zawsze t r a k t o w a n a przez w i e r n y c h tak, j a k
w p r a w o s ł a w i u i k o n y t y p u Acheiropoietos (ros. n i e r u k o t w o r i e n n y j ,
„nie
r ę k ą l u d z k ą m a l o w a n y " ) ; na pewno jednak i k o n k a odbierana jest prze
de w s z y s t k i m j a k o sacrum autonomiczne, a dopiero w d r u g i e j k o l e j n o ś c i
j a k o znak, podczas gdy ewidentnie przez c z ł o w i e k a w y k o n a n a j u r t a jest
ś w i ę t o ś c i ą przede w s z y s t k i m j a k o znak. O c z y w i ś c i e w y w a ż e n i e p r o p o r c j i
z a l e ż y od i n d y w i d u a l n y c h k w a l i f i k a c j i r e l i g i j n y c h wiernego, a zanoto
wane w somonie B a j a n w y p o w i e d z i t r a k t u j ą c e o z w i ą z k u m i ę d z y i k o n k ą
a w y o b r a ż o n y m na niej b ó s t w e m d a d z ą się u s z e r e g o w a ć na
continuum,
k t ó r e g o jeden b i e g u n s t a n o w i ć b ę d z i e ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i w i z e r u n k u
od desygnatu — b ó s t w a , d r u g i z a ś p e ł n e i c h u t o ż s a m i e n i e :
8
„Bóstwo jest jedno i żyje w powietrzu, a ikonki tylko pokazują nam jak ono
wygląda, można mu przy nich stawiać ofiary, ale one do niego materialnie nie
dotrą, ważne jest tylko, żeby wierzyć" [tj. okazać intencją].
„Te bóstwa żyją gdzieś w świecie [informator wskazuje ruchem g ł o w y kie
runek północny], ale na oczy ich nie widziałem, nie rozmawiałem z nimi. Ich wy
obrażenia stoją na ołtarzu, mówią, że burchan tam mieszka, ale czy to prawda
nie wiem".
„Bóstwo żyje w powierzu, ale w czasie składanych mu małych ofiar
[dżachyn
tachil, układane na górnym progu wewnątrz jurty odrobinki pożywienia] przyla
tuje i wchodzi do woreczka [zawieszonego nad górnym progiem, zawierającego
wydrukowaną modlitwę] dlatego zostawia mu się uchylone drzwi, żeby wszedł
przez górną szparę".
8
W tym kontekście pasjonujący jest spór bizantyjskich ikonoklastów z „czci
cielami ikon", w trakcie którego padały argumenty teologiczne reprezentujące —
mutatis mutandis — dwie przedstawione wyżej biegunowe interpretacje znaku ikonicznego: ikonoklastyczna (Konstantyn V opierający się na koncepcjach m a g ó w
Wschodu, stojących zresztą u kolebki podobnych poglądów myśli semickiej), zgod
nie z którą wizerunek jest „konsubstancjalny" ze swym prototypem i „czicieli
obrazów" — oddzielająca wizerunek od prototypu. Patrz: G. O s t r o g o r s k i ,
Studien zur Geschichte des byzantinischen Bilderstreites, Wrocław 1929.
�108
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
„Pięciu bogów jurty gerijn tawan tengri żyje w kręgu toono, czy tam będzie
jakiś znak, czy nie — one i tak tam są".
„Chadag wiszący nad ogniem [przywiązany do kręgu] to jest bóstwo [burchan
jum]".
A zatem s y m b o l p e ł n i wobec p i e r w o w z o r u r o l ę s u b s t y t u t y w n ą nabie
r a j ą c d z i ę k i t e m u dodatkowej w ł a s n o ś c i : przez o d d z i a ł y w a n i e n a ń jako na
znak m o ż n a n i e k i e d y w p ł y n ą ć na jego desygnat. U m o ż l i w i a to owa t a
jemnicza w i ę ź m i ę d z y s y m b o l e m a o z n a c z a n ą p r z e z e ń r z e c z y w i s t o ś c i ą ,
stanowiąca m y ś l o w ą podstawę z a r ó w n o symbolicznych a k t ó w religij
n y c h — na p r z y k ł a d ofiary s k ł a d a n e j przed w i z e r u n k a m i b u r c h a n ó w —
j a k i n i e k t ó r y c h p r a k t y k magicznych. D o t y c h ostatnich n a l e ż y na p r z y k
ł a d zaszywanie n i c i ą złącza d w ó c h p ł a t ó w w o j ł o k u na dachu j u r t y , co ma
u n i e m o ż l i w i ć p o r ó d w i e l b ł ą d z i c y l u b k r o w y zgubionej daleko w stepie,
g r o ż ą c y z a m a r z n i ę c i e m nowo narodzonego z w i e r z ę c i a . Oba podane p r z y
k ł a d y m a j ą na t y l e odmienny charakter, że w y d a j e s i ę uzasadnione sto
sowanie do n i c h u t a r t y c h o k r e ś l e ń : religia i magia. S ą d z ę jednak, że r o z
r ó ż n i e n i e to, p o w s t a ł e na gruncie tradycyjnego europejskiego stosunku
do „ w y ż s z e j " r e l i g i i i „ n i ż s z e j " magii, b ę d z i e m u s i a ł o p r z y n a j m n i e j na
terenie c e n t r a l n o a z j a t y c k i m z o s t a ć poddane p o w a ż n e j r e w i z j i . Zmusza
do tego refleksja nad l a m a i z m e m — r e l i g i ą , k t ó r a opiera s w ą s k u t e c z n o ś ć
na m a g i i ; jest to b o w i e m nie t y l e p r z e j ę c i e przez t ę r e l i g i ę p r a k t y k m a
gicznych z j a k i c h ś w i e r z e ń n i ż s z y c h (np. szamanizmu), i l e istotne z a ł o
ż e n i e l a m a i z m u : w i a r a w k r e a c y j n ą moc s ł o w a , z a k l ę c i a , r y t u a ł u . Odzie
d z i c z y ł a je chyba ta r e l i g i a po buddyzmie, dla k t ó r e g o t w ó r c z a moc s ł o w a
jest oczywista w ś w i e c i e , w k t ó r y m m a t e r i a jest t y l k o f u n k c j ą ducha.
M y ś l e n i e i d z i a ł a n i e symboliczne leżą w r ó w n e j mierze u podstaw m a g i i
co i r e l i g i i , skoro z a ś te d w i e dziedziny nie są na i n t e r e s u j ą c y m nas t e
renie t a k i n s t y t u c j o n a l n i e , w s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a n i u od siebie o d
dzielone, j a k w Europie, to b y ć m o ż e upada j e d y n a podstawa ich r o z r ó ż
niania.
P r z e d s t a w m y t u p r z y k ł a d r y t u , k t ó r e g o w konwencjonalnej t e r m i n o
l o g i i nie s p o s ó b n a z w a ć m a g i c z n y m , c h o ć — j a k się p r z e k o n a m y — nale
ż y on do k l a s y „ d z i a ł a ń na s y m b o l u automatycznie skutecznych wobec
desygnatu", j a k m o ż n a b y o k r e ś l i ć tak zwane sympatetyczne p r a k t y k i
magiczne.
M a m t u na m y ś l i ściśle przestrzegany nakaz o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a
g ó r n e g o o t w o r u j u r t y t y l k o w k i e r u n k u nardzow, zgodnie z r u c h e m S ł o ń
ca. Dokonuje tego na ogół gospodyni, k t ó r a o b c h o d z ą c rano j u r t ę od d r z w i
w z d ł u ż ś c i a n y zachodniej k u t y ł o w i i c i ą g n ą c za l i n ę p r z y m o c o w a n ą do
w o j ł o k o w e j p o k r y w y orch o d s ł a n i a o t w ó r d y m n o - o k i e n n y , co dla do
m o w n i k ó w oznacza p o c z ą t e k dnia. Wieczorne z a s ł a n i a n i e polega na prze
c i ą g n i ę c i u owej l i n y — k t ó r a w c i ą g u dnia p o z o s t a w a ł a p r z y w i ą z a n a do
t y l n e j ś c i a n y j u r t y — na p o w r ó t k u d r z w i o m , t y m razem w z d ł u ż w s c h o d
niej ś c i a n y , a w i ę c nadal ze S ł o ń c e m . J e ś l i k t o ś , np. niezorientowane
�SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y
109
dziecko, o d s ł o n i l u b z a s ł o n i orch pod S ł o ń c e n a t y c h m i a s t anuluje się t e n
r u c h , w y k o n u j ą c go p o t e m poprawnie, na znak z a ś ekspiacji zanurza się
koniec l i n y w m l e k u . Inaczej ten czyn m ó g ł b y s p o w o d o w a ć o g ó l n e n i e
szczęścia ( т м и ' ) — c h o r o b ę , a n a w e t ś m i e r ć c z ł o n k ó w r o d z i n y , w y g i n i ę
cie stada.
Z a n i m r o z p a t r z y m y s t r u k t u r ę tego z a j m u j ą c e g o wierzenia p r z e d
s t a w m y t u , j a k jest ono t r a k t o w a n e przez samych a r a t ó w . O t ó ż spora
dycznie t y l k o m o ż n a w rozmowach z pasterzami n a p o t k a ć p r a w d z i w ą
w i a r ę w w y s t ą p i e n i e t y c h s k u t k ó w , n i k t z a ś nie p o t r a f i p o w i e d z i e ć , d l a
czego m i a ł y b y one m i e ć t a k i w ł a ś n i e charakter. N a ogół araci w y j a ś
n i a j ą : „ T o t y l k o t a k i obyczaj, k t ó r y zachowujemy po przodkach, ale
n a p r a w d ę t o nic b y się nie s t a ł o " . W y j a ś n i e n i e tego stanu rzeczy polega
j ą c e g o na powszechnym k w e s t i o n o w a n i u r e a l n o ś c i sankcji owej n o r m y
p r z y j e j r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y m przestrzeganiu (z w y j ą t k a m i , o k t ó r y c h
p o n i ż e j ) m o ż e b y ć k i l k a . A w i ę c po pierwsze to zdystansowane spojrze
nie m o ż e b y ć r e z u l t a t e m p o s t ę p u j ą c e j laicyzacji, w t y m i tej oddolnej,
r o d z ą c e j się c h o ć b y z obserwacji z m i e n i o n y c h w a r u n k ó w b y t o w a n i a ; na
p r z y k ł a d j u r t y torguckie p o s i a d a j ą obecnie k o m i n s t a ł y , nie o d e j m o w a n y
na noc od pieca — j a k t o jest w. j u r t a c h c h a ł c h a s k i c h . P o n i e w a ż k o m i n
ten t k w i w zachodniej części o t w o r u u n i e m o ż l i w i a to o t w i e r a n i e orch
z tej s t r o n y i powoduje, że trzeba to r o b i ć narburuu, pod S ł o ń c e („a m i m o
to nic się nie staje"). Po w t ó r e w y d a j e się, ż e pasterzom zawsze b y ł a
w ł a ś c i w a pewna s z c z e g ó l n a r a c j o n a l n o ś ć p o l e g a j ą c a na d o r a b i a n i u m n i e j
l u b bardziej zracjonalizowanych w y j a ś n i e ń do d z i a ł a ń ewidentnie i r r a c j o
n a l n y c h : - r y t u a l n y c h i symbolicznych. Po trzecie; c h o ć b y ta okoliczność, że
deklaracje takie o t r z y m u j e się w t r a k c i e w y w i a d u , a w i ę c r o z m o w y prze
prowadzanej j ę z y k i e m r a c j o n a l n y m , d y s k u r s y w n y m nie z a ś symbolicz
n y m sprawia, że r o z m ó w c y nie s ą w stanie inaczej w y j a ś n i ć s w y c h s y m
b o l i c z n y c h z a c h o w a ń , j a k t y l k o przez „ u c i e c z k ę w a u t o r y t e t " . N a ogół
jest to n i e p o d w a ż a l n y a u t o r y t e t t r a d y c j i , p r z o d k ó w , z w a l n i a j ą c y od za
stanowienia się n a d mechanizmem symbolicznego d z i a ł a n i a , nad l o g i k ą
sankcji i t d . A r c y c i e k a w e b y ł o b y dla badacza poznanie, j a k m y ś l e n i e s y m
boliczne godzi się z r a c j o n a l n y m w u m y ś l e tego samego c z ł o w i e k a . N i e
s t e t y w trakcie r o z m o w y etnografa z i n f o r m a t o r e m taka k o n f r o n t a c j a
nie jest w ogóle m o ż l i w a ; z w y w i a d u b o w i e m z r o z u m i e ć m o ż n a t y l k o
j e d n ą s t r o n ę s y m b o l u : to, ż e jest on z n a k i e m r e p r e z e n t u j ą c y m coś i n
nego — t a k zostanie on b o w i e m o k r e ś l o n y w s f o r m u ł o w a n i u d y s k u r s y w
n y m , k t ó r e o d r ó ż n i znak od desygnatu. A l e to r o z r ó ż n i e n i e przestaje b y ć
aktualne w momencie, w k t ó r y m na miejsce refleksji p o j a w i a się emocja
l u b w i a r a ; w t e d y s y m b o l jest odczuwany j a k o częściowo l u b nawet c a ł
kowicie t o ż s a m y z rzeczywistością — k t ó r ą miał tylko r e p r e z e n t o w a ć .
J ę z y k d y s k u r s y w n y nie p o t r a f i z d a ć s p r a w y z tego irracjonalnego u t o ż
samienia, a wszelkie p y t a n i e o jego i s t o t ę jest k w e s t i o n o w a n i e m , p o w o d u
j ą c y m u c i e c z k ę r e l a c j o n u j ą c e g o w j e d y n e racjonalne w y j a ś n i e n i e , j a k ż e
�110
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
często w y s ł u c h i w a n e przez badacza: „ T o t y l k o t a k i nasz mongolski o b y
czaj", mcmaj mongol ulsyn dzan. Ó w paradoks s y m b o l u , p o l e g a j ą c y na
t y m , że w w y r a ż e n i u d y s k u r s y w n y m jest on t y l k o znakiem, w s w y m
w ł a ś c i w y m z a ś f u n k c j o n o w a n i u jest u t o ż s a m i a n y z desygnatem, da s i ę
zapewne s p r o w a d z i ć do d w o i s t o ś c i s t r u k t u r y znaczenia, k t ó r e „ r ó w n o
c z e ś n i e jest f u n k c j ą n i e o b e c n o ś c i , skoro p r ó ż n o o d s y ł a do nieobecnych
p r z e c i e ż rzeczy, oraz f u n k c j ą o b e c n o ś c i , skoro ma t ę n i e o b e c n o ś ć uobec
n i ć , p r z e d s t a w i ć " . T r u d n o t u p o w s t r z y m a ć s i ę od r e f l e k s j i , j a k zasadniczo
odmienne są te dwa t o r y ludzkiego m y ś l e n i a i d z i a ł a n i a : r a c j o n a l n y
i symboliczny, k t ó r e w y c h o d z ą z jednego p o j ę c i a : znaku.
9
W r a c a j ą c jednak do m e r i t u m sprawy, t z n . do i s t o t y owego obyczaju
o t w i e r a n i a órcTi ze S ł o ń c e m i z w i ą z a n e g o z t y m wierzenia, trzeba s t w i e r
dzić, że z p u n k t u widzenia przedstawionej w y ż e j koncepcji s y m b o l u
owa sankcja plasuje się j a k b y poza w ł a ś c i w y m miejscem w y z n a c z o n y m
jej przez l o g i k ę m y ś l e n i a symbolicznego. Oto jeśli p r z y j ą ć , że j u r t a po
siada symboliczne odniesienia do k o s m o s u , to d z i a ł a n i a niezgodne
z w y z n a c z o n y m i p r z e z e ń w z o r a m i p o w i n n y m i e ć s k u t k i kosmiczne, n i e
z a ś t a k przyziemne, c h o ć drastyczne, j a k te, k t ó r y c h o b a w i a l i się araci:
n i e s z c z ę ś c i a w rodzinie i gospodarstwie. C z y ż b y ta k o n k r e t n a sankcja
b y ł a t y l k o zabiegiem socjotechnicznym, s p o ł e c z n ą p r z e s t r o g ą dla j e d
nostki, k t ó r a c h c i a ł a b y s i ę w y ł a m a ć z powszechnego obyczaju, d l a tego,
k t o g w a ł c i p r z y j ę t e w z o r y p o s t ę p o w a n i a ? Ż e t a k nie jest, że m a m y t u
do czynienia z w i e r z e n i e m k o n s e k w e n t n y m wobec r e g u ł m y ś l e n i a s y m
bolicznego, przekonuje analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego. Z w r ó ć m y
b o w i e m u w a g ę , że k i e r u n e k „ze S ł o ń c e m " jest ogólnie p r z y j ę t y m k i e
r u n k i e m obchodzenia j u r t y , ofiarnego owo, mburganu
czy ś w i ą t y n i .
Z a u w a ż m y t e ż , że jest to k i e r u n e k obracania lamajskiego m ł y n k a m o d l i
tewnego churde.
Pasterze z a p y t y w a n i o e w e n t u a l n ą z w e r b a l i z o w a n ą
n o r m ę dla tego obyczaju p a m i ę t a l i , że l a m o w i e przestrzegali, iż za k r ę c e
nie m ł y n k a w k i e r u n k u p r z e c i w n y m „ p ó j d ą do p i e k ł a " . Dawniejsza
l i t e r a t u r a rzuca jednak snop ś w i a t ł a na t ę s p r a w ę . Oto G. N . P o t a n i n
opisuje rzadko s p o t y k a n y m ł y n e k m o d l i t e w n y z w y o b r a ż e n i e m b ó s t w a
O s e r - D ż a m e na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń . M ł y n e k t e n jest d y s k i e m
osadzonym na pionowej osi, a jego obie powierzchnie podzielone są na
7 s e k t o r ó w ; na p o w i e r z c h n i g ó r n e j w k a ż d y m z n i c h w y o b r a ż o n y jest
k w i a t , na dolnej — ś w i n i e , z w r ó c o n e r y j a m i w j e d n ą s t r o n ę , t a k że po
o b r ó c e n i u m ł y n k a od l e w e j do p r a w e j b ę d ą one w i r o w a ć r y j a m i do p r z o
du. A l e na noc d y s k t e n przewraca s i ę s t r o n ą z w y o b r a ż o n y m i ś w i n i a m i
do g ó r y i w t e d y trzeba go o b r a c a ć z p r a w a na lewo, b y ś w i n i e z n ó w
i0
9
R i с o e u r, op. cit., s. 14.
10 Wyrazem tego może b y ć np. opinia, że „jurta to pół nieba", bazująca na l u
dowej etymologii w y w o d z ą c e j słowo 'ger' (jurta) od 'tenger' (niebo). Patrz też m ó j
artykuł: Kategorio przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna mon
golskiej jurty, „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 109-128.
�SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY
111
b i e g ł y r y j a m i do przodu; jeśli k t o ś zapomniawszy się o b r ó c i m ł y n e k tak,
j a k za dnia, od lewej do p r a w e j , to ś w i n i e p o b i e g n ą ogonkami do przodu,
co „ w e d ł u g w i e r z e ń M o n g o ł ó w m o ż e s p o w o d o w a ć naruszenie p o r z ą d k u
ś w i a t a i s k o ń c z y ć się u p a d k i e m jego k o n s t r u k c j i w e w s z e c h ś w i a t o w y m
potopie l u b p o ż a r z e " .
1 1
Z a n i m odniesiemy t ę i n f o r m a c j ę do sfery j u r t y w y j a ś n i j m y opis
Potanina p e w n y m i dodatkowo z e b r a n y m i i n f o r m a c j a m i . A w i ę c Oser- D ż a m e to z p e w n o ś c i ą t y b e t a ń s k i Od-zer-czan-ma (sanskr. MarlczT,
B r y l a n t o w e promienie), bodhisattwa przedstawiany na i k o n k á c h i po
s ą ż k a c h w I n d i i i Tybecie na wozie z a p r z ę ż o n y m w 7 ś w i ń l u b na p o d
t r z y m y w a n y m przez nie t r o n i e z lotosu . Z n a n y m i m a t e r i a ł mongolski
sugeruje s o l a r n ą i n t e r p r e t a c j ę tego b ó s t w a (nie tak j u ż oczywiste jest,
czy f u n k c j o n o w a ł o ono tak samo na gruncie rdzennie b u d d y j s k i m ) . Prze
m a w i a za t y m sam k s z t a ł t wspomnianego m ł y n k a — nie jest to j a k zawsze
cylinder, lecz dysk; charakter r o z s t r z y g a j ą c y m a j ą zanotowane w somonie Bajan informacje, że „ S ł o ń c e to b ó s t w o O s e r - D ż a m e " oraz p o c h o d z ą c e
z Gobi wierzenie, że „ S ł o ń c e jeździ na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń " ;
owe ś w i n i e b y ł y t u n i e z r o z u m i a ł e dla samych i n f o r m a t o r ó w , lecz bez
w i ę k s z e g o r y z y k a m o ż n a chyba w i d z i e ć w n i c h W i e l k i W ó z , z w ł a s z c z a że
funkcjonuje on na t y m terenie pod a r c h a i c z n ą n a z w ą „ T e r e g odon" —
W ó z gwiezdny, a nie t y l k o pod o g ó l n o m o n g o l s k ą n a z w ą D o ł o n - b u r c h a n —
Siedem b ó s t w .
12
Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e ten fakt, iż wykazana t u solarno-gwiezdna s y m
b o l i k a m ł y n k a modlitewnego b y ł a oczywista dla jego u ż y t k o w n i k ó w ,
s p o w o d o w a ł , że sankcja za obracanie go „ n a opak", m i a ł a
explicite
kosmiczny charakter. W p r z y p a d k u obchodzenia j u r t y nie ma t a k i e j
kosmicznej sankcji expressis
verbis,
ale nie znaczy to, że nie ma j e j
implicite.
Na j e j istnienie w s k a z u j ą zebrane w terenie w y p o w i e d z i ,
w e d ł u g k t ó r y c h k a ż d y c z ł o w i e k m a na niebie s w ą g w i a z d ę , k t ó r a poja
w i a się p r z y jego narodzinach, z a ś w czasie ś m i e r c i spada; s t ą d w i d z ą c
s p a d a j ą c ą g w i a z d ę m ó w i się w całej M o n g o l i i minij ód bisz — „ t o nie
moja gwiazda", Torguci z a ś d o d a j ą jeszcze: „ t o spada gwiazda Kazacha"
i s p l u w a j ą na z i e m i ę . Tak w i ę c z a k ł ó c e n i e biegu gwiazd odbija s i ę n a
1 1
G. N. P o t a n i n, Krugowoje dwiżenije
nocznogo niebje i grozowoje jawlenije w mongolskich priedanijach, ikonopisi i płastikie,
[w:] Zapiski
Siemipałatynskogo Podotdieła
Zapadno-Sibirskogo
Otdiela Russkogo Geograficzeskogo
Obszczestwa,
wyp. 3, Siemipałatynsk 1919, s. 18. Autor ten potrafił wznieść się ponad powszechne
europejskie widzenie lamajskich m ł y n k ó w modlitewnych jako maszynek do odma
wiania modlitw dostrzegając głęboki ich sens w tym, że „o ile ruch młynka nie
odpowiadający pozornemu ruchowi gwiazd niszczy trwałość świata, to ruch zgodny
ten porządek umacnia. Każdy buddysta, kręcący główką osi cylindra, uważa się za
maleńkiego czakrawarti, obracającego koło".
Porównaj reprodukcje w: A. G r ü n w e d e l , Mythologie des Budhismus in
Tibet und der Mongolei, Leipzig 1900, s. 145-146; A. G o r d o n , Iconography of
Tibetan Lamaism, Tokyo 1967, s. 33 i tabl. 1-2 na s. 77.
1 2
�112
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
losach c z ł o w i e k a •— s t ą d m o t y w o w a n i e zakazu o t w i e r a n i a órch
pod
S ł o ń c e w ł a ś n i e k o n s e k w e n c j a m i p r z y z i e m n y m i , ale p r z e c i e ż są one w y
n i k i e m katastrofy kosmicznej b ę d ą c e j b e z p o ś r e d n i m r e z u l t a t e m n i e
w ł a ś c i w e g o d z i a ł a n i a symbolicznego. P a m i ę t a się t y l k o o t y c h p i e r w s z y c h
konsekwencjach — nie m y ś l ą c wcale o gwiazdach — j a k b y na zasadzie
„ b l i ż s z a c i a ł u koszula", b o w i e m nie j a k i e j ś abstrakcyjnej katastrofy w kos
mosie obawia się ó w „ m a ł y c z a k r a w a r t i " , ale j e j w p ł y w u na s w ó j w ł a s
n y los.
Jest to r u d y m e n t a r n y s k ł a d n i k w ł a ś c i w e j w s z y s t k i m chyba k u l t u r o m '
t r a d y c y j n y m holistycznej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a z a k ł a d a , że d z i a ł a n i a ludzkie
p o w i n n y p r z e b i e g a ć zgodnie z w z o r e m w y z n a c z o n y m przez
Universum,
w p r z e c i w n y m b o w i e m razie n a s t ą p i z a k ł ó c e n i e kosmicznego ł a d u , k t ó r e g o
konsekwencje poniesie c z ł o w i e k . Ta jedna z Elementargedanken
ludzkości
realizowana b y ł a z r ó ż n ą siłą przez r ó ż n e k u l t u r y ; do s k r a j n o ś c i d o p r o
w a d z i ł j ą c h i ń s k i u n i w e r s a l i z m , w k t ó r y m pole d z i a ł a ń l u d z k i c h uzna
n y c h za istotne dla f u n k c j o n o w a n i a kosmosu o b j ę ł o wszystkie chyba
sfery d z i a ł a l n o ś c i j e d n o s t k i i p a ń s t w a . To sama koncepcja w w y d a n i u
s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego (gdzie np. s p r a w y wegetacji i j e j p o d t r z y m y
wania nie m o g ł y o d g r y w a ć takiej r o l i , p r a k t y k i z a ś r e l i g i j n e m i a ł y daleko
m n i e j etatystyczny charakter) n o r m o w a ł a poczynania l u d z i w bardziej
j u ż ograniczonym zakresie: w i ę ź c z ł o w i e k a z kosmosem nie p r z y b i e r a ł a
f o r m m i s t y c z n y c h , lecz co n a j w y ż e j symboliczne, j a k to jest w pi'zypadku
rytów jurtowych.
W t y m miejscu p r o b l e m a t y k a holistycznej w i z j i ś w i a t a k r z y ż u j e się
z t e m a t y k ą s y m b o l u . Oto b o w i e m w y m a g a analizy klasa t y c h r y t u a l n y c h
z a c h o w a ń c z ł o w i e k a , k t ó r y c h celem jest p o d t r z y m a n i e t r w a n i a Kosmosu
poprzez d z i a ł a n i a symboliczne. P r o p o n u j ę n a z w a ć je m i a n e m m a g i i kos
micznej, p o d k r e ś l a j ą c raz jeszcze, że magia ta m o ż e f u n k c j o n o w a ć w ob
r ę b i e systemu religijnego (np. m ł y n e k m o d l i t e w n y ) , a n a c z e l n ą z a s a d ą
j e j w y o d r ę b n i e n i a b ę d z i e okoliczność, że jest to d z i a ł a n i e symboliczne
o oczekiwanej automatycznej s k u t e c z n o ś c i wobec p r z e d m i o t u odniesienia
( t u : Kosmosu). Oto b o w i e m m o ż n a w p ł y n ą ć na Kosmos przez d z i a ł a n i e
na obiekt, p o s i a d a j ą c y k o s m i c z n ą s y m b o l i k ę : dom, b u d o w l ę s a k r a l n ą ,
m ł y n e k m o d l i t e w n y p o ś w i ę c o n y b ó s t w u solarnemu — w y k o n u j ą c r u c h
o b r o t o w y zgodny co do k i e r u n k u z k o s m i c z n y m p i e r w o w z o r e m . A l e
szersza analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego — k t ó r a zostanie p r z e d
stawiona na i n n y m miejscu — d o p r o w a d z i ł a b y do w n i o s k u , że w s z e l k i
r u c h o b r o t o w y , n i e z a l e ż n i e od tego czy przedmiot, w z w i ą z k u z k t ó r y m
s i ę go w y k o n u j e , posiada s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą czy t e ż nie (jak c h o ć b y
k r ę c e n i e ż a r e n ) ma w w i e r z e n i a c h r ó ż n y c h l u d ó w konsekwencje dla
biegu czasu i przestrzeni. K a ż d y r u c h o b r o t o w y m u s i b y ć zgodny z k i e
r u n k i e m o b r o t u nieba, w ostatniej b o w i e m i n s t a n c j i symboliczne o k a z u j ą
się b y ć t a k ż e d z i a ł a n i a ludzkie, a nie t y l k o rzeczy. Jedne i drugie m u s z ą
o d p o w i a d a ć p i e r w o w z o r o m , j a k i e wyznacza r z e c z y w i s t o ś ć n a t u r a l n a .
�SYMBOLICZNE UNIWEKSUM J U R T Y
113
P i e r w o w z o r ó w t y c h poszukuje c z ł o w i e k w N a t u r z e , b y u w o l n i ć k u l t u r ę
od balastu a r b i t r a l n o ś c i , b y u z a s a d n i ć r a c j ę s w y c h d o w o l n y c h — bo
k u l t u r o w y c h , a nie n a t u r a l n y c h — p o c z y n a ń , z a k o t w i c z a j ą c je w absolucie
rzeczywistości „danej".
T a k w i ę c opisana p o w y ż e j s y m b o l i k a j u r t y s p e ł n i a w c a ł e j r o z
ciągłości r o l ę , j a k ą gdzie i n d z i e j p e ł n i m i t , k t ó r e g o „ n a c z e l n e zadanie
polega na ustaleniu p r a w z o r ó w d l a w s z y s t k i c h l u d z k i c h c z y n n o ś c i m a
j ą c y c h j a k i e ś znaczenie" . Z a u w a ż y ć t u trzeba, że nie z n a m y z t e r e n ó w
M o n g o l i i ż a d n e g o m i t u na temat powstania j u r t y , k t ó r y m ó g ł b y t ł u m a
czyć jej kształt i usprawiedliwiać istniejący sposób jej użytkowania.
U z y s k a n ą od t o r g u c H e g o barda l e g e n d ę , ż e j u r t ę w y m y ś l i ł Szeren-wan
(postać z r e s z t ą historyczna sprzed około d w ó c h w i e k ó w ) m o ż n a u z n a ć za
s p o r a d y c z n ą . C z ę s t s z a jest j u ż notowana w ś r ó d C h a ł c h a s ó w i B a r g u t ó w
somonu B a j a n opinia, że j u r t ę d a ł l u d z i o m b u r c h a n . Z tego stwierdzenia
nie w y n i k a j e d n a k n i g d y przekonanie, ż e j u r t a z o s t a ł a stworzona w t a
k i e j postaci, w j a k i e j znana jest obecnie. A r a c i s ą w p e ł n i ś w i a d o m i ,
że r o z w i j a ł a s i ę ona w h i s t o r i i od f o r m prostszych, j a k s z a ł a s przez
opisany w y ż e j dżołom
( c h a ł c h a s k i e : chatgur).
S ą d z ę , iż w p ł y w a na t o
fakt, że dzisiejsza j u r t a s t a n o w i j a k b y aglomerat t y c h f o r m i bardzo
często, na p r z y k ł a d na odgonach czy p r z y k r ó t k i m j e d n o d n i o w y m p o
stoju, u ż y w a s i ę tej samej j u r t y w k t ó r e j ś z j e j e w o l u c y j n i e w c z e ś n i e j
szych f o r m — bez ś c i a n albo bez g ó r n e g o k r ę g u , b y kosztem w i e l k o ś c i
i w y g o d y pomieszczenia oszczędzić na czasie rozstawiania.
S a k r a l n y ł a d u n e k z a w a r t y w p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i a c h j u r t y nie m a
w i ę c „ u p r a w o m o c n i e n i a przez g e n e z ę " , lecz na ogół przez z n a k o w ą r e l a c j ę
do a u t e n t y c z n y c h , i s t n i e j ą c y c h poza j u r t ą w a r t o ś c i . Zaistnienie tej r e l a c j i
ma d w o j a k i e s k u t k i : Z jednej s t r o n y daje ona poczucie b l i s k o ś c i desygnatu
( i k o n k i — b ó s t w a , k r ą g — S u m b u r - u ł a ) albo p r z y n a j m n i e j zbliża n i e
k t ó r e jego cechy (czagtga — siła w i e l b ł ą d a ) , czy wreszcie s t a n o w i n i e
k w e s t i o n o w a n y precedens d l a l u d z k i c h d z i a ł a ń i w z ó r i c h f o r m y ( k i e r u n e k
obchodzenia j u r t y , „ b o g a t y ż o ł ą d e k " ) . Z d r u g i e j s t r o n y zastosowanie
s y m b o l u z o b o w i ą z u j e do d z i a ł a n i a zgodnego z f u n k c j o n o w a n i e m p i e r w o
w z o r u pod s a n k c j ą k o n s e k w e n c j i d l a tego ostatniego, a l b o w i e m poprzez
d z i a ł a n i e na z n a k u m o ż n a w p ł y n ą ć na desygnat. J e ś l i c z y n y l u d z k i e s ą
zgodne l u b podobne do p r o c e s ó w n a t u r a l n y c h — u t w i e r d z a j ą u n i w e r
salny p o r z ą d e k ; g d y s ą sprzeczne l u b z o s t a n ą zaniechane — ł a d ulega
zachwianiu. Zanotowane w ś r ó d T o r g u t ó w podanie m ó w i o t y m , j a k
Czyngis-chan po naradzie ze s w y m i m i n i s t r a m i w y d a ł zakaz p ę d z e n i a
w ó d k i mlecznej archi — pod g r o ź b ą k a r y ś m i e r c i d l a r o d z i c ó w o s ó b w i n
n y c h tego p r z e s t ę p s t w a . Po k r ó t k i m czasie w c a ł y m p a ń s t w i e zapano
w a ł a susza, a t y l k o w okolicy jednej j u r t y p a d a ł deszcz i w y r a s t a ł a r o ś l i n 1 3
1 3
M. E 1 i a d e,
Traktat
o historii
8 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
religii,
Warszawa 1966, s. 404.
�114
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
n o ś ć . Czyngis p r z e j e ż d ż a j ą c t a m t ę d y d o s t r z e g ł l e ż ą c ą na z i e m i d r e w n i a n ą
r u r ę burcheer,
w y m o w n e ś w i a d e c t w o , że w tej j u r c i e nadal destyluje
się archi. Z r o z u m i a ł , że to d z i ę k i p ę d z e n i u w ó d k i m o ż e p a d a ć deszcz
i o d w o ł a ł co p r ę d z e j zakaz. Z a u w a ż m y t u , ż e proces d e s t y l a c j i archi
(podgrzewany w n a c z y n i u d o l n y m m l e c z n y zacier paruje i s k r a p l a s i ę
na dnie naczynia g ó r n e g o , w y p e ł n i o n e g o z i m n ą w o d ą , a u z y s k a n y p r o
d u k t kapie na dół) p r z y p o m i n a proces p o w s t a w a n i a deszczu, p r z y c z y m
p r z y n a j m n i e j trzeci c z ł o n w tej analogii: parowanie — skraplanie —
spadanie k r o p l i , w p r o s t nie m ó g ł b y ć przez a r a t ó w nie z a u w a ż o n y .
Z p o w y ż s z y c h r o z w a ż a ń w y ł o n i ł s i ę obraz j u r t y j a k o s y m b o l u , a za
r a z e m p r z e d s t a w i o n y z o s t a ł m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y cechy specyficzne
s y m b o l u w o b r ę b i e k l a s y z n a k ó w , przede w s z y s t k i m w zakresie jego
r e l a c j i do desygnatu. S y m b o l o k a z a ł s i ę t u b y ć znakiem, k t ó r y nie t y l k o
p r z y w o d z i na m y ś l desygnat d z i ę k i z e w n ę t r z n e m u p o d o b i e ń s t w u , ale daje
c z ł o w i e k o w i poczucie obcowania z w y o b r a ż o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą , w p e
w i e n s p o s ó b j ą uobecnia, jeśli nie w całości, to p r z y n a j m n i e j w postaci
w y b r a n y c h najistotniejszych j e j cech. Wreszcie przez d z i a ł a n i e s y m b o
liczne m o ż n a w p ł y n ą ć na r e p r e z e n t o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ć .
W y m i e n i o n e p o w y ż e j cechy s y m b o l u nie są b y n a j m n i e j e l e m e n t a m i
jego d e f i n i c j i c h o ć b y dlatego, że ostatnia z nich, m o ż n o ś ć o d d z i a ł a n i a na
desygnat, p r z y s ł u g u j e t y l k o w y b r a n y m s y m b o l o m . W sumie w s k a z u j ą
one t y l k o , j a k g ł ę b o k i e m o ż e b y ć potencjalnie bogactwo i z ł o ż o n o ś ć s y m
b o l u w zakresie w ł a ś c i w i e ję.dnej t y l k o jego cechy — r e l a c j i do desyg
n a t u — stwierdzane w ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j oraz w n i e d y s k u r s y w n y c h :
„ s y m b o l i c z n y c h " , o b r z ę d o w y c h i magicznych f o r m a c h j e j w y r a z u .
T r a k t o w a n i e rzeczy, z k t ó r ą z w i ą z a n e s ą t r e ś c i w i e r z e n i o w e , j a k o
znaku r z e c z y w i s t o ś c i i n n e j nie w y c z e r p u j e p r o b l e m a t y k i j e j duchowego
ł a d u n k u . Dopiero u z u p e ł n i o n y o p r e z e n t a c j ę autonomicznych w a r t o ś c i
s a k r a l n y c h i emocjonalnych, t k w i ą c y c h w j u r c i e , m a t e r i a ł ten m ó g ł b y
w p e ł n i p o k a z a ć , j a k rzecz jest nie t y l k o r z e c z ą . N i e c h m i w o l n o b ę d z i e
w y r a z i ć przekonanie, że t a k i e badanie p e ł n e g o znaczenia p r z e d m i o t ó w
m o ż e s t a n o w i ć d o m e n ę etnografii, k t ó r a j a k o jedyna w o b r ę b i e h u m a n i
s t y k i m o ż e z r o z u m i e ć c z ł o w i e k a przez zrozumienie rzeczy.
Ежи СлавомирВасилевски
СИМВОЛИЧЕСКОЕ МИРОЗДАНИЕ МОНГОЛЬСКОЙ ЮРТЫ
Резюме
Статья написана с целью показать, каким образом вещь, произведение человеческих
рук: традиционное монгольское жилище, юрта (монгол гэр) какпроизведение материаль
ной культуры и связанное с нею поведение и действия человека становятся объектоммиро
воззренческих концепций, верований и эмоций, участвуя в духовной сфере культуры.
�SYMBOLICZNE UNIWEBSUM JURTY
115
Это происходит путем приписывания юрте скотоводами-аратами подлинных симво
лических значений; по мнению информаторов юрта не есть автономное произведение че
ловека, с произвольной формой, она символизирует собой („представляет", „напоминает")
множество различных объектов естественного мира (природа, животные) или сверхестественного — мира верований и космологических представлений. Она — выполненный рукой
человека знак внечеловеческой, внекультурной действительности, знак космоса и Природы,
составляющих прообраз и обоснование для формы человеческого произведения и действий.
Параллельно с представлением местного материала автор раскрывает очередные су
щественные черты символа вообще, чтобы добиться полного понимания этого сложного
понятия. Итак, символ — это знак особого рода, знак, который не только : 1) своей внеш
ностью походит на объект, который он должен изображать (десигнат), но также 2) имеет
для людей, создающих этот символ и верящих в него, некие существенные свойства изо
бражаемого и благодаря тому может в известном смысле вызывать представление о нем,
и, наконец, 3) имеет часто то свойство, что путем воздействия на символ можно, по убеж
дению верующих, воздействовать на изображаемый им объект, что есть основа всякой магии,
а в случае юрты, прежде всего, „космической магии", как предлагает называть ее автор.
Местный материал иллюстрирует поочередно названные черты символа. Итак, по
убеждению скотоводов, общая форма юрты и ее отдельные элементы (кольцо, формы кар
каса, центральный трос чагтга) напоминают восемь знаков найман тахил или субурган
и т.п. Далеко более почетное место, чем эти ламайские спекуляции позднейшего времени,
занимают распространенные народные поверья, соотносящие отдельные части юрты с жи
вотными — лошадью, бараном, верблюдом, близкими повседневному опыту монгольских
скотоводов. Особенно богатой является животная символика веревки чагтга, прикреплен
ной к верхнему кольцу, и ее конца, образующего форму овечьего желудка, в который, по
поверьям скотоводов, должно ниспадать благополучие буян хишиг, чтобы отсюда распро
страняться по юрте, как питательные вещества растекаются из желудка по телу овцы. Свя
зываемые наподобие овечьего первого шейного позвонка два узла на тесьме, опоясыва
ющей какркас юрты, не только названы так же, как этот позвонок (аман хузуу), но им при
писывается такая же жесткость и прочность. Чрезвычайно занимательна символика верх
него кольпа тооно. Фольклорный материал внушает здесь космические отнесения (солнце,
луна, космическое дерево с гнездом птицы Гаруди). По поверьям торгутов Алтая кольцо
напоминает собой Сумбур-улу, мифическую гору ламайской космологии, высящуюся в цен
тре мира и достающую вершиной до небес. Таким символическим образом осуществляется
это повсеместное в традиционных культурах всего мира убеждение, что человек должен
жить „в центре мира", в месте, обеспечивающем связь с Небом.
Символ, стало быть, имеет силу вызывать представление отдаленного в пространстве
(недоступная Сумбур-ула), а также и давно минувшего во времени. Торгоутская свадьба
устраивалась в юрте, воздвинутой из одних лишь кровельных жердей, или с употреблением
специального, разветвленного куска дерева, ибо это напоминает шалаш — первую форму
жилища предков; огонь разводят огнивом на трех камнях, значит так, как это делалось
предками, ко временам которых необходимо символически возвратиться, дабы смочь про
должать домашний очаг.
Третья характерная черта символа : связанное с ним убеждение что путем воздействия
на него можно повлиять на изображаемый им объект. Символические действия в юрте —
это, например, сшивание стыков двух пластов войлока на кровле, что должно воспрепятс
твовать родить заблудившейся в степи верблюдице, или известная по сказанию о Чингис
хане, запретившем гонить водку, магия вызывания дождя посредством прегонки архи (про
цесс дестилляции ассоцировался здесь с аналогичным выпадением дождя). Однако наиболее
важна здесь „космическая магия", связанная с символикой вращательного движения вокруг
юрты. Обход юрты, а также монастыря, овона, и даже вращение молитвенной мельницы,
должны совершаться по движению Солнца. Анализ пространного сравнительного матер
иала позволяет отметить, что всякое вращательное движение должно оказывать — по ло-
�116
J E R Z Y S. W A S I L E W S K I
гике символического мышления — влияние на благополучный ход Солнца и звезд, движе
ние же в обратную сторону нарушает этот ход и может привести, по древним поверьям,
к космической катастрофе. В случае юрты появляется другая мотивация: ежедневное от
крывание и закрывание дымового-оконного проема путем протягивания веревки вокруг
юрты следует делать по Солнцу, в противном случае хозяев могут постигнуть несчастья:
смерть, болезни, падеж скота (отсюда специальный ритуал в случае ошибочного обхода
против Солнца). Эти санкции, однако, вполне соответствуют вышеописанному космичес
кому механизму. Ибо в монгольских поверьях заметно проявляется ощущение связи судьбы
человека с движением его звезды (ср. оговаривание „это не моя звезда" при виде падающей
звезды). Делая движение не сходное с космическим первообразом влияешь м.пр. на дви
жение твоей звезды, от которой зависит благополучие человека. Следовательно, в обычае
открывать юрту по Солнцу проявляется та же идея, которая лежит в основе буддийской
концепции „чакраварти" — „людей, которые вращают колесо", способствуя этим благо
получному движению вселенной.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6199f70ea9171d6dc5357cda3b9e5531.pdf
689111b281660495274d1de13c17af76
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:898
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:826
Title
A name given to the resource
Torguci Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.117-136
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
TORGUCI
MONGOLII
Uwagi na tle pierwszych badań etnograficznych
wśród Torgutów
ałtajskich
Polska ekspedycja etnograficzna w M o n g o l i i p r z e p r o w a d z i ł a w r o k u
1975 w s t ę p n e badania terenowe w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h , k t ó r y to
f a k t z a s ł u g u j e na s z c z e g ó l n e odnotowanie, g d y ż b y ł y to badania p i o n i e r
skie. Torguci, jedna z g r u p o j r a c k i c h , z a m i e s z k u j ą na terenie M R L w somonie B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego w s p ó l n i e z p e w n ą liczbą C h o s z u t ó w .
Odgrodzeni od reszty k r a j u pasmem A ł t a j u Mongolskiego, s ą s i a d u j ą na
zachodzie z Zachczinami, na p ó ł n o c y z a ś z U r i a n c h a j a m i i K a z a c h a m i ,
k t ó r z y z r e s z t ą w ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i a c h d o ś ć licznie p o c z ę l i k o c z o w a ć
t a k ż e na terenach t o r g u c k i c h . T o r g u c i b u ł g a ń s c y s t a n o w i ą część T o r
g u t ó w a ł t a j s k i c h rozdzielonych g r a n i c ą p a ń s t w o w ą z C h i n a m i i j e d n o
c z e ś n i e część szerszej s p o ł e c z n o ś c i o b e j m u j ą c e j T o r g u t ó w S i n k i a n g u .
J e ś l i u w z g l ę d n i m y , że T o r g u c i s t a n o w i l i g ł ó w n y element etnogenetyczny
w s p ó ł t w o r z ą c y n a r o d o w o ś ć k a ł m u c k ą , d o j d z i e m y do w n i o s k u , ż e n a l e ż ą
oni do w a ż n i e j s z y c h i szeroko rozprzestrzenionych g r u p mongolskich.
1
W l i t e r a t u r z e i s t n i e j ą fragmentaryczne relacje o charakterze etnogra
f i c z n y m d o t y c z ą c e T o r g u t ó w S i n k i a n g u . D o s t a r c z y ł y i c h z w ł a s z c z a prace
Potanina,
Iwanowskiego,
Grumm-Grzymajły,
Todajewej,
Haslunda
i Ramstedta. Natomiast T o r g u c i a ł t a j s c y s t a n o w i ą , j a k d o t ą d , b i a ł ą p l a m ę
na mapie naszego poznania. D o t y c z y to b a d a ń etnograficznych, g d y ż
j ę z y k o z n a w c z e p r o w a d z i ł w ś r ó d n i c h w latach 6 0 - t y c h m o n g o l s k i uczony
1
Ponadto bliżej nie określona, lecz niezbyt wielka liczba Torgutów i Szar
Torgutów znajduje się także na terenie somonu Tosoncengel w ajmaku D z a w c h a ń skim, C. S z a g d a r s ü r e n ,
Mongolyn cergijn zachion baiguulaltaas iiusen dorwón owog, [w:] Studia Archaeologica Instituti Historiae Ac. Sc. R. P. Mongolici,
t. V, Ułanbator 1972, s. 181. Przypuszczalnie są oni, podobnie jak Eleci w Archangaju, uciekinierami z Dżungarii z czasów podboju mandżurskiego. Mogli zatem
niegdyś stanowić wspólnotę z obecnymi Torgutami ałtajskimi przed krótkotrwałym
pobytem tych ostatnich nad Wołgą. Potwierdzałby to etnonim Szar Torgut, który
koresponduje z n a z w ą rodu Szar (Szaras, Szarnuud) w y s t ę p u j ą c e g o w ł a ś n i e u T o r
g u t ó w ałtajskich, podczas gdy brak go u Torgutów tarbagatajskich.
�118
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
2
Ł u w s a n b a ł d a n . N a l e ż ą o n i do t y c h n i e l i c z n y c h m n i e j s z o ś c i w M o n g o l i i ,
0 k t ó r y c h b r a k n i e w l i t e r a t u r z e s k r ó t o w e j c h o ć b y i n f o r m a c j i etnograficz
nej. P r z e w a l s k i , k t ó r e g o ś l a d a m i p r z e m i e r z a ł a nasza ekspedycja A ł t a j
Mongolski, p o z o s t a w i ł w zasadzie t y l k o opis k r a j o b r a z u , P o t a n i n z a ś
1 W ł a d i m i r c o w — jedynie listę r o d ó w zaczerpniętą z drugiej r ę k i i w y
m a g a j ą c ą , w ś w i e t l e naszych i n f o r m a c j i , poprawek. W tej s y t u a c j i ekspe
d y c j a nasza p o d j ę ł a się etnograficznego opisu tej s p o ł e c z n o ś c i z z a m i a r e m
odtworzenia integralnego obrazu p e w n y c h dziedzin jej k u l t u r y . P o c z ą t k o
w y etap b a d a ń u z a s a d n i ł , j a k się w y d a j e , s ł u s z n o ś ć w y b o r u z u w a g i na
k u l t u r o w ą i historyczną specyfikę Torgutów.
Od k o m u n i k a t u na temat o r i e n t a c y j n y c h b a d a ń na z u p e ł n i e n o w y m
terenie nie n a l e ż y o c z e k i w a ć u o g ó l n i e n i a zebranego m a t e r i a ł u , t o t e ż ogra
n i c z ę się do przedstawienia w s t ę p n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e m o g ą m i e ć zna
czenie dla dalszych s t u d i ó w . W y d a j e się j e d n a k celowe p o p r z e d z i ć je
k i l k o m a i n f o r m a c j a m i h i s t o r y c z n y m i i r e f l e k s j a m i p ł y n ą c y m i z zesta
w i e n i a t y c h i n f o r m a c j i z obserwacjami t e r e n o w y m i .
INFORMACJE
HISTORYCZNE
Torguci p o j a w i a j ą się na scenie historycznej pod koniec X V I w i e k u
jako jedno z najsilniejszych u g r u p o w a ń k s z t a ł t u j ą c y c h s y t u a c j ę p o l i t y c z
n ą w zespole o j r a c k i m , obok C h o s z u t ó w , C z o r o s ó w , D e r b e t ó w i C h o j t ó w .
W k r ó t c e u t r w a l a się i c h p o d z i a ł na d w i e g r u p y k i e r o w a n e przez d w i e
g a ł ę z i e tej samej r o d z i n y a r y s t o k r a t y c z n e j . G r u p a p ó ł n o c n a prowadzona
przez Cho Or loka separuje się od podstawowego t r z o n u l u d ó w o j r a c k i c h
i odkoczowuje na t e r e n y zachodniej Syberii, w dorzecze g ó r n e g o Obu,
I r t y s z u i I s z i m u . M i a ł o to miejsce na p r z e ł o m i e w i e k ó w X V I i X V I I ,
3
4
2
Badania te nie były publikowane. Dr Łuwsanbałdan udostępnił nam wgląd
w swoje materiały terenowe, za co zespół ekspedycji jest mu szczególnie w d z i ę
czny.
Były to w ó w c z a s wolne obszary w sąsiedztwie terytorium zajętego przez
Ojratów. Pod koniec X V I w. Ojraci okazali się szczególnie zagrożeni od wschodu
przez Mongołów Chalcha (por. wojna 1587 roku), od zachodu zaś przez uaktywnia
jących się Kazachów. Toteż dysydentom ojrackim pozostawała w ę d r ó w k a na po
łudnie lub północ. Oba te kierunki zostały wykorzystane, przy czym najwcześniej
południowy (przez Torgutów zwanych później kuku-norskimi). Był on wykorzysty
wany także i później, w drugiej ćwierci X V I I w. przez Guszi-chana, który usadowił
się również w okolicach Kuku-noru tworząc organizm nazywany niekiedy chana
tem choszuckim, a także podjął próbę podbicia Tybetu. Tak więc w ę d r ó w k i Ojra
t ó w kierunkowane były przyczynami zewnętrznymi, te zaś ostatnie miały również
pewien w p ł y w na decyzje o podjęciu wędrówki. Nie wydaje się zatem usprawie
dliwiona przedstawiona przez Złatkina ostra krytyka poglądu Kotwiczą, iż tery
torialna ciasnota powodowana była głównie naciskiem z zewnątrz (I. J . Z ł a t к i n,
Istorija Dżungarskogo
chanstwa, Moskwa 1964, s. 115 przyp.). Autor ten jedyną
przyczynę w ę d r ó w e k upatruje w zapotrzebowaniu na pastwiska, co jest niewątpli
wie również uproszczeniem i wydaje się nie mieć zastosowania do Dżungarii.
3
4
Pierwszy znany raport o obecności Ojratów nad Obem pochodzi z 1598
Z ł a t к i n, op. cit., s. 123.
г.,
�119
T O R G U C I MONGOLII
o d 1627 r. z a ś Cho O r l o k p r o w a d z i w stepy n a d w o ł ż a ń s k i e t y c h ż e p ó ł
n o c n y c h T o r g u t ó w oraz c z ę ś ć C h o s z u t ó w i D e r b e t ó w , r a z e m 50 tys. rodzin,
c z y l i 250 tys. o s ó b . P o ł u d n i o w a g r u p a T o r g u t ó w p o d z i e l i ł a się na d w i e
części, z k t ó r y c h jedna jeszcze w X V I w i e k u o d k o c z o w a ł a poza S i n k i a n g
w r e j o n K u k u - n o r u , d r u g a z a ś p o z o s t a ł a w T i e ń s z a n i u , z w ł a s z c z a w do
l i n i e r z e k i I i i . Ż a d n a z t y c h g r u p zdaje się nie o d g r y w a ć p o w a ż n i e j s z e j
r o l i w p o w s t a j ą c y m w ł a ś n i e p a ń s t w i e d ż u n g a r s k i m . Torguci u s u w a j ą się
na margines w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś w i e c i e o j r a c k i m , k t ó r a p r o w a d z i
do skoncentrowania w ł a d z y w r ę k a c h a r y s t o k r a c j i czoroskiej p r z e w o d z ą
cej u g r u p o w a n i u D ż u n g a r ó w .
5
N i e m n i e j azyl, k t ó r y T o r g u c i w y r o b i l i sobie nad W o ł g ą w postaci
c h a n a t u k a ł m u c k i e g o , nie i z o l o w a ł i c h od ojczyzny. Uczestniczyli o n i
w p r z y g o t o w a n i u kodeksu p r a w z 1640 г., w y m i e n i a l i w i z y t y , p o d t r z y
m y w a l i z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z D ż u n g a r a m i , bezustannie p o d r ó ż o w a l i do
T y b e t u , p r ó b o w a l i w p ł y w a ć na przebieg sprav/ w d a w n e j o j c z y ź n i e . Po
w r a c a l i t e ż k i l k a k r o t n i e w i ę k s z y m i g r u p a m i , stali się w a ż n y m p r z e d m i o
t e m p o l i t y c z n y c h p r z e t a r g ó w , oni t e ż s p r a w i l i , że d w ó r c h i ń s k i zdecydo
w a ł się w y s ł a ć m i s j ę d y p l o m a t y c z n ą do E u r o p y , b y s k ł o n i ć chana K a ł m u k ó w do ostatecznego p o w r o t u . F a k t , że K a ł m u c y są l a m a i s t a m i , m i m o
iż r u s z y l i na z a c h ó d przed uznaniem l a m a i z m u za o f i c j a l n ą r e l i g i ę O j r a t ó w , r ó w n i e ż wskazuje na silne z w i ą z k i z p o z o s t a ł y m i o j r a c k i m i g r u
pami.
T r w a ł y nie t y l k o k o n t a k t y dyplomatyczne, rodzinne i religijne, lecz
t a k ż e w s t a ł y m p o g o t o w i u z n a j d o w a ł a się p r ę ż n o ś ć m i g r a c y j n a K a ł m u k ó w , m i m o iż k o r z y s t a l i oni bez w i ę k s z y c h o g r a n i c z e ń z d o b r y c h pastwisk.
O k o ł o 1644 r. r o z w a ż a n o p l a n p o w r o t u do A z j i , w ł a d c y k a ł m u c c y s ł a l i
p o s ł ó w do P e k i n u z d a n i n ą , c h o c i a ż f o r m a l n i e znajdowali się pod p r o
t e k t o r a t e m r o s y j s k i m . S y n chana A j u k i S a n c z d ż a w przenosi się do D ż u n g a r i i z 15 tys. r o d z i n , nieco p ó ź n i e j A j u k a zabiera część u p r o w a d z o n y c h
przez syna T o r g u t ó w , a z n o w u ż w 1724 r. arystokracja k a ł m u c k a śle do
6
7
8
9
5
Kałmyckije
istoriko-litieraturnyje
pamjatniki w russkom pieriewodie, Elista
1969, s. 50; D. G o n g o r, Chowdyn churaanguj tüüch, Ułanbator 1964, s. 45.
G a b a n S z a r a w, Skazanije ob ojratach, [w:] Kałmyckije...,
s. 157-158.
Tak to przynajmniej przedstawiają źródła chińskie. Szukur-dajczin
wypra
wiał posłów do Pekinu w latach 1655-1657, zaś chan Ajuka w 1716 г., a jego wnuk
Donrob-raszi w 1766 r. (Men-gu-ju-mu-csi.
Zapiski o mongolskich
koczewjach,
S-Pietierburg 1895, s. 144). Poselstwo Ajuki datowane jest różnie, np. Łytkin mówi,
iż miało ono miejsce w 1700 r. (Kałmyckije...,
s. 71 przyp.), zaś Złatkin (op. cit.,
s. 339) ustala datę na 1709 r. Chan Ajuka interweniował w Pekinie na rzecz zwol
nienia Arawdżura, arystokraty kałmuckiego, zatrzymanego w drodze powrotnej
z pielgrzymki do Tybetu. Misja okazała się bezskuteczna i Arawdżur z towarzyszą
cymi poddanymi pozostał w granicach Chin tworząc w regionie Ningsia enklawę
torgucką (tzw. Torguci Edzi jn-golscy).
1
7
8
S
G a b a n S z a r a w, op. cit., s. 150.
' Batur-Ubuszi
Tiumen, Skazanije
71.
o dierbien-ojratach,
[w:]
Kałmyckije...,
�120
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
D ż u n g a r i i poselstwo dla o m ó w i e n i a ewentualnego p o w r o t u
jednak, n a s t ę p n a
1 0
. Zamiast tego
m i g r a c j a o d b y w a s i ę w k i e r u n k u zachodnim. W
roku
1756 l u b 1758 Ceren t a j d ż i (Szeren w w e r s j i miejscowej) w r a z z 10
r o d z i n t o r g u c k i c h (a t a k ż e
przed
Mandżurami
wielka
z doliny
rzeki
H i nad
Wołgę
1 1
.
Wreszcie
m i g r a c j a z 1771 r o k u — p o w r ó t t e g o ż C e r e ñ a oraz
Ubasziego, k t ó r y
ków
derbeckich, choszuckich i chojckich)
(jedynie
do K o t l i n y D ż u n g a r s k i e j
przypadek
—
odwilż
na
poprowadził
Wołdze
—
ostatnia
kałmuckiego
połowę
miał
tys.
ucieka
Kałmu-
uniemożliwić
u c i e c z k ę c a ł e m u n a r o d o w i ) . B y ł to sukces d y p l o m a c j i c h i ń s k i e j i j e d n o
c z e ś n i e tragedia K a ł m u k ó w ,
gdyż spośród
170 t y s . o s ó b na
miejsce
t a r ł a t y l k o p o ł o w a w s k u t e k g ł o d u i k o n i e c z n o ś c i p r z e b i j a n i a sobie
przez n i e p r z y j a z n e okolice A z j i Ś r o d k o w e j w czasie w ę d r ó w k i
8 miesięcy
1 2
szunów
czuulgan
dokonali
zdecydowali
czowiska w
drogi
trwającej
.
Mandżurowie
którzy
do
się
Tieńszaniu
wchodzących
w
następującej
porzucić
granice
lokacji
Rosji,
przybyszów.
otrzymali
oraz T a r b a g a t a j u . Podzieleni zostali na
skład
sejmu
„Prawowiernych"
Kałmucy,
rozległe
Unen
1 S
10
süsegtejn
i p o w r ó c i l i w S i n k i a n g u do e t n o n i m u T o r g u t . Z k o l e i
dani C e r e ñ a , k t ó r z y kilkanaście lat wcześniej opuścili Tieńszań,
ko
chopod
otrzymali
s t o j ą c e p u s t k ą t e r e n y p o d a ł t a j s k i e — d o l i n y r z e k B u ł g a n , Cagaan i C z i n 1 0
Z ł a t к i n, op. cit, s. 334.
Aż trzy różne daty podaje Men-gu..., s. 144, 154, 155. Por. także G o n g o r,
op. cit., s. 45; G r u m m - G r z у m a j ł o, Zapadniaja Mongolija i
Urjanchajskij
kraj, t. I I I cz. 1, Leningrad 1926, s. 186-187. Przekazywane przez tego ostatniego
autora przypuszczenie, że Ceren był Chojtem, nie może się ostać w świetle faktu,
że ¡po powrocie był on w ł a d c ą choszunu torguckiego (o takiej zaś kwalifikacji de
cydowało pochodzenie władcy, a nie poddanych) oraz powtarzającej się w źródłach
jego konkretnej pozycji w genealogii w ł a d c ó w torguckich (m. in. Men-gu..., s. 145,
154; H . H a s 1 u n d, Men and gods in Mongolia, New York 1935, s. 307).
Men-gu..., s. 453.
13 Przewodnictwo sejmem spoczywało w rękach chana Ubasziego, który zaini
cjował migrację znad Wołgi, po jego śmierci zaś pozostało w jego linii genealo
gicznej. Torguci wchodzący w skład tego sejmu nazwani zostali „starymi" i dzie
lili się na 4 ajmaki, których obiegowe nazwy pochodzą od nazw zajmowanych te
renów. Torguci Char-szar stanowią grupę najliczniejszą (4 choszuny, 54 somony)
i mają koczowiska w Tieńszaniu, zwłaszcza w dolinie rzeki I i i . Torguci Chür-charus (2 choszuny, 7 somonów) oraz Tsin-ho (1 choszun, 4 somony) koczują na północ
od Tieńszaniu w stronę Tarbagataju. Pozostały ajmak, drugi pod w z g l ę d e m liczeb
ności (3 choszuny, 14 somonów) zajął okolice Chowog-sair w górach Tarbagataju.
Ludność tych czterech ajmaków nazywa się często Torgutami Ili-Tarbagatajskimi.
Do sejmu „starych" Torgutów włączono także formalnie małą grupkę (1 somon)
znad rzeki Edzijn, która stanowi byłych poddanych Arawdżura (por. przyp. 7).
Całkowicie odrębną grupę stanowią Torguci kuku-norscy, którzy jeszcze w X V I
wieku odkoczowali z Dżungarii na południowy wschód. Liczą oni 12 choszunów.
Prawdopodobnie w okresie późniejszym część ich powróciła do doliny Iii, skąd ok.
1757 r. w y e m i g r o w a ł a na krótko do K a ł m u k ó w . Po powrocie zajęli oni koczowiska
podałtajskie. Pozostali Torguci kuku-norscy nigdy nie opuszczali Azji. Ich kon
takty z Torgutami Sinkiangu były stosunkowo słabe.
1 1
1 2
�121
T O R G U C I MONGOLII
gel. U t w o r z y l i oni ajmak z ł o ż o n y z d w u c h o s z u n ó w . Jeden z n i c h z n a j
d o w a ł się pod p r z e w o d n i c t w e m C e r e ñ a , k t ó r y o t r z y m a ł t y t u ł
wanga,
w ł a d c ą drugiego z a ś z o s t a ł Szarchuchen z t y t u ł e m bejse. Ten ostatni b y ł
najprawdopodobniej b r a t a n k i e m C e r e ñ a . Poddani obu c h o s z u n ó w n a z y
w a n i b y l i T o r g u t a m i „ n o w y m i " albo b u ł g a n - g o l s k i m i ( t e r m i n „ a ł t a j s c y "
r o z p o w s z e c h n i ł się w l i t e r a t u r z e rosyjskiej), p r z y c z y m jest bardzo p r a w
dopodobne, że o b j ę t o t y m t e r m i n e m r ó w n i e ż nietorguckie n a r o d o w o ś c i ,
k t ó r e w r a z z Cerenem o p u s z c z a ł y D ż u n g a r i ę i w r a z z n i m p o w r ó c i ł y .
W 1773 r . na t e r e n y B u ł g a n u p r z y k o c z o w a ł choszun C h o s z u t ó w z T i e ń szaniu, k t ó r y m k i e r o w a ł a w d o w a po jego w ł a d c y , b ę d ą c a s i o s t r ą Szarchuchena. T r z y w y m i e n i o n e choszuny t w o r z y ł y sejm „ S e r d e c z n i e o d
d a n y c h " ( w d o m y ś l e : d w o r o w i cesarskiemu) Czin setgeltijn
czuulgan,
k i e r o w a n y przez wanga C e r e ñ a .
1 4
Zarysowana w y ż e j sytuacja s t a n o w i ł a r a m y f u n k c j o n o w a n i a s p o ł e c z
ności b u ł g a ń s k i e j w naszych czasach. S p o ł e c z n o ś ć ta dzieliła się i dzieli
nadal, w ś w i a d o m o ś c i starszego pokolenia, na T o r g u t ó w wanga i T o r
g u t ó w beela (co o z n a c z a ł o b y p o d w y ż s z e n i e r a n g i drugiego w ł a d c y w sto
s u n k u do w y j ś c i o w e g o bejse). Od r o k u 1945 koczuje na terenie B u ł g a n u
około 170 r o d z i n p r z y b y ł y c h z C h o w o g - s a i r
w Tarbagataju (a w i ę c
byłych K a ł m u k ó w ) . Tworzą oni trzecią zasadniczą grupę w strukturze
miejscowej. W y s t ę p u j e ponadto jeszcze grupa T a j d ż i j n b ę d ą c a r e z u l t a t e m
p o d z i a ł u choszunu bejse-beela na d w a somony. W t e n s p o s ó b T o r g u c i
b u ł g a ń s c y d z i e l i l i się w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u na 3 somony — w a n g a ,
bejse ( p ó ź n i e j beela) i t a j d ż i . Ź r ó d ł a z k o ń c a X I X w i e k u m ó w i ą o 5 som o n a c h , co oznacza, że j u ż w ó w c z a s w r a m a c h choszunu wanga w y
o d r ę b n i ł y się dodatkowe d w a somony A w d ż i j n i Bagszijn, n o t o w a n e
w naszych m a t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h . M i m o iż z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i c h ,
nie w p ł y n ę ł y one zasadniczo na k o n f i g u r a c j ę g r u p o w ą s p o ł e c z e ń s t w a ,
w k t ó r y m obecnie w y r ó ż n i a s i ę t r z y g r u p y autochtoniczne: T o r g u t ó w
W a n g j i n (w w e r s j i miejscowej O n g i j n , najliczniejsi i p r z o d u j ą c y p r e s t i ż o
w o , co jest spadkiem po dawnej h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j ) , B e e l i j n
(bardziej zasiedziali na obecnym terenie somonu B u ł g a n ) , T a j d ż i j n (grupa
n a j u b o ż s z a ) , oraz g r u p ę t o r g u c k i c h p r z y b y s z ó w z Chowog-sair, d a w n y c h
K a ł m u k ó w . C h o s z u t ó w n a l e ż a ł o b y u z n a ć r ó w n i e ż za g r u p ę autochtonicz15
1 6
1 4
Dotyczyłoby to przede wszystkim Chojtów i Derbetów, gdyż Choszuci, k t ó
rzy towarzyszyli Cerenowi, powrócili do Sinkiangu bez zmiany etnonimu (por.
Men-gu..., s. 147-148, 156).
Polskie nazewnictwo geograficzne proponuje pisownię Hebukesaier rosyjskie
zaś Kobuk-saur, my jednak będziemy używali pisowni fonetycznie najbliższej ory
ginalnej.
G o n g o r, op. cii., s. 47, przypuszcza, że jest to pomyłka wynikająca z zali
czenia do Torgutów dwu somonów choszuckich. Choszuci jednak nie tworzyli dwu
somonów, co byłoby warunkiem arytmetycznej prawidłowości wnioskowania. Po
nadto miejscowa ludność wyraźnie odróżnia 5 somonów torguckich od somonu
Choszutów.
1 5
1 6
�122
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
n ą w t y m s a m y m sensie, w j a k i m a u t o c h t o n i c z n y m i są b u ł g a ń s c y T o r g u c i .
Pastwiska p o d a ł t a j s k i e zajęli oni b o w i e m w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j
czasie, to znaczy w latach 70-tych X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k p ó ź n i e j przez
k i l k a lat koczowali na terenach p o ł o ż o n y c h bardziej na p ó ł n o c . S t o p i e ń
o d r ę b n o ś c i C h o s z u t ó w od c a ł e g o w y m i e n i o n e g o z e s p o ł u nie w y d a j e s i ę
p r z e k r a c z a ć o d r ę b n o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h w e w n ą t r z z e s p o ł u , co sprawia, iż
n i e k i e d y zaciera się poczucie obcości samego e t n o n i m u , s p r o w a d z a j ą c
go do r z ę d u p o z o s t a ł y c h w y r ó ż n i e ń g r u p o w y c h .
P o w y ż s z e u w a g i nie w y c z e r p u j ą b y n a j m n i e j p r o b l e m u h i s t o r i i T o r g u
t ó w . I s t n i e j ą c e ź r ó d ł a u m o ż l i w i a j ą d o k ł a d n i e j s z e jego przedstawienie, co
w y d a j e się potrzebne w k o n t e k ś c i e s ł a b o d o t ą d opracowanej h i s t o r i i
w s z y s t k i c h O j r a t ó w . N a s z y m celem b y ł o wskazanie na t r z y k w e s t i e
o n i e w ą t p l i w y m znaczeniu dla b a d a ń etnograficznych.
Po pierwsze, w i e l k a r u c h l i w o ś ć przestrzenna T o r g u t ó w nie m a j ą c a ,
j a k się wydaje, o d p o w i e d n i k ó w u n o w o ż y t n y c h M o n g o ł ó w wschodnich.
R u c h l i w o ś ć ta, na poziomie w y ż s z y m n i ż z w y k ł e gospodarcze koczowanie
pasterzy — n a z w i j m y go poziomem p o l i t y c z n y m , w i n n a z n a l e ź ć odbicie
w k u l t u r z e . N a l e ż a ł o b y zatem p o s z u k i w a ć ideologicznych u z a s a d n i e ń
r u c h l i w o ś c i , jej e w e n t u a l n y c h k u l t u r o t w ó r c z y c h k o n s e k w e n c j i (tak w za
kresie zmiany, j a k t e ż p e t r y f i k a c j i l u b t w o r z e n i a i n s t y t u c j i ) oraz mecha
n i z m ó w przystosowawczych. Z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s p o ł e c z n e j w a ż n e
b y ł o b y o k r e ś l e n i e o ś r o d k ó w i n i c j a t y w y , s p o s o b ó w przekazywania i n f o r
m a c j i i stopnia swobody decyzji, z w ł a s z c z a p r z y p o d e j m o w a n i u m i g r a c j i
przez część zainteresowanej s p o ł e c z n o ś c i .
Po drugie, w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e badanego z e s p o ł u w y w o d z ą c e
się z f e u d a l n y c h p o d z i a ł ó w a d m i n i s t r a c y j n y c h ( t r z y g r u p y odpowiada
j ą c e d a w n y m somonom t o r g u c k i m ) . S p o ł e c z n e i k u l t u r o w e konsekwencje
t a k i c h p o d z i a ł ó w u l u d ó w pasterskich nie s ą dobrze zbadane, c h o c i a ż k r y j ą
one i n t e r e s u j ą c e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n e .
Po trzecie, stosunek badanego z e s p o ł u do ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o z ł o
ż o n e g o z T o r g u t ó w o o d m i e n n y c h losach historycznych, z i n n y c h n a r o
d o w o ś c i ojrackich, z M o n g o ł ó w Chalcha, wreszcie z l u d ó w obcych etnicz
nie i k u l t u r a l n i e . K r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , s p o s ó b s a m o o k r e ś l e n i a , ustale
nie stosunku do g r u p obcych oraz w z g l ę d n y c h odległości s p o ł e c z n y c h
w r a m a c h tego e t n o - u n i w e r s u m w i n n y s t a ć się t u ł a t w i e j u c h w y t n e n i ż
w p r z y p a d k u s p o ł e c z n o ś c i bardziej k o h e r e n t n y c h , o rzadszej sieci w i ę z i
w y c h o d z ą c y c h na z e w n ą t r z g r u p y .
S z c z e g ó l n e o k o l i c z n o ś c i s p r a w i ł y , iż na terenie a ł t a j s k i e g o somonu
B u ł g a n z n a l a z ł s i ę z e s p ó ł l u d z k i s p e ł n i a j ą c y w a r u n k i kompetentnego
zbioru p o t e n c j a l n y c h i n f o r m a t o r ó w w zakresie w y m i e n i o n y c h k w e s t i i .
P o d e j m i e m y obecnie jeden z a s p e k t ó w p r o b l e m u trzeciego, m i a n o
w i c i e podstaw s a m o o k r e ś l e n i a i r e l a c j i do i n n y c h g r u p ojrackich, z n o w u ż
zresztą w ujęciu historycznym.
�123
T O R G U C I MONGOLII
E T N O G E N E Z A TORGUTÓW
Zagadnienie to nie jest d o t ą d w y j a ś n i o n e . K r o n i k i p r e z e n t u j ą c e ideo
l o g i ę p r z y w ó d c ó w f e u d a l n y c h w s k a z u j ą na kereickiego Wang-chana l u b
c z ł o n k a jego r o d z i n y j a k o p r o t o p l a s t ę l i n i i p a n u j ą c e j . N i e u d a ł o s i ę n a m
z n a l e ź ć powszechniejszego odbicia tego w t r a d y c j i l u d o w e j . O r i e n t a c j a
p o l i t y c z n a k r o n i k a r z a ma t u istotne znaczenie, g d y ż znany jest przekaz
0 pochodzeniu z a r ó w n o T o r g u t ó w , j a k i samego Czyngis-chana od m a n
d ż u r s k i e g o d o m u p a n u j ą c e g o . Jedna z p ó ź n i e j s z y c h genealogii w y w o d z i
a r y s t o k r a c j ę t o r g u c k ą od w ł a d c ó w i n d y j s k i c h , co zgodne jest z o g ó l n o m o n g o l s k ą t e n d e n c j ą towarzyszącą umacnianiu się w p ł y w ó w lamaizmu
1 t y m t y l k o s i ę od niej r ó ż n i , że nie adoptuje postaci Czyngisa do k l u c z o
w e j l i n i i , lecz konsekwentnie p o d t r z y m u j e obcość w stosunku
do
C z y n g i s i d ó w . Jednak nawet w tej genealogii w y s t ę p u j e i m i ę W a n g -chana, chociaż w s k a ż o n e j postaci.
Badacze mongolscy d o p a t r u j ą s i ę w y s t ę p o w a n i a e t n o n i m u tor gut j u ż
w Tajnej
historii .
Ramstedt przytacza e t y m o l o g i ę l u d o w ą z a n o t o w a n ą
u T o r g u t ó w w T i e ń s z a n i u — nazwa m a w y w o d z i ć s i ę od
turug-utu
„ s z c z u p l i i d ł u d z y " , sam z a ś ogranicza s i ę do wskazania tureckiego ź r ó d ł o s ł o w i a . Ł y t k i n w y j a ś n i a znaczenie n a z w y j a k o „ p r z y c z y n i a j ą c y t r u d
n o ś c i " , co t a k ż e m o ż e b y ć e t y m o l o g i ą l u d o w ą . Z k o l e i w naszych m a
t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h etymologia b u ł g a ń s k a k o j a r z y (chociaż nie w y j a ś n i a )
t e r m i n z n a z w a m i trzech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tej z i e m i p r z e d m i o
t ó w — torcog
(czapeczka k o b i e t y z a m ę ż n e j ) , tookun
( b u t y filcowe)
i tooroj (drzewo gobijskie): torcog
malgataj,
tookun
gutaltaj,
tooroj
modtoj
torguud.
D o ś ć rozpowszechniony w l i t e r a t u r z e jest p o g l ą d , że nazwa w y w o d z i
się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej
historii
o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z y n
g i s i d ó w , s k ą d niedaleko j u ż do w n i o s k u o genetycznej t o ż s a m o ś c i sub
s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i oraz p l e m i e n i a T o r g u t ó w . Koncepcja taka
ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , ale nie w y
kluczone, że p o w s t a ł a ona p ó ź n o j a k o ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w
ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D ż u n
garii. Tezę tę s p r ó b u j e m y u p r a w d o p o d o b n i ć w dalszym ciągu w y w o d u .
1 7
1 8
1S
2 0
2 1
2 2
1 7
Informacja ustna dr. Łuwsanbałdana.
Por. wyjątek kroniki przytoczony przez H a s 1 u n d a, op. cit., s. 306.
S z a g d a r s ü r e n, op. čit., s. 181.
G. I . R a m s t e d t , Etimologija imieni ojrat, [w:] Sbornik w czest 70-letija
G. N. Potanina, S-Pietierburg 1909, s. 556. Koresponduje to z przytoczoną przez
H a s l u n d a (op. cit, s. 307) z kroniki Torgutów Char-szar etymologią w y w o d z ą c ą
etnonim od wyrazu turelluk biyetai „wysokiego wzrostu, wyniośli".
Kałmyckije...,
s. 50 przyp.
Opinię tę powtarzają również G. G. S t r a t a n o v i c h , V . E . E r d n i e v ,
An analysis of social terms, Moskwa 1964, s. 15 (referat na V I I Międzynarodowy
Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie).
1 8
1 9
2 0
21
2 2
�124
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
O T o r g u t a c h po raz p i e r w s z y wspomina k r o n i k a Szara Tudżi
wy
m i e n i a j ą c i c h w ś r ó d i n n y c h l u d ó w ojrackich, z i n y c h z a ś k r o n i k X V I I - w i e c z n y c h czyni to j e d y n i e Erdene Tobczi Sagan Seczena. I n n e k r o n i k i
p r z e m i l c z a j ą i c h , n a w e t j e ś l i m ó w i ą o p o z o s t a ł y c h O j r a t a c h . Sam e t n o n i m
p o j a w i a się w e d ł u g Z ł a t k i n a
dopiero w 1567 г., c z y l i na około 40 lat
przed p i e r w s z ą m a s o w ą m i g r a c j ą T o r g u t ó w na t e r e n y Rosji. D a t a ta
nie m o ż e b y ć w p r a w d z i e uznana za d o w ó d na p ó ź n e pojawienie się T o r
g u t ó w , z tej p r z y c z y n y , że w c z e ś n i e j s z e pisane ź r ó d ł a mongolskie są b a r
dzo rzadkie. N i e m n i e j m o ż n a p r z y j ą ć h i p o t e z ę , że sam e t n o n i m jest sto
sunkowo p ó ź n e g o pochodzenia.
I n t e r e s u j ą c e , że najbardziej k o m p e t e n t n a w sprawach
ojrackich
Szara Tudżi postacie historyczne, znane n a m s k ą d i n ą d j a k o p r z y w ó d c y
T o r g u t ó w , i d e n t y f i k u j e j a k o n a l e ż ą c e do omoku ( l i n i i pochodzeniowej)
K e r e i t . Z b i e ż n o ś ć z K e r e i t a m i Wang-chana jest oczywista. Z k o l e i
Gaban Szaraw, autor o stulecie p ó ź n i e j s z y i n a l e ż ą c y do a r y s t o k r a c j i
torguckiej, t w i e r d z i , że część b l i s k i c h p r z o d k ó w Cho O r l ó k a (inicjatora
k a ł m u c k i e j migracji) nazywano Machaczin K e r i a t a m i (Kereitami) . T a k
p o w a ż n e ź r ó d ł o j a k Men-gu-ju-mu-tsi
(z r a c j i d o s t ę p u do nie zachowa
n y c h j u ż k r o n i k torguckich) t w i e r d z i , że w p r z e c i w i e ń s t w i e do pozos
t a ł y c h g ł ó w n y c h n a r o d o w o ś c i ojrackich, pochodzenie rodowe T o r g u t ó w
( k o n k r e t n i e j : i c h p r z y w ó d c ó w ) jest n i e z n a n e .
M a m y praw o s ą d z i ć , że T o r g u t o m z a l e ż a ł o na u z n a n i u i c h p e ł n e j p r z y
n a l e ż n o ś c i do etnosu mongolskiego, czemu p r z e s z k a d z a ł a kereicka t r a
dycja. (Do dziś jeszcze istnieje n i e p e w n o ś ć , czy K e r e i c i b y l i l u d e m m o n
golskim, czy t e ż t u r e c k i m ) . W y r a z e m tego pragnienia jest p o d k r e ś l e n i e
przez Gaban Szarawa, ż e „ T o r g u c i autentycznie [pochodzą] z r o d u o j rackiego" . Z k o l e i a r y s t o k r a t a choszucki, jeszcze w p o c z ą t k a c h X I X w i e
k u k o n t y n u u j e — j a k się w y d a j e — o p i n i ę p r z e c i w s t a w n ą , iż „ T o r g u c i
2 3
ы
2 5
26
r
2 7
2 3
Z ł a t к i n, op. cit, s. 72.
Dotyczy to Mergen-Tumenego, inicjatora przyjęcia lamaizmu przez Ojratów,
niewątpliwego Torguta i kuzyna 2-go stopnia innego przywódcy torguckiego Cho
Orlóka, który prowadził migrację nad Wołgę. Por. Szara Tudżi, mongolskaja leto
pis XVII wieka, Moskwa 1957, s. 169.
Chodzi o pięciu młodszych braci dziada Cho Orlóka, G a b a n
Szaraw,
op. cit., s. 141. Torgucka linia rządząca niewątpliwie traktowała owych Machaczin
Keriatów jako bliskich k r e w n i a k ó w (por. tamże, s. 154). Nie jest wykluczone, że
„Machaczin" jest pomocniczym etnonimem wyróżniającym linię boczną od głównej
linii Kereit (bez przymiotnika) reprezentowanej zgodnie z zasadą senioratu przez
starszych braci znanych jako rządząca linia torgucka. S p r a w ę komplikuje fakt, że
etnonim ma charakter patronimiczny, przodek zaś imieniem Machaczi był (w prze
ciwieństwie do sugestii Gaban Szarawa) pradziadem w prostej linii Cho Orlóka,
co wskazywałoby, że to g ł ó w n a linia arystokracji torguckiej zrezygnowała z etnonimu Kereit, który zresztą rzeczywiście przestał być stosowany. (O Machaczim
wspominają jedynie genealogie wykorzystane w dwu, skądinąd bardzo kompeten
tnych źródłach, Szara Tudżi..., s. 160 i Men-gu..., s. 133.)
2 4
2 5
2
<¡ Men-gu..., s. 115, 133.
G a b a n S z a r a w , op. cit,
2 7
s. 140.
�125
T O R G U C I MONGOLII
2 8
p r z y ł ą c z y l i się do O j r a t ó w " . N i e b y ł o b y zatem nic dziwnego w t y m ,
ż e część a m b i t n i e j s z y c h K e r e i t ó w o d r z u c i ł a t ę n a z w ę p o s ł u g u j ą c się
p a t r o n i m e m Machaczin l u b p r z y j m u j ą c n a z w ę T o r g u t , b y ć m o ż e z i n s p i
r a c j i Tajnej
historii,
czy z b l i ż o n e g o do n i e j ź r ó d ł a . Ten ostatni e t n o n i m
u t w i e r d z i ł s i ę z czasem w p r a k t y c e s p o ł e c z n e j , K e r e i t z a ś p o z o s t a ł w po
staci n a z w y jednego z r o d ó w t o r g u c k i c h (ale w y s t ę p u j e t e ż w tej f u n k c j i
u i n n y c h l u d ó w ) . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ramstedta Torguci S i n k i a n g u
m i e l i zachować p a m i ę ć o t y m , jakoby kilkakrotnie zmieniali n a z w ę .
2 B
3 0
Sugerowana t u zmiana m i a ł a j e d n a k szersze, n i ż t y l k o t e r m i n o l o g i c z
ne, znaczenie. T o w a r z y s z y ł a jej t a k ż e , j a k s i ę w y d a j e , zmiana s y m b o
licznej f u n k c j i e t n o n i m u . Przypuszczalnie K e r e i t o d n o s i ł o się jeszcze
(zgodnie ze ś r e d n i o w i e c z n ą t r a d y c j ą r o d o w ą , k t ó r ą w Szara Tudżi s z c z ą t
k o w o reprezentuje o k r e ś l e n i e omok) do c z ł o n k ó w l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j ,
a w i ę c l i n e a ż u w y w o d z ą c e g o s i ę od o k r e ś l o n e g o protoplasty. K i e d y z a ś
w w i e k u X V I O j r a c i poczęli t w o r z y ć p l u r a l i s t y c z n e s p o ł e c z e ń s t w o p o l i
tyczne z ł o ż o n e z m n i e j l u b bardziej n i e z a l e ż n y c h u d z i a ł ó w f e u d a l n y c h
ułusów,
k r y t e r i u m r e k r u t a c j i s p o ł e c z n o ś c i takiego ułusu
nie b y ł o j u ż
krewniacze, c h o c i a ż u O j r a t ó w d ł u ż e j n i ż u C h a ł c h a s ó w z a c h o w a ł y się
g r u p y o cechach r o d u . K r y t e r i u m t y m b y ł a s o l i d a r n o ś ć g r u p y zorganizo
w a n e j na zasadach w s p ó l n o t y interesu, k t ó r a integrowana b y ł a ś r o d k a m i
e k o n o m i c z n y m i i p r z y m u s u zbrojnego. K i e r o w a ł a n i ą rodzina a r y s t o k r a
tyczna n a l e ż ą c a do l i n e a ż u o o k r e ś l o n e j nazwie, n a z w ą z a ś ułusu,
sym
b o l e m i n t e g r u j ą c y m poddanych w o k ó ł w ł a d c y , m o g ł a b y ć w ł a ś n i e nazwa
jego l i n e a ż u l u b t e ż z u p e ł n i e inna, u t w o r z o n a dla tego celu. W y d a j e się,
że t a k i m o g ó l n o s p o ł e c z n y m czy p o l i t y c z n y m e t n o n i m e m b y ł „ T o r g u t "
Nie b y ł to też, j a k się w y d a j e , przypadek izolowany. Podobnie m o ż n a
interpretować relację między terminami Udżeit — Choszut
oraz
Czoros — D ż u n g a r i Czoros — Derbet. N i e m n i e j przypadek T o r g u t ó w
z jednego p u n k t u widzenia w y d a j e się s z c z e g ó l n y . O t ó ż jest bardzo
prawdopodobne, że w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w , k t ó r a ex definitione
miała
i n t e g r o w a ć ułus t o r g u c k i , p o l e g a ł a na opozycji wobec idei p a ń s t w a
d ż u n g a r s k i e g o . W procesie f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i k l u c z o w ą r o l ę
o d e g r a ł p r o g r a m p o l i t y c z n y o d w o ł u j ą c y się do t r a d y c j i rozdrobnienia
feudalnego ( j a k k o l w i e k b y paradoksalnie t a k i wniosek nie b r z m i a ł ) . P r z y
puszczenie to m o ż n a b u d o w a ć na w y j ą t k o w o k o n s e k w e n t n e j polityce se
p a r o w a n i a się T o r g u t ó w od w ł a d z y centralnej, t y m bardziej z r e s z t ą k o n
sekwentnego, i m bardziej Torguci r o ś l i w siłę, co oznacza p o w i ę k s z a n i e
się i c h l i c z e b n o ś c i w s k u t e k n a p ł y w u n o w y c h z w o l e n n i k ó w i c h izolacjonistycznej p l a t f o r m y politycznej.
31
2 8
В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 26.
" G i u m m - G r z y m a j ! o , op. cit., s. 188-189 przyp.
R a m s t e d t , op. cit., s. 556.
Według Szara Tudżi, s. 169, przywódca Choszutów Bajbagas należał do amo
ku Udżeit.
3 0
3 1
�126
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Tworzenie n a r o d o w o ś c i w r a m a c h politycznej j e d n o ś c i ułusu
wyma
g a ł o k u l t y w o w a n i a tej j e d n o ś c i , c z y l i d ł u ż s z e j stabilizacji. P o n i e w a ż j e d
n a k ułusy p o w s t a w a ł y w w y n i k u d z i a ł a ń spontanicznych, l i n i e p o d z i a ł ó w
u t r w a l i ł y p o c z ą t k o w ą m o z a i k ę . Czytelna jest ona z l i s t y nazw r o d o
w y c h w s k ł a d z i e p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . T y t u ł e m p r z y k ł a d u po
s ł u ż m y się l i s t ą r o d ó w n o t o w a n y c h u T o r g u t ó w i C h o s z u t ó w a ł t a j s k i c h
oraz T o r g u t ó w Chowog-sair. W y s t ę p u j e w n i c h co n a j m n i e j 5 r o d ó w
0 nazwach i d e n t y c z n y c h z e t n o n i m a m i ułusów
czy n a r o d o w o ś c i f u n k c j o
n u j ą c y c h samodzielnie w n o w s z y m okresie (Bagatuud, Barga, C h a t a m u u d ,
Chojt, C h u s z u u t ) . Ponadto w d w u w y p a d k a c h w y s t ę p u j e z b i e ż n o ś ć
nazw r o d o w y c h u C h o s z u t ó w i T o r g u t ó w ( C h o t t u u d i Szarnuut). Z k o l e i ,
dla p o d k r e ś l e n i a s p o n t a n i c z n o ś c i procesu f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i
trzeba w s k a z a ć na r ó ż n i c e w y s t ę p u j ą c e m i ę d z y a ł t a j s k ą i t a r b a g a t a j s k ą
g a ł ę z i a m i T o r g u t ó w . O t ó ż na 19 r ó ż n y c h nazw r o d o w y c h w y s t ę p u j ą
c y c h w obu grupach razem w z i ę t y c h , t y l k o 2 są w s p ó l n e (Chuszuut
32
3 3
1 M e r k i t ) . Jest to d o k ł a d n i e t a k i sam w s k a ź n i k z b i e ż n o ś c i , j a k i w y
s t ę p u j e m i ę d z y Choszutami i T o r g u t a m i a ł t a j s k i m i . Z a t e m s t o p i e ń z r ó ż
nicowania w ramach tej samej n a r o d o w o ś c i m o ż e b y ć t a k i sam j a k poza
jej granicami. S ą to o c z y w i ś c i e t y l k o formalne k r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a ,
k u l t u r o w e m o g ą d a ć obraz odmienny. P r z e m a w i a j ą one jednak silnie na
rzecz w n i o s k u o p o c z ą t k o w y m chaosie c h a r a k t e r y z u j ą c y m f o r m o w a n i e s i ę
n a r o d o w o ś c i na etapie z w i ą z k ó w p o l i t y c z n y c h oraz na rzecz tezy, że d o
piero stabilizacja polityczna, p o c z y n a j ą c od X V I I w i e k u d a ł a m o ż l i
w o ś ć tworzenia się stosunkowo s t a ł y c h i j e d n o r o d n y c h s p o ł e c z n o ś c i j a k o
d e s y g n a t ó w i s t n i e j ą c y c h e t n o n i m ó w . P o n i e w a ż jednak stabilizacja ta n i e
b y ł a t r w a ł a , proces b y ł k o n t y n u o w a n y , c h o ć w z w o l n i o n y m tempie. Jest
p r z e c i e ż znamienny b r a k p e w n o ś c i , czy Derbeci i Chojci, k t ó r z y ok.
1757 r. u c i e k l i z D ż u n g a r i i w r a z z T o r g u t a m i C e r e ñ a , p o w r ó c i l i j a k o
Torguci, czy t e ż oddzielnie . Podobnie K a ł m u c y pod w o d z ą Ubasziego,
k t ó r z y nad W o ł g ą s k ł a d a l i się p r ó c z T o r g u t ó w co n a j m n i e j z C h o s z u t ó w
oraz D e r b e t ó w , osiedleni zostali w S i n k i a n g u j a k o Torguci, ź r ó d ł a z a ś
m a n d ż u r s k i e nie w s p o m i n a j ą nic o o d r ę b n y c h r o z w i ą z a n i a c h a d m i n i s t r a
c y j n y c h dla i n n y c h n a r o d o w o ś c i .
3 4
W y d a j e się zatem, że nie m o ż n a obecnie d a ć precyzyjnej odpowiedzi
na pytanie o etniczne k o m p o n e n t y procesu etnogenezy T o r g u t ó w , poza
wskazaniem, że b y ł y to r ó ż n e g r u p y O j r a t ó w . W y d a j e się jednak n i e 3 2
Bagatuud, ród choszucki i zarazem omok ojracki poświadczony w Szara
Tudżi. Chadamuud, ród choszucki i zarazem lud wymieniony przez
Batur-Ubus z i (op. cit., s. 47) w jednym rzędzie z Choszutami i Chojtami. Chuszuut, ród
torgucki jednobrzmiący z etnonimem Choszut.
Opieram się na porównaniu własnych materiałów terenowych z informacja
mi Potanina i Władimircowa.
T a druga ewentualność nie oznacza jednak zachowania odrębności, gdyż nie
ma żadnego śladu ich samodzielnego istnienia wśród azjatyckich Ojratów (por.
przyp. 14). Jeśli zatem powrócili, to tylko w składzie Torgutów albo Choszutów
3 3
3 4
�.127
T O R G U C I MONGOLII
m a l pewne, że proces t e n r o z p o c z ą ł się n i e w i e l e w c z e ś n i e j n i ż w w i e
k u X V I , nie z a ś w czasach f u n k c j o n o w a n i a dziennej g w a r d i i C z y n g i s i d ó w .
Wskazanie p r o p o r c j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h w et
nogenezie T o r g u t ó w m u s i a ł o b y p o d l e g a ć o d r ę b n e m u p o s t ę p o w a n i u do
w o d o w e m u dla k a ż d e j n i e m a l z 7 i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h ( p o m i j a j ą c
K a ł m u k ó w ) . D z i e l i je b o w i e m nie t y l k o p r z e s t r z e ń , lecz t a k ż e koleje l o
s ó w , kompozycja r o d ó w oraz odmienne stosunki z s ą s i a d a m i . W y s t a r c z y
p o w i e d z i e ć , że t y l k o w ostatnich d w u stuleciach T o r g u c i a ł t a j s c y w s p ó ł
ż y l i bardzo blisko (ze znamionami a k u l t u r a c j i ) z s ą s i e d n i m i Choszutami,
u t r z y m y w a l i t e ż ścisłe z w i ą z k i z Zachczinami i U r i a n c h a j a m i . P o z o s t a ł e
g r u p y t o r g u c k i e w s p ó ł ż y ł y bliżej — p r ó c z C h o s z u t ó w — r ó w n i e ż z E l e t a m i ,
D e r b e t a m i a t a k ż e Czacharami. P ó ł n o c n i Torguci s ą s i a d o w a l i z Kazacha
m i , p o ł u d n i o w i z a ś m i ę d z y i n n y m i z U j g u r a m i , co r ó w n i e ż nie p o z o s t a ł o
bez w p ł y w u na pewne dziedziny k u l t u r y . Towarzyszy t e m u t a k ż e silne
z r ó ż n i c o w a n i e antropologiczne wykazane przez I w a n o w s k i e g o .
35
Przedstawiony p o w y ż e j wniosek o pochodzeniu T o r g u t ó w nie p o j a w i a
się po raz pierwszy. S f o r m u ł o w a ł go j u ż G r u m m - G r z y m a j ł o , ogranicza
j ą c w p r a w d z i e proces etnogenezy do ś r e d n i o w i e c z a . W e d ł u g jego o p i n i i
T o r g u c i to „ g r u p a narodowa p o w s t a ł a w epoce mongolskiej z f r a g m e n t ó w
r o z l i c z n y c h n a r o d o w o ś c i " . Ś w i a d o m i go są t a k ż e Ojraci, k t ó r z y nazy
w a j ą T o r g u t ó w cochor, c z y l i „ p s t r y m i , z r ó ż n i c o w a n y m i " . Co w i ę c e j ,
ś w i a d o m o ś ć ta nie obca jest s a m y m T o r g u t o m , k t ó r z y zgodnie z z a s a d ą
socjocentryzmu p r z y m i o t n i k i e m cochor o b d a r z a j ą i n n ą g r u p ę t o r g u c k ą ,
z a ś dżinken
„ p r a w d z i w y , a u t e n t y c z n y " o d n o s z ą do w ł a s n e j .
3 6
3 7
3 8
W ź r ó d ł a c h nie z n a j d u j e m y b e z p o ś r e d n i c h s t w i e r d z e ń o w y p a d k a c h
zlania się T o r g u t ó w z i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i o j r a c k i m i . N a t r a f i a m y
jednak na w s k a z ó w k i , że n i e j e d n o k r o t n i e i s t n i a ł y po t e m u s p r z y j a j ą c e
w a r u n k i . Tak w i ę c część T o r g u t ó w k u k u - n o r s k i c h w c h o d z i ł a w s k ł a d
choszunu C h o s z u t ó w i celem przerwania tego stanu rzeczy g r o ż ą c e g o
a s y m i l a c j ą , z d e c y d o w a ł a się na uznanie z w i e r z c h n i c t w a c h i ń s k i e g o uzys
k u j ą c mecenat dla o d r ę b n o ś c i a d m i n i s t r a c y j n e j . D o k ł a d n i e n i e m a l
o d w r o t n a sytuacja w y s t ą p i ł a w B u ł g a n i e z a g r a ż a j ą c i n t e g r a l n o ś c i Cho
s z u t ó w , k t ó r z y j a k o p ó ł somonu w c h o d z i l i w s k ł a d choszunu torguckiego
beela Szarchuchena. K i e d y z w i ą z e k ten zaczął n a r u s z a ć interesy Cho
s z u t ó w , u z y s k a l i o n i z g o d ę w ł a d z m a n d ż u r s k i c h na opuszczenie t e r y t o r i u m
B u ł g a n u pod pretekstem o k r u c i e ń s t w p o p e ł n i a n y c h przez beela.
Po
w r ó c i l i do B u ł g a n u dopiero, gdy u z y s k a l i m o ż l i w o ś ć u f o r m o w a n i a od3 9
3 5
Opieram się na relacji przekazanej przez G r u m m - G r z y m a j ł ę ,
op. cit.,
s. 185.
36
Tamże, s. 186.
Tamże.
Zanotowane przez naszą ekspedycję
Torgutami ałtajskimi i chowog-sairskimi.
Men-gu..., s. 133.
37
3 8
39
we
wzajemnych
relacjach
pomiędzy
�128
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
40
r ę b n e g o c h o s z u n u . O Choszutach z Char-szar i n t e g r u j ą c y c h się z t a m
t e j s z y m i T o r g u t a m i , p r z y n a j m n i e j w f o r m i e w s p ó l n e j organizacji w o j s k o
w e j , pisze H a s l u n d . M i m o iż nie m o ż e m y p r z y t o c z y ć k o n k r e t n y c h p r z y
k ł a d ó w d e f i n i t y w n e j asymilacji, o i c h i s t n i e n i u ś w i a d c z y k o m p o z y c j a
r o d o w a p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h oraz historia E l e t ó w , k t ó
r z y u f o r m o w a l i się p ó ź n i e j od T o r g u t ó w , w c h ł a n i a j ą c stopniowo r ó ż n e
grupy, zwłaszcza zaś D ż u n g a r ó w .
4 1
K U L T U R A A D Z I E J E SPOŁECZNE
P r o p o n u j ą c w y ż e j uznanie tezy, iż n a r o d o w o ś ć torgucka r o z w i n ę ł a
się i u m o c n i ł a w X V I w i e k u j a k o o ś r o d e k d y s y d e n t ó w wobec n o w y c h
tendencji p o l i t y c z n y c h l u b raczej z w o l e n n i k ó w status quo,
przyjąłem
p o g l ą d , że T o r g u c i nie m i e l i a m b i c j i p o l i t y c z n y c h i pozostawali na
uboczu w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś r ó d O j r a t ó w , k t ó r a t o c z y ł a s i ę g ł ó w n i e
m i ę d z y Czorosami i Choszutami. Dlatego t e ż o p u ś c i l i D ż u n g a r i ę p r z e
k s z t a ł c a j ą c ą się z r e p u b l i k i u d z i e l n y c h p a n o w a ń w centralistycznie r z ą
dzony chanat. Paradoksalnie, owo d ą ż e n i e do p a r t y k u l a r y z m u m i a ł o
s p r a w i ć , ż e T o r g u c i u t w o r z y l i o r g a n i z m p o l i t y c z n y nad W o ł g ą i k i e r o
w a l i n i m jako p r z y w ó d c y K a ł m u k ó w . W i e m y t e ż , ż e u t r z y m y w a l i a k t y w
ne k o n t a k t y z r e s z t ą O j r a t ó w .
J e ś l i z p o w y ż s z e g o zechcemy w y c i ą g n ą ć wniosek, że c e c h ą T o r g u t ó w
jest pragnienie pozostawania na p e r y f e r i a c h w stosunku do o ś r o d k a
p r e z e n t u j ą c e g o d y n a m i k ę r o z w o j o w ą , to i c h w s p ó ł c z e s n e p o ł o ż e n i e , za
r ó w n o w M o n g o l i i , j a k t e ż w S i n k i a n g u czy s ą s i a d u j ą c y c h z n i m p r o
w i n c j a c h C h i n , z d a w a ł o b y s i ę to p o t w i e r d z a ć . K o n t y n u o w a n y jest j e d n o
c z e ś n i e paradoks a k t y w n e g o m a r g i n a l i z m u , k t ó r e to p o j ę c i e s t o s u j ę na
oznaczenie odrzucenia z a ś c i a n k o w o ś c i i uczestniczenia z dystansu w w a ż
n y c h w y d a r z e n i a c h . P o d a ł t a j s k i , g ł ę b o k o k r e s o w y somon t o r g u c k i , m ó g ł
b y b y ć p o k a z o w y m p r z y k ł a d e m p o z y t y w n y c h z m i a n z a c h o d z ą c y c h obec
nie w M o n g o l i i . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć w i e l k ą b a d a w c z ą s t a c j ę sadown i c z o - o g r o d n i c z ą ( j e d n ą z czterech w k r a j u ) , d z i ę k i k t ó r e j B u ł g a n z y s k a ł
s ł a w ę oazy; r o l n i c t w o — w p r a w d z i e o d a w n e j t r a d y c j i — lecz w s p ó ł
c z e ś n i e sprawnie zorganizowane i p o s ł u g u j ą c e się m a s z y n a m i ; p r z e m y s ł
t e r e n o w y na s k a l ę w i ę k s z ą n i ż w i n n y c h znanych n a m somonach; w r e s z
cie urbanistyczne planowanie c e n t r u m somonowego. Somon s p r a w i a w r a
ż e n i e bogatego i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e g o m o ż l i w o ś c i awansu,
jakie s t w o r z y ł o p a ń s t w o .
K o n t r a s t u j e to z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i ą , j a k t e ż ze w s p ó ł c z e ś n i e u k s z t a ł
t o w a n y m m o d e l e m z m i a n y k u l t u r o w e j . P i e r w s z y k o n t r a s t sprowadza s i ę
do prostej opozycji: dostatek — u b ó s t w o . P r z e ł o m w i e k ó w X I X i X X
40
4 1
Tamże, s. 156.
H a s l u n d , op. cit., s. 220.
�129
T O R G U C I MONGOLII
c h a r a k t e r y z o w a ł się w e d ł u g s ł ó w G r u m m - G r z y m a j ł y oraz naszych i n
f o r m a t o r ó w k a t a s t r o f a l n y m p o ł o ż e n i e m gospodarczym, k t ó r e z m u s i ł o a d
m i n i s t r a c j ę c h i ń s k ą do u l g p o d a t k o w y c h , z z w ł a s z c z a zniesienia u c i ą ż l i w e j
s ł u ż b y p o c z t o w e j . D l a b e z p o ś r e d n i e g o obserwatora
oczywista jest
r a d y k a l n a zmiana s y t u a c j i , p r z y n a j m n i e j w s k a l i o g ó l n e j , jeśli nie
w s z y s t k i c h jednostek.
D r u g i k o n t r a s t dotyczy k o n s e k w e n c j i z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h d l a
miejsca k u l t u r y t r a d y c y j n e j w systemie w a r t o ś c i . W w i e l u rejonach
k r a j u notuje się drastyczny spadek a u t o r y t e t u w a r t o ś c i t r a d y c y j n y c h ,
k t ó r e — z p e w n y m i w y j ą t k a m i — p o j m u j e się jako s t o j ą c e w sprzecz
ności z procesem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, co odbija się t a k ż e na sto
sunkach m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i p o k o l e n i a m i . W p r z y p a d k u T o r g u t ó w
nie s t w i e r d z i l i ś m y pojawienia s i ę t a k i e j opozycji, co nie oznacza, że
t r a d y c y j n a k u l t u r a f u n k c j o n u j e t a m w niezmienionej postaci. Z m i a n y
w ś w i a d o m o ś c i s p r a w i ł y , że s t r a c i ł a ona s w ą f u n k c j o n a l n o ś ć , jednak pa
m i ę ć o n i e j akceptowana jest jako element o k r e ś l e n i a w ł a s n e j t o ż s a
m o ś c i g r u p o w e j . W tej sytuacji nie dochodzi do zerwania ciągłości prze
kazu k u l t u r o w e g o , ani t e ż do przerwania k o n t a k t u m i ę d z y p o k o l e n i a m i .
42
P o j a w i ć się m o ż e pytanie o s t o p i e ń z a c h o w a w c z o ś c i k u l t u r y t o r g u c k i e j . N a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , że najprawdopodobniej nie s p r a w d z ą s i ę
oczekiwania G r u m m - G r z y m a j ł y , k t ó r y p i s a ł :
„Ałtajcy (tzn. Torguci ałtajscy) winni reprezentować inny stopień bytowania
niż ich współplemieńcy, którzy oddzielili się od nich w pierwszej połowie X V I I
wieku, ponieważ będąc grupą poddaną mniejszym w p ł y w o m obcym e w o l u o w a ł a
słabiej i w mniejszym stopniu podlegała przekształceniom, winna też zachować
bardziej pierwotne, podstawowe cechy życia społecznego..."
4 3
F a k t e m jest, że s p o t k a l i ś m y się z ż y w ą jeszcze p a m i ę c i ą o w i e l u
cechach k u l t u r y t r a d y c y j n e j , k t ó r e w ś r ó d C h a ł c h a s ó w nie t y l k o p r z e s t a ł y
f u n k c j o n o w a ć , lecz n a w e t nie w c h o d z ą j u ż do zasobu w i e d z y o w ł a s n e j
p r z e s z ł o ś c i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m sfery w i e r z e n i o w e j , a p r z y
czyna t k w i chyba w znacznie s ł a b s z y m o d d z i a ł y w a n i u l a m a i z m u , k t ó r y
nie zdołał z n i s z c z y ć p e w n y c h p r a k t y k n a l e ż ą c y c h do etapu w c z e ś n i e j
szego. Natomiast p o r ó w n a n i e , k t ó r e s u g e r o w a ł G r u m m - G r z y m a j ł o , to
znaczy z i n n y m i g r u p a m i t o r g u c k i m i , nie d a ł o b y przypuszczalnie spo
dziewanego p r z e z e ń obrazu. N a podstawie w s t ę p n e g o zestawienia T o r
g u t ó w m i e j s c o w y c h z chowog-sairskimi m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ł a ś n i e
t y m o s t a t n i m n a l e ż a ł o b y p r z y p i s a ć w i ę k s z ą z a c h o w a w c z o ś ć , t a k w za
kresie s t r o j u , uczesania i o b r z ę d o w o ś c i ( p r z y n a j m n i e j w e d ł u g s t a n u bez
p o ś r e d n i o po i c h p r z y b y c i u pod A ł t a j ) .
N i e m n i e j w jednej w a ż n e j dziedzinie T o r g u c i b u ł g a ń s c y zachowali,
wprawdzie już tylko pamięć interesującego kompleksu obrzędowego,
k t ó r y w y d a j e s i ę m i e ć z r e s z t ą znacznie szerszy geograficznie zasięg, j a k 4 2
43
Grumm-Grzymajło,
Tamże, s. 193-194.
9 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
op. cit., s. 194.
�130
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
k o l w i e k w ł a ś n i e b y l i K a ł m u c y u t r a c i l i go. M a m t u na m y ś l i f u n k c j ę
o b r z ę d u weselnego p o l e g a j ą c ą na s y m b o l i c z n y m o d t w a r z a n i u wczesnego
s t a d i u m procesu f o r m a t y w n e g o s p o ł e c z e ń s t w a i jego k u l t u r y . J e ś l i u i n
n y c h l u d ó w Ś r o d k o w e j A z j i c e n t r a l n y m p u n k t e m o b r z ę d u weselnego
b ę d z i e inscenizacja bohaterskich w y d a r z e ń historycznych, to u T o r g u t ó w
w y d a j e się n i m b y ć demonstracja c y k l u ewolucyjnego domostwa. (Nie
b y ł to w p r a w d z i e w ą t e k eksponowany, t k w i ł on niejako w t l e o b r z ę d u ,
j a k k o l w i e k b y ł o b o w i ą z k o w y ) . N o w o p o w s t a j ą c a rodzina m i a ł a o b o w i ą z e k
r o z p o c z y n a ć ż y c i e w dżołom — pomieszczeniu b ę d ą c y m p r y m i t y w n i e j szą
f o r m ą j u r t y (pozbawionej p i o n o w y c h ścian), w k t ó r y m stawiano dodatko
w o rosochaty maszt s y m b o l i z u j ą c y jeszcze w c z e ś n i e j s z ą f o r m ą domos
t w a — s z a ł a s . Ognisko domowe i n i c j o w a n o p o m i ę d z y k a m i e n i a m i p o d
t r z y m u j ą c y m i kocioł. Ta demonstracja filogenezy domostwa, a p o ś r e d n i o
i r o d z i n y , t r w a ł a przez czas o b r z ę d u weselnego jedynie, m i a ł a w i ę c cha
r a k t e r r y t u a ł u . K w a l i f i k a c j i tej nie zmienia fakt, że w p r z e s z ł o ś c i bar
dzo w i e l e r o d z i n z p o w o d u u b ó s t w a k o n t y n u o w a ł o ż y c i e w
dżołomie
przez czas d ł u ż s z y . J e ś l i jednak o d p a d a ł y ograniczenia materialne, w ó w
czas nowa j u r t a , o m o ż l i w i e w y s o k i m standarcie, o c z e k i w a ł a z a k o ń c z e n i a
o b r z ę d u p o w t a r z a j ą c e g o j e j c y k l r o z w o j o w y , b y p r z e j ą ć swe f u n k c j e .
W t e n s p o s ó b s p o ł e c z e ń s t w o o d n a w i a j ą c e s i ę biologicznie przez zawie
ranie m a ł ż e ń s t w , o d n a w i a ł o t e ż stale proces k r e o w a n i a s i ę j a k o i n s t y t u c j i
przez s y m b o l i z u j ą c e j ą r ó w n a n i e : domostwo 4- ognisko domowe = r o
dzina
s p o ł e c z e ń s t w o . W y s t ą p i e n i e t a k i e j f u n k c j i w o b r z ę d z i e wesel
n y m l u d ó w mongolskich, w r a z z r u d y m e n t a r n ą i n t e r p r e t a c j ą , zanoto
wane z o s t a ł o po raz pierwszy, co przypuszczalnie z a w d z i ę c z a m y ż y w o t
n o ś c i d a w n y c h e l e m e n t ó w w k u l t u r z e T o r g u t ó w , j a k t e ż zachowanej
przez n i c h samych, p r z y n a j m n i e j c z ę ś c i o w o , u m i e j ę t n o ś c i w i d z e n i a w ł a s n e
go ż y c i a s p o ł e c z n e g o i duchowego w kategoriach systemu uniwersalnego.
W y d a j e się, że ś l a d y tej u m i e j ę t n o ś c i dostrzec m o ż n a r ó w n i e ż w i n t e r
p r e t o w a n i u przez n i c h w ł a s n e j m o b i l n o ś c i .
H i s t o r i a T o r g u t ó w , j a k w s k a z y w a l i ś m y na to w c z e ś n i e j ,
obfituje
w p r z y k ł a d y d y n a m i z m u przestrzennego. R ó w n i e ż ta cecha jest k o n t y
nuowana. W y s t a r c z y w s k a z a ć na t r z y w i e l k i e m i g r a c j e w czasach n o w o
ż y t n y c h . R o k 1922 — T o r g u c i W a n g i j n o d b y w a j ą d r o g ę do T i e ń s z a n i u
(ok. 600 k m w l i n i i prostej) po to, b y po 20 z g ó r ą latach p o w r ó c i ć . Po
dobnie, t y l k o w i n n y m czasie, w ę d r u j e część T o r g u t ó w B e e l i j n . Rok
1945 — n i e m a l 200 r o d z i n T o r g u t ó w tarbagatajskich przesiedla się pod
A ł t a j (ok. 460 k m w l i n i i prostej). R u c h y mniejszych g r u p na k r ó t s z y c h
nieco trasach t r w a j ą stale, powodowane naporem K a z a c h ó w l u b i n n y m i
p r z y c z y n a m i . D o l a t 4 0 - t y c h S i n k i a n g c h a r a k t e r y z u j ą c y s i ę b r a k i e m sta
b i l n o ś c i p o l i t y c z n e j s t a n o w i ł d u ż ą siłę p r z y c i ą g a j ą c ą . W p ó ź n i e j s z y m
okresie, po z a m k n i ę c i u g r a n i c y p a ń s t w o w e j , d y n a m i c z n i T o r g u c i z w r ó c i
l i s w o j ą u w a g ę k u r o z w i j a j ą c y m się o ś r o d k o m p r z e m y s ł o w y m samej
M o n g o l i i , m i g r u j ą c do n i c h dla p o d j ę c i a pracy zarobkowej. C o k o l w i e k
�T O R G U C I MONGOLII
181
d a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć o m o t y w a c h tej r u c h l i w o ś c i , na pewno nie b y ł a
ona spowodowana k o n i e c z n o ś c i ą e k o n o m i c z n ą w sensie m a k r o s p o ł e c z n y m — m i a n o w i c i e p o t r z e b y m i e s z k a ń c ó w tej ziemi nie w y k r a c z a ł y poza
m o ż l i w o ś c i ś r o d o w i s k a . To ostatnie b o w i e m dostarcza obszernych i w y
d a j n y c h pastwisk, k t ó r e zawsze są w stanie w c h ł o n ą ć d o d a t k o w y c h u ż y t
kowników, o czym świadczy przykład Choszutów, przesiedleńców z Tarbagataju, czy licznych kazachskich p r z y b y s z ó w . N i e zamierzam b y n a j
m n i e j s u g e r o w a ć istnienia n i e o k r e ś l o n e j i m m a n e n t n e j potrzeby r u c h l i
w o ś c i przestrzennej u k o c z o w n i k ó w , c h c i a ł b y m raczej w s k a z a ć na r o l ę
c z y n n i k a ideowego j a k o p o w a ż n e j s i ł y m o t y w a c y j n e j w ż y c i u pasterzy
b ę d ą c y c h p r z e d m i o t e m niniejszej r e l a c j i .
P r z y j r z y j m y się p r z y k ł a d o m p r z y t a c z a n y m uprzednio. Choszuci (gdy
w 1773 r. p r z e n i e ś l i s i ę pod A ł t a j ) o d e r w a l i się od w s p ó ł p l e m i e ń c ó w rze
k o m o w p r o t e ś c i e p r z e c i w k o i c h postawie w j a k i m ś zatargu i po to, b y
z a d o ś ć u c z y n i ć p r a g n i e n i u swej p r z y w ó d c z y n i p o ł ą c z e n i a s i ę z k r e w n y m i ,
z r y w a j ą c z r e s z t ą tego samego t y p u w i ę z i c a ł e j g r u p y . Po r e w o l u c j i ,
m i e s z k a ń c y d o l i n y B u ł g a n opuścili k r a j pod w p ł y w e m m o t y w a c j i p o l i
tycznej, p r o w a d z e n i nie przez w ł a s n e g o w ł a d c ę , lecz przez u r i a n c h a j skiego mnicha-demagoga. C i sami u c i e k i n i e r z y p o w r ó c i l i m i ę d z y i n n y m i
w rezultacie m i s j i propagandowej zorganizowanej przez lokalne w ł a d z e
b u ł g a ń s k i e . Z k o l e i T o r g u c i Chowog-sair zdecydowali s i ę o p u ś c i ć z a j m o
wane t e r e n y w w y n i k u sporu z ż o n ą z m a r ł e g o p r z y w ó d c y na t l e j e j n i e
u d o l n o ś c i oraz ulegania w p ł y w o m c h i ń s k i m i w y b r a l i B u ł g a n w s k u t e k
ideowego o d d z i a ł y w a n i a nowego w z o r u ż y c i a s p o ł e c z n e g o w l u d o w e j
M o n g o l i i , przekazanego i m u m i e j ę t n i e przez o f i c e r ó w p o l i t y c z n y c h .
O d w o ł a j m y s i ę do w e r b a l i z a c j i p r z y c z y n podobnych decyzji. W i e l k a
m i g r a c j a nad W o ł g ę r o z p o c z ę ł a się, p o n i e w a ż k s i ą ż ę Cho O r l o k „ n i e c h c i a ł
wyniszczenia s w o i c h poddanych, g d y w czasie zamieszek O j r a c i d ż u n garscy zabijali s i ę n a w z a j e m " . W s p ó ł o r g a n i z a t o r i p r z y w ó d c a m i g r a c j i
T o r g u t ó w Chowog-sair do B u ł g a n u podaje j a k o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę
d e z e r c j ę o d d z i a ł u r e k r u t ó w t o r g u c k i c h , przestraszonych źle z r o z u m i a n y m
s y g n a ł e m t r ą b k i ż o ł n i e r z y c h i ń s k i c h i o b a w ę przed s k u t k a m i tej dezercji.
C z ł o w i e k , k t ó r y to m ó w i , zdaje sobie j e d n o c z e ś n i e s p r a w ę ze w z m o ż o n e
go ucisku, j a k i z a s t o s o w a ł y w ł a d z e m a n d ż u r s k i e wobec T o r g u t ó w oraz
z a g r o ż e n i a ze s t r o n y kazachskich b a n d nacjonalisty Osmana. N i e prze
szkadza m u t o jednak i n t e r p r e t o w a ć h i s t o r i ę , k t ó r ą sam t w o r z y ł , na w z ó r
m i t u o powrocie K a ł m u k ó w do D ż u n g a r i i w w y n i k u poruszenia spowo
dowanego h a r c a m i konia, k t ó r e g o s i e r ś ć z a j ę ł a s i ę ogniem.
44
N i e p r o p o n u j ę t r a k t o w a ć r e a k c j i e m o c j o n a l n y c h — n a w e t jeśli rze
czywiście w y s t ę p o w a ł y — jako przyczynowej siły w dzianiu się historii.
M i a ł y one b o w i e m g ł ę b s z e p o d ł o ż e i w n i m dopiero t k w i ą m e c h a n i z m y
o k r e ś l a j ą c e losy zainteresowanych s p o ł e c z n o ś c i . N i e m n i e j , w a r t o z w r ó c i ć
u w a g ę na to, że m y ś l e n i e historyczne k r o n i k m o n g o l s k i c h (ale p r z e c i e ż
4 4
В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 50-51.
�132
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
nie t y l k o a u t o r ó w t y c h k r o n i k ) opiera się na mitologizacji zgody l u b n i e
zgody m i ę d z y p r z y w ó d c a m i , operuje b ł a h y m nieraz sporem czy niepo
r o z u m i e n i e m j a k o w a r t o ś c i ą o b j a ś n i a j ą c ą wydarzenia. D z i ę k i t e m u za
gadkowo dla nas b r z m i ą w Tajnej
historii
Mongołów
s p ó r Temuczyna
z Begterem czy r o z e j ś c i e się tego pierwszego z D ż a m u k ą oraz w i e l e i n
n y c h s y t u a c j i . D z i ę k i t e m u t e ż w ł a d c y ojraccy w d ą ż e n i u do ł a d u po
litycznego p o r o z u m i e w a j ą się co j a k i ś czas, b y nie d z i a ł a ć sobie na prze
kór, tłumacząc napięcia powstające w świecie ojrackim wzajemnym nieposzanowaniem swego arystokratycznego s t a t u s u . G d y „ r o z c h o d z ą s i ę
m y ś l i " grozi k o n f l i k t . W o m a w i a n y c h w a r u n k a c h k o n f l i k t m ó g ł d o t y
c z y ć t y l k o u d z i e l n y c h k s i ą ż ą t , r e a l i z o w a ł się jednak j a k o k o n f l i k t spo
ł e c z n y l u b p o l i t y c z n y . M a m y t u zatem do czynienia z k o n c e p c j ą s p o ł e
c z e ń s t w a jako u n i w e r s u m g r u p reprezentowanych przez p r z y w ó d c ó w ,
w k t ó r y m chaos powstaje t y l k o w ó w c z a s , g d y w j e d n o c z ą c y m i c h k r ę g u
idei — m y ś l i , c z y j a ś m y ś l o p u ś c i tor n a t u r a l n y i z m i e n i a j ą c k i e r u n e k
zderzy się z i n n ą . W k o n s e k w e n c j i powstaje naruszenie p o r z ą d k u spo
ł e c z n e g o , p o w o d u j ą c e w o j n ę l u b z e s p o ł o w ą z m i a n ę koczowisk. Ta ostat
nia jest b o w i e m r ó w n i e ż p r z e j a w e m chaosu, m i m o iż dotyczy n o m a d ó w .
Ł a d s p o ł e c z n y ma w i ę c w znacznym stopniu o d z w i e r c i e d l a ć ł a d kosmicz
ny, b y t y z a ś t w o r z ą c e jego s t r u k t u r ę p o c h o d z ą z koncepcji feudalnej.
45
Wniosek, że m i g r a c j a n o m a d ó w jest stanem chaosu d l a zaintereso
wanej s p o ł e c z n o ś c i nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji życia, lecz
t a k ż e w o g ó l n i e j s z y m w y m i a r z e k u l t u r o w y m , z a s ł u g u j e na p o d k r e ś l e n i e .
Z b y t c z ę s t o b o w i e m zdarza się r o z u m i e ć j ą o d w r o t n i e — j a k o stan n a t u
r a l n y . T o r g u c i b u ł g a ń s c y d o s t a r c z a j ą m o ż l i w o ś c i odpowiedzenia na w y
n i k a j ą c e z tego w n i o s k u p y t a n i a . Przemieszczenia l u d n o ś c i , k t ó r e prze
ż y w a l i , nie m o g ą b y ć t r a k t o w a n e w jednej p ł a s z c z y ź n i e z przekoczowan i a m i sezonowymi j a k o zjawisko p o d l e g a j ą c e w y j a ś n i e n i o m ekonomicznej
n a t u r y . R ó ż n i je b o w i e m nie t y l k o skala wydarzenia. Jak w i d z i e l i ś m y ,
m a j ą one s w o j ą i d e o l o g i ę i m i t o l o g i ę , m o g ą m i e ć t a k ż e s p e c y f i c z n ą o b y
c z a j o w o ś ć , zwyczajowe mechanizmy u ł a t w i a j ą c e przystosowanie się do
n o w y c h w a r u n k ó w w n o w y m otoczeniu. B y ł y b y to mechanizmy ustalane
przez k u l t u r ę , nie z a ś w y n i k a j ą c e b e z p o ś r e d n i o z n a w y k u — u o g ó l n i o n e
go praktycznego d o ś w i a d c z e n i a , g d y ż rzadko migracje takie z d a r z a j ą się
częściej n i ż raz w j e d n y m pokoleniu. M a t e r i a ł y ekspedycji p o z w a l a j ą
s t w i e r d z i ć , że w p e w n y c h sytuacjach m i g r a n c i s t o s u j ą w i n t e n c j i magicz
nej o d w r ó c o n y schemat p o d z i a ł u w e w n ę t r z n e g o j u r t y , p r z y p o m i n a j ą c y
ten, j a k i p r z e j ś c i o w o w p r o w a d z a się na w y p a d e k ś m i e r c i d o m o w n i k a .
Z m i a n a ma charakter s t a ł y , u t r w a l a ona a k t z w y c z a j o w y p o w o ł a n y dla
p o d k r e ś l e n i a w a g i p r z e j ś c i a w i n n y stan, p r z e m i a n y p o r z ą d k u rzeczy.
Stabilizuje niejako stan chaosu p o t w i e r d z a j ą c p r a w i d ł o w o ś ć p r z y j ę t e j t u
interpretacji.
45
Tamże,
s. 32-33.
�T O R G U C I MONGOLII
M ó w i ą c w y ż e j o t w o r z e n i u się m i t ó w m i g r a c y j n y c h oraz o l u d o w y c h
interpretacjach bodźców migracji d o t k n ę l i ś m y sprawy subiektywizmu
w t r a k t o w a n i u w y d a r z e ń przez l u d o w ą h i s t o r i o g r a f i ę . Postawa taka zda
je się c h a r a k t e r y z o w a ć w i e l e a s p e k t ó w stosunku c z ł o w i e k a do h i s t o r i i .
T o r g u c i są z w o l e n n i k a m i zasady z g o d n o ś c i m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą
a p r z e s z ł o ś c i ą . Postawa taka, k t ó r a k a ż e z d o b y w a ć d o ś w i a d c z e n i e (lub
m o t y w a c j e ) w h i s t o r i i nie jest w ś w i e c i e m o n g o l s k i m ograniczona t y l k o
do T o r g u t ó w , j e d n a k w M R L z o s t a ł a p r z y t ł u m i o n a w t a r g n i ę c i e m w ż y c i e
s p o ł e c z n e d o ś w i a d c z e ń urbanizacji. Te ostatnie n a d a ł y p r z e s z ł o ś c i w y
m i a r diachroniczny, n a k a z u j ą c t r a k t o w a ć j ą z szacunkiem w p r a w d z i e , lecz
t a k ż e z czasowym i i n t e l e k t u a l n y m dystansem. Natomiast t r a d y c y j n y
stosunek do p r z e s z ł o ś c i m i a ł charakter synchroniczny, p r z y b l i ż a j ą c y , na
r z u c a j ą c y bardziej i n t y m n ą r e a k c j ę na w y d a r z e n i a dawne i w y m a g a j ą c y
j e d n o c z e ś n i e uznania z w i ą z k u p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o m i ę d z y przesz
łością i w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . Z a c h o w a ł się on jeszcze w p e w n y m stopniu
w ś r ó d przedstawicieli starszego pokolenia T o r g u t ó w .
N a l e ż a ł o b y w y r ó ż n i ć p r z y n a j m n i e j d w a t y p y a k t y w n y c h historiozofów, b ę d ą c y c h j e d n o c z e ś n i e w swojej s p o ł e c z n o ś c i nauczycielami (a po
części t w ó r c a m i ) t r a d y c j i k u l t u r o w e j . T y p rzadszy — k r e a t y w n y ; p o b u
dzony i n t e l e k t u a l n i e , n i e k i e d y k o n t r o w e r s y j n y , „ p r o r o c z y " , t w o r z y i prze
t w a r z a i n t e r p r e t a c j e w y d a r z e ń , uczestniczy w p o w o ł y w a n i u do ż y c i a he
r o s ó w k u l t u r o w y c h . Ekspedycja z e t k n ę ł a się z o s t a t n i m w badanej g r u
pie przedstawicielem tego g a t u n k u , k t ó r y m . i n . l a n s o w a ł k s i ę c i a C e r e ñ a
(o n i m patrz część historyczna a r t y k u ł u ) na t w ó r c ę j u r t y . Istnieje t a k ż e
z r ó w n o w a ż o n a w e r s j a tego t y p u — d o ż y w a j ą c e g o s w y c h lat d z i a ł a c z a ,
t w ó r c y w y d a r z e ń , k t ó r y m obecnie przydaje i n t e r p r e t a c j ę . N a l e ż ą t u p r z y
p a d k i organizatora m i g r a c j i T o r g u t ó w chowog-sairskich oraz c z ł o n k a m i
sji m a j ą c e j z a c h ę c i ć do p o w r o t u z S i n k i a n g u g r u p ę p o r e w o l u c y j n y c h
uciekinierów.
46
T y p d r u g i , c z ę s t s z y — o d t w ó r c z y , r e i n t e r p r e t u j ą c y dawne a u t o r y t e
t y , w t y m t a k ż e k s i ę g i historyczne. L u d z i t a k i c h t w o r z y ł y z w y k l e s p r z y
j a j ą c e w a r u n k i , a m i a n o w i c i e d o s t ę p do ź r ó d e ł w i e d z y — d w o r u k s i ą
ż ę c e g o i p r z e c h o w y w a n y c h t a m k s i ą g . Z a r ó w n o relacje T o r g u t ó w b u ł g a ń s k i c h j a k t e ż chowog-sairskich m ó w i ą o i s t n i e n i u Historii Torgutów
4 7
4 6
Ilustruje to napotkany przez nas przypadek abstynencji od alkoholu uzasad
nianej nakazem Czyngis-chana.
W relacjach grupy Wangijn nazywa się ją Torguutyn tiiiich, zaś grupy przy
byłej z Chowog-sair Mongol cajdzyn dewter. Żaden z ich egzemplarzy nie zacho
w a ł się na terenie M R L , tak w rękach prywatnych jak też w bibliotekach. H a s
l u n d , op. cit, s. 306-307, mówi o podobnej kronice w posiadaniu chańskiego cho
szunu Torgutów Char-szar, przy czym - podany przez niego tytuł kroniki Torgutyn
Rarelro jest z pewnością skażony. Z przytoczonych przez Haslunda w y j ą t k ó w wy
nika, że kronika powstała po migracji znad Wołgi. Czas powstania pozostałych nie
jest znany. Szczegółowy materiał genealogiczny zawarty w
Men-gu-ju-mu-csi
wskazywałby, że jej autorzy mieli dostęp do kroniki starszej.
4 7
�134
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
czytanej na d w o r a c h w p u b l i c z n y c h seansach dla ograniczonego a u d y
t o r i u m . D w a j b y l i dworzanie, m o g ą c y p r z y s ł u c h i w a ć się l e k t u r z e z r a c j i
p e ł n i o n y c h o b o w i ą z k ó w , n a l e ż e l i do n i e l i c z n y c h przedstawicieli l u d u ,
k t ó r z y b y l i w stanie z a p o z n a ć s i ę p o ś r e d n i o z k s i ę g a m i . Obecnie n a l e ż ą
oni do a u t o r y t e t ó w l o k a l n y c h , p o w a ż n i e w p ł y w a j ą c y c h na k s z t a ł t o w a n i e
o p i n i i . Jeden z n i c h p r z e c i w s t a w i a s i ę w y n o s z e n i u C e r e ñ a na p i e d e s t a ł
herosa k u l t u r o w e g o o d n o s z ą c p o c z ą t e k k s z t a ł t o w a n i a się i n s t y t u c j i t o r
g u c k i c h do okresu n a d w o ł ż a ń s k i e g o , z czego t e ż logicznie w y n i k a uzna
nie Czyngischana za jednego z p i e r w s z y c h r e e m i g r a n t ó w do D ż u n g a r i i
znad W o ł g i (a zatem k o n t y n u a t o r a mitycznego p o r z ą d k u j u ż na z i e m i
torguckiej). D r u g i z tych ludzi b y ł j e d y n y m informatorem, k t ó r y w y
m i e n i ł kereickiego Wang-chana jako p r o t o p l a s t ę T o r g u t ó w , co n a l e ż y
p r z y p i s a ć w i e d z y z a c z e r p n i ę t e j z k r o n i k oficjalnych. F a k t t e n z r e s z t ą
z o s t a ł p r z e t w o r z o n y tak, a b y p o z o s t a w a ł w zgodzie z s a m o i d e n t y f i k a c j ą
T o r g u t ó w j a k o jednej z g ł ó w n y c h g a ł ę z i l u d ó w mongolskich, m i a n o w i c i e
Wang-chan uznany z o s t a ł za syna Czyngisa. Przedstawiona t u sytuacja
w s k a z y w a ł a b y , że t r a d y c y j n a k u l t u r a torgucka nie m i a ł a z a m k n i ę t e g o
systemu mitologicznego, że stale b y ł y do niego wnoszone p o p r a w k i i prze
sunięcia dzięki aktywności ludzi z k r ę g u i n t e p r e t a t o r ó w i twórców trady
c j i . W y d a j e się zatem, że w podobnych badaniach n a l e ż y szerzej u w z g l ę d
n i a ć p o s t u l a t y dynamicznego t r a k t o w a n i a m i t o l o g i i l u d o w e j w procesie
jej bezustannego t w o r z e n i a s i ę i adaptowania do w a r u n k ó w .
4 8
S p o ł e c z n o ś ć torgucka podlega obecnie procesowi modernizacji w t e m
pie szybszym n i ż w i e l e i n n y c h na terenie M o n g o l i i . O b e c n o ś ć l u d z i , o k t ó
r y c h wspomniano w y ż e j , jest s z c z ę ś l i w y m p r z y p a d k i e m z a p o w i a d a j ą c y m
i n t e r e s u j ą c y przebieg z m i a n y k u l t u r o w e j , a j e d n o c z e ś n i e dostarcza etno
g r a f o w i jednego z ostatnich j u ż b y ć m o ż e w M o n g o l i i p r z y k ł a d ó w f u n k
cjonowania k u l t u r y t r a d y c y j n e j , w p r a w d z i e w o t w a r t y m k o n t a k c i e ze
ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , ale za to -— co cenniejsze — z u d z i a ł e m j e j ak
t y w n y c h r z e c z n i k ó w . Jest to zjawisko rzadkie nie t y l k o dla M o n g o l i i ;
nawet w t y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , gdzie w y s t ę p u j ą jeszcze z a m k n i ę t e spo
ł e c z e ń s t w a t r a d y c y j n e , nie zawsze dane jest e t n o g r a f o w i t r a f i ć na w y b i t y n c h f u n k c j o n a r i u s z y t r a d y c j i — jej t w ó r c ó w i i n t e r p r e t a t o r ó w o ż y
w i o n y c h duchem m i s j i , nie p o j a w i a j ą s i ę oni b o w i e m w k a ż d y m pokole
n i u . Co frapuje w p r z y p a d k u t o r g u c k i m , t o m o ż l i w o ś ć p o ł ą c z e n i a w j e d
n y m c z ł o w i e k u tego ducha z a k t y w n o ś c i ą s p o ł e c z n ą i p o l i t y c z n ą na rzecz
z m i a n w s p ó ł c z e s n y c h . Z n a n y jest n a m t a k ż e p r z y k ł a d o d w r o t n y , nie
m o ż n a zatem p r z e w i d y w a ć p e ł n e g o sojuszu t r a d y c j i z n o w o c z e s n o ś c i ą
i jest to jeden z a r g u m e n t ó w za n i e o d k ł a d a n i e m dalszych b a d a ń .
4 3
Jest to wyraźnie inspirowane księgami historycznymi, gdyż człowiek głoszą
cy tę opinię należy do tej grupy torguckiej, która pod p r z y w ó d z t w e m Cereña s p ę
dziła nad Wołgą jedynie kilkanaście lat.
�T O R G U C I MONGOLII
135
Славой Шинкевич
ТОРГУТЫ] МОНГОЛИИ. ЗАМЕТКИ НА ФОНЕ ПЕРВЫХ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ
ИССЛЕДОВАНИЙ СРЕДИ АЛТАЙСКИХ ТОРГУТОВ
Резюме
Этнографические исследования среди булган-мангольских торгутов (ин. называемых ал
тайскими) не проводились еще до сих пор, и поэтому материалы, собранные в 1975 г. поль
ско-монгольским исследовательским коллективом, заслуживают внимания. Статья стре
мится разобраться в нескольких вопросах, возникающих в связи с предварительными ито
гами исследований. Тот факт, что торгутское общество исследовалось впервые, заставлял
исходить с установлений, касающихся прошлого.
В части, посвященной исторической информации, изложены факты, проливающие свет
на следующие вопросы:
1. Большая миграционная подвижность торгутов по сравнению с другими монгольс
кими народами (наблюдающаяся с XVI в.). Это подвижность политического, а не эконо
мического порядка, а потому и возникает вопрос о ее особом месте в культурной традиции,
отличном от того, какое занимают сезонные перекочевки.
2. Дифференцированность торгутского этноса на 7 групп (не считая калмыков) с от
личными историческими судьбами и с специфическими междуэтническими контактами.
Следует, поэтому, ожидать подачи интересных ответов относительно их самоопределения
как торгутов, и отдельно как общности булганских торгутов по отношению к остальным
торгутским группам и к другим монголам.
3. Внутренняя дифференцированность булганскою общества. Ее наличие делает воз
можными поиски последствий былого феодального административного деления дж. об
щественного сознания и для этнографических отличий. То же самое касается и результатов
сожительства с торгутами, прибывшими из Тарбагатая, и с хонгутами.
Во второй части статьи предпринята попытка привести в порядок накопленные до сих
пор сведения об этногенезисе торгутов, проблема о которой содержится в пункте 2 выше
указанного перечня исследовательских вопросов.
Родословные владетельного дома Торгутов, ведущие его начало от кереитского Ванг-хана, не дают основания для высказываний о происхождении самого торгутского этноса.
Владетельная ветвь еще до X V I I в. пользовалась наименованиями кереит и махачин для
определения собственного происхождения. Они носили печать чужеродности в монгольской
среде, а потому и были покинуты в пользу этнонима торгут, появившегося, по всей веро
ятности, в X V I в. Некоторые исследователи ведут этимологию этого термина от дневной
гвардии чингисидов. Если она окажется даже и верной, то это не может означать сущес
твования непрерывной последовательности между людским субстратом этой гвардии и тор
гутским обществом. Однако она может означать идеологическую попытку установить связь
с чингисской традицией через чуждую по своему происхождению торгутскую аристократию.
Автор полагает, что толчком для образования торгутской национальности вокрук двух
или большего числа ойратских улусов были политические события X V I в. Торгуты могли
зародиться как центр, сосредотачивающий диссидентов, которые не признавали тенденцию
к цеитрализаании власти, приведшую к возникновению джунгарского ханства. Политичес
кая программа торгутов, как их южной, так и северной ветви, состояла в последовательном
обосолении от макрополитической структуры Эта программа могла составлять идеоло
гическую основу объединения в одно целое различных ойратских групп — в торгутскрю
национальность.
В третьей части статьи автор рассматривает некоторые из остальных вопросов сфор
мулированной в начале проблематики. Торгутский изоляционизм, который можно было
наблюдать в первый период их этнического бытия, сейчас не выступает. Торгуты сомона
�136
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
Булган активнее многих других сомонов МНР используют возможности, созданные го
сударством, благодаря чему они — одно из самых зажиточных обществ с.х.о., само же на
селение часто мигрирует на работу в индустрии и интеллигентских профессиях в городские
центры страны. Это доказательство далеко продвинутого объединения с остальной частью
общества Монголии.
Так как булганские торгуты происходят из южной, кукунорской группы торгутов, в ли
тературе встречались мнения, что они могут представлять „более первобытные черты"
в противоположность торгутам, составлявшим некогда часть калмыкской национальности
(Грумм-Гжимайло). Сегодня нельзя было бы поддерживать такое мнение потому, что про
изошли коренные преображения, последовавшие после революции. Сравнение же с группой,
прибывшей в сороковые годы из Тарбагатая (именно былых калмыков), указывало бы на
то, что в момент соприкосновения больше традиционных черт представляли пришельцы.
Тем не менее, всему торгутскому обществу свойственно уважение к собственной тра
диции и ко многим еще лицам, хранящим знание о ней (м.пр. в статье приведена система
тизация таких „хранителей традиции"). Правда, это уже лишь историческое знание, но оно
тем более ценно для этнографа. Благодаря тому было записано редкое сообщение о сва
дебном обряде, существенной частью которого являлся обычай показывать эволюцион
ные стадии жилища как обрядовое оживление исторического процесса становления жилища,
а тем самым возобновление общества в ходе обряда, согласно с единством триады: жилище,
семья, общество.
Анализ примеров торгутских миграций указывает на то, что их сообщаемые причины
имеют идейный характер — их, как правило, сочетают с конфликтом, особенно с конфли
ктом, вовлекающим феодального повелителя. Такой конфликт, толкуемый как наруше
ние правил общественного сожительства, вызывает в обществе хаос в смысле отхода от
определенных культурой норм функционирования общества и его институтов. Он вместе
с тем является и стимулом для миграции, понимаемой как стремление выйти из хаоса.
Одновременно массовая миграция есть некое продолжение состояния хаоса (ей нельзя счи
тать нормальном положением у кочевых народов) и сопутствуют ей некоторые обычаи,
свойственные такому состоянию (например, реверсирование функционального плана юр
ты).
Более близкое изучение тсргутской культуры должно внести много нового в толко
вание былой жизни кочевников Средней Азии и современных процессов социальных пре
образований в МНР.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5fd4fad9858a7566ee3681eac33d0d1.pdf
16444c11811558c6fe3a494c84a469ac
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:899
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:827
Title
A name given to the resource
Rytm torguckiego koczownika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.137-153
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Mróz, Lech
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L E C H MRÓZ
R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA*
Ostatnie badania (1975 r.) E k s p e d y c j i Etnograficznej Z a k ł a d u E t n o
g r a f i i I H K M P A N w M o n g o l i i skierowane b y ł y w w i ę k s z o ś c i na p r a c ę
n a d poznaniem s p o ł e c z n o ś c i T o r g u t ó w , z a m i e s z k u j ą c e j somon B u ł g a n
a j m a k u kobdoskiego. J e d n y m z p o d j ę t y c h t e m a t ó w jest w ł a ś n i e w z o
rzec k o c z o w n i c t w a T o r g u t ó w i w y n i k a j ą c y c h z tego k o n s e k w e n c j i w i n
n y c h dziedzinach i c h k u l t u r y . P o n i ż s z y tekst jest w s t ę p n y m przedsta
w i e n i e m w n i o s k ó w uzyskanych w w y n i k u b a d a ń prowadzonych przez
autora w 1975 r .
1. T o r g u c i m i e s z k a j ą w M o n g o l i i p r a w i e w y ł ą c z n i e na terenie somon u B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. Granice r e j o n u p r z e b y w a n i a T o r g u t ó w
w y z n a c z a j ą : od p ó ł n o c y pasmo A ł t a j u , na k t ó r e g o p o ł u d n i o w y c h stokach
i w d o l i n a c h z n a j d u j ą s i ę letnie pastwiska, od zachodu granica p a ń s t w o
w a p o m i ę d z y M o n g o l i ą i C h i n a m i , od p o ł u d n i a pasmo n i e z b y t w y s o k i c h
g ó r B a j t a g Bogdo, k t ó r ę d y t a k ż e biegnie granica z C h i n a m i , a od w s c h o
d u b i e g n ą c a p o ł u d n i k o w o od A ł t a j u poprzez Gobi Z a a ł t a j s k ą do p o ł u d
n i o w e j granicy p a ń s t w a a d m i n i s t r a c y j n a l i n i a d z i e l ą c a somon B u ł g a n od
somonu Ujencz.
W ś r ó d l u d n o ś c i somonu poza T o r g u t a m i spotyka s i ę r ó w n i e ż K a z a
c h ó w , w c h o d z ą c y c h obecnie g ł ó w n i e w s k ł a d I I b r y g a d y — pomocniczej,
oraz przedstawicieli M o n g o ł ó w - C h a ł c h a , p r a c u j ą c y c h g ł ó w n i e w a d m i
n i s t r a c j i i w ł a d z a c h somonu. Kazachowie z a m i e s z k u j ą s ą s i e d n i a j m a k
bajan ólgijski, z k t ó r y m somon B u ł g a n graniczy (w A ł t a j u ) , ale na p r z e
strzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t p r z e s u n ę l i granice swojego z a s i ę g u .
Koczowiska i c h nadal z n a j d u j ą się w s ą s i e d n i m a j m a k u , natomiast c i ,
* Zamieszczony poniżej tekst jest jedynie dość pobieżnym, w s t ę p n y m naszki
cowaniem zjawisk, jakie tworzą obraz dzisiejszego życia Torgutów i jakie związa
ne są z ich koczowaniem; tytuł jest więc w pewnym sensie na wyrost — obecnie
autor przedstawia jedynie garść wprowadzających informacji, sygnalizujących nie
jako kierunek pracy, mając przy tym nadzieję, że uda się rozwinąć badania
i w kolejnej publikacji ukazać pełniej to, co stanowi o wyrazie, charakterze życia
i rodzaju kultury Torgutów, czyli po prostu przedstawić rytm torguckiego koczo
wania w powiązaniach synchronicznych.
�138
L E C H MROZ
k t ó r z y z a m i e s z k u j ą somon B u ł g a n , z a j m u j ą się r o l n i c t w e m i w y k o n y w a
n i e m i n n y c h prac pomocniczych (pozapasterskich) dla s p ó ł d z i e l n i i so
monu.
W ś r ó d T o r g u t ó w w y r ó ż n i ć m o ż n a przedstawicieli p i ę c i u g r u p : W a n g i j n , B e e l i j n , T a j d ż i j n , Choszut oraz Chowog-sair
Dawne podziały Tor
g u t ó w s t r a c i ł y dziś znaczenie; przedstawiciele r ó ż n y c h g r u p razem p r a
c u j ą t w o r z ą c mieszane b r y g a d y pasterskie, w c h o d z ą ze s o b ą w z w i ą z k i
m a ł ż e ń s k i e , ale m i m o t o istnieje w y r a ź n a ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i czy
wywodzenia się z określonej grupy.
D l a j a s n o ś c i n a l e ż y p o d a ć , że Choszuci nie są tego samego pochodze
nia, co p o z o s t a ł e g r u p y T o r g u t ó w , j e d n a k ż e od bardzo dawna ż y j ą w t y m
rejonie, w w y n i k u czego doszło do zasadniczej u n i f i k a c j i i a s y m i l a c j i
z g r u p a m i t o r g u c k i m i . W rezultacie Choszuci nie t y l k o we w ł a s n e j ś w i a
d o m o ś c i , ale i przez otoczenie u w a ż a n i s ą za T o r g u t ó w (Choszut-Torgut),
i to n a w e t za d ż m r c e n - T o r g u t ( p r a w d z i w y c h T o r g u t ó w ) . W y m i e n i o n e
g r u p y są j e d y n y m i przedstawicielami T o r g u t ó w w M o n g o l i i . W Chinach
ż y j ą jeszcze inne społeczności torguckie oraz część g r u p y W a n g i j n i w i ę k
szość Chowog-sair.
2
P o d s t a w ą gospodarki T o r g u t ó w mongolskich b y ł a i jest hodowla z w i e
r z ą t ; w o d r ó ż n i e n i u od n i c h g r u p y ż y j ą c e w Chinach, c h o c i a ż z a j m u j ą s i ę
h o d o w l ą , w znacznym stopniu p r z e s z ł y na u p r a w ę ziemi.
S p o ś r ó d t y c h p i ę c i u g r u p — W a n g i j n , Beelijn, T a j d ż i j n , Choszut
i Chowog-sair — cztery pierwsze m o ż n a u z n a ć za g r u p y miejscowe (od
dawna). I c h r e j o n y koczowania z n a j d o w a ł y się w granicach M o n g o l i i , na
terenie dzisiejszego somonu B u ł g a n l u b t u ż za g r a n i c ą , w dalszym od
c i n k u b i e g u r z e k i B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w . L e t n i e pastwiska B e e l i j n , T a j
d ż i j n , C h o s z u t ó w z n a j d o w a ł y się na halach w g ó r n y m biegu rzeki B u ł g a n ,
a z i m o w i s k a w d o l n y m j e j biegu, w okolicy, gdzie zmienia ona k i e r u n e k
z p o ł u d n i k o w e g o i ostro s k r ę c a na z a c h ó d , k u g r a n i c y p a ń s t w o w e j ; j e
d y n i e czasem B e e l i j n z i m ą p r z e p ę d z a l i stada a ż do zbiegu Bajan goł i Ca
gan goł (na terenie Sinkiangu), t a m b o w i e m m i e ś c i ł o się c e n t r u m a d m i
nistracyjne części T o r g u t ó w . T a k ż e W a n g i j n m o ż n a u w a ż a ć za g r u p ę
a u t o c h t o n i c z n ą ; w i ę k s z o ś ć r e j o n ó w i c h koczowania z n a j d o w a ł a się w p r a w
dzie j u ż poza o b e c n ą g r a n i c ą , ale w j e j b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i , a na z i m ę
nierzadko schodzili nad r z e k ę B u ł g a n , w y p a s a j ą c stada w granicznych
rejonach C h i n i M o n g o l i i . Ponadto b e z p o ś r e d n i k o n t a k t W a n g i j n z i n n y
m i g r u p a m i w y n i k a ł z f a k t u , że w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę —
a w i ę c zaledwie nieco ponad 50 l a t t e m u — g r u p y B e e l i j n i T a j d ż i j n po
z o s t a w a ł y w stosunku p o d l e g ł o ś c i do W a n g i j n . Z w i e r z c h n i k g r u p y W a n 1
Pisownię nazw przyjmuję taką, jaką w oparciu o literaturę zastosował autor
poprzedniego artykułu S. Szynkiewicz. Brzmienie miejscowe nazw odbiega od
ustalonych w literaturze, informatorzy określali poszczególne grupy mianami: Wangin, Beelin, Hajdżi, Choszut, Chowogsaryn (lub w skrócie Chowog).
Pochodzenie grupy Choszut wyjaśnia szerzej S. Szynkiewicz.
2
�RYTM TORGUCKIEGO
KOCZOWANIA
139
gijn — wang-nojon, b y ł także zwierzchnikiem grup Beelijn i Tajdżijn,
m i m o iż p o s i a d a ł y one r ó w n i e ż swoich no j o n ó w . C e n t r u m a d m i n i s t r a
cyjne t y c h g r u p i siedziba wang-nojona z n a j d o w a ł y się blisko g r a n i c y
(choć j u ż na terenie Chin) w p o b l i ż u r z e k i B u ł g a n .
Torguci B u ł g a n somonu o k r e ś l a n i s ą t e r m i n e m „ P i ę c i o s o m o n o w i T o r
g u c i " albo „ P i ę ć s o m ó w a ł t a j s k i c h " . Obecnie w ś w i a d o m o ś c i potocznej
w p r z e k o n a n i u w i e l u i n f o r m a t o r ó w t e r m i n ten oznacza p i ę ć g r u p w y
m i e n i o n y c h poprzednio. Jedynie nieliczni z i n f o r m a t o r ó w w i e d z ą , że do
r e w o l u c j i t e r m i n ten m i a ł i n n e znaczenie. Choszuci i Chowog-sair ( k t ó
r z y mieszkali jeszcze w Chinach) nie b y l i w l i c z a n i do 5 s o m o n ó w a ł t a j
skich. O k r e ś l e n i e m t y m oznaczano j e d y n i e 5 g r u p p o d l e g ł y c h w a n g - n o j o n o w i — W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n , z t y m że W a n g i j n d z i e l i l i się na
3 g r u p y : W a n g i j n (osobistych pasterzy wang-nojona), A w d ż i j i Bachszii —
te d w i e ostatnie g r u p y t a k ż e p o d l e g a ł y b e z p o ś r e d n i o w a n g o w i i r z ą d z o n e
b y ł y przez jego r o d z i n ę . N a czele W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n s t a l i n o j o nowie, z k t ó r y c h hierarchicznie n a j w y ż s z y b y ł wang, a n a j n i ż s z y n o j o n
T a j d ż i j n . Z w i e r z c h n i c y A w d ż i j i Bachszii nie w c h o d z i l i w s k ł a d r a d y 5
s o m o n ó w a ł t a j s k i c h , w k t ó r e j zasiadali wang-nojon, beel-nojon i n o j o n
grupy Tajdżijn.
D a w n y p o d z i a ł t e r y t o r i a l n y z o s t a ł po części usankcjonowany w a d m i
n i s t r a c y j n y m podziale k r a j u po r e w o l u c j i . Po zniesieniu d a w n y c h po
działów administracyjnych z czasów m a n d ż u r s k i c h wprowadzony został
w r o k u 1930 n o w y , w k t ó r y m dzisiejszy somon B u ł g a n (w p r z y b l i ż e n i u )
d z i e l i ł się na n a s t ę p u j ą c e choszuny : T o r g u t Bejle, T o r g u t Dzasag, T o r gut W a n . Rejon p r z y g r a n i c z n y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i ( w p o b l i ż u pasma
Bajtag Bogdo) z a j m o w a ł choszun b a j a t c h a ń s k i . Poza t y m od p ó ł n o c y s ą
s i a d o w a ł z T o r g u t Bejle choszun w s c h o d n i o - a ł t a j s k o - u r i a n c h a j s k i , a od
wschodu w miejscu dzisiejszego somonu Ujencz z n a j d o w a ł się choszun
c h a n b a t o r c h a j c h a ń s k i z a c h o d z ą c y częściowo na wschodnie obszary d z i
siejszego somonu B u ł g a n . Choszun T o r g u t Bejle o b e j m o w a ł obszary g ó r
nego biegu rzeki B u ł g a n i l e t n i c h pastwisk I n d e r t — t r a d y c y j n y c h pa
s t w i s k B e e l i j n . Choszun T o r g u t Dzasag o b e j m o w a ł r e j o n y p o ł o ż o n e bar
dziej na p o ł u d n i e w ś r o d k o w y m b i e g u B u ł g a n u , a w i ę c w p r z y b l i ż e n i u
t e r e n y dawnego c e n t r u m i n a j c z ę s t s z e g o p o b y t u g r u p y Choszut (dzasagt
to t y t u ł nojona C h o s z u t ó w ) . Jedynie W a n g i j n (choszun T o r g u t Wan) za
jęli n a j m n i e j urodzajne i zasobne w pastwiska r e j o n y p o ł u d n i o w e p r z y
l e g a j ą c e do Bajtag Bogdo, co z r e s z t ą m o ż n a w y t ł u m a c z y ć f a k t e m o d w i e
dzania t y c h t e r e n ó w przez W a n g i j n i d a w n i e j ; a poza t y m jako grupa
p r z y b y ł a z S i n k i a n g u o t r z y m a l i t e r e n y p r a k t y c z n i e nie z a j ę t e przez g r u
p y z dawna w t y m rejonie M o n g o l i i ż y j ą c e . Jednak — j a k z d a j ą się
ś w i a d c z y ć w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — wszystkie g r u p y ł ą c z n i e z W a n
g i j n l a t e m m i a ł y m o ż l i w o ś c i w y p a s u na pastwiskach a ł t a j s k i c h , tak w i ę c
p o d z i a ł o z n a c z a ł raczej r e j o n y pastwisk jesienno-zimowo-wiosennych.
3
3
Według podziału z roku 1930 kraj dzielił się na ajmaki, a te na choszuny.
�140
L E C H MRÓZ
N i e w y m i e n i o n a jest w t y m podziale grupa T a j d ż i j n , ale p r a w d o p o d o b
nie d z i e l i ł a ona pastwiska i r e j o n y z i m o w i s k z B e e l i j n .
W ł a ś c i w i e j e d y n i e Chowog-sair są g r u p ą obcą, p r z y b y ł ą do M o n g o l i i
z C h i n pod koniec I I w o j n y ś w i a t o w e j i w p i e r w s z y c h latach p o w o j e n
n y c h . I c h dawniejsze pastwiska z n a j d o w a ł y się w Tarbagataju na p ó ł n o
cny zatehód od dzisiejszych siedzib. G r u p y B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszut
w zasadzie p r z e b y w a j ą w całości (poza j e d n o s t k o w y m i p r z y p a d k a m i )
w M o n g o l i i , W a n g i j n w przewadze, ( k i l k a d z i e s i ą t r o d z i n p o z o s t a ł o w S i n
k i a n g u , na z a c h ó d i p o ł u d n i o w y z a c h ó d od o b s z a r ó w dzisiaj zamieszki
w a n y c h ) , Chowog-sair z a ś p r z y k o c z o w a ł a do M o n g o l i i t y l k o część (jeden
somon — D e l u u n ) , a w i ę k s z o ś ć (13 s o m o n ó w ) — j a k s t w i e r d z a j ą i n f o r
m a t o r z y — p o z o s t a ł a w Chinach.
Obecnie rozmieszczenie T o r g u t ó w z t y c h g r u p w brygadach somonu
przedstawia się n a s t ę p u j ą c o :
Choszuci i T a j d ż i j n — 1 brygada
) w y p a s a j ą l a t e m razem na
Wangijn
— 4 brygada
| halach I n d e r t i Toszilt
Beelijn
— 5 brygada
1 w y p a s a j ą razem l a t e m na
i nieco w 3 \ halach C o n c h i l t
Chowog-sair
— 3 brygada
|
2. Obszar somonu B u ł g a n posiada k i l k a d o ś ć w y r a ź n i e r ó ż n i ą c y c h s i ę
stref fizjograficznych. N a p ó ł n o c y przebiega pasmo A ł t a j u z k i l k o m a
z e s p o ł a m i pastwisk g ó r s k i c h i d o ś ć r o z b u d o w a n ą siecią w o d n ą d o p ł y w ó w
rzeki B u ł g a n . Ś r o d e k i część p o ł u d n i o w a to obszar p u s t y n n y o n i e w y s o k i c h
wzniesieniach i s k ą p y m n a w o d n i e n i u , gdzie j e d y n i e w ł a ś c i w i e dolina
r z e k i B u ł g a n daje oparcie h o d o w l i , a n a w e t u p r a w i e r o l n i c z o - s a d o w n i czej, prowadzonej w r a m a c h z n a j d u j ą c e j się t u t a j s p ó ł d z i e l n i ; p r z y
c z y m — p o n i e w a ż rzeka m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i t e r y t o r i u m
somonu s k r ę c a na z a c h ó d k u g r a n i c y z C h i n a m i — p o ł u d n i o w a część jest
p r a w i e bezwodna. Poza t y m na p o ł u d n i u na samej g r a n i c y znajduje się
n i e z b y t d u ż y k o m p l e k s g ó r s k i , Bajtag Bogdo, z k t ó r e g o w y p ł y w a k i l k a
s t r u m i e n i g i n ą c y c h w p u s t y n i . Ten u k ł a d w a r u n k ó w decyduje, że dla
pasterstwa — k t ó r y m zajmuje s i ę znaczna w i ę k s z o ś ć l u d n o ś c i somonu —
w ł a ś c i w i e t y l k o d w a obszary s t a n o w i ć m o g ą b a z ę d l a w y p a s u : g ó r s k i e
pastwiska a ł t a j s k i e i dolina r z e k i B u ł g a n . Oddalenie i charakter pasma
Bajtag Bogdo powoduje, że m o ż e ono b y ć t r a k t o w a n e t y l k o j a k o teren
r e z e r w o w y , gdy w p r z y p a d k u niedostatku t r a w y spowodowanego s u c h y m
r o k i e m n a l e ż y część stad, g ł ó w n i e owce i kozy, p o p r o w a d z i ć dalej 'na p o
ł u d n i e , r e z e r w u j ą c pastwiska w d o l i n i e B u ł g a n u d l a z w i e r z ą t c e n n i e j
szych — b y d ł a i k o n i . Dlatego zasadnicze przemieszczenia pasterzy ze sta
d a m i o d b y w a j ą się w z d ł u ż k i e r u n k u p ó ł n o c •— p o ł u d n i e na przestrzeni
120-150 k m , jaka dzieli pastwiska w dolinie r z e k i B u ł g a n i l e ż ą c e w A ł
t a j u pastwiska o k r e ś l a n e z b i o r o w y m i n a z w a m i I n d e r t i Toszilt — na
4
1
W rosyjskiej literaturze, a za nią i w mongolskiej, przyjęto używać nazwy
Conchilt, miejscowe brzmienie różni się nieco: Conchil, Conchel.
�RYTM TORGUCKIEGO
141
KOCZOWANIA
z a c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n oraz C o n c h i l t , l e ż ą c e na w s c h ó d od
g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n (pod m a s y w e m T a w y n C h u m u s t w p a ś m i e
M u n c h Chajrchan). Poza t y m k l i m a t i w a r u n k i p a n u j ą c e t u t a j w c i ą g u
r o k u c z y n i ą somon B u ł g a n j e d n y m z najdogodniejszych w c a ł e j M o n g o l i i
d l a r o z w o j u h o d o w l i czy w ogóle gospodarki. Przez obszar somonu prze
biega k i l k a stref k l i m a t y c z n y c h , d a j ą c y c h m o ż l i w o ś c i p r z e m i e s z c z e ń stad
w r e j o n y dogodne, i one to w znacznym stopniu o k r e ś l a j ą r y t m przekoc z o w a ń . Ś r e d n i e t e m p e r a t u r y lipca u k ł a d a j ą się w cztery strefy, w g r a
nicach od p o n i ż e j 15°C do p o w y ż e j 25°C, podobnie t e m p e r a t u r y stycznia
( i z o t e r m y stycznia w y z n a c z a j ą cztery strefy, z k t ó r y c h n a j n i ż s z a w y n o
si zaledwie 0 ° C ) . Ostatnie p r z y m r o z k i wiosenne p r z y p a d a j ą na okres
przed 10 V , a j e d y n i e w A ł t a j u p o m i ę d z y 10 a 20 V ( z w i e r z ę t a s ą jesz
cze na pastwiskach wiosennych), pierwsze z a ś jesienne po 20 I X na ob
szarze w i ę k s z o ś c i somonu, t y l k o w A ł t a j u p r z y c h o d z ą w okresie p o m i ę
dzy 10 a 20 I X . T a k dogodne w a r u n k i nie w y s t ę p u j ą w ł a ś c i w i e nigdzie
w M o n g o l i i . N a w e t stosunkowo niezbyt d u ż a ilość o p a d ó w (100-150 m m
w części p o ł u d n i o w e j somonu, 150-200 m m w części ś r o d k o w e j i 200250 m m w A ł t a j u ) — podobnie j a k na G o b i — nie czyni w a r u n k ó w
h o d o w l i m n i e j s p r z y j a j ą c y m i , bo stosunkowo dobrze r o z w i n i ę t a sieć w o d
na (rzeki B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w ) zasila z i e m i ę w w o d ę z a p e w n i a j ą c za
d o w a l a j ą c ą na ogół j a k o ś ć k a r m y d l a stad.
5
3. H o d o w l a zajmuje w M o n g o l i i miejsce s z c z e g ó l n e i w niej znajduje
zatrudnienie — b e z p o ś r e d n i e l u b p o ś r e d n i e •— znaczna w i ę k s z o ś ć l u d
ności. Podobnie jest i w somonie B u ł g a n , m i m o iż dogodne w a r u n k i g l e
b o w o - k l i m a t y c z n e s t w a r z a j ą m o ż l i w o ś c i r ó w n i e ż u p r a w y zbóż, a t a k ż e
sadownictwa. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i (negdel) istnieje z e s p ó ł l u d z i z a t r u d
n i o n y c h w r o l n i c t w i e , k t ó r e s t a n o w i w a ż n ą p o z y c j ę e k o n o m i c z n ą somo
n u . Jest to z r e s z t ą jeden z najbardziej rolniczo r o z w i n i ę t y c h s o m o n ó w
M o n g o l i i . Ponadto na terenie somonu istnieje stacja d o ś w i a d c z a l n a , p r o
w a d z ą c a u p r a w ę m e l o n ó w i a r b u z ó w oraz na z n a c z n ą s k a l ę sadownic
t w o — j a b ł o n i e , niskopienne w i ś n i e c h i ń s k i e i ś l i w y . P r z y stacji p r o w a
dzone są t a k ż e prace nad r o z w i n i ę c i e m pszczelarstwa. J e d n a k ż e — m i m o
t y c h e f e k t y w n y c h c z ę s t o p r z e d s i ę w z i ę ć — hodowla z w i e r z ą t stanowi p o d
stawę.
Hoduje s i ę wszystkie p i ę ć p o d s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t : w i e l
b ł ą d y , konie, b y d ł o , owce i kozy, z k t ó r y c h t r z y ostatnie s t a n o w i ą p o
zycje n a j p o w a ż n i e j s z e . I o ile u p r a w a r o l i jest d o m e n ą l u d z k o ś c i kazach
skiej, o t y l e pasterstwo i h o d o w l a z w i e r z ą t są w y ł ą c z n y m n i e m a l za
j ę c i e m l u d n o ś c i t o r g u c k i e j , a w k a ż d y m razie j e j zasadniczej części. T y m
s a m y m p r z e j ś c i e od d a w n y c h u k ł a d ó w polityczno-ekonomicznych do n o
w y c h m o g ł o n a s t ą p i ć w s p o s ó b zharmonizowany, nie n a r u s z a ł o b o w i e m
p o d s t a w o w y c h zasad egzystencji t o r g u c k i e j s p o ł e c z n o ś c i — i c h baza eko5
Dane wg pracy:
szawa 1971.
B.
Gungadasz,
Mongolska
Republika
Ludowa,
War
�142
L E C H MRÓZ
nomiczna, rodzaj życia, w oparciu o k t ó r y i s t n i a ł c a ł y u k ł a d k u l t u r y , p o
z o s t a ł y jeśli nie c a ł k o w i c i e t o ż s a m e , to w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u z m i e
nione. Dopiero m o m e n t u s p ó ł d z i e l c z e n i a stad b y ł bardziej zasadniczym
p r z e ł o m e m , ale n a s t ą p i ł on po u p ł y w i e około 55 l a t od r e w o l u c j i , k i e d y
ludzie z d o ł a l i j u ż p r z y w y k n ą ć do n o w y c h k i e r u n k ó w zmian. N a w e t zresz
t ą u s p ó ł d z i e l c z e n i e nie p o z b a w i ł o l u d n o ś c i z u p e ł n i e stad a n i m o ż l i w o ś c i
wypasania w rejonach, do k t ó r y c h od dawna b y l i p r z y z w y c z a j e n i . D o
ś w i a d c z e n i e n a r o s ł e przez pokolenia n a k a z a ł o i w r a m a c h nowej p o l i t y
k i — realnie o c e n i a j ą c s y t u a c j ę — z a c h o w a ć t e n u k ł a d i l i c z y ć s i ę z w z o
rem istniejącym.
4. Koczowanie T o r g u t ó w nosi, m i m o z m i a n i u p ł y w u czasu, w y j ą t k o
w o s t a b i l n y charakter. P o m i j a j ą c okres dawnej h i s t o r i i p o w a ż n i e j s z y m i
z a k ł ó c e n i a m i b y ł y zmiana r e j o n ó w w y p a s u g r u p y W a n g i j n oraz w y n i
k a j ą c e ze z m i a n y miejsca p o b y t u i przykoczowania Chowog-sair prze
mieszczenia r e j o n ó w w y p a s o w y c h . W p r z y p a d k u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r
g u c k i c h w a h n i ę c i a w schemacie w y p a s u m i a ł y charakter n i e w i e l k i i w y
nikały głównie z przyczyn klimatycznych.
M i m o p o z o r ó w r u c h l i w o ś c i , tak zda się z w i ą z a n e j z ż y c i e m paster
s k i m , s p o ł e c z n o ś ć T o r g u t ó w m a z a d z i w i a j ą c o s t a b i l n y charakter. Obser
w o w a n e na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t z m i a n y r y t m u k o
czowania są m i n i m a l n e i c z ę s t o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a m i j a j ą bez j a k i c h
k o l w i e k odejść od i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u . Jak w y n i k a z r o z m ó w z i n f o r m a
t o r a m i , n i e j e d n o k r o t n i e znane s ą p r z y p a d k i , g d y całe ż y c i e m i j a ł o
w przemieszczeniach p o m i ę d z y d w o m a obszarami w y p a s o w y m i ( l e t n i m
i jesienno-zimowo-wiosennym) bez opuszczenia r e j o n u koczowania nie
t y l k o w celach z m i a n y pastwisk, ale n a w e t w celach h a n d l o w y c h czy
i n n y c h . S t ą d stwierdzone są p r z y p a d k i s p ę d z e n i a około 50 l a t w t y c h sa
m y c h dolinach i halach, k i e d y to i n f o r m a t o r nie w i d z i a ł a n i miasta, a n i
j a k i e g o k o l w i e k innego skupiska czy osady, czy nawet s ą s i e d n i e g o somo
n u . Jest to w i ę c p r z y pozorach r u c h l i w o ś c i faktyczna s t a b i l n o ś ć , t y l e że
nie ograniczona do jednego miejsca, lecz w a h a d ł o w y c h p r z e m i e s z c z e ń
p o m i ę d z y k i l k o m a p u n k t a m i w y p a s o w y m i g r u p u j ą c y m i s i ę na ogół
w d w a z e s p o ł y pastwisk. M i m o w i ę c jego p a r a d o k s a l n o ś c i , p r a w d z i w e
w y d a j e s i ę stwierdzenie jednej z i n f o r m á t o r e k (pytanej, dlaczego po k r ó t
k i m okresie p o b y t u w S i n k i a n g u — d o k ą d u c i e k l i w obawie przed r e
w o l u c j ą — w r ó c i l i na swoje dawne t e r e n y wypasowe), że „ p a s t e r z e nie
l u b i ą się p r z e n o s i ć " .
Roczny c y k l ż y c i a p o z o s t a ł w zasadzie od p o k o l e ń n i e z m i e n i o n y i w y
znaczony b y ł p o r a m i z m i a n pastwisk; poza t y m charakteryzuje się d u ż ą
rytmicznością i stałością.
P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł o pewnego rodza
j u z r ó ż n i c o w a n i e w y n i k a j ą c e ze s t r u k t u r y posiadanych stad i z a m o ż n o ś c i .
W z w i ą z k u z t y m p o z o s t a w a ł t a k ż e rodzaj t r a n s p o r t u stosowanego p o d
czas z m i a n miejsca p o b y t u . T a k ż e zajmowanie s i ę u p r a w ą ziemi przez
�R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
143
część T o r g u t ó w b y ł o z w i ą z a n e z z a s o b n o ś c i ą g r u p y . W zasadzie najzam o ż n i e j s z y m i g r u p a m i b y ł y W a n g i j n i B e e l i j n — posiadali oni najlicz
niejsze stada, a w i c h s k ł a d z i e spore ilości w i e l b ł ą d ó w i k o n i ; przedsta
wiciele t y c h d w ó c h g r u p p r a w i e nie z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi. N a j u b o ż e j p r e z e n t u j ą się Choszuci i T a j d ż i j n — stada i c h b y ł y m n i e j liczne
i w d o d a t k u z p r z e w a g ą z w i e r z ą t m a ł y c h (owiec i kóz). W obu t y c h g r u
pach w i d o c z n y jest niedostatek (w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę )
z w i e r z ą t d u ż y c h , z w ł a s z c z a w i e l b ł ą d ó w i k o n i , w y r a ż a j ą c y się c h o c i a ż b y
w fakcie u ż y w a n i a do t r a n s p o r t o w a n i a d o b y t k u podczas z m i a n miejsca
p o b y t u — b y d ł a . I n n a rzecz, że pastwiska t y c h g r u p (letnie i jesienno-zimowo-wiosenne) z n a j d o w a ł y się w mniejszej odległości od siebie niż pa
stwiska g r u p w y m i e n i o n y c h w y ż e j ; z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n jest
to widoczne. Z a t e m i przekoczowywanie m n i e j n a s t r ę c z a ł o t r u d n o ś c i . Je
żeli nie b y ł o m o ż l i w e z a ł a d o w a n i e c a ł e g o d o b y t k u od razu, p r z e w o ż o n o
część, potem z w i e r z ę t a w r a c a ł y i zabierano r e s z t ę ; nie b y ł o b y j e d n a k
m o ż l i w e takie koczowanie na d u ż e odległości, gdzie droga p o m i ę d z y pa
s t w i s k a m i t r w a 3 czy n a w e t 5 d n i , i to dla w i e l b ł ą d ó w . T r u d n o d z i ś do
k ł a d n i e j w y j a ś n i ć p r z y c z y n y niedostatku u obu g r u p —• T a j d ż i j n i Choszut. B y ć m o ż e f a k t koczowania na bliskie odległości, a zatem i m n i e j
sze zapotrzebowanie na z w i e r z ę t a w ł a ś c i w i e t y l k o do t r a n s p o r t u s ł u ż ą
ce, u c z y n i ł s z e r s z ą i c h h o d o w l ę z b y t e c z n ą , ale m o ż l i w e jest t e ż w y j a ś n i e
nie o d w r o t n e — niedostatek bazy t r a n s p o r t o w e j nie p o z w a l a ł na p o k o
n y w a n i e znaczniejszych odległości, t y m s a m y m p o ś r e d n i o d z i a ł a j ą c w k i e
r u n k u r o z w i n i ę c i a h o d o w l i owiec i k ó z , bardziej o d p o r n y c h na zimno i su
rowsze w a r u n k i , j a k i e p a n o w a ł y na b l i s k i c h l e t n i s k o m zimowiskach t y c h
Torgutów.
Pojęcie zamożności tych grup także może być względne — zwierzę
c i e m p r e s t i ż o w y m jest w M o n g o l i i bardzo często k o ń i ilość ich, a t a k ż e
w i e l b ł ą d ó w — w rejonach gobijskich — o k r e ś l a j e d n o c z e ś n i e w potocznej
ś w i a d o m o ś c i status m a j ą t k o w y r o d z i n y ; opinia o mniejszej z a m o ż n o ś c i
C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n m o ż e w y n i k a ć w ł a ś n i e z mniejszej ilości t y c h z w i e
r z ą t , a nie z faktycznego rozeznania w stanie m a j ą t k o w y m r o d z i n T a j
d ż i j n i C h o s z u t ó w . N a w e t f a k t zajmowania się przez obie te g r u p y
(w w i ę k s z y m s t o p n i u n i ż przez p o z o s t a ł e ) u p r a w ą ziemi jest t y l k o w z g l ę d
n y m a r g u m e n t e m ś w i a d c z ą c y m o i c h mniejszej z a m o ż n o ś c i ; u p r a w a zie
m i — częściowo p r z y n a j m n i e j — m o ż e w y n i k a ć z tego, że tak w i o s n ą , j a k
i j e s i e n i ą przekoczowanie z a j m o w a ł o znacznie m n i e j czasu i w i ę c e j po
z o s t a w a ł o go wolnego do w y k o r z y s t a n i a na prace rolnicze. W p r z y p a d k u
W a n g i j n czy Beelijn, dla k t ó r y c h przemieszczenie z a j m o w a ł o d w a i p ó ł l u b t r z y k r o t n i e w i ę c e j czasu, m n i e j p o z o s t a w a ł o go na inne prace — choć,
co c h c ę p o d k r e ś l i ć , jest to t y l k o jedna z m o ż l i w o ś c i i b y ć m o ż e n a w e t
uboczna, w y j a ś n i e n i a w i ę k s z e j p o p u l a r n o ś c i u p r a w y z i e m i u C h o s z u t ó w
i T a j d ż i j n n i ż u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r g u c k i c h . Poza t y m u p r a w a z i e m i ,
siew i z b i o r y o g r a n i c z a ł y się do najprostszych c z y n n o ś c i , w y k o n y w a n y c h
podczas p o b y t u na w i o s e n n y c h i jesiennych pastwiskach. Tak w i ę c w za-
�144
L E C H MRÓZ
sadzie roczny c y k l ż y c i o w y o g r a n i c z a ł się do k i l k a k r o t n y c h p r z e m i e s z c z e ń
stad i j u r t , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sa
m e j — na ogół — m a r s z r u t y , podczas z a ś p o b y t u na k o l e j n y c h p a s t w i
skach do p i l n o w a n i a p a s ą c y c h się stad i p r z e r o b u m l e k a na r ó ż n e g o r o
d z a j u — w s k r o m n y m z r e s z t ą asortymencie — p r o d u k t y mleczne stano
wiące podstawę wyżywienia.
P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł y r ó ż n i c e w sche
macie koczowania — co b y ł o j u ż sygnalizowane — j e d n a k ż e nie b y ł y to
r ó ż n i c e zasadnicze. T y m s a m y m m o ż l i w e jest przedstawienie pewnego
o g ó l n e g o schematu koczowania T o r g u t ó w ; r ó ż n i c e w stosunku do tego
schematu, n a j c z ę ś c i e j n i e z b y t d u ż e , w y n i k a j ą z p r z y n a l e ż n o ś c i do tej czy
i n n e j g r u p y , a zatem i nie t y c h samych r e j o n ó w pastwisk ( g ł ó w n i e z i
m o w y c h ) , historycznego etapu r o z w o j u oraz w a h n i ę ć k l i m a t y c z n y c h .
Wyruszenie na pastwiska letnie n a s t ę p o w a ł o n a j c z ę ś c i e j około p o ł o w y
czerwca, p o b y t na n i c h t r w a ł p r z e c i ę t n i e do p o ł o w y w r z e ś n i a ; niekiedy,
jeśli w a r u n k i b y ł y s p r z y j a j ą c e l u b jeśli w dolinie b y ł a susza, p r z e d ł u ż a n o
p o b y t o k i l k a t y g o d n i . Podczas lata t r z y - i czterokrotnie zmieniano m i e j
sce w y p a s u p r z e p ę d z a j ą c stada na o d l e g ł o ś ć około 5 do 7 k m . W ę d r ó w k a
na pastwiska jesienne t r w a ł a 2 do 5 d n i , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju p r o w a
dzonych stad (z b y d ł e m w ę d r o w a n o w o l n i e j n i ż z o w c a m i czy kozami)
i rodzaju t r a n s p o r t u . J u r t y i d o b y t e k p r z e w o ż o n o na w i e l b ł ą d a c h , ale
b y w a ł y w y p a d k i , gdy u ż y w a n o do tego celu b y d ł a , co o c z y w i ś c i e w ę
d r ó w k ę p r z e d ł u ż a ł o . B y d ł a do t r a n s p o r t u u ż y w a l i , j a k j u ż z o s t a ł o p o w i e
dziane, T a j d ż i j n i Choszuci, a w latach p o w o j e n n y c h — w w y n i k u k l ę s k i
i w y g i n i ę c i a części stad — r ó w n i e ż grupa B e e l i j n . Pastwiska jesienne,
zimowe i wiosenne z n a j d o w a ł y s i ę na ogół blisko siebie i odległość m i ę
d z y n i m i j e d y n i e w y j ą t k o w o d o c h o d z i ł a do 100 k m , licząc d r o g ę w z d ł u ż
biegu m e a n d r u j ą c e j rzeki B u ł g a n . W p r z y p a d k u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n pas
t w i s k a jesienno-zimowo-wiosenne l e ż a ł y znacznie b l i ż e j siebie, w o d
ległości k i l k u k i l o m e t r ó w , w w ą w o z i e , k t ó r y m p ł y n i e Bajan g o ł a ż do
miejsca jego u j ś c i a do B u ł g a n goł. W ą w ó z ten i dziś z r e s z t ą s t a n o w i
b a z ę dla w y p a s u znacznej części stad s p ó ł d z i e l c z y c h . P o b y t na pastwiskach
jesiennych t r w a ł z w y k l e do p o ł o w y listopada, z przemieszczaniem s i ę
ś r e d n i o t r z y k r o t n y m do k o l e j n y c h zakoli B u ł g a n u czy Bajan g o ł . D r o g a
na pastwiska z i m o w e z a j m o w a ł a ś r e d n i o jeden d z i e ń . Miejsca u ż y t k o w a
ne z i m ą m u s i a ł y w y r ó ż n i a ć s i ę nie t y l k o d o b r ą p a s z ą , ale i b y ć w m i a r ę
dobrze o s ł o n i ę t e od w i a t r u i zimna, w t y m b o w i e m okresie o d b y w a ł o
s i ę p r z y j m o w a n i e t z w . m ł o d n i a k a . Na p r z e ł o m i e lutego i marca (zazwy
czaj) wyruszano na pastwiska wiosenne — n i e k i e d y b y ł o i c h d w a : p i e r w
sze na okres wczesnej w i o s n y i drugie p r z e ł o m u w i o s n y i lata — s k ą d
z n ó w wyruszano w p o c z ą t k u czerwca na pastwiska letnie, d o c i e r a j ą c t a m
po 3-5 dniach (w p r z y p a d k u T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w po 2-3 dniach). W y ł o
m e m b y ł y lata suche, g d y z a c h o d z i ł a k o n i e c z n o ś ć p ę d z e n i a części stad a ż
pod B a j t a g Bogdo, c z y l i dalsze o k o ł o 150 k m na p o ł u d n i e , w t e d y droga
�RYTM TORGUCKIEGO
KOCZOWANIA
145
z pastwisk l e t n i c h t r w a ł a ponad t y d z i e ń . Ten r y t m rocznego p r z e p ę d u
stad i j u r t y , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sak l i m a t y c z n y m i czy i n n y m i p r z y c z y n a m i j a k i e g o ś s z c z e g ó l n e g o c h a r a k t e r u .
5. W e w s z y s t k i c h z w y m i e n i o n y c h g r u p wypasano w zasadzie 5 p o d
s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t . Chowog-sair w momencie p r z y k o c z o w a n i a do M o n g o l i i s t a n o w i l i g r u p ę d o ś ć b o g a t ą . J e d n a k ż e sytuacja, w j a
k i e j się z n a l e ź l i , i f a k t szybkiego opuszczenia S i n k i a n g u s p o w o d o w a ł y ,
ż e swoje stada b y d ł a , owiec i k ó z m u s i e l i p o z o s t a w i ć — w części je sprze
d a j ą c , w części p o z o s t a w i a j ą c r o d z i n o m . T y m s a m y m , c h o c i a ż p r z y p r o
w a d z i l i ze s o b ą spore ilości k o n i i w i e l b ł ą d ó w , część z n i c h m u s i e l i bez
p o ś r e d n i o po p r z e j ś c i u w y m i e n i ć na z w i e r z ę t a mleczne. W k r ó t c e po
p r z y k o c z o w a n i u Chowog-sair p r z y s z ł a k l ę s k a b r a k u paszy — dzud, w w y
n i k u czego znaczne ilości z w i e r z ą t w y g i n ę ł y . S p o w o d o w a ł o to powszech
ne z u b o ż e n i e Chowog-sair, ale i p o z o s t a ł y c h g r u p T o r g u t ó w (w n i e k t ó
r y c h rodzinach z 50 do 80 sztuk z w i e r z ą t p o z o s t a ł o po 2, 3, i t o n a j
częściej owiec). W t e d y t e ż u p r a w a ziemi s t a ł a się powszechniejsza j a k o
u m o ż l i w i a j ą c a p r z e t r w a n i e do m o m e n t u p o w t ó r n e g o w z r o s t u p o g ł o w i a
stad.
N a w e t po u s p ó ł d z i e l c z e n i u nie n a s t ą p i ł y j a k i e ś znaczniejsze z m i a n y
w s t r u k t u r z e stad, poprzez np. r o z w i n i ę c i e specjalnie h o d o w l i k t ó r e g o ś
z g a t u n k ó w z w i e r z ą t . W a h n i ę c i a k l i m a t y c z n e , k o n i e c z n o ś c i cyklicznego
zmieniania pastwisk p o w o d u j ą , że r o z w i n i ę c i e h o d o w l i jednego t y l k o
rodzaju z w i e r z ą t b y ł o b y r y z y k o w n e , tak w i ę c t r a d y c y j n y w z ó r , w y p r a c o
w a n y przez pokolenia, jest w zasadzie k o n t y n u o w a n y — t a k w stadach
indywidualnych, jak i spółdzielczych, choć oczywiście w przypadku tych
ostatnich z m o d y f i k o w a n y zasadami nowej p o l i t y k i i organizacji.
6. D a w n e r e j o n y w y p a s u i koczowania T o r g u t ó w o g r a n i c z a ł y się do
części dzisiejszego B u ł g a n somonu.
Obecne c e n t r u m somonu B u ł g a n m i e ś c i się w rejonie, gdzie od dawna
i przez s p o r ą część r o k u k o n c e n t r o w a ł o się ż y c i e T o r g u t ó w g r u p Beeljn,
T a j d ż i j n i Choszut. I c h dawne o ś r o d k i a d m i n i s t r a c y j n e z siedzibami
nojonów i lamajskimi
k l a s z t o r a m i z n a j d o w a ł y się niedaleko B u r e n
Chajrchan, g ó r y otaczanej czcią j a k o miejsce ś w i ę t e , l e ż ą c e j na p ó ł n o c
od dzisiejszego c e n t r u m i w jego b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i . O d l e g ł o ś ć t y c h
c e n t r ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w a h a ł a się od 10 do około 30 k m od
B u r e n Chajrchan. N a j b l i ż e j obecnego c e n t r u m somonu z n a j d o w a ł y się
t e r y t o r i a zimowe B e e l i j n — B a j a n Sudal w r a z z c e n t r u m T J s ł u u r y n
(Cagan Tung), t e r y t o r i a T a j d ż i j n b y ł y nieco dalej na p ó ł n o c — Czonotyn
Char U d z u u r , a C h o s z u t ó w na p ó ł n o c n y w s c h ó d — Chagszaal ( c e n t r u m
S u m i j n Cagan). T a k ż e letnie pastwiska l e ż a ł y tam, gdzie i obecnie n a j
częściej l a t e m p r o w a d z o n y jest wypas, na halach I n d e r t i Toszilt (nazwy
od p o t o k ó w w p a d a j ą c y c h w g ó r n y m biegu B u ł g a n goł), z t y m że Torguci
B e e l i j n i T a j d ż i j n u ż y t k o w a l i t e r e n y I n d e r t , w Toszilt z a ś n a j c z ę ś c i e j
w y p a s a l i Choszuci.
10 — Etnografia Polska, t. X X I . z. 1
�146
L E C H MRÓZ
T a k w i ę c przez c a ł e lata czy n a w e t pokolenia r u c h o d b y w a ł się na
tej p o ł u d n i o w o - p ó ł n o c n e j trasie. W s p ó l n e u ż y t k o w a n i e pastwisk przez
B e e l i j n i T a j d ż i j n z r o z u m i a ł e jest c h o ć b y przez f a k t , że obie g r u p y p o d
legały wspólnie wang-nojonowi, jednakże w obrębie terenu objętego
n a z w ą I n d e r t k a ż d a m i a ł a swoje o k r e ś l o n e r e j o n y wypasu.
Siedziby g r u p y W a n g i j n z n a j d o w a ł y się t y l k o niewiele k i l o m e t r ó w
na z a c h ó d , w p o b l i ż u g r a n i c y z C h i n a m i , c h o ć j u ż na terenie S i n k i a n g u .
D a s z w a n d ż i l , jamyn ( c e n t r u m a d m i n i s t r a c y j n e g r u p y W a n g i j n , siedziba
wang-nojona i zarazem c e n t r u m s ą d o w n i c z o - a d m i n i s t r a c y j n e „ p i ę c i u so
m o n ó w t o r g u c k i c h " ) , z n a j d o w a ł o się u ujścia Cagan goł do rzeki B u ł
gan — m n i e j w i ę c e j na tej samej w y s o k o ś c i geograficznej co B u r e n
Chajrchan, pastwiska z a ś letnie w g ó r a c h , na halach G u r w a n nur, na
w y s o k o ś c i I n d e r t , c h o ć po d r u g i e j stronie granicy.
7. Okres r e w o l u c j i i lata n a s t ę p n e p r z y n i o s ł y zmiany, j e d n a k ż e t y l k o
w p r z y p a d k u części T o r g u t ó w b y ł y to z m i a n y zasadnicze. P o m i j a m t u t a j
zagadnienie z m i a n u s t r o j o w y c h , wyswobodzenie pasterzy z p o d l e g ł o ś c i
n o j o n o m i u t r a t ę w p ł y w ó w k o ś c i o ł a lamajskiego, k t ó r y z r e s z t ą na t y m
terenie n i g d y w ł a ś c i w i e nie b y ł tak r o z w i n i ę t y j a k w i n n y c h rejonach
M o n g o l i i . J e ś l i chodzi o sam rodzaj życia i k o c z o w n i c t w o torguckie, za
sadnicze p r z e o b r a ż e n i a n a s t ą p i ł y dopiero w latach masowego u s p ó ł d z i e l czenia.
Ruch r e w o l u c y j n y w M o n g o l i i r o z w i j a ł się w rejonach bardziej cen
t r a l n i e u s y t u o w a n y c h i Torguci, ż y j ą c y na peryferiach, a w k a ż d y m r a
zie w znacznej odległości, nie bardzo — j a k m o ż n a s ą d z i ć — o r i e n t o w a l i
się w k i e r u n k u z m i a n i i c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e n i a c h . P o n i e w a ż z a ś
n o w a idea g r o z i ł a z m i a n ą dotychczasowego życia, w i e l u T o r g u t ó w oba
w i a ł o się po prostu r e w o l u c j i (tak z r e s z t ą jednoznacznie z o s t a ł o to p r z e d
stawione w w y w i a d a c h ) . Dlatego część T o r g u t ó w , n i e p e w n y c h losu w re
w o l u c y j n e j M o n g o l i i , z a r e a g o w a ł a opuszczeniem M o n g o l i i i u c i e c z k ą na
t e r e n y S i n k i a n g u . N a przekoczowanie t a m z d e c y d o w a ł a się część ( p r a w
dopodobnie znaczna w i ę k s z o ś ć ) Beelijn, k t ó r z y odeszli prowadzeni przez
swojego nojona. W a n g i j n w w i ę k s z o ś c i zamieszkiwali w t y m czasie po
drugiej stronie granicy, t o t e ż przykoczowanie t a m t a k ż e tej części, k t ó r a
aktualnie p r z e b y w a ł a w M o n g o l i i , t r u d n o u w a ż a ć za u c i e c z k ę ( n a l e ż y pa
m i ę t a ć , że w S i n k i a n g u z n a j d o w a ł o się c e n t r u m administracyjne W a n
g i j n ) . B e e l i j n b y l i g r u p ą stosunkowo blisko z w i ą z a n ą z W a n g i j n — ten
f a k t t a k ż e m ó g ł w p ł y n ą ć na p o w s z e c h n o ś ć i c h m i g r a c j i . W n i e w i e l k i m
stopniu na o d e j ś c i e d e c y d o w a l i się T a j d ż i j n i Choszut — i n t e r e s u j ą c e
jest to z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n , k t ó r z y r ó w n i e ż — j a k i B e e l i j n —
podlegali w a n g - n o j o n o w i . Z a w a ż y ł a t u t a j chyba postawa nojona T a j d ż i j n ,
k t ó r y sam p o s t a n o w i ł z o s t a ć w M o n g o l i i . Może t e ż znaczenie m i a ł o to,
że tak T a j d ż i j n , j a k Choszuci b y l i g r u p a m i stosunkowo najbardziej sta
b i l n y m i — w w i ę k s z y m s t o p n i u z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi, w stadach
i c h p r z e w a ż a ł y owce i kozy, k t ó r e nie s ą w stanie tak szybko w ę d r o w a ć ,
�RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
147
oraz b y d ł o znacznie gorzej n a d a j ą c e się do t r a n s p o r t u n i ż konie i w i e l
błądy.
R u c h e m i g r a c y j n y do S i n k i a n g u zainicjowali W a n g i j n , k t ó r z y o p u ś c i l i
M o n g o l i ę w k r ó t c e po r e w o l u c j i i jeszcze za panowania bogdo-gegena,
w r o k u 1923 . B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszuci dopiero w k i l k a lat p ó ź n i e j
zdecydowali się na ten k r o k , i to j u ż w okresie r e p u b l i k i — w r o k u 1930
(pojedynczy o d k o c z o w y w a l i j u ż w r o k u 1929). J e d n a k ż e j u ż po u p ł y w i e
około r o k u od m o m e n t u e m i g r a c j i do S i n k i a n g u rozpoczyna się r u c h
p o w r o t n y — pierwsza p a r t i a u c i e k i n i e r ó w powraca na swoje dawne pas
t w i s k a . Na przestrzeni trzech lat — do 1933 г., p o w r a c a j ą nie t y l k o
T a j d ż i j n , Choszuci i Beelijn, ale t a k ż e ci W a n g i j n , k t ó r z y odkoczowali do
S i n k i a n g u jeszcze w 1923 r. — ci ostatni p r z y p r o w a d z a j ą ze s o b ą t a k ż e
W a n g i j n ó w , k t ó r z y c a ł y czas i przed r e w o l u c j ą mieszkali w S i n k i a n g u .
P r z y c z y n ą tego masowego p o w r o t u i ucieczki z S i n k i a n g u b y ł o w e d ł u g
w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w to, że z o r i e n t o w a l i się, iż w M o n g o l i i jest
lepiej, pastwiska w S i n k i a n g u są gorsze, a ponadto w Chinach groził i m
p o b ó r do wojska.
6
L a t a s p ę d z o n e w S i n k i a n g u nie w y w a r ł y j a k i e g o ś zasadniczego w p ł y
w u na ż y c i e pasterzy — p o d j ę l i po p r o s t u p r z e r w a n y na ten czas w z ó r
ż y c i a i w r ó c i l i na dawne szlaki koczowania. Jedynie dla W a n g i j n p r z y koczowanie o z n a c z a ł o z m i a n ę — nie m o g l i j u ż w y p a s a ć na l e t n i c h
pastwiskach G u r w a n n u r i d o ł ą c z y l i do B e e l i j n w y p a s a j ą c w I n d e r t .
T y m s a m y m z a g ę ś c i ł y się pastwiska zimowe i letnie, jednak z u w a g i na
dostatek — na ogół — paszy nie p r o w a d z i ł o to, j a k się w y d a j e , do j a k i c h ś
komplikacji.
K o l e j n y m w a ż n y m m o m e n t e m b y ł o przykoczowanie w latach 1943-1948 Chowog-sair. P o w o d e m p r z y j ś c i a b y ł o n i e u k o n t e n t o w a n i e miejsco
w y m i w a r u n k a m i , a przede w s z y s t k i m n a p i ę t a sytuacja w S i n k i a n g u —•
w t y m czasie d z i a ł a ł y t a m g r u p y zbrojne pod w o d z ą Osmana, k t ó r y d ą ż ą c
do ustanowienia n i e z a l e ż n e g o p a ń s t w a kazachskiego d o p u s z c z a ł s i ę prze
s t ę p s t w — r a b u n k ó w i m o r d ó w w stosunku do l u d n o ś c i torguckiej. Poza
t y m część Chowog-sair z d e c y d o w a ł a się na przykoczowanie do M o n g o l i i
pod w p ł y w e m r e w o l u c y j n y c h idei r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się poprzez g r a
n i c ę w w y n i k u d z i a ł a n i a a g i t a t o r ó w . D l a Chowog-sair w i ę c r e w o l u c j a
b y ł a o z n a k ą z m i a n y r a d y k a l n e j — c a ł k o w i t e g o , t r w a ł e g o porzucenia
d a w n y c h koczowisk i p r z e j ś c i a na nowe. P o c z ą t k o w o nieliczni C h o w o g -sair (najpierw p r z y k o c z o w a ł o 5 rodzin) d o ł ą c z y l i do W a n g i j n w y p a s a j ą c
razem z n i m i , a w momencie liczniejszego p r z y b y c i a s k i e r o w a n i zostali
na letnie w y p a s y na pastwiska Conchilt, k t ó r e p r z e d t e m nie b y ł y u ż y t
kowane przez T o r g u t ó w , a a d m i n i s t r a c y j n i e n a l e ż ą w ogóle do s ą s i e d n i e g o
a j m a k u . T y m s a m y m przykoczowanie Chowog-sair nie o z n a c z a ł o dla
6
Ruch ten rozpoczął się prawdopodobnie już w 1922 г., choć większość moich
r o z m ó w c ó w odnosiła fakt emigracji do 1923 r.
�148
L E C H MRÓZ
m i e j s c o w y c h — w zasadzie — z m i a n y a n i n a w e t z a k ł ó c e n i a t r a d y c y j n e
go c y k l u rocznego koczowania.
P o c z ą t k o w o sytuacja Chowog-sair na terenie B u ł g a n somonu p r z e d
s t a w i a ł a się niekorzystnie. Spora część i c h stad p o z o s t a ł a w S i n k i a n g u .
Z o s t a w i l i t a k ż e l u b s t r a c i l i część s p r z ę t ó w gospodarczych. Poza t y m ci,
k t ó r z y p r z y b y l i w pierwszej f a l i , b y l i t r a k t o w a n i p o c z ą t k o w o j a k o c u
dzoziemcy i przez p i e r w s z y r o k do d w ó c h lat nie m i e l i p e ł n e j swobody,
np. w ę d r o w a n i a na pastwiska letnie, ograniczeni w poruszaniu się do
d o l i n y r z e k i B u ł g a n . P o t e m p r z y s z e d ł dzud i d u ż a część stad p a d ł a ; w tej
s y t u a c j i spora część Chowog-sair z a j ę ł a się z k o n i e c z n o ś c i t a k ż e u p r a w ą
ziemi, nie r e z y g n u j ą c j e d n a k z u p e ł n i e z pasterstwa — c h o ć czasowo
ograniczonego. G d y z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć , p o d j ę l i i oni w ę d r o w a n i e do
p a s o w u j ą c się do miejscowego c y k l u , u ż y t k u j ą c te same pastwiska co
i W a n g i j n oraz pastwiska Conchilt, c h o c i a ż n a d a l n i e k t ó r z y ł ą c z y l i to
z u p r a w ą ziemi. T e n stan t r w a ł przez k i l k a lat, z a k ł ó c a n y czasami z m i a
n a m i r e j o n ó w w y p a s ó w w w y n i k u decyzji w ł a d z somonowych.
N a l e ż y d o d a ć , że lata czterdzieste to nie t y l k o okres przykoczowania
Chowog-sair. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m czasie (1944-1948) p r z y b y ł y do
M o n g o l i i dalsze g r u p y W a n g i j n . W Chinach i rejonach p r z y g r a n i c z n y c h
p a n u j ą c e n a p i ę c i e d o t y k a ł o nie t y l k o Chowog-sair. W a n g i j n , k t ó r y c h
sporo p r z e b y w a ł o p r z e c i e ż stale w S i n k i a n g u , m i m o g r a n i c y u t r z y m y w a l i
k o n t a k t y rodzinne z W a n g i j n a m i z M o n g o l i i i gdy sytuacja w Chinach
z a o g n i ł a się, a p r z y t y m r o z p o c z ę ł y się r e k w i z y c j e — z w ł a s z c z a k o n i —
z d e c y d o w a l i się, i p r o w a d z e n i przez p r z y b y s z ó w z M o n g o l i i p r z e k r o c z y l i
g r a n i c ę . A k c j a b y ł a zorganizowana — W a n g i j n z S i n k i a n g u r o z s y ł a l i do
p o s z c z e g ó l n y c h g r u p i r o d z i n p o s ł a ń c ó w z i n f o r m a c j a m i o planowanej
ucieczce. W ten s p o s ó b znaczna część rodzin p r z y k r o c z o w a ł a , z w ł a s z c z a
t y c h , k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y r e j o n y przygraniczne i okolice dawnego cen
t r u m D a s z w a n d ż i l . W i ę z y rodzinne, j a k i e ł ą c z y ł y i c h z W a n g i j n a m i ż y
j ą c y m i w M o n g o l i i , u m o ż l i w i ł y i m szybkie i b e z k o n f l i k t o w e w ł ą c z e n i e
się do miejscowej s p o ł e c z n o ś c i i p o d j ę c i e w y p a s u w e d ł u g miejscowego
w z o r u i na t y c h samych pastwiskach co W a n g i j n o w i e z dawna za
siedziali, t y m s a m y m i dla m i e j s c o w y c h T o r g u t ó w nie o z n a c z a ł o to j a
k i c h ś k o m p l i k a c j i czy zmian.
8. W w y n i k u p r z e k o c z o w a ń do S i n k i a n g u i p o w r o t u część pasterzy
u t r a c i ł a spory procent z w i e r z ą t , ponadto p r z y s z ł y lata k l ę s k i , gdy
z w i e r z ę t a masowo g i n ę ł y : t a k i b y ł r o k 1945, k i e d y to p o g ł o w i e stad
z m n i e j s z y ł o się o około d w i e trzecie. W efekcie z u b o ż e n i a część l u d n o ś c i
zmuszona z o s t a ł a do zajęcia się r o l n i c t w e m . W p r a w d z i e u p r a w a z i e m i
b y ł a na t y m terenie znana, ale nie b y ł a r o z w i n i ę t a . Z a j m o w a ł y się n i ą
d a w n i e j g ł ó w n i e r o z i n y z g r u p T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w i n i e z b y t licznie
B e e l i j n — o c z y w i ś c i e poza u p r a w n y m i p o l a m i k l a s z t o r n y m i , bo te i s t n i a ł y
na i n n y c h zasadach. J e d n a k ż e u p r a w a ziemi nie p r z e k r e ś l a ł a pasterskie
go c h a r a k t e r u t y c h g r u p . Pola u p r a w n e z n a j d o w a ł y się w dolinie r z e k i
�RYTM TORGUCKIEGO
KOCZOWANIA
149
B u ł g a n i p r z y zbiegu B a j a n goł i B u ł g a n goł, a w i ę c w p o b l i ż u pastwisk
jesienno-zimowych, siew o d b y w a ł s i ę w czasie p o b y t u na pastwiskach
w i o s e n n y c h (na p r z e ł o m i e k w i e t n i a i maja), a z b i o r y po powrocie z past
w i s k l e t n i c h , o b r ó b k a ziemi z a ś o g r a n i c z a ł a s i ę w zasadzie do zaorania
j e j r a d ł e m po u p r z e d n i m w y s i a n i u ziarna i p o p r a w i e n i a r o w ó w d o p r o w a
d z a j ą c y c h w o d ę do p ó l . L a t e m t y l k o jeden do d w ó c h r a z y w ł a ś c i c i e l o d
w i e d z a ł swoje pola w celu wpuszczenia w o d y do k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h .
Poza t y m j e d n a k r y t m rocznego ż y c i a nadal o k r e ś l a n y b y ł s e z o n o w y m i
w ę d r ó w k a m i ze stadami. ( U p r a w a ziemi k o n t y n u o w a n a b y ł a t a k ż e w n i e
k t ó r y c h p r z y p a d k a c h — n a w e t po p o w t ó r n y m wzbogaceniu się — p o d
w p ł y w e m p o p y t u na p r o d u k t y r o l n e ze s t r o n y m i e s z k a ń c ó w s ą s i e d n i c h
na w s c h ó d l e ż ą c y c h s o m o n ó w Ujencz i A ł t a j , nie p o s i a d a j ą c y c h w a r u n k ó w
do r o z w i n i ę c i a u p r a w y ziemi, a t a k ż e n o w e j p o l i t y k i w ł a d z m o n g o l s k i c h
k ł a d ą c y c h nacisk na r o z w ó j r o l n i c t w a . T e n stan t r w a ł do u s p ó ł d z i e l c z e nia — a n a w e t do d w ó c h l a t po t y m fakcie — k i e d y to u p r a w i a n i e ziemi
p r z e j ę ł a specjalna brygada s p ó ł d z i e l n i ) .
9. Z n a c z n y m m o m e n t e m w ż y c i u T o r g u t ó w B u ł g a n somonu b y ł o m a
sowe u s p ó ł d z i e l c z e n i e stad w 1959 r. W ł a ś c i w i e j u ż w c z e ś n i e j część l u d
ności z r ó ż n y c h g r u p w s t ą p i ł a do s p ó ł d z i e l n i , j e d n a k ż e dopiero w 1959 r o k u
akcja n a b r a ł a powszechnego c h a r a k t e r u . O d tej c h w i l i T o r g u c i stali s i ę
pasterzami k o c z u j ą c y m i w r a z ze stadami s p ó ł d z i e l n i . J e d n a k ż e m o g l i
t a k ż e p o s i a d a ć w ł a s n e stado — ograniczone i l o ś c i o w o do 50 z w i e r z ą t —
k t ó r e wypasane b y ł o na t y c h samych terenach, co stada s p ó ł d z i e l c z e .
M i m o w i ę c z m i a n y w ł a ś c i c i e l a — dysponenta znacznej części stad, c y k l
rocznego ż y c i a i koczowania p o z o s t a ł podobny. Wprowadzenie i realizo
w a n i e n o w y c h , bardziej u j e d n o l i c o n y c h zasad p o l i t y k i gospodarczej
u s t a l i ł o n o r m y , w e d ł u g k t ó r y c h pasterz r o z l i c z a ł się z pracy, co jest
n o w o ś c i ą w stosunku do u k ł a d u tradycyjnego, podobnie j a k decydowanie
0 s a m y m wypasie i przekoczowaniach pozostaje w zasadzie poza i n d y
w i d u a l n ą o c e n ą i d e c y z j ą , g d y ż k i e r o w a n e jest o d g ó r n i e . Posiadanie
w ł a s n y c h stad p o d t r z y m u j e jednak t r a d y c y j n y s t y l pracy i życia, p o
dobnie j a k fakt, że r e j o n y pastwisk oraz szlaki w ę d r ó w e k p o z o s t a ł y d l a
w i ę k s z o ś c i te same.
W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i doszło do nowego p o d z i a ł u na b r y g a d y z j e d n o
czesnym p o d z i a ł e m t e r e n ó w w y p a s u . Chowog-sair (3 brygada) o t r z y m a l i
pastwiska najrzadziej u ż y w a n e przed r e w o l u c j ą przez m i e j s c o w y c h —
Conchilt, w r a z z n i m i p r z e b y w a t a m n i e w i e l k a część B e e l i j n oraz K a z a
chowie z s ą s i e d n i e g o a j m a k u bajan-olgijskiego. Choszuci i T a j d ż i j n p o
zostali na s w y c h d a w n y c h , sprzed r e w o l u c j i , l e t n i c h pastwiskach w T o
szilt, a z i m o w i s k a c h w z d ł u ż B a j a n g o ł a ż do B u ł g a n goł, B e e l i j n
1 W a n g i j n z a ś o b j ę l i l e ż ą c e nieco dalej na z a c h ó d pastwiska I n d e r t .
Poza t y m — co jest w a ż n e — w w y n i k u c a ł k o w i t e g o p r z e j ę c i a u p r a w y
ziemi przez s p e c j a l n ą b r y g a d ę r e k r u t u j ą c ą s i ę g ł ó w n i e z K a z a c h ó w
(2 brygada), T o r g u c i m o g l i w r ó c i ć do pasterstwa, t y l k o w zasadzie n i m
�150
L E C H MROZ
się z a j m u j ą c ; t y m s a m y m po okresie o k o ł o 15 do 30 l a t n a s t ą p i ł p o w r ó t
do r y t m u rocznego, j a k i i s t n i a ł na terenie z a m i e s z k i w a n y m przez T o r
g u t ó w przed i zaraz po r e w o l u c j i . O c z y w i ś c i e wzbogaconego o pewne
nowe elementy w y n i k a j ą c e z p o s t ę p u i p o l i t y k i p a ń s t w o w e j , a t a k ż e
przekoczowania Chowog-sair, ale w zasadniczym charakterze podobnego
do dawnego.
10. A n a l i z u j ą c t r a d y c j ę k o c z o w n i c z ą T o r g u t ó w B u ł g a n somonu i z m i a
ny, j a k i e n a s t ą p i ł y , m o ż n a — p o d s u m o w u j ą c — s t w i e r d z i ć , co n a s t ę p u j e :
a) Najbardziej s t a b i l n ą g r u p ą s ą Choszuci — b ę d ą c y j e d n o c z e ś n i e
w ł a ś c i w i e w t ó r n i e T o r g u t a m i , g d y ż , j a k j u ż wspomniano, pochodzeniem
r ó ż n i ą się od p o z o s t a ł y c h g r u p . T r a d y c y j n i e i od dawna z w i ą z a n i s ą
l e t n i m i w y p a s a m i z r e j o n e m T o s z i l t u i nadal — c h o ć j u ż w r a m a c h s p ó ł
dzielni — w y p a s a j ą t a m stada. Czas koczowania podlega p e w n y m w a h
n i ę c i o m u z a l e ż n i o n y m od d e c y z j i s p ó ł d z i e l n i , ale w zasadzie nie p r z e k r a
cza d w ó c h t y g o d n i w stosunku do dawnego w z o r u . Podobnie ilość czasu
potrzebna na dotarcie na pastwiska jest w zasadzie taka sama; zmiana
dotyczy j e d y n i e f r a g m e n t u drogi, k t ó r ą p ę d z i s i ę stada. Obecnie z po
w o d u n a p i ę c i a w stosunkach m o n g o l s k o - c h i ń s k i c h pasterze p r z e p ę d z a j ą
stada na letnie pastwiska nie t r a d y c y j n ą d r o g ą k t ó r a b i e g ł a p r z y samej
granicy, ale nieco bardziej na w s c h ó d , poprzez g ó r y . T o t e ż zdarza się,
że droga t r w a o 1 d z i e ń d ł u ż e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że Choszuci
p r z e d s t a w i a j ą w y j ą t k o w o s t a b i l n ą f o r m ę koczowania i że z a r ó w n o r e
w o l u c j a , j a k i u s p ó ł d z i e l c z e n i e , c h o ć z m i e n i ł y s i ę w s p o s ó b zasadniczy
u k ł a d s t o s u n k ó w i zasady i c h życia, samej egzystencji, podobnie j a k
r e j o n ó w i r y t m u koczowania, nie z m i e n i ł y w znaczniejszym stopniu.
b) D r u g ą w k o l e j n o ś c i g r u p ą , k t ó r a w y k a z u j e w y j ą t k o w o d u ż e z w i ą
zanie z d a w n y m i r e j o n a m i w y p a s u , s ą T a j d ż i j n ; t y l k o n i e w i e l k a c z ę ś ć
i c h o p u ś c i ł a czasowo — i to na k r ó t k o — M o n g o l i ę . Poza t y m przez c a ł y
czas a ż do dzisiaj z w i ą z a n i są ze s w o i m i d a w n y m i t e r e n a m i w y p a s u ;
w skali dziesięcioleci z m i a n y s ą n i e w i e l k i e i z w i ą z a n i e z r e j o n e m t r a d y
cyjnie u ż y t k o w a n y m jest nadal bardzo d u ż e . P o w a ż n i e j s z ą z m i a n ą — nie
w p ł y w a j ą c ą j e d n a k w s p o s ó b zasadniczy na t o k ż y c i a — jest w p r z y
p a d k u obu t y c h g r u p c a ł k o w i t e zarzucenie u p r a w y ziemi, co n a s t ą p i ł o
w momencie powszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a .
c) W p r z y p a d k u B e e l i j n zmiana w stosunku do okresu p r z e d r e w o l u c y j
nego jest znaczniejsza. Po pierwsze w i ę k s z a ilość c z ł o n k ó w tej g r u p y odk o c z o w a ł a czasowo do S i n k i a n g u , a poza t y m w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i część
B e e l i j n z o s t a ł a przydzielona do b r y g a d y 3 i r a z e m z Chowog-sair lata
s p ę d z a j ą na pastwiskach C o n c h i l t . Część koczuje j a k d a w n i e j . S u m u j ą c
m o ż n a p o w i e d z i e ć , że B e e l i j n s ą g r u p ą , k t ó r ą w w i ę k s z y m s t o p n i u
d o t k n ę ł y zmiany, j e d n a k ż e nie są to z m i a n y bardzo zasadnicze, t y m sa
m y m m o ż n a B e e l i j n o k r e ś l i ć j a k o g r u p ę w z g l ę d n i e s t a b i l n ą w stosunku
do t r a d y c j i . W a ż n y m m o m e n t e m jest to, iż nie i s t n i e j ą j u ż dawne o d -
�R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
151
r ę b n e centra t y c h trzech g r u p — p o s i a d a j ą w s p ó l n e c e n t r u m somonu —
B u ł g a n , l e ż ą c e jednak n i e z b y t daleko od d a w n y c h .
d) Bardziej zasadnicza zmiana n a s t ą p i ł a d l a W a n g i j n , to znaczy tej
i c h części, k t ó r a o s i e d l i ł a się w M o n g o l i i , j e d n a k ż e nie p r z e w a r t o ś c i o w u j ą c ą generalnie j a k o ś c i ż y c i a . W t y m - w z g l ę d z i e p r z y j ś c i e W a n g i j n —
poza p r z e s u n i ę c i e m i c h r ó w n o l e ż n i k o w o k u w s c h o d o w i — p r a k t y c z n i e nic
nie z m i e n i ł o ; b l i s k o ś ć i c h z g r u p a m i B e e l i j n i T a j d ż i j n , a t a k ż e dostatek
pastwisk s p o w o d o w a ł y , że p r z y s z e d ł s z y zaczęli po p r o s t u u ż y t k o w a ć te same
co i tamte g r u p y pastwiska i w e d ł u g podobnych zasad. P r z e s u n i ę c i e to
w d o d a t k u jest n i e w i e l k i e , g d y ż obecnie W a n g i j n n a l e ż ą do b r y g a d y 4
i letnie i c h pastwiska z n a j d u j ą się w I n d e r t .
N a l e ż y z a z n a c z y ć , że w p r z y p a d k u trzech p i e r w s z y c h g r u p z m i a n y
r y t m u koczowania i r e j o n ó w z i m o w i s k (a w p r z y p a d k u części B e e l i j n
t a k ż e letnisk) w i ą ż ą się z m o m e n t e m u s p ó ł d z i e l c z e n i a . D o tego czasu
p o z o s t a w a ł y p r a k t y c z n i e niezmienione. W p r z y p a d k u W a n g i j n zmiana
n a s t ą p i ł a w c z e ś n i e j przez sam f a k t osiedlenia się po mongolskiej stronie
g r a n i c y i dalsze z m i a n y koczowisk b y ł y j u ż t y l k o k o n s e k w e n c j ą i w y
n i k i e m o g ó l n y c h z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h w somonie.
e) Jedynie w p r z y p a d k u Chowog-sair m o ż n a m ó w i ć o zasadniczej
zmianie. P o n i e w a ż od m o m e n t u przykoczowania do M o n g o l i i do po
wszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a t r u d n o m ó w i ć o p o w s t a n i u t r a d y c j i , zatem
r o k 1959 jest dla Chowog-sair pewnego rodzaju z a m k n i ę c i e m okresu
r o z p o c z ę t e g o w latach czterdziestych. Po t y m czasie dopasowani do m i e j
scowych zasad życia, jego r y t m u i r a m o r g a n i z a c y j n y c h p o d e j m u j ą je
na zasadach i s t n i e j ą c y c h .
11. J e ż e l i chodzi o r e j o n y w y p a s u , to pastwiska I n d e r t i Toszilt nadal
s ą p o d s t a w ą letniego w y p a s u i j a k d a w n i e j , t a k w okresie p o r e w o l u c y j n y m oraz w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i u ż y t k o w a n e przez g r u p y B e e l i j n (część),
T a j d ż i j n i Choszut, a od lat t r z y d z i e s t y c h t a k ż e przez W a n g i j n . Jedynie
pastwiska C o n c h i l t s ą terenem n o w y m d l a letniego w y p a s u , u ż y w a i c h
r ó w n i e ż „ n o w a " grupa Chowog-sair, a B e e l i j n dopiero od m o m e n t u
u s p ó ł d z i e l c z e n i a w 1959 r . i nowej organizacji b r y g a d . Pastwiska jesienno-zimowo-wiosenne w z d ł u ż B a j a n goł, u ż y w a n e d a w n i e j przez T a j d ż i j n ,
i u u j ś c i a B a j a n goł do B u ł g a n goł (przez C h o s z u t ó w ) p o z o s t a w a ł y w i c h
posiadaniu przez w i e l e l a t po r e w o l u c j i . Obecnie jest t o w r a z z d o l i n ą
B u ł g a n u r e j o n w y p a s u w t y c h trzech porach r o k u d l a T a j d ż i j n , C h o s z u t ó w ,
B e e l i j n oraz W a n g i j n — bez p o d z i a ł u , g d y ż w i ę k s z o ś ć stad jest w s p ó l n a
(spółdzielcza). D o l i n a B u ł g a n u jest t a k ż e r e j o n e m z i m o w a n i a stad b r y
gady w y p a s a j ą c e j l a t e m na Conchilt.
Rejon g ó r s k i B a j t a g Bogdo jest terenem w zasadzie n o w y m . I n f o r
m a t o r z y nie w s p o m i n a j ą , j a k o b y d a w n i e j prowadzono t a m wypas stad
(przez omawiane g r u p y ) , a i teraz B a j t a g Bogdo t r a k t o w a n e jest j a k o
rejon rezerwowy.
12. M i m o p r z e m i a n w ż y c i u pasterzy t o r g u c k i c h w i e l e d a w n y c h cech
�152
L E C H MRŮZ
i c h ż y c i a p r z e t r w a ł o . M i ę d z y i n n y m i p r z e t r w a ł d a w n y zwyczaj znaczenia
stad t a m g a m i . T a k j a k i d a w n i e j W a n g i j n z n a c z ą z w i e r z ę t a p ó ł k s i ę ż y c e m
umieszczonym w g ó r n e j części uda, B e e l i j n w p o ł o w i e w y s o k o ś c i uda,
a T a j d ż i j n p ó ł k s i ę ż y c e m na w y s o k o ś c i kolana. Ta sama tamga, t y l k o
r ó ż n i e umiejscawiana, p o d k r e ś l a w y r a ź n i e dawne p o w i ą z a n i a t y c h trzech
g r u p . T a m g ą C h o s z u t ó w jest t z w . taszur ( k n u t —• kreska), a Chowog-r
-sair j a k b y falista l i n i a z a ł a m a n a p o ś r o d k u (w p r z y p a d k u Chowog-sair
i s t n i a ł a w i ę k s z a ilość t a m g o z n a c z a j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e r o d y ) . T a m g a m i —
m i m o obecnego przemieszania — znaczy się t y l k o stada w ł a s n e , i n d y w i
dualne. T a m g i s ą w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do t r a d y c j i i dawnej p r z y
n a l e ż n o ś c i g r u p o w e j , t y m bardziej że nie m a z w y c z a j u znaczenia z w i e r z ą t
t a m g ą i n n e j g r u p y . (Stada s p ó ł d z i e l n i t a k ż e znaczone s ą t a m g a m i w k s z t a ł
cie t r z e c h k ó ł — k r ę g ó w , u s y t u o w a n y c h tak, że t w o r z ą t r ó j k ą t ; d w a
u podstawy i t r z e c i u g ó r y ) .
Naszkicowany c y k l rocznego koczowania znajduje c a ł y szereg u z u p e ł
n i e ń w i n n y c h elementach k u l t u r y T o r g u t ó w i w a r u n k u j e w i e l e s y t u a c j i
i c h egzystencji. K a ż d o r a z o w e przekoczowanie o k r e ś l a n e jest p e w n y m i
ś c i s ł y m i zasadami w y n i k a j ą c y m i z t e c h n i k i i t r a d y c j i , p o d k r e ś l a n e z a w
sze — j a k o m o m e n t uroczysty — staranniejszym czy ś w i ą t e c z n y m
u b i o r e m i p e w n y m i p r a k t y k a m i , w y r a ż a j ą c y m i n a d z i e j ę zapewnienia
p o m y ś l n o ś c i na n o w y c h , c h o ć z n a n y c h terenach. Ta r ó ż n o r o d n o ś ć w z a
j e m n y c h p o w i ą z a ń rocznego r y t m u koczowania i i n n y c h s t r o n k u l t u r y
i ż y c i a T o r g u t ó w uwidacznia się d o ś ć w y r a z i ś c i e . N i e c h c i a ł b y m j e d n a k
w y p r o w a d z a ć j u ż j a k i c h ś o g ó l n i e j s z y c h w n i o s k ó w , g d y ż — z r a c j i sto
s u n k o w o k r ó t k i c h b a d a ń i b r a k ó w w m a t e r i a ł a c h — m o g ł y b y b y ć one
n i e z u p e ł n i e p r a w d z i w e l u b pochopne. B y ć m o ż e też, że n i e k t ó r e zagad
nienia w m i a r ę p o g ł ę b i e n i a b a d a ń u z y s k a j ą nieco i n n e n a ś w i e t l e n i e czy
wyjaśnienie.
Jlex Мруз
РИТМ ТОРГУТСКОЙ КОЧЕВКИ
Резюме
На территории Булган сомона кобдоского аймака проживают 4 группы торгутов: ван
гийн, бээлийн, тайджи, хошут и ховогсарьш. В основу хозяйства этих групп легло пасту
шество и скотоводствопяти повсеместно разводимых в Монголии видов животных: вер
блюдов, лошадей, крупного рогатого скота, овец и коз, с тем, что в части групп (тайджи
и хошут) в структуре стада преобладали овцы и козы. Группы вангийн, бээлийн и тайджи
издавна связаны традицией; все три они подчинялись общему начальству ванг-нойона и хо
тя, как бээлийн, так и тайджи, имели своих нойонов, ванг являлся начальником всех, как
самый высокий чином. Среди этих пяти групп четыре — автохтонные группы. Кочевья бэ
элийн, тайджи и хошут находились на Алтае на горных лугах Индэрт и Тошильт (летние),
зимние же — в долине реки Булган и ее притока Баян гол. Летние пастбища вангийн нахо-
�RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
153
дились в Гурван нур на высоте Индэрт, а зимние — близ административного центра торгутских сомонов и местопребывания ванга у устья Цаган гола в Булган гол ; следовательно,
районы кочевий вангийн находились на территории Синьцзяна, принадлежащей уже Китаю.
Однако вангийн заходили на зиму также и на монгольский участок реки Булган. Итак, в силу
факта близкого расположения кочевий и связей с бээлийн и тайджи, также и вангийн можно
причислить к автохтонным группам. Один лишь ховогсарын составляют чужую группу,
прибывшую из Синьцзяна в 1945-1948 гг. в побеге от вооруженных групп Османа, казах
ского вождя, стремившегося создать там Независимое государство.
В период после революции часть торгутов — большинство вангийн и бээлийн, а также
некоторый процент тайджи и хошут — бежала в Синьцзян, неуверенная в своей судьбе в ре
волюционной Монголии. Однако уже в течение одного — трех лет они вернулись. Лишь
пребывание вангийн в Синьцзяне продолжалось около десяти лет, но зато, когда и они
перекочевали обратно, с ними прибыли те группы вангийн, которые прежде кочевали всегда
только в Синьцзяне — обеспокоенные обстановкой в Китае, теперь они решили бежать
в Монголию. В силу близких связей с вангийн они стали пользоваться горными лугами
Индэрт, где летом пасли скот бээлийн и тайджи, а на зиму стали сгонять стада в долину
реки Булган так же, как и бээлийн. Прежние связи облегчили им сравнительно быстрое прис
пособление к местным условиям. Годичный цикл жизни составляла четыре-пятикратная
смена пастбищ параллельно со сменой времен года (весенних пастбищ обычно было два)
и связанное с этим перемещение имущества и скота ; вангийн, после прибытия, стали также
вести установленный образ жизни, который, впрочем, не отличался от ведшегося ими прежде.
Несмотря на некоторые колебания такое положение продолжалось вплоть до войны.
Однако не из-за прибытия ховогсарын в сороковые годы произошли изменения, ибо те ча
стично присоединились к вангийн, а затем получили новые, до сих пор не употреблявшиеся
пастбища Цонхилт — стало быть, не они ввели разлад в существующие соотношения. Это
годы дзуду, бедствие недостатка кормов, быстро обеднило пастухов, заставляя обратить
внимание на земледелие с целью продержаться до времени размножения скота. Тайджи
и хошут уже прежде занимались в незначительных пределах земледелием, но дзуд привел
к тому, что это занятие стало повсеместным.
Важнейшей датой в жизни торгутов Булган сомона и продолжения ее традиционного
образа явился 1958 год — год введения массовой кооперации. В итоге новой политики было
введено новое деление на бригады, причем часть бээлийн переводилась с их традиционных
летних пастбищ Индэрт на пастбища Цонхилт, которыми они пользуются совместно с при
шельцами из Синьцзяна — ховогсарын. Однако, в силу факта, что земледелием занялась
специальная бригада торгуты Булган сомона смогли вернуться к прежнему образу жизни,
ведя ее к тому же чаще всего на своих прежних территориях, с тем, что теперь они, кроме
своих, пасут также и кооперативные стада. Изменение же самого цикла кочевки оказыва
ется минимальным, так как кооперативные власти в основном опираются на опыт, санкци
онированный традицией.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/992d29ab9ee45853af26286327267245.pdf
66a7c3889f2f588d9f1292f9f0f1888b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:900
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:828
Title
A name given to the resource
Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.154-173
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kabzińska-Stawarz, Iwona
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
IWONA K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z
CZAS W O L N Y
I ROZRYWKA MŁODZIEŻY
W MONGOLII
PASTERSKIEJ
W latach 1971-1974 c z ł o n k o w i e ekspedycji etnograficznej P A N do
M o n g o l i i , k i e r o w a n e j przez prof. dr. W i t o l d a Dynowskiego, p r z e p r o w a
d z i l i badania ankietowe w ś r ó d mongolskiej m ł o d z i e ż y pasterskiej. Zebra
n y m a t e r i a ł s k ł a d a s i ę ze 111 ankiet i d o t y c z y szeroko rozumianego p o
j ę c i a adaptacji m ł o d z i e ż y pasterskiej do ś r o d o w i s k a . Badania ankietowe
d a ł y o g ó l n e p o j ę c i e o problemach i s y t u a c j i m ł o d z i e ż y , p o z w o l i ł y na w y
k r y c i e z a l e ż n o ś c i m i ę d z y z j a w i s k a m i n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h dziedzin
ż y c i a (praca, wypoczynek, p l a n y na p r z y s z ł o ś ć itp.). N i e wszystkie zagad
nienia p o t r a k t o w a n o jednakowo w y c z e r p u j ą c o . Z b y t m a ł o u w a g i p o ś w i ę
cono, w e d ł u g mnie, zagadnieniom w y p o c z y n k u m ł o d z i e ż y , k t ó r y jest
r ó w n i e w a ż n ą d z i e d z i n ą ż y c i a j a k praca czy nauka zawodu, a t a k ż e
aspiracjom i potrzebom w zakresie w y p o c z y n k u . M a t e r i a ł a n k i e t o w y
zawiera w i e l e cennych i n f o r m a c j i , m i ę d z y i n n y m i rejestr w s p ó ł c z e ś n i e
w y s t ę p u j ą c y c h f o r m r o z r y w e k m ł o d z i e ż y pasterskiej, preferencje p e w
n y c h f o r m oraz dokonane przez m ł o d z i e ż oceny ś r o d o w i s k a miejskiego
i pasterskiego pod w z g l ę d e m ilości r o z r y w e k i czasu wolnego. W t r a k c i e
o p r a c o w y w a n i a t y c h m a t e r i a ł ó w n a s u n ę ł y m i się pewne p y t a n i a , n a
k t ó r e s z u k a ł a m odpowiedzi podczas b a d a ń t e r e n o w y c h , l a t e m 1975 r o k u
na terenie somonu B a j a n w a j m a k u c e n t r a l n y m . D y s p o n u j ą c r e j e s t r e m
f o r m r o z r y w k i s t a r a ł a m się z n a l e ź ć p r z y c z y n y w i ę k s z e j l u b mniejszej
popularności pewnych form. Wyjaśnień szukałam między innymi w kon
k r e t n y c h m o ż l i w o ś c i a c h ś r o d o w i s k a pasterskiego. P o r ó w n a n i e f o r m w y
s t ę p u j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e z f o r m a m i t r a d y c y j n y m i (z okresu p r z e d r e w o l u
cyjnego i p a r u l a t po R e w o l u c j i 1921 r o k u ) p o z w o l i ł o na p r z e ś l e d z e n i e
k o n t y n u a c j i p e w n y c h w z o r ó w zachowania i b y ł o p u n k t e m w y j ś c i a do
o g ó l n y c h r o z w a ż a ń o charakterze r o z r y w k i j a k o odpowiedzi na pewne
p o t r z e b y s p o ł e c z n e . Część b a d a ń p o ś w i ę c i ł a m czasowym r a m o m r o z r y w k i
i w y p o c z y n k u . K o r z y s t a j ą c z socjologicznych koncepcji „ c z a s u w o l n e
go" p o d j ę ł a m p r ó b ę sprawdzenia p r z y d a t n o ś c i stosowania tego t e r m i n u
w w a r u n k a c h mongolskich, o d w o ł u j ą c się przede w s z y s t k i m do ś w i a -
�CZAS WOLNY I ROZRYWKA
155
d o m o ś c i pasterzy, do u ś w i a d a m i a n y c h przez n i c h okoliczności s p r z y j a j ą
cych wypoczynkowi.
Zebrane i n f o r m a c j e p o c h o d z ą od 30 osób, przedstawicieli pokolenia
starszego (50-80-letnich) i m ł o d z i e ż y (20-30-letniej). M a j ą one w a l o r
o g ó l n y , k a ż d a b o w i e m d o t y c z y nie k o n k r e t n e j jednostki, j a k w m a t e r i a l e
a n k i e t o w y m , ale jest w y n i k i e m w i e d z y o grupie r ó w i e ś n i c z e j i i n n y m
pokoleniu, w z a j e m n y c h ocen i s p o s t r z e ż e ń . D u ż a z g o d n o ś ć i n f o r m a c j i
pozwala na w y k o r z y s t a n i e ich do c h a r a k t e r y s t y k i r o z r y w e k m i e s z k a ń c ó w
danego somonu. P o d o b i e ń s t w o przebiegu p e w n y c h p r o c e s ó w p o t w i e r d z i ł y
w y p o w i e d z i o s ó b p o c h o d z ą c y c h z i n n y c h t e r e n ó w a j m a k u centralnego
oraz m i g r a n t ó w . Informacje d o t y c z ą c e preferencji f o r m r o z r y w k i zawar
te w materiale a n k i e t o w y m z n a l a z ł y potwierdzenie w badaniach tegorocz
n y c h . M a t e r i a ł , j a k i m d y s p o n u j ę , pochodzi w i ę c z r ó ż n y c h t e r e n ó w i m o
że s ł u ż y ć do w n i o s k o w a n i a o procesach w y s t ę p u j ą c y c h na terenie c a ł e g o
k r a j u . Osoby ankietowane p o c h o d z i ł y z a j m a k u chubsugulskiego, ś r o d kowogobijskiego, archangajskiego, b u ł g a ń s k i e g o i centralnego.
L i t e r a t u r a na temat w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w e k m ł o d z i e ż y pasterskiej
jest n i e w i e l k a , b r a k przede w s z y s t k i m j a k i c h k o l w i e k r o z w a ż a ń o g ó l
niejszych, k t ó r e nie o g r a n i c z a ł y b y się do r e j e s t r a c j i f a k t ó w . T e n niedosta
tek l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j nie t y l k o r o z r y w c e ale i i n n y m dziedzinom
ż y c i a m ł o d z i e ż y m o ż n a t ł u m a c z y ć n i k ł y m do tej p o r y zainteresowaniem
t ą częścią s p o ł e c z e ń s t w a . Ze w z g l ę d u na b r a k odpowiedniej l i t e r a t u r y
i o g r a n i c z o n o ś ć w ł a s n e g o m a t e r i a ł u pewne przedstawione t u r o z w a ż a n i a
m o g ą m i e ć charakter s u b i e k t y w n y . W w i e l u p r z y p a d k a c h nie b y ł a m
w stanie d o k o n a ć k o n f r o n t a c j i s p o s t r z e ż e ń .
C Z A S W O L N Y J A K O SZCZEGÓLNA K A T E G O R I A C Z A S U ,
J E G O POJĘCIE I W Y M I A R
W naukach s p o ł e c z n y c h c z ę s t o s p o t y k a m y się z p o j ę c i e m czasu w o l
nego. W e s z ł o ono na t r w a ł e w s k ł a d j ę z y k a potocznego w i e l u s p o ł e
c z e ń s t w . Jego upowszechnienie z a w d z i ę c z a m y m i ę d z y i n n y m i ś r o d k o m
masowego przekazu. W i e l u s o c j o l o g ó w t w i e r d z i , że o i s t n i e n i u czasu w o l
nego m o ż e m y m ó w i ć dopiero w odniesieniu do p e w n y c h g r u p w s p o ł e
c z e ń s t w a c h i n d u s t r i a l n y c h . Czas w o l n y jest f a k t e m r z e c z y w i s t y m t a m ,
gdzie warsztat pracy oddziela się od d o m u , i n s t y t u c j i u s ł u g o w y c h , o ś w i a
t o w y c h , r e k r e a c y j n y c h i t p . Staje się on j e d n o c z e ś n i e p r z e d m i o t e m d ą ż e ń
i potrzeb t y c h g r u p s p o ł e c z n y c h , k t ó r e są go n i e m a l pozbawione b ę d ą c
u z a l e ż n i o n y m i od r e ż i m u gospodarstwa rolnego czy hodowlanego. Czas
w o l n y jest n a j c z ę ś c i e j u t o ż s a m i a n y z o d e r w a n i e m się od p o d s t a w o w y c h
z a j ę ć ekonomicznych i gospodarskich, z w y k o n y w a n i e m c z y n n o ś c i poza
ekonomicznych, z r ó ż n i e p o j m o w a n y m odpoczynkiem. N a istnienie k a
t e g o r i i czasu wolnego z w r ó c i l i u w a g ę K . M a r k s , F. Engels. W . E. Moor.
Jego r o l ą s p o ł e c z n ą i odbiciem w ś w i a d o m o ś c i l u d n o ś c i z a j m o w a l i się
�156
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
t a k ż e socjologowie polscy m . i n . N . Assorodobraj, B . G a ł ę s k i , D . G a ł a j ,
E. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , E. W n u k - L i p i ń s k i i i n n i .
1
Socjologiczna koncepcja o podziale czasu globalnego w s p o ł e c z e ń
s t w a c h i n d u s t r i a l n y c h na czas pracy i czas przeznaczony na w y p o c z y n e k
znajduje potwierdzenie w licznych badaniach. W w i e l u t a k i c h s p o ł e c z e ń
stwach czas w o l n y jest r z e c z y w i s t o ś c i ą s p o ł e c z n ą , f a k t e m z n a j d u j ą c y m
odbicie w ś w i a d o m o ś c i znacznej części s p o ł e c z e ń s t w a .
Mongolia n a l e ż y d z i ś do k r a j ó w i n d u s t r i a l i z u j ą c y c h się w s z y b k i m
tempie. Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a zmienia s i ę jednak znacznie w o l n i e j n i ż
baza m a t e r i a l n a s p o ł e c z e ń s t w a . Rozmaicie t e ż k s z t a ł t u j ą się potrzeby
s p o ł e c z n e . D ą ż y ł a m do uzyskania odpowiedzi na n a s t ę p u j ą c e p y t a n i a :
Czy w e w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h m o ż e m y m ó w i ć o „ c z a s i e
w o l n y m " jako k a t e g o r i i ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j ? Jak jest t e n czas p o j
m o w a n y i czy stanowi on u ś w i a d a m i a n y przedmiot l u d z k i c h potrzeb?
P r z e a n a l i z o w a ł a m przede w s z y s t k i m b u d ż e t czasu p o c h ł a n i a n e g o przez
p r a c ę i czasu, j a k i m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n y na w y p o c z y n e k w r o z k ł a d z i e
sezonowym i d o b o w y m . I n t e r e s o w a ł o m n i e r ó w n i e ż , od j a k i c h c z y n n i
k ó w pasterze u z a l e ż n i a j ą pewne d z i a ł a n i a pozaekonomiczne, na p r z y k ł a d
k o n t a k t y t o w a r z y s k i e p o ł ą c z o n e z w y j a z d e m do innego somonu l u b m i a
sta, r o z r y w k ę i t p . i czy p o s ł u g u j ą się o n i w w y p o w i e d z i a c h p o j ę c i e m „ c z a
su w o l n e g o " .
J u ż pierwsze w y p o w i e d z i p o z w o l i ł y z a u w a ż y ć , że pasterze nie u ż y w a l i
p o j ę c i a „ c z a s u " . W y r a ź n i e obecna w i c h ś w i a d o m o ś c i b y ł a natomiast k a
tegoria „ilości pracy". W y s t ą p i ł a ona g ł ó w n i e w w y p o w i e d z i a c h starszych
i n f o r m a t o r ó w , k t ó r z y p o r ó w n y w a l i okresy gospodarki i n d y w i d u a l n e j i k o
l e k t y w n e j . Z odpowiedzi t y c h w y n i k a , ż e n a j w i ę k s z e z m i a n y p o l e g a j ą na
w z r o ś c i e ilości p r a c y i zatarciu się w y r a ź n y c h r ó ż n i c m i ę d z y sezonami,
w y r a ż a j ą c y c h się stopniem nasilenia prac pasterskich. W okresie gospo
d a r k i i n d y w i d u a l n e j nasilenie to p r z y p a d a ł o na okres wiosenno-letni,
podczas g d y j e s i e ń i zima b y ł y okresami odpoczynku (szczególnie p r z y
s p r z y j a j ą c e j pogodzie i dobrej organizacji pracy). We w s p ó ł c z e s n y c h w a
r u n k a c h , j a k t w i e r d z ą pasterze, r ó ż n i c e te nie są t a k w y r a ź n e . N i e i s t
n i e j ą dziś okresy w z g l ę d n e g o w y p o c z y n k u . K a ż d y z s e z o n ó w obfituje
w prace pasterskie, a s z c z e g ó l n e nasilenie t y c h prac w y s t ę p u j e w okresie
w i o s e n n o - l e t n i m . P r a c o c h ł o n n o ś c i zajęć nie z m n i e j s z a j ą nawet nowe m e
t o d y pracy, na p r z y k ł a d mechanizacja. O c e n i a j ą c d w a okresy w gospodar
ce i n f o r m a t o r z y z w r a c a l i u w a g ę g ł ó w n i e na ilość pracy, z a l e ż n ą od w a
r u n k ó w atmosferycznych w k a ż d y m z s e z o n ó w i w p o d z i a ł a c h dobowych.
Ż a d e n z i n f o r m a t o r ó w natomiast nie p o r ó w n y w a ł czasu pracy, nie m ó w i ł
o wzroście czasochłonności.
Czas nie b y ł r ó w n i e ż b r a n y pod u w a g ę p r z y ocenianiu m o ż l i w o ś c i w y
j a z d o w y c h . S ą to p r z e w a ż n i e w y j a z d y do rodziny, z d a r z a j ą c e się nie c z ę ś 1
K . Ł a p i ń s k a , „Czas wolny" w świadomości
„Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 67-85.
społecznej
mieszkańców
wsi,
�CZAS WOLNY I R O Z R Y W K A
157
ciej n i ż 1-3 razy w r o k u . M i e s z k a ń c y miast, z w y k l e p r a c o w n i c y i n s t y
t u c j i p a ń s t w o w y c h , p r z y j e ż d ż a j ą do r o d z i n y z a m i e s z k a ł e j w chudonie
w okresie u r l o p o w y m l u b w z w i ą z k u z w a ż n y m i w y d a r z e n i a m i r o d z i n n y
m i . Nasilenie t y c h p r z y j a z d ó w przypada na okres letnio-jesienny. T r u d
no b y ł o b y natomiast w s k a z a ć na i l o ś c i o w ą p r z e w a g ę w y j a z d ó w pasterzy
w k t ó r y m ś z s e z o n ó w . M o ż l i w o ś c i w y j a z d ó w u z a l e ż n i a l i o n i nie bezpo
ś r e d n i o od p ó r r o k u , ale od k o r z y s t n y c h w a r u n k ó w atmosferycznych
w k a ż d e j z nich. Bardzo r z a d k o p o d a w a l i jako c z y n n i k s p r z y j a j ą c y n i e
w i e l k ą ilość pracy, a w ż a d n y m p r z y p a d k u nie w y s t ą p i ł a z a l e ż n o ś ć w y
j a z d ó w do ilości czasu.
Od w a r u n k ó w atmosferycznych u z a l e ż n i a n o t e ż m o ż l i w o ś c i r o z r y w k i
i w y p o c z y n k u . Ilość p r a c y w y m i e n i a n o t u jako c z y n n i k m a j ą c y w p ł y w
p o ś r e d n i . M o ż e s i ę na p r z y k ł a d z d a r z y ć , że w okresie n a j w i ę k s z e g o nasi
lenia prac pasterskich pogoda u n i e m o ż l i w i w y k o n y w a n i e z a d a ń , stwarza
j ą c automatycznie w a r u n k i do w y p o c z y n k u (na p r z y k ł a d deszcz podczas
s i a n o k o s ó w ) . Z k o l e i obfite opady ś n i e g u w okresie z i m o w y m m o g ą znacz
nie z a k ł ó c i ć odpoczynek, z w i ę k s z a j ą c ilość pracy pasterza. W okresie lata
i jesieni z m n i e j s z a j ą się odległości m i ę d z y k o c z u j ą c y m i g r u p a m i , d z i ę k i
czemu z a c h o d z ą dogodne w a r u n k i do organizowania w s p ó l n y c h zabaw.
O d l e g ł o ś c i m i ę d z y t y m i g r u p a m i w y d ł u ż a j ą się w p o z o s t a ł y c h sezonach.
Jest to jeszcze jeden p r z y k ł a d na to, j a k d u ż a jest z a l e ż n o ś ć p e w n y c h
f o r m r o z r y w k i od k l i m a t u .
W a r u n k i e m w y p o c z y n k u m o ż e b y ć t a k ż e odpowiednia organizacja
pracy. N i e k t ó r z y z m ł o d y c h i n f o r m a t o r ó w b y l i zdania, że p r z y s p r a w n y m
d z i a ł a n i u w y p o c z y n e k jest m o ż l i w y n i e m a l codziennie, n a w e t w t r u d n y m
okresie n a j w i ę k s z e g o nasilenia prac pasterskich. I w t y m p r z y p a d k u ż a
den z i n f o r m a t o r ó w nie uzależniał świadomie możliwości wypoczynku
od ilości czasu.
W y n i k i b a d a ń p r o w a d z ą do w n i o s k u , że w obecnych w a r u n k a c h nie
m o ż e m y m ó w i ć o „czasie w o l n y m " j a k o k a t e g o r i i ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z
nej pasterzy. Istnienie czasu jako k a t e g o r i i o b i e k t y w n e j nie jest przez
nich u ś w i a d a m i a n e . Właściwie m o ż n a było spodziewać się takich w y n i
k ó w . Wiadomo, że c a ł a gospodarka pasterska u z a l e ż n i o n a jest od w a r u n
k ó w atmosferycznych, k t ó r e o k r e ś l a j ą ilość pracy, a w i ę c t a k ż e j e j czas
i czas odpoczynku. Z a l e ż n o ś ć w i e l u d z i a ł a ń od w a r u n k ó w atmosferycz
n y c h m u s i b y ć u ś w i a d a m i a n a silniej n i ż z a l e ż n o ś ć od ilości pracy, z w ł a s z
cza że ta jest n a j c z ę ś c i e j w y n i k i e m w y s t ą p i e n i a odpowiedniej pogody.
Ś w i a d o m e zachowanie pasterzy m u s i b y ć r ó w n i e ż przede w s z y s t k i m p o d
p o r z ą d k o w a n e t y m w a r u n k o m , a nie czasowi.
J e ż e l i czas w o l n y j a k o r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n ą przypisuje się p e w
n y m g r u p o m w c h o d z ą c y m w s k ł a d s p o ł e c z e ń s t w i n d u s t r i a l n y c h , to oczy
w i s t e jest, że nie m o ż e m y m ó w i ć o n i m w odniesieniu do k u l t u r y t r a d y
c y j n e j . Z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m m o ż e m y t w i e r d z i ć , że „czas w o l
n y " nie f u n k c j o n o w a ł w ś w i a d o m o ś c i pasterzy m o n g o l s k i c h w w a r u n k a c h
�158
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania w y k a z a ł y , że nie jest on do dziś powszech
n ą potrzebą społeczną.
D y c h o t o m i c z n y p o d z i a ł czasu globalnego, j a k i p r o p o n u j ą p r z e d s t a w i
ciele nauk s p o ł e c z n y c h , nie znajduje potwierdzenia w w a r u n k a c h m o n
golskich na obecnym etapie z i n d u s t r i a l i z o w a n i a k r a j u . T e n p o d z i a ł na czas
p r a c y i czas w o l n y nie sprawdza s i ę w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h z d w ó c h
p o w o d ó w : po pierwsze nie m o ż e m y jeszcze m ó w i ć o oddzieleniu warszta
t u p r a c y pasterza od d o m u i r ó ż n y c h i n s t y t u c j i u s ł u g o w y c h , a po drugie
ścisłe w y o d r ę b n i e n i e czasu pracy od czasu w y p o c z y n k u jest t u często
z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e . Z a s t r z e ż e n i e to dotyczy przede w s z y s t k i m f o r m
r o z r y w k i spontanicznej, k t ó r e c z ę s t o w y s t ę p u j ą w p o ł ą c z e n i u z w y k o n y
w a n i e m p o d s t a w o w y c h z a j ę ć gospodarskich. Spotkania dzieci i m ł o d z i e
ży na pastwiskach s ą d o s k o n a ł ą o k a z j ą do zabawy w kości czy k a m i e n i e
bez p r z e r y w a n i a pasienia stad. Zabawa jest ściśle zintegrowana z d z i a
ł a n i e m e k o n o m i c z n y m , nie w y p e ł n i a p r z e r w w t y m d z i a ł a n i u , ale m u po
p r o s t u towarzyszy. Zastosowanie w y ż e j w y m i e n i o n e g o p o d z i a ł u czasu
globalnego do w a r u n k ó w mongolskich jest r ó w n i e ż n i e m o ż l i w e z tego p o
w o d u , że nie odzwierciedla on p o j ę ć f u n k c j o n u j ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i pa
sterzy. G d y b y p o s ł u ż y ć s i ę p o j ę c i a m i faktycznie u ż y w a n y m i przez pa
sterzy i o d n o s z ą c y m i się do z j a w i s k u ś w i a d a m i a n y c h przez nich, p o d z i a ł
ten m ó g ł b y p r z y j ą ć n a s t ę p u j ą c ą p o s t a ć :
wszelkie zachowania
=
praca (zachowanie ekonomiczne ) 4- zachowania poza
ekonomiczne (związane lub nie związane z gospodarstwem).
Celowo z a s t ą p i ł a m „ d z i a ł a n i e " p o j ę c i e m „ z a c h o w a n i e " . D z i a ł a n i e suge
r u j e d y n a m i k ę , a p r z e c i e ż c z ę s t o m a m y do czynienia z t a k i m rodzajem
z a c h o w a ń , j a k na p r z y k ł a d w y p o c z y n e k b i e r n y (w grupie z a c h o w a ń poza
ekonomicznych) .
O g ó l n i e p r z y j ę t y p o d z i a ł odnosi się t y l k o do r o z r y w k i zorganizowa
nej, gdzie w y r a ź n e jest oddzielenie zabawy od pracy. T a k i e zorganizo
wane f o r m y r o z r y w k i w y s t ę p u j ą przede w s z y s t k i m w z w i ą z k u z uroczy
s t o ś c i a m i i ś w i ę t a m i r o d z i n n y m i , d o r o c z n y m i i gospodarskimi (na p r z y
k ł a d ś w i ę t o picia k u m y s u ) . W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j o k a z j ą do z o r g a n i
zowania zabaw b y ł y ponadto ś w i ę t a religijne, s k ł a d a n i e ofiar na owo,
majdar
i t p . F o r m y r o z r y w k i spontanicznej w y s t ę p u j ą natomiast bez
specjalnych okazji. F a k t e m jest, że te same g r y m o g ą t o w a r z y s z y ć roz
r y w c e zorganizowanej i spontanicznej (ha p r z y k ł a d kości, szachy itp.).
Z j a w i s k o w y p o c z y n k u ( z a c h o w a ń nie z w i ą z a n y c h z p r a c ą ) b y ł o na
pewno znane pasterzom w okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Jak p o w i e d z i a ł a m ,
nie b y ł o ono u t o ż s a m i a n e z „ c z a s e m w o l n y m " . D l a c e l ó w badawczych
m o ż n a b y w p r o w a d z i ć p o j ę c i e „ c z a s u ś w i ą t e c z n e g o " z a z n a c z a j ą c jednak,
że o w i e l e bardziej u ś w i a d a m i a n e b y ł y przez pasterzy k o n k r e t n e zacho
wania, c z y n n o ś c i przeciwstawne pracy, n i ż i c h z w i ą z e k z czasem. K o
n i e c z n o ś ć uczynienia tego z a s t r z e ż e n i a sprawia, że bezpieczniej chyba
m ó w i ć po prostu o zachowaniach ś w i ą t e c z n y c h b ę d ą c y c h u ś w i a d a m i a n y m
�CZAS WOLNY I ROZRYWKA
159
p r z e c i w i e ń s t w e m pracy. U d z i a ł w zorganizowanych f o r m a c h r o z r y w k i
w y m a g a ł często oderwania s i ę od p r a c y na d ł u ż e j , g d y ł ą c z y ł s i ę z w y
jazdem. W a r u n k i e m u m o ż l i w i a j ą c y m t a k i w y j a z d b y ł o zapewnienie opie
k i z w i e r z ę t o m p o z o s t a j ą c y m na miejscu. J e ż e l i m o ż n a b y ł o zlecić to za
danie dzieciom, k o m u ś z r o d z i n y l u b s ą s i a d ó w , to p e ł n y w y p o c z y n e k b y ł
m o ż l i w y . K i e d y w y j a z d nie b y ł konieczny, pasterz o g r a n i c z a ł się do w y
konania n a j n i e z b ę d n i e j s z y c h prac, aby m ó c j a k n a j p e ł n i e j p o ś w i ę c i ć s i ę
zachowaniom nie z w i ą z a n y m z p r a c ą . Podobnie rozstrzyga się te s p r a w y
współcześnie.
O „czasie w o l n y m " jako fakcie, r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , m o ż e m y
m ó w i ć w odniesieniu do n i e k t ó r y c h g r u p l u d n o ś c i m i e j s k i e j . Coraz w i ę k
szy p r z e p ł y w i n f o r m a c j i z miasta do chudonu powoduje, że p o j ę c i e to
staje s i ę z r o z u m i a ł e i b l i s k i e pasterzom. Reakcje i n f o r m a t o r ó w na p y t a
nia, w k t ó r y c h p o j ę c i e to b y ł o zawarte (na p r z y k ł a d o oceny ilości czasu
wolnego w m i e ś c i e i chudonie) w s k a z y w a ł y na to, że nie jest ono dla n i c h
obce. N i e m a l n a t y c h m i a s t kojarzono je z r o z r y w k ą , w y p o c z y n k i e m , z t y m ,
co s t a n o w i p r z e c i w i e ń s t w o pracy, z a c h o w a ń ekonomicznych i o b o w i ą z
k ó w gospodarskich. Fakt, że pasterze nie p o s ł u g i w a l i s i ę w s w y c h w y p o
wiedziach p o j ę c i e m „ c z a s u w o l n e g o " jest d o w o d e m operowania t y m i k a
tegoriami, k t ó r e m a j ą znaczenie s p o ł e c z n e i z n a j d u j ą potwierdzenie
w k o n k r e t n e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y d a j e m i się, że p o s ł u g i w a n i e s i ę p e w
n y m i p o j ę c i a m i z a l e ż y od tego, czy zjawiska, k t ó r e o k r e ś l a j ą , są p r z e d
m i o t e m l u d z k i c h potrzeb i od stopnia t y c h potrzeb. Potrzeba czasu w o l
nego nie jest silna w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim M o n g o l i i . M a to przede
w s z y s t k i m z w i ą z e k z n i e w i e l k ą jeszcze z n a j o m o ś c i ą tego zjawiska przez
pasterzy, w y n i k a j ą c ą z b r a k u b e z p o ś r e d n i e g o d o ś w i a d c z e n i a , a t a k ż e ze
stosunkowo n i s k ą p o z y c j ą czasu w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i uznanych przez
społeczeństwo.
Czasem w o l n y m jako p o t r z e b ą s p o ł e c z n ą z a j m u j ę się w I I I części o p r a
cowania.
F O R M Y R O Z R Y W K I MŁODZIEŻY P A S T E R S K I E J —
W Y N I K I B A D A Ń I ROZWAŻANIA OGÓLNE
M i m o d u ż e j ilości z a d a ń , j a k i e gospodarka pasterska stawia przed pa
sterzami, z n a j d u j ą o n i czas na odpoczynek, a r o z r y w k a s t a n o w i n i e o d
ł ą c z n y element i c h życia. M a ona t a k ż e s z c z e g ó l n e znaczenie s p o ł e c z n e .
P o s ł u g u j ę się w opracowaniu p o j ę c i a m i r o z r y w k i , zabawy i g r y . W y
m a g a j ą one sprecyzowania. W y c z e r p u j ą c ą i p r z e k o n u j ą c ą d e f i n i c j ę zaba
w y d a ł J. H u i z i n g a . Zabawa jest w e d ł u g niego „ d o b r o w o l n ą c z y n n o ś c i ą
l u b z a j ę c i e m w y k o n y w a n y m w p e w n y c h ustalonych granicach czasu
i przestrzeni, w e d ł u g d o b r o w o l n i e p r z y j ę t y c h , lecz b e z w a r u n k o w o obo
w i ą z u j ą c y c h r e g u ł , jest ona celem s a m y m w sobie, towarzyszy j e j uczu2
2
J . H u i z i n g a , Homo ludens, Warszawa 1967, s. 49.
�160
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
cie n a p i ę c i a , r a d o ś c i i ś w i a d o m o ś ć oderwania s i ę od zwyczajnego ż y c i a " .
Do zabaw zalicza H u i z i n g a na p r z y k ł a d g r y z r ę c z n o ś c i o w e , hazardowe
i u m y s ł o w e , przedstawienia, w i d o w i s k a , t a ń c e , m u z y k ę , sport, a w n i m
m i ę d z y i n n y m i zapasy i w y ś c i g i konne. G r a i zabawa s ą przez H u i z i n g ę
o k r e ś l a n e t y m s a m y m p o j ę c i e m . J ę z y k mongolski, podobnie j a k r o s y j
s k i , nie w y t w o r z y ł o d d z i e l n y c h p o j ę ć g r y i zabawy. Natomiast w naszym
j ę z y k u f u n k c j o n u j ą d w a odmienne o k r e ś l e n i a , dla k t ó r y c h n a d r z ę d n a
jest j a k s ą d z ę , r o z r y w k a .
Tabela 1. Najpopularniejsze formy rozrywki młodzieży pasterskiej
Formy rozrywki
gra w karty
siatkówka
słuchanie muzyki, śpiew
szachy
warcaby
szycie, haft, robienie na drutach
czytanie książek
gra w kości
kino
domino
Ilość osób preferują
cych daną formę roz
rywki
Wynik w procen
tach 100% = 99
osób
49
20
19
17
17
9
8
8
8
49,5
20,2
19,2
17,2
17,2
9,1
8,1
8,1
8,1
8,1
8
W s p ó ł c z e s n a m ł o d z i e ż pasterska ma do w y b o r u w i e l e f o r m r o z r y w k i .
Materiały, k t ó r y m i dysponuję, pozwalają z o r i e n t o w a ć się w popularności
t y c h f o r m . S p o ś r ó d 111 a n k i e t o w a n y c h t y l k o 12 osób nie m i a ł o u l u b i o
n y c h r o z r y w e k . Odpowiedzi p o z o s t a ł y c h zebrano w t a b e l i I , u k a z u j ą c e j
preferencje f o r m r o z r y w k i .
Preferowane f o r m y r o z r y w k i m a j ą r ó ż n y charakter. Najpopularniejsza
jest gra w k a r t y , nie w y m a g a j ą c a w y s i ł k u fizycznego, zdecydowanie
relaksowa. Coraz w i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć zyskuje s i a t k ó w k a i inne g r y
w p i ł k ę , a w i ę c g r y ruchowe, dynamiczne. I n n y m rodzajem r o z r y w k i
jest s ł u c h a n i e m u z y k i i ś p i e w . Pasterze s ł u c h a j ą m u z y k i nadawanej przez
radio, c h o d z ą na k o n c e r t y , k i e d y a r t y ś c i p r z y j e ż d ż a j ą do chudonu, sami
t e ż często ś p i e w a j ą i g r a j ą na i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h . D u ż ą p o p u
l a r n o ś c i ą cieszą s i ę t e ż g r y , k t ó r e o k r e ś l i ł a b y m jako statyczne, nie w y
m a g a j ą c e d u ż y c h przestrzeni a n i z m i a n y miejsca. O p r ó c z bardzo p o p u l a r
n y c h k a r t m o ż n a z a l i c z y ć do tej g r u p y szachy, warcaby, domino i kości.
P o d s u m o w u j ą c o g ó l n i e t ę część m a t e r i a ł u ankietowego m o ż n a p o w i e d z i e ć ,
ż e do najpopularniejszych n a l e ż ą g r y statyczne (68 osób), g r y sportowe
( s i a t k ó w k a , k o s z y k ó w k a , tenis, l e k k o a t l e t y k a i t p . — 36 osób), zabawy
taneczne i s ł u c h a n i e m u z y k i (25 osób), prace pasterskie i domowe (szycie,
haft, robienie na d r u t a c h , p r z y g o t o w a n i e k u m y s u i t p . — 11 osób), k i n o
(8 osób) i l i t e r a t u r a (8 osób). N i e k t ó r e osoby w y m i e n i a ł y po k i l k a r o z r y w e k
�CZAS WOLNY I ROZRYWKA
.161
s t ą d r ó ż n i c a m i ę d z y liczbą a n k i e t o w a n y c h , a l i c z b ą g ł o s ó w p o d a n ą w na
wiasach p o k a ż d e j z f o r m r o z r y w k i .
Badania ankietowe o b j ę ł y t r z y k r o t n i e w i ę k s z ą l i c z b ę k o b i e t n i ż m ę ż
czyzn (83 k o b i e t y i 28 m ę ż c z y z n ) . B i o r ą c pod u w a g ę stosunek ilości w y
p o w i e d z i do liczby o s ó b r e p r e z e n t u j ą c y c h d a n ą p ł e ć i d u ż ą z g o d n o ś ć i n
f o r m a c j i w danej g r u p i e m o ż n a w y c i ą g n ą ć w n i o s k i d o t y c z ą c e p o d z i a ł ó w
r o z r y w e k w p o p u l a c j i w e d ł u g płci. Zainteresowanie g r a m i t y p u szachy,
k o ś c i , w a r c a b y , k a r t y jest jednakowe u o b y d w u p ł c i . R ó w n i e ż n i e z a l e ż n e
od płci jest zainteresowanie g r a m i s p o r t o w y m i . D o gier t y c h z a l i c z y ł a m
t a k ż e u j e ż d ż a n i e k o n i i w i e l b ł ą d ó w , ł o w i e n i e k o n i na u r g ę , w y ś c i g i k o n
ne i t p . I c h uczestnikami s ą w w i ę k s z o ś c i m ę ż c z y ź n i , ale zdarza się, że
i k o b i e t y w y m i e n i a j ą je w ś r ó d swoich u l u b i o n y c h zabaw. D u ż a część
m ł o d z i e ż y uczestniczy w sporcie w charakterze k i b i c ó w . Uczestnictwo to
jest t a k ż e n i e z a l e ż n e od płci. D z i e w c z ę t a s t a n o w i ą natomiast w i ę k s z o ś ć
w ś r ó d z w o l e n n i k ó w zabaw tanecznych, częściej s ł u c h a j ą m u z y k i , ś p i e
w a j ą . One t e ż przede w s z y s t k i m c z y t a j ą k s i ą ż k i , c h o d z ą do k i n a i na
k o n c e r t y , c h o ć liczba c h ł o p c ó w w ś r ó d u c z e s t n i k ó w t y c h f o r m r o z r y w k i
zaczyna w y r a ź n i e w z r a s t a ć (na co w s k a z u j ą na p r z y k ł a d badania t e r e
nowe przeprowadzone w b i e ż ą c y m r o k u ) . M ł o d z i e ż o g l ą d a f i l m y w y
ś w i e t l a n e w chudonie przez k i n o objazdowe, rzadziej chodzi do k i n a
w m i e ś c i e . N a 111 a n k i e t o w a n y c h 19 osób nie b y ł o w k i n i e w ogóle l u b
w i d z i a ł o f i l m 1-2 r a z y w ż y c i u . Zainteresowanie l i t e r a t u r ą w y k a z u j ą
n i e m a l w y ł ą c z n i e d z i e w c z ę t a . O k o ł o 1/3 i n f o r m a t o r ó w n i e czyta prasy,
a c i k t ó r z y c z y t a j ą , rzadko z a p a m i ę t u j ą t r e ś ć a r t y k u ł ó w l u b p o s z u k u j ą
k o n k r e t n e j t e m a t y k i , co ś w i a d c z y o n i e w i e l k i m zainteresowaniu p r a s ą
i b i e r n y m n a j c z ę ś c i e j odbiorze t r e ś c i .
Badania o b j ę ł y g r u p ę m ł o d z i e ż y w w i e k u od 16 do 30 l a t . Osoby do
lat 20 w y k a z y w a ł y w i ę k s z e zainteresowanie m u z y k ą , f i l m e m , l i t e r a t u r ą
i g r a m i s p o r t o w y m i n i ż osoby starsze. Zainteresowanie g r a m i s t a t y c z n y m i
b y ł o natomiast j e d n a k o w o d u ż e w obu grupach.
R o z k ł a d p r e f e r e n c j i r o z r y w e k (tabela I ) jest ś w i a d e c t w e m a k t u a l n y c h
m o ż l i w o ś c i korzystania z r o z r y w e k i potrzeb w tej dziedzinie. N a j n i ż e j
w tej t a b e l i z n a l a z ł o s i ę k i n o i l i t e r a t u r a , korzystanie z k t ó r y c h w y m a g a
p e w n y c h z a b i e g ó w technicznych i u k s z t a ł t o w a n y c h z a i n t e r e s o w a ń . Tego
roczne badania terenowe w y k a z a ł y , że m o ż l i w o ś ć zaspokajania potrzeb
r o z r y w k i w chudonie nie u l e g ł a zmianie w p o r ó w n a n i u z okresem 19711974. R o z k ł a d p r e f e r e n c j i b y ł podobny, c h o ć potrzeba k o r z y s t a n i a z k i n a ,
t e a t r u i t p . w y d a j e s i ę w y r a ź n i e w z r a s t a ć . O potrzebach w dziedzinie r o z
r y w k i b ę d ę m ó w i ć w dalszej części opracowania.
We w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w k a c h pasterzy m o ż n a b y w y r ó ż n i ć f o r m y
r o z r y w k i zorganizowanej i spontanicznej, o k t ó r y c h m ó w i ł a m w części
p o ś w i ę c o n e j „ c z a s o w i w o l n e m u " . F o r m y spontaniczne w y s t ę p u j ą n a j
c z ę ś c i e j n i e z a l e ż n i e od sezonu. W i ę k s z o ś ć znanych pasterzom r o z r y w e k
u p r a w i a s i ę w c i ą g u c a ł e g o r o k u . W okresie w i o s n y , lata i jesieni p a n u j ą
U — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1
�162
IWONA K A B Z I N S K A - S T AWARZ
dogodne w a r u n k i do zabaw i gier s p o r t o w y c h , ale i okres z i m o w y nie
oznacza c a ł k o w i t e j rezygnacji z tego t y p u gier. Z a l e ż n o ś ć n i e k t ó r y c h gier
od w a r u n k ó w atmosferycznych jest bardzo silna. Na p r z y k ł a d gra
me
son szagaj charwach — strzelanie do lodowej k o s t k i — w y s t ę p u j ą c a na
zachodnich terenach k r a j u , m o ż e się o d b y w a ć t y l k o na z a m a r z n i ę t e j po
w i e r z c h n i jeziora l u b r z e k i . Gra ta p r z y p o m i n a nieco nasze k r ę g l e , polega
b o w i e m na t r a f i e n i u s p e c j a l n y m d r e w n i a n y m s z e ś c i a n e m w u ł o ż o n e na
p o w i e r z c h n i l o d u k o s t k i lodowe. Dogodne w a r u n k i atmosferyczne s t w a
r z a j ą t a k ż e m o ż l i w o ś ć c z ę s t s z e g o korzystania z k i n a objazdowego w o k r e
sie l e t n i m . O k a z j ą do zorganizowania zabaw są rozmaite u r o c z y s t o ś c i r o
dzinne, ś w i ę t a doroczne, gospodarskie i t p . , w k t ó r y c h bierze u d z i a ł m ł o
dzież. T a k ą o k a z j ą jest zawsze stawianie nowej j u r t y (szine ger
barich),
n a r o d z i n y dziecka, 70-, 75-, 80- i 85-ta rocznica u r o d z i n starca, a ze ś w i ą t
doroczny Cagan sar ( N o w y Rok), 11 lipca, d z i e ń b r y g a d y i t p . N a j w a ż
niejszym ś w i ę t e m gospodarskim jest na w i e l u terenach k r a j u ś w i ę t o picia
k u m y s u , o t w i e r a j ą c e k r ó t k i okres w y s t ę p o w a n i a tego napoju. N o w y m
z j a w i s k i e m w p o r ó w n a n i u z okresem k u l t u r y t r a d y c y j n e j , o k t ó r y m
w s p o m i n a l i n i e k t ó r z y i n f o r m a t o r z y , jest u r z ą d z a n i e p r z y j ę ć na p r z y k ł a d
z okazji p o w o ł a n i a do wojska l u b z a k o ń c z e n i a s ł u ż b y w o j s k o w e j , rozpo
częcia l u b z a k o ń c z e n i a n a u k i i t p . W p r z y j ę c i a c h t y c h uczestniczy rodzina
i znajomi.
Na o k r e ś l e n i e ś w i ę t a u ż y w a n o n a j c z ę ś c i e j p o j ę c i a nair l u b bajar. C z ę
sto w y s t ę p o w a ł y one zamiennie. N a j c z ę ś c i e j j e d n a k o k r e ś l a n o nair j a k o
ś w i ę t o statyczne, o g r a n i c z a j ą c e się do jednej l u b k i l k u j u r t , podczas
gdy bajar w i ą ż e się ze z m i a n ą miejsca, r u c h e m , p o k o n y w a n i e m o d l e g ł o ś
ci, na p r z y k ł a d w t e d y , gdy odwiedza się k r e w n y c h na Cagan sar. ( M a m y
t u k o l e j n y p r z y k ł a d na r ó w n o w a ż e n i e s i ę e l e m e n t ó w d y n a m i c z n y c h i sta
t y c z n y c h w k u l t u r z e pasterskiej). Obchodom ś w i ą t t o w a r z y s z ą r ó ż n e za
b a w y . N a j c z ę ś c i e j gra się w palce, k a r t y , kości, szachy i t p . W y s t ę p u j ą t e ż
tak zwane „ 3 m ę s k i e g r y " (zapasy, strzelanie z ł u k u i w y ś c i g i konne) n a j
częściej pojedynczo, bo w p e ł n y m zestawie m o ż n a je z a o b s e r w o w a ć t y l k o
z okazji 11 lipca. Podczas ś w i ą t p a ń s t w o w y c h organizuje się zazwyczaj
w i e c z o r k i taneczne w k l u b a c h , pokazy f i l m ó w , k o n c e r t y i t p . Wiele z t y c h
f o r m r o z r y w k i w y s t ę p u j e na co d z i e ń , ale przez f a k t towarzyszenia ś w i ę
t o m n a b i e r a j ą one bardziej uroczystego c h a r a k t e r u . S z c z e g ó l n ą o k a z j ą do
zabaw jest zawsze Cagan sar. O p r ó c z u c z e s t n i k ó w w y ż e j w y m i e n i o n y c h
gier spotyka się w t y m d n i u g r u p y l u d z i z a b a w i a j ą c y c h się zadawaniem
zagadek, opowiadaniem d o w c i p ó w i t p . Na n i e k t ó r y c h terenach w w i g i l i ę
Cagan sar w y s t ę p u j e gra w kości, zwana dzieleniem ż a b y (ałag
melchij),
z w y n i k ó w k t ó r e j w r ó ż y się o szczęściu i bogactwie na n a j b l i ż s z y r o k .
N i e u d a ł o m i się u z y s k a ć odpowiedzi na pytanie, czego s y m b o l e m jest
ż a b a w k u l t u r z e mongolskiej. Na terenach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j
b y ł a ona s y m b o l e m bogactwa, z n a j d o w a ł a się w ornamentyce p i e r ś c i e n i
�1G3
C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
3
i bransolet, na amuletach c h r o n i ą c y c h przed z ł y m spojrzeniem dew . B y ć
m o ż e podobne zjawisko w y s t ę p o w a ł o w k u l t u r z e pasterskiej M o n g o l i i .
W s p ó ł c z e ś n i psychoanalitycy i p s y c h i a t r z y p r z y p i s u j ą g r o m o k r e ś l o n ą
r o l ę s p o ł e c z n ą . Gra jest n a ś l a d o w a n i e m p e w n y c h s y t u a c j i s p o ł e c z n y c h ,
a j e d n o c z e ś n i e p r z e j a w i a j ą się w niej k u l t u r o w e a r c h e t y p y g ł ę b o k o zako
rzenione w zbiorowej i i n d y w i d u a l n e j n i e ś w i a d o m o ś c i .
4
P o ś r ó d gier z n a n y c h pasterzom m o n g o l s k i m z n a j d u j e m y w i e l e p r z y
k ł a d ó w na to, że są one n a ś l a d o w n i c t w e m o k r e ś l o n y c h s y t u a c j i s p o ł e c z
n y c h . N a ś l a d u j e s i ę w n i c h c z y n n o ś c i charakterystyczne dla gospodarki
pasterskiej i ś r o d o w i s k a . T a k ą z a b a w ą b y ł o na p r z y k ł a d w k u l t u r z e t r a
d y c y j n e j r o z c i ą g a n i e w o j ł o k u , ł o w i e n i e k o n i na u r g ę (bardzo popularne w e
w s p ó ł c z e s n y m chudonie), w i e l e gier d z i e c i ę c y c h (cagaan temeecech
—
b i a ł y w i e l b ł ą d , czono tarwagacaćh
— w i l k i tarbagany, czuluu — k a m i e
nie itp.). O grach pasterzy jako c z y n n o ś c i a c h n a ś l a d o w c z y c h wspomina się
w l i t e r a t u r z e . G r y tego t y p u b y ł y r ó w n i e ż ś r o d k i e m w y c h o w a w c z y m , za
p o m o c ą k t ó r e g o starsze pokolenie p r z e k a z y w a ł o m ł o d z i e ż y w i e d z ę o p e w
n y c h p r o b l e m a c h z ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i pasterskiej, w i e d z ę o ś r o d o w i s k u
i sytuacjach dla niego c h a r a k t e r y s t y c z n y c h . N a p r z y k ł a d gra czono tar
wagacaćh
m i a ł a s y m b o l i z o w a ć stosunki p a n u j ą c e w przyrodzie, p o l o
w a n i e na w i l k a na tarbagany, u c z ą c j e d n o c z e ś n i e s p r a w n o ś c i i s p r y t u .
Podobnie gra cagaan temeecech,
w k t ó r e j w i l k poluje na m a ł e w i e l b ł ą d z i ą t k o chronione przez g r u p ę pasterzy. D o s k o n a ł y m p r z y k ł a d e m n a
ś l a d o w n i c t w a i uczenia s i ę poprzez r o z r y w k ę jest, w e d ł u g mnie, dzie
cięca gra w k a m i e n i e (czuluu).
O p r ó c z elementu r o z r y w k o w e g o zawiera
ona aspekt w y c h o w a w c z y , w y r a b i a s p o s t r z e g a w c z o ś ć , u m i e j ę t n o ś ć roz
r ó ż n i a n i a b a r w i k s z t a ł t ó w , operowania s y m b o l a m i , w y m a g a p o m y s ł o w o ś
ci, uczy obserwowania otoczenia, w k t ó r y m ż y j e m ł o d y pasterz. Zabawa
ta polega na z b i e r a n i u k a m i e n i i u k ł a d a n i u z n i c h r ó ż n y c h w z o r ó w , na
p r z y k ł a d j u r t y z j e j w y p o s a ż e n i e m l u b scen znanych dzieciom z otocze
nia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i . Zabawa ta jest j e d n o
c z e ś n i e p r z y k ł a d e m , j a k t r u d n e b y w a w s p o ł e c z n o ś c i pasterskiej rozgra
niczenie czasu p r a c y i czasu wolnego. W k a m i e n i e gra s i ę n a j c z ę ś c i e j na
p a s t w i s k u podczas w y k o n y w a n i a n o r m a l n y c h zajęć gospodarskich. Czuluu
jest do d z i ś popularna, c h o ć obserwujemy spadek tej p o p u l a r n o ś c i w sto
s u n k u do k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Ł a d n y opis zabawy w kamienie z n a j d u
j e m y w k s i ą ż c e L . T u d i e w a Otkrywaja
mir .
5
6
Stopniowo p o j a w i a j ą się w chudonie nowe zabawy p o l e g a j ą c e na na3
N. G. В о г o z n a, Niekotoryje
matieriały
ob amuletach-ukraszenijach
nasielenija Sriedniej Azii, [w:] Domusułmanskije
wierowanija
i obrjady w Sriedniej
Azii, Moskwa 1975, s. 284.
P. G u i r a u d , Semiología,
Warszawa 1974, s. 112.
Oczerki istorii kultury Mongolskoj Narodnoj Riespubliki,
Ułan Ude 1971,
s. 206-207.
L . T u d i e w, Otkrywaja mir, Ułan Bator 1970, s. 19-29.
4
5
6
�164
IWONA KABZIÑSKA-STAWABZ
śladowaniu zachowań bohaterów książek i filmów lub pewnych zawodów
(kierowca, lekarz, nauczyciel, sprzedawca) .
S p o ł e c z n y charakter gier m o n g o l s k i c h w y r a ż a się r ó w n i e ż w uczestni
c t w i e d u ż e j liczby o s ó b t o w a r z y s z ą c y c h g r a j ą c y m i j a k n a j w i ę k s z e j l i c z
bie samych g r a j ą c y c h . Uczestnicy gier t r a d y c y j n y c h n i g d y nie b y l i sami,
n i e z a l e ż n i e od tego, czy gra t o c z y ł a s i ę na stadionie, w stepie czy n a n i e
w i e l k i e j przestrzeni j u r t y . K i b i c e p r z e ż y w a l i w a l k ę t a k samo emocjo
nalnie, j a k a k t o r z y , a czasem m o ż e silniej... Zainteresowanie i z a a n g a ż o
wanie w i d z ó w w y r a ż a ł o się w czynieniu zakładów, typowaniu zwycięzcy.
W i e l e gier p r z e w i d y w a ł o m o ż l i w o ś c i poszerzenia s k ł a d u g r a j ą c y c h i g r ę
p a r a m i l u b t r ó j k a m i (na p r z y k ł a d badżij,
szagaj, w s p ó ł c z e s n e k a r t y ) .
R ó w n i e ż sama w a l k a i w s p ó ł z a w o d n i c t w o , jako g ł ó w n e cechy gier m o n
golskich, d e c y d u j ą o s p o ł e c z n y m charakterze t y c h gier. S ą to b o w i e m
zjawiska charakterystyczne dla zorganizowanych g r u p l u d z k i c h . Spo
ł e c z n y charakter zabaw, p o d z i a ł ó w r ó l p e ł n i o n y c h przez p o s z c z e g ó l n e
g r u p y w s p o ł e c z e ń s t w i e w y r a ż a się t a k ż e w i n w e n t a r z u zabaw. I n w e n
tarz zabaw m o ż e , j a k s ą d z ę , s ł u ż y ć do c h a r a k t e r y s t y k i pozycji t y c h g r u p ,
m o ż e b y ć j e d n y m z w y z n a c z n i k ó w tej pozycji. W okresie k u l t u r y t r a d y
cyjnej w y r a ź n i e u p r z y w i l e j o w a n ą g r u p ą b y ł a grupa d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n
( p o w y ż e j l a t 40), k t ó r z y cieszyli się szacunkiem i a u t o r y t e t e m w s p o ł e
c z e ń s t w i e . W y s o k a pozycja s p o ł e c z n a tej g r u p y z n a j d o w a ł a w y r a z na
p r z y k ł a d w etykiecie o b o w i ą z u j ą c e j w jurcie, d z i ś j u ż nie przestrzeganej
t a k r y g o r y s t y c z n i e , w o d p o w i e d n i m zachowaniu k o b i e t i m ł o d z i e ż y . D o
r o ś l i m ę ż c z y ź n i b y l i t a k ż e p e ł n o p r a w n y m i uczestnikami w s z y s t k i c h u r o
c z y s t o ś c i z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i r o d z i n n y m i , d o r o c z n y m i i t p . T o p e ł n o
p r a w n e uczestnictwo p o l e g a ł o m i ę d z y i n n y m i na m o ż l i w o ś c i picia a l k o h o
l u , k t ó r a to c z y n n o ś ć b y ł a zabroniona m ł o d z i e ż y płci obojga (z w y j ą t k i e m
dnia w ł a s n e g o ś l u b u ) . Archi,
mongolska w ó d k a , b y ł a uznana za n a p ó j
cenny, n i e z w y k l e szanowany i z tego w z g l ę d u n i e d o s t ę p n y m ł o d z i e ż y
i kobietom. D z i ś archi pije r ó w n i e ż m ł o d z i e ż , a z u p e ł n i e n o w y m z j a w i
skiem w dziedzinie obyczaju jest picie a l k o h o l u przez k o b i e t y , co p r a w
da w mniejszej ilości n i ż m ę ż c z y ź n i .
7
Wysoka pozycja starszych m ę ż c z y z n w y r a ż a ł a się r ó w n i e ż w dziedzi
nie r o z r y w k i . G r u p a ta d y s p o n o w a ł a najbogatszym zestawem zabaw,
m a j ą c j a k o j e d y n a d o s t ę p do gier h a z a r d o w y c h (domino), p o ś w i ę c a ł a t e ż
w i e l e czasu r o z r y w c e , n a j c z ę ś c i e j u c z e s t n i c z y ł a w grze w k o ś c i , szachy
i t p . Ś w i a d e c t w e m p r z e w a g i m ę ż c z y z n w dziedzinie r o z r y w k i jest t a k ż e
absolutny b r a k zabaw t y p o w o kobiecych, d o s t ę p n y c h t y l k o k o b i e t o m .
K o b i e t y nie b r a ł y t e ż u d z i a ł u w w i e l u grach ze w z g l ę d u na to, że nie d y
s p o n o w a ł y o d p o w i e d n i ą siłą f i z y c z n ą (np. w zapasach, ł u c z n i c t w i e , jeson
tochoj).
S ą d z ę jednak, że o w i e l e w a ż n i e j s z y jest w t y m ograniczeniu
aspekt s p o ł e c z n y , p o d t r z y m y w a n i e t r a d y c j i , k t ó r a d o p u s z c z a ł a t y l k o m ę ż -
7
Oczerki, op. cit., s. 462.
�C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
105
czyzn do u d z i a ł u w w i ę k s z o ś c i zabaw, w y z n a c z a j ą c kobiecie r o l ę gospo
d y n i d o m o w e j . K o b i e t y nie g r a ł y n i g d y w t e j samej grupie, co m ę ż c z y ź n i .
U c z e s t n i k ó w gier o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż p o d z i a ł y w e d ł u g w i e k u . T y l k o
w w i ę k s z o ś c i zabaw d z i e c i ę c y c h nie i s t n i a ł y granice wyznaczone przez
p ł e ć . P o d z i a ł y te z a c h o w a ł y się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e ś n i e w ś r ó d u c z e s t n i k ó w
gier t r a d y c y j n y c h .
We w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w k a c h m ł o d y c h pasterzy s p o t y k a m y f o r m y ,
k t ó r e s ą k o n t y n u a c j ą f o r m t r a d y c y j n y c h , f o r m y nowe, b ę d ą c e w y t w o r e m
ostatnich 10-20 l a t oraz najnowsze, do niedawna jeszcze nie znane w c h u donie i d z i ś nie m a j ą c e szerokiego z a s i ę g u . W okresie p r z e d r e w o l u c y j n y m
i o k o ł o 30 l a t po r e w o l u c j i w r o z r y w c e pasterzy m o n g o l s k i c h d o m i n o w a
ł y g r u p y t y p u szachy, szagaj (kości), domino oraz „3 m ę s k i e g r y " . J a k
w y k a z a ł y badania w s p ó ł c z e s n e , te rodzaje r o z r y w k i są do d z i ś bardzo
popularne w chudonie, a n i e k t ó r e z n i c h cieszą s i ę coraz w i ę k s z y m z a i n
teresowaniem (na p r z y k ł a d szachy i „ 3 m ę s k i e g r y " bez ł u k u ) . Z m a l a ł o
natomiast zainteresowanie g r ą w kości, s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d z i e ż y , bo
starsze pokolenie nadal c z ę s t o zalicza je do u l u b i o n y c h , a czasem j e d y
n y c h , f o r m r o z r y w k i . Za kości do g r y s ł u ż ą , j a k d a w n i e j , n a t u r a l n e k o ś c i
s t a w u skokowego t y l n y c h n ó g owcy. S ą one czasem malowane przez
zanurzenie w wodzie z n a t u r a l n y m b a r w n i k i e m , n a j c z ę ś c i e j na zielono,
czerwono, b r ą z e w o l u b czarno. D o najpopularniejszych n a l e ż ą g r y szagaj
szuurech, szagaj charwach i je$bn tochoj. Szagaj szuurech polega na p o d
r z u c a n i u specjalnej p l e c i o n k i z m e t a l o w y c h k ó ł e k zwanej szuur (sito,
rzeszoto) i s c h w y t a n i u j e j p r z y jednoczesnym z g a r n i ę c i u d ł o n i ą odpo
w i e d n i e j ilości k o ś c i u ł o ż o n y c h w k u p k ę l u b rozrzuconych, tak, aby n i e
u p a d ł szuur i ż a d n a z k o ś c i z n a j d u j ą c y c h s i ę w d ł o n i . Specjalny k s z t a ł t
k o ś c i w y k o r z y s t a n o do nadania k a ż d e j z czterech s t r o n n a z w y z w i e r z ę c i a .
Jedna ze s t r o n nosi n a z w ę konia, i n n a w i e l b ł ą d a , o w c y i kozy. Te ozna
czenia s ą bardzo w a ż n e p r z y w i e l u rodzajach gier. N a p r z y k ł a d szagaj
charwach
polega na t a k i m strzelaniu p a l c a m i j e d n ą k o ś c i ą do d r u g i e j
o z n a c z a j ą c e j to samo z w i e r z ę , b y u d e r z y ć j ą i z e b r a ć j a k n a j w i ę c e j kości.
Specjalnych u m i e j ę t n o ś c i w y m a g a jesón
tochoj
(9 łokci). Uczestnicy
m u s z ą s t r z e l i ć k o s t k ą u ł o ż o n ą na specjalnej deseczce (chaszłaga)
do celu
z n a j d u j ą c e g o s i ę w odległości 9 ł o k c i od g r a j ą c y c h . Celem t y m jest 12
kości, a w y g r y w a ten, k t o s t r ą c i n a j w i ę c e j kości.
W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j a w i ł y s i ę w chudonie k a r t y i nowe g r y
sportowe ( s i a t k ó w k a , k o s z y k ó w k a , tenis, lekoatletyka). Z o s t a ł y one bar
dzo szybko zaakceptowane przez s p o ł e c z e ń s t w o . O akceptacji tej zadecy
d o w a ł zapewne f a k t , że g r y te m o ż n a b y ł o n a z w a ć t y l k o z u w a g i na na
s t ę p s t w o czasowe, natomiast nie r ó ż n i ł y s i ę c h a r a k t e r e m od gier t r a d y
c y j n y c h . N a j w a ż n i e j s z y m i e l e m e n t a m i b y ł y w n i c h nadal w s p ó ł z a w o d
n i c t w o , w a l k a , eliminacja. Opinia M o n g o ł ó w o sporcie jest na ogół pozy
tywna. Spośród informatorów, z k t ó r y m i rozmawiałam w bieżącym roku,
wszyscy oceniali sport j a k o p o ż y t e c z n y dla z d r o w i a , dla fizycznego i d u -
�166
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
chowego r o z w o j u organizmu. Jeden z n i c h p o w i e d z i a ł nawet, że sport
i zabawa w ogóle p r z y n o s z ą l u d z i o m szczęście ( m ę ż c z y z n a , lat 80).
Rola s p o r t u i g i m n a s t y k i w o g ó l n y m r o z w o j u c z ł o w i e k a z o s t a ł a t e ż
doceniona przez w ł a d z e k r a j u , a wprowadzenie g i m n a s t y k i do p r o g r a m u
szkół p o d s t a w o w y c h uznane za najpilniejsze zadanie p o l i t y k i s p o ł e c z e j .
O d p o w i e d n i p r o g r a m przedstawiono na I I I Z j e ź d z i e P a r t i i w 1924 r o k u .
P o p u l a r n o ś ć s p o r t u w M o n g o l i i jest z j a w i s k i e m ł a t w y m do w y t ł u m a
czenia. Sport zaspokaja odwieczne p o t r z e b y i d ą ż e n i a do doskonalenia
c i a ł a i ducha, c z ł o w i e k w y s p o r t o w a n y jest w z o r e m , a sama w a l k a spor
t o w a w y z w a l a emocje i p r z e ż y c i a l u d z i w s p o s ó b s p o ł e c z n i e zaakcepto
w a n y . „ N a r ó d mongolski w y t w o r z y ł ć w i c z e n i a fizyczne i g r y , k t ó r e w c h o
d z i ł y w s k ł a d systemu w y c h o w a n i a . Od k o c z o w n i k a w y m a g a n o , aby dob
rze s t r z e l a ł , szybko s k a k a ł na k o n i u , b y ł silny..."
8
9
Emocje podobne d o t y c h , j a k i e b u d z ą na p r z y k ł a d zawody sportowe,
p o j a w i a j ą się u w i d z ó w c y r k o w y c h . P o p u l a r n o ś ć c y r k u w M o n g o l i i jest
znaczna. Jak s ą d z ę , z a d e c y d o w a ł o niej t a k ż e element r y z y k a , m o ż l i w o ś c i
zademonstrowania s w y c h u m i e j ę t n o ś c i , s p r a w n o ś c i fizycznej,
odwagi,
a w i ę c cech cenionych przez s p o ł e c z e ń s t w o i w y m a g a n y c h od a r t y s t ó w
cyrkowych.
Od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h znane są M o n g o ł o m „3 m ę s k i e g r y " . A r c h e o
logowie z n a l e ź l i na terenie tego k r a j u ś l a d y ł u c z n i c t w a z epoki k a m i e n i a
i b r ą z u . O z a m i ł o w a n i u M o n g o ł ó w do j a z d y k o n n e j i ł u c z n i c t w a d o n o s z ą
t e ż k r o n i k i c h i ń s k i e sprzed 2000 l a t . Sama nazwa jest d o s ł o w n y m t ł u
maczeniem mongolskiej erijn gurwan naadam . N i e odpowiada ona j e d
nak s y t u a c j i f a k t y c z n e j . W grach z w a n y c h m ę s k i m i u c z e s t n i c z ą p r z e
cież t a k ż e d z i e w c z ę t a . N a z w a ta pochodzi zapewne z c z a s ó w , gdy w i m
prezach n a a d o m o w y c h b r a l i u d z i a ł w y ł ą c z n i e m ę ż c z y ź n i . Bardziej ade
k w a t n e b y ł o b y o k r e ś l e n i e t y c h gier jako w y m a g a j ą c y c h m ę s t w a , odwagi,
z r ę c z n o ś c i i t p . P o z o s t a ń m y j e d n a k p r z y nazwie u ś w i ę c o n e j t r a d y c j ą .
1 0
11
Badania nad m ł o d z i e ż ą w s p ó ł c z e s n ą w y k a z a ł y d u ż e zainteresowanie
m u z y k ą i ś p i e w e m . Z a m i ł o w a n i e do ś p i e w u i g r y na i n s t r u m e n t a c h w y
s t ę p o w a ł o w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j jako zjawisko powszechne. P i e ś n i i m u
z y k a t o w a r z y s z ą do dziś u r o c z y s t o ś c i o m r o d z i n n y m i dorocznym, a t a k ż e
codziennym c z y n n o ś c i o m , na p r z y k ł a d w y g a n i a n i u b y d ł a , w y r a ż a j ą t a k ż e
r ó ż n e uczucia ludzkie. „ M o n g o ł o w i e s ą n i e z w y k l e m u z y k a l n i . W c a ł y m
k r a j u m o ż n a z n a l e ź ć wiele rodzin, z k t ó r y c h d a ł o b y się s t w o r z y ć spory
zespół w o k a l n y , a co lepsi w y k o n a w c y cieszą się o g r o m n y m powodzeniem.
Tak b y ł o r ó w n i e ż w p r z e s z ł o ś c i " .
1 2
8
W. D y n o w s k i , Współczesna
Mongolia, Wrocław 1968, s. 165.
Oczerki, op. cit., s. 207.
O. N a m n a n d o r d ż , G. A m a r , National sports, Ułan Bator 1971, s. 5.
B. R i n c z e n , Tri igry mużej, olimpijskije igry Mongołów,
„Sowriemiennaja
Mongolia", nr 1: 1956, s. 35-40.
W. C. N a j d а к o w, Kobdoskij
muzykalno-dramaticzeskij
tieatr, „Matieriały po istorii i filosofii Centralnoj Azii", t. 6, Ułan Ude 1970, s. 69.
9
1 0
1 1
1 2
�167
C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
M ł o d z i e ż w s p ó ł c z e s n a ma w i ę k s z e m o ż l i w o ś c i w y b o r u r o z r y w k i n i ż
m ł o d z i e ż okresu przedrewolucyjnego i p i e r w s z y c h l a t po R e w o l u c j i . Po
j a w i ł y się f o r m y nie znane do tej p o r y pasterzom, s t a n o w i ą c e w y t w ó r
c z a s ó w najbardziej w s p ó ł c z e s n y c h . F o r m y te to przede w s z y s t k i m k i n o ,
a t a k ż e zabawy taneczne organizowane w k l u b a c h , s z k o ł a c h i t p . Taniec
t o w a r z y s k i b y ł do niedawna z u p e ł n i e nie znany w chudonie. Jego poja
w i e n i e się jest w y n i k i e m w p ł y w ó w nie t y l e m i e j s k i c h , co europejskich.
N i e u m i e m w tej c h w i l i o d p o w i e d z i e ć dlaczego w k u l t u r z e M o n g o l i i
nie w y s t ę p u j e zjawisko, k t ó r e m o ż n a b y n a z w a ć ś w i e c k i m t a ń c e m l u
d o w y m . Dlaczego w k u l t u r z e , w k t ó r e j i s t n i a ł taniec d w o r s k i , taniec sa
k r a l n y i s z a m a ń s k i nie w y k s z t a ł c i ł się taniec l u d o w y , b ę d ą c y c h o c i a ż b y
n a ś l a d o w n i c t w e m t a m t y c h w z o r ó w ? B . Rinczen t ł u m a c z y zanik w p e w
n y m okresie t a ń c ó w l u d o w y c h , k t ó r e u t o ż s a m i a z s z a m a ń s k i m i , w p ł y w e m
lamaizmu, k t ó r y zwalczał tę f o r m ę r o z r y w k i jako p o g a ń s k ą . T ł u m a c z e
nie to w y d a j e się b y ć mocno uproszczone. W y j a ś n i e ń n a l e ż y chyba szu
k a ć g ł ę b i e j , to znaczy w w a r s t w i e ś w i a t o p o g l ą d u , potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a ,
charakterze p r e f e r o w a n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń i w z o r ó w o s o b o w o ś c i , a m o
że nawet w charakterze gospodarki, c h o ć b y ł a b y to o s t a t e c z n o ś ć . Znane
są b o w i e m p r z y k ł a d y l u d ó w podobnie j a k M o n g o ł o w i e pasterskich i w o
j o w n i c z y c h , k t ó r e d y s p o n u j ą r ó ż n y m i , b o g a t y m i f o r m a m i t a ń c a (na p r z y
k ł a d a f r y k a ń s c y Masajowie). Dlaczego te same cechy gospodarki m i a ł y b y
p o w o d o w a ć w r ę c z przeciwne zjawiska u r o z p a t r y w a n y c h l u d ó w ? S ą
siedni B u r i a c i zachodni m a j ą , dla p o r ó w n a n i a , bardzo b o g a t ą k o l e k c j ę
t a ń c ó w l u d o w y c h , c z ę s t o p o ł ą c z o n y c h z zabawami (z k t ó r y c h w i e l e ma
charakter naśladowczy) . W y j a ś n i e n i e przyczyn nieobecności t a ń c a l u
dowego w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j M o n g o l i i w y d a j e m i się c i e k a w y m p r o b
l e m e m . Niestety, nie z a j m o w a ł a m się n i m b l i ż e j i nie p o t r a f i ę odpowie
dzieć na to pytanie. Obecnie m a m y w M o n g o l i i w i e l e t a ń c ó w t o w a r z y
skich, w y k o n y w a n y c h p r z y akompaniamencie n i e t r a d y c y j n y c h i n s t r u m e n
t ó w , t a k i c h j a k akordeon czy pianino i ten t y p r o z r y w k i zdobywa sobie
coraz w i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć .
13
u
W r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h f o r m r o z r y w k i n a s t ą p i ł a nie t y l k o
zmiana i n w e n t a r z a i z w i ę k s z e n i e m o ż l i w o ś c i w y b o r u zabaw, ale t a k ż e
zmiana t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h za p o ś r e d n i c t w e m r o z r y w k i i zmiana sa
mego c h a r a k t e r u zabawy. O d b i ó r t r e ś c i s t a ł się z i n d y w i d u a l i z o w a n y , b r a k
e l e m e n t u w s p ó ł z a w o d n i c t w a i silnej w i ę z i ł ą c z ą c e j widza i aktora. N o w e
f o r m y r o z r y w k i m a j ą za cel sam w sobie w ł a ś n i e z a b a w ę . W p r a w d z i e
w większości filmów, p r o g r a m ó w radiowych i telewizyjnych występują
jeszcze t r e ś c i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e , c z ę s t o podawane w n a i w n e j f o r m i e
d y d a k t y c z n e j , ale powodzenie f i l m ó w k o m e d i o w y c h i sensacyjnych po1 3
B. R i n c z e n , Iz naszego kulturnogo nasledija, sbornik statiej, Ułan Bator
1958, s. 27-32.
I. E . T u g u t o w, Obszczestwiennyje
igry Bur jat, „Etnograf iczeskij sbornik
B K N I I SO A N SSSR", t. 2, Ułan Udě 1961, s. 43-65.
1 4
�168
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
zwala p r z y p u s z c z a ć , że t e n rodzaj p r o d u k c j i b ę d z i e z y s k i w a ł coraz w i ę c e j
z w o l e n n i k ó w . R o s n ą c e powodzenie zabaw tanecznych i w y s t ę p ó w ar
t y s t y c z n y c h k a ż e t a k ż e p r z y p u s z c z a ć , że m ł o d z i ludzie b ę d ą p o s z u k i w a ć
t a k i e j f o r m y r o z r y w k i , k t ó r e j t r e ś c i s t a n o w i ć b ę d ą zdecydowane p r z e c i
w i e ń s t w o pracy. W tej c h w i l i zapotrzebowanie na tak z w a n ą r o z r y w k ę
m a s o w ą je^t jeszcze n i e w i e l k i e , ale w y k a z u j e tendencje wzrostowe.
MOŻLIWOŚCI R O Z R Y W K I I C Z A S U W O L N E G O
J A K O M O T Y W Y M I G R A C J I DO M I A S T
W s p o ł e c z e ń s t w i e i n d u s t r i a l n y m obserwujemy zjawisko z m i a n y spo
s o b ó w zachowania części l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W z o r e m do n a ś l a d o w a n i a
jest n a j c z ę ś c i e j miasto, a m ó w i ą c ś c i ś l e j , zachowanie t y c h k r ę g ó w l u d
ności, z k t ó r y m i s t y k a j ą s i ę w s p o s ó b t r w a ł y m i e s z k a ń c y ś r o d o w i s k a
niemiejskiego. N i e d o k ł a d n a z n a j o m o ś ć ś r o d o w i s k a miejskiego powoduje
powstawanie w i e l u s t e r e o t y p o w y c h w y o b r a ż e ń na temat życia w m i e ś c i e .
W w y n i k u z e t k n i ę c i a s i ę l u d n o ś c i w s i z i n n y m i w z o r a m i zachowania
p o w s t a j ą c z ę s t o nowe potrzeby, k t ó r y c h ś r o d o w i s k o w i e j s k i e nie jest
w stanie z a s p o k o i ć . N a s t ę p u j e t e ż zmiana postaw wobec w ł a s n e g o ś r o
dowiska, w w y n i k u k t ó r e j m o ż e d o j ś ć do p o d j ę c i a decyzji o m i g r a c j i .
J e ż e l i zamiar t e n jest s i l n y i odpowiednio u m o t y w o w a n y , c z ę s t o znajduje
w y r a z w k o n k r e t n y m d z i a ł a n i u . M i g r a c j a m ł o d z i e ż y do miasta jest zja
wiskiem charakterystycznym dla k r a j ó w zindustrializowanych i i n d u s t r i a l i z u j ą c y c h s i ę . Jest to t a k ż e proces c h a r a k t e r y s t y c z n y dla M o n g o l i i ,
p r z y b i e r a j ą c y w t y m k r a j u coraz w i ę k s z y w y m i a r .
O stopniu z n a j o m o ś c i miasta przez m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w c h u d o n u
m o ż n a w n i o s k o w a ć na podstawie m a t e r i a ł ó w a n k i e t o w y c h i i n f o r m a c j i
z a w a r t y c h w w y w i a d a c h p o c h o d z ą c y c h z tegorocznych b a d a ń . M a t e r i a ł y
te z a w i e r a j ą m i ę d z y i n n y m i opinie o ż y c i u w m i e ś c i e , o ilości r o z r y w e k
i c z a s ú wolnego. Podczas tegorocznych b a d a ń p o s z u k i w a ł a m odpowiedzi
na p y t a n i e o miejsce r o z r y w e k i czasu wolnego w ś r ó d m o t y w ó w m i g r a c j i
do miast. I n t e r e s o w a ł y m n i e t a k ż e p o t r z e b y m ł o d z i e ż y ( k s z t a ł t u j ą c e s i ę
i j u ż u k s z t a ł t o w a n e ) w t y c h dziedzinach życia.
Z n a j o m o ś ć miasta jest jeszcze w tej c h w i l i n i e w i e l k a w ś r o d o w i s k u
pasterskim, a opinie o n i m f o r m u ł o w a n e b y ł y o s t r o ż n i e . 57,5°/o a n k i e t o
w a n y c h u d z i e l i ł o odpowiedzi „ n i e w i e m " , „ n i e m a m zdania" na p y t a n i e
o o c e n ę ilości r o z r y w e k w m i e ś c i e i chudonie, a 40,6% na p y t a n i e o oce
n ę ilości czasu wolnego. S ą d z i ł a m , ż e z n a j o m o ś ć miasta i opinia o n i m
z a l e ż y od p o b y t u w t y m ś r o d o w i s k u i od czasu t r w a n i a tego p o b y t u . W y
n i k i b a d a ń nie w y k a z a ł y jednak w t y c h p r z y p a d k a c h ś c i s ł y c h z a l e ż n o ś c i .
W i e l e osób, k t ó r e p r z e b y w a ł y w m i e ś c i e przez czas d ł u ż s z y i w y d a w a ł o
b y się, ż e z d ą ż y ł y p o z n a ć ś r o d o w i s k o miejskie na t y l e , b y m ó c je p o r ó w
n a ć z chudonem i ocenić, na p y t a n i e o oceny p o d a w a ł o odpowiedzi „ n i e
w i e m " . P o z o s t a ł e opinie w s k a z u j ą na p r z e w a g ę miasta w dziedzinie r o z -
�169
C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
r y w k i . Oceny czasu wolnego k s z t a ł t u j ą s i ę m n i e j jednoznacznie. S p o ś r ó d
21 osób, k t ó r y c h p o b y t w m i e ś c i e t r w a ł k r ó t k o , 61,90% o c e n i ł o i l o ś ć r o z
r y w e k w m i e ś c i e j a k o w i ę k s z ą n i ż w chudonie. Ż a d n a osoba nie o c e n i ł a
tej ilości j a k o mniejszej. S p o ś r ó d 34 osób, k t ó r e d ł u ż e j p r z e b y w a ł y
w m i e ś c i e , o przewadze tego ś r o d o w i s k a w dziedzinie r o z r y w k i m ó w i ł o
70,58%, a t y l k o 5,88% o s ó b m i a ł o o d m i e n n ą o p i n i ę . Osoby, k t ó r e p r z e
b y w a ł y w m i e ś c i e k r ó t k o b y ł y raczej s k ł o n n e s ą d z i ć , że czasu tego jest
w m i e ś c i e m n i e j (42,85% w p o r ó w n a n i u z 23,80% odpowiedzi p r z e c i w
nych). 41,18% s p o ś r ó d osób, k t ó r y c h p o b y t w m i e ś c i e t r w a ł d ł u ż e j , s ą
dziło, ż e m i e s z k a ń c y miasta m a j ą w i ę c e j czasu wolnego, 35,29% — ż e
m n i e j . Odpowiednie w y n i k i b a d a ń a n k i e t o w y c h p r z e d s t a w i a j ą tabele 2-5.
Tabela 2. Związek opinii o ilości rozrywek z pobytem w mieście
Opinie o ilości rozrywek
Pobyt informatora
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejedno
znaczne
Razem
był w mieście
nie był w mieście
39
24
2
2
11
28
4
0
56
54
razem
63
4
39
4
110
Tabela 3. Związek opinii o ilości czasu wolnego z pobytemw mieście
Opinie o ilości czasu wolnego
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejedno
znaczne
Razem
był w mieście
nie był w mieście
20
11
20
14
9
28
7
1
56
54
razem
31
34
37
8
110
Pobyt informatora
Tabela 4. Związek opinii o ilości rozrywek w mieście z długością pobytu
Opinie o ilości rozrywek
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejedno
znaczne
Razem
krótki
długi
13
24
0
2
6
6
2
2
21
34
razem
37
2
12
4
55
Długość pobytu
�17O
IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ
Tabela 5. Związek opinii o ilości czasu wolnego w mieście z długością pobytu
Opinie o ilości czasu wolnego
Długość pobytu:'
w mieście
więcej
w mieście
mniej
nie wie
niejednoznaczne
Razem
krótki
długi
5
14
9
12
5
б
2
2
21
34
razem
19
21
11
4
55
Badania tegoroczne p r o w a d z ą do w n i o s k u , że pewne niedostatki k u l
t u r a l n e chudonu s ą coraz bardziej odczuwane przez m ł o d y c h pasterzy,
a ilość r o z r y w e k jest n i e w y s t a r c z a j ą c a . N a j d o t k l i w i e j odczuwany jest
b r a k k i n a , c y r k u , t e a t r u , m u z e ó w , a w i ę c t y c h f o r m r o z r y w k i , k t ó r e w tej
c h w i l i dostarcza t y l k o miasto. K r y t y k o w a n o t e ż j a k o ś ć k o p i i f i l m o w y c h ,
g d y ż do chudonu d o c i e r a j ą p r z e w a ż n i e f i l m y c z a r n o - b i a ł e , n i e w y r a ź n e ,
podniszczone, o f a t a l n y m stanie u d ź w i ę k o w i e n i a . Zapotrzebowanie na
t e l e w i z j ę jest jeszcze bardzo n i e w i e l k i e . S p o ś r ó d tegorocznych i n f o r m a
t o r ó w zaledwie d w ó c h w y m i e n i ł o t e l e w i z j ę j a k o element r ó ż n i c u j ą c y
miasto i chudon w dziedzinie k u l t u r y , nie w y k a z u j ą c n i ą j e d n a k szcze
g ó l n e g o zainteresowania. Opinie o niedostatecznej ilości r o z r y w e k w c h u
donie p o t w i e r d z i ł a w i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w n a l e ż ą c y c h do starszego p o
kolenia. W i e l u z n i c h sądziło, że niedostatek t e n s t a n o w i j e d n ą z p r z y
c z y n m i g r a c j i do miast. W s p ó ł c z e ś n i e m a m y do czynienia z t a k ą s y t u a c j ą ,
że z w i ę k s z o n a w p o r ó w n a n i u z okresem k u l t u r y t r a d y c y j n e j ilość r o z
r y w e k jest nie w y s t a r c z a j ą c a wobec a k t u a l n y c h , r o s n ą c y c h potrzeb k u l
t u r a l n y c h . Wzrasta zapotrzebowanie na ten t y p r o z r y w k i , k t ó r e g o nie
m o ż e d o s t a r c z y ć chudon. W okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j potrzeby m ł o
d z i e ż y w dziedzinie r o z r y w k i b y ł y na ogół zaspokajane, a pgraniczone
m o ż l i w o ś c i w y b o r u s p r a w i ł y , że nie b y ł o c z y m w y p e ł n i ć ewentualnie o d
c z u w a n y c h b r a k ó w . W okresie k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j w z r o s ł a n i e p o m i e r
nie rola miasta j a k o o ś r o d k a k u l t u r a l n e g o d o s t a r c z a j ą c e g o n o w y c h f o r m
r o z r y w k i i u ł a t w i a j ą c e g o zaspokajanie potrzeb w tej dziedzinie. W y n i k i
b a d a ń w y k a z a ł y , że negatywne oceny ś r o d o w i s k a pasterskiego pod w z g l ę
d e m m o ż l i w o ś c i zaspokojenia potrzeb k u l t u r a l n y c h nie w y w i e r a j ą w tej
c h w i l i n a j w i ę k s z e g o w p ł y w u na podejmowanie decyzji m i g r a c y j n y c h . Za
n a j w a ż n i e j s z e m o t y w y m i g r a c j i m o ż n a u z n a ć d ą ż e n i e do zdobycia w y
k s z t a ł c e n i a , i n t e r e s u j ą c e g o zawodu, p o d j ę c i a ciekawej pracy. U podstaw
t y c h decyzji l e ż y p r z e w a ż n i e n e g a t y w n a ocena p r a c y w pasterstwie p o
ł ą c z o n a c z ę s t o z w y o b r a ż e n i a m i o l e k k i e j i spokojnej p r a c y w m i e ś c i e .
Stosunkowo d u ż a liczba ocen nie w y k a z u j ą c y c h p r z e w a g i miasta pod
w z g l ę d e m ilości czasu wolnego i w s k a z u j ą c y c h , na n i e w i e l k ą z n a j o m o ś ć
tego zjawiska pozwala p r z y p u s z c z a ć , że czas w o l n y nie s t a ł s i ę jeszcze
powszechnie o d c z u w a n ą p o t r z e b ą s p o ł e c z n ą , z j a w i s k i e m powszechnie
u ś w i a d a m i a n y m . W s k a z u j ą na to t a k ż e odpowiedzi i n f o r m a t o r ó w (miesz-
�C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A
171
k a ń c ó w somonu Bajan), k t ó r z y o d p o w i a d a j ą c na o t w a r t e p y t a n i e o r ó ż
nice m i ę d z y m i a s t e m a chudonem nie w y m i e n i a l i czasu wolnego j a k o
elementu r ó ż n i c u j ą c e g o te d w a ś r o d o w i s k a . N i e w y s t ą p i ł on t a k ż e w ś r ó d
m o t y w ó w m i g r a c j i do miast. N i e w ą t p l i w i e na t a k ą s t r u k t u r ę w y p o w i e d z i
w p ł y n ę ł a s ł a b a z n a j o m o ś ć ś r o d o w i s k a miejskiego. O ś m i o g o d z i n n y d z i e ń
p r a c y (a w i ę c nie b e z p o ś r e d n i o „czas w o l n y " ! ) j a k o c z y n n i k d e c y d u j ą c y
o p o z y t y w n e j ocenie miasta w y m i e n i ł a t y l k o jedna kobieta, k t ó r a p r a
c o w a ł a p a r ę l a t j a k o robotnica i z d o ł a ł a p o z n a ć o r g a n i z a c j ę pracy w m i e ś
cie.
Ci sami i n f o r m a t o r z y o d p o w i a d a j ą c na b e z p o ś r e d n i e p y t a n i e o ilość
czasu, j a k i m o g ą p r z e z n a c z y ć ria wypoczynek, oceniali j ą na ogół j a k o
n i e w y s t a r c z a j ą c ą . M o ż e m y w i ę c chyba s t w i e r d z i ć , że m i m o s ł a b e g o o d
bicia w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j czas w o l n y istnieje jako potrzeba. Po
r ó w n u j ą c w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w n a l e ż ą c y c h do starszego pokolenia,
k t ó r z y oceniali ilość czasu w y p o c z y n k u w okresie swej m ł o d o ś c i , z w y
p o w i e d z i a m i m ł o d z i e ż y w s p ó ł c z e s n e j m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w y m a g a n i a
o d n o s z ą c e się do ilości tego czasu w y r a ź n i e w z r o s ł y . Ciekawe, że m ł o
dzi pasterze częściej b y l i s k ł o n n i ł ą c z y ć d o b r ą o r g a n i z a c j ę pracy i sprzy
j a j ą c e w a r u n k i atmosferyczne z m o ż l i w o ś c i a m i znalezienia czasu na o d
poczynek, podczas g d y starsi sądzili, że w e w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k a c h
gospodarki pasterskiej m ł o d z i e ż jest nadmiernie p r z e c i ą ż o n a p r a c ą .
Starsi i n f o r m a t o r z y d z i e l i l i na ogół m ł o d z i e ż na d w i e kategorie. J e d
na to c i , dla k t ó r y c h r o z r y w k a i czas w o l n y n a b r a ł y n a j w i ę k s z e g o zna
czenia i k t ó r z y p o r z u c a j ą p r a c ę w pasterstwie, m i g r u j ą do miast, p r a c u
j ą d o r y w c z o p o z o s t a j ą c na c z ę ś c i o w y m l u b c a ł k o w i t y m u t r z y m a n i u r o
d z i n y z a m i e s z k a ł e j w m i e ś c i e . C i , k t ó r z y pozostali w chudonie i o d r z u
c a j ą p r a c ę w pasterstwie o c e n i a n ą jako n i e c i e k a w ą i m ę c z ą c ą , a m o ż l i
w o ś ć z m i a n y swego p o ł o ż e n i a w i d z ą j e d y n i e w zamieszkaniu w m i e ś c i e ,
z n a j d u j ą s i ę w s y t u a c j i p r z y p o m i n a j ą c e j stan zawieszenia, p u s t k i . I c h
p l a n y są b o w i e m nie zawsze m o ż l i w e do zrealizowania. D u ż a grupa m ł o
d z i e ż y oceniana p o z y t y w n i e przez starszych ze w z g l ę d u na to, że uczy
się, pracuje i pomaga r o d z i c o m w pasterstwie, nie stawia r o z r y w k i i czasu
Wolnego na p i e r w s z y m miejscu w h i e r a r c h i i potrzeb, ale w i ę k s z o ś ć t y c h
l u d z i odczuwa b r a k i k u l t u r a l n e ś r o d o w i s k a .
Z w i ę k s z a j ą c y s i ę n a p ł y w i n f o r m a c j i o m i e ś c i e , p r z y w o l n i e j zmienia
j ą c y m s i ę charakterze gospodarki pasterskiej i ś r o d o w i s k a pasterskiego,
b ę d z i e zapewne p r o w a d z i ć do z w i ę k s z a n i a się liczby m i g r a n t ó w w przysz
łości i do z m i a n y m o t y w ó w m i g r a c j i .
*
M i g r a c j a do miast i stosunek do ś r o d o w i s k a , nie t y l k o w dziedzinie
k u l t u r y , w y m a g a j ą d o k ł a d n i e j s z e g o o m ó w i e n i a . W t y m miejscu o g r a n i
c z y ł a m się do przedstawienia w ą s k i e g o zagadnienia r o z r y w k i pasterzy,
�172
IWONA
KABZIÑSKA-STAWARZ
do ukazania a k t u a l n e j s y t u a c j i w t e j dziedzinie i r o l i , j a k ą s p e ł n i a
r y w k a w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim. S t a r a ł a m się znaleźć
dla
pewnych
zjawisk
s i ę g n i ę c i e do k u l t u r y
istniejących
tradycyjnej
współcześnie,
między
i w z o r ó w zachowania
przez pasterzy m o n g o l s k i c h . S c h a r a k t e r y z o w a ł a m
roz
wytłumaczenie
innymi
przez
preferowanych
również
sposób
m o w a n i a „ c z a s u w o l n e g o " i f u n k c j o n o w a n i a tego p o j ę c i a w
poj
świadomości
pasterzy.
M o n g o l i a znajduje s i ę obecnie w s y t u a c j i c h a r a k t e r y s t y c z n e j
łeczeństw
zmiana
industrializujących
potrzeb
i wzorów
się.
W
społeczeństwach
zachowania,
konfrontacja
tych
tradycji
d l a spo
następuje
z
nowymi
w y t w o r a m i . P i e r w s z y etap z m i a n w dziedzinie r o z r y w k i m i a ł , j a k u k a z a
ł a m , przebieg w y j ą t k o w o
ł a g o d n y . Z a k ł ó c e n i e spowodowane
piero pojawieniem się f o r m o z u p e ł n i e
ciach, z w i ą z a n y c h
z powstaniem
zostało do
o d m i e n n y m charakterze i
ośrodka
konkurencyjnego,
jakim
treś
jest
miasto.
Ивона Кабзяньска-Ставаж
СВОБОДНОЕ ВРЕМЯ И РАЗВЛЕЧЕНИЕ ПАСТУШЕСКОЙ МОЛОДЕЖИ МОНГОЛИИ
Резюме
В 1971 г. этнографическая экспедиция ПАН в Монголию провела первые исследования
по приспособлению скотоводческой молодежи к окружающей среде. Д о 1974 г.было собрано
111 анкет. На основе содержащейся в них информации, дополненной исследованиями, про
веденными автором в 1975 г. на территории сомона Баян, была написана настоящая статья.
Из многих вопросов, изучавшихся в ходе анкетного опроса, автор выбрала сравнительно
наименее исследованный вопрос об отдыхе молодежи.
Используя социологические концепции свободного времени, остающегося в тесной
связи с вопросом отдыха, автор предприняла попытку проверить пригодность применения
этого термина к монгольским условиям. Как показали исследования, в современных мон
гольских условиях нельзя говорить о суцдствовании „свободного времени" как категории
социального сознания скотоводов. Предлагаемое социологами дихотомическое деление
глобального времени на рабочее в«*емя и свободное время по многим соображениям не
может применяться относительно монгольской действительности. Во-первых, оно касается
только тех групп общества, в которых произошло отделение рабочего места от дома, от
мест по обслуживанию и т.п., что непроизошло еще в условиях скотоводческого хозяйства.
Во-вторых, очень часто развлечение столь сильно связано с экономическими действиями,
что невозможно провести какую-либо границу между ними (например, игра в кости или
камни во время, когда пас>т стада на пастбищах). И, наконец, перенесение упомянутого
деления на монгольскую почву не отражало бы сознания скотоводов и понятий, какими
они пользуются. Скотоводы никогда не ставили в зависимость видов своего поведения от
количества времени. Они не употребляли понятия „свободное время", хотя и разбирались
в нем.Всякое поведение оказывалось зависимым от атмосферных условий и, реже, от ко
личества труда, регулируемого этими условиями. Желая оставаться-в согласии с понятиями,
функционирующими в сознании скотоводов и отражающими актуальное социальное поло-
�C Z A S WOLNY I H O Z H Y W K A
173
жение, автор предлагает заменить схему деления глобального времени следующей записью :
всякое поведение = хозяйственное поведение (труд) + внехозяйственное поведение (свя
занное или яе связанное с хозяйством), с той оговоркой, что оно касается форм организо
ванного развлечения, сопровождающего празднества и семейные, ежегодные, хозяйствен
ные и i .п. праздники. Ибо осознается одно лишь поведение, а не время, в котором оно имеет
место.
Во второй части статьи обсуждены наблюдаемые в настоящее время формы развле
чения молодежи. Среди них можно отличить формы, являющиеся продолжением тради
ционных форм, формы, появившиеся в худоне в пятидесятые годы X X в., и формы, еще
несколько лет тому назад почти не известные животноводам. Автор ищет причины попу
лярности этих форм, ссылаясь м.пр. на образец личности кочевника, сложившийся в мон
гольском обществе в течение веков, на факт удовлетворения этими формами определенных
общественных потребностей и т.п. Автор представляет также преображения, происшедшие
в перечне развлечений, в нуждах и образцах поведения в этой области, а также в самом ха
рактере развлечений, и особенно в их общественной роли.
В настоящее время мы имеем дело с ситуацией, когда увеличенное по сравнению с тра
диционной культурой количество развлечений не удовлетворяет культурных запросов ско
товодов. Это связано с растущим спросом на тот тип развлечений, который пока бес
препятственно доступен лишь в городском центре. Культурная неудовлетворительность
худона ощущается молодежью, а недостаток развлечений становится одним из важных
мотивов миграции в города. Свободное время имеет среди этих мотивов гораздо меньшее
значение, так как оно не известно скотоводам по прямому опыту и не представляет собой
столь сильно осознаваемого объекта потребностей, как это имеет место в случае развле
чений. Возможностями наличия развлечений и свободного времени автор занимается в тре
тьей части статьи. В ней же приводятся также я представления о количестве свободного
времени и развлечений в городе и ведутся поиски связи между ними и побывками в городе
и продолжительностью данной побывки. Соответственные итоги анкетных исследований
рпедставлены в таблицах 2-5.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ead7c6b814d8936f73d63a35f0869aa6.pdf
a9bdaff6359309dbfc6d831ae06e2588
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4343
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Subject
The topic of the resource
malarstwo na szkle
malarstwo ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4042
Title
A name given to the resource
Obrazy na szkle (dokończenie) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.91-100
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aleksander Jackowski
OBRAZY NA SZKLE
II.
T W Ó R C Z O Ś Ć
O
C E C H A C H
S A M O R O D N Y C H
(DOKOŃCZENIE)
B y ł o nas n a p o c z o n t k u 21 u c z n i ó w — ale t o zeszło n a
k i l k o osób, j a b y ł e m z pośród n i c h n a j s t a r s z y , b o m
liczył 73 l a t a . . . " . B y ł t o k u r s d l a d z i e c i , p r o w a d z o n y
w Bukowińskim D o m u L u d o w y m przez P a u l i n e Stokwisz.
D o n a j c z a n z j a w i ł się n a naukę z lupą, w z r o k m i a ł b o
w i e m b a r d z o słaby. P o 2 d n i a c h ze w z g l ę d u n a w z r o k
przestał się uczyć, dostał f a r b y i zaczął samodzielną
pracę. J e g o o b r a z k i n i e nawiązują do t r a d y c j i , są n a i w n ą
opowieścią o m o r z u i d r o d z e do A m e r y k i , o p a s i e n i u
owiec na hali i t p .
3 8
P r z e z pojęcie
przede
to r o z u m i e m
wszystkim
z zasobu
twórczość, która
potrzeb
wynika
i doświadczeń
jed
n o s t k i , twórczość w m i n i m a l n y sposób związaną z ciśnie
niem
wzorów
Do
istniejących
tej grupy
mitywnych
w
kulturze grupy.
zaliczyłbym
cechach,
obrazki
np. L u d w i k a
o wyraźnie
Kubaszczyka
pry
z
Ko
n i a k o w a ( u r . 1905 г.). O s t a t n i e j e g o p r a c e , n p . z k o n k u r s u
w
Rabce, świadczą
o wtórnej
p r y m i t y w i z a c j i . Sądzę, że
wpływa na to z jednej s t r o n y ograniczona
kazu
swych
starego
zamierzeń,
człowieka
punktowi
w
wyjścia.
z
świat
są o b r a z k i
ny
rysunkowi
Józefa
wycofywanie
młodzieńczych,
posłał n a k o n k u r s
Wygnanie
śladujące s c h e m a t z n a n e j
—
przeżyć
Do Rabki
prymitywnie malowane
Bliższe
drugiej
i
Do najeżana,
T a t r z a ń s k i e j . U r o d z i ł się o n w
jest
spróbować
na n i e „kurs".
malowania,
Przedtem,
wiedział
j a k pisze
abym
choć w
pani
wolnych chwilach
4 lata
i gospodyni
temu
(tzn. w
Paula
Lach
wym
kopalniach
przedstawieniom
starość
rodnym
„...miałem
do
o Raju.
na
szkle.
myślenia.
(cz.
obok Adama
i
założyła
w
sposób b l i s k i
przed
naiwno-ludo-
f i g u r a l n y m , ale odległy
Malarstwo
tatrzańskie
sytuacją, p o d c z a s g d y n p . u Stożka w
że
szkołę malarską
woj. nowo
od
jest
pod
dekora
cyjne, o r n a m e n t n i e jest w n i m u s p r a w i e d l i w i o n y
bowiem,
A . J.)
w
halańskich t r a d y c j i . Różnica p o l e g a p r z e d e w s z y s t k i m n a
I , i l . 35) k w i a t y
rozmieszczane
Stożek
są
niezbędnym
Pierwo
rytmicznie
maluje
tylko
elementem
z ciekawszych
i najbardziej
potrzebne
wyjścia.
„ludowych" m a
l a r z y rabczańskiego k o n k u r s u , n i e z a u w a ż o n y p r z e z
(bo
„nietradycyjny")
doceniony
został
ale
opowieści
t o , co m u j e s t
ze w z g l ę d u n a narrację, o n a j e s t p u n k t e m
Jeden
realną
Grzechu
i E w y imają sens n i e t y l k o d e k o r a c y j n y
kompozycyjny,
się t y m zainteresował.
1961 r . —
obrzędowe. M a l u j e
zasadzie
widzeniu
tego u m i ł o w a n i e , ale m n i e n a t y l e ciekawość n i e brała,
Dopiero
Stanisława
mioty
bardzo
amerykańskich i k a n a d y j s k i c h spędził 15 l a t . N a
postanowił
obrazki
ku
górala z B u k o w i
1888 r . W
są też
( u r . 1939 r.) z P o r ę b y W i e l k i e j
sądeckim. R o l n i k , o d w i e l u l a t r z e ź b i i w y k o n u j e
Piłata.
„naiwnemu"
Naiwno-prymitywne
Stożka
się
wyraźnie n a
z Raju,
rzeźby Józefa
dziecka
zdolność p r z e
przez
jury
dyrekcję
91
�szkle
sprawnie, w
spiracji).
obrazy
Z
Marii
wane
od wszelkiej
zawodowych
Veltuzen
ludowej i n
przykładem
z Zakopanego,
będą t u
wyraźnie
stylizo
na „ l u d o w o " i „historycznie".
Plastycy
zawodowi
świadczenia
czy
oderwaniu
artystów
tkaniny
(Zofia
Technikum
swe
„na
grafiki
Również
w
szkło" d o
(Ewa
operujące
konwencji
Fajkosz),
uczennice
wysmakowane
w
bio
obrazy
n i e zdefiniowaną
na
ściśle
kolorze.
„ h i s t o r y c z n e j " pokazała
Janina Zabierowska,
III
Zakopanem,
k o n k u r s i e 1968 r . p r z e d s t a w i ł y
do t k a n i n ,
obrazy
często
—
Artystycznego
plsrną b a r w n ą , b a r d z o
W
3 9
Stokowska).
Tkactwa
rąc udział w
wiązujące
przenoszą
innych technik
np. w
amatorka
Rabce
t w o r z ą :a
w
k l i m a c i e W y s p i a ń s k i e g o , malującą m . i n . K r u ż l o w s k ą M a
donnę. D o i n s p i r a c j i sztuką współczesną
obrazy
Jana
dawnej
J a c h i m i a k a . Świadomie
mitologii
amerykańskich,
harnasi
góralskiej
malując
n a t l e Gór
i
np. w
zaliczyć
można
nawiązuje
on
współczesnych
westernowej
Skalistych. Z
konwencji
amatorów
„naiwność"
f r a p u j e J a k u b a F i r k a . R o u a u l t s t a n o w i świadomie
jętą
inspirację
czelisty
z
Krzysztofa
„Tria
Okonia
do
realiów
przy
( u r . 1939 г.), w i o l o n
Krakowskiego",
malarza
wyjątkowo
w r a ż l i w e g o , o dużym, w r ę c z „ m u z y c z n y m " p o c z u c i u k o
l o r u . O k o ń , który
i
świadomym
larstwo
j e s t już w ł a ś c i w i e w
ikonowe,
jak i
jugosłowiańskiego
Do
pełni
p l a s t y k i e m , zna doskonale
niezwykłe
mistrza
konwencji
dojrzałym
zarówno
obrazy
Uji
ma
Bosilja,
„naiwnego".
naiwnego
malarstwa
zupełnie
świa
d o m i e n a w i ą z u j e J a n S k o c z y l a s , b o d a j że pięć l a t s t u d i u
jący
I L 1. Stanisław B o b a k , Duże
Dziko
baba, w y m . 23 X 22 c m ,
Ł ę k a w i c a , w o j . b i e l s k i e , Adam
1976
C i c h e , w o j . nowosądeckie,
1976 г.; i l . 2. A n n a H u l k a ,
i Ewa, w y m . 28,2 X 19 c m ,
r.
w
cych
w
minam
o t y m n i e t y l k o dlatego,
ciekawą
jury
m u specjalną
nagrodę.
b y zwrócić
uwagę na
postać Stożka, a l e i z tego p o w o d u , iż d e c y z j e
są interesującym
m a t e r i a ł e m d l a badań n a d i s t n i e
j ą c y m i w d a n y m czasie k r y t e r i a m i o c e n .
,,'tidcwości"
nych,
Wspo
prac
a więc
samorodnych,
n i e usiłujących
Niedostrzeganie
najbardziej
niczego
autentycz
naśladować,
idzie
kierunek
„tradycyjnych".
ocen,
mający
Nietrudno
również
zauważyć,
swe
że t e n
uzasadnienie,
wie
ludowej
plastycznej
oraz
rzeźbiarzy
konwencji
K i c z , pocztówka
dla
stracji
—
jeden
amatorów
Jarosław
z
cie
pracują
Furgała
spod
świąteczna
niektórych
z książek
malarzy
d l a dzieci
—
na
także stanowią
wzo
szkle.
W
wypowiedział
duchu
się
ilu
na
kon
k u r s i e rabczańskim A n t o n i K u c ( u r . 1909) ze w s i M a n i o
w y . M a l u j e o d w i e l u l a t , a j a k pisze H e l e n a
„Prace
jego
charakterystyczne
w
znajdują
licznych nabywców.
odtwarza
K u c p o r t r e t y sędziwych
we, malownicze,
w p a r z e z w y s o k ą oceną p r a c n a w i ą z u j ą c y c h d o z n a n y c h
konwencji
uczelni
współczesnych
Oławy.
rzec
M u z e u m , które p r z y z n a ł o
wyższej
kawszych
•Nieludowe,
swoim
Z drobiazgową
wiernością
górali, sceny
okoliczne w i d o k i "
oszczędne,
Sredniawa:
naturalizmie
silne w
n y m są o b r a z y W i t o l d a M i z e r s k i e g o
4 0
rodzajo
.
działaniu
ekspresyj
(cz. I , i l . 30), a m a t o r a
ze w s i P i a s k i ( L u b e l s k i e ) . R e p r e z e n t u j ą dojrzałe,
sprawne
d z i e d o p r z e c i w s t a w i a n i a twórczości a u t e n t y c z n e j — s t y -
m a l a r s t w o , t a k i e , j a k i e w i d u j e się n i e k i e d y w
sklepach
lizatorstwu,
Veritasu.
W
i
grupie
twórczości
żywej
„samorodnych"
M i c z o ł e k ( u r . 1955) z P a s z y n a ,
—
„cepeliowszczyźnie".
mamy
również
Urszulę
rolniczkę, malującą
wraż
l i w i e , choć dziecięco-nieporadnie.
Bliskie tej grupy
malarstwo
oraz
„naiwny"
młodzieży
malarz
z
Paszyna
Piotr
Kwit
z n a c z n i e zresztą c i e k a w s z y
(ur.
ciekawy,
1929) z
jest
trochę
Kamienicy,
„Amatorskie",
Marii
rodzaju
umieszcza
Wyraźnie
rola
najlepszym
sensie,
są
autorka malowane
odrębne są o b r a z y
L e i ( u r . 1928 r.)
i płaskorzeźby
prace
( u r . 1955). B l i s k i e są
dekorowanej
wizerunki.
na szkle M a r i a n a
z Łukawicy.
Mają
tego a r t y s t y , dobrą,
już
fotografie
one
Ka
podobnie
uporządkowaną
III.
T W Ó R C Z O Ś Ć
N A W I Ą Z U J Ą C A
kompozycję
o wyraźnie
zaznaczonej r y t m i c e . Umowność,
DO
K O N W E N C J I
N I E L U D O W Y C H
oszczędność
rysunku
zdyscyplinowanie
W
t e j g r u p i e wydzielić
wiązującego
można
typy
d o określonych w z o r ó w
malarstwa na
sztuki
historycznej,
współczesnej, p o p u l a r n e j o r a z a m a t o r s k i e j ; a także grupę
prac
o dużym
s t o p n i u samodzielności
Niejednokrotnie
nawiązuje
się
do
ikon,
wczesna
starannie
obrazy
działalność
wykonane
(i
malarska
opatrzone
znanych
dach
Przemysłu
ceramiczne,
Skórzanego,
a później
ramami)
w Nowotarskich
zaczął
i w
w
1957 r .
drewnie.
może
Pęksowej,
specjalnymi
przywodzą
słu D r z e w n e g o
Leja
w
okresie
d y r e k t u r y Antoniego
był zresztą p r z e z 2 l a t a w
ka
Kultury
w
Rabce,
Kenara.
t y m liceum.
małżeństwie
Fudalów.
kontur prowadzony
Ale obok
j e s t kreską c h w i e j n ą
i manieryczną.
t a k i e j właśnie p r a c y M a r i a F u d a l a
r ó w n i e ż b a r d z o ładny o b r a z M a t k i B o s k i e j
Zakła
utrzymany
robić
na
Ośrod
Prace ich
c e l o w o są u t r z y m a n e w k o n w e n c j i p r y m i t y w n e j , a w i ę c
Wado
Maluje
na
Przemy
Wspomnieć t u jeszcze można o i n s t r u k t o r a c h
„ i k o n o w e " L u d w i k a Gołąba ( u r . 1917 r . w
w i c a c h ) . ( E k o n o m i s t a , pracujący
rzeźby
Eweliny
i
myśl o b r a z k i powstałe w zakopiańskim L i c e u m
twórczej.
głównie z t a n i c h albumów radzieckich. Przykładem
92
w
z Paszyna
„ P a m i ą t k a z w o j s k a " . Z t y m , że w
przestrzeni
jak
być
ale
k o n w e n c j i m a l o w a n y c h teł, w które w k l e j a się
w m a l a r s t w i e n a płótnie i p a
pierze.
Zagłobickiej
w
tradycyjnym
Zachowując
landa
centralną
czy
pokazała
charakterze.
typ ornamentu
postać
4 1
Gromnicznej,
obejmującego
scenę, współcześni
jak
gir
malarze
�П. 3. B o l e s ł a w F i l i p Ślęzak, K l u s z k o w c e , w o j . nowosądeckie, Adam
i Ewa, w y m . 40,5 X 28,5 c m , 1976 г. I I . 4. J a k u b
K r ó l c z y k , C z o r s z t y n , w o j . nowosądeckie, Chrystus
Biczowany,
w y m . 49 X 30,5 c m , 1976 r .
W
starają się i n d y w i d u a l i z o w a ć t e n o r n a m e n t . M a r i a F u d a l a
wymyśliła
ujętych
na
przykład
graficznie
motyw
złożony
z
dwóch
(białe ż y ł k o w a n i e ) , rozłożonych
liści
wokół
Obrazy
uporządkowane,
bliskie
B a s m a n z Gnieżdżewa
amatorskim
wyko
pod Puckiem.
Podob
n i e d o n i e j m a l u j e też j e j córka. R ó w n i e ż d o t e j g r u p y
prac, raczej
(ur.
amatorskich, zaliczam
1926 r.)
prac
z Łękawicy,
obrazy
g m . Stryszów.
i l u s t r a c y j n y c h , podejmował
chętnie
Józefa
Zaczął
Hulki
on od
tematykę
pro
dukcyjną i m a r t y r a l o g i c z n ą . R o z u m i e j e d n a k zasadę o b r a
zu n a s z k l e , o p e r u j e
kiem,
pozbawionym
częła
malować
Hulka
uznany
wyznaje,
żona
jest
szeroką
plamą, oszczędnym
dekoracji.
—
za
Pod
Anna
jego
rysun
wpływem
( u r . 1925 r.)
twórcę
ludowego,
za
—
' ( i l . 2).
sam
jednak
iż: „ M n i e n a l u d o w o n i e z a w s z e w y c h o d z i , boję
się, m a m za dużą w p r a w ę "
42
.
dzę też Stanisława B o b a k a ( u r . 1941 r.) z D z i a n i s z a
A d a m a D o l e ż u c h o w i c z a ( u r . 1923 r.) z Z a k o p a n e g o .
budują
gonal^
o n i n i e k o n w e n c j o n a l n i e , czasem
szukając
ekspresyjnego
wicz
przez
dwa
lata
u
w
Zakopa
rzeźbiarza
Jana
Gąsienicy-Szostaka.
i
skłonnością
do
eksponowania
brzydoty
chuje k o l o r o w e , o p a r t e na s u c h y m , w y r a z i s t y m
prace
Władysława
tle
Markewki
z
1009 г.). Jego o b r a z y p r z y p o m i n a j ą
podobnie,
bo i
( u r . 1939 r.) i
wydobywając
operowaniem
szczególnie
n i e patrzących
Rabki,
emeryta
(ur.
ilustracje z l a t trzy
Czorszty
dramatyzm
treści
c i e m n y m i tłami, n a
intensywnie
działa
szrafowanie
na widza. Królczyk
i Ślęzak
intensyw
malują
te
m a t y m a r t y r o l o g i c z n e , O ś w i ę c i m , okupację i t e w s z y s t k i e
sceny
ewangeliczne,
czeństwem
tyka
się z c i e r p i e n i e m ,
jest
nawet
Ślęzaka, przydająca
i Ewy
i
m i obrazy
ekspresja
Józefa
z c e n t r a l n i e umieszczoną
do
niego
dzieło
mę
ornamen
temu
tematowi
eschatologiczny.
Martyrologia
znane
które łączą
( i l . 3, 4). E k a p r e s y w n a
Adama
wymiar
przedstawień
Oleksego,
cechują
stosowne
ramy
ekspresywne,
choć
Oświęcimski,
postacią o. K o l b e g o .
i skrzynkę, t w o r z ą c
przez
też
szewca z R a b k i ( u r .
Wyrzeźbił
w
sumie
swe przerysowanie
da
l e k i e o d doskonałości.
Oddzielną
dzieży.
ne
grupę
tworzą
prace
cechy
wzajemne
prac
członków
rysuje
się
razem
oglądanie
pracujących
osobowość
swych
instruktora
Zbójnicy
polują
rale
ry,
strzelają d o w r o g a
Indianie
w
zespołów.
prowadzą
więc
się p o t r z e b a
elementów
na grubego
się, że i n a zające. Z a k o n n i k z b i e r a
jak
mło
ujednolicenie f o r m przez
S i l n i e j niż u dorosłych p r z e j a w i a
zdarza
i
prac.
n a r r a c j i , często n i e p o z b a w i o n a
humoru.
dzieci
B a r d z i e j niż u dorosłych z a u w a ż a l n e są w s p ó l
Wyraźniej
ce
rysunku
na
rzeź
Bolesława
bielą, a zwłaszcza podkreślanie w i e l k i c h o c z u ,
d z i e s t y c h , w i n i e t y w ówczesnych t y g o d n i k a c h , k a r y k a t u
rysunki.
rangi
—
( u r . 1948 r.) z K l u s z k o w i c p o d
kolorystyczną,
których
do
twórczość
J a k u b a Królczyka
Malują
tonacją
doprowadzonej
się cała
cego k u r s , następuje też p e w n e
G r o t e s k o w a n i e c o e k s p r e s j a , połączona z dekoracyjną
stylizacją
—
Ślęzaka
nem.
defor
( i l . 1). D o l e ż u c h o -
ukończył S z k o ł ę P r z e m y s ł u D r z e w n e g o
pracował
oraz
Obra
np. na dia
działania p o p r z e z
mację, skrót, s i l n e podkreślenie g e s t u
nem,
biarska
ekspresji
mieści
1928 г.). N a m a l o w a ł o n n a k o n k u r s Tryptyk
W kręgu a m a t o r s k i e g o , ale c i e k a w e g o m a l a r s t w a w i
zy
zasady
Filipa
k w i a t u — białej s p i r a l i n a c z e r w o n y m t l e .
nuje Anna
Klimacie
czelnej
westernie
spoza d r z e w
cwałują
żywej
zamierzonego
zwierza,
ale
grzyby,
gó
na
koniach,
i skał.
93
�Pierwsze
jak wiemy
znane
n a m prace
przez Helenę Roj-Kozłowską.
uproszczone
torki
wersje
prace
powstały
„dutków
instruktora
z
Dzieci
w
malowały
wówczas
w
instruk
kotliku").
widoczny
powstałymi
jest,
1968 r .
gdy
porównamy
obrazami
dzieci
szkoły n a H a r e n d z i e . Pracą 1 2 — 1 3 - l e t n i c h uczniów
ły P o d s t a w o w e j k i e r o w a ł
im.
Kenara
wała
—
duża d y s c y p l i n a
wania
nauczyciel,
Andrzej
Król.
formy
—
w 1951 r .
„zbójnickich" obrazów swej
(np. niesienie
Wpływ
te
młodzieży
— w czasie kursów p r o w a d z o n y c h
absolwent
Obrazki
Liceum
uczniów
i zrozumienie
ze
Szko
cecho
zasad
malo
n a szkle.
B a r d z o c i e k a w e , l a p i d a r n e w r y s u n k u , świetnie s k o m
ponowane
i wyszukane
młodzieży
z Liceum
w
Zakopanem.
w
kolorze
Technik
były
obrazy
Plastycznych
starszej
im. Kenara
Zespół p r o w a d z i ł a r t . p l a s t y k Z e n o n
Po-
krywczyński.
Natomiast
obrazki
Artystycznego
w
Zofia
Stokowska)
wione
konturu,
uczennic
Zakopanem
Technikum
(instruktor
przypominały p r o j e k t y
operujące
subtelnie
Tkactwa
art. plastyk
tkanin,
pozba
różnicowaną
plamą
barwną.
W
Rabce
dziewcząt
społu
dominowały,
zwłaszcza
ilościowo,
jest
Ks.
z Paszyna
Edward
Nitka,
słynny ośrodek
ten
s a m , który
dziewczętom
dać
możność
myślał o m a l a r s t w i e
Dzieciątkiem,
I I . 6. M a r i a Jasińska c. Józefa, P a s z y n , w o j . nowosą
d e c k i e , Cierniem
koronowanie,
w y m . 34 X 23,5 c m , 1976 r .
nie
tylko
o
moralne,
gijnych,
samą
które
zajmowania
n a szkle.
radość
powinno
zbliżających
tworzenia,
dać
myśl
się
Oczywiście
jednak
k u Bogu.
również
sztuką.
Po
chodziło m u
ale
i o
malowanie
ze
zrobił
rzeźbiarski. P o n i e w a ż
rzeźbią g ł ó w n i e chłopcy, ksiądz uznał, że należy
И. 5. Józef H u l k a , Ł ę k a w i c a , M a t k a B o s k a z
w y m . 29,5 X 21 c m , 1976 r .
prace
z P a s z y n a k . N o w e g o Sącza. I n s p i r a t o r e m
korzyści
tematów
reli
Instruktorem
ze
społu został F r a n c i s z e k P a l k a , b a r d z o s p r a w n y
rzeźbiarz-
-amator,
na
znający
Postanowił
stawowe
zasady
własnych,
dobrze
o n przekazać
technikę
kompozycji,
aby nikogo
malowania
Paszyniakom
technikę
n i e pokazując
n i e sugerować.
pod
nawet
prac
narzucał
też
tematyki religijnej
za
w a ż y ł n a zbliżonym t y p i e d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a ń .
Ile
treści, a l e już s a m f a k t podjęcia
kroć
więc
malowano
traktowano
na
jak
płaską
Boską
się k w i a t o w y
ornamentowanej
bardzo
z Dzieciątkiem,
dekoracyjną
ukośnie b i e g n ą c e r o m b y . W
wał
w
Matkę
Nie
szkle.
i
tapetę,
środku k a ż d e g o
o r n a m e n t , a n a t l e postać
szacie.
ładnych
Ujęcie
takie
kolorystycznie
znajdo
w
bogato
spotykamy
pracach
tło
podzieloną
także
Urszuli (ur.
1961 r.) c z y A n n y
P o g w i z d ( u r . 1959 г.). T a k s a m o i n
terpretuje
Maria
1932
temat
г.), g o s p o d y n i
malarstwa. Dekoracyjne
tła
ornamentem,
Jasińska
księdza,
(córka
zachęcona
Józefa,
przez
traktowanie obrazu,
przeważnie
kwiatowym,
niego
ur.
do
zapełnianie
cechuje
też
twórczość i n n y c h p a s z y n i a n e k ,
m . i n . u r . w 1949 r . M a r i i
Jasińskiej (córki J a n a ) , j e d n e j
z najciekawszych
malarek
ośrodka.
T y l k o d e k o r a c y j n i e , bez z w i ą z k u z t e m a t e m — w p r o
wadza
o r n a m e n t w p u s t e j p r z e s t r z e n i m . i n . Elżbieta
O r l e c k a ( u r . 1962 г.), uwspółcześniając z n a n y
schemat
A n i o ł a Stróża. N a j e j o b r a z k u strzeże o n p r z e d p r z e
j e c h a n i e m d z i e c k o przechodzące p o p a s a c h jezdnię. I n n a
O r l e c k a — H e l e n a ( u r . 1957 r.) — b a r d z o ładnie i n t e r
p r e t u j e t e m a t M a t k i B o s k i e j z Dzieciątkiem, otaczając
p o s t a c i e girlandą k w i a t ó w .
W
pracach
oleodruków
dowanych
obrazy
dziewczyn
widać
i m a k a t e k , zwłaszcza
scenach
niekiedy
w
religijnych. Najciekawsze
i
rozbu
są
jednak
o c i e m n y c h tłach, nawiązujące d o k o n w e n c j i p o d
tatrzańskiego
Bernadety
malarstwa
—
j a k np. Urszuli
K u l i g ( u r . 1962 r.) czy H e l e n y
1961 г.). Ł ą c z ą o n e w d z i ę k n a i w n e g o
94
reminiscencje
jeleniach
Pogwizd,
Bochenek
(ur.
r y s u n k u z dojrzałą,
�П.
7. M a r i a
Zagłobicka,
Paszyn,
Komunia,
w y m . 19 X 29 c m , 1976 г. I I . 8. M a r i a
donna
z Dzieciątkiem,
w y m . 39 X 32 c m , 1976 r.
Jasińska, c. J a n a , P a s z y n ,
Ma
�sprawdzoną
koracji
przez
Również
i
dziesiątki
l a t tradycyjną
zasadą
de
w
Bukowiny
pracach
młodzieży
Tatrzańskiej,
rabczańskim, w i d o c z n e
stępują
one w
z
Nowego
uczestniczącej
są nawiązania
pracach A n n y
w
Targu
konkursie
do t r a d y c j i .
Wy
P i t o ń ( u r . 1960 r.) z B u
k o w i n y , k o m p o n o w a n y c h symetrycznie, r y s o w a n y c h płyn
nym,
nieco
postacią
manierycznym
wydaje
się
w
konturem.
t y m zespole
Najwybitniejszą
Zygmunt
Kuchta
z B u k o w i n y ( s y n znanego twórcy — A d a m a ) ,
uczeń L i
ceum
ornamen
i m . A.
Kenara.
Nie
stosuje
o n żadnej
t y k i , b u d u j e a r c h i t e k t o n i c z n i e , oszczędnie, w y d z i e l a
postacie
i niezbędne
wesołe,
nienaganne
prace
z
Klocek
Nowego
i Bożeny
Przegląd
a t r y b u t y ( i l . 9). Ł a d n e ,
w
kompozycji
Targu:
były
Małgorzaty
znajduje
t u dokonany
jeden
wystawie
Ujwary,
Jolanty
Korczyk.
zbyt, daje
więc
z tła
dziecięce,
na
Coraz
którzy
łatwej
pokazuje,
iż
malarstwo
satysfakcję
z przykładów
widzom
na
potrzebne,
i twórcom, sta
nawiązania d o
tradycji.
I s t n i e n i e j e g o j e s t u w a r u n k o w a n e p r z e z sprzyjającą
ko
więcej
czynią
wypowiedzi
amatorów
tą
nie przeczy
satysfakcji,
przekonywających
form
Spotykamy
Cepeliadach.
96
Nie
większość
na sukces,
wybicie
jaką
może
dać
malowanie.
jedną z
najbardziej
społecznej
aprobaty
tego,
co
je
na kiermaszach,
się więc
powszechnie
Desy,
festiwalach
i
znanym
i lu
b i a n y m p r z e j a w e m t z w . l u d o w e j twórczości. M a już
swoje
tradycje
Stało
i s w o i c h mistrzów. Dlatego
też t r u d n o się dziś
zgodzić z sądem, który w y r a z i ł p r z e d d w u d z i e s t o m a
to
Grabowski,
najczęściej
pisząc,
iż:
„...współczesne
szereg p o j e d y n c z y c h
n y c h ciągłości"
43
inicjatyw
T o , czego n i e zdołali osiągnąć p r z e d w o j n ą
góralszczyzny
laty
malarstwo
pozbawio
.
i sztuki
l u d o w e j , stało
miłośnicy
się f a k t e m .
Przy
w r ó c o n o d o życia m a l a r s t w o n a szkle. I n n a rzecz —
bowiem
szansę
techniki.
M a l a r s t w o n a s z k l e weszło d o sklepów C e p e l i i ,
Veritasu.
chętnym
amatorom
posłużyć
robią.
oraz
ono
tej
potrzeby,
to i c h nadzieje
Sprzedaż j e s t w s z a k ż e d l a t w ó r c ó w
n i e j e s t t o już sensu
daje
zechcą
się, d o d a t k o w e źródło d o c h o d u . Jest t o zrozumiałe, z r e s z
przez i n s t y t u c j e państwowe
t o , iż
próbuje
to z bezinteresownej
niunkturę, bodźce s t o s o w a n e
przez
(skoro
schematem).
d l a t e g o , że z a s p o k a j a
Józef
s z k l e w e s z ł o dość s i l n i e w naszą kulturę, j e s t
nowi
stosunkowo
się t r a d y c y j n y m
(ffl. 11).
s t r i c t o s z t u k a l u d o w a , zmienił
o d b i o r c a , zmienił też i t w ó r c a .
że
się
�11. 9. Z y g m u n t K u c h t a , ucz. L i c e u m K e n a r a , B u k o w i n a Tatrzańska, Historia
grzechu
pierworodnego,
w y m . 35,5 X
X 26 c m , 1975 г. I I . 10. U r s z u l a M i c z o l e k , P a s z y n , Serce
Jezusa,
w y m . 28 X 18,5 c m , 1976 г. I I . 11. H e l e n a B o
c h e n e k , P a s z y n , Św. Karolina
Koskówna,
w y m . 28 X 18 c m , 1976 г. I I . 12. A n n a K s i ę ż e k , W i e ś Mała, w o j . r z e s z o w
s k i e , Sw. Barbara,
w y m . 27 X 37 c m , 1964 г. I I . 13. Rybitwy,
w o j . l u b e l s k i e , w y m , 38 X 27 c m , 1959 г., k u p i o n y współ
cześnie o d w ę d r o w n e g o h a n d l a r z a .
97
�wencji,
która
wciąż
a do niedawna
niejszych
i wyzwalających
estetyki
ludowej
k i e określa
Jak
piero
jeszcze
oraz
jest
ostatnim
tego r o d z a j u
swą
na w s i , w
żywotność,
domach
się s p o d w p ł y w u
na p e r y f e r i a c h
się u m o w n i e
rozległa
w
wykazuje
dominowała
jako
zamoż
tradycyjnej
miast. (Wzory t a
drobnomieszczańskie).
to dziedzina
—
dziesięcioleciu
obrazki. Przedtem
nie wiadomo.
zaczęto
usilnie szukano
śladów
k u l t u r y t r a d y c y j n e j , uważając
t o , co r z e c z y w i ś c i e
na
współczesne, a w i ę c
j e j miejsce,
warte
za n i e l u d o w e ,
Do
odnotowywać
weszło
nie
badania.
Wiemy
w i ę c o n i c h mało, a c o g o r z e j ,
zwrócono n a
n i e u w a g ę w t e d y , g d y b y ł y już w s t a d i u m s c h y ł k o w y m .
Wykonawcami
—
malarze
t y c h obrazów
makatek
miejscowego
są:
(„dywanów")
środowiska,
wykonujący
okolicznych
je
wsi;
dla
sprzeda
jący j e n a t a r g a c h i o d p u s t a c h ;
—
jednostki,
służby
które
umiejętność
wojskowej
(moda
tę
taka
nabyły
w
okresie
rozpowszechniła
się
o k . 1950—60 r o k u ) ;
—
jednostki
malujące
w
zasięgu
Malarze
„makatek"
pracach
identyczną
katkach
na
łabędzie
szkle,
widać,
katki
na
szkle
dla
podejmują
funkcja
tkaninie
w
t k a n i n i e . Porównując
d o działania
i
na
swych
dekoracyjnych
na
i c h jest
ma
np. koty,
czarnej
L u b . ) , z powstałymi
że
siebie
miejscowości.
co w
malowane
(gm. Chełm
ograniczona
na
i
pawie,
tematy
okolicznych
tematykę
papierze
czy
Ochoży
na
różne
sprzedaż
satynie
w
t a m obrazami
podobna,
tyle
że
estetycznego, podczas gdy m a
spełniały
również
rolę
praktyczną
(izolującą). W z ó r m a k a t k i , ale m a l o w a n y n a s z k l e i o p r a
w i o n y w r a m y p r z e s u w a j e j działanie w k i e r u n k u o b r a z u ,
t y m b a r d z i e j że szkło p o z w a l a
efektów
Inny
służby
charakter
wojskowej
M a l a r s t w o n a s z k l e , m i m o iż r e a k t y w o w a n e
wzory
ciu
o
Nie
tworzy, jak dawne, grup o identycznym stylu,
ciwnie
—
Wolno
dziej
muzealne,
sprzyja
wyraźnie
poszukiwaniom
w i ę c sądzić, że w
różnicować
wiście
obok
czy
indywidualizuje.
własnego
formy
zjawiska.
ale w masie
pastiszy).
kroczy
Będą, b o mogą
swej
zapewne
poziom
średniego
Ale
być
miątki", sprzedawane
m.in. w
skich. Technikę
malowania
i
różniącą
niewiele
wybitne jednostki,
m a l a r s t w a na szkle n i e prze
poziomu
kultury
plastycznej
się n a j b a r d z i e j
stwarza
—
takie, jakie
się
kursy, plenery,
współpracę
żołnierze
uzdol
wyczynowym
z
dobrymi
plastykami-animatorami.
się
własne
W
tradycji
odróżnieniu
od
malarstwa
miejskiego,
obrazy
na
n i e uczestniczących w
są w z o r o m ,
szkle,
produkowane
„wysokim obiegu
dawnej
które funkcjonują
w
dla
warstw
k u l t u r y " bliskie
t y m środowisku:
w a n o m " , o l e o d r u k o m , m a k a t k o m . Odwołują
98
na
się d o
„pa
nadmor
nieskomplikowaną
od
uzdolnieni
„laurek",
plastycznie
i dla kolegów
ze służby", z d o b i o n e
barwne
fotograficzne.
często n i e t y l k o
mary
ków
oparta
nym
zakomponowaniu
jest
mówkowym
na układzie
obrzeżem
Technikę
i
typ
symetrycznym,
płaszczyzny.
dekoracyj
Wykańczano
je l a -
l u b ramką.
obrazka
uprawiano
również
poza
w o j s k i e m , z a r ó w n o n a u ż y t e k własny, j a k i n a sprzedaż,
o i l e się orientuję
Obrazki
zdolnieni
gijnej
—
w
ograniczonym
o charakterze
amatorzy
ność z a r o b k o w o .
oraz
oraz
zasięgu.
narracyjnym
malują
specjaliści, traktujący
C i o s t a t n i malują
konwencjonalne
obrazy
też u tę
czyn
o treści
reli
tematy
typu
„makatkowe"
„ d w o r s k i e g o " . Spośród u t a l e n t o w a n y c h j e d n o s t e k ,
gólnie b a r w n e
i ładne w
nej
są p r a c e
naiwności
swej specyficznej,
M a t r i o n y Kuleszy,
o k . 1960 г., g d y sprzedawała
swe
obrazy
obrazy.
Miała
malowała
różnokolorowe
w
wówczas
t y m celu
płatki
którą
na r y n k u
co
jasnymi, czystymi
szcze
ornamental
pozna
w
Białym
najmniej
60 l a t ,
kolorami,
obficie
s t a n i o l u , podkładane p o d
puste miejsca
w tle.
M a l u j ą c — posługiwała się p a t r o n a m i , k t ó r e s a m a
wyko
nywała. W i e m
również
nych
„dy
kon
na szkle,
kompozycyjnie
w y k o n y w a l i d l a siebie
specjalnie
opartego
miejscowościach
Bardziej
czasie
obraz
stosując
i przeznaczonego przede w s z y s t k i m d l a odbiorcy
w
ich wpływem
n a r c e c z y l o t n i c t w i e < i l . 18). Z a s a d a układu t y c h
a
środowiska
wojsku.
malowane
pod
girlandą k w i e t n ą , a l e i s y m b o l a m i służby, n p . w
stoku
potrzeby
w
Były to „Pamiątki
łem
M a l a r s t w o n a szkle t w o r z o n e n a
zróżnicowanie
„ o b r a z k i - r a m k i " , w k t ó r e w k l e j a n o zdjęcia
artystycznej
nionym
sportowcom
się,
obrazki
powstałe
bar
(oczy
n i e łudźmy
społeczeństwa. C h y b a , że s t w o r z y
warunki
prze
wyrazu.
tego m a l a r s t w a
w z r o s t ilościowy s a m p r z e z się n i e p o d n i e s i e
rangi
opar
b l i s k i e j przyszłości c o r a z
się będą
kopii
się
w
mają
i
poznawano
11. 14. W y k . w T y l w i c y , w o j . białostockie, Bukiet
kwia
tów, w y m . 48 X 38 c m . I I . 15. Józef P e t r y k o w s k i , P y r k i - L a c h y , w o j . białostockie, Paw, w y m . 34 X 45 c m , 1967 r.
na większe
wizualnych.
w
o d n i e j , że p o d o b n e
radzieckiej
obrazki
jak i
wykonywano
Białorusi. N i e m a m j e d n a k
i n f o r m a c j i c o d o zasięgu t e g o t y p u
Malują
na,
zostawione
żad
obrazków.
na szkle również a m a t o r z y . Malują
zarówno
pod
na
szkłem.
Pod
szkłem
malują
ogół
�l u d z i e już w i e d z ą c y coś o t e j d z i e d z i n i e
sobie
sprawę,
szkłem,
dziej
że
malując
uzyskują
czystą,
„dźwięczny"
n i e szyby
nie
malują
gwaszem)
pod
powierzchnię,
bar
na zewnętrznej
stro
błyszczącą
k o l o r . Malujący
możliwych
nie wymaga
farby,
p l a s t y k i . Zdają
(lub
n i e dążą n a ogół d o r ó w n e j f a k t u r y
c h n i . Z różnych
gdyż
olejnie
podkładów
powierz
wybierają
szkło,
ono g r u n t o w a n i a , n i e wchłania
odbiera
jej
przeważnie
pierwotnej
amatorzy
żywości.
n i e znający
więc
Na
szkle
techniki,
sa
moucy.
K i l k a j e s t p r z y c z y n , d l a których w y b i e r a n a
jest
t e c h n i k a m a l o w a n i a p o d szkłem ( n a z w a t o ściślejsza,
odpowiadająca n i e m i e c k i e j — Hinterglassmalerei).
Jedną
z n i c h j e s t w s p o m n i a n y już e f e k t świetlistości, i n t e n
sywności k o l o r u . O n w ł a ś n i e p o w o d u j e , że n p . w J u g o
sławii t a k r o z w i n ę ł o się m a l a r s t w o n a i w n e n a szkle.
P o p r o s t u szkło p o z w a l a n a działanie k o l o r y s t y c z n e , w
i n n y sposób n i e m o ż l i w e d o u z y s k a n i a d l a n i e w y k s z t a ł
conego m a l a r z a .
D r u g i powód —
bardziej
płycie
obraz
efektownie
czy płótnie
szkle pozwala
na szkle, w
niż m a l o w a n y
naciągniętym
jakby
wygląda
na blejtram. Obraz
na
też n a s t o s o w a n i e s t a n i o l o w y c h , b a r w n y c h
p o d k ł a d e k - o r n a m e n t ó w , dzięki c z e m u
jest
ramce,
na t k a n i n i e , t e k t u r z e ,
rozjarzony.
obraz
Nieświadomie
„świeci
wrócono
się",
więc
do
p i e r w o t n e j postaci d a w n y c h l u d o w y c h obrazów na szkle,
z p o d k l e j o n y m i w i z e r u n k a m i d r z e w o - czy s t a l o r y t n i c z y m i .
Dekoracja
wanej
we
na szkle
stanowiła
b o r d i u r y wokół
współczesnych
wówczas rodzaj
świętego
obrazkach
typu
jest
„pamiątka...".
t y l k o , że d e k o r a c y j n a o t o c z k a t o w a r z y s z y
Tyle
f o t o g r a f i i ślub
n e j , pamiątkowej, własnemu w i z e r u n k o w i
rodzicom, ukochanej
rozbudo
obrazka. Podobnie
ofiarowanemu
dziewczynie.
N a p o d s t a w i e d o k u m e n t a c j i , jaką m a m y w I n s t y t u c i e
Sztuki,
obejmującej
różnych
około
miejscowościach,
50 f o t o g r a f i i
można
wykonanych
wydzielić
w
następujące
grupy:
1
obrazy
—
stym,
r e l i g i j n e
oparte
k o n w e n c j o n a l n y m
ficznym,
bliskie
dawnemu
na
w z o r z e
malarstwu
pro
ikonogra
w
chłopskich
izbach.
Najlepszym
szowskiego
seryjnie,
przykładem
wizerunek
na
jest
t u pochodzący
św. B a r b a r y , w y k o n a n y
podłożonym
szablonie,
bogato
z
i i . 16. Porwanie
dziewczyny,
w y m . 55 X 40 c m . I I . 17.
Ochoża, w o j . chełmskie, Dziewczyna
z jeleniem,
wym.
27 X 37,5 c m .
Rze
zapewne
„inkrusto
folią
i staniolem. Malowane
czarne),
natomiast
U k r z y ż o w a n i e m , o p a t r z o n y n a p i s e m „ B r o ń nas o d o g n i a " ,
kwiatów
czy ptaków
pochodzący
( i l . 18).
wany"
różnokolorową
z
sprzedawcy
cynfolią
Lubelskiego
a
( i l . 12)
kupiony
te
mogą
—
jeszcze
obrazy
zbliżone
z
kon
charakterze
do
jest
na
n a s z k l e , n i e różniące
mniejszy
obrazy
z
z usług dość
Ochoży,
w
są
przez
tą
zbliżone
wręcz
samą
są
do
świadcząc o
osobę
makat
chy
stylistyczne,
ośrodka.
b
—
do
zro
( i l . 17). M a l o w a n e
zaś
innych
o d r ę b n e ce
prób
cechy
zasięgu
papierowych
t r a n s p o r t szkła
o
rodzaju
tafli
sprawnych
szklanych.
się
malowanych
malarstwa
większe
w y r ó b ze w z g l ę d u n a
wykonywane
posługiwaniu
i
nasuwa
są
Z
z
patronami
kolei
dużą
jednak
wprawą,
i korzystaniu
rzemieślników-plastyków.
z l a t t r z y d z i e s t y c h , jest n p . obrazek
do r e k l a m
przedstawiający
ko
bietę z różą, m a l o w a n y p r z e z Józefa G r a b a r z a z Drużbic
koło
Bełchatowa
prowadzeniu
skiego
z
(woj.
piotrkowskie),
w i c i roślinnej
Pyrek
Lachów
jest
(woj.
Paw
wirtuozowski
Józefa
białostockie)
w
Petrykow—
i l . 15.
W a c h l a r z t e m a t y c z n y j e s t r a c z e j wąski, s p o t y k a się p r z e
dekoracyjne
się w t e m a t y c e
ninie,
zbliżone
z tej
t y m , że
P a s z y n i e ( k o ł o N o w e g o Sącza) w y k a z u j ą
tego
przeze
na t e m a t
T y p o w o drobnomieszczański, nawiązujący
w
miejscowości, n i e k i e d y
bione
konwencjonalnie
farbami).
Wykonane
niż d y w a n ó w
nabyciem
tego
świadcząc
malowane
szkle
widzianych
też wiadomości
t k a n i n i e , ponieważ
trudności
nich:
kartonie,
liści,
na
h a n d l u t a k i m i o b r a z a m i . M o ż n a b y sądzić, że zasięg t e n
kupnymi.
t e m a t y c e
na
(tylko
obrazów,
kreską
regionalne. N i e m a m y
swym
„makaty"
są
właśnie
się w t e m a t y c e , k o n c e p c j i i k o l o r y s t y c e o d w y k o n a n y c h
czy
rodzaju
trudności, n i e ł a t w o też o m a s o w y
dekoracyjne
tkaninie
rysowane
(przeważnie
elementy
— i sądzę, że
(„dywanów").
—
t y l k o tło
graficzne
m n i e w r ó ż n y c h częściach k r a j u , t r u d n o w y r ó ż n i ć
o
w
tego
—
jest
i
stanio
konkurować
W y d z i e l i ć można wśród
a
wędrownego
kontur
są c y n f o l i ą ,
zdobione
świeckie
w e n c j o n a l n e j ,
makat
z
Wśród
obrazki
l e m , błyszczą się, są d e k o r a c y j n e
2
u
obrazek
( i l . 13).
Wszystkie
dlatego
czy
„ m a k a t y " n a szkle, n i e
różniące
i k o m p o z y c j i od w y k o n y w a n y c h na t k a
ale o d m i e n n e
przez
swoją
barwność
i
strojność,
uzyskaną p r z e z zastąpienie m a l a t u r y r ó ż n o k o l o r o w ą c y n
ważnie
pawie,
gołębie,
bukiety,
schematycznie
ujęte
z p r o f i l u s y l w e t k i j e l e n i a n a t l e l a s u c z y gór.
с
—
stawiające
obrazy o tematyce bajkowo-legendowej,
rycerza
na k o n i u
u wrót
pałacu, św.
przed
Geno-
99
�П. 18. W i e l k i
wefę,
nicze
Czerwonego
pomiędzy
makatką
Kapturka
dekoracyjną
a malarstwem
obrazów w y k o n a n e
matycznego
seryjne,
więc
i
kawszych
Kuleszę
z takich
w
innych
zaś
f a r b , bez
„dywanowego"
cechy
Takie
cynfolią
obrazy
i stanio
farbą.
Do
podobnie
wykonanych
obrazy
Jana
w
o
cie
Matrionę
tematu symetrycznie
łabędzi n a t l e d w o r k u i pałacu. W
spotkałem
—
sche
występują
rysunkowy.
są r ó ż n o k o l o r o w ą
stockiem
Gołębnik
a m a t o r s k i m . Niektóre
z partiami malowanymi
typowo
pogra
tematyce
p r z y k ł a d ó w z a l i c z y ł b y m ujęcie p r z e z
mieszczonych
d
one
w
podkład
(znane m i ) zdobione
l a m i , łączonymi
i t p . Stanowią
i stereotypową
są t y l k o p r z y p o m o c y
podkładu,
a
W e l c z , g m . Grudziądz, w o j . b y d g o s k i e ,
37 X 48 c m .
różnych
miejscach
u-
Biało
kilkanaście
malatur.
tematyce
Durko
z
nieszablonowej,
Majdanu
jak np.
Leśniowskiego
(gm.
L e ś n i o w i c e , w o j . chełmskie). T e g o r o d z a j u t e m a t y k a
dzie
w
kierunku
opartego
bardziej
malarstwa
na k o n w e n c j o n a l n y c h
W
amatorskiego.
na obserwacji
wzorach
grupie tej f o r m a t y
koracyjno-makatkowe,
i własnej
Malarstwa
fantazji,
staniolem,
niż
ludowo-dekoracyjnych.
są zróżnicowane. O b r a z y
malowane
f a r b a m i , są
dochodząc
do
wielopostaciowe,
trii dawnych
odchodzące
obrazów
X 55—60 c m , a l e
zdarzają
się
i
o b r a z k i — tła
sceny
są
narracyjne,
i
syme
o n e o d 35—45 X
sięgające
dla f o t o g r a f i i ,
ornamentalno-informacyjnym.
rangę f o t o g r a f i i , p r z e w a ż n i e
czyniając
z
niej
element
o cha
Podnoszą
niewielkiej,
widoczny
mentalna otoczka
one
legitymacyjnej,
na
ścianie.
Orna
d e k o r u j e taką f o t o g r a f i ę , uświetnia
ją,
wiedzie uwagę widza
k u c e n t r u m , k u postaci t a k u h o
norowanej.
się
Zdarzają
ślubne f o t o g r a f i e ,
na t a k i c h
pamuitki
obrazkowych
tłach
z jakiegoś o k r e s u życia ( n p .
zdobiony typową d l a Powiśla Dąbrowskiego ornamentyką
obrazek
z tego
terenu),
z wojska, wyjazdu
których
Boże
są
wszelkiego
rodzaju
„pamiątki":
za g r a n i c ę , ślubne życzenia. N a n i e
zresztą
Młodej
odpowiednie
Parze"
czy
napisy,
„Pamiątka
пр.:
służby
„Szczęść
wojskowej
1952—1954" ( i l . .18). „ W o j s k o w e " r a m k i z d o b i o n e
są często
a t r y b u t a m i różnych r o d z a j ó w b r o n i — s a m o l o t a m i , o k r ę
tami,
czołgami,
ofiarodawca
z
czego
służył
w
zresztą
wcale
l o t n i c t w i e czy
nie w y n i k a ,
że
marynarce.
*
Malarstwo
(nieelitarne)
o d dekoracyjności
l u d o w y c h . Mają
—
obrazy
34 X 44 c m , a l e
konwencjonalne
3
rakterze
wym.
stanowią:
de-
wśród n i c h r ó w n i e ż m a ł e : 20 X 30 c m .
D u ż e są z r e g u ł y
Ostatnią grupę
z wojska,
zazwyczaj
w g r a n i c a c h 25—28 X 36—39 c m . W i ę k s z e b y w a j ą
zdobione
wie
Pamiątka
120 c m
sze
rokości.
na szkle
ma
nieporównanie
obsługujące
umiarkowaną
mniejszą
niż
własne
popularność.
„dywany".
Nie
środowisko
Na
pewno
wydaje
się
też, a b y popularność t a rosła.
C o r a z częściej
jednak
technika malowania
na
szkle
w y s t ę p u j e w p r a c a c h a m a t o r ó w . A l e t o już i n n a s p r a w a ,
przekraczająca
granice
tego
opracowania.
P R Z Y P I S Y
L i s t do A . J a c k o w s k i e g o z d n . 3.V.1965 r .
H . Ś r e d n i a w a , Współczesne
podhalańskie
malar
stwo
na szkle,
„ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I V , 1970 n r 3/4,
s. 239.
j . w . , s. 238.
M a r i a F u d a l a j e s t córką t w ó r c y l u d o w e g o , z n a
38
3 9
4 0
4 1
fot.-
100
E . Fryś-Pietraszkowa
komitego stolarza z Zakopanego Jana Tyłki. K i l k a l a t
chodziła d o L i c e u m P l a s t y c z n e g o i m . A . K e n a r a w Z a
kopanem.
A n t o n i K r o h , w y w i a d z J . Hulką. ( A r c h i w u m
Pracowni Sztuki Nieprofesjonalnej
Inst. Sztuki PAN).
J . G r a b o w s k i , Ludowe
malarstwo...,
o p . c i t . , s. 116.
4 2
4 3
— U 13; J . S w i d e r s k i — i l . 1—12, 14—18.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/817adeffacd24e5ceaba90360571cf47.pdf
e963e7afab6077d65e05296b57665377
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4342
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Subject
The topic of the resource
Nagrody im.Oskara Kolberga
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4041
Title
A name given to the resource
Nagrody im Oskara Kolberga "Za zasługi dla folkloru i sztuki ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.80
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aleksander
Jackowski
N A G R O D Y IM. OSKARA KOLBERGA
„ZA ZASŁUGI DLA F O L K L O R U I SZTUKI L U D O W E J "
Ufundowanie
dze,
jaką
się
nagród
w
k o l b e r g o w s k i c h świadczy
naszym
kraju
przywiązuje
o wa
do
żywej
4 wykonawczynie
dywanów dwuosnowowych
w i c z , O. J a r o s z e w i c z ,
F. R y b k o ,
(S. K r u p o -
S. M a s e ł b a s ) ;
twórczości l u d o w e j i d o l u d o w y c h t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h .
5 w y k o n a w c z y ń t k a n i n , haftów, czepców i t d . ( J . Chaładaj,
Co
A.
prawda
wybitni
twórcy
o t r z y m y w a l i już n a g r o d y
Państwowe,
ale
i badacze
kultury
Ministra Kultury
znakomitych
twórców
ludowej
i S z t u k i oraz
ludowych
w i e l u i to w różnych d z i e d z i n a c h , toteż n i e l i c z n e
musiały
mieć
z
Trudno
zresztą
konieczności
znaleźć
charakter
wspólną
twórców
l u d o w y c h , działających
wiejskim
i zawodowych
ny
jest
n a ogół
Nagrody
cjatywy
nimi
symboliczny.
płaszczyznę
głównie
ocen
w
dla
środowisku
a r t y s t ó w , których d o r o b e k
szeroko,
nawet
poza
zna
granicami
kraju.
i m . K o l b e r g a , które powstały w 1974 r. z i n i
miesięcznika
najwyższych
„Barwy",
czynników
od początku mają
tetu Honorowego
wysoką
dzięki
zainteresowaniu
partyjnych i
państwowych
rangę. P r z e w o d n i c t w o
Nagród s p r a w u j e v - p r e m i e r
chma. Pięć razy p r z y z n a w a n o
nagrody
w
Warszawie,
w
czasie F e s t i w a l u .
4 razy
n a dziedzińcu
Komi
filigrany:
wrę
„Cepelii"
Muzeum
Płockiego
H . Bernasowska,
Z.
(spinki: A.
Wojnowa,
Kuchta,
3 twórców
w
regulaminie
nagrody
jest
t o , że
Stopka-Król,
( M . S t a r t e k , J . Gąsior);
ceramiki figuralnej
(J. W i t e k ,
W. K i t o w s k i ,
St. S e w e r y ń s k i ) ;
2 m a l a r z y n a s z k l e (E. P ę k s o w a , W .
2 budowniczych
szopek
Walczak);
krakowskich
(S.
Paczyński,
1 stolarz i snycerz
2 budowniczych
znakomity
wa
—
(J. T y l k a ) ;
instrumentów
m u z y k , bajarz,
ludowych
propagator
(J.
Kawulok,
folkloru
i T. Śli
muzyk).
W g r u p i e 28 osób zajmujących się twórczością
i
folklorem
fussa,
znajdujemy
J . Burszty, K.
nazwiska
etnografów:
Zawistowicz-Adamskiej,
skiej, M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j ,
zbieraczy
A.
W . Gębika, J . O r y n ż y n y , T . W i ę c k o w s k i e g o , K .
i twórcze
organizatorskiej
nież działaczy
waniu
oraz
ludzi
zasłużonych
w
działalności
i popularyzatorskiej. Nagradza
się
i zespoły p o l o n i j n e , zasłużone w
folklorystycznych
tradycji.
rzędzie
bardziej
honorują,
przeważają
ludzie
w
i
zasłużeni. Jest t o zrozumiałe. Fundując
naj
nagrodę
r e d a k c j a „ B a r w " zdawała sobie d o s k o n a l e s p r a w ę z tego,
że n i e m a l
równorzędnych
kandydatów
jest
wielu
i
że
t r z e b a się spieszyć, a b y dać satysfakcję ' l u d z i o m , którzy
od
kilkudziesięciu
już
lat znani
są
i działalności. Jednocześnie o c z y w i s t e
ze
swego
kunsztu
j e s t , że nagród n i e
może być za w i e l e , a b y n i e obniżać i c h r a n g i . T r u d n a t o
sytuacja,
zmuszająca
Umarła
Felicja
Komisji.
Nie
doczekał
prof. K s a w e r y
Trzeba
ny"
do k o m p r o m i s u . N i e r a z
Curyłowa
—
dosłownie
nagrody
w
bolesnego
dniu
znakomity
naukowiec
a zwłaszcza
„naczel
sytuacji, gdy K o m i t e t
s u g e r u j e w m i a r ę możności (powiększenie ' l i c z b y
gów",
zawsze
stytucji,
obrad
P i w o c k i . M i a ł o t r z y m a ć ją za r o k , d w a . .
j e d n a k dodać, że R e d a k c j a ,
Henryk Gaworski w
realizuje
w której
Nagród
„Kolber
te w n i o s k i . N i e znr.m i n n e j i n
chciano
by i u m i a n o tyle
wystaw
sługa
w
który
wymyślił
trafną
W
i popularyzację
t y m duża
również
zarówno
M . J . i Z. C w i r z e w i c z ó w ,
nagrodzonych
red. Juliusza
osób. Z a
Głowackiego,
nagrodę, j a k i j e j
Ponadto
wyjątkowo
nazwę.
nagrody
otrzymał
28-,lecie
swej
łów f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz
listów. ( P o m i j a
nie nagrody
zespół
objęto 65 t w ó r c ó w ,
etno
malarek
z Zalipia,
redak
11 r e g i o n a l n y c h zespo
6 muzyków
— instrumenta
i m . J . Pocka).
terytorialny nagrodzonych
i 6 twórców; z Podlasia:
2 zespoły
twórców
pochodzą 2 zespoły
jest
sto
regionalne
1 zespół i 4 t w ó r c ó w ; z W i e l k o
i 3 twórców;
z kieleckiego:
4
osoby;
z r z e s z o w s k i e g o i K u r p i po 1 zespole i 2 t w ó r c ó w ; z M a
zowsza, K r a k o w a ,
a
G. Śląska, l u b e l s k i e g o
po 2 twórców;
po j e d n y m i z D . Sląsika, Śląska Cieszyńskiego,
kiego, Pomorza
wosądeckiego,
browskiego
sieradzkiego,
(zespół
Nagrody
łowic
Zach., r e j o n u rawsko-opoczyńskiego, n o
opolskiego,
z
Powiśla
Dą
malarek).
na pewno
nie wyróżniły
jeszcze
wszystkich
w y b i t n y c h t w ó r c ó w . A l e cóż począć, g d y n p . t y l k o wśród
tkaczek
kilka
dywanów
podwójnych
osób zasługujących
kolbergowskie
—
z A.
w
jest
jeszcze co
najmniej
równym stopniu n a
Jaroszewiczem,
wą, F. i H . M a l e w i c k i m i , M . D z i e s z k o
ciągu pięciu l a t nagrodą
—
się l i t e r a t u r ę l u d o w ą ze w z g l ę d n a i s t n i e
s u n k o w o duży. Z P o d h a l a
polski:
Tela-
działalności, zespół
„Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ,
Rozrzut
W.
choreografa
Kwaśniccwej.
„Cepelia" — w
cyjny
Pietkie
Styprekow-
k s . E. N i t k i ,
kowskiej, K. Prillowej, J . Mierzejewskiej,
zrobić, za
p e w n i ć środki n a n a g r o d y , u r o c z y s t e i c h wręczenie, urzą
dzenie
skiej,
pierw
starzy
twórczości:
w i c z a , J . Bzdęgi, Z. i S. Chrząstowskich, K .
p e d a g o g a Z.
Wśród twórców l u d o w y c h , których n a g r o d y
szym
rów
propago
Sobie-
Oleszczuka;
s t e i n a ; organizatorów, działaczy i a n i m a t o r ó w
styczne
Rein
J.
folkloru: J . Taciny, J . Lubomirskiego, W. K i r -
ką — t w ó r c ó w , z b i e r a c z y ,
folklory
ludową
R.
L. Malickiego, ks.
o b e j m u j e o n a w s z y s t k i c h , którzy zajmują się l u d o w ą s z t u
n a u k o w c ó w , zespoły
S.
Grabarski);
B . S y c h t y , F. K o t u l i , J . P. D e k o w s k i e g o ,
i ciekawe
S. K u b i k ) ;
J.
F. H o r a k ) ;
2 garncarzy
Józef T e j -
i uroczyście
c z a n o — r a z w czasie m i ę d z y n a r o d o w y c h o b r a d
Ważne
jest
nagrody
Czelusta,
3 metaloplastyków
F.
medale
Jaroszewiczo-
n a czele; p o d o b n i e
j e s t w ś r ó d w y c i n a n k a r z y n a K u r p i a c h ( H . Fąk, S. O l e n -
g r a f ó w , działaczy o r a z 44 zespoły. P o m i ń m y t u 10 nagród
d e r , A . Kuliś, P. P u ł a w s k i ) , z Ł o w i c z a (Z. W i e c h n o ) ,
czy
polonijnych,
z
itd.
i
ze
przyjrzyjmy
Znajdują
względu
na
ich
się n a n i e j n a z w i s k a
prezentujących
szczególny
się liście d o t y c h c z a s o w y c h
różne d y s c y p l i n y
charakter
laureatów.
m . i n . 34 t w ó r c ó w r e
sztuki, w t y m :
6 rzeźbiarzy ( W . K r a j e w s k i , W . C h a j e c ,
J . L u r k a , A. Ze-
gadło, E. K o ł a c z , J . Z g a n i a c z ) ;
4 w y c i n a n k a r k i , zajmujące
innymi
rzeźbiarzy
z n a k o m i c i są b r a c i a
jeszcze k o w a l i , s n y c e r z y ,
malarzy
czy p t a s z k a r z y
(M. Zgutko)
Susko wie,
z Paszyna
A.
i inni,
lutników, h a f c i a r e k ,
Wydra,
a iluż
garncarzy,
zasługuje n a z a s z c z y t n e
wyróż
nienie.
dziedzi
Dobrze,
wybitnych
J.
Oskara
80
również
kołbielsko-garwolińskiego
B . Chojęta, M . B r u d e k , zespół
n a m i twórczości (S. Bakułowa, C. K o n o p k a , ,1. G r z e g o r y ,
Siwek);
się
Z
rejonu
że
t a k jest.
twórców.
Kolberga.
Dobrze,
Dobrze,
że
że
mamy
istnieje
jeszcze
tylu
nagroda
im.
�II.
Ieresa
Amb
1. K r a m
z
pieczywem
na odpuście,
Studzianna,
woj. skierniewickie,
1972 r.
rozewicz
PIECZYWO O D P U S T O W E
(OZDOBNE PIECZYWO LUDOWE - cz. II)
Jedną
z
na potrzeby
stępowało
znacznie
dziedzin
małomiasteczkowej
w s i jest p i e c z y w o
powszechnie,
mniejszym
wytwórczości
odpustowe. D a w n i e j w y
obecnie
wyborze
występuje
rzadziej
i
w
kalnego
(serwety,
stroju
ozdoby
m a k a t y , gipsowe
(korale,
chu
wnętrza
miesz
figury), zabawki dla
spo
żywcze.
wy
pieczywem.
suwa
Rola
znaczną rolę w życiu w s i .
t a była oczywiście n i e p o r ó w n a n i e większa w
międzywojennym,
a zwłaszcza
tową. N a u r o c z y s t e
nabożeństwa
okolicznych
Kalendarz
nale
trudno
dekoracyjne
dewocjonalia,
sobie i t e r a z w y o b r a z i ć o d p u s t bez k r a m ó w z o z d o b n y m
sie
Niemniej
pierścionki),
d z i e c i , „ p a m i ą t k i " z o d p u s t u , w t y m też i artykuły
O d p u s t y wciąż o d g r y w a j ą
form.
na odpustach elementy
stki,
wiosek.
wędrowni
kramarze,
przed
I
wojną
przybywała
odpustowy
oferując
znali
rękodzieła
stępnych
tkackie
ludowego,
surowców
itp. Obok
przygotowywanego
jak drewno,
przedmiotów
n y c h do gospodarstwa znaczny
glina,
z
łów
styczny
był
przypadkach
do
wyroby
okazję
wano
do
dla
plan
kramów
piekarze
nawet
drobne
i
obwieszo
sporządzano
p r o c e n t t o w a r u stanowiły
Jednymi
różańce
piernikarze,
w
i
byli
a
kształcie
z ciekawszych
w
odpusty
piesków,
a z okrągłych
korale
odpustu
i są
mało
niektórych
w s i , wykorzystujący
zarobku. N a
kaczek, f i g u r e k ludzkich,
charaktery
wiejskiego
pieczywa
mieszkańcy
ciastka
piernikami
każdego
owego
dodatkowego
zakupowa-
użytkowych
Widok
kolorowymi
prawie
1, 2). W y t w ó r c a m i
różne
wyroby
ostatnich na pierwszy
pieczywo.
rozłożonymi
miasteczkowi
ogólnie
skóra,
(il.
z
dosko
przybyłym
t o w a r y . Jeszcze n a początku X X w . d o m i n o w a ł y
się o z d o b n e
świa
z
tych
n y c h p ę k a m i okrągłych c i a s t e k n a n i z a n y c h n a n i t k i , s t o
okre
ludność
Spośród
do
kogutków,
krążków
zawieszania
tę
wykony
ciasta
na
są f i g u r a l n e w y p i e k i
szyi.
zwane
81
T
�П. 2. K r a m z p i e r n i k a m i , Leżajsk, 1975 г.; i l . 3. Koza
proslyńska;
i l . 4. Pies,
w y k . Józef R o g o w s k i , B r z o z ó w ,
w o j . krośnieńskie, 1967 г.; i l . 5. Gwiazdki,
w y k . A g n i e s z k a L a s o t a , Sangródź, w o j . p i o t r k o w s k i e ; i l . 6—9.
Mikołaj,
Pan,
w y k . J. Rogowski.
82
�7
в
„kozami
prostyńskimi",
przygotowywane
Prostym
kolo
MazowieckiejUroczystość
Ostrowi
9
8
na
odpust
w
ta
drobne,
figuralne
oziębianego
o d b y w a się w d n i u T r ó j c y Ś w i ę t e j , co stało się
powodem
stacie
powstania
sprzedaż
nacinane
owych
miejscowej
opowieści
figurek. Bowiem,
wyjaśniającej
w
czasie p o
w o d z i , gdy wylała rzeka B u g , na rogach kozy
uratowany
został
obraz
jak opowiadano,
przedstawiający
Świętą
Trójcę.
Legenda
kaczek,
piesków,
rozetki,
względu
kozy,
kształt s p i c z a s t e j
formowane
z
ciasta
postacie
były zdobione, w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h
kóz
zaczęto
nie
pokrywać
j e n i e r e g u l a r n y m i p a s a m i l u b p l a m a m i z ciermiobrązowej
polewy
{ i l . 3). W y r o b e m
„kóz"
zajmowali
się
n i e mieszkańcy O s t r o w i i najbliższych w s i . W
pięćdziesiątych
leżały
Ewa
do
bardziej
Zalewska
i
znanych
Franciszka
z mąki
figurek
we
i
wody.
wrzątku
Następnie k o z y
cukru
—
d u k t był gotowy
wykonaną
z
jajkami.
ta okres
piekarnie
warsztat
prosperity
Przede
codziennego
piecu.
palonego
Polewę
na
pędzelka, p o j e j wyschnięciu
Rogowskiego z Brzozowa,
nia
gotowanie
dostarczające
działały n a t e r e n i e całego k r a j u ,
przykładowo
wojennym.
było
chlebowym
pro
d o sprzedaży.
Małomiasteczkowe
my
polewą
na
miesz
z ciasta sporządzo
w
zmieszanego z
kładano p r z y p o m o c y
wykonawczyń
etapem
pieczenie
zdobiono
karmelu
odpustowego
Dalszym
i
końcu l a t
Brzezińska,
k a n k i m i a s t a . F i g u r k i kóz f o r m o w a ł y
nego
głów
mistrza
w
przeżywała
piekarskiego
w
okresie
zajmowała
d l a mieszkańców
się
Józefa
Piekar
między
wypiekiem
miasta,
równo
cześnie j e d n a k w y p e ł n i a ł a z a m ó w i e n i a b o g a t s z y c h
gospo
darzy z okolicznych w s i n a w y p i e k i okazyjne,
na wesela,
Znaczną
zgodnie
j e d n a k część
wykonywane
jarmarki,
m.in.
Obok
w
z ludowymi tradycjami
wytwórczości
na doroczne
które
odbywały
Bliznem,
wypieku
odpusty
się
Hoczewie,
„korali"
i
w
najczęściej
zdobniczymi.
stanowiły
i okresowe,
produkty
większe
pobliskich wsiach
Domaradzu
„różańców"
i
aby
Starej
—
Wsi.
przygotowywano
jeźdźców
parzonego
należały
na koniach i
weselne
posiadania
jeden
z
wystających
główki,
wycięty pasek
prosto w y k o n y w a n o
nego
wałka
szyją
i
ogonek
powstawały
ilości
a drugi
tuszem
umieszczano
dłużając
głową
oraz
tułów
zawinięty
nogi
cieście
zaznaczano
Figurki
koni,
kilku
podkreś
na
których
podobnie, w y
wykonywano
rozcięcie
także
jego d o l n e j
Delikatnymi
nos i
usta,
Nacięty
ciasta z w i j a n o
oczy
się
odpusty przygotowywano
okrągła
malowano
wzdłuż
były
sobą
ciastecz
jednego
wałeczków
w
tuszem.
z
spiralnie lub jedynie
ze
z
części
zagłębieniami
t e n sposób o t w ó r osłaniano p r z e z
krzyżujących
lub
a jeśli — t o o ł ó w k i e m
Jeźdźców
postać.
jed
zwierzęcia
ciasta. R z a d k o
N a j m n i e j kłopotliwe w w y k o n a w s t w i e
Powstały w
z
wydatną
k u górze
i -uszy
jeźdźców f o r m o w a n o
o kształcie r o z e t e k .
g ó w pasek
z
n o g i . R ę c e „ o d c i n a n o " o d boków, a
wieńczyła
ka
parokrotnie,
Zazwyczaj
prosty
„szczypanie"
i szyję.
głowa
na
Równie
jednego paska ciasta. Przez
powstawały
nacinano
piesków.
zaznaczano oczy.
nogi
w
modelowano
umiesz
postacie
postacie
uproszczony.
c i a s t a stanowiący skrzydła.
l a n o i n n e szczegóły a n a t o m i c z n e ,
lub
Ze
tych
Na wierzchu wypieku
( i l . 4). K r ó t k i e
przez
okrągłe
szyszki.
większej
końców
ciasta f o r m o w a n o
trójkątną
nacięty
i
po
przez zawiązanie wałka ciasta
przypominał ogonek.
czano
t u omów
w o j . krośnieńskim.
wszystkim
pieczywa
pieczywa
pszennego,
p r o d u k t ó w sposób i c h w y k o n a n i a był b a r d z o
Kaczuszki powstawały
pętelkę,
b o h a t e r k i wydarzeń.
z
przypominające
n a konieczność
m a k i l k a w e r s j i , które n i e o d m i e n n i e łączą się z postacią
Pierwotnie
ciasteczka
ciasta. D o u l u b i o n y c h wzorów
brze
łączono.
nałożenie
ciasta.
Na
też w y p i e k i w kształcie p o s t a c i
l u d z k i c h — podobne do M i k o l a i pieczonych na 6 g r u d n i a .
Nazywano
racyjnością
taki
j e „ p a n a m i " , a odznaczały
niż
ozdabiano
umieszczonym
ciasta
drobne
ciasteczka.
wydatnym
się większą
Najczęściej
kapeluszem,
szamerunkiem
n a tułowiu, p o w s t a ł y m z pasków i g u z ó w
l u b nałożoną
na
tułów
„gałązką"
z
ciasta
6—9). D o k ł a d n i e j podkreślano r y s y t w a r z y , a oczy
czano
deko
wypiek
(il.
zazna
ziarnkami grochu l u b pieprzu. Do dekoracji
tego
83
7
�П.
typu
wypieków
karniczych
stosowano
Najbardziej
terenie
dzina
sprzedaje
jednak
i
w
wiadomości
Polsce
niewątpliwie
znaną
również
wypieku
związany
w
należy
Frankfurt
Pracownie
handlu
Warszawa)
Odrodzenia
bardziej znanych
zaliczyć
XIX
pie
odpustowym
które do d n i a d z i
i
jarmarkach na
osiągnęła
ta
i n a pocz.
dzie
XX
piernikami
już
w
rozwijał
przeżywały
w
w.,
Toruniu
już
rozkwit
wytwórczością
innych krajach europejskich. Do
m i a s t , w których w y t w a r z a n o
Norymbergę,
są
miastach,
znaczny
b y l z tego t y p u
zanoto
1405 г.,
się w
U l m , Offenbach,
n.Menem, Salzburg, a w Czechach
XVIII—XIX
my
naj
pierniki
Bazyleję,
Ploućnice .
3
p i e r n i k ó w istniały też w w i e l u p o l s k i c h m i a
(il.
w.,
odznaczały
matyka
cukier.
pierników
pierników
3
dobie
o
(Poznań,
wzmianki o
w
końcu
Śląska,
pracowniach
pieczywem
rozwoju
ze
się z p i e r n i k a r s t w a c e c h o w e g o .
X I V w . . Wyrób
które
innych
na odpustach
Pełnię
wytwórczości
Pierwsze
w
piernikarskie
pierniki,
się
Małopolski.
w
w
dekoracyjnym
k o l o r o w e
a wywodzi
wano
Formy
także m a k t g r u b o z i a r n i s t y
są j e d n a k
siejszego
10—12.
w
się kunsztowną
desce.
ornamentyką,
wiązała się z życiem mieszczańskim
10). S z c z e g ó l n i e
dam
żłobione
i
p o p u l a r n e były
kawalerów,
karoc,
żołnierzy
prząśniczek,
ich te
wizerunki strojnych
pieszych
niemowląt
a
i dworskim
w
bądź
konnych,
powijakach,
herbów
m i a s t i o z d o b n y c h serc. Z t e m a t ó w r e l i g i j n y c h p o p u l a r n e
były
przedstawienia
Madonny
wania, Trzech
Króli, A d a m a
kołaja.
też
cych,
Znane
były
np. koguta,
Wytwarzane
przedstawienia
bociana,
z tych form
dekoracyjną,
aby
zachować p o u p i e c z e n i u
być
bardzo
trudności w
rzaniem
ciasta
do
jelenia,
pierniki
rolę
siało
gdyż
z Dzieciątkiem,
używane
twarde,
co
postaci
psa,
zwierzę
niedźwiedzia.
spełniały
przeważnie
do i c h w y r o b u
przysparzało
wykonywano
środki spulchniające,
z
wytwa
pierniki
nie
historyczne
potwierdzają
istnienie
z
używając
i c h p r o d u k c j i rzeźbionych f o r m . N a t e r e n i e
źródła
ciasto,
oczywiście
też r ó w n o l e g l e
twardych
zawierającego
i św. M i
w i e r n y kształt f o r m y , m u
spożyciu. D l a t e g o
pierników
Ukrzyżo
i E w y , Aniołów
Niemiec
osobnych
ce
p i e r n i k a m i toruńskimi n a czele.
chów
piernikarskich dla wytwórców
O b o k T o r u n i a z n a j d o w a ł y się n a P o m o r z u W s c h . (Gdańsk,
nych
pierników
M a l b o r k , Elbląg, P a s ł ę k ) , Śląsku ( W r o c l a w ,
w y ł ą c z n i e do k o n s u m p c j i . Przypuszczać należy, że 1 wśród
s t a c h , z najsłynniejszymi
Gliwice,
cibórz, B r z e g , N y s a ) i w Małopolsce ( K r a k ó w ,
Tarnów).
Szczyt r o z w o j u
piernikarskiego
pada w Polsce na X V I I — X V I I I
przez
z
miejskich
drewnianych
wykonywaniem
ladnicy
cechowych
form
trudnili
piekarscy,
miały
królewskiego l u b w y s o k o
84
zdobionych
zawodowi
przy
wytwarzane
odciskane
snycerką.
się u z d o l n i e n i a r t y s t y c z n i e
a także
ficy — gdy p i e r n i k i
mistrzów
bogato
Wadowice,
kunsztu
w. Pierniki
Ra
snycerze
o s t a t n i c h rozwijały
wykorzystywane
W
Ich
stopniowo
cze
stają
lub gra
p o s t a w i o n y c h osobistości . F o r -
w
się
pierników
pewne
późniejszym
przeznaczonych
rodzaje
okresie
zdobnictwa
przez
ludowe
piernikarstwo.
były
być p r z e z n a c z o n e d l a d w o r u
4
tych
i wytwórców
twardych, figural
XIX
klasyczne
przez
Hamburgu
odznaczające
stycznym,
aby
piernikarstwo
z n a c z e n i e . Ręczne,
zastąpione
rymberdze,
nie
w.
swe
się
fabryczne,
i
już
innych
miastach
z
nich
w
Europy,
poziomem
pierniki
traci
formy
produkowane
tak wysokim
uzyskiwane
cechowe
drewniane
zo
No
lecz
arty
stanowiły
�I I . 13, 14. N i e m o w l ę w b e c i k u , d a w n a f o r m a p i e r n i k a r s k a z C i e s z y n a
(wys.
i współczesny p i e r n i k J a n a B i l e w i c z a z Ż y w c a ( w y s . 24 c m ) , 1960 r .
dzieła s z t u k i p o d z i w i a n e p r z e z w a r s t w y e l i t a r n e . F o r m y
ręczne zaczynają w y r a b i a ć r ó w n i e ż niekształceni s n y c e
rze, w z o r y ulegają u p r o s z c z e n i u — p i e r n i k a r s t w o n a b i e r a
cech l u d o w y c h , w y r a b i a n e p r z e d e w s z y s t k i m d l a uboższej
ludności m i a s t i d l a w s i .
5
Zaczynają
się
pojawiać
zastępuje
nałożona
staje
kolorowy.
się
władnie w
pierniki,
lub rysowana
W
XX
odpustowych
w
których
panuje
on
użycie
kształt,
foremki,
rysunek.
nadające
jedynie
k o n t u r y takiego
są o b w i e d z i o n e
paskie-m b l a c h y u s t a w i o n y m
do p o w i e r z c h n i
k l o c k a . P i e r n i k wytłoczony
my
z
zachowuje
zewnętrzny
rysunku
odtworzonego
k o n t u r ; szczegóły
piernikarz
rysunku
z takiej
wizerunku
tylko
zaznaczone p r z y
powtarza
następnie
for
jego
pomocy
kolorowym l u
k r e m n a g ł a d k i e j p o w i e r z c h n i p i e r n i k a " . Stąd już
e
jeden
k r o k do przejęcia p r z e z m a l e w a r s z t a t y p i e r n i k a r s k i e t a k
niegdyś
ekskluzywnej
wytwórczości
pierników
figural
nych.
w
t e j sprzyjał
małych
także f a k t o ż y w i e n i a
miastach
po
reformach
gospodar
uwłaszczenio
w y c h , które p r z y c z y n i ł y się do wciągnięcia w k r ą g
miany
W
handlowej
celu
szerokich
zaspokojenia
wytwórczość
jej
warstw
potrzeb
małomiasteczkowych
i
ludności
gustów
warsztatów
wy
wiejskiej.
rozwija
się
piernikar-
się sposób w y t w a r z a n i a
pierników
farmami
brzegów,
zdobienia,
w
szczegóły. C i a s t o
z
t u b przez
uzyskanie
różnej
sprymitywizowanej
for
cieście
z
którego
cynfolii,
główek
barwnych
postaci
podkreślone
zdobi
się
końcówki
zo
kolorowym
wyciskanym
co p o z w a l a
Upowszechnia
oleodrukowych
wzoru.
procesowi
d e k o r a c j i . Czynność
piernikarze szprycowaniem.
wzo
blaszaną
wycinanie
na
tą
zwą
się także
zdo
b i e n i e p i e r n i k ó w p o p r z e z n a k l e j a n i e błyszczącej
kolorowej
nalepek,
l u d z k i c h , okolicznościowych
najczęściej
napisów,
a
powiązane
z
o s t a t n i o l u s t e r e k i f o t o g r a f i i <iil. 20).
Piernikarstwo
typu
niektórzy
scy
a
małopolskie
wytwórczością
właściciele
—
uczyli
nawet
w
się
na
samym
w
tach
silnie
—
Czech
Wadowicach,
I
wojną
piekar
światową
pierniki
Jeszcze w
wykonywano
Krakowie,
Słowacji,
wytwórniach,
wytwarzających
miastach n a t y m terenie.
6 0 - t y c h naszego w i e k u
i
mistrzowie
tamtejszych
Wiedniu. Przed
istniała gęsta sieć z a k ł a d ó w
znaczniejszych
było
terenie
warsztatów
zawodu
R z e s z o w i e , Jarosławiu
w
trakcie
piernikowe
dość różnorodnej
kiego
lecz
ułatwiającą
wielkości
Kętach,
—
w
l u k r e m n a k ł a d a n y m za pomocą pędzla o r a z
s k i c h , k t ó r e kontynuują wcześniejsze doświadczenia w i e l
piernikarstwa
poszczególnych
przez odciskanie
drewnianymi lub metalowymi
wokół
ręcznego
stają
na
Miko
t a k obecnie c h a r a k t e r y
D o p i e r o p o u p i e c z e n i u p i e r n i k zostaje p o d d a n y
tego
Sytuacji
czego
Upowszechnia
rów
prostopadle
zachowały
j a k n p . jeźdźców
kształty s e r c ('u. 20).
wszech
określony
przez te w a r s z t a t y
wyrobów
( i l . 16) i s p o p u l a r y z o w a ł y
styczne
obwódką
ciastu
„Zewnętrzne
łajów
egzemplarzy
kramach.
dawnych
k o n i a c h , n i e m o w l ą t w p o w i j a k a c h ( i l . 14), p o s t a c i
rzeźbę
Z a m i a s t d a w n y c h f o r m rzeźbionych w desce wchodzą
w
wzorów
Piernik
ornamentyka.
wieku
mie. P i e r n i k i wytwarzane
wiele
28 c m )
je w
Tarnowie,
i Kańczudze. Obecnie
w
la
Żywcu,
Zakliczynie,
do
najbar-
85
�dziej
znanych
Żywca
i
oraz
należą
bracia
Zygmunt
Bilewicz
Słowikowie
(syn Jana)
pracujący
w
z
zielony
z żółtego i n i e b i e s k i e g o
Przemyślu
żowego
i żółtego. U z y s k i w a n o
Kańczudze .
Pracochłonny proces p r o d u k c j i pierników trwał przez
dni, a
mistrzów
tajniki
uczniom
i
zawodu
były
strzeżone
przekazywane
przed
przez
konkurencją,
silną
W
zależności
do żółtej —
nakładano
o składniki i sposób w y k o n y w a n i a c i a s t a udzielają
cynfolię
bardzo
Można
dzano
powiedzieć, że ciasto
sporzą
j a j e k , mąki ziemniaczanej,
d u , który w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m zastąpiono
ze słodu z i e m n i a c z a n e g o ,
esencji
zapachowych
oraz a m o n i a k u l u b p r o s z k u d o p i e c z e n i a .
sto „ o d p o c z y w a ł o " p r z e z
później
mami
wycinano
czono
je
na
egzemplarze
które
pod
było
określoną
rozwałkowywane,
poszczególne
blachach
na
rozkładano
wstawiano
kształty
jasno-złoty
do
d n i . Wysuszone
zaczynając
syropu
przez
dodanie
kolor.
wym
i
niebieskim. Przez
Upieczone
na
deskach,
trwało
po
z białek j a j ,
ziemniaczanej.
barwiono
dostępnych
k o l o r a c h : żółtym,
i c h łączenie
się
przez
n a całą
uzyskiwano
datkowe k o l o r y n p . fioletowy z czerwonego i
86
i
lukrem-glazurą,
mąki
barwników
podstawowych
w Krakowie
bądź N o r y m b e r g i .
wędrowni
w
różo
do
niebieskiego,
i
oraz
były
kupcy,
oleodrukowe
w
też
glazurą
błyszczącą
specjalnych
spoza
Dostarczali
można
było
granic
je
pier-
kupić
p r z e d wojną w w i e l u żydowskich s k l e p i k a c h . Obecnie
tego t y p u d o d a t k ó w zuboża ilość w y t w a r z a n y c h
rowano
miast
powierzchnię
masę,
wzory,
w
sposobami
jącymi
wypieku
z której
usztywniano
tubkach
mąką
Nie
G l a z u r a , którą
sma
była
dość
rzadka,
nakładane
ziemniaczaną
metalowymi
otrzymania
wszel
je z
wykonywano
zakończonych
możliwość
n p . sprowadzając
je
brak
wzorów,
choć pracujący p i e r n i k a r z e starają się pozyskać j e
dostępnymi
do
malinowy,
pokryty
l u b sprowadzane
mieckiej Republiki Demokratycznej.
warstwy
i
napisów
pie
zdobiono
ziemniaczanego
nikarzom
do
wytwarzane
pierników
suszenie
cienkiej
spożywczych
cia
(3—4 g o
podkłady
z Wiednia
dodawano
papierki
kimi
O t r z y m a n ą białą masę w zależności o d p o t r z e b
handlu, o trzech
korzeni
kraju,
itp. Na piernik
glansowane
ostatnie
drukarniach
czasami
for
w i e r z c h n i ę w y p i e k u . Glazurę w y k o n y w a n o
żelatyny,
i
„ t r a g a r z e " znajdujące
pierniki
o d nałożenia
syropem
cytrynowy
Te
glazury
a następnie
wyschnięcia
n a specjalne
mio
Wyrobione
ilość czasu
sufitem pracowni. Zazwyczaj
2—3
barw
odcienie
n p . do r ó ż o w e j — s m a k
kolorowe
jako
główki.
j e d n a k ogólnie
z mąki pszennej,
dziny),
odpo
niechętnie.
od b a r w y
niej walory smakowe
aż d o l a t o s t a t n i e j w o j n y . Jeszcze dziś p i e r n i k a r z e p y t a n i
wiedzi
z ró
różne
p r z e z słabsze l u b s i l n i e j s z e n a s y c e n i e g l a z u r y b a r w n i k a m i .
7
kilka
l u b pomarańczowy
też
i
nato
ozdobne
umieszczano
końcówkami,
żłobkowanej
da
obwódki,
o
różnej grubości, w zależności o d r o d z a j u k o ń c ó w k i . W z o r y
zdobnicze
przejmowali
uczniowie
od
swych
mistrzów,
c z a s a m i z własnej i n w e n c j i t w ó r c z e j d o d a w a l i n o w e
wiązania. J a k o
rzystywano
elementy
motywy
Przygotowany
dekoracyjne
kwiatowe
towar
bądź
odbierany
najczęściej
roz
wyko
geometryczne.
był
od
wytwórców
p r z e z h a n d l a r z y — kupców, którzy r o z w o z i l i go p o
oko
licznych
brali
odpustach
i jarmarkach. Ludzie
c i często
�I I . 15, 16. Mikołaj,
f o r m a d a w n a i współczesna; i l . 17, 18. Diabeł, p i e r n i k J . B i l e w i c z a ( w y s . 29 c m ) i d a w n a f o r m a
z M a ł o p o l s k i ( w y s . 22 c m ) ; i l . 19, 20. S e r c e , d a w n a f o r m a z W a d o w i c i p i e r n i k T a d e u s z a S ł o w i k a z K a ń c z u g i ,
woj. przemyskie.
]9
20
�Produkcja
piórników
byia
sezonowa, uzależniona
świąt d o r o c z n y c h . N a W i e l k a n o c
baranków
stojących
wykonywano
l u b leżących,
pisanek,
kurek, ko
g u t k ó w . N a dzień 6 g r u d n i a p i e c z o n o g ł ó w n i e
natomiast
n a Boże
gotowywano
Narodzenie
postacie
ozdób c h o i n k o w y c h
oprócz
aniołów,
n p . gwiazdek,
Mikołaje,
Mikołajów
diabłów
i
wielkości,
-kukiełki
oraz
koniki,
dużą
jeźdźców
ilość o k r ą g ł y c h
ilość
koszyczków
z k w i a t a m i , k u r e k , k o n i k ó w , aniołków, l a l e c z e k ,
0 różnej
przy
znaczną
domków,
i t p . Poza s e z o n e m n a o d p u s t y i j a r m a r k i
bucików
pieczono
serca
na koniach,
lalki-
ciasteczek,
barwio
n y c h n a żółto l u b c z e r w o n o i n a w l e k a n y c h n a n i t k i
korale
bądź
zajęły
poczesne m i e j s c e
szczególnie
dotyczącej
w
okresu
par. Według obowiązujących
były
przez
chłopców
kach
tych
umieszczano
ludowej
kojarzenia
zwyczajów
d l a dziewcząt,
napisy
się
„Kocham
Cię", „ Z
swych
serca"
wybranków
przedstawiające
młodych
serca
dlatego
imion
kupowane
na
jeźdźców
na
natomiast
najczęściej
koniach.
beciku, laleczki, k o n i k i
rodzice
pierniki
Chrzestni,
{ i l . 24). N a
Boże
przeważnie k u p o w a l i d l a dzieci
—
uczuć — n p .
u p o m i n k i z o d p u s t u n a b y w a l i d l a chrześniaków
w
wypie
dziewczęcych:
( i l . 20). D z i e w c z ę t a
kupowały
wiej
zwyczajowości,
„Mani", „Hani", „Zosi" l u b proste w y z n a n i e
dla
jako
różańce.
P i e r n i k i k u p o w a n e n a o d p u s t a c h p r z e z ludność
ską
od
najwięcej
jako
kukiełki
Narodzenie
Mikołaje,
diabły
1 aniołki, zaś n a W i e l k a n o c b a r a n k i (id. 22).
P o z a Małopolską
Wielkopolsce.
Jako
w y r ó b pierników
ostatni
działał do 1970 r . K a z i m i e r z
И. 2 1 . Т. S ł o w i k
przy
nikarskiej
w
t o w a r n a k r e d y t , oddając p i e r n i k a r z o m należność
po
ich
sprzedaniu
rodzin
wówczas,
przekazać
całości. S a m i
zajmowali
gdy
się
wytworzonego
mistrzowie
sprzedażą
towaru
kupcom.
I I . 22. Baranek
wyk. Kazimierz
dopiero
l u b członkowie
rzadko
nie byli
i
dopiero
w
stanie
b y ł też
tym
w
terenie
mieszkający
się ze s t a r e j
j e g o M i c h a ł uczył się
Gnieźnie, g d z i e w k o ń c o w y c h
w
pier-
zawodu
l a t a c h ubiegłego
wieku
otrzymał d y p l o m p i e k a r z a i głównie t e n zawód uprawiał.
Nauka
syn
jednak
obejmowała
jego Stefan
też
wyrób
Szczepan P i j a n o w s k i ,
pierników,
po nauce
u
gdyż
ojca,
o t r z y m a ł także w Gnieźnie w 1901 r . d y p l o m m i s t r z o w s k i
zajmując
wielkanocny,
Pijanowski,
rodziny. Dziad
na
Pijanowski
Mieścisku koło W ą g r o w c a . W y w o d z i ł
pracy.
znany
piernikarz
się
przede
wszystkim
wypiekiem
pierników
w y s . 14 c m , w y k . Z y g m u n t B i l e w i c z , Ż y w i e c ; i l . 23. Kura,
w y s . 11 c m ,
Mieścisko, w o j . p i l s k i e , 1965 г.; i l . 24. Koń, w y k . A n t o n i Zajączek, K ę t y ,
woj. bielskie.
�przeznaczonych
się
do
umiłowaniem
wiedzy.
M.in
czarny
piernik
sprzedaży
zawodu
uzyskał
i
na
od cechu
toruński,
odpustach.
chęcią
Odznacza!
zdobywania
toruńskiego
a synowi
nowej
przepis
Kazimierzowi
1905 г., n a j b a r d z i e j garnącemu się do p o m o c y
na
ur. w
ojcu, prze
kazał zasadę, że n i e należy w y ł ą c z n i e k o p i o w a ć
wyuczo
n y c h w z o r ó w l e c z starać się t w o r z y ć własne rozwiązania.
W
1935 г., p o śmierci S t e f a n a
Szczepana
Pijanowskiego,
pracownię piekarską przejął s y n K a z i m i e r z , który
mał w
wem
w
1928 r . p a t e n t n a w y t w a r z a n i e
sprzedaży
pracy
Wyroby
kach
na terenie
pomagała
swoje
w
sprzedawał
Janowcu,
Wągrowcu
Rogoźnie,
Sokolnikach,
sobie
Kłodzku
Pi janowski
i
konia i
wykonywał
dwa
(w
pszennej
proporcji
Ciasto
zawierało
podstawowe
garnuszków
czarne,
miód,
musiał
5
obok
być
kakao,
a
ugotowanego
cukru
—
godzin. Po
pierniki
rozwałkowaniu
z
figuralne: koniki,
postacie
ludzkie zwane
jeźdźców
„małe
produktów,
i
„dużymi
osiągały
dzenie
Zagniecione
kształcie
przez
kilka
formami
koniach,
serca
centymetrów.
Wyroby
I I . 25. Jeździec, w y k . K . P i j a n o w s k i .
w s z y s t k i m serca i p o s t a c i e l u d z k i e , z w a
pamprami", wycinane
wysokość
pieczone
lukier
p a m p r y " . Wielkość i c h
nie przekraczała d w u d z i e s t u k i l k u
większe, p r z e d e
bądź
cukru
wycinał
na
wo
garnek
prawdziwy
karmelowy.
Pijanowski
tłusz
w
1
wymienionych
korzenne,
przygotowany
zrumieniony
na
ciasto o d p o c z y w a ł o w z i m n y m p o m i e s z c z e n i u
ne
Aby
furmankę.
mąki, j a j , n i e w i e l k i e j ilości
jeszcze p r z y p r a w y
sztuczny
i
i
Górze,
Panigrodzie.
nawet
czu, a m o n i a k u i l u k r u , c z y l i c u k r u
wody).
jarmar
Margoninie
c i a s t a — białe i c z a r n e . D o w y r o b u ciasta b i a
łego u ż y w a ł
dzie
Stefania.
okolicznych
Ryczywole,
t r a n s p o r t nabył
Kazimierz
rodzaje
Piernikarzowi
od 1955 r . żona
sam na
z pra
oraz n a o d p u s t a c h w Ujściu, S r e b r n e j
Czeszewie,
uiatwić
Poznańskiego.
siostra, a
otrzy
pierników
od
były
gwiazdek,
Oprócz
wymienionych
ciastka
—
50 d o
drobne
listków,
wypieków
które
ręcznie
ciasteczka
ptaszków,
„brukowce",
były
80 c m . N a
I I . 26, 27. Pamper,
Naro
choinkowe
bucików
wykonywał
powstawały
nożem
Boże
w
pociętych
ciasta umieszczanych
w
okrągłej,
metalowej
foremce.
Każdy
itp.
piernikarz
z
wałeczków
kim,
piernik
bezbarwnym
czonego
cuikru
przed
upieczeniem
lukrem,
i białek
składającym
jaj. Do
w y s . 55 c m i 22 c m , w y k . K . P i j a n o w s k i , 1965 r.
smarowano
się
zdobienia
z
lek
rozpusz
upieczonych
�twie piernikowej formy
w y p r a c o w a ł najpełniej
przy
t w o r z e n i u dużych „ p a m p r ó w " . P r o s t a , a jednocześnie
z w a l i s t a postać chłopka z d o b i o n a była delikatną, n i e m a l
koronkową
siateczką
l u k r o w y c h wężyków,
doskonale
uwydatniającą c h a r a k t e r p o s t a c i . Czyniło t o z t y c h p i e r
n i k ó w cenne dzieła l u d o w e g o k u n s z t u • i(il. 26).
28
29
I ) . 28, 29. S e r c a , w y s . 32 i 32 c m , w y k . K .
II.
30. Serce,
w y s . 10 c m , w y k . K .
Pijanowski.
Pijanowski,
1965 r .
już p i e r n i k ó w sporządzano l u k i e r gęsty. S z t y w n o ś ć
uzyskiwał
Do
piernikarz
zdobienia
nymi,
pierników
spożywczymi
pach
przez
Gniezna
i
dosypanie
lukier
był
barwiony
Najchętniej
czerwonego, zielonego i żółtego oraz
mąki.
fabrycz
barwnikami, kupowanymi
Poznania.
masy
pszennej
w
używano
skle
koloru
naturalnego —
bia
łego. L u k i e r wyciskał p i e r n i k a r z z p e r g a m i n o w y c h t u b e k ,
a w
zależności
uzyskiwano
Do
ozdób
cukier
o d wielkości
grubszy
wyciętego
l u b cieńszy
wykorzystywano
i paski kolorowej
otworu w
wężyk
także
lukru
mak, gruboziarnisty
cynfolii. Te ostatnie
wyłącznie n a p o s t a c i e dużych
tubce
( i l . 21).
naklejano
„pamprów".
Szczególny c h a r a k t e r p i e r n i k ó w K a z i m i e r z a
nych
sunku
rysy
powierzchnię
drukowanych
postaci,
twarzy
wypieku.
nalepek,
zdobiąc
Nie
Pijanow-
wykorzystując
poprzestawał
paseczkami
i
Omówione powyżej bogate t r a d y c j e związane z róż
n y m i r o d z a j a m i o z d o b n e g o l u d o w e g o p i e c z y w a świadczą
o j e g o z n a c z n e j niegdyś r o l i w życiu mieszkańców w s i .
O b e c n i e r o l a t a b a r d z o się zmniejszyła,-pierniki znalazły
konkurencję w w y r o b a c h p r z e m y s ł o w y c h , w i n n e g o r o
dzaju „pamiątkach". N a t o m i a s t w ostatnich p a r u l a t a c h
p i e r n i k i zaczęły się p o j a w i a ć n a różnych f e s t y n a c h i
C e p e l i a d a c h , można j e też od czasu do czasu kupić w
s k l e p a c h C e p e l i i . Znajdują z a w s z e chętnych n a b y w c ó w
wśród publiczności m i e j s k i e j , szczególnie serca ze s t o
s o w n y m i d e d y k a c j a m i (np. „Kochaj mnie") i i m i o n a m i
solenizantów.
Na
pewno
istnienie
warto
kolorowych
istniejących
jeszcze
dołożyć wysiłków,
pierników,
warsztatów,
alby
przedłużyć
podtrzymać
produkcję
zapewnić
ciągłość
tra
d y c j i , przyuczając m ł o d y c h a d e p t ó w — k t ó r y m t r z e b a b y
s k i e g o polegał n a i c h l u k r o w e j d e k o r a c j i , nakładanej n a
gładką
Obecnie
wytwórczość pierników znacznie
zmalała,
s t a r s i normalną koleją r z e c z y odchodzą, młodzi n i e p o
dejmują z a w o d u , woląc inną, lżejszą i l e p i e j
płatną
pracę. Z a w ó d p i e r n i k a r z a w y m a g a
b o w i e m znacznego
wysiłku f i z y c z n e g o , a n a d t o drobiazgowości i p o c z u c i a
e s t e t y k i . P r a c u j ą c y jeszcze s t a r z y p i e r n i k a r z e najczęściej
n i e posiadają już uczniów, d l a t e g o też t r z e b a się liczyć
z f a k t e m z a n i k u t e g o r o d z a j u p i e c z y w a w b l i s k i e j już
przyszłości.
tylko
wężykami
i szczegóły u b i o r u . M i s t r z o s t w o
w
żad
na r y
lukru
zdobnic
jednak
dać
odpowiednie
zarobki
i
gwarancje
dalszej
egzystencji.
Wydaje
stosunek
do
świadomości
praktykach
się
również,
chleba,
społecznej
nowej,
że
wielowiekowy,
istniejący
mógłby
rodzącej
się
po
symboliczny
dzień
zostać
dzisiejszy
w
wykorzystany
w
obrzędowości
świeckiej.
P R Z Y P I S Y
P o r . : J . Olędzki, D o r o c z n e
pieczywo
obrzędowe
północno-wschodniej
Polski,
„ P o l . Szt. L u d . R. X V , 1961
n r 1, s. 3 — 2 3 ; o r a z Konkursowe
noworoczne
pieczywo
kurpiowskie,
„ P o l . Szt. L u d . " R. X V I , 1962 n r 4, s.
237—244; a także Sztuka
Kurpiów,
W r o c ł a w 1971, s. 3 8 —
—40.
J a n i n a K r u s z e l n i c k a , Pierniki
toruńskie
i
inne
w zbiorach
Muzeum
w Toruniu,
T o r u ń 1956, s. 14 i 20.
op. c i t . , s. 29.
op. c i t . , s. 19.
1
2
3
4
M a r i a Ż y w i r s k a , Rzeźbione
formy
piernikarskie,
„ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957 n r 2, s. 102—106.
J . K r u s z e l n i c k a , op. c i t . , s. 38.
H a l i n a W ó j c i k , Pierniki
odpustowe
w pld-wsch,.
Małopolsce,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966 n r 3/4.
D a n e o K a z i m i e r z u P i j a n o w s k i m uzyskałam od
w d o w y po p i e r n i k a r z u S t e f a n i i P i j a n o w s k i e j .
Warsztat
S ł o w i k ó w szczegółowo został o p i s a n y
w
czasie p r a c d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h
w Pań
stwowym Muzeum Etnograficznym.
5
s
7
8
F o t . : K . C h o j n a c k i — i l . 1, 2, 21; S t . D e p t u s z e w s k i — i l . 10-ч14, 17; J . Olędzki — i l . 3; L . P e r z i F . M a ć k o w i a k — i l . 23, 25, 27—30;
W.
Fot.
Szulc —
ze zbiorów:
i l . 8; J . S w i d e r s k i
Muzeum
Narodowego
w
— i l . 5, 15, 16, 18—20 , 22, 26; L .
Poznaniu
T r o j a n o w s k i — i l . 4, 6; H . Wójcik — i l . 24.
— i l . 23, 25, 27—30; P a ń s t w o w e g o M u z e u m
i l . 2, 4, 7, 9, Zl.
Etnograficznego
w
Warszawie
—
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c83bad8490f950a8ee4f5f5670308d83.pdf
e9e286be67b6a147de58de824d9f5474
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4348
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4047
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.127-128
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Inne
(rzeźba, c e r a m i k a ) ; I I — A n t o n i T o b o r o w i c z z Z a g ó r z a (rzeźba, płasko
rzeźba) i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z
M e d y n i G ł o g o w s k i e j (rzeźba c e r a
miczna); I I I — Władysław Kamiński
z Brzozówki (rzeźba). P o n a d t o p r z y
znano 3 wyróżnienia.
10.Ш — w k o n s u l a c i e a m e r y k a ń
s k i m w K r a k o w i e o t w a r t a została
w y s t a w a amerykańskiej m a l a r k i —
p r y m i t y w i s t k i M a r y Bruce Sharon.
Z okazji wystawy wydano katalog
zawierający
słowo wstępne
córki
a r t y s t y k i oraz i l u s t r a c j e z k o m e n
tarzami malarki.
I I — „Polska Sztuka L u d o w a " ,
wystawa w Muzeum Etnologicznym
w B a r c e l o n i e . W y s t a w a duża, p o n a d
1000 eksponatów. K o m i s a r z e m była
m g r H a l i n a Olędzka. W y d a n o k a
talog. Organizator — Państwowe M u
zeum Etnograficzne w
Warszawie.
P o l s k a s z t u k a l u d o w a z a granicą
I — w Wiedniu, w Instytucie Pol
skim, z okazji D n i L u b l i n a otwarto
m.in. w y s t a w y : „Lublin przedstawia
s i ę " i „Sztuka l u d o w a w
regionie
l u b e l s k i m " . O d b y ł y się też w y s t ę p y
Zespołu Pieśni i T a ń c a U M C S .
S
U
M
M
A
R
I
E
S
SUMMARY
A n n a
Kunczyńska-Iracka
— A REVIEW
OF
T H E W O R K S D E V O T E D TO P O L I S H F O L K
PAINTING,
SCULPTURE AND GRAPHICS PUBLISHED
IN
THE
Y E A R S 1964—1977
T h e a u t h o r l o o k s a t t h e r e s u l t s of r e s e a r c h d e v o t e d
to s c u l p t u r e s a n d p a i n t i n g s .
She r e v i e w s o v e r a d o z e n b o o k s a n d o v e r a 100
a r t i c l e s p u b l i s h e d i n t h i s p e r i o d . A m a j o r i t y of these
are m o n o g r a p h i c a n d d o c u m e n t a r y w o r k s .
Teresa
A m b r o ż e w i c z
—
CHURCH
FAIR
BREAD
A n article devoted to the decorative bread baked
for c h u r c h f a i r s b y b a k e r s a n d honey cake m a k e r s i n
s m a l l t o w n s . S p e c i a l k i n d s of b r e a d w e r e m a d e f o r
c h u r c h f a i r s i n h u m a n or a n i m a l f o r m .
C o l o u r e d h o n e y cakes a r e a n e s p e c i a l l y
decorative
k i n d of c h u r c h f a i r b a k i n g w i t h r o o t s i n a t r a d i t i o n of
honey cake m a k e r s guilds w h i c h developed i n P o l a n d
between the X l V t h century and the X l X t h century.
They retain the old patterns i n a very simple f o r m
and w i t h m u c h changed decorative techniques (riders,
babes i n a r m s , st. n i c h o l a s ' , h e a r t s a n d o t h e r s ) .
T h e y h o n e y cakes a r e m a d e i n w o o d e n or m e t a l
forms a n d are decorated after b a k i n g w i t h i c i n g sugar
or w i t h p a p e r d e c o r a t i o n s .
A l e k s a n d e r
(CONT.)
J a c k o w s k i -
A n d r z e j W a j d a zrealizował n a za
mówienie Interpressu 5 0 - m i n u t o w y
film kolorowy o L u d w i k u Zimmererźe i j e g o k o l e k c j i . T y t u ł f i l m u :
„ Z a p r o s z e n i e do w n ę t r z a " .
I I I — „Sztuka N a i w n a z P o l s k i "
— w ośrodku I n f o r m a c j i i K u l t u r y
Polskiej
w
Bratysławie. Wystawę
przygotowało Państwowe
Muzeum
Etnograficzne w
Warszawie.
PICTURES ON
GLASS
T h e a r t i c l e c o n t a i n s a d e s c r i p t i o n of t h e t e c h n i q u e s
of h o n e y c a k e m a k i n g i n t h e p a s t a n d p r e s e n t .
T h e n t h e a u t h o r s e p a r a t e l y discusses p a i n t i n g s b y
c h i l d r e n a n d y o u t h , a m o n g others b y those f r o m Paszyn
n e a r N o w y Sącz ( S o u t h e r n P o l a n d ) , a v i l l a g e n o t e d f o r
i t s w o o d e n s c u l p t i n g . I t is c a r r i e d o u t t h e r e b y m e n a n d
boys w h o h a v e been e n c o u r a g e d b y t h e l o c a l p a r i s h -priest, father N i t k a . As the girls resented i t at f i r s t
t h e p r i e s t o r g a n i z e d f o r t h e m a c o u r s e of p a i n t i n g .
C u r r e n t l y also a d u l t s are engaged i n p a i n t i n g at Paszyn.
F i n a l l y t h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e p a i n t i n g o n glass
i n r u r a l areas a n d t o w n p e r i p h e r i e s , b o t h r e l i g i o u s p a i n t
i n g ( f i g . 12, 13) a n d d e c o r a t i v e o n e , p a i n t i n g o n t a p e s t r i e s ,
„ s o u v e n i r s " b a c k g r o u n d s t o p h o t o g r a p h s ( f i g . 17).
•
Р
Е
З
Ю
PAST
AND
М
Е
OF ARTICLES
Tadeusz
OF
THE
AREA. A
M.
Trajdos
ARTISTIC
—
CRAFTS
IN
THE
PRESENT
POLISH
SPISZ
SUMMARY
P a r i s h r e c o r d s i n t h e P o l i s h Spisz a r e a c o n t a i n i n
teresting documents w h i c h show that m a n y painters
a n d p o t t e r s , w h o also r a n t h e i r o w n f a r m s l i v e d i n t h e
Spisz v i l l a g e s i n t h e X V I I t h a n d X V I I I t h c e n t u r i e s . T h e
d e s c e n d a n t s of these a r t i s t s i n h e r i t e d t h i s o c c u p a t i o n
a n d t o o k o n s u r n a m e s l i k e „ m a l a r c z y k " ( p a i n t e r ) or
„garcarz" and „garcarczyk" (potter) w h i c h have s u r v i v e d
d o w n to the present century. U p t i l l the X l X t h c e n t u r y
t h e r e w a s a t least one p a i n t e r ' s c r a f t s h o p i n n e a r l y e a c h
v i l l a g e w h i c h p r o d u c e d r e l i g i o u s p a i n t i n g s o n w o o d or
glass
and fulfilled
orders for
parish churches
and
c h a p e l s . T h i s t r a d i t i o n i n e f f e c t d i e d o u t i n t h e Spisz
region in the X X t h century. Today only a few
people
i n t h e w h o l e area, l i k e J a k u b W o d z i a k f r o m K a c w i n
p a i n t or look after the decorations inside the churches
and paint oil paintings depicting pastoral and hunting
scenes as w e l l as a g o o d d e a l of r e l i g i o u s w o r k s . A p a r t
f r o m t h e w e l l k n o w n w o r k of s c u l p t o r A n d r z e j G o m bosz f r o m J u r g ó w w h o s e d a u g h t e r t o t h i s d a y p a i n t s
t r a d i t i o n a l p a i n t i n g s o n glass o n l y a f e w c a r p e n t e r s f r o m
nearby villages like Trybsz still m a k e decorative w o r k s a n d e v e n a r t i s t i c w o r k m a d e o u t of r o o t s .
T h e c u s t o m of m a k i n g d e c o r a t i v e p o t s d i s a p p e a r e d
even before the X l X t h c e n t u r y a n d t h e necessary house
h o l d g o o d s b e g a n t o c o m e f r o m N o w y T a r g or L e w o c z a .
P o t t e r y c e n t r e s s u r v i v e d o n t h e P o d h a l e side of t h e
r i v e r D u n a j e c alone. T o d a y t h e r e isn*t a single p o t t e r y
o r e v e n a t i l e w o r k s h o p i n t h e Spisz r e g i o n — i n c o n
t r a s t t o t h e Sącz r e g i o n . N o t l o n g ago t w o c r a f t s w e r e
c o m m o n l y t o be f o u n d i n t h e a r e a : c a r p e n t r y , e s p e c i a l l y
house b u i l d i n g a n d w e a v i n g ,
a woman's
occupation
w h i c h i n c l u d e d c l o t h i n g as w e l l as d e c o r a t i v e
rugs.
These t r a d i t i o n a l crafts w e r e u t i l i s e d i n t h e recent past
b y C e p e l i a w h i c h e m p l o y e d s e v e r a l w o m e n i n each
v i l l a g e i n t h e Spisz r e g i o n t o m a k e c a r p e t s a n d r u g s
a t h o m e . T h e s e f a b r i c s h a v e l a t e l y s u c c o m b e d to a t e n
dency to standardised decorative motives w h i c h s i g n i f i
c a n t l y d i f f e r f r o m t h e o l d Spisz r e g i o n p a t t e r n s .
Folklore groups i n almost every village
provide
e v i d e n c e o f t h e s t r e n g t h of a r t i s t i c t r a d i t i o n s i n t o d a y ' s
Spisz r e g i o n . T h e y h a v e a f u l l c h o r e o g r a p h i c a n d m u s i c a l
p r o g r a m m e based on l i t e r a r y themes d e r i v i n g f r o m t h e
Spisz d i a l e c t a n d t h e y also c u l t i v a t e t h e t r a d i t i o n a l r e
g i o n a l c o s t u m e a n d w e a v i n g a t t h e same t i m e .
127
�J o a n n a
T o m i c k a
— JÓZEF
r a c t e r s , Jesus C h r i s t , O u r L a d y , t h e S a i n t s
k n o w n Poles d o n e f o r v a r i o u s e x h i b i t i o n s .
ZGANIACZ
Józef Z g a n i a c z l i v e s i n F a ł k ó w i n t h e P i o t r k ó w
d i s t r i c t . B y t r a d e h e is a s m i t h b u t h i s p a s s i o n is w o o d
e a r r i n g . H e w a s u n k n o w n u n t i l l 1960 w h e n h e s e n t h i s
f i r s t w o r k i n f o r a r e v i e w of f o l k a r t .
In
1978 h e r e c i e v e d
t h e Oscar
Kolberg
award.
H i s w o r k s a r e c a r v e d f r o m a s i n g l e piece o f
They
show
village
scenes a n d t y p i c a l
village
wood.
cha
Tadeusz
GÓRA
and
well
M. T r a j d o s — THE CHURCH IN CZARNA
T h e a r t i c l e deals w i t h t h e h i s t o r y o f t h e c h u r c h i n
C z a r n a G ó r a i n t h e T r y b s z p a r i s h f i n i s h e d i n 1955 a n d
it describes the a r c h i t e c t u r e of the b u i l d i n g a n d i t s
interior.
I t was decorated by K r o s n o carpenters, m a i n l y f r o m
the K o s s u t h ' s w o o d c a r v i n g w o r k s h o p .
Р Е З Ю М Е
Анна
К у н ч ы н ь с к а - И р а ц к а
— ОБЗОР
ПУ
БЛИКАЦИЙ, ПОСВЯЩЕННЫХ ПОЛЬСКОЙ НАРОД
НОЙ
СКУЛЬПТУРЕ,
ЖИВОПИСИ
И
ГРАФИКЕ
(1964—1977 г.).
А в т о р пишет о р е з у л ь т а т а х исследований, п о с в я
щ е н н ы х с к у л ь п т у р а м и картинам.
М а т е р и а л о м д л я обзора п о с л у ж и л о с в ы ш е десяти
книг и ста статей, о п у б л и к о в а н н ы х в течение
1964—
— 1 9 7 7 гг.
Среди них преоблагают монографические и доку
м е н т а л ь н ы е работы.
Тереса А м б р о ж е в и ч
—
СТОЛЬНЫХ ПРАЗДНИКОВ
ПЕЧЕНИЕ ДЛЯ
ПРЕ
С т а т ь я посвящена п е ч е н и ю , которое и з г о т о в л я л и
м е с т ч к о в ы е пекари и п р я н и ч н и к и по с л у ч а ю п р а з д
н и ч н ы х ярмарок.
На х р а м о в ы е п р а з д н и к и п е к л и особый род п е
чения в виде ч е л о в е ч е с к и х ф и г у р и ж и в о т н ы х (паприм, простынские к о з ы ) .
Особенно д е к о р а т и в н ы м видом печения, изготов
л я е м о г о по с л у ч а ю х р а м о в ы х п р а з д н и к о в , я в л я ю т с я
цветные п р я н и к и , п р и н а д л е ж а щ и е к традиционным
и з д е л я м ц е х о в о г о х л е б о б у л о ч н о г о производства, к о т о
рое с т а л о развиватьтя в П о л ь ш е в X I — X I X вв. П р я
ники эти пекут по д а в н ы м образцам в о ч е н ь у п р о
щ е н н о й ф о р м е , прибегая к измененной декоративной
т е х н и к е (наездники, м л а д е н ц ы в п е л е н к а х , дед М о р о з
(св. Н и к о л а й ) , сердечка и т.п.).
Т е с т о па п р я н и к и в ы д а в л и в а ю т д е р е в я н н ы м и л и б о
м е т а л л и ч е с к и м и формами, а п о с л е в ы п е ч к и п о л и в а ю т
сахарной г л а з у р ь ю л и б о ж е н а к л е и в а ю т на п р я н и к и
бумажные украшения.
В статье о п и с ы в а е т с я т е х н о л о г и я в ы п е к и равно
старинного вида пряников, к а к и современных.
А л е к с а н д р Яцковски
— К А Р Т И Н Ы Н А СТЕ
К Л Е (ЗАК.)
Отдельно
о б с у ж д а е т Я ц к о в с к и р а б о т ы детей и
м о л о д е ж и , в частности р а б о т ы и з П а ш и н а б л и з Н о
вого Сонча, центра известного своей народной с к у л ь п
турой. С к у л ь п т у р о й занимаются там м у ж ч и н ы и
м а л ь ч и к и , к о т о р ы х п о о щ р я е т местный к с е н д з Н и т к а .
П о с к о л ь к у д е в у ш к и п о ч у в с т в о в а л и себя обойденными,
к с е н д з о р г а н и з о в а л д л я них к у р с т е х н и к и ж и в о п и с и .
В н а с т о я щ е е время в П а ш и н е ж и в о п и с ь ю занимаются
также и взрослые.
В з а к л ю ч е н и е автор пишет о п р о ц в е т а ю щ е й в д е
р е в е н с к о й среде и городской п е р и ф е р и и ж и в о п и с и
на с т е к л е , р е л и г и о з н о г о с светского характера, о н а
с т е н н ы х к о в р и к а х (так наз.| м а к а т к а х ) , р а з л и ч н о г о
рода с у в е н и р а х и ф о н а х д л я фотоснимков.
Т а д е у ш М. Т р а й д о с — П Р О Ш Л О Е И Н А С Т О
ЯЩЕЕ ХУДОЖЕСТВЕННОГО
РЕМЕСЛА В
ПОЛЬ
СКОЙ ЧАСТИ СПИША
В п р и х о д с к и х а р х и в а х на территории п о л ь с к о г о
Спиша хранятся интересные документы, свидетель
с т в у ю щ и е о том, что в X V I I и X V I I I вв. в д е р е в н я х
С п и ш а п р о ж и в а л о много ж и в о п и с ц е в и гончаров, за
н и м а в ш и х с я в то ж е в р е м я з е м л е д е л и е м . П о т о м к и ,
занимавшиеся р е м е с л о м своих предков, п р и н и м а л и их
родовые фамилии „ М а л я р ч и к " (живописец), „Гарнцаж" —
„Гарнцажик"
(гончар), с о х р а н и в ш и е с я до
X X в. В п л о т ь до X I X в. ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне
и м е л а с ь по к р а й н е й мере одна х у д о ж е с т в е н н а я м а стерсткая, в ы п о л н я в ш а я с в я т ы е образа на д о с к а х и на
с т е к л е , а также- п р и н и м а в ш а я з а к а з ы
приходских
к о с т е л о в и часовен. Собственно говоря эта традиция
в X I X в. с о в е р ш е н н о в С п и ш е з а г о л о х л а . В н а с т о я щ е е
время л и ш ь н е с к о л ь к о ч е л о в е к во всем регионе з а н и
мается ж и в о п и с ь ю и л и ж е консервацией к о с т е л ь н ы х
интерьеров, как наприм. Я к у б В о д з я к из К а ц в и п а ; он
пишет м а с л о м ж а н р о в ы е к а р т и н ы с о д е р ж а щ и е п а с т у
ш е с к и е и о х о т н и ч ь и сцены, а т а к ж е много картин
р е л и г и о з н о г о характера. К р о м е общеизвестной с к у л ь п
т у р н о й мастерской А н д ж е я Гамбоша и з Ю р г о в а , д о ч ь
к о т о р о г о по сей д е н ь пишет традиционные к а р т и н ы
на с т е к л е , л и ш ь н е с к о л ь к о п л о т н и к о в из о к р е с т н ы х
деревень, в частности из Т р ы б ш а , занимаются д е к о р а
тивным с т о л я р н ы м мастерством и д а ж е о р и г и н а л ь н о й
„ к о р н е п л а с т и к о й " . Е щ е ранее, у ж е в X I X в., з а г л о х л о
производство декоративной к е р а м и к и , а н е о б х о д и м у ю
посуду у ж е давно с т а л и п о к у п а т ь в Н о в о м Т а р г е и л и
в Л е в о ч и . Г о н ч а р н ы е ц е н т р ы с о х р а н и л и с ь единственно
па п о д г а л ь с к о м берегу! Дунайца. Т е п е р ь в С п и ш е
в п р о т и в о п о л о ж н о с т ь С о н д е ц к о м у району,
пет
не
т о л ь к о ни одной г о н ч а р н о й мастерской, но и мастер
ских, и з г о т о в л я ю щ и х и з р а з ц ы . Е щ е совсем недавно
в этом районе б ы л и ш и р о к о распространены два вида
р е м е с л а : п л о т н и ч ь е — в особенности ж е
умение
ставить р у б л е н ы е дома — и ткачество, к о т о р ы м з а н и
мались женщины. Т к а ч и х и готовили одежду, а также
д е к о р а т и в н ы е „ д о р о ж к и " . Это традиционное занятие
использовала в последние
годы
„ Ц е п е л и я " , давая
деревенским ж е н щ и н а м спишекого региона работу на
дом, з а к а з ы в а я у н и х к о в р и к и и к и л и м ы . В п о с л е д н е е
время замечается т е н д е н ц и я к стандартизации д е к о р а
т и в н ы х мотивов, з н а ч и т е л ь н о о т л и ч а ю щ и х с я от
ста
р ы х с п и ш е к и х образцов.
О живучести художественных устремлений ж и
т е л е й Спиша с в и д е т е л ь с т в у ю т м н о г о ч и с л е н н ы е ф о л ь
к л о р н ы е а н с а м б л и ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне.
И х программа о х в а т ы в а е т х о р е о г р а ф и ч е с к и е и в о к а л ь
ные в ы с т у п л е н и я ,
опирающиеся
на
литературные
с ю ж е т ы спишекого говора. К р о м е того они свято б е
регут с т а р ы й р е г и о н а л ь н ы й наряд, п о д д е р ж и в а я таким
образом ткацкое искусство. С а м ы м м о н у м е н т а л ь н ы м
п р о я в л е н и е м народного искуссства Спиша я в л я е т с я
филиальный] костел в Черной Гуре,
построенный
в 1948—1955 гг. Его к о н с т р у к ц и я и декор интерьера
являются делом рук мееттных
мастеров-умельцев
В упомянутом костеле использованы декоративные
м о т и в ы спишекого п л о т н и ч ь е г о мастерства, а т а к ж е
динамические х у д о ж е с т в е н н ы е способности Ф р а н ц и ш ка и В о й ц е х а К о с с у т о в , к о т о р ы е в ы п о л н я л и б о л ь ш у ю
часть п о л и х р о м и и и с к у л ь п т у р а л т а р я .
Тадеуш
М, Т р а й д о с
— КОСТЕЛ В ЧЕРНОЙ
ГУЖЕ
А в т о р пишет об истории к о с т е л ь н о г о здания в Ч е р
ной Г у ж е
(Горе) в приходе Т р ы б ш ,
строительство
которого з а к о н ч и л о с ь Б 1955 году, а т а к ж е описывает
его а р х и т е к т у р у и декор интерьера.
П л о т н и ч ь и р а б о т ы в ы п о л н я л и с п е ц я л и с т ы из К р о
сна, в п е р в у ю о ч е р е д ь р е з ч и к и из к о л л е к т и в а К о с
сутов.
Иоанна
Томицка
—
ЮЗЕФ
ЗГАНЯЧ
Ю з е ф Зганяч проживает в Ф а л к о в е ( П и о т р о в с к о е
воеводство). П о п р о ф е с и и он кузнец, а по призванию
скульптор.
И м я его б ы л о н и к о м у неизвестно до
1960 г., когда
он в п е р в ы е п о с л а л свои р о б о т ы на смотр народного
искусства.
В 1978 г. Зганяч к а к один из л у щ ш и х п о л у ч а л
п р е м ю им. Оскара К о л ь б е р г а .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef4be0d0ee4252859bee26d0aaf4e406.pdf
dbd42243c81514f7568fa990ae142bd1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4347
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4046
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.124-126
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
J. Zganiacz:
i l . 13. Ostatnia
Wieczerza,
32 X 59 cm. 1976 г.;
,T.
K
R
O
i i . 14. Ostatnia
Wieczerza,
49 X 62 c m , 1977 r .
Swiderski
N
I
K
A
I-III 1978
15.1 — zmarł w B y d g o s z c z y w
w i e k u 87 l a t T e o f i l O c i e p k a , z n a n y
s z e r o k o w k r a j u i za granicą m a l a r z
p r y m i t y w i s t a . P r z e z w i ę k s z ą część
s w e g o życia O c i e p k a
mieszkał
w
K a b o w i c a c h - J a n o w i e , pracując j a k o
maszynista w kopalni.
z różnych miejscowości
ski i ziemi lubuskiej.
Wielkopol
1 . I I I •— w P a ń s t w o w y m M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e odbył
się
koncert
zespołu
regionalnego
„Małe Maśniaki".
Imprezy folklorystyczne
i regionalne
I I — w N ą d n i , w o j . zielonogórskie,
odbyła
się
tradycyjna
doroszna
„Biesiada K o ź l a r s k a " , n a którą p r z y
j e c h a l i instrumentaliści — k o ź l a r z e
224
11.III — w Wojewódzkim D o m u
K u l t u r y w Chełmie rozpoczął się
przegląd d o r o b k u k u l t u r a l n e g o m i a s t
i g m i n w o j . chełmskiego. W p r z e
glądzie p r e z e n t o w a ł y s w ó j d o r o b e k :
Włodawa oraz g m i n y : Włodawa, Ł o
p i e n n i k G ó r n y , Białopole i S i e d
liszcze.
19.111 — w D z i e k a n o w i c a c h n a d
J e z i o r e m L e d n i c k i m (poznańskie) o d
była się z o r g a n i z o w a n a
przez M u
zeum Pierwszych
Piastów i m p r e z a
folklorystyczna
„Topienie
Marzan
n y " . W o b r z ę d z i e udział w z i ę ł y r e
g i o n a l n e zespoły a r t y s t y c z n e , m . i n .
„Lędnica" z Ledniogóry
a także
młodzież s z k o l n a .
�21 . I I I — w Z i e l o n o g ó r s k i m P a r k u
Etnograficznym
prezentowano
ob
rzęd „ T o p i e n i a M a r z a n n y " ,
zorga
n i z o w a n y przez M u z e u m Z i e m i L u
b u s k i e j p r z y współpracy ze szkołą
podstawową n r 14.
I I I — w K r a p k o w i c a c h (Opolskie)
— rozstrzygnięto w o j . k o n k u r s p n .
„ Z w y c z a j e i obrzędy z a p u s t n o - w i o senne w k u l t u r z e l u d o w e j
Opol
szczyzny".
W
kategorii grup
obrzędowych
nagr. I — nie przyznano. Nagr. I I
o t r z y m a ł Zespół
Marzankowo-Gaik o w y ze S m o ł a m i , n a g r . I I I „ S t e b l i n i a n i e " ze S t e b l o w a .
W innych konkurencjach nagrody
o t r z y m a l i : Zespół w o d z e n i a
niedź
wiedzia z Obrowca, W. Bauch z
Z u z e l i — za m a r z a n k i ; A n n a U l i c z
k a ze S m o l a r n i — za g a i k i , W i e s ł a
w a Z y t k i e w i c z z T u ł o w i c — za p a l
m y , Elżbieta M a l i k z Z u z e l i — za
pająki oraz J a n P l u t a i G e r d a K l i
m e k za k r o s z o n k i .
I I I — w L u b l i n i e o d b y w a ł ssie
p r z e z cały m a r z e c przegląd z e s p o
ł ó w prezentujących
obrzędy j a k :
herody, kusaki, w y z w o l i n y na k o
siarza i t p .
I I I — w D o m u K u l t u r y w Pszo
w i e odbyła się „ b i e s i a d a "
gawę
d z i a r s k a , n a k t ó r e j 14 g a w ę d z i a r z y
miasta i g m i n Wodzisławia o p o w i a
dało w g w a r z e b a j k i śląskie. I m
p r e z a odbyła się w r a m a c h a k c j i
o r g a n i z o w a n e j p r z e z Ośrodek K u l
t u r y w W o d z i s ł a w i u a mającej n a
celu zachowanie d a w n y c h zwycza
j ó w , pieśni i g w a r y t e g o r e g i o n u .
Konkursy i
I — w Z a m k u Książąt
Pomor
s k i c h w S z c z e c i n i e c z y n n a była w y
stawa plastyków n i e p r o f e s j o n a l n y c h
zorganizowana
t y m razem w r a r a m a c h a k c j i p n . „Sojusz
świata
p r a c y z kulturą" przez Wojewódzki
Dom Kultury.
N a w y s t a w i e p o k a z a n o 780 p r a c
200 autorów.
1 .II — w Państwowym M u z e u m
Etnograficznym w Warszawie otwar
t a została w y s t a w a
filatelistyczna
„Folklor — 78", zorganizowana przez
M u z e u m i Zarząd Okręgu W a r s z a w
skiego Polskiego Związku F i l a t e l i
stów.
15.11 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z
n y m w T o r u n i u o t w a r t o wystawę
p n . „Haft l u d o w y " , n a której za
prezentowano
dorobek
ogólnopol
s k i e g o k o n k u r s u ogłoszonego w u b . r .
p r z e z M u z e u m toruńskie, M i n i s t e r
s t w o K u l t u r y i S z t u k i , Cepelię i
Stow. Twórców L u d o w y c h . Zakres
k o n k u r s u ograniczał się t y l k o do
haftów n a s t r o j a c h , zgodnych z t r a
dycjami
ludowymi
poszczególnych
regionów.
W k o n k u r s i e udział w z i ę ł o 216
autorów, k t ó r z y nadesłali o k . 500
prac. Nagrody I o t r z y m a l i : Stani
sław Budzyński z B u k o w i n y T a
trzańskiej, L u d w i k a G u c z P o d e g r o
d z i a oraz W i k t o r i a P u ł a w s k a z M y s t k o w a S t a r e g o , w o j . ostrołęckie.
A u t o r e m scenariusza w y s t a w y był
d y r . A l e k s a n d e r Błachowski, k o m i
sarzem
—
Lubomira
Tyczyńska,
autorką e k s p o z y c j i — O l g a P i o t r o
wicz.
Wystawa
z o s t a n i e następnie p o
kazana w i n n y c h miastach k r a j u .
O m ó w i e n i e k o n k u r s u zamieścimy
w j e d n y m z najbliższych n u m e r ó w
pisma.
wystawy
10.1 — w M u z e u m H i s t o r y c z n y m
w K r a k o w i e o t w a r t a została d o r o c z
na pokonkursowa wystawa
szopek
krakowskich.
20.1 — w M u z e u m
Etnograficz
n y m w e W r o c ł a w i u o t w a r t a została
w y s t a w a „Nieprofesjonalna p l a s t y k a
n a Śląsku: M a l a r s t w o , rzeźba". W y
stawę p r z y g o t o w a ł o M u z e u m Śląska
Opolskiego w Opolu.
25.1 — w S t a r e j
Kordegardzie,
g a l e r i i T o w . Przyjaciół Sztuk Pięk
n y c h w W a r s z a w i e o t w a r t a została
w y s t a w a m a l a r s t w a p n . „ M ó j świat
malowany".
Organizatorami
byli:
Naczelna Redakcja I n f o r m a c j i i P u
b l i c y s t y k i T V — S t u d i o 2, C e p e l i a
i TPSP w Warszawie. Wystawa sta
nowiła przegląd n a j l e p s z y c h
prac
nadesłanych d o S t u d i a 2.
I — w K o n i a k o w i e , w Beskidzie
Śląskim, w c h a c i e Z u z a n n y G w a r k o w e j o t w a r t o stałą ekspozycję p o
n a d 200 k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h .
19.11 — w D o m u K u l t u r y w K o
z i e n i c a c h o t w a r t a została I z b i o r o w a
w y s t a w a rzeźby l u d o w e j . P o k a z a n o
80 p r a c z a r ó w n o z n a n y c h już, j a k
i początkujących rzeźbiarzy, k t ó r z y
zaprezentowali prace
zróżnicowane
w t e m a t y c e i rozwiązaniach f o r m a l
nych.
20.11 — w I n s t y t u c i e W z o r n i c t w a
Przemysłowego w Warszawie o t w a r
t a została w y s t a w a p n . „ R o d z i m o ś ć
we w z o r n i c t w i e " . Pokazano t u prze
de w s z y s t k i m p r z y k ł a d y
wykorzy
stania l u d o w y c h wzorów w t k a n i n i e
i częściowo w c e r a m i c e w g p r o j e k
tów 34 zespołów działających w r ó ż
n y c h r e g i o n a c h k r a j u p o d opieką
z a w o d o w y c h plastyków.
W y s t a w a obrazowała e f e k t y d z i a
łalności
pracowników
naukowych
P r a c o w n i Środowiskowych I n w e n c j i
Plastycznych, k i e r o w a n e j przez prof.
W a n d ę T e l a k o w s k ą . M i a ł a także n a
c e l u nawiązanie i zacieśnienie w s p ó ł
p r a c y z przemysłem l e k k i m .
Z o k a z j i w y s t a w y odbyło się 21.11
s e m i n a r i u m , n a którym po zagaje
n i u doc. d r J a n a Czarneckiego, d y
r e k t o r a I W P r e f e r a t y wygłosili m . i n . :
p r o f . W a n d a T e l a k o w s k ą —• „ S p o
łeczne a s p e k t y p r o b l e m u włączania
twórczości
nieprofesjonalnej
do
w z o r n i c t w a " , p r o f , d r Józef B u r s z t a
— „Sztuka l u d o w a a z a g a d n i e n i a
ciągłości k u l t u r o w e j " .
22.11 — w L u b e l s k i m D o m u K u l
t u r y o t w a r t a została w y s t a w a k i l i
mów
wykonanych
przez
opolskie
t k a c z k i w g projektów a r t . p l a s t y k a
P i o t r a G r a b o w s k i e g o oraz p o r c e l a
n y m a l o w a n e j przez opolskich twór
ców l u d o w y c h .
Organizatorami
wystawy
byli:
O p o l s k a Spółdzielnia P r a c y
Ręko
dzieła L u d o w e g o
i
Artystycznego
Cepelia oraz Stowarzyszenie
Twór
ców L u d o w y c h .
25.11 — w P a ń s t w o w y m M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e odbył
się p o k a z g r u p y 8 szczególnie w a r
tościowych rzeźb l u d o w y c h p r z e k a
zanych w depozyt przez M u z e u m w
Sierpcu.
Wśród
prezentowanych
obiektów szczególnie cenną pozycję
stanowiła l u d o w a P i e t a g o t y c k a ( d a
towana chyba nader pochopnie na
X V w i e k ) , o r a z k a p l i c z k a słupowa
z X V I I I wieku.
I I — w Państwowym
Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwar
to b . s t a r a n n i e przygotowaną w y
stawę p n . „ P o l s k a biżuteria l u d o
w a " . Był to p i e r w s z y pokaz cało
ściowy t e j d z i e d z i n y twórczości. W y
s t a w i o n o 500 eksponatów pochodzą
c y c h ze z b i o r ó w różnych m u z e ó w
i kolekcji prywatnych.
Szczególnie b o g a t o
prezentowała
się biżuteria l u d o w a z k r a k o w s k i e
go, P o d h a l a i Śląska o r a z słynny
bursztyn kurpiowski.
Wystawę przygotowała m g r B a r
b a r a K a z n o w s k a , k i e r o w n i k Działu
Stroju I Tkanin PME.
I I — w Muzeum w Kielcach czyn
n a była p o k o n k u r s o w a w y s t a w a p l a
s t y k i obrzędowej w o j . kieleckiego,
radomskiego i piotrkowskiego.
I I — w Wojewódzkim
Ośrodku
K u l t u r y w Gdańsku o t w a r t o V I I
doroczną w y s t a w ę p l a s t y k i a m a t o r
s k i e j . P o k a z a n o 208 p r a c 83 a u t o
rów.
I I — w czasie Z i m o w y c h D n i K r y
n i c y c z y n n a była, j a k
corocznie,
w y s t a w a m a l a r s t w a N i k i f o r a oraz
w y s t a w a rzeźb l u d o w y c h Józefa C i taka, Juliusza Kołodziejczyka, K a
zimierza Boreckiego — z K r y n i c y
oraz Józefa S i k o r s k i e g o z M u s z y n y
i Michała S m i l e n i a z T y l i c z a .
I I — w M u z e u m i m . Jana Dzier
żenia w O p o l u z o r g a n i z o w a n o w y
stawę u l i p s z c z e l n y c h
z różnych
epok. M . i n . pokazano ule f i g u r a l n e
d a w n e i współczesne.
125
�l . I I I — w Muzeum Regionalnym
P T T K w G o r l i c a c h o t w a r t a została
w y s t a w a prac rzeźbiarzy l u d o w y c h
ziemi gorlickiej.
10.III — w M u z e u m Okręgowym
Z i e m i K a l i s k i e j o t w a r t a została w y
s t a w a p n . „ D z i e c k o w sztuce l u d o
w e j " . Pokazano t u eksponaty
ze
zbiorów M u z e u m Etnograficznego w
T o r u n i u , pochodzące z k o n k u r s u .
11.III — w Muzeum N a r o d o w y m
w K i e l c a c h o t w a r t a została w y s t a
w a współczesnej rzeźby l u d o w e j ze
zbiorów M u z e u m . Wystawę z o r g a
n i z o w a n o z o k a z j i 70-lecia M u z e u m
w K i e l c a c h . Była t o p i e r w s z a , a do
tego wyczerpująca i d o s k o n a l e p r z y
g o t o w a n a p r e z e n t a c j a rzeźbiarzy l u
dowych z w o j . kieleckiego i r a d o m
skiego. P o k a z a n o 200 p r a c 44 a u t o
r ó w m . i n . L e o n a K u d ł y , Józefa P i
łata, A d a m Z e g a d l y , M a r i a n a B r u d k a . K o m i s a r z e m była B a r b a r a K a
tarzyna Erber. Jej tekst zdobi rów
nież z n a k o m i c i e w y d a n ą z o k a z j i
w y s t a w y publikację — k a t a l o g p n .
„Współczesna rzeźba l u d o w a ze z b i o
rów M u z e u m N a r o d o w e g o w K i e l
c a c h " , K i e l c e 1978. P o z a i l u s t r o w a
n y m tekstem w y d a w n i c t w o zawiera
obszerne n o t y o a u t o r a c h .
13.Ш — w M u z e u m E t n o g r a f i c z
n y m w K r a k o w i e o t w a r t o wystawę
najlepszych
prac
z II
Triennale
P l a s t y k i N i e p r o f e s j o n a l n e j , które w
1977 r . o d b y ł o się w e W r o c ł a w i u .
O i g a n i z a t o r e m T r i e n n a l e był C e n
tralny
Ośrodek
Metodyki
Upo
wszechnienia K u l t u r y w Warszawie.
Komisarzem krakowskiej
wystawy
była m g r Z o f i a B i s i a k o w a .
I I I — w okresie
przedświątecz
n y m w w i e l u miejscowościach o d
b y ł y się k o n k u r s y , w y s t a w y s z t u k i
obrzędowej oraz kiermasze pisanek
i palm wielkanocnych:
— w Białymstoku w M u z e u m w y
stawa pokonkursowa p n . „Ludowe
obrzędy Pólnocno-Wschodnich t e r e
nów P o l s k i " ;
— w Wojewódzkim D o m u
Kul
t u r y w Białej P o d l a s k i e j — w y s t a
wa
wielkanocnych pisanek
ludo
wych, figuralnego pieczywa
obrzę
d o w e g o , p a j ą k ó w ze słomy. W s u
m i e p o k a z a n o w y r o b y o k . 30 t w ó r
ców l u d o w y c h . W y s t a w y i kiermasze
pisanek zorganizowano
również w
P a r c z e w i e , Łosicach i R a d z y n i u P o d
laskim;
— w Ł y s y c h , w o j . ostrołęckie —
doroczny k o n k u r s na p a l m y w i e l k a
nocne zorganizowany
przez
domy
k u l t u r y i Muzea Okręgowe w Łom
ży i Ostrołęce. W k o n k u r s i e udział
w z i ę ł o 200 t w ó r c ó w l u d o w y c h z Ł y
s y c h , K a d z i ł a , Myszyńca, W y k r o t u
i o k o l i c z n y c h miejscowości. Z a n a j
piękniejsze p a l m y n a g r o d y
otrzy
m a ł y : A n t o n i n a P l i s z k a ze w s i D ę
b y , Elżbieta H a ł d y g a z S e r a f i n o r a z
g r u p a uczniów zs szkoły g m i n n e j
w K a d z i d l e . Z a najpiękniejsze k i e r ce — J a n i n a C h r o s t e k z T a t a r , W i e
sława Bogdańska i Czesława K o
n o p k a z Kadzidła. Ponadto
przy
znano szereg wyróżnień. E k s p o n a t y
w y s t a w i o n o w salach M u z e u m
w
Ostrołęce;
126
— w
Muzeum
i m . Władysława
O r k a n a w Rabce — doroczny k o n
k u r s n a p a l m y w i e l k a n o c n e . Udział
w z i ę ł o 73 autorów. N a g r o d ę I o t r z y
mał M a r e k W ó j c i a k z R a b k i - S l o n e go; n a g r o d y I I — K r z y s z t o f D r o ż d ż ,
Stanisław Surówka, J a c e k
Papież,
Grzegorz Kwaśniewski, Dorota G a
cek i T o m a s z J u r z e e — w s z y s c y z
R a b k i ; n a g r o d y I I I — A r t u r Obłąk
z Nowego Targu i Krzysztof W o w r o
z Rabki. Ponadto przyznano wyróż
nienia;
— w Muzeum Wsi Opolskiej
w
Bierkowicach —
tradycyjny
Jar
m a r k W i e l k a n o c n y , o t w a r t o także
wystawę „Wiosna i W i e l k a n o c
we
współczesnej
plastyce
obrzędowej
Opolszczyzny". Imprezy organizowa
ne w czasie J a r m a r k u p r e z e n t o w a
ły p l o n k o n k u r s u ogłoszonego d l a
twórców l u d o w y c h a rozstrzygnię
tego 4 — 5 . I I I w K r a p k o w i c a c h . W z i ę
ło w n i m udział 8 zespołów oraz
30 t w ó r c ó w l u d o w y c h ;
— w
Muzeum
Regionalnym
w
W o l i n i e odbył się k o n k u r s n a p i
sanki;
— w
Lipnicy
Murowanej, woj.
t a r n o w s k i e , odbył się k o n k u r s n a
palmy wielkanocne;
— w Muzeum Etnograficznym we
Wrocławiu — w y s t a w a
rękodzieła
t w ó r c ó w l u d o w y c h połączona z k i e r
maszem pisanek i p a l m w i e l k a n o c
nych;
— w Muzeum L u b u s k i m w Zie
lonej Górze — k i e r m a s z l u d o w y p l a
s t y k i obrzędowej, n a którym ofero
wano
pisanki,
koszyczki,
palmy
wielkanocne,
pieczywo
obrzędowe
z t e r e n u zielonogórskiego;
— w Zamościu — k i e r m a s z p i s a
nek l u d o w y c h ;
— w „Cepelii" k a t o w i c k i e j , wzo
r e m l a t ubiegłych — k i e r m a s z p i
s a n e k i p a l m w i e l k a n o c n y c h połą
czonych z pokazami zdobienia.
I I I — odbyły się k o n k u r s y w r a
mach akcji organizowanej we wszy
s t k i c h w o j e w ó d z t w a c h p o d hasłem
„ A r t y s t y c z n e rękodzieło w s i " . O r g a
n i z a t o r a m i b y l i „Cepelia", C e n t r a l
ny Związek Kółek Rolniczych, Fe
deracja
Stowarzyszeń
Przyjaciół
S z t u k P i ę k n y c h , a całości p a t r o n o
wało M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i .
Do k o n k u r s u dopuszczeni b y l i t y l
k o t w ó r c y n i e współpracujący d o
tąd z „ C e p e l i ą " i p r a c e , które n i e
były dotąd w y s t a w i a n e i n a g r a d z a
ne n a i n n y c h k o n k u r s a c h .
Prace nagrodzone i wyróżnione w
k o n k u r s a c h wojewódzkich z a k w a l i
fikowane
zostały n a ogólnopolską
wystawę w Łodzi.
K o n k u r s pozwolił na z o r i e n t o w a
n i e się z a r ó w n o w p o t e n c j a l e i s t n i e
jących jeszcze t r a d y c j i d a w n e g o r ę
kodzieła l u d o w e g o , j a k też i w t y m .
co rzeczywiście w y k o n y w a n e
jest
o b e c n i e n a własny użytek. N i e j e d
n o k r o t n i e b y ł y to p r z e d m i o t y o e w i
d e n t n y c h cechach k i c z u , koszmarnie
zdobione poduszki, l a l k i , w y r o b y z
k o r z e n i , łusek i t p . M i m o w i ę c d u
żej l i c z b y uczestników
przyznano
n i e w i e l e nagród, a wśród p r a c w y
różnionych znalazły się t a k i e , które
odrzucono z w y s t a w y centralnej.
P r z y k ł a d o w o : w E l b l ą g u — 432
p r a c e , I n a g r o d y nłe p r z y z n a n o , j e
d y n i e t r z y I I ; w Gdańsku — 563
p r a c e , t r z y I n a g r o d y , t r z y I I (za
h a f t y ) , w B y d g o s z c z y — 669 p r a c ,
trzy I nagrody, dwie I I . Przeważnie
n a g r a d z a n o z n a n y c h już l u d o w y c h
twórców.
I I I — w M u z e u m i m . Władysława
O r k a n a w R a b c e c z y n n a była w y
s t a w a p n . „ K o b i e t a w sztuce l u d o
wej". Wystawa
połączona była z
k o n k u r s e m , do którego z a p r o s z o n o
imiennie k i l k u n a s t u twórców l u d o
w y c h z w o j . nowosądeckiego. N a
grody o t r z y m a l i malarze na szkle:
I nagrodę — Z o f i a Gąsienica-Roj z
Zakopanego, I I — E w e l i n a Pęksowa, Władysław Walczak
i Janina
Jarosz — wszyscy z
Zakopanego,
I I I — J a n i n a Sierosławska z R a b k i
oraz
Halina
Konopacka,
Jolanta
P ę k s o w a i Zdzisław W a l c z a k z Z a
kopanego.
I I I — w R y b n i k u , w Teatrze Zie
mi Rybni:kiej otwarto pokonkurso
wą wystawę wojewódzką p n . „Wieś
m a l o w a n a i rzeźbiona". O r g a n i z a t o
r a m i k o n k u r s u b y l i : W o j . Ośrodek
K u l t u r y i Wydział K u l t u r y Urzędu
Wojewódzkiego w K a t o w i c a c h .
N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 232 p r a c ,
z czego n a w y s t a w i e z a m i e s z c z o n o
116 o b i e k t ó w 42 autorów.
Otwarcia
wystawy
dokonał d y
r e k t o r W o j . Ośrodka K u l t u r y w K a
towicach,
Wiktor
Szmajduch,
w
obecności p r z e d s t a w i c i e l i K W P Z P R ,
miejscowych
plastyków i autorów
wystawionych prac.
J u r y pod przewodnictwem dr B a r
bary
B a z i e l i c h przyznało
nagrody
u f u n d o w a n e przez Wydział K u l t u r y
i
Sztuki
Urzędu
Wojewódzkiego.
W d z i e d z i n i e m a l a r s t w a nargodę I I
o t r z y m a ł a D o r o t a Poznańska z R y b
n i k a za z e s t a w p r a c o
tematyce
w i e j s k i e j , nagrodę I I I — Wiesław
W ą t r o b a z B a b i c za o b r a z „ W r o n y " .
Ponadto przyznano 5 wyróżnień.
K r o n i k a n i e r o z u m i e tytułu w y
s t a w y . M o ż e chodziło o „ w i e ś m a
lującą i r z e ź b i ą c ą " ? a m o ż e o „ w i e ś
w m a l a r s t w i e i rzeźbie"?
I I I — w Siemiatyczach rozstrzyg
nięty został k o n k u r s ogłoszony d l a
twórców l u d o w y c h r e j o n u n a d b u żańskiego, a z o r g a n i z o w a n y
przez
Białostockie T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł
S z t u k P i ę k n y c h , S i e m i a t y c k i Ośrodek
K u l t u r y i T o w . Przyjaciół S i e m i a
tycz. Nagrody o t r z y m a l i : w dziedzi
nie t k a c t w a i k o r o n k a r s t w a — P a u
l i n a S m o r c z e w s k a ze w s i Obniżę, w
d z i e d z i n i e rzeźby — L u c j a n B o r u t a
z Drohiczyna, w dziedzinie
dywa
nów
dwuosnowowych
—
Jozefa
K i e r s n o w s k a ze w s i K r y n k i - J u r k i ,
za p a l m y — O l g a P i w o w a r c z y k z
Żerczyc. P r z y o k a z j i k o n k u r s u z o r
ganizowano w S i e m i a t y e k i m Ośrod
k u K u l t u r y wystawę sztuki l u d o w e j ,
na k t ó r e j p o k a z a n o p r a c e k i l k u d z i e
sięciu t w ó r c ó w .
I I I — w k l u b i e „ P a x " w Rzeszo
w i e c z y n n a była k o l e j n a I I R z e
szowska W y s t a w a L u d o w e j S z t u k i
S a k r a l n e j . W ś r ó d p o k a z a n y c h 100
eksponatów n a j l i c z n i e j
reprezento
w a n a była rzeźba, następnie c e r a
m i k a , h a f t oraz i n t a r s j a . N a g r o d y
o t r z y m a l i : I — K a r o l B r e j a z Jasła
�Inne
(rzeźba, c e r a m i k a ) ; I I — A n t o n i T o b o r o w i c z z Z a g ó r z a (rzeźba, płasko
rzeźba) i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z
M e d y n i G ł o g o w s k i e j (rzeźba c e r a
miczna); I I I — Władysław Kamiński
z Brzozówki (rzeźba). P o n a d t o p r z y
znano 3 wyróżnienia.
10.Ш — w k o n s u l a c i e a m e r y k a ń
s k i m w K r a k o w i e o t w a r t a została
w y s t a w a amerykańskiej m a l a r k i —
p r y m i t y w i s t k i M a r y Bruce Sharon.
Z okazji wystawy wydano katalog
zawierający
słowo wstępne
córki
a r t y s t y k i oraz i l u s t r a c j e z k o m e n
tarzami malarki.
I I — „Polska Sztuka L u d o w a " ,
wystawa w Muzeum Etnologicznym
w B a r c e l o n i e . W y s t a w a duża, p o n a d
1000 eksponatów. K o m i s a r z e m była
m g r H a l i n a Olędzka. W y d a n o k a
talog. Organizator — Państwowe M u
zeum Etnograficzne w
Warszawie.
P o l s k a s z t u k a l u d o w a z a granicą
I — w Wiedniu, w Instytucie Pol
skim, z okazji D n i L u b l i n a otwarto
m.in. w y s t a w y : „Lublin przedstawia
s i ę " i „Sztuka l u d o w a w
regionie
l u b e l s k i m " . O d b y ł y się też w y s t ę p y
Zespołu Pieśni i T a ń c a U M C S .
S
U
M
M
A
R
I
E
S
SUMMARY
A n n a
Kunczyńska-Iracka
— A REVIEW
OF
T H E W O R K S D E V O T E D TO P O L I S H F O L K
PAINTING,
SCULPTURE AND GRAPHICS PUBLISHED
IN
THE
Y E A R S 1964—1977
T h e a u t h o r l o o k s a t t h e r e s u l t s of r e s e a r c h d e v o t e d
to s c u l p t u r e s a n d p a i n t i n g s .
She r e v i e w s o v e r a d o z e n b o o k s a n d o v e r a 100
a r t i c l e s p u b l i s h e d i n t h i s p e r i o d . A m a j o r i t y of these
are m o n o g r a p h i c a n d d o c u m e n t a r y w o r k s .
Teresa
A m b r o ż e w i c z
—
CHURCH
FAIR
BREAD
A n article devoted to the decorative bread baked
for c h u r c h f a i r s b y b a k e r s a n d honey cake m a k e r s i n
s m a l l t o w n s . S p e c i a l k i n d s of b r e a d w e r e m a d e f o r
c h u r c h f a i r s i n h u m a n or a n i m a l f o r m .
C o l o u r e d h o n e y cakes a r e a n e s p e c i a l l y
decorative
k i n d of c h u r c h f a i r b a k i n g w i t h r o o t s i n a t r a d i t i o n of
honey cake m a k e r s guilds w h i c h developed i n P o l a n d
between the X l V t h century and the X l X t h century.
They retain the old patterns i n a very simple f o r m
and w i t h m u c h changed decorative techniques (riders,
babes i n a r m s , st. n i c h o l a s ' , h e a r t s a n d o t h e r s ) .
T h e y h o n e y cakes a r e m a d e i n w o o d e n or m e t a l
forms a n d are decorated after b a k i n g w i t h i c i n g sugar
or w i t h p a p e r d e c o r a t i o n s .
A l e k s a n d e r
(CONT.)
J a c k o w s k i -
A n d r z e j W a j d a zrealizował n a za
mówienie Interpressu 5 0 - m i n u t o w y
film kolorowy o L u d w i k u Zimmererźe i j e g o k o l e k c j i . T y t u ł f i l m u :
„ Z a p r o s z e n i e do w n ę t r z a " .
I I I — „Sztuka N a i w n a z P o l s k i "
— w ośrodku I n f o r m a c j i i K u l t u r y
Polskiej
w
Bratysławie. Wystawę
przygotowało Państwowe
Muzeum
Etnograficzne w
Warszawie.
PICTURES ON
GLASS
T h e a r t i c l e c o n t a i n s a d e s c r i p t i o n of t h e t e c h n i q u e s
of h o n e y c a k e m a k i n g i n t h e p a s t a n d p r e s e n t .
T h e n t h e a u t h o r s e p a r a t e l y discusses p a i n t i n g s b y
c h i l d r e n a n d y o u t h , a m o n g others b y those f r o m Paszyn
n e a r N o w y Sącz ( S o u t h e r n P o l a n d ) , a v i l l a g e n o t e d f o r
i t s w o o d e n s c u l p t i n g . I t is c a r r i e d o u t t h e r e b y m e n a n d
boys w h o h a v e been e n c o u r a g e d b y t h e l o c a l p a r i s h -priest, father N i t k a . As the girls resented i t at f i r s t
t h e p r i e s t o r g a n i z e d f o r t h e m a c o u r s e of p a i n t i n g .
C u r r e n t l y also a d u l t s are engaged i n p a i n t i n g at Paszyn.
F i n a l l y t h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e p a i n t i n g o n glass
i n r u r a l areas a n d t o w n p e r i p h e r i e s , b o t h r e l i g i o u s p a i n t
i n g ( f i g . 12, 13) a n d d e c o r a t i v e o n e , p a i n t i n g o n t a p e s t r i e s ,
„ s o u v e n i r s " b a c k g r o u n d s t o p h o t o g r a p h s ( f i g . 17).
•
Р
Е
З
Ю
PAST
AND
М
Е
OF ARTICLES
Tadeusz
OF
THE
AREA. A
M.
Trajdos
ARTISTIC
—
CRAFTS
IN
THE
PRESENT
POLISH
SPISZ
SUMMARY
P a r i s h r e c o r d s i n t h e P o l i s h Spisz a r e a c o n t a i n i n
teresting documents w h i c h show that m a n y painters
a n d p o t t e r s , w h o also r a n t h e i r o w n f a r m s l i v e d i n t h e
Spisz v i l l a g e s i n t h e X V I I t h a n d X V I I I t h c e n t u r i e s . T h e
d e s c e n d a n t s of these a r t i s t s i n h e r i t e d t h i s o c c u p a t i o n
a n d t o o k o n s u r n a m e s l i k e „ m a l a r c z y k " ( p a i n t e r ) or
„garcarz" and „garcarczyk" (potter) w h i c h have s u r v i v e d
d o w n to the present century. U p t i l l the X l X t h c e n t u r y
t h e r e w a s a t least one p a i n t e r ' s c r a f t s h o p i n n e a r l y e a c h
v i l l a g e w h i c h p r o d u c e d r e l i g i o u s p a i n t i n g s o n w o o d or
glass
and fulfilled
orders for
parish churches
and
c h a p e l s . T h i s t r a d i t i o n i n e f f e c t d i e d o u t i n t h e Spisz
region in the X X t h century. Today only a few
people
i n t h e w h o l e area, l i k e J a k u b W o d z i a k f r o m K a c w i n
p a i n t or look after the decorations inside the churches
and paint oil paintings depicting pastoral and hunting
scenes as w e l l as a g o o d d e a l of r e l i g i o u s w o r k s . A p a r t
f r o m t h e w e l l k n o w n w o r k of s c u l p t o r A n d r z e j G o m bosz f r o m J u r g ó w w h o s e d a u g h t e r t o t h i s d a y p a i n t s
t r a d i t i o n a l p a i n t i n g s o n glass o n l y a f e w c a r p e n t e r s f r o m
nearby villages like Trybsz still m a k e decorative w o r k s a n d e v e n a r t i s t i c w o r k m a d e o u t of r o o t s .
T h e c u s t o m of m a k i n g d e c o r a t i v e p o t s d i s a p p e a r e d
even before the X l X t h c e n t u r y a n d t h e necessary house
h o l d g o o d s b e g a n t o c o m e f r o m N o w y T a r g or L e w o c z a .
P o t t e r y c e n t r e s s u r v i v e d o n t h e P o d h a l e side of t h e
r i v e r D u n a j e c alone. T o d a y t h e r e isn*t a single p o t t e r y
o r e v e n a t i l e w o r k s h o p i n t h e Spisz r e g i o n — i n c o n
t r a s t t o t h e Sącz r e g i o n . N o t l o n g ago t w o c r a f t s w e r e
c o m m o n l y t o be f o u n d i n t h e a r e a : c a r p e n t r y , e s p e c i a l l y
house b u i l d i n g a n d w e a v i n g ,
a woman's
occupation
w h i c h i n c l u d e d c l o t h i n g as w e l l as d e c o r a t i v e
rugs.
These t r a d i t i o n a l crafts w e r e u t i l i s e d i n t h e recent past
b y C e p e l i a w h i c h e m p l o y e d s e v e r a l w o m e n i n each
v i l l a g e i n t h e Spisz r e g i o n t o m a k e c a r p e t s a n d r u g s
a t h o m e . T h e s e f a b r i c s h a v e l a t e l y s u c c o m b e d to a t e n
dency to standardised decorative motives w h i c h s i g n i f i
c a n t l y d i f f e r f r o m t h e o l d Spisz r e g i o n p a t t e r n s .
Folklore groups i n almost every village
provide
e v i d e n c e o f t h e s t r e n g t h of a r t i s t i c t r a d i t i o n s i n t o d a y ' s
Spisz r e g i o n . T h e y h a v e a f u l l c h o r e o g r a p h i c a n d m u s i c a l
p r o g r a m m e based on l i t e r a r y themes d e r i v i n g f r o m t h e
Spisz d i a l e c t a n d t h e y also c u l t i v a t e t h e t r a d i t i o n a l r e
g i o n a l c o s t u m e a n d w e a v i n g a t t h e same t i m e .
127
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44bbb4c55f7fe9fb4be0625027b971d9.pdf
482580ae3ff3a1340bf9b24f242c16d5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4351
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Subject
The topic of the resource
magia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4049
Title
A name given to the resource
Magia dzisiaj : rozważania o metodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.131-142
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Stomma, Ludwik
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Ludwik
Stomma
MAGIA DZISIAJ. ROZWAŻANIA O METODZIE*
„Bobeobi warg zaśpiewy
Weeomi wejrzeń śpiewy
Pijeeo brwi dośpiewy
Lijeeje owal zarys
Gzi-gze-gzo łańcucha śpiew
Tak na płótnie rozpiętym współzależności jakowychś
Poza wszelkim wymiarem żyła Twarz"
(Wielemir Chlebnikow)
Najwspanialszą ze swoich prac — „Totemizm dzisiaj"
otwiera Claude L e v i - S t r a u s s symptomatycznymi sło
w a m i : „ Z totemizmem jest podobnie j a k z histerią".
Jak z histerią? — Dokonany przez Antoniego Kępiń
skiego opis jej objawów w pełni porównanie to w y j a
śnia: „... w k o n w e r s j i histerycznej problem integracji
jest rozwiązany stosunkowo prosto; to, co człowieka
męczy i jest źródłem jego niepokojów (...) oddziela się
od całości..." . Istotą tak zwanego „myślenia mityczne
go" organizującego wszelkie przejawy k u l t u r ludowych
l u b plemiennych, jest wszakże ciągłe przyrównywanie
mikrokosmosu otaczającego świata do zorganizowanego,
uporządkowanego i koherentnego makrokosmosu; tłuma
czenie mających w mikrokosmosie miejsce zjawisk i p r o
cesów przez ich „udział w sensie u n i w e r s a l n y m " . W
ramach takiego systemu myślenia, element oddzielony
od całości, od w i z j i makrokosmosu, od modelu ś w i a t a ,
przestaje żyć — umiera — znika. Totemizm jest h i
sterią? — Nie ma więc totemizmu. Tak oto, czego nie
zauważyli dotąd egzegeci, już w pierwszym zdaniu
swego dzieła zawarł Levi-Strauss jego pointę. Reszta
była t y l k o ilustracją.
2
8
1
za wiele rokującej, słuszności. Levi-Strauss udowodnił
jednak, iż zamiast wspinaczki po ... plecach, znacznie
zdrowiej jest czasami — śladem Heraklesa — stanow
czo się z niektórymi spośród olbrzymów rozprawić. A b y
lepiej jednak zrozumieć znaczenie wystąpienia autora
„Antropologii s t r u k t u r a l n e j " , j a k i postawę jego n a u
k o w y c h adwersarzy, cofnąć się na chwilę musimy do
historii.
„Złuda t o t e m i z m u " mamiła wszelako etnologów przez
długich j e d e n a ś c i e dziesięcioleci. E. B. Taylor, W. Robertson-Smith, J. Frazer, J. F. Mc Lennan, F. Ratzel,
A. L . Kroeber, A . V a n Gennep, B. M a l i n o w s k i , A . R.
R a d c l i f f e - B r o w n , U . Mc Connel, A . P. Elkin... wspania
ła lista l u m i n a r z y kreujących fikcję lub toczących bez
nadziejną walkę o jej utrzymanie, wystrzegających się
uparcie b r z y t w y brata Ockhama. „Jeżeli badaczowi n a u
kowemu uda się sięgnąć wzrokiem nieco dalej, niż uda
wało się to jego poprzednikom — mało w t y m jego
własnej zasługi, a cenić go w a r t o za to jedynie, że
potrafił, jak b a j k o w y L i l i p u t , stanąć mocno na r a m i o
nach olbrzymów." — napisał pompatycznie P. Sztompka i jest w t y m zapewne wiele bezpiecznej, acz nie
G. Cocchiara , J. Poirier , czy A . W a l i g ó r s k i za
pewniają jednobrzmiąco, iż w pierwszym okresie swo
jego rozwoju naukowa etnologia (a za takową uznają
ją mniej więcej od r o k u 1851 — wydania „League of
the I r o q u o i s " L . H . Morgana) ulegała przemożnemu
wpływowi trzech orientacji filozoficznych: osiemnasto
wiecznego racjonalizmu, ewolucjonizmu D a r w i n a i Spen
cera, oraz p o z y t y w i z m u Comte'a. Consensus faoit legem
— pogląd ten zadomowił się więc w różnorakich pod
ręcznikach historii etnografii, stając się przyczyną w i e
lu istotnych nieporozumień. W y n i k a to z jego pozor
nej, a przez to mylącej precyzji. W rzeczywistości bo
w i e m za wyjątkiem Lorda A v e r b u r y , J. Lubbocka, P.
Topinarda i T. Waitza, etnologowie — prekursorzy z
drugiej połow*y X I X wieku nie zdradzali większego zain
teresowania filozoficzną spekulacją; toteż kształtowała
ich nie tyle lektura „Cours de philosophie positive"
(6 tomów „pisanych ciężko i r o z w l e k l e " ) , czy „Zasad
socjologii" Spencera, co szeroko pojęta światopoglądo
wa formacja epoki. Jeżeli zaś epokę ową przyjęło się
— upraszczając
— określać mianem „pozytywisty
cznej", to chodzi t u o pozytywizm sensu largissimo, j a
ko że wlicza się doń cały wachlarz orientacji f i l o z o f i
cznych (socjalizm, ewolucjonizm, H . Taine'a, E. Renai:a... a niektórzy skłonni są łączyć z n i m nawet k a
tolicki modernizm ), prawoźnawczych , l i t e r a c k o - h i storiozoficznych "... a przede wszystkim polityczną i eko
nomiczną ideologię liberalizmu. Tak więc wśród ojców
* Trzy wyraźne etapy wyróżnić można w dziejach
naukowej r e f l e k s j i nad magią: względnie jednolity okres
dziewiętnastowiecznego pozytywizmu, okres r e a k c j i antypozytywistycznej i sporów lat od 1916 r. aż po ok.
1955 r. i wreszcie okres współczesny, w którym wiodą
cą rolę przyjęła przede wszystkim orientacja s t r u k t u
ralna. Zrozumienie trendów, tendencji t y c h przemian,
które doprowadziły summa s u m m a r u m do zakwestio
nowania samego pojęcia „magii" umożliwi nam spoj
rzenie z nowej perspektywy na zjawiska ludowej k u l -
t u r y duchowej, na dotyczące ich konkretne materiały.
Konieczne w y d a j e się jednak zrozumienie, iż owa per
spektywa nie jest w y n i k i e m dowolnego i arbitralnego
doboru miejsca obserwacji, lecz trwającego przeszło 150
lat procesu e l i m i n a c j i i poszukiwań. Paradoksem jest
przy t y m , iż dla rozszerzenia horyzontów trzeba było
z wyżyn cywilizacji zejść na dół — stanąć ramię w r a
mię z „ciemnym Poleszukiem". Właśnie ów paradoks
jest niejako przedmiotem niniejszego artykułu, będą
cego wstępem do dalszych rozważań nad magią.
4
5
e
7
8
9
10
11
12
13
11
16
l e
131
�duchowych raczkującej etnologii bardziej może niż o
M i l l u i L i t t r e ' m , pamiętać należałoby o Gladstonem,
Vernem, Edisonie, Courbecie, Mc Dougallu — tych wszy
stkich, którzy jak Settembrini z „Czarodziejskiej góry"
przekazywali otoczeniu credo owych lat: „Rozsądek i
nauka odegnały cienie spowijające duszę ludzkości (...)
Codziennie na nowo hartowane w walce, te dwie potę
gi wyzwolą wreszcie człowieka i poprowadzą go drogą
postępu i cywilizacji k u coraz jaśniejszemu i czystsze
m u światłu" .
18
Zaiste optymistyczne to były czasy. I nie dziwić
się nadziejom. Ludzie rodzili się, pokolenia dorastały
w świecie krzepnącym jeszcze (1861 zjednoczenie Włoch,
1866 utworzenie Związku Północnoniemieckiego), ale
wyważonym już i stabilnym. Sześćdziesiąt cztery lata
panowania królowej W i k t o r i i , sześćdziesiąt osiem —
Franciszka Józefa. Po r o k u 1848 jedno t y l k o starcie
francusko-pruskie (1870—1) zakłóciło bezruch spokojnej
Europy. Już bowiem w o j n y : k r y m s k a (1853), sardyńsko-francusko-austriacka (1859), a nawet austriacko-pruska
(1866), były z perspektywy większości europejskich cen
trów k u l t u r y k o n f l i k t a m i l o k a l n y m i , odrealnionymi do
datkowo przez postromantyczną legendę („Pułkownik
t y l k o dotykał ust i na prawo i na lewo słał pocałunki.
Л tymczasem śnieg różanych listków zasypywał złote
k i r y s y , hełmy i parskające konie..." ) . Cóż dopiero mó
wić o wypadkach lat 1875—8, 1885 i 1897 na Bałkanach,
czy powstaniu polskim 1863; t y m — prócz entuzjazmu
kontestującej młodzieży (kiedyż jej nie ma!) — oszczę
dzono nawet kwiecie na kirysach. W Europie „przez d u
że E " pan B e l l wynajdował w t y m czasie telefon, pani
Lanston — d r u k a r s k i monotyp, Edison — żarówkę, Re
mington — maszynę do pisania... W M o s k w i e powstaje
biblioteka przy Muzeum N . P. Rumiancewa (dzisiaj — b i
blioteka ZSRR i m . Lenina), w Rzymie — Biblioteka Nazionale , w Berlinie — Schweizerische Landesbibliothek .
Jasno oświetlone b i u r k o z maszyną do pisania i telefo
nem, zacisza księgozbiorów lub l a b o r a t o r i ó w , coraz
sprawniejsze w y d a w n i c t w a . Czegóż więcej naukowcom
do szczęścia potrzeba? — I wielkie stronice pokrywają
się schludnymi rzędami liter. Śmiałe pomysły, cudowne
teorie, analizowane przez epigonów z szacunkiem i prze
konaniem o ich wadze, ale dojrzewające w wygodzie
wiktoriańskiego fotela, podczas gdy zza okna dobiega
zgiełk Międzynarodowej Wystawy — j a r m a r k u postępu
i współpracy... Wówczas żadne słowa nie wydają się zbyt
wielkie, zbyt ś m i a ł e . Każdy też wówczas czuje się
liberałem, a zarazem f i l a n t r o p e m żądnym obdarzania
zacofanych bliźnich o k r u c h a m i rozumnej
cywilizacji,
f nie chodzi t u o mało wreszcie istotny f a k t p r a k t y k o
wania lub nie badań terenowych, na który — n i c z y m
na jakieś panaceum — powołują się ciągle historycy
etnologii, lecz o zasady myślenia, widzenia przedmiotu
badań.
w
2 0
21
2 2
n
24
Na t y m poziomie marzenia epoki, słowa w i e l k i e
i śmiałe, stawały się metodologicznymi założeniami, za
sadami naczelnymi naukowych dywagacji etnologów.
Cztery spośród nich wydają się najważniejsze:
1 — pogląd, iż nowożytna k u l t u r a europejska, któ
ra stworzyła empiryczną naukę, stanowi najdoskonal
sze osiągnięcie ludzkości ;
2 — iż psychika ludzka na wszelkich stopniach jej
rozwoju jest tożsama ;
3 — iż wszelkie zmiany przebiegają w sposób cią
gły, a więc można zrozumieć dowolny stan jakiegoś
układu, gdy się zna jego stan uprzedni i siły, które na
niego działają.
4 — zaczerpnięte z liberalnej koncepcji atomizmu
społecznego a utrwalone przez teorię k u l t u r y H . Taine'a
25
26
132
przekonanie, iż każda całość rozłożyć się daje na sumę
swoich składników.
Różni etnologowie akcentowali mniej lub bardziej
poszczególne z powyższych tez; bez ryzyka można j e d
nak stwierdzić, że zarówno dominująca w ludoznawstwie lat 1860—1900 szkoła ewolucjonizmu, jak i docho
dzące do głosu od około 1890 r .
niejednolite grupy
tak zwanych dyfuzjonistów , założeniom t y m pozostały
wierne. Nie czas jednak na prezentowanie przykładów
wyrosłych z owych tez
koncepcji
J. J. Bachofena,
H . J. S. Maine'a, E. B. T y l o r a , L . Frobeniusa, A. V i e r kandta, W. Schmidta, A . Ankermanna... czy choćby teo
r i i stadialnego rozwoju k u l t u r y L . H . Morgana, podług
której wszelkie f o r m y k u l t u r plemiennych są przystan
k a m i jedynie na drodze k u „coraz jaśniejszemu i czy
stszemu światłu". Nie czas, gdy zza okna, obok rados
nej w r z a w y , słychać już pierwsze p o m r u k i zbliżającej
się burzy.
Śmierć Naphty — jakby ucieczka od przeczucia, j a k b y
ostrzeżenie. Bo oto mityczny świat sanatorium „na gó
rze", gdzie wszystko co „z dołu" było tak mało istotne,
gdzie — by nie zakłócać dyskusji Castorpowi i Settemb r i n i e m u — ustał nawet r y t m pór r o k u , skąd w y d a w a
łoby się nie ma odwrotu, zmiata z powierzchni ziemi
nagłe uderzenie gromu .
2 7
zs
2Э
Jatki pod Verdun i na innych frontach I W o j n y
Światowej doprowadziły nie t y l k o do zasadniczych prze
mian geopolitycznego, społeczno-ustrojowego, czy gos
podarczego kształtu Europy; położyły również kres m a
rzeniom i nadziejom, optymistycznym w i z j o m X I X w i e
k u . G r o m w y l u d n i a gwałtownie Berghof — „czarodziej
ską górę". Pożegnalny, symboliczny obraz Castorpa r z u
conego „na dół" i jeszcze raz na dół — do błotnistej
transzei, przedstawia już człowieka zmuszonego do spoj
rzenia na świat z nowej zupełnie perspektywy, któremu
ludzkość ukazała nieprzewidziane, złowrogie oblicze. T u
tracą nagle znaczenie formuły i recepty Settembriniego. Wraz z n i m i koncepcje L . H . Morgana, L . B. T y l o
ra, A. Bastiana... Przebrzmiał ich czas.
Nauka nie znosi próżni; czas obumierania starego
jest więc dla niej z reguły tożsamy z okresem i n w a z j i
propozycji nowych. Einstein miał — jak t w i e r d z i D. J.
dc Solla P r i c e
— bardzo proste wytłumaczenie mo
t y w a c j i uczonych podejmujących się t r u d u eksploracji
terenów niezbadanych l u b atakujących spetryfikowane
kanony. Mawiał ponoć: „Człowiek wtedy się drapie,
kiedy zaczyna go swędzić". I m dotkliwsze swędzenie,
t y m intensywniejsze drapanie. Gdyby nie było to po
równanie nazbyt — wobec bezmiaru tragedii lat 1914—
—1918 — f r y w o l n e , można by powiedzieć, że wywoła
ły one w etnologii coś na kształt objawów świerzbu:
swędzenie totalne. Chociaż więc już w końcu X I X w i e
k u badania Z. Freuda, G. W u n d t a , F. C. B a r t l e t t a
i innych podważyły tezę drugą, marksistowska ekono
mia — tezę trzecią, a publikacje E. D u r k h e i m a (z lat
1894—1919) — tezę czwartą — dopiero dziesięciolecie
1916—1926 przyniosło lawinę p u b l i k a c j i i wystąpień f o r
mułujących całościowe i koherentne propozycje n o w y c h
ujęć.
30
s l
3 2
33
Szły one w dwóch zasadniczych kierunkach. P i e r w
szy, wytknięty już w latach 1888—1904 przez F. Boasn ,
nazwać można sceptycznym, gdyż adherenci jego
negowali stanowczo możliwość odnalezienia w mozaice
ludzkich i n s t y t u c j i , zachowań i wierzeń j a k i c h k o l w i e k
reguł, cóż więc dopiero mówić o prawach. Drugi, „re
wizjonistyczny", zaprzeczał również kategorycznie p r a
womocności objaśniania z a t o m i z o w a n e j k u l t u r y w d r o
dze jednostronnych interpretacji genetycznych l u b geohistorycznych, przedkładał jednak w to miejsce inne
31
85
�propozycje systemowych rozwiązań, pozwalające na o d
n a j d y w a n i e uogólniających reguł. Za najważniejsze spo
śród nich — nie zapominając o i n d y w i d u a l n y m stano
w i s k u L . L e v y - B r u h l a , uznać należy te, które przede
wszystkim zadecydować miały o dalszym rozwoju etno
logii, jak wystąpienia W. H . E. R i v e r s a A . R. Radcl i f f e - B r o w n a , R. O t t o , oraz (choć na t y m etapie jest
to, z p u n k t u widzenia antropologii, nieśmiała dopiero
inspiracja) F. de Saussure'a . I tak Rivers — prekursor
zastosowania w etnologii narzędzi psychoanalizy — u w a
żany być może
za ojca duchowego zarówno k i e r u n k u
psychoanalitycznego w etnologii (R. Benedict, M . Mead,
G. Bateson, A. K a r d i n e r , R. L i n t o n etc , a także G. Devcreux, H . H a r t m a n n , L . Paneth, R. Fliess, J. M a r
iner...), jak i psychiatrycznego, zwanego czasem również
behawiorystycznym (J. W. W h i t i n g , A . F. C. Wallace,
Л. I . Hallowell, К. K l u c k h o h n , M . E. Opler). Z kolei
A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , którego stanowisku p r z y p i n a
ne są dzisiaj najrozmaitsze m e t k i , jest niewątpliwym
fundatorem tzw. antropologii s p o ł e c z n e j , a R. Otto
pierwszym (obok M . Schelera), który zastosował w ba
daniach zjawisk k u l t u r y metodę — w szerokim tego
słowa znaczeniu
— fenomenologiczną (w czym następ
cami jego okazali się m.in. R. G u a r d i n i , M . Eliade,
C. Jędrzejewiczowa, J. A . T. Robinson); wreszcie dzieło
F de Saussure'a zaowocować miało w pracach s t r u k t u rslistów z C. Levi-Straussem, J. Cazaneuvem i Luc de
Heuschem na czele.
з б
3 8
3 9
,0
1 1
12
13
4 1
45
4 6
Stop — nie jest zadaniem niniejszego artykułu ani
rozbudowywanie książki telefonicznej poszufladkowa
nych prowizorycznie nazwisk, ani całościowa analiza
paradygmatów, czy strategii badawczych, w y m i e n i o n y c h
orientacji naukowych. Interesuje nas bowiem ten t y l k o
wycinek ich manifestów i działań, który odnosi się do
zakresu tzw. „kultury d u c h o w e j "
a więc świata r e l i
gii, mitologii, wierzeń, wyobrażeń...
Na t y m bowiem
polu — k o n k r e t n i e posłużymy się t u przykładem teorii
dotyczących tak zwanej magii — wystąpienie s t r u k t u r a listów miało znaczenie szczególne i , lubo większość p o l
skich etnografów wciąż nie chce tego zrozumieć, decy
dujące. Zaiste — długo potrafią straszyć w i d m a prze
szłości. Wróćmy więc do nich raz jeszcze.
48
E. B. T y l o r był nader t y p o w y m wyrazicielem o p i
n i i ewolucjonistów {a także — z wyjątkiem może W.
Schmidta — dyfuzjonistów), gdy stwierdzał, iż wiedza
i wierzenia dzikich są, jako nie oparte na doświadcze
niu, fałszywe, „niepowiązane i n i e l o g i c z n e " , toteż w y
nikają t y l k o z niskiego poziomu rozwoju umysłowego:
„sprawdzone f a k t a m i okazują się bez wartości. Lecz
jeżeli nas dziwi, że pomimo to tak są rozpowszechnione
między ludźmi, odpowiedzieć można, że one utrzymują
się dotąd nawet w naszym własnym k r a j u śród tych,
którzy są zbyt ograniczeni, ażeby mogli oceniać je świa
dectwem faktów, śród wieśniaków..." Identycznie n i e
mal ustosunkowuje się do problemu, jakże chętnie po
dziś dzień czytany i w z n a w i a n y J. Frazer, którego „po
glądy sprowadzają się do tezy, że wszystko co myślał,
wyobrażał sobie i czego pragnął człowiek żyjący w pier
w o t n y m społeczeństwie — każdy z jego mitów i obrząd
ków, wszyscy bogowie i całe doświadczenie r e l i g i j n e —
to t y l k o potworna kolekcja okrucieństw, głupoty i prze
sądów, którą racjonalny postęp szczęśliwie u s u n ą ł " .
Stanowisko takie, j a k k o l w i e k budzić dziś przeważnie
może t y l k o uśmiech z a ż e n o w a n i a
jest jednak, z p u n k
t u widzenia założeń pozytywistycznej etnologii X I X w i e
ku, bez wątpienia konsekwentne. Jeżeli bowiem l u d z
kość znajduje się w ciągłym procesie rozwoju, który ma
ją doprowadzić do myślenia jedynie właściwymi kate
goriami empirycznej nauki, to każde odchylenie od tego
49
50
51
52
słusznego n u r t u jest b ł ę d e m
i z błędu w y n i k a . Do
dajmy — błędem o tyle brzemiennym w s k u t k i , że jego
wyeliminowanie nieraz „wymaga stuleci mozolnych d o
ciekań n a u k o w y c h " , w i e l k a jest bowiem moc „głupo
ty i niepraktycznego konserwatyzmu — cech t y p o w y c h
dla człowieka w ogóle, a dzikiego w szczególności" .
T a k i m to błędem jest np. religia — rezultat fałszywej
interpretacji istoty marzeń s e n n y c h , czy antropomorfizacji n a t u r y
...lub wynikła z nieznajomości zasad
oddziaływania na siebie przedmiotów (praw f i z y k i i che
mii) — magia. „Bękarcia córa n a u k i " — napisał o magii
.1. Frazer. Konsekwentnie w i n i e n był tak samo — nie
t y l k o implicite — wyrazić się o religii. Różnica między
t y m i lamusami błędów i przeinaczeń byłaby wszak ta
tylko, iż religia koncentruje się przede wszystkim na
przyczynach zjawisk, magia zaś na ich przebiegu.
53
5 4
55
5e
5 7
Tę zaniechaną przez Frazera „kropkę nad i " posta
wił bez skrupułów twórca szkoły modernizmu katolic
kiego w folklorystyce — P. Saintyves : „Dla ludzi p i e r
w o t n y c h wpływ magiczny nie różni się od wpływu bos
kiego, wyjaśnia on zarówno działanie słońca na rośliny,
jak i działanie duszy świata na serca. Można łatwo po
jąć, że przychodzi czas, kiedy nie wierzy się już w dzia
łanie zasad magii w sferze materialnej, ale kiedy w d a l
szym ciągu przyjmować się będzie działanie analogicz
nej zasady w dziedzinie d u c h o w e j " . I d e n t y f i k a c j a w y
dawałaby się t u pełna: religia w swoich zewnętrznych
przejawach nie różni się — według Saintyvesa — od
magii. A jednak z tego śmiałego stwierdzenia wyciąg
nął on inne wnioski, niż uczyniłby to Frazer. Przekona
ny bowiem o objawionej prawdziwości (był żarliwym
chrześcijaninem) wewnętrznego
przeżycia religijnego,
„przeżycia głębi" — jak je określa pastor Bonhoffer,
oddzielił Saintyves owo wewnętrzne, .'intymne spotkanie
z Bogiem od społecznych
form
ekspresji
religijnej
i utożsamiając te ostatnie z magią, uznał je za pasożyta
w i a r y , za błędy, bękarty p r a w d z i w e j , „czystej" r e l i g i i .
5 8
59
Pomimo istotnie różnych wniosków, zasady rozumo
wania Saintyvesa, czy i n n y c h etnologów — modernistów
i przedstawicieli kierunków pozytywistycznych są po
dobne. Jedni i drudzy przesądzają n a j p i e r w a r b i t r a l
nie, j a k i jest wrodzony wszystkim l u d z i o m
jedynie
właściwy i słuszny sposób percepcji otaczającej rzeczy
wistości (dla Frazera np. będzie to oparta na doświad
czeniu analiza naukowa, dla modernistów — taż a n a l i
za plus i n d y w i d u a l n a wrażliwość r e l i g i j n a , „umiejęt
ność odnalezienia Boga we własnym życiu, w sobie
i świecie"), by następnie wyłowić elementy k u l t u r y d u
chowej wykraczające poza zbudowany w oparciu o taką
„wrodzoną percepcję" światopogląd. Elementy te są nie
jako zewnętrzne w stosunku do człowieka, stanowią j a k
by — atakujące jego myślenie i postępowanie — cho
roby, które zdrowy organizm sam odpędza i zaciekle
zwalcza. Odporność zaś organizmu wzrasta w miarę
rozwoju wiedzy , czy (moderniści) — samoświadomości
religijnej, aż osiągnie ostatecznie stan całkowitego za
bezpieczenia się od t y c h szkodliwych, a w najlepszym
przypadku bezużytecznych i n f e k c j i . Charakterystyczną
cechą zbioru t a k i c h elementów jest przy t y m ich nie
spójność, brak powiązania. Owszem, mogą mieć czasa
m i dzicy „swoje p r y m i t y w n e filozofie, oparte na dwóch
fałszywych zasadach: że podobne pociąga za sobą po
dobne i że rzeczy, które raz były ze sobą w styczności
zawsze już będą na siebie wzajemnie oddziaływać , ale
są one pochodną przypadkowych błędów, upowszech
nionych w drodze tępego naśladownictwa. Dzicy nie po
trafią wszakże (i nawet nie próbują) a n i t y c h zasad
objaśnić, ani zweryfikować, ani ustosunkować się do
wynikających z n i c h i m p l i k a c j i .
6 0
61
e2
63
133
�I n n y m i siowy dziewiętnastowieczne koncepcje magii
(i w znacznej mierze religii!) opierały się na czterech
— czy będzie to animizm E. B. T y l o r a , animatyzm
R. Maretta, teza o „chorobie j ę z y k a " M . Muellera, czy
modernizm P. Saintyvesa — zasadniczych twierdzeniach:
a — Magia jest w y n i k i e m ciemnoty, pomyłką, błędem
myślenia (którego logika jest skądinąd ludzkości
wrodzona, ergo bez względu na czas i przestrzeń
tożsama).
o — Za wyjątkiem niewiedzy, nie istnieją żadne racjo
nalne, czy organiczne motywacje popełniania t a
kich pomyłek. Są one więc zewnętrzne w stosun
k u do człowieka — pozostają poza systemem jego
rzeczywistych skłonności i potrzeb,
с — Z tego też (vide b.) powodu pomyłki te, czy oparte
na nich działania są całkowicie bezużyteczne l u b
nawet szkodliwe społecznie,
d — Suma tych pomyłek nie stanowi żadnego spójnego
systemu — jest przypadkowa, niepowiązana i niekoherentna, nawet jeżeli niektóre błędne skoja
rzenia szczególnie często nas do podobnych d z i
wactw przywodzą.
W „Wybrańcu" T. Manna jest taka scena, gdy w y
słannicy z Rzymu odnajdują, wskazanego i m przez enig
matyczne objawienie, kandydata na papieża w postaci
malutkiego, całkowicie porośniętego włosiem, pełzają
cego stwora:
„ — Okropność! — zakrzyknął kapłan (Liberius —
przyp. L.S.) i padł na kolana, zasłaniając t w a r z obu
dłońmi. Towarzysz (Probus — przyp. L.S.) pochylił się
k u niemu, bo choć o tyle niższy, górował teraz nad n i m
wzrostem.
— Opanujmy się, arnice! — przemówił. — To w i e l
k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale przejmujący, i przed
którym nasz rozum musi skapitulować.
— To piekło szydzi i zaślepia! — wyrzucił Liberius
spoza rąk zasłaniających jego twarz. — Fugamus! Sza
tan z nas zadrwił! Bóg nie wybrał kosmatego leśnego
zwierzęcia na swego biskupa! Precz stąd, precz z m i e j
sca psoty piekielnej!
Porwał się i chciał uciekać. Probus przytrzymał go
za szaty. Usłyszeli za tobą wyraźne słowa:
— Niegdyś studiowałem gramaticum, d i v i n i t a t e m
i legem.
— Słyszysz? — spytał Probus. — N i e t y l k o mówi
i płacze, lecz i naukowo jest całkowicie przygotowany
do łączenia i rozwiązywania.
— N u m q u a m ! — wykrzyknął tamten nie panując
nad sobą. (...) Za n i m ozwało się:
— Niech was nie zraża moja postać! Wzrost m i się
wróci" .
e i
Cóż za pyszny, ironiczny, lecz i pełen filozoficznej
przekory, obraz k o n f r o n t a c j i trzech postaw. Stwór (prze
mieniony rycerz Gregorius) uczestniczy w rzeczywistości
mitycznej, myśli jej kategoriami. Nie ma więc dlań
nic dziwnego w jego aktualnej posturze, podobnie jak
jasno, m u się rysuje jedyne — w ramach m i t u — l o
giczne i konsekwentne rozwiązanie: „wzrost m i się wró
ci". Liberius, acz kapłan, reprezentuje stanowisko po
niekąd „pozytywistyczne". Rzeczywistość m i t u — stwór
mający zostać papieżem, zapowiadana przezeń zmiana
postaci... — są dlań sprzeczne ze z d r o w y m (empiryczno- n a u k o w y m ) rozsądkiem, stanowią więc błąd, omam,
diabelską ułudę. Liberiusa nie przekona nawet, łechcące
mile wykształcone ucho, zapewnienie o pobieranych przez
stwora naukach. „Numąuam!". Pozostaje senator P r o
bus. „To w i e l k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale p r z e j
mujący, i przed którym nasz rozum musi skapitulować".
W t y m krótkim zdaniu sprecyzowana jest cała jego
134
kompromisowa postawa. Oj ambarasujące, bo ambarasujące są takie dziwy. „Nasz r o z u m " nie może ich za
akceptować, ale ...czy nie można przypadkiem dopuścić
istnienia innego sposobu myślenia, który wyjaśniałby
sens mitu? Sekstus Anicjus Probus w y d a j e się moż
liwość taką przyjmować.
T a k i m właśnie dociekliwym Probusem okazał się
w dziejach etnologii L . L e v y - B r u h l . Jedno nie ulegało
dlań wątpliwości (choć przeczyło to twierdzeniu d. „po
zytywistów" o magii): tak w i e l k a ilość irracjonalnych
działań i wyobrażeń jaką operują np. społeczeństwa ple
mienne, nie może być śmietnikiem przypadkowych i n i e
powiązanych pomyłek. Wykluczają to już same zasady
mechanizmu pamięci, która potrzebuje zbioru sekwen
cji, systemu, by móc powierzone jej obrazy u t r w a l i ć .
Jeżeli więc mityczno-magiczny bagaż k u l t u r p i e r w o t
nych może być, bez udziału pisma, przekazywany z po
kolenia na pokolenie w całej obfitości; oznacza to, iż
t k w i w n i m jakiś porządek. A przecież wychwycić go,
zrozumieć „naszym r o z u m e m " nie sposób. Ciśnie się
więc na usta podobne probusowemu pytanie: czyżby j a
kaś inna logika, inny sposób myślenia? Odpowiedzi na
me udzielił L e v y - B r u h l twierdzącej: Tak, ludzie pier
w o t n i myślą inaczej, niż wykształceni, obdarowani do
brodziejstwem c y w i l i z a c j i . „Tak jak środowisko społecz
ne, w którym oni żyją, odmienne jest od naszego, i właś
nie dlatego, że jest odmienne, świat zewnętrzny, który
oni postrzegają, także różni się od tego, który my po
strzegamy. Oczywiście, że mają te same umysły — i
taką samą strukturę mózgową. A l e trzeba wziąć pod
uwagę, że wyobrażenia zbiorowe modyfikują każde ich
spostrzeżenie. Z j a k i m k o l w i e k przedmiotem mają do czy
nienia, posiada on przywiązane do siebie i nierozdzielne z n i m właściwości mistyczne, i umysł człowieka pier
wotnego w rzeczy samej nie oddziela ich w akcie per
c e p c j i " . I n n y m i słowy: ludzie cywilizowani rozumują
podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest za
sada niesprzeczności. Człowiek pierwotny natomiast (co
jest w y n i k i e m nie cech biologicznych, lecz oddziaływa
nia odmiennych wpływów społecznych) posługuje się
myśleniem prelogicznym, mistycznym, w którym zacie
ra się nie t y l k o różnica między n a t u r a l n y m i n a d n a t u
r a l n y m , sacrum i profanum, ale nawet i między g a t u n
k a m i zwierząt i roślin, f o r m a m i , czy kształtami, które
z łatwością mogą się jedne z d r u g i m i krzyżować t w o
rząc nowe, mityczne jakości doskonale wtapiające się
V/ obserwowalną rzeczywistość. Bo też nie można owe
go „prelogicznego myślenia" traktować, jako coś oder
wanego, abstrakcyjnego. K r e u j e ono wszakże świat d z i
kich. I m i t , czy magia, stają się dzięki n i e m u częścią
realnego, rzeczywistego przeżycia społeczeństw p i e r w o t
nych. S t a j ą się prawdą.
e5
ee
Następcy surowo się obeszli ze s p e k u l a c y j n ą
teo
rią „myśli prelogicznej" L e v y - B r u h l a . M . Leenhardt
w oparciu o badania społeczeństw plemiennych N o w e j
K a l e d o n i i , zaś R. R. M a r e t t — o materiały dotyczące
europejskich k u l t u r chłopskich , obalili skutecznie tezę
o odmiennych mentalnościach: cywilizowanej i p i e r w o t
nej. Nie t y l k o oni. I l u by jednak było krytyków teorii
L. L e v y - B r u h l a , wszyscy oni a t a k o w a l i t y l k o jej w y
odrębniający „prelogikę" f r a g m e n t : twierdzenie, iż aso
cjacja mistyczna zastępuje w k u l t u r a c h archaicznych
zasadę niesprzeczności. Słusznie na pewno. Wśród tych
zbiorowych na pochyłe drzewo skoków, zapomniano j e d
nak o pozostałych twierdzeniach autora „Duszy p i e r w o t
n e j " : 1. iż mityczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia
społeczeństw pierwotnych (plemiennych i l u d o w y c h —
mówiąc językiem współcześnie przyjętych określeń) sta
nowią system, czyli — zorganizowane są podług j a k i e 67
e 8
e9
70
�goś wewnętrznego porządku; 2. iż owe „irracjonalne"
wyobrażenia są w k u l t u r a c h pierwotnych integralnie
związane, stopione, ze światem obserwowalnym, stano
wią więc w nich element rzeczywistości, nie zaś ze
wnętrzny i przypadkowy błąd. A przecież to te właśnie
(obalające p k t . b i d. dziewiętnastowiecznej teorii magii)
ustalenia, które okazać się miały j e d n y m i z najważniej
szych drogowskazów wytyczających k i e r u n k i dalszych
badań, zadecydowały o pozycji L . L e v y - B r u h l a w dzie
jach rozwoju etnologii. Stanowiły one bowiem — po
odrzuceniu koncepcji „prelogiki" — propozycję otwie
rającą niezwykle szerokie perspektywy poznawcze.
Jaki porządek organizuje system pierwotnego m i t u
i magii? Dlaczego (w j a k i m celu) absorbuje k u l t u r a pier
w i a s t k i „irracjonalne" i podnosi je do r a n g i rzeczywi
stości? — Tych pytań nie mógł żaden etnolog obojęt
n y m pominąć milczeniem.
Jedna z prób odpowiedzi na nie zawarta została w
f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e j teorii k u l t u r y A. R. Radclif
fe-Browna , wiernego spadkobiercy myśli E. D u r k h e i ma. U podstaw tej teorii leży, zapożyczona od mistrza,
specyficzna ontologia „zbudowana w oparciu o aprio
ryczne założenia, przypisujące społeczności byt samo
dzielny i r a d y k a l n i e wyższy niż b y t osoby"
Społeczeń
stwo jest dla R a d c l i f f e - B r o w n a porównywalne do ży
wego organizmu, którego poszczególne elementy p r z y
czyniają się i przyczyniać muszą, do funkcjonowania ca
łości
Organizm ten narażony jest na szereg niebez
pieczeństw, które ogólnie sprowadzić można do per
manentnej groźby dezintegracji. W tej sytuacji j e d n y m
z podstawowych zadań jego części stają się oczywiście
f u n k c j e integracyjne. I t u właśnie szczególną rolę o d
grywają zjawiska z zakresu k u l t u r y duchowej; polega
ona wszakże, podług Radcliffe-Browna, na ukazywaniu
jako „odwiecznych", „obiektywnych",
„objawionych",
a więc na sakralizacji faktów i procesów będących w
rzeczywistości w y n i k i e m określonych powikłań histo
rycznych, ekonomicznych, czy klasowych. Religia, m i t ,
magia, stają się więc z jednej strony symbolami (i w i e r
n y m i o d b i c i a m i ) istniejącej s t r u k t u r y społecznej, z d r u
giej zaś wytwarzają: A . potężny aparat nadnaturalnych
zagrożeń i sankcji wymierzonych w chcących się i m
przeciwstawić, czyli dążących do dezintegracji s t r u k t u r y
społecznej; B. system ubezpieczający, pozwalający na
rozładowywanie, w ich ramach, napięć i umożliwiają
cy przywracanie zakłóconej równowagi s p o ł e c z n e j . I n
n y m i słowy: „wierzenia, które n a i w n i Europejczycy u w a
żają za grube przesądy, nie są wcale dziwacznymi i bez
użytecznymi naroślami, jakimiś aberracjami ludzkiego
ducha. Przeciwnie, pojawiają się one jako wskaźnik spo
łecznych konfliktów i napięć, skoro niefortunne zdarze
nie wiąże się z t a r c i a m i pomiędzy ludźmi; ale także
jako konstrukcja, w której ramach napięcia i wrogości
mogą być r e d u k o w a n e . . . " Magia — podobnie jak re
ligia
— jest więc dla R a d c l i f f e - B r o w n a (co stanowi
wyczerpującą odpowiedź na pytania L e v y - B r u h l a ) zja
w i s k i e m społecznym, elementem systemu zabezpiecze
nia s t r u k t u r y społecznej. Jako taką jest zaś nie t y l k o
użyteczna (obalenie p k t . c. teorii magii X I X w.), ale
stanowi niezbędny wręcz wytwór społeczny zarówno i n
terpretując stosunki wewnątrz społeczności, jak i w t e
dy, gdy przenosi obraz owych stosunków na relacje
między człowiekiem a n a t u r ą , niejako włączając przez
to naturę w porządek społeczny .
71
7 4
7B
7e
77
7 8
T9
80
Teoria ta budzi jednak szereg istotnych wątpliwo
ści nawet wtedy, gdy zrezygnujemy z j a k i c h k o l w i e k p y
tań dotyczących psychologicznych, czy ontyczno-egzystencjalnych potrzeb jednostek, a więc — gdy m i l
cząco pogodzimy się z ową, przyjętą przez Radcliffe-
- B r o w n a od D u r k h e i m a , arbitaralną ontologia. T r u d n o
będzie bowiem i wtedy oprzeć się wrażeniu, iż całko
wicie pominął R a d c l i f f e - B r o w n problem treści mitów,
wierzeń religijnych, czy wyobrażeń magicznych. Prob
lem t y m ważniejszy, że owe treści są do siebie nieraz
bardzo podobne u ludów (grup) o zdecydowanie odmien
nej strukturze społecznej. Nie wiadomo również, czym
tłumaczyć trwałość systemów religijnych, czy magicz
nych (np. t r a d y c j i millenarystycznych), przerastającą
niejednokrotnie czas istnienia s t r u k t u r społecznych, do
których byłyby one — podług Radcliffe-Browna — p r z y
pisane... Wydaje się, iż f u n k c j o n a l i z m - s t r u k t u r a l i z m zabsolutyzował zbytnio (co poczytywać można także za
wpływ francuskiej szkoły socjologicznej) zagadnienie
więzi społecznych, przez co jego szczegółowe koncepcje,
dotyczące zjawisk k u l t u r y duchowej, stały się f r a g m e n
taryczne i w jaskrawy sposób j e d n o s t r o n n e .
81
Jednostronności tej nie sposób natomiast narzucić
szkole tzw. psychologicznej w etnologii. W y n i k a to j e d
nak nie tyle z szerokości spojrzenia jej przedstawicieli,
ile mnogości ich stanowisk. Cztery z nich, dla p r z y
kładu:
1. Poglądy Z. Freuda, a co za t y m idzie i ortodok
syjnych freudystów, są w Polsce dość dobrze (acz czę
sto w k a r y k a t u r a l n y m uproszczeniu) znane. P r z y p o m
n i j m y więc t y l k o , iż psychika ludzka jest — podług
Freuda — trój w a r s t w o w a : „zawiera sferę podświado
mych popędów (ono—id), sferę surowych zakazów i osą
dów (nadjaźn — superego) oraz sferę świadomą i r o
zumną (jaźń — ego)" . W sferze id tkwią nieraz o k r u t
ne i niezgodne ze społecznie akceptowanym systemem
n o r m pragnienia lub paraliżujące lęki, zablokowane nie
jako przez superego, niedopuszczone przezeń na poziom
jaźni. To kotłujące się w podświadomości piekło szuka
jednak ujścia, domaga się realizacji. Rozwiązaniu t a k i e
go dylematu służy mechanizm „projekcji", polegający
na przerzuceniu własnych pragnień na innych, p r z y p i
saniu ich światu zewnętrznemu, zobiektywizowaniu. To
już nie ja chcę zabić osobę X, lecz „ktoś", „oni", „inni".
„Może to następnie zostać przełożone na przeczucie
śmierci tej osoby; albo — jeszcze bardziej okrężną d r o
gą — poczucie w i n y wywołane tak niegodnym pragnie
niem może doprowadzić do oczekiwania k a r y , a to z
kolei przejawić się w przekonaniu o grożącym nieszczę
ściu" . Takie właśnie projekcje, ze wszystkimi swoimi
konsekwencjami (prowadzącymi do powstawania bez
zasadnych obaw, przeczuć i sądów o porządku rzeczy
wistości) są — uważał Freud — p u n k t a m i wyjścia
wyobrażeń magicznych.
й
M
2. Uczniowie jego (пр.: Ch. Odier, G. Roheim) poszli
inną nieco drogą, odwołując się przede wszystkim do
teorii r e l i g i i mistrza. Otóż Freud interpretował religię
jako powtórzenie doświadczeń doznawanych przez czło
wieka w okresie dzieciństwa. Bezbronne dziecko znaj
duje obronę przed zagrażającymi zewsząd niebezpie
czeństwami u ojca — opiekuna, wzoru, prawodawcy, na
uczyciela. Człowiek dorosły, walcząc z poczuciem włas
nej bezradności, wraca podświadomie do tamtych, dzie
cięcych doświadczeń i szuka istoty, której mógłby o d
dać swoje uczucia i posłuszeństwo, w zamian za ochro
nę i pewność. Nie znajdując jej, tworzy sobie „złudze
n i a " — idee teistyczne, które „są spełnieniami najstar
szych, najsilniejszych i najbardziej uporczywych prag
nień ludzkości — tajemnicą ich siły jest siła tych prag
nień" . Wpływ przeżyć okresu dzieciństwa na podświa
domość dorosłych nie ogranicza się jednak — co pod
kreśla Roheim — do kompleksu Edypa. Należy zwró
cić uwagę na co najmniej dwie jeszcze charakterystycz
ne cechy doznań psychicznych tego okresu: przeceniaM
135
�nie przez dzieci skuteczności ich oddziaływania na świat
zewnętrzny (upraszczając: płaczącemu malcowi dają r o
dzice cukierka, co wiązane jest przez niego w bezpo
średni związek przyczynowy — mój wrzask sprowadza
pokarm itp.) oraz tak zwane „stadium f a n t a z j i " w ich
rozwoju. Normalny, dorosły człowiek wyzbywa się za
sadniczo (acz nie całkowicie) tego t y p u przekonań i doz
nań. T r w a j ą one natomiast uporczywie u niektórych
neurotyków, powodując iż mogą oni niejednokrotnie
przypisywać siłę sprawczą swoim myślom, czy i r r a c j o
nalnym działaniom, jak również uznawać za realne,
partycypujące w rzeczywistości społecznej, swoje m a
rzenia i fantasmagorie. W tych właśnie neurozach szu
kać należy początków magii.
3. Podobny poniekąd pogląd przedstawiła M . J.
Field, uznając, „że p i e r w o t n e schizofreniczne fantazje
były historycznym źródłem idei magicznych. Przypusz
cza ona, że idee te propagowali ludzie, których choro
ba, w i c h kulturze, n i e była jako taka rozpoznawana" .
85
4. J. W. M . W h i t i n g o w i
zawdzięczamy
natomiast
hipotezę, iż źródłem magii są „generalizacje", czyli prze
sadne uogólnienia przez człowieka sensu doznanych d o
świadczeń. I t a k na przykład: „Nie rusz A n d z i u tego
k w i a t k a , róża kole, rzekła matka". Taż sama rodziciel
ka straszy też córkę porwaniem przez Babę Jagę w
przypadku nieskonsumowania grysiku. „Andzia m a t k i
nie słuchała, ukłuła się i płakała". Płacząc, d o k o n y w a
ła logicznego na pozór rozumowania: ostrzeżenie m a t
k i było prawdziwe — dowód: pokaleczony paluch; ge
neralizując: ostrzeżenia m a t k i są prawdziwe — ergo
istnieje i zagraża m i Baba Jaga. Sytuację taką można
przy t y m uznać za typową, gdyż straszenie siłami n a d
przyrodzonymi jest zupełnie powszechnym i n s t r u m e n
tem wychowania. Toż przed Cyganem, s t r y j e m Władzikiem i panem m i l i c j a n t e m znajdzie zawsze sprytne dzie
cię jakąś kryjówkę. Nie są oni więc dla pociechy a r g u
mentem wystarczającym. Zdesperowani w y c h o w a w c y
odwołują się więc do demonów i duchów (nota bene
W h i t i n g tłumaczy też dlaczego strachy te są przez dzieci
utożsamiane z duchami rodziców) i tak wpajają k o l e j nemu pokoleniu wyobrażenia magiczne (w które zresz
tą — z powodów j a k wyżej — wierzą sami również).
Listę różnych koncepcji etno-psychologów
można by
oczywiście — jak to już zaznaczyliśmy — rozbudowy
wać omalże w nieskończoność. Wydaje się jednak, iż
nie ma k u temu potrzeby. Podstawową słabość tych
teorii wychwycić można wszakże już przy t a k małej
próbie. Jest nią (w przeciwieństwie do R a d c l i f f e - B r o w na) niedocenienie społecznego charakteru interpretowa
nych zjawisk. Jeżeli jest bowiem magia — jak t w i e r
dzi M . J. Field — płodem schizofrenicznych koszmarów,
to „dlaczego normalni ludzie akceptują takie fantasty
czne urojenia?" jeżeli zaś stanowi ona ucieczkę w świat
i n d y w i d u a l n y c h doświadczeń dziecięcych (G. Roheim), to
skąd j e j jednorodność? — Czyżby wyobraźnia dziecię
ca podobna była jednolitej sztancy? — Tak przecież nie
jest. „Opierać tezy z zakresu etnologii na ustaleniach
psychologów, to t a k jakby budować domy na rucho
mych piaskach" — oświadczył E. E. E v a n s - P r i t c h a r d .
Trudno nie przyznać m u częściowej chociaż r a c j i .
86
Zbliżone wątpliwości żywić wolno również i w sto
sunku do tez fenomenologii R. O t t o . Opierają się one
na założeniu, iż przeżycie (odczucie) sacrum możliwe
staje się dla człowieka dzięki swoistej — będącej ele
mentem „apriorycznych dyspozycji ducha ludzkiego" —
umiejętności (władzy), którą nazywa Otto „sensus n u m i n i s " — zmysł numinotyczny. Jest owo przeżycie cał
kowicie oryginalne, nieporównywalne z niczym i n n y m ,
a polega — w o g r o m n y m uproszczeniu — na jednoczes
8 7
136
nym odczuciu całkowitej zależności od numinosum i z n i komości wobec tegoż, nieskończenie niedostępnego n u
minosum. „Powoduje to, że numinosum (przedmiot r e
ligijnego doświadczenia) dany jest w przeżyciu jako
T A J E M N I C A odpychająca i pociągająca — misterium
tremendum et f a s c i n o s u m " . Oczywiście — zdolność
doświadczenia tych misteriów stanowi cechę i n d y w i
dualną poszczególnych jednostek, zależy od ich „daru
widzenia", zmysłu numinoitycznego. Dlatego też, p o m i
j a j ą c ogólną zasadę wspomnianej ambiwalencji b o jaźni i fascynacji, miłości i przerażenia, każde przeży
cie duchowe j a w i się zjawiskiem odrębnym, samym
w sobie i tak też (tylko t a k ! ) należy je badać. Przed
stawiciel orientacji fenomenologicznej w etnologii p o l
skiej — Z. Benedyktowicz i l u s t r u j e tę tezę przykładem
fragmentu z „Józefa i jego braci", w którym na k a n
wie Genesis , opisuje T. M a n n moment, gdy odsłużyw
szy u Labana czas nakazany, ma Jakub — w nagrodę
— pojąć za żonę jego piękną córkę Rachelę. Jest czar
na, pustynna noc, gdy wchodzi Jakub do łoża swej w y
marzonej. Wśród ciemności nie dane jest m u zauważyć,
iż bierze w ramiona nie ukochaną Rachel, lecz j e j b r z y d
ką i podstępną siostrę — Leę „o k a p r a w y c h oczach".
Stało się. Dopiero świt przekona Jakuba o okrutnei
kpinie losu i ludzi... I w t y m właśnie miejscu stawia
T. M a n n brzemienne pytanie: „Lecz z k i m naprawdę
spał Jakub t e j nocy?" Cóż b o w i e m ważne jest dla nas;
czy f a k t fizyczny, empirycznie zobiektywizowany, czy
skumulowane w przeżyciu Jakuba: w i a r a , że to Rache
la; nadzieja, że to Rachela i do Racheli miłość... A to
dziecko, które przyjdzie teraz na świat, czyje będzie —
Lei, czy może mimo wszystko Racheli? Najłatwiej uznać
1e wątpliwości Manna za czcze paradoksy. Można t r a k
tować je jako swoisty klucz do sedna filozofii m i t u .
Można też... Jeżeli jednak — pyta Z. Benedyktowicz —
założymy na chwilę rzeczywistość f i k c j i . Istnieli n a
prawdę i Jakub i Lea i tamta noc i pustynia. Jak pojąć
będziemy wówczas chcieli to przeżycie prawdziwe, te
pytania już nie paradoksalne, lecz stawiane przez ży
wego, rzeczywistego człowieka, który stanął w obliczu
T A J E M N I C Y . Z czym je porównywać, jak zaszufladko
wać, do jakich przylutować modeli? Czy będą one dla
nas elementem zachowania s t r u k t u r y społecznej, czy
w y n i k i e m kompleksu Edypa? Odpowiedź przychodzi dać
Z. Benedyktowiczowi smutną zapewne, bo u p r z y t a m n i a
jącą niedoskonałość naszych narzędzi naukowych, lecz
- - wydaje się — konieczną. Nieważny jest otóż prob! em
realności misterium tremendum, które stać się miało
udziałem mitycznego, czy rzeczywistego (historycznego)
Jakuba. Należy wszakże zdać sobie sprawę, że tak, czy
owak wiedzielibyśmy o jego przeżyciach to, co wiemy,
czyli to i to t y l k o , co napisał T. Mann, a co dla nie
znających języka niemieckiego Polaków zostało prze
tłumaczone na polski, dla Holendrów — na flamandz
k i . Bo odbieramy to t y l k o , co zostało n a m zrozumia
le, czyli w naszym uspołecznionym języku z a k o m u n i k o
wane. Możemy wprawdzie starać się zrozumieć języki
innych grup, nawet łamać ich szyfry, kody, ale — pod
kreślamy — będzie n a m chodziło zawsze o języki uspo
łecznione, czy — j a k to określał S. Czarnowski — „spo
łecznie zobiektywizowane". Nie zakomunikowane n a m
stany uczuciowe jednostek możemy t y l k o z „kobiecą i n
tuicją" l u b bez niej, co najwyżej przeczuwać! Gdyby
było inaczej, psychiatrzy mieliby zbyt łatwą pracę. Nie
sposób więc zaprzeczyć, iż fenomenologowie podsunęli
r a m ideę piękną, lecz (jak od jednostkowego przejść do
społecznego?) — mało realną niestety. Dlatego też zna
czenia ich wystąpienia upatrywać można nie tyle w sfe
rze metodologii ( t u postulaty fenomenologii okazują się
bardzo t r u d n e do praktycznego zastosowania, a przez
8S
8B
�to i ma)o płodne), ile — jeżeli wolno się t a k i m posłu
żyć t e r m i n e m — psychologii nauki. Etnologowie z m u
szeni zostali do p o k o r y — zrozumienia ograniczeń, p r z y
pisywanych przecież nieraz z tak beztroską przypadko
wością, swoich n a u k o w y c h recept. Do uświadomienia
sobie zawodności i jednostronności a r b i t r a l n y c h apara
t u r pojęciowych i badawczych.
Obiecanki, cacanki. W p i e r w szumne słowa „grom",
„zmiana"; potem — lista nazbyt jednostronnych propo
zycji, k o n t r o w e r s j i , wątpliwości, wątpliwości. Jedyne
wszakże stwierdzenia, pod którymi podpisać by się mo
gli przedstawiciele ogromnej większości orientacji etnologicznych lat po I Wojnie Światowej (chociaż i t u zna
leźć łatwo wyjątki, jak np. d o k t r y n a M . J. Field, czy
— częściowo — G. Roheima...), t o :
a. iż „pierwotne" wierzenia i wyobrażenia „nie są
bynajmniej zjawiskami dziwacznymi i n i e n o r m a l n y m i ,
lecz są w rzeczywistości silnie związane z naszymi pod
s t a w o w y m i sposobami myślenia, odczuwania, i ogólnie,
reagowania na otoczenie" .
b. iż wierzenia owe i wyobrażenia tworzą konsek
wentny ciąg — system.
Poza t y m same omal różnice. Ceterum censeo... Tak,
przyjdzie się upierać, że okres międzywojenny był j e d
nak dla etnologicznych badań nad „kulturą duchową"
przełomowy. I mniej ważne jest ostateczne obalenie w
t y m czasie wszystkich konkretnych pewników „pozyty
wistycznych" teorii magii, czy r e l i g i i ; mniej ważne,
r.iż zastąpienie ich przez wątpliwości właśnie. Wątpli
wości i pytania NOWE. I znów pięć z nich w y s u w a się
na plan pierwszy:
90
1. Czy jest magia zjawiskiem genetycznie jednost
k o w y m , czy społecznym; i n n y m i słowy: czy istnieje tyle
magii, ile jednostek (względna jednorodność działań i
wyobrażeń magicznych byłaby wówczas w y n i k i e m po
dobieństwa psychiki l u b zgoła fizjologii mózgu tych j e d
nostek), czy też stanowi ona wyobrażenie zbiorowe, ele
ment t r a d y c j i grupy, przekazywany w procesie socjali
zacji?
2. Jakie są wewnętrzne zasady organizujące myśle
nie i działania magiczne, decydujące o t y m , że jawią
się one systemem?
3. Co znaczy magia — dlaczego posługuje się t a
k i m i , a nie i n y m i symbolami, znakami, skojarzeniami —
jaka jest jej treść?
4. Jakie funkcje pełnią działania magiczne w s t r u k
turze społecznej l u b psychice jednostek?
5. Jakie są wreszcie (i zgoła — czy istnieją) jakoś
ciowe różnice między myśleniem magicznym, r e l i g i j n y m
i naukowym?
Tak oto od kategorycznych k l a s y f i k a c j i zjawisk lub
upychania ich po opatrzonych wartościującymi szylda
mi szufladach, przeszła etnologia do pytań o rzeczywis
tość — obojętne: „naszej", czy „ich" (te jakościowe roz
graniczenia straciły nagle sens) k u l t u r y , rządzące nią
mechanizmy, jej istotę; odnajdując okruchy t y c h wąt
pliwości w owych „bezużytecznych błędach", które tak
bardzo pragnął w i e k X I X wytrzebić i odrzucić. „Co
dzień patrzę na biskupa jadącego przez morze (na obra
zie N i k i f o r a — przyp. L.S.) i od dawna nie śmieszy
mnie jego absurdalna łódź ani jego olbrzymia błogosła
wiąca dłoń. Cisza żółtej łuny zachodu na nieboskłonie
wydaje m i się echem pytań, których nie potrafię nawet
jasno wyrazić. Pytań dotyczących natury świata, przez
który wszyscy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a
domym brzegom. I malarz bizonów z a l t a m i r s k i e i jas
k i n i , i biedny u n i c k i świątek, syn głuchoniemej posługaczki, i ja — łudzący się tą samą co oni nadzieją,
że podróż nasza nie jest podróżą do n i k ą d " . Zniknęły
61
82
gdzieś „prymitywne zabobony" i „bękarcie córy n a u k i " .
„Malarz bizonów z a l t a m i r s k i e j jaskini... i j a " — oto
miara przełomu.
Na t y m tle powiela się u nas uparcie do dzisiaj
uznawane i kompetentne tezy olbrzymów rodzimego, p o l
skiego ludoznawstwa. Tezy, którymi w pocie czoła roz
szerzamy intelektualne horyzonty naszych studentów. P i
sze o magii K. Moszyński: „w bezkrytycznym umyśle
nieoświeconego człowieka... musi zrodzić się głuche prze
świadczenie..." * , „popędy do danych czynności, o ile
normalny przebieg ostatnich jest zahamowany, mogą
wywołać czynności mniej l u b więcej wykolejone..."
„gdy Poleszuk podróżujący w zielonoświątecznym t y g o d
niu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne o d
głosy..." Tak wówczas rodzi się magia. Na temat owych
ciemniaków i zboczeńców rozproszonych po kniejach,
wypowiedział się wprawdzie podobnie E. B. T y l o r już
sto lat wcześniej, ale przez ten wiek jakby nic się dla
K. Moszyńskiego w nauce nie zmieniło. Następuje te
raz, będąca swoistym rozbudowaniem podziałów J. F r a zcra, klasyfikacja działań magicznych, z której dowia
dujemy się o: „praktykach submagicznych", „translacyjnych", „transmisyjnych", „sympatetycznych podrzęd
nych", „sympatetycznych właściwych",
„kreacyjnych",
czy „ i n c e p c y j n y c h " . „Do p r a k t y k submagicznych na
leży m . i n . W Y S Y S A N I E M A G I C Z N E , a dalej ogromnie
rozpowszechnione u Serbów, Bułgarów, Rusinów, Po
laków etc. Z L I Z Y W A N I E (...) Cokolwiek mniej jasne
jest P R Z E W L E K A N I E . . . " " (wszystkie podkreślenia M o
szyńskiego — przyp. L.S.).
3
6 5
ee
Te formalne podziały, jakich we wszystkich przo
dujących ośrodkach etnologicznych zaniechano już w
latach dwudziestych, uzupełnione zostają kolekcją od
powiedzi „jasnych i jednoznacznych, co do których nie
może być żadnej d y s k u s j i " (Tak p r z y n a j m n i e j t w i e r
dzi autor; widać P R Z E W L E K A N I E było wyjątkiem).
Dowiadujemy się więc, odnośnie wyobrażeń ludowych,
iż „od czasu do czasu — na ogół rzadko — rodzą się
wśród ludzi niemowlęta zaopatrzone przez naturę w j e d
no t y l k o oko, znajdujące się na środku czoła. Widok
tego rodzaju potwora sprawia wstrząsające wrażenie
nawet na niejednym inteligencie..." Cóż dopiero na
wieśniakach! — I oto znamy już genezę wierzeń o cy
klopach. Z kolei czerwone oczy niektórych demonów
są pochodną przyglądania się przez lud a l b i n o s o m ,
kamienne palce wampirów to pogłos odnajdywania p r z y
padkiem b a l e m i t ó w . Szczątkowe, atawistyczne ogony
występujące pono niekiedy u osesków dały początek
opowieściom o zwierzopodobnych c z a r o w n i c a c h , tak
jak zjawisko echa — bajdom o śpiewach rusałek
etc.
etc. Wszystko to jasne, jednoznaczne i bezdyskusyjne
dzięki precyzyjnej metodzie, z której wydaje się M o
szyński być szczególnie d u m n y : „wbrew w i e l u etnolo
gom dawniejszym i D Z I S I E J S Z Y M — bardzo o g r a n i
czamy wartość objaśnień T E O R E T Y C Z N Y C H , w y s u w a
jąc na pierwsze miejsce A U T E N T Y C Z N E tzn. dawane
przez sam l u d " .
0 8
96
ш
101
102
1 0 3
1 M
Trudno t u cokolwiek zrozumieć. Czyżby ten sam
chłop, w którego „nieoświeconym umyśle" rodzą się, z
byle powodu, „głuche przeświadczenia" był nagle zdol
ny do k r y t y c z n y c h autoanaliz? — Jeśli tak, to metoda
Moszyńskiego byłaby rzeczywiście pionierska; chociaż
bowiem jego objaśnienia zostały przeważnie sformuło
wane już przez wczesnych ewolucjonistów (a od tego
czasu wielokroć ośmieszone), to przecież nie wpadło i m
co głowy, że dzicy omówią sami najlepiej kszałt swoich
bezużytecznych zabobonów, ich mechanizmy i genezę!
—• Może jednak ten „autentyzm", do którego odwołuje
się Moszyński, oznacza przypadkiem wtórne racjonaliza-
237
�cje w y d u k a n e przez nieszczęsnego wieśniaka wykształ
conemu ankieterowi z miasta, a opatrzone następnie
precyzyjną izomorfą zasięgu, j a k b y się p o t w o r k i rodziły
t y l k o pod Mińskiem, nigdy zaś w okolicach Żagania...
Mniejsza o t o ! „W zabiegach magicznych — niczym w
zabawach d z i e c k a "
— to jedno zdanie z dotyczących
k u l t u r y duchowej teorii Moszyńskiego mogłoby okazać
się płodne. Niestety, nie o wyobraźnię, czy subkulturę
dziecięcą w n i m chodzi. Dziecko jest t u po prostu p r z y
kładem osoby nieoświeconej.
105
Nie odbiegają daleko od poglądów K. Moszyńskiego
tezy A. Fischera, czy S. Poniatowskiego, tyle, że nie po
rywając się na spektakularne klasyfikacje i nie głosząc
m i t u i n t e r p r e t a c j i „autentycznych", zachowali o n i p r z y
n a j m n i e j cechującą „pozytywistów" rzetelną konsekwen
cję. Ponadto czas ich naukowej aktywności był uspra
wiedliwiająco wcześniejszy.
W tej sytuacji za najciekawszą polską (półpolską?)
próbę interpretacji zjawisk z zakresu tzw. magii uznać
trzeba analityczny opis W. I . Thomasa i F. Znanieckie
go . Zgodnie z A. R. R a d c l i f f e - B r o w n e m uznają oni
magię (którą jednak — śladem Frazera — uporczywie
porównują do społecznej n a u k i ) za wyobrażenie zbio
rowe, wyraźnie zewnętrzne w stosunku do sposobu myś
lenia j e d n o s t e k . Zauważają również symboliczny cha
rakter działań m a g i c z n y c h . Dalsze tezy odbiegają już
zdecydowanie od ujęcia funkcjonalno-strukturalnego,
zbliżają się do ewolucjonizmu (teza o szkodliwości spo
łecznej m a g i i ) i . . . zgoła niespodziewanie do moderniz
m u katolickiego Saintyvesa (teza o magicznej p r a k
tyce społecznych manifestacji w i a r y , w odróżnieniu od
r e l i g i j n y c h przeżyć w e w n ę t r z n y c h ) . W sumie jest to
propozycja eklektyczna, nie zawsze konsekwentna, ale
w latach 1918—1920, kiedy — grubo przed Moszyńskim
— była formułowana, niewątpliwie twórcza i o d k r y w
cza. Niestety, od tego czasu... Oddając więc należny hołd
pamięci F. Znanieckiego, nie sposób opędzić się od przygnębiącej r e f l e k s j i : może P. Sztomka wspinać się do
w o l i na ramiona późniejszych olbrzymów naszych. U j r z y
zapewne z ich wysokości wszystkie pajęczyny zapom
nianych magazynów Muzeum N a u k i .
10fl
ш
IC8
109
I I 0
m
Po tej smutnej dygresji wróćmy jednak do proble
mów etnologii współczesnej. Polemizując z Benedyktowiczem stwierdzić przyszło, iż o misterium tremendum
Jakuba wiedzieć możemy to i t y l k o to, co zostało nam
zakomunikowane przez T. Manna. Nawet z m a r t w y c h
wstanie i złożenie zeznań przez samego Jakuba niewie
le by w tej sytuacji zmieniło. Można bowiem zasadnie
powątpiewać, czy znalazłby on dla swojej opowieści
środki plastyczniejsze, niż M a n n ; czy starczyłoby mu
słów. „Wdzięku jej oniemiały język nie w y p o w i e " (Dan
t e ) , „Mówienie jest wysiłkiem: nie zdoła człowiek
wyrazić wszystkiego słowami" (Eklezjastes ) , „Miła, ja
nie m a m słów — a miałem dość i c h " ( B r o n i e w s k i ) . . .
Owo poczucie barier języka, niemożności pełnego prze
kazania zrozumiałymi słowami jakże wielu zjawisk i
przeżyć, dane jest nam zresztą również i w potocznej
mowie, w t a k i c h choćby wyrażeniach, j a k : brak słów,
nie mieć słów dla kogoś, ponad wszelkie słowa, nie
mieścić się w słowach, nad wyraz, nie do opisania, nie
w y m o w n i e , niewysłowienie, niewypowiedzianie... Język
szufladkujący i ograniczający. Język nie na miarę t a
jemnicy Jakuba. Buntował się przeciw niemu Janusz
Korczak, gdy pisał, iż: „Mądra jest m o d l i t w a w nie
zrozumiałej mowie. Ole tel solt m i n kajuso w i t dartu,
w a k riste. K i n bra — ole: Ole tel solt, ole d a r t u m i n
w a k . A l w i t d a r t u , al ma waste, ole w i t k i n . Wybrał
b y m ze wszystkich narzeczy wyrazy najdziwniejsze, roz
sypał, pokruszył, pomieszkał, ułożył modlitwę dla l u
1 1 2
1 1 3
114
138
dzi, dla s i e b i e " , czy Chlebnikow — głosząc w „Na
szej p o s t a w i e "
pochwałę i konieczność słowotwórstwa, oraz „języka pozarozumowego". A l e modlitewna
intencja Korczaka (zdradza ją l i t a n i j n a refneniczność
tekstu: „Ole tel solt... Ole tel solt...") staje się dla nas
zrozumiała dopiero dzięki ułożonemu ze zobiektywizo
wanych społecznie słów komentarzowi, ale dopiero
„wejrzeń śpiewy" objaśnia „weeomi" Chlebnikowa. Sa
mo „weeomi" — jak muzyka — tnie znaczy imic, albo
wszystko, co t y l k o usłyszeć w tych ulotnych dźwiękach
zechcemy. Wolno nam oczywiście próbować badań nad
indywidualną recepcją, odczuciem muzyki. Musimy być
jednak świadomi, iż — zależnie od użytych narzędzi —
dowiemy się co najwyżej jak ludzie werbalizują swoje
wrażenia, jak pod wpływem m u z y k i zachowują się ich
organizmy i t p . Choćbym więc nawet chciał opowiedzieć
komuś najpiękniejsze mojej żony weeomia, bebeobia i
pijeea (tak — pijeea przede wszystkim), w i e m iż pozo
stać one MUSZĄ wyłączną moją własnością. Po^ia wszel
k i m bowiem w y m i a r e m żyje Jej twarz. Język zaś jest
domena, wymiarów
115
1,6
1 1 7
Takie być może (pomijając kwestie ściśle fonetycz
ne) spostrzeżenia skłoniły F. de Saussure'a również do
słynnego rozgraniczenia mowy jednostkowej (parole) i
będącego, właściwością zbiorową języka (langue). Każ
dy z nas — stwierdził on — używa swojej i n d y w i d u a l
nej, niepowtarzalnej mowy, w której pomieszczać może
dowolne znaki (np. bobeobi). Mowa ta spełnia jednak
wtedy i t y l k o wtedy swoje zasadnicze zadanie umożli
wienia porozumiewania się, gdy zbliża się do społecznie
zobiektywizowanego języka. W każdym i n n y m bowiem
przypadku jej dźwięki zostaną niezauważone niezrozu
miane, lub interpretowane opacznie. Dotyczy to zaś, jak
wykazał przenosząc d y r e k t y w y Saussure'a na grunt
antropologii C. Levi-Strauss, nie tylko komunikatów
słownych, lecz również wszelkich innych, choćby n a j
bardziej nieświadomie przez ludzi emitowanych znaków:
gestów, zachowań, symboli... całokształtu uspołecznionej
działalności człowieka.
Można by właściwie powiedzieć, iż — podług s t r u k turalistów — partycypujemy w życiu społecznym po
przez znaki — o tyle. o ile je emitujemy i w zależności
od sensu j a k i uzyskają. „Przedmiotem s t r u k t u r a l i z m u
me jest bowiem człowiek pełen znaczeń, ale człowiek
twórca znaczeń"
— napisał R. Barthes. Na to rozróż
nienie w a r t o zwrócić szczególną uwagę. Podkreślając
wszakże, iż sens znaków nie jest zawarty w „pełnej zna
czeń" świadomości nadawcy, lecz tworzy się dopiero w
relacji n a d a w c a : odbiorca — zmusza s t r u k t u r a l i z m ba
daczy do analizowania znaków zawsze i t y l k o w ich socjo-historycznym kontekście. Ważny jest rzeczywisty
sens znaku, wyznaczony przez jego miejsce w s t r u k t u
rze, a nie oderwane znaczące (signifiant) lub znaczone
(signifie).
1 1 8
Podniesiona w górę ręka może być w zależności od
kontekstu znakiem: wolnego przejazdu (milicjant na
skrzyżowaniu), początku (starter na zawodach), odwagi
(„Warszawa jedna t w o j e j mocy się urąga — Podnosi
na cię r ę k ę . . . " ) , złych zamiarów, wezwania do mod
l i t w y °, błogosławieństwa („Podnieś rękę, Boże Dzie
cię!" , proroczego n a t c h n i e n i a , k o s m o g o n i i , escha
tologii („a gdy rękę podniesie — świat z n i k n i e " ) , głoso
wania tak lub nie, ułaskawienia (cesarz rzymski pod
czas igrzysk), egzekucji („Oficer go nie widzi... rękę
podniósł w g ó r ę " ) , radości, pozdrowienia, w ł a d z y ,
a nawet k r z y w d y do pomszczenia („Wpadli w tłum —
ale długo ta ręka k u niebu... Ta ręka i ta głowa zostały
mi w oku... Jeśli zapomnę o nich, T y , Boże na niebie
— • Zapomnij o m n i e " ) .
lle
12
ш
122
123
1 2 4
12s
ш
1 2 7
�Stwierdzenie, iż te same elementy wcielają w róż
nych kontekstach odmienną, nieraz wręcz przeciwstaw
ną treść, iż — przy zachowaniu f o r m a l n e j identyczności
- - stają się, w w y n i k u zmiany zajmowanego w syste
mie miejsca, zupełnie i n n y m i znakami, nie jest być mo
że nazbyt oryginalne. Już Bystroń, w błyskotliwej po
lemice z P i p r e k i e m , zauważył przecież i implicite
wytknął całkowitą bezużyteczność f o r m a l n y c h — jak u
Moszyńskiego — k l a s y f i k a c j i zjawisk z zakresu tzw. k u l
t u r y duchowej. To prawda. T a m jednak, gdzie Bystroń
postawił kropkę, rozumowanie strukturalistów bierze
dopiero swój początek. Z chwilą bowiem udowodnie
nia, iż metoda porównawcza, łącząca podobne z podob
n y m , prowadzi do stworzenia sztucznego systemu k l a
syfikacyjnego, nie odpowiadającego istotnym stosun
kom współzależności zjawisk k u l t u r o w y c h , stanęła etno
logia wobec konieczności wypracowania takiego syste
mu, w którym zaszeregowanie poszczególnych elemen
tów k u l t u r y do kolejnych jednostek taksonomicznych
(klasyfikacyjnych) wyrażałoby stopnie ich semantyczne
go
pokrewieństwa . Słynne określenie s t r u k t u r a l i z mu przez N . Chomsky'ego jako „stadium taksonomicz
nego w rozwoju n a u k i "
jest właśnie w y r a z e m słusz
nego przekonania, iż realizacja tych k l a s y f i k a c y j n y c h
zudań okazała się, między i n n y m i dzięki umiejętnemu
wyzyskaniu możliwości otworzonych przez k o m b i n a t o rykę s e m a n t y c z n ą , najważniejszym osiągnięciem kie
r u n k u , który w etnologii prezentuje szkoła C. L e v i -Straussa.
1 2 8
129
1 3 0
m
1 5 2
135
Wróćmy do „Totemizmu dzisiaj". „Totemizm jest
histerią" •— nie ma więc totemizmu! — napisaliśmy na
wstępie relacjonując w najbardziej l a p i d a r n y m skrócie
myśl Levi-Straussa. P u n k t e m wyjścia było ćla nas
przy t y m stwierdzenie A . Kępińskiego, że histeria po
lega na naruszeniu normalnej h i e r a r c h i i spraw, na do
w o l n y m wydzieleniu z nich systemu paru przypadkowych
(niepokojących człowieka w danym momencie) elemen
tów; i n n y m i słowy — na powołaniu do życia, w oparciu
o fałszywą klasyfikację i w jej w y n i k u , quasibytu —
b y t u domniemanego. T a k i m samym quasibytem jest dla
Levi-Straussa totemizm. Z nieubłaganą konsekwencją
wykazuje on jak ulotne i nieistotne były podobieństwa
zjawisk grupowanych przez kolejnych badaczy: T y l o r a ,
Robertson-Smitha, Frazera... pod t y m łącznym t e r m i
nem. Zbiory iluś tam dowolnie powydzielanych z syste
mów, przypadkowych elementów. Totemizmy? — N i e !
—- Pseudotaksony. Ułuda. Histeria.
Pięć zasadniczych pytań dotyczących magii s f o r m u
łowała opozycyjna wobec t r a d y c j i pozytywistycznej,
przedstrukturalna etnologia: czy magia jest zjawiskiem
i n d y w i d u a l n y m , czy społecznym? jak jest zorganizowa
na? co znaczy? jakie f u n k c j e pełni? czym się wyróż
nia?... Konsekwencją
dokonanej przez Levi-Straussa
analizy totemizmu jest dołączenie do tej listy pytania
szóstego: CZY I S T N I E J E ? ! Lecz stop.
Stwierdzenie, iż „stanowi s t r u k t u r a l i z m stadium t a k
sonomiczne w r o z w o j u n a u k i " ma wyraźnie a m b i w a
lentny charakter. Zawarte jest w n i m w p r a w d z i e —
jak to już było powiedziane — uznanie przełomowego
znaczenia prac k l a s y f i k a c y j n y c h adherentów tego kie
r u n k u , lecz jednocześnie przydatność s t r u k t u r a l i z m u zo
staje poniekąd do taksonomii ograniczona. Tymczasem
dopiero po „stadium taksonomicznym" następuje „sta
d i u m teoretyczne" — czas budowy teorii. Byłby więc
C. Levi-Strauss Linneuszem antropologii — aż L i n n e u szem i Linneuszem T Y L K O ? Podobne sugestie, które
można znaleźć c z ę s t o
w dziełach poświęconych s t r u k t u r a l i z m o w i w antropologii, wysuwane są przeważnie
pod wpływem niepokoju wzbudzonego przez:
131
1. jednostronnie synchroniczne t r a k t o w a n i e przez
strukturalistów przedmiotu badań,
2. niezwykle wysoki stopień ogólności (czy ogólniko
wości?) ich ustaleń. Oba te zagadnienia wydają się zre
sztą być ze sobą ściśle związane.
Przekonanie
strukturalistów, iż ewolucja k u l t u r y
i jej stan a k t u a l n y to dwa istotnie różne zjawiska
i posługiwanie się k r y t e r i a m i historycznymi w i n t e r p r e
tacji aktualnego stanu k u l t u r y jest metodologicznie nie
dopuszczalne , w y n i k a bezpośrednio z ilustrowanego
już założenia, że k u l t u r a „jest systemem znaków po
wiązanych wzajemnie tak, że wartość jednego znaku
zależy od obecności pozostałych" , czyli — ogólniej:
że „każdy znak określany jest swoim miejscem w r a
mach s y s t e m u " . Jeżeli bowiem chcemy uchwycić zna
czenie podniesionej w górę ręki oficera stojącego przed
skazanym K o r d i a n e m , odwołać się musimy do obo
wiązujących współcześnie w stosunku do wydarzenia
(.i t y m samym przekroju czasowym, synchronicznie)
zasad musztry, obyczajów etc. Genealogia tego gestu —
historyczne objaśnienie skąd, jak i kiedy znalazł się
on w regulaminach w o j s k o w y c h Królestwa Kongreso
wego — jest nam w t y m celu (wyjaśnienie sensu, w a r
tości znaku) zupełnie niepotrzebna. Gdybyśmy bowiem
doszli do zasadnego nawet przeświadczenia o związ
kach omawianego sygnału z ułaskawiającym pozdro
wieniem rzymskich cezarów, nie t y l k o nie wzbogaciliś
my naszej interpretacji, ale wręcz odwrotnie — mogło
by nas to prowadzić do fałszywych i wypaczających
wydźwięk dramatu, gdyż oderwanych od rzeczywistego
kontekstu, wniosków.
l : 5
136
137
Mówiąc lapidarnie daje się więc s t r u k t u r a l n a za
sada rozdziału synchronii i diachronii streścić w t w i e r
dzeniu, iż zasadę działania lokomotyw winniśmy sta
rać się uchwycić poprzez badanie systemu ich mecha
nizmów, zazębiania się trybów, pracy tłoków i t p . , nie
przejmując się f a k t e m , że ongiś funkcję ciuchci brał
na siebie i to nie bez powodzenia, koń. Zasady bowiem
np. t r a w i e n i a siana przez konia i spalania benzyny
przez silnik mają niewiele ze sobą wspólnego. Podob
nie sformułowany postulat w y d a j e się jednak z jednej
strony tak oczywisty, że aż w y d u m a n y ; z d r u g i e j — t r u
dno dostrzec, jakie kryć by się w n i m mogły niebez
pieczeństwa.
N a j p i e r w kwestia rzekomej oczywistości. Że nie
jest tak różowo przekonują nas dość nagminne p o t k
nięcia (niektórych naukowców. Chociaż więc exempla
sunt odiosa p r z y p o m n i j m y jedno z nich dla przestrogi:
tłumacząc sens wielkanocnej świecy paschalnej (cereus
paschalis) we 'współczesnej l i t u r g i i chrześcijańskiej się
gnął religioznawca J. K e l l e r do źródeł historycznych
i ustaliwszy związek obrzędów Męki Pańskiej z wcze
snośredniowiecznymi, pogańskimi świętami płodności,
unał beztrosko paschał za znak f a l l u s a , czyli — i n
n y m i słowy — przyprawił parowozowi ogon i kopyta.
A jednak!... Pozostaje problem wynikających z tak zde
cydowanego rozróżnienia diachronicznego i synchronicz
nego p u n k t u widzenia niebezpieczeństw. Gdzie ich szu
kać? Z której zagrażają strony? — T y m razem odpo
wiedź musi być nieco bardziej złożona.
13S
Wyobraźmy sobie otóż, że przebadaliśmy już syn
chronicznie cały system k u l t u r y polskiej r o k u 1825, zna
my już miejsce w n i m (a co za t y m idzie: znaczenie,
wartość) wszystkich znaków, ich — kontynuując po
równanie z lokomotywą — zespołów i podzespołów.
Jak teraz — od tej maszynerii — wrócić do konia?!
Królestwo Kongresowe z całym dobrodziejstwem swo
jego kulturowego inwentarza nie pojawiło się przecież
Deus ex machina na mapie Europy. Przed n i m były:
139
�Księstwo Warszawskie ... Rzeczpospolita Obojga N a r o
dów... Tego c o n t i n u u m dziejów nie da się prawomocnie
poszatkować na oderwane, poziome przekroje, a n i - gdyż
zaprzeczałoby to obserwowalnym f a k t o m — uznać jego
a r b i t r a l n i e wyodrębnionych elementów za niezmienną
tożsamość. Wolno natomiast i trzeba zapytywać o po
chodzenie, przyczyny nie t y l k o f o r m , ale i układów
relacji w przebadanych systemach. Cóż wtedy? — „Po
równywać systemy w całości" — odpowiada R. Jakobson ° . Pamiętając przy t y m , „że zmiana jednego z ele
mentów pociąga za sobą zmianę wszystkich pozostałych"
— sekunduje m u C. L e v i - S t r a u s s . Te słuszne żądania
da się oczywiście zaspokoić... ale — rzecz to ludzkich
możliwości — t y l k o przy maksymalnej idealizacji m o
delu, wprowadzeniu wszystkich jego elementów na w y
soki stopień ogólności.
Przystępujemy więc do działań taksonomicznych,
przyporządkowując
poszczególne znaki do określonej
(przeważnie niewielkiej) liczby opozycyjnych par: le
wa — prawa, góra — dół, tył — przód, męski — żeński,
przeszłość — przyszłość etc
Są to klasyfikacje N I E
Z W Y K L E I S T O T N E I P O Z N A W C Z O PŁODNE, odpo
wiadające jednak poziomem ogólności co n a j m n i e j p o
działowi kręgowców na: krągłouste, r y b y , płazy, gady,
p t a k i i ssaki. Owszem, kręgowce są jeszcze dopiero
podtypem strunowców, te są z kolei wtórnogębowcami,
U: — wielokomórkowcami i t d . Nikła to jednak pociecha,
jeżeli zważymy, że już na etapie wydzielania ssaków
zatarta została różnica między nietoperzem, psem i w i e
lorybem. Celnie więc zauważa Z. Benedyktowicz, że w
konstruowanych przez strukturalistów modelach znika
wszelka odmienność „buddyzmu, chrześcijaństwa i is
l a m u " . Rozbudowując jego zarzuty możemy jeszcze
dodać, że modele owe odrywają się niekiedy od k o n
k r e t n y c h zbiorów znaków tak dalece, iż chcącym je e m
pirycznie zweryfikować przypomina się mimowolnie
w y m i a n a zdań z „Przygód A l i c j i w K r a i n i e Czarów":
„Kat wyraził pogląd, że nie można uciąć głowy, jeśli
brak ciała, od którego można by ją odrąbać, że nigdy
dotąd nie kazano m u robić niczego podobnego i nie ma
zamiaru rozpoczynać tego w t y m w i e k u , w j a k i m się
znajduje. — Król zaś wyraził pogląd, że wszystko co
posiada głowę, może być jej pozbawione i nie należy
mówić b z d u r " . Tak, ma rację Z. Benedyktowicz.
13
110
1 4 2
ш
Chociaż to t r u i z m , nie da się jednak zaprzeczyć, że
są ssakami i w i e l o r y b i pies i nietoperz i autor n i n i e j
szych uwag i red. Aleksander Jackowski nawet. Co wię
cej — jest to zbieżność istotna i ważna. Można więc
złościć się, kiedy Jerzy S. Wasilewski sprowadza do
wspólnego m i a n o w n i k a „odzwierciedlenia stanu p r z e j
ścia" : tańce w korowodzie, kręcenie ciasta „za słoń
cem", weselne obchodzenie j u r t y w Mongolii, f i k a n i e
koziołków przez szamana e t c . Trzeba by m u jednak
było UDOWODNIĆ, że się m y l i (byłoby to zresztą zbę
dną stratą czasu — ma rację!). Tymczasem reakcja p o
kaźnej części polskich etnografów na osiągnięcia t a k
l l 4
145
sonomii s t r u k t u r a l n e j przypomina reakcje owej pani,
która zobaczywszy szczura zawołała ze wstrętem: „I ja
m a m być — jak on — również ssakiem?! — To wstręt
ne! N i g d y ! ' . Obrzydzenie zastępuje polemikę, milcze
nie pojawia się w miejsce dyskusji, czepianie się p r z y
czynków zamiast frontalnego naukowego starcia. T y m
lazem jednak wylewane z kąpielą dziecko mocno ucze
piło się brzegów balii.
K l a s y f i k a c j e można przecież nie t y l k o uogólniać ale
i uszczegóławiać. Rzędem ssaków są na przykład g r y
zonie, rodziną gryzoni — myszowate, wśród nich m y
szy domowe, dalej poszczególne ich populacje. Na t y m
zaś poziomie porównywanie w czasie całych systemów
( t u : kolejnych populacji) jest już możliwe bez nad
miernych, zacierających zróżnicowania, uogólnień; przy
czym od porównania taksonów podrzędnych można stop
niowo przechodzić do nadrzędnych. Tak, t u t k w i klucz
do diachronii — ta mysz może i powinna urodzić
górę. S t r u k t u r a l i z m nigdy bowiem nie wyparł się h i
storii
— odwrotnie: w miarę uszczegółowiania i roz
budowywania swoich k l a s y f i k a c j i oraz właśnie dzięki
n i m , zbliża się w i e l k i m i k r o k a m i do możliwości płod
nego penetrowania jej obszarów. „Strukturalizm stano
w i stadium taksonomiczne w r o z w o j u n a u k i " — zapew
ne. Dotyczy to jednak t y l k o s t r u k t u r a l i z m u ograniczo
nego do badań synchronicznych. S t r u k t u r a l i z m histo
ryczny wejść już jednak może śmiało w stadium następ
ne. S t r u k t u r a l i z m historyczny l u b historia s t r u k t u r a l n a .
1 1 8
„Ma rację Z. Benedyktowicz" — jak widać w
stwierdzeniu t y m nie było i r o n i i . Rzeczywiście, syste
m a t y k a s t r u k t u r a l n a nie może być i N I E JEST celem
samym w sobie. Różnica między buddyzmem, chrześci
jaństwem i islamem, ich kształt i historyczny rozwój,
są równie
fascynujące, jak ich podobieństwo — dla
strukturalistów w równym, co dla fenomenologów, stop
n i u . Drogi t y l k o różne, lecz cel jednaki.
Czy magia jest zjawiskiem i n d y w i d u a l n y m ,
czy
społecznym? jak jest zorganizowana? co znaczy? jakie
f u n k c j e pełni? czym się wyróżnia? — Za wyjątkiem
pierwszego z tych pytań (wyzwolony od psychologii
s t r u k t u r a l i z m nie interesuje się z j a w i s k a m i m o w y j e d
nostkowej) wszystkie pozostałe muszą być i są dla
strukturalistów istotne. O ile t y l k o magia istnieje! Jeśli
jednak i ona okaże się złudą, jak totemizm, pytania te
i wtedy pozostaną aktualne. Dotyczą wszakże wszel
kich klas zjawisk z zakresu k u l t u r y duchowej, bez
względu na to, w jakie r a m y chciano by je włożyć. Z j a
wisk, które w a r t o badać choćby dlatego, że ofiarowują
nam — zadumę nad „naturą świata, przez który wszy
scy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a d o m y m
brzegom. I malarz bizonów z altamirskich jaskiń ..
i ja..."
P.S. Chciałbym serdecznie podziękować za pomoc
przy formułowaniu niektórych tez niniejszego a r t y k u
łu S. Cichowiczowi i G. Klosce.
PRZYPISY
Antologia nowoczesnej poezji rosyjskiej 1880—1967,
Ossolineum 1971, s. 383.
1
W bardzo skądinąd dobrym tłumaczeniu polskim
tytuł ten zmieniony został — z niezrozumiałych powo
dów — na „Totemizm".
2
3
C. Levi-Strauss, Totemizm,
A . Kępiński,
1972, s. 35.
4
B
140
Psychopatologia
B. Schulz, Pisma,
Warszawa 1968, s. 7.
nerwic,
Warszawa
Porównaj: A . Guriewicz, Kategorie
kultury
śred
niowiecznej,
Warszawa 1976, s. 17.
C. L e v i - S t r a u s s , op. cit., s. 9, 26 et passim.
Pierwsze wydanie Le totemisme
aujourd'hui,
Pa
ryż 1962.
* P. Sztompka, Metoda
funkcjonalna
w
socjologii
i antropologii
społecznej,
Wrocław 1971, s. 5.
G. Cocchiara, Dzieje
folklorystyki
w
Europie,
Warszawa 1971, s. 408.
J. Poirier, Histoire de la pensee ethnologiąue
[w:]
Etfmologte generale, Paris 1968, s. 38.
6
7
8
1 0
1 1
Kraków 1973, s. 334.
�A. Waligórski, Antropologiczna
koncepcja
człowie
Warszawa 1973, s. 133.
W. Tatarkiewicz, Historia
filozofii,
t. I I I , W a r
szawa 1970, s. 17.
N i e należy wszakże zapominać o innych, b y n a j
mniej nie marginalnych, intelektualnych nurtach epoki,
których reprezentantami b y l i choćby S. Kierkegaard, J.
I i N e w m a n , czy neokantyści z F. A . Langen, M . Cohe
nem, P. Natorpem. W. Winelbandem, a także Ch. Renouvierem na czele.
M . Nowaczyk, Filozofia a historia religii we Wło
szech 1873—1973, Warszawa 1974, s. 51.
пр. К. M . Bergbohm, J. Austin...
W Polsce: A . Świętochowski, szkoła warszawska.
T. Mann, Czarodziejska
góra, Warszawa 1956, t.
I , s. 149—150.
B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. I I , s. 177 (frag
ment z relacji Wirskiego o b i t w i e pod Magenta).
Powstała w 1862 r.
Powstała w 1875 r.
Powstała w 1895 r.
Pierwsze l a b o r a t o r i u m chemiczne — J. Liebiga w
Giessen — powstało ok. r o k u 1840, pierwsze laborato
r i u m fizyczne (Cavendish
Laboratory w Cambridge)
otwarte zostało w 1874.
Na k a n w i e : F. Braudel, Morze Śródziemne
i świat
śródziemnomorski
w epoce Filipa II, t. I , Gdańsk 1976,
s 279.
W sposób może najplastyczniejsizy wyraża tę myśl
I i H . Morgan, który za w a r u n e k wejścia społeczności
w „wyższe stadium c y w i l i z a c j i " uważa: wynalezienie
maszyny parowej, w y k o r z y s t a n i e elektryczności i ... po
jawienie się pojęcia „ewolucja".
Pojęcia „psychika" używamy t u w rozumieniu
morganowskim — obejmującym również mechanizmy
myślenia, „instynkt m o r a l n y " i t p .
F. Ratzel, Voelkerkunde,
Leipzig 1885—1890; L .
Frobenius, Ursprung der Afrikanischen
Kulturen,
Berlin
1898; F. Ratzel, Anthropogeoo-raphie, Stuttgart 1899; B.
A n k e r m a n n , Die afrikanischen
Musikinstrumenten,
Ber
l i n 1902.
Chodzi tu zarówno o krąg uczniów F. Ratzela,
G. Montandona, czy W. Pesslera, jak też i tzw. w i e
deńską szkołę kulturowo-historyczną R. P. Koppersa,
R. P. Schebesty i W. Schmidta, czy „hiperdyfuzjonistów" — G. E l l i o t - S m i t h a i W. J. Perry.
Ostatni rozdział — epilog Czarodziejskiej
góry
Tomasza Manna nosi tytuł: „Grom".
D. J. de Solla Price, Węzłowe
problemy
historii
nauki, Warszawa 1965, s. 50.
Praca G. Wundta, Voeikerpsj/choiogie,
Leipzig
1910, spotkała się później z bardzo ostrą oceną. Porów
n a j : G. Jahoda, Psychologia
przesądu,
Warszawa 1971,
s. 61.
W y n i k i tych badań w : F. C. Bartlett,
Psychology
end Prymitive
Culture,
Cambridge 1923.
E. D u r k h e i m , Les regies da la methode sociologique, Paris 1894; La prohibition
de Vinceste et ses origines, „Ann. Sociol.", 1897, t. I ; Les formes
elementaires de la vie religieuse,
Paris 1912.
F. Boas, The central Eskimo,
Chicago 1888; The
ethnological
significance
of esoteric doctrines,
„Science",
1902, t. I .
L i b e r a l n e j , atomistycznej koncepcji społeczeństwa
(i r o l i w n i m jednostki) bronił F. Graebner jeszcze w l a
tach trzydziestych X X w . : „Etnologia w i n n a docenić
osobowość, jednostkę, wolną wolę, a więc te elementy,
które często giną w masie, chociaż w rzeczywistości
działają w jej obrębie wybijające się jednostki, w po
staci — ze względu na treść — już to geniuszów i w y
bitnych talentów, już t o przywódców (ze względu na
formę). Metoda musi być (...) pomyślana i ułożona pod
kątem pojmowania i doceniania j e d n o s t k i . " cyt. za: G.
Cocchiara, op. c i t , s. 503.
L . L e v i - B r u h l , Les fonctions
mentales
dans les
societćs
inferieures,
Paris, 1910; La mentalite
primitive,
Paris 1922; L'ame primitive,
Paris 1927; Le
surnaturel
et la nature dans la mentalite primitive,
Paris 1931; La
vtythologie
primitive,
Paris 1935.
W. H . E. Rivers, Kinship
and social
organization,
London 1914; Conflict and dream, Cambridge 1923; So
cial organization,
London 1924.
A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , The Andaman
Islanders,
Cambridge 1922; The social organization
of
Australian
tribes, Melbourne 1932, London 1932.
12
ka,
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 0
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
28
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
R. Otto, Świętość,
Warszawa 1968 (wydanie pier
wsze 1912).
F. de Saussure, Cours de la linguistiąue
generale,
Paris 1916.
Chodzi t u o prace Riversa z lat 1920—1926. Na
starość bowiem, co J. Poirier określa nie bez wdzięku,
jako „godny pożałowania eksces" (op. cit., s. 44), stał
się Rivers niespodziewanie zwolennikiem h i p e r d y f u z j o nizmu E l l i o t - S m i t h a .
Porównaj: J. Poirier, op. cit., s. 43.
Pierwsza piątka wymienionych to przedstawiciele
tzw. „szkoły k u l t u r y i osobowości", której zasługą jest
m. i n . udowodnienie, iż odkrycia Freuda nie m a j ą w a r
tości uniwersalnej, a więc ostateczne obalenie założenia
nr. 2 etnologii pozytywistycznej.
M a l i n o w s k i określał stanowisko Radclife-Browna
mianem „strukturalizmu", J. P. Lebeuf — „funkcjonal i z m u " . Obie te nazwy zacierają jednak różnice orien
t a c j i R a d c l i f f e - B r o w n a w stosunku do a: s t r u k t u r a l i z
mu C. Levi-Straussa, b : f u n k c j o n a l i z m u B. M a l i n o w
skiego. Chociaż więc w y d a j e się R a d c l i f f e - B r o w n bar
dzo bliski d o k t r y n i e Malinowskiego, za najszczęśliwsze
określenie reprezentowanego przezeń n u r t u uznać w y
pada t e r m i n u k u t y przez Z. Sokolewicz: „funkcjoualizm-strukturalizm".
3 0
4 0
4 1
4 2
4 8
4 1
Za współautora tego k i e r u n k u uważany jest po
wszechnie również B. M a l i n o w s k i .
Porównaj: Z. J. Zdybicka, Człowiek i religia, L u
blin 1977, s. 238.
Podług podziału K . Moszyńskiego na kulturę m a
terialną, społeczną i duchową.
Ten zakres niniejszego artykułu wyjaśnia p o m i
nięcie w inim d o k t r y n y B. Malinowskiego, który odnoś
nie „kultury d u c h o w e j " nie wypowiada p r a w i e i s t o t n i e j
szych sądów, wychodzących poza założenia etnologii
X I X w.
E. B. Tylor, Antropologia, Warszawa 1889, s. 320.
tamże.
M . Eliade, Symbolika
środka,
„Znak" 1961, n r
10 (88), s. 1382.
Nie zawsze niestety, czego w y m o w n y m świadec
t w e m mogą być rozliczne interpretacje wierzeń ludo
w y c h we współczesnych pracach B. Baranowskiego.
Taylor, op. cit., s. 412—413; tenże,
Cywilizacja
pierwotna,
Warszawa 1896, t. I , s. 122.
P. H . Benson, Religion
in contemporary
Culture,
New Y o r k 1960, s. 537.
Cytat z J. Frazera za: Jahoda, op. cit., s. 59.
na podstawie teorii animizmu E. В. T y l o r a .
na podstawie teorii r e l i g i i M . Muellera.
Saintyves, to pseudonim E. N o u r r y — właścicie
la L i b r a i r i e C r i t i q u e w Paryżu — jednego z najważniej
szych ośrodków modernizmu katolickiego. Pseudonim
jest wykładnią ideowego p r o g r a m u N o u r r y . Odwołuje
się b o w i e m do postaci św. I w o z Treguier, p r a w n i k a
bretońskiego z X I I I w . wsławionego jako obrońca chło
pów.
Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 541.
Porównaj założenia 2. i 4. etnologii pozytywis
tycznej.
Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 532.
Porównaj założenia 1. i 3. etnologii p o z y t y w i
stycznej.
Streszczenie koncepcji magii Frazera za: Jahoda,
op. cit., s. 59.
T. Mann, Wybraniec, Warszawa 1974, s. 321—324.
Porównaj F. A . Yates, Sztuka
pamięci,
Warsza
wa 1977, rozdział I .
L . L e v i - B r u h l , Les fonctions
mentales
dans les
secietes inferieures,
Paris 1951, s. 37.
L . L e v i - B r u h l i M . Mauss b y l i słynni ze swego
lekceważenia badań terenowych.
W ostatnich swoich pracach L e v i - B r u h l sam o d
szedł od teorii „myśli prelogicznej". Porównaj: P. M e r cier, L'anthropologic
sociale et culturelle,
[ w : ] EthnoIngie Generale, s. 903.
Op. cit., s. 974; porównaj też: M . Leenhardt,
Gens de La Grande Terre, Paris 1937.
Cocchiara, op. cit. s. 495.
Na temat związków między myślą D u r k h e i m a
i Radcliffe-Browna porównaj między i n n y m i : Poirier,
op. cit., s. 70; Mercier, op. cit., s. 978.
4 5
4 6
4 7
18
10
5 0
5 1
5 2
5 3
5 1
5 3
5 0
5 7
5 8
5 9
6 0
6 1
8 2
6 3
64
6 5
6 6
6 7
0 8
6 9
7 0
7 1
141
�Zdybicka, op. cit., s. 232.
Porównaj: R. Bastide, Psychologie et
ethnologic,
[w:] Ethnologic
Generale, s. 1638.
Przesądza to już sama (inna niż u M a l i n o w s k i e
go) definicja „funkcji" R a d c l i f f e - B r o w n a : „Jest to rola
jaką odgrywa każdy element w życiu społeczeństwa
jako całości; a przez to wkład, j a k i wnosi w dzieło za
chowania ciągłości s t r u k t u r y . "
„Odbiciami" w sensie daleko płytszym, niż w le
ninowskiej teorii odbicia; chodzi t u raczej o relacje
z jednej strony „geologiczne" (porównaj: R. Barthes,
Mit i znak, Warszawa 1970, s. 268), gdzie znaczone jest
niejako „pod" znaczącym, z d r u g i e j : analogiczne — f o r
ma przypomina mniej lub bardziej (ale zawsze trochę)
treść.
Przykładem: A . R. R a d c l i f f e - B r o w n ,
Structure
and Fonction
in Primitive
Society, London 1952, gdzie
w analizie obrzędów pogrzebowych wykazać stara się
autor ich funkcję — przywrócenie równowagi społecz
nej, zakłóconej utratą jednostki.
Streszczenie tezy E. E. Evans-Pritcharda w g . Jahoda, op. cit., s. 144.
Porównaj: Zdybicka, op. cit., s. 230—231.
Mercier, op. cit., s. 984.
Levi-Strauss, op. cit., s. 84.
P o r ó w n a j : J. I w a n i c k i ,
Pojęcie
Boga
według
Durkheima,
„Ateneum Kapłańskie" 1935, t. 36, s. 487.
Zdybicka, op. cit., s. 212.
Jahoda, op. cit., s. 87.
Z. Freud, Człowiek,
religia,
kultura,
Warszawa
11)67, s. 173.
Jahoda, op. cit., s. 98.
Bastide, op. cit., s. 1638.
Porównaj: R. Otto, Świętość,
Warszawa 1968, s.
66, 155—157 et passim.
Zdybicka, op. cit., s. 240.
Genesis 29, 20—25.
Jahoda, op. cit., s. 213.
Nie dla wszystkich niestety, czego przykładem
curiosalna praca M . Czerwińskiego, Magia, mit i
fikcja,
Warszawa 1973.
J. J. Szczepański, Rafa, Warszawa 1974, s. 79.
K . Moszyński, Kultura
ludowa Słowian
Warsza
wa 1967, t. I I , cz. I , s. 268.
op. cit., s. 267.
op. cit., s. 322.
op. cit. s. 269.
op. cit., s. 270.
op. cit., s. 341.
op. cit., s. 610.
op. cit., s. 609.
op. cit. s. 617.
op. cit., s. 621.
op. cit. s. 639.
op. cit. s. 339.
op. cit., s. 293.
W. I . Thomas, F. Znaniecki, Clilop polski w Euro
pie i Ameryce,
Warszawa 1976, t. I , s 206—228.
op. cit. s. 206—207.
op. cit., s. 208, 210—211.
op. cit., s. 208.
op. cit., s. 219.
op. cit., s. 175, 216—217.
Dante, Sonet X X V I , w. 1.
St. Testament, kś. Kohelet, 1, 8.
W. B r o n i e w s k i , Warum, w . 1—2, w zbiorze: Drze
wo
rozpaczające.
7 2
7 3
74
7 5
7 6
7 7
7 8
7 9
8 0
8 1
8 2
8 3
8 1
8 5
8 6
8 7
8 8
8 9
9 0
9 1
9 2
83
9 4
9 5
9 8
9 7
9 8
9 9
1 0 0
1 0 1
1 0 2
1 0 3
1 0 4
1 0 5
1 0 6
1 0 7
1 0 8
1 0 9
1 1 0
1 1 1
1 1 2
1 1 3
1 1 4
T
,J. Korczak, M o d l i t w a niemocy, [ w : ] Sam na sam
z Bogiem, Warszawa 1922, s. 21.
W. Chlebnikow, Włamanie
do wszechświata,
Kra
ków 1972, s. 101—107 (tłumaczyła A. Kamieńska).
Porównaj: C. Levi-Strauss, Myśl
nieoswojona,
Warszawa 1969, s. 203—240.
Barthes, op. cit., s. 279.
A. Mickiewicz, Reduta Ordona, w . 39—40.
W
ikonografii
chrześcijańskiej.
Porównaj:
E. Urech, DictżoTiTiaire des symboles Chretiens. Neuchatel
1972, s. 112.
F. Karpiński, Bóg się rodzi, strofa I X , w . 1.
Na przykład: Piotr Skarga na obrazie M a t e j k i ,
czy św. Jan K a p i s t r a n ze Staatsgalerie w Bambergu
(XVI w.).
W
ikonografii
chrześcijańskiej.
Porównaj:
L. Rćau, leonographie
de l'art Chretien,
Paris
1956,
t. I I , cz. 1, s. 67.
J. Słowacki, Ksiądz
Marek, w . 202.
i tenże, K o r d i a n , [ w : ] Dzieła, Wrocław 1949, t . V ,
s. 271.
Na przykład w i z e r u n k i Otogara w rękopisie De
laudibus
Sanctae Crucis z początków I X w . (Wiedeń,
Nationalbibliotek, Cod. 652, f. 1).
A . Mickiewicz, Dziady
cz. I I I , akt I , scena I ,
w. 235, 242, 245—246.
J. S. Bystroń, Okręcanie
się obrzędowe,
„Lud"
1922, t. X X I , s. 20—23.
Chodzi oczywiście o podobieństwo zewnętrzne,
formalne.
Porównaj: A. J. Greimas, Semantiąue
structu
ral,
Paris 1966, s. 10—13, 30—41, 50—54 et passim.
» Porównaj: WEP P W N , t. X I , Warszawa 1969,
s. 174, k o l . 2.
Porównaj: J. Piaget, Strukturalizm,
Warszawa
1972. s. 108—129.
P o r ó w n a j : Greimas, op. cit., s. 108—109.
Na przykład: E. Leach, Levi-Strauss,
Warszawa
1973, s. 37, 39, 54—60 et passim.
135 Porównaj: M . Ivic, Kierunki
w lingwistyce,
Wro
cław 1966, s. 105, 120.
op. cit., s. 119; por. też: s. 117—118.
op. cit., s. 105; por. też: s. 122, 134.
J. Keller, Zwyczaje,
obrzędy
i symbole
religijne
w chrześcijaństwie,
[ w : ] Zwyczaje,
obrzędy
i
symbole
rdigijne,
Warszawa 1974, s. 420.
Ivic, op. cit., s. 135.
Levi-Strauss, Antropologia
strukturalna,
Warsza
wa 1970, s. 368.
Porównaj na przykład R. T o m i c k i , Słowiański
mit
kosmiczny, „Etnografia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 47—
—97.
Z. Benedyktowicz, O niektórych
zastosowaniach
metody fenomenologicznej
w studiach nad religią,
kul
turą i symbolem,
w d r u k u (s. 26 maszynopisu).
L . Caroll, Przygody
Alicji
w Krainie
Czarów,
Warszawa 1972, s. 93.
h i Porównaj: L . Stomma, Mit Alkmeny,
[ w : ] „Etno
grafia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 99—110.
J. S. Wasilewski, Symbolika
ruchu
obrotowego
i
symbolicznej
inwersji,
[ w : ] „Etnografia
polska"
1978, t. X X I I , z. 1, s. 81—107.
Barthes, op. cit., s. 281; L e v i - S t r a u s s , A n t r o p o l o
gia..., s. 79—80; Piaget, op. cit., s. 174.
1 1 5
m
1 1 7
1 1 8
1 1 9
1 2 0
1 2 1
1 2 2
1 2 3
1 2 1
M
1 2 6
1 8 7
1 2 8
1 2 9
1 3 0
31
1 3 2
1 3 3
1 3 4
1 3 6
1 3 7
1 3 8
1 3 9
1 4 0
1 4 1
1 1 2
1 1 3
1 4 5
1 1 5
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6ba6ceadb093b9437acec68606e7fdf.pdf
43e54c79b5a1552a4891a56a1707bcc7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4350
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4048
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.129-130
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P O L S K A
A K A D E M I A
N A U K
•
I N S T Y T U T S Z T U K I
•
ROK
X X X I I
•
19 7 8
•
NR
3—4
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
L
A
W
N A R O D O W Y
-
W
A
IMIENIA
R
S
Z
A
W
A
OSSOLIŃSKICH,
-
K
R
A
K
W Y D A W N I C T W O
Ó
W
-
POLSKIEJ
G
D
A
AKADEMII
Ń
S
K
NAUK
�CONTENS
L u d w i k Stomma
Magic today. Methodological reflections
.
131
Irena i Krzysztof
Kubiakowie
The mistery of Our Lord's Passion i n K a l w a r i a
Zebrzydowska
143
Aleksander- Jackowski
Competitions
161
Franciszek
Enclosures
181
Kotula
Stefan Rosiński
X X t h century
region
folk
smithery i n the Radoim
201
Ewa Krasińska
Decorative i r o n gates i n r u r a l buildings
.
.
213
A l i c j a Małeta
Research kito folk stone sculpture i n t h e W i e
liczka, Gdów and Myślenice Region
.
.
225
Roman
Poland
239
REVIEWS
A n n a Kunczyńska-Iracka
CHRONICAL
IV—VI
Reinfuss,
1978
The
folk
art
furniture
in
241
SUMMARY O F A R T I C L E S
245
РЕЗЮМЕ
246
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek
Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca r e d . nacz.).
Sekretarz redakcji — Ewa Oźminkowska. Redaktor techniczny — Halina Żele
chowska. Tłumaczenia — Krzysztof Bobiński (ang.) i Natalia Stasińska (ros.).
Serwis fotograficzny — Jan Swiderski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95ef245cdf72595a618f95c4194d7ef3.pdf
476b6a7fcddc995d7a2f459b5475631a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:822
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:756
Title
A name given to the resource
Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.239-278
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R E C E N Z J E
I
A R T Y K U Ł Y
R E C E N Z Y J N E
„Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
Sławoj Szynkiewicz
BADANIA ETNOGRAFICZNE
W DEMOKRATYCZNEJ R E P U B L I C E WIETNAMU
A k t y w n o ś ć naukowa w kraju praktycznie ogarniętym w o j n ą od wielu lat,
bezustannie mobilizującym działania ludzkie i środki materialne dla w y s i ł k u mili
tarnego, jest swego rodzaju ewenementem. Uwaga, jaką poświęca się w Wietnamie
P ó ł n o c n y m nauce, oświacie i publikacji w y n i k ó w badawczych, uzasadniona jest
nie tylko tradycyjnie utrwaloną pozycją wartości intelektualnych w ogólnym sy
stemie wartości obowiązującym w Wietnamie. Tłumaczy ją też rola społeczna wszy
stkich dziedzin kultury, praktycznie współgrająca z realizacją g ł ó w n e g o zadania
politycznego państwa, jakim jest przetrwanie kryzysu i rozwój.
Autor tych s ł ó w miał okazję zetknąć się na krótko z przejawami życia spo
łecznego w Wietnamie, nie jest w i ę c zaskoczony znaczeniem p r z y w i ą z y w a n y m do
wszelkich form kultywowania zdolności umysłowych człowieka. W jednym w s z a k ż e
przyznaje s i ę do pełnego zadziwienia, a dotyczy ono zakresu badań etnograficz
nych w DRW, intensywniej chyba rozwijanych niż w Polsce — pamiętając o wszel
kich proporcjach różniących nasze kraje. Do tej porównawczej refleksji prowokuje
ilość czynnych i publikujących etnografów, którą można wyliczyć z wydanego nie
dawno przeglądu stanu badań etnograficznych *. Wymieniono w nim 40 nazwisk
współczesnych autorów prac etnograficznych i etnohistorycznych, z pominięciem
specjalizacji folklorystycznej i etnolingwistycznej. Nie jest to z pewnością lista
pełna, gdyż nie włącza nawet wszystkich autorów esejów zamieszczonych w tym
samym tomie, co wspomniane opracowanie. Naszym zamiarem nie jest jednak
przeprowadzanie porównań, w istniejących warunkach najprawdopodobniej zawod
nych, lecz wskazanie na kierunki i ciekawsze problemy badawcze poruszone w wy
dawnictwach, które dotarły do nas z okazji Międzynarodowych Targów Książki
w r. 1972 . Są to nowsze pozycje z serii Studiów Wietnamskich, ukazującej s i ę
już od kilku lat w językach wietnamskim, francuskim i angielskim, obliczonej
na popularyzację za granicą ważniejszych osiągnięć nauki wietnamskiej. Z żalem
2
1
L e V a n H a o, Ethnological studies and researches in North Viet Nam,
[w:] Ethnographical
data vol. 1; Vietnamese Studies, nr 32, Hanoi 1972, s. 9-48.
Ethnographical
data; Agricultural
problems (3). Some technical
aspects,
Vietnamese Studies, nr 2:7, Hanoi 1971, ss. 286.
Należy tu w y m i e n i ć w kolejności następujące pozycje (na początku podaję
kolejny numer serii): 2 i 13 — Agricultural problems, vol. I i I I ; 10 — Vietnamese
women; 15 — Mountain regions and national minorities (ta pozycja wydana
w 1967 г., o pozostałych brak danych); 21 — Traditional Vietnam. Some historical
stages.
2
3
�240
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
przyznać trzeba, że nie są nam dostępne wcześniej wydane z tej serii tomy pozo
stające w tematycznym związku z problematyką etnograficzną .
Terytorium D R W zamieszkują ponad 2 miliony 363 tysiące ludności należącej
do mniejszości narodowych (wg spisu z r. I960), co stanowi niemal 15°/o ogółu
mieszkańców. Składa się na nią 37 odrębnych grup mniejszościowych. Etnogra
fowie wietnamscy uznali niedawno, że dwie spośród nich — należące do najlicz
niejszych — Tay i Nung, tradycyjnie traktowane jako odrębne, należy klasyfiko
w a ć wspólnie ze w z g l ę d u na znaczną bliskość ich kultury . Powstała w ten sposób
najliczniejsza w Wietnamie mniejszość Tay-Nung (818 tys. osób). Nie wydaje się,
by pogląd ten podzielali wszyscy badacze wietnamscy , tym bardziej że w e d ł u g
klasyfikacji językowej narodowości grupy Thai Tayowie należą do podgrupy połu
dniowej, Nung zaś do centralnej .
W Wietnamie P ó ł n o c n y m utworzono w latach 1955 i 1956 dwie strefy auto
nomiczne zamieszkałe w większości przez odrębne grupy narodowościowe — P ó ł nocno-Zachodnią i Viet Вас. Administracja tych stref zmierza do konsolidacji w ł a
dzy ludowej w rejonach górskich oraz do usuwania zakorzenionych instytucji
feudalnych. Postawiono sobie również istotny ze społecznego i politycznego punktu
widzenia cel gospodarczej integracji owych rejonów z resztą kraju. Realizuje się
go poprzez kolektywizację rolnictwa, rozwijanie przemysłów lokalnych oraz eks
pansję ogólnopaństwowej sieci handlowej, możliwą m.in. dzięki stale ulepszanym
liniom komunikacyjnym. Autarkiczna, naturalna gospodarka poszczególnych grup
etnicznych weszła w ten sposób w zasięg oddziaływania rynku ogólnokrajowego.
Jednakże, jak się wydaje, procesy te nie znalazły się jeszcze w centrum zaintere
sowania etnografów wietnamskich. Może to być uzasadnione faktem, że trudno
byłoby przeprowadzić obiektywną ich analizę, a tym bardziej ustalić ich prawidło
w o ś c i w zmiennej sytuacji konfliktu wojennego, kiedy zbyt wiele zewnętrznych
czynników, niezależnych od polityki państwa, interferuje w przebieg tych procesów.
Badania etnograficzne w Wietnamie mają wyraźnie charakter stosowany. Etno
grafowie wietnamscy nie kontynuują francuskiej szkoły opisowej, która zresztą
zdziałała wiele dla uporządkowania wiedzy o faktach etnograficznych w Indochinach. Pewnym w y j ą t k i e m jest dążenie Wietnamczyków do rozpoznania sytuacji
społecznej, a zwłaszcza stosunków własnościowych i struktury w ł a d z y u mniej
szości etnicznych okresu przed wyzwoleniem, stosunkowo pobieżnie zbadanych
przez Francuzów. Ten kierunek pozostaje jednak integralnym elementem konse
kwentnie realizowanej polityki badawczej zmierzającej do zgromadzenia środków
pomocnych w ideologicznej walce o jedność światopoglądową i wspólną płaszczyznę
aspiracji politycznych, pozbawioną tendencji izolacjonistycznych występujących
w przeszłości, a groźnych w okresie w y m a g a j ą c y m ogólnonarodowego zjednoczenia
w w y s i ł k u wojennym.
W tym tkwi źródło etnograficznych poszukiwań tradycji narodowych i narodo
wego charakteru, wspólnych wszystkim narodowościom Wietnamu. Zalicza się do
nich m. in. dumę narodową, miłość ojczyzny, nieustraszoną odwagę, heroizm i tra
dycje zawsze zwycięskiego oporu wobec obcej agresji . Wyliczenie powyższe nie
8
4
5
6
7
4
Ethnographical data, s. 5.
L e V a n H a o (op. cii., s. 13) pisze o nich jako o dwu grupach etnicznych,
zaś L a V a n L o i Dang Nghiem Van wydali w 1968 r. pracę Krótki zarys mniej
szości etnicznych
Tay, Nung i Thai, której tytuł w s k a z y w a ł b y na odrębne ich
traktowanie.
Por. W. I . G o c h m a n , Kultura i jazyki iajskich narodów,
[w:] Indijskaja
kultura i buddizm, praca zbiorowa, Moskwa 1972, s. 224..
' L e V a n H a o , op. cit, s. 29.
5
6
�241
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY H E C E N Z Y J N E
powinno sugerować, że mamy do czynienia z gatunkiem publicystycznym. Powstają
liczne prace analizujące poszczególne wydarzenia z bogatej w walki historii kraju,
lecz nie są to tylko prace z zakresu historii politycznej. Analizuje się w nich
udział poszczególnych grup ludności (zawodowych, kobiet, mniejszości etnicznych
itp.) w walkach i uwarunkowania ich postawy. Realizuje się zamysł stworzenia
syntezy bohaterskich czynów całego narodu i teorii heroicznego ideału w życiu
społecznym. Do w a ż n y c h osiągnięć zalicza się publikacja Nguyen Hong Phong za
tytułowana Wietnamski charakter narodowy (1963), która jest w istocie analizą sy
stemu wartości w kulturze wietnamskiej.
Historyczna orientacja etnografii północnowietnamskiej sprawiła, że szczegóło
wej analizie poddany został proces tworzenia się społeczności lokalnych, rozwoju
form samorządowych w wioskach, funkcjonowania takich instytucji, jak wspólnoty
ziemskie, rodzina patriarchalna, lineaż i inne związki krewniacze, wreszcie życia
obrzędowego — wszystko w aspekcie. historycznym. Specyfika wietnamska sprawia,
że niemożliwa jest analiza zjawisk kulturowych i społecznych bez uwzględnienia
politycznych. W tym także tkwi przyczyna zainteresowania środowiska etnogra
ficznego azjatyckim sposobem produkcji
W konsekwencji przyjętych dla nauki etnograficznej założeń rozwijane s ą stu
dia etnogenetyczne. Jednym z najważniejszych w n i o s k ó w sformułowanych w ich
wyniku jest uznanie, że grupa etniczna Viet (w polskiej terminologii Wietnamczy
ków) uformowała się na północnych obszarach Wietnamu i nie pojawiła się tam
w wyniku migracji z południowych obszarów C h i n . W procesie etnogenezy
Wietnamczyków udział w z i ę ł y n a p ł y w o w e ludy Thai oraz miejscowy element
austro-azjatycki, podlegając następnie w p ł y w o m kulturowym charakterystycznym
dla zespołu południowo-wschodniej Azji. Wniosek kończący t ę analizę brzmi: „tra
dycyjna kultura V i e t ó w należy do grupy austro-azjatyckiej" i jest chyba zbyt
jednostronny. Zreferowana w y ż e j teza odrzuca przyjmowane w literaturze twier
dzenie, iż proces etnogenezy Wietnamczyków rozpoczął się na obszarach płd. Chin,
zakończył zaś w dolinie rzeki Czerwonej. Przemilcza również (jeśli nie całkowicie
odrzuca, o czym trudno w y p o w i a d a ć się na p o d s t a w ę szkicu zawartego w re
cenzowanej pracy) raczej niepodważalny fakt w p ł y w ó w chińskich na znaczne ob
szary kultury wietnamskiej. Nie jest również przekonujące zaliczenie języka wiet
namskiego do grupy austro-azjatyckiej wspólnie z Mon-Khmer .
Badaniami etnogenetycznymi objęto także pewne grupy mniejszościowe, co
niewątpliwie stanowi sukces, gdyż w odniesieniu do nich niemal całkowicie brakuje
ustaleń etnogenetycznych (z w y j ą t k i e m Thajów). Trudno oceniać wyniki tych ba
dań, należy jednak podnieść fakt uporządkowania przy okazji nie tylko historii, lecz
również klasyfikacji jedenastu grup Zao. Również dzięki badaniom wietnamskim
nie może już budzić wątpliwości pochodzenie Muongów będących odgałęzieniem
zespołu etnicznego Vietów, czy też — w e d ł u g terminologii stosowanej w D R W —
zespołu Viet-Muong. Niestety nie zostały jeszcze poznane warunki, w jakich na
stąpiło rozejście się tych grup, a jest to problem ż y w y od czasu pierwszych i jak
dotąd najpoważniejszych prób podjętych przez Francuzkę J . Cuisinier.
W omawianym tomie znalazło się interesujące opracowanie poświęcone Muongom . Zawiera ono nowe materiały dotyczące tego ludu i stanowi cenne uzupeł8
9
10
11
8
Tamże, s. 24.
Tamże, s. 25.
Warto przypomnieć, że Milewski w ł ą c z a język wietnamski do rodziny
betańskiej.
8
10
"Nguyen
Tu
Chi,
16 — Etnografia Polska, XVrrr/1
A Muong sketch,
[w:] Ethnographical
ty
data, s, 49-142.
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
242
nienie prac Cuisinier. L u d ten rozwinąwszy na wysokim poziomie irygacyjną tech
nikę uprawy ryżu nie ma zupełnie własnej ceramiki, oryginalnego rzemiosła ani
obróbki metalu. Demonstruje w s z a k ż e skomplikowane formy organizacji społecznej
opartej na kastach i grupach krewniaczych. Artykuł przynosi ciekawe dane o spo
łecznym zróżnicowaniu praktyk kultowych, m. in. ogranicza zasięg kultu przodków
tylko do warstw wyższych. Po raz pierwszy publikuje się również dane o pew
nych aspektach funkcji szamana po-mo w obrzędach pogrzebowych. Warto z tego
opisu przytoczyć cytat wskazujący na stosunek autora, a także w ł a d z lokalnych, do
utrzymujących się nadal praktyk obrzędowych. Stosunek nacechowany rozsądną
tolerancją przy jednoczesnym dążeniu do racjonalizacji życia społecznego:
„Obrzęd pogrzebowy uległ dobrowolnemu skróceniu z dwunastu nocy do
jednej, chociażby tylko ze w z g l ę d ó w higienicznych. Lecz kiedykolwiek Muong
opuszcza ten świat, cały przysiółek — włączając działaczy lokalnej komórki par
tyjnej oraz kadr administracji — przybywa natychmiast, by złożyć kondolencje,
okazać pomoc dotkniętej stratą rodzinie, a również by przysłuchać się modlitwom
po-mo. Nie dlatego, że ludzie ci pragną zanurzyć się n a chwilę w czarownych
snach o nadnaturalnych światach, o których wiedzą, że należą do fikcji, lecz po
nieważ pieśni po-mo prezentują najczystszy humanizm jeszcze bardziej pod
kreślony medytacjami w obecności doczesnych szczątków człowieka" .
12
13
Inny artykuł zamieszczony w tomie, a poświęcony T h a j o m , zawiera mniej
nowych danych, wykazuje jednak również znaczne zainteresowanie organizacją
społeczną i kulturą duchową. Z ciekawszych twierdzeń w nim zawartych należy
przytoczyć tezę, że życie religijne Thajów wietnamskich wykazuje nikły w p ł y w
buddyzmu, natomiast bardzo silnie przepojone jest formami animistycznymi.
Interesujące jest to o tyle, że z w y k ł o s i ę — za francuskimi autorami — uważać,
że wszystkie grupy Thajów w Indochinach w y z n a j ą buddyzm Hinajana, jedynie
mniejszości Thajów zamieszkujące prowincje Kueiczou i Kuang^i C h R L pozo
stały animistami.
W polityce kulturalnej państwa przywiązuje się — ze względów, o których
również była mowa w y ż e j — dużą w a g ę do działalności o ś w i a t o w e j i propagando
wej w ś r ó d m n i e j s z o ś c i Jednym z najważniejszych zadań, które w związku z tym
postawiono etnografom i językoznawcom było stworzenie alfabetu dla wielu
l u d ó w pozbawionych dotąd pisma oraz modernizacja alfabetów Tay-Nung, Meo
oraz Thai. Rola etnografów nie skończyła się jednak na rozwiązywaniu tego
problemu. Oni w ł a ś n i e stanowią trzon kadry realizującej wśród mniejszości zada
nia polityki kulturalnej. W swojej pracy zawodowej łączą zadania badawcze
z propagandowymi i organizatorskimi. Badacze terenowi realizując również ten
praktyczny aspekt swojej pracy byli w stanie objąć działalnością wszystkie nie
mal obszary zamieszkane przez mniejszości. U m o ż l i w i ł o im to odkrycie nie zna
nych jeszcze grup lub szczegółowsze opisanie m a ł o znanych. Należałoby tu w y
mienić m. in. Tay-Hay, Tay-Het, Puoc z grupy Mon-Khmer oraz górali Rue.
Etnografowie
wietnamscy
podejmują
również
problematykę
współczesną,
zwłaszcza w odniesieniu do głównej narodowości kraju — Vietów. Badają
adaptację robotników fabrycznych, budowlanych i leśnych, dzielnice miejskie
jako zespoły etnograficzne, wreszcie spółdzielnie produkcyjne i gospodarstwa
p a ń s t w o w e od strony zderzenia współczesności z wartościami tradycyjnymi. Nie
stety, recenzowana publikacja nie dostarcza na ten temat żadnych bliższych ł n 12
Tamże, s. 133.
Dang Nghiem
phical data. s. 143-190.
1 3
V a n , An outline of the Thai of Viet Nam, [w:]
Ethnogra
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
243
formacji. Toteż interesująca będzie inna pozycja z omawianej serii, traktująca
0 organizacji życia gospodarczego na wsi oraz technice r o l n i c z e j D w i e pierw
sze pozycje pod tym samym t y t u ł e m (p. przyp. 3) poświęcone problematyce eko
nomicznej i społecznej zawierają więcej materiału etnograficznego, są nam jed
nak niedostępne.
W zasadzie jest ona poświęcona kompleksowi zagadnień technicznych i spo
sobowi ich rozwiązywania przez współczesne rolnictwo wietnamskie. Jego specy
fikę określa klimat tropikalny, ograniczony zasób ziemi uprawnej, duża gęstość
zaludnienia oraz fakt, że przemysł krajowy na obecnym etapie nie może służyć
rolnictwu wystarczającą pomocą. Jeśli uwzględnimy jeszcze warunki wojenne, nie
będzie niczym zaskakującym, że „aspekt techniczny" w rozumieniu omawianej
książki nie traktuje w zasadzie o nowych osiągnięciach agrotechnicznych roz
wijającego się rolnictwa, lecz o ekonomicznej i organizacyjnej stronie w d r a ż a
nia technik tradycyjnych, szczególnie przydatnych w aktualnych warunkach kraju
1 w sytuacji umacniania się systemu kolektywnej gospodarki. Gospodarka rolna,
po przejściu kilku etapów reorganizacji, musi być obecnie najbardziej ustabilizowa
ną dziedziną życia w kraju po to, by umożliwić osiągnięcie innych istotnych c e l ó w
politycznych i gospodarczych. Temu zadaniu stabilizacji służyć ma jednak dy
namiczny proces w funkcjonowaniu wietnamskich spółdzielni produkcyjnych.
Książka omawia kilka zagadnień najistotniejszych obecnie dla rolnictwa
wietnamskiego. Są to: zróżnicowanie płodów rolnych, hodowla, gospodarka ryb
na (tradycyjnie towarzysząca uprawie ryżu), badania agronomiczne,
szkolenie
kadry zawodowej oraz współzależność rolnictwa i innych dziedzin produkcji. Przez
zróżnicowanie płodów rolnych rozumie się maksymalne upowszechnienie wielości
kultur uprawianych w Wietnamie, takich m. in. jak: kukurydza, słodkie ziem
niaki, kasawa, warzywa, trzcina cukrowa, fasola, orzeszki ziemne oraz pasze
zielone. Pierwszym warunkiem takiego zróżnicowania było uporządkowanie i roz
budowa
systemów
irygacyjnych
zniszczonych
podczas
wojny
wyzwoleńczej
z Francuzami. Zadanie to zostało w zasadzie wykonane w tzw. okresie odbudowy
narodowej w latach 1955-1965. Drugą najistotniejszą przeszkodą był brak w o l
nych gruntów zajętych pod pierwszoplanową produkcję ryżu tam, gdzie dokonuje
się dwu zbiorów w roku. Tzw. ryż zimowy (zwany inaczej plonem piątego mie
siąca księżycowego) sadzony jest w październiku-listopadzie, zbierany zaś w maju
lub czerwcu. Bezpośrednio po żniwach następuje sadzenie tzw. ryżu dziesiątego
miesiąca księżycowego, który plonuje w październiku-listopadzie. W ten sposób
kultura ryżu w y p e ł n i a cały kalendarz prac rolnych całkowicie zajmując pod nie
ustanną uprawę wszystkie grunty ryżowe. Rozwiązanie znaleziono przez zastą
pienie długo plonującego ryżu zimowego tzw. ryżem wiosennym
sadzonym
w marcu i plonującym w maju. Zaoszczędzone tak cztery miesiące między listo
padem i marcem przeznacza s i ę głównie na uprawę poplonów służących jako
pasza dla zwierząt hodowlanych oraz wykorzystywanych do użyźniania pól. Umie
jętne stosowanie płodozmianu pozwala wprowadzić do uprawy również inne ro
śliny.
Wspomniane rozwiązanie nie tylko zwiększa produkcję rolną, lecz również
znakomicie ogranicza trudności związane z brakiem siły roboczej. Brak ten wy
stępuje szczególnie tam, gdzie stosuje się dwa tradycyjne zbiory piątego i dziesiątego
miesiąca księżycowego. Jest on bardzo dotkliwy zwłaszcza w okresie od listopada
do stycznia, kiedy to trwa intensywna praca związana ze zbiorami, orką, sadzeniem
14
Agricultural
problems
(3).
�244
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
i transplantacją następnego plonu oraz innymi czynnościami gospodarczymi. Na
leży pamiętać, że niedobór siły roboczej na wsi powiększa się stale w związku
z przechodzeniem wielu ludzi do służby wojskowej, pracy w przemyśle i w obro
nie terytorialnej. Dla ilustracji można s i ę posłużyć przytoczonym w książce przy
k ł a d e m wsi Ngo Xuyen, która w 1909 r. liczyła 1103 mieszkańców (4219 mężczyzn
i 074 kobiety), z czego 385 osób w wieku produkcyjnym (od 16 lat do 60 dla
m ę ż c z y z n i 55 dla kobiet). W ciągu 10 lat w i e ś t ę opuściło 201 osób w wieku pro
dukcyjnym, co daje przeciętną 20 osób rocznie. Ponad 5-procentowy roczny ubytek
siły roboczej stanowi p o w a ż n e obciążenie dla rolnictwa.
Cennym uzupełnieniem książki jest szczegółowa prezentacja sytuacji gospo
darczej dwu konkretnych przykładów — okręgu Thanh Oai oraz wsi Ngo Xuyen.
Zawiera ona wiele uwag dotyczących trudności w funkcjonowaniu organizmów
spółdzielczych wynikających ze słabości kierowania, interferencji przyzwyczajeń
z okresu indywidualnej gospodarki oraz ograniczonej akumulacji utrudniającej
wprowadzanie nowych technik i podnoszenia wydajności pracy. Interesujący ma
teriał stanowią spostrzeżenia o sprzecznościach interesów między rzemieślnikami
wiejskimi i rolnikami uzewnętrzniających się w procesie przesuwania części rze
m i e ś l n i k ó w do pracy na roli w imię intensyfikacji produkcji rolnej. Niektóre stare
gałęzie rzemiosła zastępowane s ą nowymi, np. produkcja szkła czy przetwórstwo
produktów rolnych. Aneks dostarcza ilustracji niewątpliwych osiągnięć uzyskanych
zwłaszcza w trudnym okresie pierwszego etapu niszczycielskiej wojny powietrznej
prowadzonej przez U S A przeciwko D R W w latach 1965-1969. Tom zamyka doku
ment w postaci statutu spółdzielni produkcyjnych w y ż s z e g o stopnia.
�Antoni Kuczyński
R Z E K O M E O D K R Y C I E N I E Z N A N E G O RĘKOPISU
WACŁAWA S I E R O S Z E W S K I E G O
Przyznam, że odkrywczy charakter artykułu H . Swienki, Historia zaginionego
rękopisu
Wacława
Sieroszewskiego („Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1, s. 73-85)
zdziwił mnie bardzo, jako że w jednym z artykułów poświęconych problematyce
w k ł a d u P o l a k ó w w badania Syberii pisałem, iż drugi tom dzieła W. Sieroszew
skiego poświęconego Jakutom znajduje się w Archiwum Akademii Nauk Z S R R
w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie
(sygn. Mf. A . 161). Początkowo sądziłem, że rzeczywiście chodzi o jakiś nowy
rękopis tego zasłużonego badacza kultury jakuckiej, tym bardziej że za taki
uważał go również doc. dr I. S. Gurwicz z Instytutu Etnografii Akademii Nauk
Z S R R w Moskwie, sugerujący się opinią H . Swienki podaną w rosyjskim artykule
Wacław Sieroszewski i jego trudy o Jakutach (K 70-letju wychoda w swiet pierwoj
etnograficzeskoj
monografii
o Jakutach)
zamieszczonym w
czasopiśmie
„Izwiestja Sibirskogo Otdielenija Akademii Nauk SSSR", t. 1: 1969, o czym mia
ł e m możliwość przekonać się podczas pobytu w Moskwie jesienią 1970 roku.
1
Rychło- jednak okazało się, że H . Swiehko „odkrył" rzecz powszechnie znaną
dla badaczy problematyki w k ł a d u etnografii polskiej w badania kultury l u d ó w
Syberii. Wykorzystując nadarzającą się okazję, jaką jest ukazanie się w „Prze
glądzie Orientalistycznym" artykułu J . Reychmana , poświęconego najnowszym
polskim opracowaniom z zakresu historii badań syberyjskich, należy wyjaśnić to
nieporozumienie, i to na łamach tego samego czasopisma, które zamieściło
wspomniany artykuł H . Swienki. Oto co na ten temat pisze J . Reychman:
2
Artykuł Swienki w „Etnografii Polskiej" był przedmiotem recenzji H . Hołdy-Różewicz („Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" R. 15 nr 3, 1970), przy czym
autorka recenzji podkreśla za S w i e n k ą odkrywczy charakter jego badań, zazna
czając, że materiały do drugiego tomu Jakutów
„uważane były tak w Polsce, jak
i w Z S R R za zaginione" (s. 638).
Dlaczego tak dokładnie podajemy tu te szczegóły bibliograficzne? Otóż w w y
mienionej rozprawie polskiego jakutologa, S. Kałużyńskiego z roku 1966 (proszę
zwrócić u w a g ę na datę), o polskich badaniach nad J a k u t a m i , na s. 185, w od
nośniku 48 zaznaczono wyraźnie, że rękopis drugiego tomu Jakutów
znajduje się
3
1
A . K u c z y ń s k i , Wkład Polaków
w badanie nad ludami Syberii i ich kul
turą, „Lud", t. 51: 1968, cz. 2, s. 504-584.
3. R e y c h m a n , Ostatnie prace o polskim wkładzie
w badanie ludów
Azji
północno-wschodniej,
„Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972,, s. 63-66.
S. K a ł u ż y ń s k i ,
Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą,
„Szkice
z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966, s. 171-190.
2
а
�246
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
w Leningradzie, że jest on „niezupełnie wykończony", a mikrofilm tego rękopisu
znajduje się w „zbiorach mikrofilmowych Biblioteki Narodowej w Warszawie
sygn. M L A. 161". Gdyby H . Swienko znał opublikowaną rok przed jego „odkry
ciem" wzmiankę, dowiedziałby się, że sprawa ewentualnego włączenia przekładu
tego rękopisu do pism zbiorowych W. Sieroszewskiego była przez w y d a w c ó w pism
i przez spadkobierców W. Sieroszewskiego brana pod uwagę, ale wobec tego, że
materiał ten w e d ł u g opinii jakutologów nie był w pełni wykończony, myśli tej
zaniechano.
Zwraca w i ę c u w a g ę to, że nie tylko H . Swienko w rok po opublikowaniu pracy
S. Kałużyńskiego o polskich badaczach Jakutów z wiadomością o losach drugiego
tomu Jakutów,
dokonał swego rewelacyjnego odkrycia, ale że opublikował o tym
wiadomość w roku 1969, nie znając najbardziej miarodajnej na tym polu opinii
jedynego polskiego znawcy spraw jakuckich (choć cytuje inny artykuł tegoż K a
łużyńskiego w „Euhemerze") i że rewelacyjny charakter swego odkrycia powtórzył
w radzieckim czasopiśmie, nie podając wiadomości,' że mikrofilm rękopisu do
stępny jest w Warszawie. Pożałowania jest też godne, że ten rewelacyjny charak
ter przyznaje recenzentka pracy Swienki w „Kwartalniku Historii Nauki i Tech
niki" w roku ¡1970, choć przecież w ł a ś n i e w tymże czasopiśmie odnotowana była
(1967, s. 176) rozprawa S. Kałużyńskiego, na co — jeśli nie H . Swienko to w s p ó ł
pracowniczka „Kwartalnika Historii Nauki i Techniki", H. Hołdy-Różewiez — po
winna była zwrócić uwagę.
Jakie są wnioski z powyższych uwag? Jeden, że winno się więcej czytać. Jeden
z niedawno zmarłych uczonych z w y k ł mawiać, że młodsze pokolenie pracowników
nauki wciąż zbyt m a ł o czyta. A drugi — że naprawdę winna istnieć jakaś zasada
z jednej strony integrująca nauki, zmuszająca do wzajemnej współpracy i kon
sultacji, a z drugiej strony rozgraniczająca zakresy i sfery działalności w e d ł u g
poszczególnych specjalności. My, orientaliści mamy naszą ścisłą dziedzinę, nie wcho
dzimy na cudze podwórka, nie ingerujemy do filozofii (nieorientalnej). Gdyby ta
zasada była respektowana, nie dochodziłoby do podobnych kompromitacji i nie
porozumień .
4
Tyle informacji odnośnie do „odkrycia" H. Swienki podał J . Reychman. N a l e ż n e
jest również tutaj sprostowanie dotyczące jednego z epizodów życiorysu W. Siero
szewskiego, jakim jest jego podróż do Japonii w celu zbadania inwentarza kultu
rowego A j n ó w mieszkających na Hokkaido. H. Swienko w swoim artykule informuje,
że na skutek zarzutów, jakie wytyczono W. Sieroszewskiemu w 1900 roku i osa
dzenia ponownie w Cytadeli Warszawskiej, chcąc uniknąć zesłania na Sybir, zde
c y d o w a ł się on przyjąć za n a m o w ą ówczesnego wiceprezesa Petersburskiego Towa
rzystwa Geograficznego, P. Siemionowa, zaproszenie do wzięcia udziału w „plano
wanej podróży na Sachalin, w celu przebadania w a r u n k ó w życia i kultury Ajnów.
Władze carskie były zainteresowane w tej ekspedycji, nie było jednak chętnych
ł
R e y c h m a n , op. cit., s. 63-64. W przypisie nr 2 do cytowanego powyżej
tekstu J . Reychman wyjaśnia, że o pracach W. Sieroszewskiego na tematy jakuckie
ukazała się ostatnio nowa rosyjska rozprawa L . I. R o w n j а к o w e j pt.
Wacław
Sieroszewski — issledowatiel Jakutii, w tomie „Polsko-russkie literaturnyje swjazi",
Moskwa 1970, s. 333-344. „Autorka, czerpiąca z archiwów rosyjskich nakreśliła dzieje
obu t o m ó w Jakutów.
Rownjakowa zna rękopis tomu i przytacza nieco korespon
dencji na temat próby wydania tego tomu w Z S R R w 1927 r. Rozprawa zaopa
trzona jest w obfitą literaturę, głównie na temat kontaktów Sieroszewskiego z pisa
rzami i uczonymi rosyjskimi ciągnących się aż do okresu międzywojennego. Nato
miast nie zna autorka ani prac Kałużyńskiego, ani nie wie o próbie włączenia
drugiego tomu do pism zbiorowych Sieroszewskiego w latach sześćdziesiątych, o czym
piszemy niżej. Oczywiście nie zna i prac Swienki. Zasługi Polaków na polu bada
nia Syberii były przedmiotem sympozjum polsko-rosyjskiego w Warszawie w dniach
29 I X — I X 1909; chodziło tu o zasługi na polu geografii i geologii, ale mowa
była i o uczonych, którzy interesowali się i miejscowymi ludami, jak A. DłużykKamieński, T. Zan, A. Czekanowski, zob. «Kwartalnik Historii Nauki i Techniki»,
R. 15: 1970, nr 1, s, 208-214".
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
247
specjalistów, którzy mogliby podjąć taką w y p r a w ę . W tej sytuacji czynniki rządowe
musiały iść na ustępstwa i miast zesłania pozwolić Sieroszewskiemu na wyjazd
honorowy" . Istotnie propozycja taka była, lecz terenem wyprawy miała b y ć wyspa
Hokkaido, gdzie istniały w ó w c z a s enklawy ludności ajnoskiej. A oto co na ten
temat pisze W. Sieroszewski:
5
Wyprawa moja na „Daleki Wschód" m i a ł a mocno „polityczny" początek. W roku
T9O0 u prof. Korzona żandarmeria rosyjska znalazła w czasie rewizji jakiś nie
fortunny list, gdzie wymienione b y ł y nazwiska Stefana Żeromskiego i moje. N a
podstawie tego listu oskarżono nas: ni mniej n i w i ę c e j jak o zorganizowanie wspa
niałego pochodu robotniczego dookoła pomnika Mickiewicza w dniu jego odsło
nięcia raz przypisano nam autorstwo płomiennej z tego powodu proklamacji. [...]
Zostałem w i ę c osadzony w cytadeli, a Żeromskiego ocalił jedynie krwotok, jakiego
doznał w tym czasie. Zostałem wypuszczony za kaucją pod nadzór, lecz śledztwo
ciągnęło s i ę długo, wreszcie coś po roku doszło do mnie, że będę musiał „wrócić
do ojczyzny [na rodinu], tj. do Irkucka, gdzie po spędzeniu 15 lat w kraju Jakutów
zapisano mnie do ksiąg mieszczaństwa. Nie uśmiechał mi s i ę ten „powrót do o j
czyzny", zwróciłem s i ę w i ę c z prośbą o pomoc do senatora P. Siemionowa wice
prezesa Petersburskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu, którego by
ł e m członkiem. [...] Mój dostojny protektor obiecał uczynić wszystko, co będzie
w jego mocy i w tym celu kazał sobie przedstawić swoją sprawę. Po kilku dniach
oznajmił m i ze smutną miną, że nic zrobić nie może. [...] Czułem się „zdruzgota
nym".
— No, to nic!... My zrobimy tak!... pocieszył mnie zacny senator, widząc moje
zmartwienie — My interesujemy s i ę obecnie Dalekim Wschodem. Zorganizujemy
do spółki z A k a d e m i ą Nauk ekspedycję do Ajnów... Jest takie p l e m i ę na północ
nych wyspach Japońskiego Archipelagu, ciekawe plemię kosmatych ludzi bardzo
podobnych do naszych chłopów... Pan tam pojedzie na rok albo dwa, przywiezie
Pan materiały, opracuje je... Wydamy książkę i znowu dostanie Pan za nią powrót
do ojczyzny, jak to raz już było za Jakutów'.
Co miałem robić!... Po paru dniach namysłu i walki z sobą, gdyż przykro mi
b y ł o rzucać ś w i e ż o założoną rodzinę i przed ledwie paru laty odzyskaną Ojczyznę,
zgodziłem s i ę postawiwszy za warunek „że będzie mi dodany do pomocy nie kto
inny, jak Bronisław Piłsudski, starszy brat marszałka Piłsudskiego, przebywający
naówczas na Sachalinie w charakterze zesłańca politycznego. W ten sposób ekspe
dycja nabierała cech zupełnie polskich i w dodatku B. Piłsudski w ł a d a ł doskonale
językiem ajnoskim i b y ł bardzo wśród A j n ó w popularny, gdyż ich wspierał, bronił
i otaczał opieką. Tytułowano go nawet żartobliwie „królem Ajnów".
Warunki moje zostały przyjęte i po półrocznych w s t ę p n y c h przygotowaniach
u d a ł e m się w podróż przez Mongolię, Mandżurię, Chiny do Japonii.
W połowie czerwca 1908 roku znalazłem s i ę w Hakodate, największym porcie
południowego wybrzeża wyspy Hokkaido — dawniej Jesso .
6
Tak w i ę c badania kultury ajnoskiej miały być prowadzone nie na Sachalinie,
a na wyspie Hokkaido. Pomyśleć m o ż e ktoś, że to nieistotny szczegół, że nie zmie
nia on charakteru zasadniczej treści artykułu H . Swienki Rzeczywiście, szczegół to
nieistotny, ale jedynie dla nieprofesjonalistów. W historii nauki polskiej — a w i ę c
i w problematyce ustalenia rzeczywistego w k ł a d u P o l a k ó w w badania kultur l u d ó w
pozaeuropejskich — sprawy te s ą niezmiernie ważne. W tym akurat przypadku
jest to wiadomość szczególnie interesująca, gdyż rosyjskie zainteresowanie się D a
lekim Wschodem, tzn. japońską wyspą Hokkaido, miało stanowić zapewne począ
tek dokładniejszych penetracji tej wyspy — lub o d w r ó c e n i e m uwagi od nich —
które po etnografach mogli prowadzić inni przedstawiciele Rosji carskiej przygoto
w u j ą c e j się już chyba w ó w c z a s do wojny z Japonią, która prowadzona była w l a
tach 1904-1905.
5
H.
Swienko,
Historia zaginionego rękopisu
Wacława
Sieroszewskiego,
„Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1, s. 73-85.
W. S i e r o s z e w s k i , Wśród kosmatych ludzi, Warszawa 1926, s. 3-5.
6
�248
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
Kończąc tych kilka uwag dotyczących opracowania H . Swienki podkreślić trzeba
na plus autora, ż e w y d o b y ł on przy okazji zapomniane dokumenty m ó w i ą c e o kon
taktach W. Sieroszewskiego z pisarzami i uczonymi rosyjskimi okresu m i ę d z y w o
jennego, które zestawił w „Aneksie" (s. 812-85) do artykułu.
Jeszcze jeden istotny szczegół zawarty w opracowaniu J . Reychmana warty
jest zwrócenia n a ń uwagi. Chodzi mianowicie o to, że przy omawianiu artykułu
H. Swienki czyni autor u w a g ę na temat wchodzenia nieprofesjonalistów n a po
dwórka orientalistyczne. Przestrzega jakoby przed tego rodzaju praktykami pisząc,
że gdyby zasada pewnej wyłączności była ogólnie praktykowana, nie zdarzałyby sdę
podobne kompromitacje i nieporozumienia, które stały s i ę przedmiotem opracowa
nia H . Swienki. Dalej omawia autor prace A. K u c z y ń s k i e g o — gwoli prawdzie
nie wszystkie — wspominając o rozprawie S. K a ł u ż y ń s k i e g o , Najstarsza polska
relacja z wędrówek
po Syberii, gdzie pisze, że źródło to było przedmiotem arty
kułu A. K u c z y ń s k i e g o , który istotnie dał w nim „to co mógł", a dalej zastanawia
się, kto rzeczywiście przy omawianiu tego rodzaju źródeł winien mieć „priorytet,
orientalista czy etnograf?". Sądzę, ż e w tym w ł a ś n i e przypadku byłoby najlepiej,
gdyby sprawami tymi zajmowali się łącznie orientaliści i etnografowie, którzy
w s p ó l n i e analizowaliby te same źródła i w s p ó l n i e tworzyli ich opracowania. Nie
będzie też chyba przesady w tym i nietaktu wobec orientalistów, jeśli stwierdzę,
ż e może to robić zarówno sam etnograf, jak i sam orientalista. Najważniejsze jest
jednak, aby to, co robią, było robione dobrze, z pełną znajomością problematyki
i dokładną dokumentacją naukową, aby ich opracowania powstawały na podstawie
należycie zorganizowanego warsztatu naukowego.
7
8
9
7
Pominięte zostały artykuły A. K u c z y ń s k i e g o : Etnograficzny
obraz Sy
berii w świetle
osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia Pol
ska", t. 14: 1970, z. 1; Wkład polskich podróżników
do historii etnografii, t a m ż e ;
„Pamiętnik",
Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne XVIII
wieku, „Etno
grafia Polska", t. 15: 1971, z. 2, i inne zamieszczone w czasopismach „Wszechświat"
i „Problemy". Już po ukazaniu się artykułu J . Reychmana w „Sowietskoj Etno
grafii" opublikowany został artykuł A. K u c z i n s k i j , Opisanie Sibiři XVIII
w.
(Materiały
L . Senickogo o sibirskich aborigenach i ich kulturę),
„Sowietskaja Etno
g r a f í a " , nr 1: 1972, s. 311-38.
S. K a ł u ż y ń s k i , Najstarsza polska relacja z wędrówek
po Syberii, „Szkice
z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 3: 1909, s. 67-82.
A. K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Enografia Pol
ska", t. 12: 1968. Warto wspomnieć, ż e popularne o m ó w i e n i e relacji A. K a m i e ń skiego-Dłużyka przedstawił Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „ P o
znaj Świat", nr 3: 1966. Ostatnio natomiast nowe szczegóły odnośnie osoby A. K a mieńskiego-Dłużyka zaprezentowane zostały przez B. P. P o l e w o j a w artykule
pt. O prebywanii w Rossji Adama Kamenskogo Dlużika, awtora pierwogo polskogo
soczinenija o Sibiři [w:] Historia kontaktów
polsko-rosyjskich
w dziedzinie geologii
i geografii, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, Wrocław—Warszawa—
Kraków—Gdańsk 1972.
8
9
�Leszek Dzięgiel
KOLONIALIZM W CZARNEJ AFRYCE
Literatura afrykanistyczna wzbogaciła się w ostatnich latach o c e n n ą pozycję,
której nie może pominąć w swej pracy naukowej ani etnograf, ani historyk, ani
badacz problemów gospodarczo-społecznych i politycznych Czarnego Kontynentu.
Co ważniejsze dla nas, dzieło to dotarło — co prawda w niewielkiej ilości egzem
plarzy — także i do polskich, specjalistycznych bibliotek naukowych. Chodzi tu
mianowicie o pięciotomową w zamierzeniu publikację zbiorową Colonialism
in
Africa 1870-1960 w y d a n ą pod redakcją ogólną I . H . Ganna i Petera Duignana przez
Cambridge University P r e s s . Autor niniejszego o m ó w i e n i a dysponował w chwili
pisania recenzji tylko pierwszymi trzema tomami, ukazującymi się na rynku w y
dawniczym w odstępach jednego roku.
Praca została sfinansowana przez Amerykanów. Do napisania poszczególnych
rozdziałów zaproszono uczonych amerykańskich i angielskich w pierwszym rzędzie,
lecz również specjalistów z innych krajów, zwłaszcza z Francji, Belgii, a jeden
z rozdziałów drugiego tomu, traktujący kolonializm jako epizod długiej historii
Afryki, opracował np. J . F . A. Ajayi, profesor z nigeryjskiego uniwersytetu w I b a danie. Wśród autorów europejskiego pochodzenia znajdujemy zresztą także szereg
przedstawicieli u n i w e r s y t e t ó w afrykańskich, z Ugandy, Ghany czy Pretorii. Nazwi
ska uczonych, ś w i a t o w e j s ł a w y afrykanistów, takich jak Lucy Mair czy Aidan
Southall, pozwalają mieć nadzieję, że również i nie wydane dotąd części dzieła
posiadać będą wysoki poziom.
Jak już z samego tytułu wynika, rzecz traktuje o epoce tak zwanego późnego
lub też „nowego" imperializmu w Afryce, jego przyczynach i skutkach. Ujęcie tych
problemów jest dość niejednolite, do czego przyczynił s i ę przede wszystkim zbio
rowy charakter dzieła. Zdarza się, ż e autorzy poszczególnych rozdziałów polemizują
ze sobą, a także polemizują z nimi w obszernym w s t ę p i e do dwu początkowych to
m ó w g ł ó w n i redaktorzy, Gann i Duignan. Ideą całości jest próba m o ż l i w i e wielo
stronnego naświetlenia zjawisk, jakie w y w o ł a ł kolonializm na obszarach Afryki po
łożonych na południe od Sahary. Redaktorzy zastrzegają się, iż szereg zagadnień
zostało o m ó w i o n y c h fragmentarycznie i że czekają one na dalszych badaczy. Z jed
nej strony starano się unikać zarzutu, iż książka jest jaszcze jedną próbą wybiele
nia białego człowieka, który przez ostatnie kilkadziesiąt lat całkowicie niemal pod1
1
Colonialism in Africa 1870-1960, tom pierwszy — The History and Politics of
Colonialism 1870-1914, red L . H . Gann i Peter Duignan, Cambridge 1969; tom dru
gi — The History and Politics of Colonialism 1914-1960, red. L . H . Gann i Peter
Duignan, Cambridge 1970; tom trzeci — Profiles of Change: African Society and
Colonial Rule, red. Victor Turner, Cambridge 1971.
�250
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
porządkował sobie kontynent afrykański, już poprzednio zresztą eksploatując jego
znaczne połacie. Z drugiej strony polemizuje się tu z dość schematycznymi oce
nami kolonializmu, charakterystycznymi dla kręgów młodej inteligencji afrykań
skiej, skłonnej do przeceniania e l e m e n t ó w wyzysku i niedoceniania faktu kolosal
nych zmian cywilizacyjnych w wyniku kontaktu kulturowego. Czy i w jakim sto
pniu poszczególne rozdziały Kolonializmu
iv Afryce są przekonujące — pozosta
w i a ł b y m do oceny czytelnikowi. W każdym razie jest rzeczą chyba bezsporną, iż
kolonializm stanowi splot problemów o wiele bardziej skomplikowanych zarówno
na terenie Europy w dawnych mocarstwach kolanialnych i ich społeczeństwach,
jak i w samej Afryce, niż to by s i ę mogło w y d a w a ć z powszechnie dostępnej lite
ratury i publicystyki. Krytycy i apologeci kolonializmu w Afryce zwykli bowiem
zajmować się tylko jednym z przejawów i skłonni byli do pochopnego generalizo
wania. Tymczasem skomplikowany charakter zjawiska kolonializmu w y p ł y w a ł już
choćby z faktu, iż Afryka dostała się pod władzę szeregu mocarstw europejskich,
posiadających odrębne, znacznie różniące się między sobą tradycje działania poli
tycznego i wojskowego, odmienne nieraz bezpośrednie cele ekonomiczne i strate
giczne. Inaczej patrzyła na Afrykę wiktoriańska Anglia, panująca niepodzielnie na
morzu, inaczej cesarskie Niemcy. Czegoś innego zupełnie spodziewała s i ę po zdo
byczach w Afryce żądna r e w a n ż u po klęsce Francja, a już zupełnie odmienna idea
przyświecała awanturniczemu królowi Belgów.
Powierzchowne stereotypy, zarówno „dzikich czarnych barbarzyńców", których
biały człowiek bronił przed łowcami niewolników i przed ich w ł a s n ą okrutną oby
czajowością, podobnie jak stereotypy kolonizatora z pejczem zagarniającego bajecz
ne jakoby bogactwa Czarnego Lądu, nie na wiele się zdadzą badaczom współczesnej
rzeczywistości afrykańskiej i interpretatorom afrykańskich dziejów najnowszych.
W stereotypach takich na pewno nie mieści s i ę dość zaskakująca rola zeuropeizo
wanych, na poły schrystianizowanych kręgów nadbrzeżnego kupiectwa afry
kańskiego, które nieraz gorąco zachęcało A n g l i k ó w czy Francuzów do ekspansji
w głąb lądu przeciwko lokalnym władcom, utrudniającym handel i pośrednictwo.
Nie znajdziemy także w owych powszechnych modelach myślenia miejsca na całą
mitologię ekonomiczną, na naiwną wiarę w niezmierzone bogactwa Czarnego Lądu
i ich rzekomo łatwy sposób dobywania, co przecież nieraz cechowało rządzące kręgi
ówczesnej Anglii, Francji, Niemiec czy Belgii. A dalej dla przykładu w y m i e ń m y
fałszywą choć porywającą francuskich wojskowych ideę „Francji stumilionowej",
której czarne armie kolonialne miały na polach Europy definitywnie rozstrzygnąć
rywalizację z Niemcami. Lub rodzaj histerii strategicznej, jaka dziewiętnastowiecz
nych s z t a b o w c ó w europejskich pchała w głąb afrykańskich dżungli i stepów, by
ubiec innych konkurentów europejskich i uniknąć militarnego oskrzydlenia. Oma
wiana tu książka daje wgląd w całokształt zagadnień kolonializmu w Afryce i nie
w ą t p l i w i e znacznie rozszerza horyzonty czytelnika, nawet jeśli nie może s i ę on zgo
dzić ze wszystkimi jej wywodami.
Pierwsze dwa tomy poświęcone są historii i polityce kolonialnej w okresach
1870-1914 oraz 1914-1960 i wydano je pod bezpośrednią redakcją Ganna i Duignana.
Znajdujemy w i ę c w tomie pierwszym szkic na temat tradycyjnych społeczności
afrykańskich w momencie intensywnego podporządkowania sobie Afryki przez mo
carstwa europejskie. Dalej zapoznajemy się z problemami handlu i w ł a d z y na te
renie Afryki Zachodniej w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Jeden ze współre
daktorów omawia samą istotę imperializmu europejskiego w Afryce, a dalsze roz
działy omawiają różniące s i ę od siebie formy polityki kolonialnego podboju stoso
wane przez Francję i Anglię na poszczególnych obszarach Czarnego Lądu. Odrębne
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
251
rozdziały traktują o polityce niemieckiej i belgijskiej, a także o tak zwanym „im
perializmie pozaekonomicznym" Portugalii do roku 1910. Problemy nacisku euro
pejskich ugrupowań humanitarnych na rządy i akcje misyjne do I wojny ś w i a t o
wej, zagadnienie reakcji Afrykanów na podbój, a także w ł ą c z e n i e się do ekspansjonistycznego w y ś c i g u w głąb Afryki jednego z państw rodzimych, Etiopii — to roz
działy uzupełniające ten tom. Każdy z nich stanowi sam dla siebie pasjonującą
lekturę.
O ile tom pierwszy przedstawia dynamiczną, pełną spektakularnych zmian cy
wilizacyjnych epokę „optymizmu maszyny parowej" w Afryce, to w tomie drugim
zawarty został okres załamania się wielu nadziei białych ludzi, czas dwu wojen
światowych, wątpliwości, okres stagnacji i gwałtownego, lokalnego rozwoju, era
wzrostu nacjonalizmu afrykańskiego i finał kolonialnej przygody. Problemy oma
wiane w tomie poprzednim znajdują tu s w ą chronologiczną kontynuację. Zarazem
jednak szereg rozdziałów omawia sprawy rozwijających się pod w p ł y w e m cywili
zacji europejskiej w koloniach afrykańskich elit politycznych i kulturalnych, a tak
ż e zagadnienie różnych modeli polityki o ś w i a t o w e j , uprawianej wobec Czarnych
przez poszczególne mocarstwa. Odrębnym zagadnieniem przedstawianym w jednym
z rozdziałów jest wytwarzanie s i ę elit białych osadników, co — jak wiemy — z a
ważyć miało na losach całych połaci interesującego nas kontynentu. Dekolonizacji
-oraz podsumowaniu drogi Afryki Czarnej do niepodległości poświęcono dwa
ostatnie rozdziały. Jeden z nich napisany został przez Afrykanina z Ghany, A. Ad u
Boahena, przedstawiciela uniwersytetu w Legon.
Szczególnie interesującym dla etnografa i socjologa jest tom trzeci, zatytuło
wany Profile zmiany: społeczeństwo
afrykańskie
i władza
kolonialna. Redaktorem
jest Victor Turner, profesor socjologii i antropologii społecznej uniwersytetu w Chi
cago, który w krótkim w s t ę p i e stara s i ę uzmysłowić wartość analiz naukowych
antropologa społecznego dla sprawy zrozumienia całokształtu zmian, jakim uległa
dzisiejsza Afryka pod w ł a d z ą kolonialną. Turner przypomina, iż antropolodzy spo
łeczni w Afryce, którzy przez służbę kolonialną starej szkoły określani byli mia
nem „czerwonych", „socjalistów", „anarchistów", skłonnych do siania zamętu
w umysłach tubylców, niebawem okrzyknięci zostali przez tubylczych polityków
nacjonalistycznych jako „apologeci kolonializmu", „agenci kolonialnej supremacji".
W -opracowanym pod redakcją Turnera tomie zawarto szereg przykładów ewo
lucji, jakiej ulegały w dziedzinie instytucji społecznych i całokształtu kultury spo
łeczności afrykańskie. Mamy tu w i ę c m. in. o m ó w i o n ą przez L . Mair sprawę no
wych elit tubylczych w Afryce Wschodniej i Zachodniej, a dalej w p ł y w imperia
lizmu ma urbanizację Afryki, szczególny charakter tej urbanizacji realizowanej
w e d ł u g klucza rasowego. Ponadto w p ł y w okresu kolonialnego na ustalenie praw
do ziemi, zagadnienia afrykańskich w o d z ó w i przywództwa politycznego w nowo
czesnym już stylu oraz kapitalne zagadnienie reagowania Afrykanina na misjo
narską kampanię oświatową.
Zapowiedziany tom czwarty ma być poświęcony problemom ściśle gospodar
czym Afryki w okrasie kolonialnym, które jednak w mniej lub bardziej skrótowy
sposób były omawiane już przecież w poprzednich częściach dzieła. Natomiast piąty
i ostatni tom pracy ma zawierać bibliografię przedmiotu i zarazem przewodnik po
archiwalnych zbiorach materiałów dotyczących kolonializmu w Afryce, jakie znaj
dują s i ę w Europie, Stanach Zjednoczonych oraz na samym kontynencie afrykań
skim, z tym że każdy rozdział w omawianych tu tomach posiada na zakończenie
podaną obszerną bibliografię. Każdy też z t o m ó w ma mapki zagadnieniowe i oczy
wiście indeksy.
�252
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
Spór na temat roli kolonializmu w Afryce trwa nie tylko w Europie, lecz
i pośród Afrykanów. Pamiętamy, ile s ł ó w potępienia wypowiedzieli pod jego adre
sem radykalni przywódcy afrykańscy w rodzaju Nkrumaha czy Seku Toure. Przy
pominamy sobie t e ż s ł y n n ą w y p o w i e d ź prezydenta Wybrzeża Kości Słoniowej, iż
„kolonializm, jeżeli b y ł złem, to złem koniecznym", która rozpaliła do białości jego
oponentów ideowych. Dziś, kiedy większość Afryki Czarnej stara s i ę budować z r ę
by w ł a s n e g o bytu niepodległego, okres kolonializmu (i jego skutki) wymaga spo
kojnej, obiektywnej analizy, nie zmąconej koniunkturalnymi s ą d a m i i oportunistycznymi uogólnieniami. Redaktorzy omawianej książki piszą we wstępie, iż m a ł o
jest dziedzin historii najnowszej, które, jak Afryka doby kolonialnej, stanowiłyby
ciekawsze pole dla dociekań historyka. Stwierdzenie to można by również rozsze
rzyć n a inne dyscypliny naukowe. W k a ż d y m razie klucz do zrozumienia rzeczy
wistości społecznej, kulturowej, politycznej, a i gospodarczej Afryki współczesnej
tkwi nadal chyba w znacznej mierze w ł a ś n i e w przeszłości kolonialnej.
WŁODZIMIERZ P A W L U C Z U K , Światopogląd
społeczności
tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 239.
jednostki
w warunkach
rozpadu
Nieczęsto zdarza się, by etnograf czy socjolog badający kulturę społeczności
chłopskich podejmował problemy związane z religią i światopoglądem. Jeszcze
rzadziej problematyka taka jest świadomie orientowana antropologicznie; n a j
częściej — szczególnie w socjologii — spotyka s i ę analizę społeczną i społeczno-ekonomiczną zjawisk religijnych. Włodzimierz Pawluczuk zaraz na w s t ę p i e swej
książki pisze s ł o w a wyrażające świadomość jednostronności takiego podejścia ba
dawczego, prowadzącego — przy traktowaniu go jako jedynego prawomocnego spo
sobu interpretacji — do konstruowania fałszywego obrazu rzeczywistości Warto
przytoczyć credo Pawluczuka, gdyż w obecnej fazie rozwoju etnografii często traci
się z oczu tę perspektywę, która znana jest w historii nauki pod nazwą antropologii
kultury: „[...] nadużywanie tego rodzaju metody interpretacji (wyjaśnianie zjawisk
przez o d w o ł y w a n i e się do ich funkcji usługowej w stosunku do interesów grup
społecznych — przyp. R T ) prowadzi do w y j a ś n i e ń szablonowych, wulgarnych. Są
zjawiska religijne, w których treści społeczne są ewidentne [...], są jednak i takie,
jak na przykład prądy głęboko mistyczne, ekstatyczne sekty, ruchy ascetyczne itp.,
gdzie tego rodzaju wyjaśnienie nie wystarcza — potrzebna jest dodatkowa inter
pretacja antropologiczna, interpretacja biorąca za punkt wyjścia osobowość ludzką
i jej potrzeby, które z kolei ukształtowane są przez warunki egzystencji ludzkiej
o wiele bardziej trwałe od społeczno-ekonomieznych u w a r u n k o w a ń danej, histo
rycznie określonej sytuacji" (s, 6). Dodać tu można, że również zjawiska religijne
o ewidentnej treści społecznej — jak je określa autor — posiadają aspekty, których
w y j a ś n i e n i e wymaga uwzględnienia cech osobowości ludzkiej. Omawiając s w ą po
s t a w ę badawczą wysuwa t e ż autor postulat podjęcia z marksistowskiego punktu
widzenia badań nad nie nowymi i kontrowersyjnymi, ale ciągle aktualnymi, pro
blemami: „doświadczeniem religijnym", „świadomością kosmiczną", strachem przed
śmiercią i poszukiwaniem sensu życia. Waga tego postulatu ujawnia s i ę w kon
tekście pracy Pawluczuka, która została napisana pod kierunkiem prof. Marii
Ossowskiej jako dysertacja doktorska.
Jest to praca nietypowa również przez ambitność stawianego celu — ukazania
rozterek człowieka w obliczu gwałtownych przemian kulturowych. I chociaż jest
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
253
to temat od dawna goszczący na warsztatach naukowców, książka Pawluczuka
ukazuje nam nowy wymiar procesów zachodzących w kulturze chłopskiej, bodaj
najistotniejszy.
Przejdźmy do rozpatrzenia problematyki. Pod w z g l ę d e m merytorycznym można
podzielić pracę na trzy zasadnicze części: 1 — model tradycyjnej kultury c h ł o p
skiej i określenie typowych cech światopoglądu jednostki w tych warunkach; 2 —
czynniki rozpadu kultury tradycyjnej; 3 — charakterystyka zjawisk społecznych
określanych jako dewiacyjne. Wszystkie trzy grupy zagadnień rozpatrywane są na
przykładzie białoruskich społeczności prawosławnych mieszkających w granicach
dzisiejszej Białostocczyzny, określonych w pracy jako grupa etniczna. Obserwacją
objęte zostały procesy zachodzące w okresie międzywojennym. Ramy geograficzne
i historyczne przekroczył autor kilkakrotnie w celu przedstawienia zjawisk analo
gicznych bądź pogłębienia analizy przez ukazanie czasowej dynamiki interesują
cych go zjawisk.
Prezentację książki należy rozpocząć od kwestii terminologicznych, które w ne
gatywny sposób zaciążyły nad początkową, a w jakimś stopniu również zasadniczą
częścią pracy. Chodzi przede wszystkim o brak definicji terminu „światopogląd".
Wyjaśniając problematykę pracy Pawluczuk zauważa tylko, że zainteresowania jego
skierowane są n a światopogląd jednostki „a raczej tę dziedzinę, którą można by
n a z w a ć »filozofią człowieka«". Dalej dodaje: „koncentrować się przy tym b ę d ę na
centralnym dla niej problemie, na stosunku człowieka do natury, a w szczegól
ności do czasowej nietrwałości form bytu, do zjawiska przemijania i śmierci"
(s. 59-60). Nie można powiedzieć, by takie określenie było najbardziej precyzyjne
(nie m ó w i ą c już o braku jasności co do miejsca zajmowanego przez taką proble
matykę w całokształcie światopoglądu), bowiem autor jedynie w rozdziałach po
święconych kulturze tradycyjnej m ó w i sporadycznie o stosunku człowiek—natura,
zaś problem życia i śmierci w myśli ludowej pojawia s i ę co prawda kilkakrotnie,
ale też marginalnie. S ł o w a Pawluczuka odpowiadałyby treści książki, gdyby rozu
miał on przez „naturę" — rzeczywistość uwarunkowaną historycznie, a przez „for
my bytu" — wzory, normy i wartości społeczne.
Brak teoretycznych ustaleń dotyczących znaczenia terminu „światopogląd" jest
g ł ó w n ą przyczyną niejasności rozważań autora na temat tradycyjnego światopoglą
du jednostki, w których podkreślona jest przede wszystkim ogólnie pojmowana
oczywistość sytuacji człowieka we własnej grupie i otaczającym go bezpośrednio
świecie. Dla poruszanych dalej zagadnień ogólności te nie wystarczają. Poza nawia
sem zainteresowań znalazły się tak w a ż n e dziedziny, jak systemy norm i wartości,
w której to sferze dezintegracja kultury tradycyjnej ujawniła s i ę najwyraźniej.
Innym terminem wzbudzającym wiele zastrzeżeń jest „tradycyjna społeczność
terytorialna". Autor pisze: „Określeniem »tradycyjna« przeciwstawiamy tę spo
łeczność wsi nowoczesnej, mocno związanej z rynkiem, połączonej szeregiem więzi
z miastem i ogólnonarodową kulturą" (s. 15). Wszystko to prawda, ale z powodze
niem można użyć w tym kontekście s ł o w a „dawna". Określenie „tradycyjna" uży
wane jest synonimicznie z przymiotnikiem „dawna" bardzo często również w pra
cach etnograficznych. Uproszczenie to wynika z niedostrzegania roli tradycji jako
czynnika sterującego życiem społecznym, który decyduje o różnicy między społecz
nościami chłopskimi, np. X I X wieku a społeczeństwem zurbanizowanym. W da
nym przypadku można sensownie użyć określenia „tradycyjna" w znaczeniu
„dawna", ale implikuje to niemożność zastosowania terminu „społeczność tradycyjna"
do istniejących jeszcze obecnie społeczeństw plemiennych, co jest ewidentnym para
doksem. U ż y w a n i e terminu „tradycja" w uproszczonym, potocznym znaczeniu dzi-
�254
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
wi tym bardziej, że autor za punkt wyjścia przyjmuje koncepcję Beckera, gdzie
problematyka tradycji odgrywa dość istotną rolę.
Chcąc przejść do pierwszej części zagadnień merytorycznych musimy z n ó w
zatrzymać się na sprawach terminologii. Pawluczuk nie u ż y w a bowiem określenia
„model tradycyjnej kultury chłopskiej", lecz zgodnie z duchem socjologii „model
tradycyjnej społeczności terytorialnej", szczególnie w tytułach rozdziałów i pod
rozdziałów. Rezygnacja z nich w trakcie w y k ł a d u jest zrozumiała, gdyż przedmio
tem jego rozważań jest kultura społeczności chłopskich, ze w z g l ę d u na którą zresztą
określa te społeczności jako zbliżone do punktu sacred na skali przyjętej za Becke
rem. Cechy sakralności posiadają nie ludzie, ale związki między nimi, a stosunki
społeczne stanowią już sferę kultury.
Model tradycyjnej kultury chłopskiej skonstruowany zastał w oparciu o dy
chotomię Beckera i ustalenia zawarte w pracach D. Markowskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej, J . S. Bystronia, K . Moszyńskiego, J . Chałasińskiego, S. Czarnowskiego,
K . Dobrowolskiego, B. Malinowskiego, Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. Uznaje on k u l
turę chłopską jako system zintegrowany i zharmonizowany,
monosemantyczny
a jednocześnie wielofunkcyjny. Jako punkt odniesienia dla sytuacji późniejszej, tzn.
dezintegracji, model ten jest autorowi przydatny, ale razi nieco schematycznośeią
i zbytnią ogólnością, w której brak miejsca dla występujących już w X I X wieku
e l e m e n t ó w dezintegrujących kulturę. Znacznie mniej udana jest próba przedstawie
nia „światopoglądu jednostki w tradycyjnej społeczności terytorialnej". Autor roz
patruje cztery grupy zagadnień. „Charakter wierzeń wschodniosłowiańskich" to
chaotyczna i jednostronna próba skonstruowania z wierzeń, przysłów i deklaratyw
nych postaw wobec duchowieństwa obrazu, mającego świadczyć o „przewadze wzo
rów zachowań przekazywanych przez tradycję ludową nad wzorami wnoszonymi
do tych społeczności przez chrześcijaństwo". T a , skądinąd słuszna m y ś l nie została
jednak w pełni udokumentowana. Bardzo trafnie przedstawione zostały następne
zagadnienia: „reguły myślenia", „ontologia ludowa" oraz kwestia „mitu i obrzędu"
w oparciu o teorie M. Eliade, L . Levi-Bruhla (skonfrontowaną z ustaleniami
C. Lévi-Straussa) i w niewielkim stopniu B. Malinowskiego. Jakkolwiek są to roz
w a ż a n i a dość ogólne i nie pretendujące do szczegółowej analizy tych dziedzin k u l
tury chłopskiej, wartość ich polega nie tylko n a uchwyceniu kilku najważniejszych
cech myśli ludowej, lecz także na samym podjęciu problemów niezwykle w a ż n y c h
dla zrozumienia każdej kultury. Mimo tego omawiany fragment książki Pawluczu
ka nie daje zbyt jasnego poglądu na temat całokształtu światopoglądu ludowego.
Wszystkie wymienione zastrzeżenia i wątpliwości nie dyskredytują pracy. O jej
wartości decyduje bowiem część zasadnicza oparta w znacznym stopniu na w ł a s
nych obserwacjach terenowych i niezwykle interesujących materiałach źródłowych
zebranych przez autora. Tę część książki rozpoczyna rozdział poświęcony analizie
procesów rozkładowych w kulturze chłopskiej, a głównie ich przyczynom. Teore
tyczną podbudowę stanowi tu koncepcja Orsini-Rosenberga aprobowana przez
Pawluczuka z pewnymi uściśleniami. Szkoda, że nie zostały w tym miejscu wyko
rzystane znane studia K . Dobrowolskiego.
Za punkt wyjścia dla analizy sytuacji w prawosławnej grupie etnicznej Biało
rusinów przyjmuje autor hipotetyczny moment, w którym grupa traci tradycyjne
wzory kulturowe i „jako całość nie znajduje [...] jednolitych w z o r ó w nowych".
Duże znaczenie posiadają tu różnice wyznaniowe w p ł y w a j ą c e w znacznym stopniu
na przebieg i charakter procesu dezintegracji kulturowej. Bardzo w y r a ź n a granica
przebiega między grupami katolickimi i prawosławnymi. Według autora, społecz
ności katolickie zastąpiły utracone wartości wzorem „Polaka patrioty", znajdując
�R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
255
ideologiczne oparcie w narastających od początku istnienia I I Rzeczypospolitej ten
dencjach deprecjacji e l e m e n t ó w etnicznie ruskich. Utożsamienie się poprzez wiarę
z narodem (Polak — katolik) było czynnikiem stabilizującym. Społeczności prawo
s ł a w n e znalazły s i ę natomiast w sytuacji, w której nie mogły „stać się Polakami
z wielu powodów" — w p ł y n ę ł a na to nie tylko nacjonalistyczna polityka rządu pol
skiego, ale również stereotypy myślenia białoruskiej ludności prawosławnej.
Dezintegracja kultury chłopskiej na terenie Białostocczyzny była procesem w y
nikającym, jak i na innych terenach Polski, z coraz intensywniejszej od 2 poł.
X I X wieku ingerencji c z y n n i k ó w zewnętrznych (zmiany w inwentarzu material
nym, zmiany sposobów gospodarowania i rozkład gospodarki naturalnej, upo
wszechnianie szkoły, n a p ł y w nowinek). Okresem p r z e ł o m o w y m procesu była I woj
na światowa. W przypadku społeczności prawosławnych procesí dezintegracji miał
dodatkowy aspekt w postaci degradacji roli kościoła prawosławnego będącej w y
nikiem z jednej strony rewolucji w Rosji, z drugiej — w Polsce — dyskryminacji
mniejszości wyznaniowych i dążeń polonizacyjnych, walk w e w n ą t r z cerkwi — za
równo o charakterze religijnym, jak i politycznym — oraz lojalistycznej w stosunku
do w ł a d z polskich postawy znacznej części duchowieństwa prawosławnego.
Bezpośrednim przejawem rozpadu tradycyjnego systemu kulturowego był za
nik jego atrybutów czy —• jak pisze autor — „rezygnacja z wartości etnicznych" —
dawnych narzędzi, stroju, folkloru — co stanowiło przejaw zaniku tradycyjnych
norm i wzorów. Pawluczuk podkreśla szczególnie zanik norm moralnych obserwo
wany głównie, ale nie tylko, w środowisku m ł o d z i e ż o w y m i rodzenie s i ę nastro
j ó w nihilistycznych. Nihilizm był tylko jedną z form społecznej dewiacji, w y s t ę
pował zresztą często w związku z radykalizmem społeczno-politycznym.
W nieruchomych z pozoru społeczeństwach białoruskich (tak opisywali je etno
grafowie) rodzą się w szybkim czasie organizacje polityczne o radykalnych progra
mach akceptujących często w a l k ę zbrojną i terror oraz sekty religijne. Ten mo
ment rozpoczyna najbardziej interesującą część pracy Pawluczuka. Stając w ko
nieczności wyjaśnienia przyczyn tego stanu, rezygnuje on z interpretacji w kate
goriach przyczynowych, skupiając u w a g ę na warunkach społeczno-kulturowych
sprzyjających powstaniu tego typu zjawisk. D l a jaśniejszego w y k ł a d u o d w o ł u j e s i ę
do tradycyjnej, ahistorycznej wizji świata i od tego poziomu rozpoczyna analizę
psychologicznych aspektów zachodzących przemian.
Człowiek żyjący w „oczywistym" świecie kultury tradycyjnej, przekonany, że
każda zmiana istniejących w z o r ó w grozi katastrofą nie tylko świata ludzkiego, ale
wręcz kosmosu, w sytuacji niemal całkowitego załamania s i ę dawnego porządku
broni istnienia świata za pomocą złożonej sieci oporów, od sfery ekonomiczno-technicznej począwszy, a na sferze psychicznej skończywszy. Pawluczuk margi
nalnie omawia mechanizmy działania oporów wobec zmian, co nie usprawiedliwia
jednak braku wspomnienia choćby w a ż n y c h dla tego problemu prac Dobrowol
skiego czy Wieruszewskiej. Autor rozpatruje te kwestie ubocznie, gdyż próby
utrzymania dawnych s y s t e m ó w norm i wartości nie powiodły się. Zaczęła tworzyć
się „pustka kulturowa". Człowiek stracił jednoznaczne przywiązanie do jakiejś re
ligii, ideologii; wszystko co dawniej b y ł o ś w i ę t e stało się kwestionowanie. Szybki
rozwój sekt religijnych w y n i k a ł z konieczności posiadania jasnych i uznanych ukła
dów odniesienia dla działań jednostkowych i społecznych, stanowił w i ę c odpowiedź
na niezaspokojone potrzeby decydujące o zachowaniu równowagi psychicznej. A n a
lizując programy i formy działania poszczególnych sekt na terenie Białostocczyzny
(trzy odmiany zielonoświątkowców, Kościół Chrystusowy, Adwentyści Dnia Siód
mego, Badacze Pisma Świętego, Ś w i a d k o w i e Jehowy), autor określa jednocześnie,
�256
R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E
do jakich potrzeb o d w o ł y w a ł y się one. I tak „wyznania baptystyczne — do potrzeby
równowagi duchowej i optymizmu życiowego" (religijne kontemplacje bądź eksta
tyczne transy), „adwentyści — do potrzeby rozumienia sensu dziejów, a w ich r a
mach — współczesnej rzeczywistości" (studia nad tekstem biblijnym), „Świadko
wie Jehowy — apelują do nastrojów dezaprobaty czy też nienawiści wobec niedomagań społeczno-politycznej rzeczywistości". Gdy do charakterystyki tej dodamy inten
sywnie rozwijające s i ę radykalne ruchy polityczne ( K P P , K P Z B , K P Z U , Hromada,
Niezależna Partia Chłopska, Białoruska Organizacja Rewolucyjna i Organizacja
Terrorystyczna), których ideologia miała często charakter chiliastyczny, dostrzegamy
odpowiedniość ich form działania w stosunku do dwóch podstawowych t y p ó w oso
bowości. Pawluczuk zastanawiając s i ę nad wielością prądów ideologiczno-światopoglądowych stwierdza, że wszystkie one „zaspokajają te potrzeby, które nie mogą
być inaczej zaspokojone w chwili rozpadu społeczności tradycyjnej", a przyczyn
ich rozpowszechnienia szukać należy w potrzebach konkretnych jednostek i ich
cechach psychospołecznych. Istotnie, wydaje się, że narzucająca się odpowiedniość
między ruchami kontemplacyjno-mistycznymi i introwertycznym typem osobowości
oraz ruchami agresywno-dynamicznymi a typem ekstrawertycznym stanowi wy
jaśnienie tego problemu i ukazuje jednocześnie dwa różne sposoby nadawania sen
su istnieniu jednostki w skomplikowanej sytuacji kulturowej. Wskazując na podo
bieństwa funkcji pełnionych przez organizacje polityczne i sekty religijne odsłania
autor pewne cechy wszystkich r u c h ó w społecznych w epokach przełomowych, b ę
dące odbiciem uniwersalnych własności osobowości ludzkiej.
Kolejnym i ostatnim etapem rozważań autora jest zagadnienie prób reintegracji
podejmowanych wśród części ludności prawosławnej. I te zjawiska nie dokony
w a ł y się jednak w ramach oficjalnej cerkwi. Przedmiotem szczegółowej i wielo
aspektowej analizy jest tzw. sekta grzybowska, powstała spontanicznie w o k ó ł osoby
proroka liii, chłopa ze wsi Grzybowszczyzna, której szczególność przejawia się
w podobieństwiach jej ideologii i charakteru do ruchów społeczno-religijnych
powstających w wyniku zetknięcia s i ę społeczności plemiennych z cywilizacją
europejską. Tzw. sekta grzybowska (autor, ze w z g l ę d u na jej amorficzny charakter,
u ż y w a również terminu „ruch") była „religijną formą samoobrony grupy etnicznej",
<x> przejawiało s i ę w ostrym potępieniu nowych e l e m e n t ó w w kulturze, w nakazie
szanowania starych obyczajów itp. Jakkolwiek sekta powstała w opozycji do cerkwi,
w y s t ę p o w a ł a z pozycji prawosławia i dążyła do rekonstrukcji jego dawnego, ludo
wego oblicza. Wyrażało się to między innymi w potępieniu sekt baptystycznyeh i in.
Ciekawym momentem ideologii tej grupy jest utożsamienie prawosławia (głównie
sekty grzybowskiej) z językiem białoruskim. Jeden z ideologów sekty pisał:
„Baptyści i wszystkie inne sekty, znaleźliście sobie wyznanie, a językiem naszym
mówicie. Więc piszcie i m ó w c i e po baptysku, wtedy powiem, iż wiara wasza jest
od Boga, a tak — od diabła" (s. 227). Pawluczuk wyjaśniając istotę tego ruchu pi
sze: „Grupa etniczna broni e l e m e n t ó w etnicznych jako »świętych« dlatego, iż są
one dla jej członków rzeczywiście święte, co oznacza, iż dla wielu wychowanych
w tej kulturze jednostek tylko one s ą w stanie znieść dystans wobec świata, dać
poczucie sensu i miejsca indywidualnego w świecie" (s. 231). Dodajmy — s ą b y ć
może jedyną szansą zachowania poczucia tożsamości z grupą społeczną i ideologią,
dostarczają układów odniesienia jasnych i m o ż l i w y c h do zrozumienia, są „regula
torami stosunku człowieka do rzeczywistości".
Kończąc swe rozważania autor stwierdza, że ruch proroka liii był logiczną kon
s e k w e n c j ą rozpadu tradycyjnej kultury chłopskiej oraz narastających w łonie spo
łeczności radykalnych ruchów, sekt religijnych i postaw nihilistycznych. B y ł w i ę c
�257
RECENZJE
swego rodzaju „złotym środkiem" reakcji społeczności na proces przemian kultu
rowych.
Książka Pawluczuka obok wartości poznawczych ma również reperkusje natury
ogólniejszej. Skłania nieuchronnie do refleksji nad prawidłowościami reakcji ludz
kich na pewne sytuacje społeczno-kulturowe tak w średniowiecznej Europie, w ko
lonizowanych krajach pozaeuropejskich, jak i w świecie współczesnym. Jest to
niewątpliwie pozycja znacząca w dorobku nauk o c z ł o w i e k u i kulturze.
Ryszard
G U N N A R M Y R D A L , Objektivitat
Frankfurt am Main 1971, ss. 115.
in der
Sozialforschung,
Tomicki
Suhrkamp
Verlag,
Problem obiektywizmu badaczy i obiektywności twierdzeń w naukach społecz
nych zajmuje Gunnara Myrdala prawie od początku prowadzonych przez niego
badań ekonomicznych, socjologicznych i metodologicznych. Już w swej drugiej
większej pracy dochodzi do wniosku, iż doktryny ekonomiczne, wbrew głoszonym
przez ekonomistów programom nauki uznającej wyłącznie autorytet faktów, prze
niknięte są w y w o d z ą c y m i się z filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu ideami
moralnymi i politycznymi. Nie są od nich wolne nawet najbardziej zmatematyzo
wane i na pozór obiektywne teorie. Zatem wiedza ekonomiczna należy raczej do
ideologii niż nauki. Wedle ówczesnych poglądów Myrdala m o ż l i w e jest uprawianie
nauk społecznych wolnych od wartościowań. Jedynie w wypadku zastosowań
praktycznych w y n i k ó w badań naukowych konieczne jest przyjęcie pewnych prze
słanek wartościujących, umożliwiających wyprowadzenie z teorii konsekwencji
praktycznych.
Poglądy metodologiczne Myrdala uległy z czasem znacznej ewolucji. Pierwotna
idea nauki wolnej od wartościowania została zastąpiona koncepcją, wedle której
na każdym kroku procesu badawczego obecne są wartościowania, a warunkiem ko
niecznym rzetelnego badania jest w y r a ź n e sformułowanie założonych w nim prze
słanek wartościujących. Koncepcji tej Myrdal nigdy w pełni nie rozwinął i syste
matycznie nie wyłożył. Wyrażał ją jedynie okazjonalnie, w związku z podejmowa
nymi przez niego badaniami konkretnych problemów społecznych i ekonomicznych.
W każdej ze swych głównych p r a c powraca Myrdal do problemu roli wartościo
w a ń w naukach społecznych. Paul Streeten wybrał z pism Myrdala i w y d a ł w od
dzielnym tomie artykuły i fragmenty prac prezentujące związane z problemem
wartościowania postulaty metodologiczne, ich uzasadnienia i zastosowania. Tom
wydany przez Streetena jest jakby uzupełnieniem, pozytywną częścią pracy Das po1
2
3
1
Vetenskap och Politik i nationalekonomin,
1930; wyd. niemieckie: Das politische Element in der nationaldkonomischen
Doktrinbildung, 1932; wyd. angielskie:
The Political Element in the Development of Economic Theory, London 1953, Cam
bridge 1965.
An American Dilemma. The Negro Problem and Modern Democracy, 1944;
An International
Economy, 1956; Teoria ekonomii a kraje gospodarczo
nierozwinięte, 1957, wyd. polskie 1958; Asian Drama, 1968; The Challenge of World Poverty,
1970.
Value in Social Theory, 1958, wyd. niemieckie: Das Wertproblem in der Sozialwissenschaft, 1965.
2
3
17 — Etnografia Polska, X V I I I / I
�258
RECENZJE
lltische Element in dér Nationalókohomischen
Doktrinbildung, która miała przede
wszystkim charakter krytyczny.
W rokü U'967 Myrdal wykładał gościnnie w St. Vincent College w Latrobe
(Pensylwania). Tematem wykładów" był problem wartościowania i obiektywizmu
w naukach Społecznych. Wygłoszone w ó w c z a s wykłady stały się podstawą oma
wianej niżej pracy . Zatem jest to pierwsza oddzielna, zwarta praca Myrdala po
święcona problemowi, który interesował go podczas wszystkich jego badań ekonomicznych i socjologicznych.
Podstawowym pytaniem stawianym przez Myrdala w recenzowanej pracy jest
pytanie o to, czym jest obiektywność w naukach społecznych i w jaki sposób można
ją zagwarantować badając fakty społeczne i związki przyczynowe między nimi.
Drugą część tego pytania rozbija na trzy pytania szczegółowe:
1. J a k można uwolnić się od przygniatającego dziedzictwa literatury nauk spo
łecznych? Zawiera ona bowiem zazwyczaj normatywne i teleologiczne pojęcia, wy
w o d z ą c e się z metafizycznej filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu.
2. Jak można uwolnić badania naukowe i ich wyniki od w p ł y w u kulturalnego,
gospodarczego i politycznego środowiska badacza?
3. Jak można zapobiec zniekształceniu w y n i k ó w badań pod w p ł y w e m zdetermi
nowanej pochodzeniem, środowiskiem, konstytucją i skłonnościami osobowości ba
dacza?
Aby odpowiedzieć na pytanie, czym jest obiektywność w nauce, należy wpierw
wiedzieć, czym jest sama nauka. Wedle Myrdala nauka jest szczególnym rodzajem
poznania. W poznaniu zaś można wyróżnić dwie formy: poglądy, czyli poznanie inte
lektualne i kognitywne, oraz wartościowania •', czyli poznanie emocjonalne i wolitywne. Na poglądy składają się przedstawienia o rzeczywistości. Natomiast warto
ściowania m ó w i ą o tym, jak być powinno. Poglądy można oceniać za pomocą
kryteriów obiektywnych pod w z g l ę d e m słuszności i pełności. Słuszne są te poglądy,
które są prawdziwe, niesłuszne są te, które są fałszywe. Pełność jakiś poglądów
można ocenić poprzez porównanie ich z w i e d z ą obszerniejszą. Natomiast sądy war
tościujące, w których znajdują s ł o w n y wyraz wartościowania, nie podlegają ocenie
za pomocą kryteriów obiektywnych. W myśleniu konkretnych jednostek między
poglądami a wartościowaniami nie ma wyraźnej granicy. Zlewają s i ę one często
w jedną całość tworząc opinie, które mają zarazem pewne właściwości poglądów,
jak i wartościowań.
Wartościowania konkretnych jednostek, częściej niż ich poglądy, bywają nie
zgodne. Zachowaniami poszczególnych ludzi nie kieruje bowiem na ogół jednolity
system wartościowań. Najczęściej zachowania ludzkie są jak gdyby wypadkowymi
antagonistycznych dążeń, interesów i ideałów. Spowodowane jest to przede wszyst
kim tym, iż wartościowania są usytuowane na różnych poziomach „moralnej osobo
wości" ludzi, którym odpowiadają różne stopnie ogólności s ą d ó w moralnych. Myr
dal wyróżnia dwa poziomy wartościowań — w y ż s z y i niższy — oraz odpowiednio
dwa rodzaje wartościowań — wartościowania w y ż s z e i niższe. Wartościowania w y ż
sze s ą wartościowaniami ogólniejszymi; uznaje się je za obowiązujące dla całego
narodu lub nawet dla całej ludzkości. Wartościowania niższe odnoszą się tylko do
4
Objectivity
in Social Research,
1969. P o n i e w a ż oryginał angielski nie jest mi
dostępny, recenzja napisana została na podstawie wydania niemieckiego.
Myrdal konsekwentnie wszędzie m ó w i o wartościowaniach, a nie o w a r t o ś
ciach. Pragnie^ w ten sposób, jak sam powiada, podkreślić subiektywny charakter
procesu wartościowania, ale pojęcie wartościowania nigdzie nie zostało przez niego
dostatecznie określone.
4
5
�RECENZJE
259
poszczególnych i n d y w i d u ó w i grup. Mają one w w i ę k s z y m stopniu niż wartości
wyższe charakter gospodarczych, społecznych i seksualnych interesów i dążeń. Mimo,
iż w naszej kulturze wartościowania w y ż s z e są oceniane moralnie wysoko, to
jednak w życiu codziennym ludzkimi zachowaniami kierują przede wszystkim w a r
tości niższe. Wartościowania w y ż s z e dochodzą do głosu poza życiem codziennym,
w pewnych szczególnych momentach, gdy jednostka w y s t ę p u j e jako rzecznik inte
resów ogółu. Wartościowania w y ż s z e znajdują oparcie przede wszystkim w państwie
i w innych instytucjach formalnych. W nich, jak powiada Myrdal, ludzie zdepo
nowali myśli o lepszym świecie. Chociaż bowiem zachowaniami większości ludzi
kierują wartościowania niższe (żywią przesądy, kierują się egoistycznymi pragnie
niami i krótkowzrocznymi interesami), to na ogół występując na forum publicznym
będą potępiali przesądy i egoizm. Może się zdarzyć, iż np. związki zawodowe jako
organizacja potępią dyskryminację rasową, chociaż poszczególni członkowie swym
zachowaniem w życiu codziennym będą się przyczyniali do jej trwania. Oczywiście
zdarza się, iż instytucje zostaną opanowane przez cynizm moralny, ale na ogół
w ustroju demokratycznym instytucje sprzyjają wartościowaniom w y ż s z y m .
Właściwości wartościowań powodują, iż ludzie dążą do ich ukrycia. Ludzie nie
tylko nie są .skłonni odkrywać przed innymi w ł a s n y c h wartościowań, ale nawet
przed samymi sobą nie przyznają się do wartościowań rzeczywiście kierujących
ich zachowaniami. Dzieje się tak z następujących p o w o d ó w :
1. Ludzie w życiu codziennym kierują się z czysto oportunistycznych w z g l ę
dów wartościowaniami niższymi. T e zaś nie są wysoko moralnie oceniane. Niektóre
z nich są potępiane. Mechanizmy kontroli społecznej skłaniają ludzi do ich ukry
wania.
2. System wartościowań jednostki jest najczęściej niezgodny. Wartościowania
niższe popadają w konflikt z wyższymi. Ponadto do konfliktów może dochodzić
także w obrębie każdego z dwu rodzajów wartościowań. Konflikt wartościowań
odczuwany jest przez jednostkę jako przykrość.
3. Ani wartościowania wyższe, ani niższe nie są uzasadnialne. Nie można wy
kazać ich słuszności, tak jak dowodzi się słuszności poglądów wskazując na ich
prawdziwość. Wartościowania pozbawione są zatem tej siły przekonywania, którą
posiadają poglądy.
Ponieważ poglądy posiadają pewne pożądane właściwości, których nie posia
dają wartościowania, przeto ludzie dążą do przedstawienia wartościowań jako po
glądów lub ich konsekwencji. W ten sposób wartościowania zostają ukryte, a po
glądy stają się fałszywe. Podlegają temu procesowi zakamuflowywania przede
wszystkim wartościowania niższe. Dążenie do ich ukrycia, względnie usprawiedli
wienia, powoduje powstawanie stereotypów, czyli teorii popularnych, na które skła
dają się w większości poglądy fałszywe. Takim stereotypem było np. panujące
w Stanach Zjednoczonych w epoce Dullesa — Mc Carthy'ego przekonanie o ś w i a
towym spisku komunistycznym skierowanym przeciw Ameryce. Stojące za stereo
typami wartościowania powodują, iż stereotypy zawierają zawsze znaczny ładunek
emocjonalny. Wypowiadane s ą one z głębokim przekonaniem i wielkim zaangażo
waniem.
Uczeni nauk społecznych, tak jak wszyscy ludzie, kierują się w życiu przede
wszystkim wartościowaniami niższymi, które usiłują przedstawić w postaci poglą
dów lub przynajmniej nimi uzasadnić. Dlatego zdeterminowane tradycją, środo
wiskiem i osobowością wartościowania badaczy stają się źródłem błędów w nau
kach społecznych. Badacze dopasowują wyniki swych badań do w ł a s n y c h w a r t o ś
ciowań; wyciągają ze swych badań wnioski zgodne ze swymi wartościowaniami.
�260
RECENZJE
Szczególnie jest widoczna obecność ukrytych wartościowań w tych pracach, w któ
rych ocenia się badaną rzeczywistość i w których formułuje się pewne zalecenia
praktyczne. Ich autorzy postępują tak, jak gdyby wartościowania były wnioskami
wynikającymi logicznie ze zdań o faktach, jak gdyby znajdowały uzasadnienie
w naturze rzeczy. Ponieważ zaś naprawdę w n i o s k ó w o charakterze wartościują
cym nie można wyciągać w y ł ą c z n i e z przesłanek będących zdaniami o faktach, przeto
fakt, iż socjologowie tak czynią świadczy, iż w teoriach ich ukryte są wartościo
wania.
Wartościowania do teorii nauk społecznych są przemycane przede wszystkim
w pojęciach. Wszystkie bowiem pojęcia nauk społecznych mają wartościujący cha
rakter. „Gdy o pewnej sytuacji społecznej mówimy, że jest harmonijna, że znaj
duje się w równowadze lub że jej siły uporządkowały się, zgrały się ze sobą, to
w sposób nieunikniony równocześnie stwierdzamy, iż osiągnięta została pewna
forma idealna bądź w dziedzinie »s.zczęścia indywidualnego«, bądź w dziedzinie
»dobra o g ó ł u « " . Natomiast pojęcia dysharmonii, braku równowagi, nieprzystoso
wania, dezorganizacji przemycają do opisu sytuacji społecznych oceny negatywne,
kwalifikujące te sytuacje jako niepożądane.
Często usiłuje się w naukach społecznych zapewnić wynikom obiektywność
poprzez wprowadzenie nowych, nie budzących wartościujących skojarzeń pojęć.
Zdaniem Myrdala nqwo wprowadzone pojęcia są tylko pozornie pozbawione w a r
tościującego charakteru i to tylko dlatego, iż lepiej ukrywają wartościowania. Ale
skoro służą one ukrywaniu wartościowań, to tym samym sprzyjają błędom. Zatem
wprowadzanie neologizmów, mające na celu wyrugowanie pojęć o charakterze w a r
tościującym, jest bezcelowe, a niekiedy wręcz szkodliwe.
Podobnie jak wartościujący charakter pojęć nie jest czymś zgoła niepożąda
nym, tak też obecność wartościowań w teoriach nie przekreśla ich naukowego
charakteru. Co w i ę c e j , w naukach społecznych możliwe są tylko i w y ł ą c z n i e teorie
zawierające elementy wartościujące. Przekonanie to wspiera Myrdal trzema argu
mentami. Po pierwsze, wszystkie zbadane przez niego teorie w naukach społecz
nych zawierają element wartościujący. Po drugie, bez wartościowania nic nie wy
woła naszego zainteresowania, nic nie będzie miało dla nas ważności lub znaczenia,
zatem nie będzie w ogóle obiektów w y w o ł u j ą c y c h w ludziach pragnienie ich nau
kowego poznania. Po trzecie, w samych faktach nie jest zawarta zasada ich wyboru
i uporządkowania; same obserwacje nie zrodzą jeszcze teorii. Zawsze konieczne jest
przyjęcie pewnego punktu widzenia, którego warunkiem koniecznym jest zajęcie
określonego stanowiska wartościującego. Zatem, konkluduje Myrdal, nigdy nie było
i nigdy nie będzie bezinteresownej nauki społecznej. Każde badanie jakiegoś pro
blemu społecznego jest zawsze zdeterminowane wartościowaniami. Najczęściej jed
nak przesłanki wartościujące badań w naukach społecznych są przez badaczy nieuświadamiane, a zatem także nie są przez nich ujawniane, lecz pozostają dla nich
samych i dla czytelnika niewidoczne, ukryte. Ale ponieważ ukryte wartościowania
zawsze w y w o ł u j ą błędy w poglądach, przeto także ukryte przesłanki badań w nau
kach społecznych są źródłami błędów. Szczególnie zaś narażeni są na błędy ci ba
dacze, którzy uważają, iż obiektywność teoriom nauk społecznych można zapewnić
przez uwolnienie ich od wartościowań. O ile stosują się w swych badaniach do
6
6
M y r d a l , Das Westproblem in der Sozialwissenschaft, Hannover 1965, ,s. 163-164. Odwołuję się w tym miejscu do wcześniejszej pracy Myrdala, w której pro
blem pojęć wartościujących został szerzej przedstawiony. Tak czyni też sam autor
w omawianej pracy.
�RECENZJE
261
głoszonego przez nich postulatu nauki neutralnej w z g l ę d e m wartościowań, to teorie
ich są tylko pozornie obiektywne. Z nauki można bowiem tylko pozornie wyelimi
nować wartościowania, poprzez lepsze ich ukrycie. Naprawdę maksymalną obiek
tywność w naukach społecznych można osiągnąć tylko poprzez ujawnienie w a r t o ś
ciowań, poprzez wyraźne ich sformułowanie i uświadomienie. Zatem warunkiem
koniecznym obiektywności każdego badania w naukach społecznych jest podanie
jego przesłanek wartościujących.
Przesłanki wartościujące konkretnego badania winny spełniać szereg postula
tów. Przede wszystkim muszą być tak dobrane, aby nie były wzajemnie niezgodne.
Nie mogą też być dobrane dowolnie, lecz muszą opierać s i ę na rzeczywistych w a r
tościowaniach ludzi. Z realizacją tego ostatniego postulatu w i ą ż e się kilka trud
ności. I tak wartościowania są zawsze ściśle związane z poglądami. Wartościowania
w p ł y w a j ą na poglądy, a poglądy na wartościowania. Badacz winien uwzględnić
w p ł y w fałszywych poglądów na wartościowania i tak dobrać przesłanki wartościu
jące, aby wyrażały one wartościowania, które ludzie mieliby, gdyby ich poglądy
były prawdziwe. Następna trudność w y p ł y w a z faktu, iż wartościowania mające
znaleźć zastosowanie jako przesłanki wartościujące muszą w większości w y p a d k ó w
odnosić się do sytuacji w przyszłości. Oczywiście wnoszenie na podstawie obecnych
wartościowań o przyszłych, mających miejsce w zmienionych warunkach społecz
nych wartościowaniach jest bardzo ryzykowne. Kolejnym źródłem trudności są kon
flikty wartościowań obecne nie tylko między indywiduami a grupami, lecz także
w samych indywiduach. Ludzie nie posiadają na ogół jednolitego systemu wartoś
ciowań, żyją najczęściej w moralnym konflikcie i kompromisie. Istnienie konfliktów
w obrębie wartościowań utrudnia wyrobienie sobie obrazu rzeczywistych wartościo
w a ń i przewidywanie ich zmian. Pokonanie opisanych trudności m o ż l i w e jest po
przez oparcie się na wyższych wartościowaniach. Myrdal zdaje się być przekonany,
iż gdyby ludzie nie mieli błędnych poglądów, to w ł a ś c i w e by im były tylko w a r
tościowania wyższe. Drugą trudność usuwa jego zdaniem fakt, iż wartościowania
wyższe zachowają także ważność w przyszłości. Dzięki tym n i e w ą t p l i w y m zaletom
wartościowania w y ż s z e nabierają takiej wagi, iż rozwiązują problem konfliktu war
tościowań; usuwają one po prostu powstające z nimi w konflikcie wartościowania
niższe. Ale we współczesnym społeczeństwie nabierają znaczenia także konflikty
w e w n ą t r z wartościowań wyższych. Należałoby zatem prowadzić konkretne badania
posługując się różnymi alternatywnymi grupami przesłanek wartościujących. Ze
w z g l ę d ó w praktycznych nie jest ó w postulat realizowalny. Przesłanki wartościujące
determinują bowiem całą metodę badania; w p ł y w a j ą na definicje pojęć, na sfor
mułowanie teorii, na techniki obserwacji i przedstawianie wyników. Równoczesne
posługiwanie się jednak różnymi metodami nie tylko skomplikowałoby pracę, ale
przerasta także środki, którymi dysponują nauki społeczne. Dlatego konieczne jest
wybranie na początku badań jednej grupy przesłanek wartościujących; inne w a ż n e
grupy przesłanek mają zostać wprowadzone na dalszym etapie badań. Autor nie
precyzuje, kiedy i w jakim celu mają zostać uwzględnione inne grupy przesłanek
wartościujących.
Myrdal podaje dwa przykłady swoich badań, w których zastosował metodę
wyraźnego formułowania przesłanek wartościujących. Badając problem dyskrymi
nacji Murzynów w Stanach Zjednoczonych przyjął za przesłanki wartościujące sy
stem wyższych wartościowań, który znalazł wyraz w konstytucji amerykańskiej
i licznych narodowych instytucjach. Wartościowania te w Stanach Zjednoczonych
są stale publicznie omawiane i dyskutowane. W ich świetle badał Myrdal codzien
ne zachowania ludzi i powodujące je wartościowania. Natomiast badając gospodar-
�262
RECENZJE
czą i społeczną sytuację krajów południowej Azji, za przesłankę wartościującą
przyjął powszechny tam ideał modernizacji. Ideał modernizacji tworzy w tych k r a
jach rodzaj etosu narodowego, spełnia rolę podstawy wszelkich politycznych dy
skusji. Zdaniem Myrdala modernizacja jest też jedynym sposobem uniknięcia w tych
krajach katastrofy, do której doprowadzić może np. wzrost ludności. W obydwu
wypadkach przesłanki wartościujące zastały sformułowane w oparciu o wartościo
wania ludzi ze społeczeństwa badanego. Można jednak badać pewne społeczeństwo
z punktu widzenia wartościowań innego społeczeństwa.
Proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności w naukach spo
łecznych nasuwa wiele wątpliwości. Przede wszystkim nie wydaje się, aby można
ją konsekwentnie stosować. Skoro bowiem przesłanki wartościujące pewnego bada
nia mają być oparte na rzeczywistych wartościowaniach ludzi, to przed ich sfor
m u ł o w a n i e m należałoby przeprowadzić badania wartościowań, które oczywiście
znowu w y m a g a j ą przesłanek wartościujących, i t d . W praktyce zatem ustalenie
przesłanek wartościujących nie może mieć charakteru obiektywnego, w sensie na
danym temu s ł o w u przez Myrdala, lecz będzie zawsze w dużej mierze zależało
od wartości preferowanych przez badacza. Co gorsza, procedura ustalania przesła
nek wartościujących grozi tym, czego Myrdal najbardziej się obawia — ukrytą i n
gerencją wartościowań badacza w wyniki badania. Skoro bowiem procedura usta
lania przesłanek wartościujących nie ma zagwarantowanej obiektywności, to nic
nie stoi na przeszkodzie, aby przesłanki wartościujące były raczej wyrazem war
tościowań badacza niż wartościowań grup społecznych, których rzekomo są od
zwierciedleniem.
Załóżmy jednak, iż pewien system przesłanek wartościujących określonego ba
dania został ustalony. Czy zapewnia on obiektywność samym badaniom? Jako
wskaźnik obiektywności badań uznaje Myrdal prawdziwość ich wyników. Zatem
procedura ustalania przesłanek wartościujących ma być między innymi środkiem
osiągania prawdziwości w y n i k ó w . Nie wydaje się, aby była ona do tego celu środ
kiem odpowiednim. Służy ona bowiem tylko określonej operacjonalizacji aparatury
badawczej w celu przeprowadzenia określonego rodzaju badań, ale nie może być
gwarantem poprawności samych badań. I tak np. system przesłanek wartościują
cych przyjętych przez Myrdala w jego badaniu problemu murzyńskiego w Ameryce
posłużył mu do zbadania rozbieżności między rzeczywistymi zachowaniami ludzi
a w y ż s z y m i wartościami na ogół przez A m e r y k a n ó w akceptowanymi i do zbadania
zależności między konfliktem wartości a rozpowszechnieniem i trwaniem pewnych
fałszywych poglądów. Przyjęte jednak przez Myrdala przesłanki wartościujące nie
gwarantowały ustalonym przez niego zależnościom prawdziwości. Metoda propono
wana przez Myrdala nie jest bowiem metodą falsyfikacji ani weryfikacji twierdzeń,
lecz jest to propozycja określonego rodzaju badań, w których, wychodząc z pew
nego systemu społecznie akceptowanych wartości, badalibyśmy, na ile kierują one
zachowaniami ludzi. Interesowałyby nas w tego rodzaju badaniach rozbieżności
pomiędzy społecznie akceptowanym systemem wartości a rzeczywistymi motywami
7
7
Na tę trudność wskazuje Hans Albert omawiając pracę Myrdala Das Wertproblem in der Sozialwissenschajt. Wedle Alberta postulat myrdalowski nie jest
realizowalny ze w z g l ę d ó w logicznych. Zgodnie bowiem z dyrektywą Myrdala, zało
żeniem empirycznych badań interesów społecznych jest ich uprzednia znajomość,
konieczna do sformułowania przesłanek wartościujących. Zatem znajomość rezul
tatów badań jest warunkiem metodologicznie zasadnego przeprowadzenia samych
badań. Das Wertproblem in den Sozialwissenschaften.
Bemerkungen
zu
Myrdals
neuem Buch, [w:] „Schweizerische Zeitschrift für Volkswirtsehaft und Statistik"
R. 94: 1968, nr 3, s. 336-337.
�RECENZJE
263
ludzkich działań. Badania tego rodzaju mogą spełniać rolę demaskatorską, a w wy
padku prac Myrdala niewątpliwie t a k o w ą rolę spełniają. T y m należy tłumaczyć
szeroki oddźwięk, jaki w y w o ł u j ą prace Myrdala.
Nie tylko proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności budzi
wątpliwości, także nieprzekonywające s ą jego argumenty przemawiające rzekomo
za niemożliwością uniknięcia wartościowań w naukach społecznych. Wedle Myrdala
wartościowania s ą nieusuwalne z nauk społecznych, p o n i e w a ż bez nich nie byłoby
m o ż l i w e zainteresowanie jakimkolwiek przedmiotem i ponieważ na nich opiera s i ę
każda zasada organizująca fakty, ale obydwie przyczyny są również relewantne
w naukach przyrodniczych, zatem również z nauk przyrodniczych, nie byłyby usuwalne wartościowania. Dla zapewnienia i m obiektywności należałoby również w nich
stosować m e t o d ę proponowaną przez Myrdala, ale — jak wiadomo — problem
obiektywności w naukach przyrodniczych praktycznie nie istnieje. Obydwa argu
menty są również nieprzekonywające z innych względów: Faktem jest, iż k a ż d e m u
badaniu musi towarzyszyć zainteresowanie przedmiotem badania. Wśród wielu m o ż
liwych zainteresowań tym samym przedmiotem można wyróżnić zainteresowanie
poznawcze. Ono powoduje, iż dążymy do ustalenia faktów i ich wyjaśnienia. Nie
w i d a ć p o w o d ó w , dla których to zainteresowanie, będące warunkiem koniecznym
wszelkiego poznania, miałoby jednocześnie być źródłem nieobiektywności poznania.
Faktem jest też, iż nauka przedstawia fakty uporządkowane wedle pewnych zasad,
ale znowu nie w i d a ć powodów, dla których zasady te miałyby zależeć od naszych
kapryśnych wartościowań. Należy raczej przyjąć, iż w zasadach tych rzeczywistość
jakoś s i ę odzwierciedla. Zresztą gdyby było inaczej, to Myrdal przeczyłby sam
sobie. Wszak wedle niego poglądy i wiedza naukowa, jako ich szczególny przypa
dek, mogą być prawdziwe, czyli w określony sposób zgodne z rzeczywistością. Gdy
by natomiast struktura naszej wiedzy zależała od wartościowań, to nie można by
do niej stosować kryterium prawdy.
Nieprzekonywające jest również twierdzenie Myrdala, i ż wartościowania do
nauk społecznych przemycane są w pojęciach, które zawsze w naukach społecznych
muszą mieć charakter pojęć wartościujących. Przede wszystkim nie wiadomo, co
Myrdal rozumie przez pojęcie wartościujące, i czy w ogóle istnieją pojęcia niewartościujące. Przytaczane przez Myrdala pojęcia wartościujące jako przykłady —
harmonia, r ó w n o w a g a , organizacja — są również stosowane w naukach przyrodni
czych. Zatem należałoby przypuszczać, iż przemycają one również do nauk przyrod
niczych wartościowania. Jeśli przez przemycanie wartościowań rozumieć tylko w y
w o ł y w a n i e przez pojęcia pozytywnego lub negatywnego skojarzenia, jak to zdaje
się miejscami pojmować Myrdal, to rzeczywiście wiele pojęć nauk społecznych,
a także przyrodniczych, ma charakter wartościujący. Ale w innym miejscu po
wiada, iż np. pojęcia harmonii, równowagi mają dlatego charakter wartościujący,
ponieważ mówiąc o pewnej sytuacji społecznej, iż jest harmonijna lub pozostaje
w równowadze, jednocześnie stwierdzamy, iż została osiągnięta pewna forma ide
alna w dziedzinie „szczęścia indywidualnego" lub „dobra ogółu". Nie sądzę, aby
twierdząc, iż np. w pewnym okresie w kierownictwie partii nazistowskiej zapano
w a ł a r ó w n o w a g a sił, jednocześnie twierdzilibyśmy cokolwiek o szczęściu indywi
dualnym lub dobru ogółu. Nie sądzę też, iż używając do opisu pewnych sytuacji
społecznych terminów takich, jak dysharmonia, nieprzystosowanie, brak równo
wagi, dezorganizacja, jednocześnie ocenia się te sytuacje negatywnie. Np. m o ż e m y
tłumaczyć dążenia pewnych ludzi do reform społecznych ich nieprzystosowaniem
społecznym, ale dążenia tych ludzi mogą być jednocześnie ocenione przez nas pozy
tywnie.
�264
RECENZJE
Ze w z g l ę d u na przedstawione niedostatki argumentacji, podstawowe tezy M y r
dala o niemożliwości uniknięcia wartościowania w naukach społecznych i o ukry
tych wartościowaniach jako źródłach błędów, nie w y d a j ą się być dostatecznie uza
sadnione. Natomiast, j a k się zdaje, Myrdal trafnie uchwycił p e w n ą powszechną
w naukach społecznych praktykę. Oto znaczna część badań podejmowana jest na
tzw. zamówienia społeczne. Niekiedy są te> po prostu badania zlecone przez pewne
instytucje p a ń s t w o w e lub prywatne. Niekiedy zaś impulsem do podjęcia pewnych
badań jest uświadomienie sobie przez badacza pewnych problemów społecznych.
Obydwa rodzaje prac łączy powód, dla którego zostały podjęte — jest nim chęć
zreformowania pewnej, odczuwanej jako niezadowalająca, sytuacji społecznej. D l a
tego wyniki takich badań formułuje się często w postaci zaleceń. Jeśli w pracach
prezentujących wyniki tego rodzaju badań nie formułuje s i ę jasno celów, którym
te badania mają służyć, to można odnieść wrażenie, iż wedle autora pracy jego
zalecenia wynikają wyłącznie z twierdzeń O' faktach. Co gorsza, badacze sami ule
gają niekiedy temu złudzeniu. Niekiedy w badaniach takich zakłada s i ę t e ż mil
cząco określony rodzaj środków prowadzących do celu, pomijając inne jako nie
wygodne dla zleceniodawcy. I tak np. w wyniku badań przeprowadzonych w pew
nym zakładzie p r z e m y s ł o w y m można zalecać zwiększenie dyscypliny pracy. Celem
badań było znalezienie sposobu podniesienia wydajności pracy. Środkiem zaś do
niego prowadzącym ma być zmniejszenie absencji w drodze zwiększenia dyscypliny.
Oczywiście, iż środek został wybrany arbitralnie. Jeżeli to b y ł np. zakład zatrud
niający przede wszystkim kobiety, to może należało w y b u d o w a ć raczej żłobek lub
przedszkole.
Milczące założenia, co do c e l ó w i środków, występują w wielu pracach socjo
logów. Odczuwają oni bowiem nie tylko potrzebę poznawania, lecz także reformo
wania społeczeństwa. Oczywiście nie ma istotnych powodów, dla których socjo
logowie winni się wstrzym3'wać od udziału w przekształcaniu społeczeństwa. Należy
jednak od nich wymagać, aby nie przedstawiali aprobowanych przez nich c e l ó w
i preferowanych środków jako wywiedzionych z badania rzeczywistości społecznej.
Taki sens można też łączyć z dyrektywą Myrdala zalecającą ujawnianie wartościo
wań, o ile będziemy ją rozumieli mniej uniwersalnie niż to pragnie jej autor.
Gerhard
Kloska
TÓTH J A N O S , Az Orsěgek
népi építészete
(Architektura ludowa w
Onség), wyd. Müszaki konyvkiadó, Budapeszt 1971, ss. 154, ilustr. 328.
regionie
Bogata jest węgierska literatura etnograficzna w zakresie prac poświęconych
budownictwu ludowemu. Wynika to z faktu, iż etnografowie węgierscy już w dru
giej połowie ubiegłego stulecia przystąpili do poważnych badań nad tym zagadnie
niem, a ,na początku X X w. dołączyli s i ę do nich również architekci. Do grona tych
ostatnich należy Tóth Janos, który w 1971 r. w y d a ł kolejne już opracowanie budow
nictwa węgierskiego, tym razem dotyczące regionu Orség. Jest to niewielki obszar
kraju nad granicą Jugosławii i Austrii, który od wschodu sąsiaduje z regionem
Gocsej 4 Oba regiony posiadają wiele wspólnych cech w ludowym budownictwie.
1
J . T ó t h , Gocsej népi építészete
(Budownictwo ludowe w regionie Gocsej),
Budapeszt 1965, recenzja: J . Czajkowski, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X I I : 1968,
nr 3.
�265
RECENZJE
Jak wynika z ogólnego wprowadzenia zawartego we wstępie, osadnictwo w ę
gierskie na obszarze Orség nastąpiło w I X - X wieku. Ludność oparła swój byt na
rolnictwie i ekstensywnej hodowli, czego wyrazem — jak pisze autor — były za
grody czworoboczne z z a m k n i ę t y m podwórzem, w e w n ą t r z którego w zimie trzy
mano bydło. Zagrody te przypominają nieco okoły znane w Polsce (Krakowskie,
Łowickie), chociaż rodzaj i układ pomieszczeń znacznie się różni od tego typu
zagród w Polsce. Niekiedy są to dwa rzędy budynków oddzielone w ą s k i m p o d w ó
rzem zamkniętym z dwu stron.
Pierwszą część pracy poświęcił autor głównie o m ó w i e n i u kształtów osiedli i form
jednostek osadniczych. Do analizy tego zagadnienia posłużyły mu szczegółowe mapy
katastralne z lat 1857-1860 oraz starsze mapy z lat 1758 i 1784. Już na pierwszy
rzut oka na 25 rycin ilustrujących ten dział, czytelnik orientuje się, że charakte
rystycznym elementem osadniczym wsi były grupy d o m ó w i zabudowań oddzielone
jedne od drugich dużymi połaciami uprawnej ziemi. Mamy tu w i ę c prawdopodob
nie do czynienia z pierwotnym osadnictwem jednodworczym lub przysiółkowym, co
potwierdzałby fakt, iż ten typ osad, zwany „szer", organizacyjnie wiązał się z w i e l k ą
rodziną.
Kolejny rozdział pracy to omówienie typologii i rozwoju chałupy. Za punkt
w y j ś c i o w y bierze autor dom z kuchnią, sienią i komorą, w którym w pierwszej
fazie następuje wydzielenie w sieni komory mieszkalnej, a następnie dodanie izby
obok kuchni. Dopatruje się przy tym związków z podobnymi chałupami w y s t ę p u
jącymi w budownictwie słoweńskim i styryjskim.
Pokrewny temu typowi był dom złożony z trzech pomieszczeń, tj. izby, kuchni
i komory, ale bez komunikacji w e w n ę t r z n e j . Do każdego z pomieszczeń prowadzą
drzwi z zewnątrz. Interesujące w tym wypadku jest funkcjonalne zastosowanie
podcieni lub silne wypuszczenie do przodu okapu dachowego zapewniającego ochro
nę w e j ś ć przed opadami atmosferycznymi. Analogie do tego rodzaju budownictwa
znane są z terenu Rumunii'-.
W tym rozdziale autor wraca ponownie do kwestii zagród czworobocznych,
analizując ich rozwój, oraz omawia typ zagrody w kształcie litery „L", w której
pod jednym dachem znajdują się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. N a s t ę p
nie omawia także takie elementy architektoniczne, jak ganki i podcienia oraz
rodzaje i rozwój urządzeń ogniowych. Z kolei przechodzi do opisu zdobnictwa
i wyróżnia trzy jego rodzaje: dekorację malowaną, rzeźbioną i sztukatorską. Szcze
gólnie interesująca jest dekoracja malarska drewnianych płaszczyzn dachu w y s t ę
pujących nad ścianą szczytową. Wśród m o t y w ó w zdobniczych spotyka się tu ele
menty geometryczne z klasyczną rozetą cyrklową wpisaną w koło (którą znajdu
jemy również na tamtejszych skrzyniach sarkofagowych), roślinno-kwlatowe, ma
jące swój odpowiednik w tzw. węgierskim renesansie, a także zoo- i antropomorficzne. Te ostatnie bywają niekiedy ryzowane na drewnianych szczytach domów.
Mówiąc o rodzajach dekoracji nie pomija autor również wnętrz mieszkalnych.
Opisuje je wprawdzie bardzo krótko, ale daje przegląd ciekawszych mebli o cha
rakterze muzealnym (zydle, ryzowane skrzynie i łóżka, meble malowane oraz piece
kaflowe).
Dalszy ciąg pracy stanowi o m ó w i e n i e konstrukcji budynków zarówno mieszkal
nych, jak i gospodarczych. Jednym z bardziej interesujących szczegółów jest opis
nieznanej w Polsce konstrukcji dachu, która polega na ustawianiu na ścianach
2
P. H . S t a h 1, Planurile
can. Sibiu 1958.
caselor
rominesti
táránesti,
[w:] Studii
si
comuni
�266
RECENZJE
poprzecznych budynku kilku par skrzyżowanych k o z ł ó w zastępujących sochy i pod
trzymujących ślemię. N a nim zaś leżą normalne krokwie. Jest to panująca forma
konstrukcji d a c h ó w n a opisywanym terenie, chociaż bywają też dachy ze z w y k ł ą
konstrukcją sochowo-ślemieniową. Dodajmy od siebie, że sposób umieszczania ś l e
mienia na kozłach nie jest specyfiką węgierską, gdyż znamy go r ó w n i e ż z połu
dniowej Słowacji, Bułgarii, Polesia, a także z niektórych okolic południowych Nie
miec .
W ramach opisu b u d y n k ó w gospodarczych, spośród których autor nie pomija
nawet najmniejszych (np. gołębniki), zwraca on szczególną u w a g ę na spichrze p i ę
trowe, tzw. „kászté" lub „kastu", które w y s t ę p u j ą t e ż w Austrii i u S ł o w e ń c ó w .
Charakterystycznymi obiektami dla omawianego terenu są budynki przeznaczone
do produkcji i przechowywania win. Są to dwu- lub trójpomieszczeniowe obiekty,
w których pierwsze lub drugie pomieszczenie mieści urządzenia do wyrobu w i n
(prasa itd.), ostatnie zaś jest izdebką z piwnicą pod spodem. Pod w z g l ę d e m kon
strukcyjnym budynki te w zasadzie nie różnią się od mieszkalnych.
Dalszą część pracy (w ramach tego samego rozdziału) poświęcił autor opisowi
obiektów sakralnych (kościoły, dzwonnice, kapliczki, krzyże) zarówno drewnianych,
jak i murowanych.
Tóth Janos, będąc specjalistą w zakresie muzealnictwa skansenowskiego, ko
rzysta z każdej okazji, by przedstawić w tym zakresie swoje poglądy. Jest on zda
nia, ż e ochrony zabytków budownictwa nie należy ograniczać wyłącznie do m u z e ó w
skansenowskich, ale objąć nią in situ całe wsie lub ich części. Na tle omawianych
„skansenów" w Szombathely i Zalaegerszeg śledzi on możliwości zastosowania ele
m e n t ó w tradycyjnego budownictwa we współczesnej architekturze.
W zakończeniu książki znajdujemy obszerną bibliografię zagadnienia oraz krót
kie (może zbyt krótkie) streszczenia w języku angielskim, niemieckim i rosyjskim.
Książka J . Tótha stanowi niewątpliwie dobry przykład opracowania, którego
wartość podnosi bardzo bogata szata ilustracyjna i dobry na ogół układ graficzny.
Na w s p o m n i a n ą szatę ilustracyjną składają s i ę fotografie, rzuty i przekroje budyn
k ó w , plany zagród i wsi, rysunki detali architektonicznych oraz szereg kolorowych
tablic. Podobnie, jak we wcześniej już opublikowanych pracach tego autora, nie
naganny jest druk na doskonałym papierze kredowym i wysoki poziom wszystkich
ilustracji. Jest to z kolei zasługa wydawnictwa Müszaki Konyvkiadó w Budapeszcie.
3
Jerzy
A N T O N I KUCZYŃSKI, Syberyjskie
Czajkowski
szlaki, W r o c ł a w ¡1972, ss. 409, ilustr.
Problematyka syberyjska, tak wyraźnie zaznaczona w dziejach etnografii pol
skiej, również we współczesnej polskiej nauce cieszy s i ę rosnącym zainteresowa
niem. Obok Antoniego Kuczyńskiego, z podziwu godną w y t r w a ł o ś c i ą podkreślaj ą3
Z. D m o c h o w s k i , Sprawozdanie
ze studiów
nad poleskim
budownictwem
drzewnem w r. 1934/35, „Biuletyn historii sztuki i kultury", 1935, nr 4, s. 329, ryc. 19;
Ch. V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 95; D. Z e l e n i n , Rusische (ostslavische) Volkskunde, Berlin i Lipsk 1927, s. 268, ryc. 210; J . M j a r t a n , Prispevok к Studiu ludového
stavitelstva a bývania
v okrese Vráble,
„Slo
venský Národopis", 1958, z. 5, rozdz. 4; B. S c h i e r , Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen Mitteleuropa, Reichenberg 1932, s. 52-53; J . C z a j k o w
s k i , Konstrukcja sochowo-ślemieniowa
w budownictwie vtiejskim na terenie Polski,
„Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. I V : 1972.
�RECENZJE
267
cego swymi licznymi publikacjami w a g ę zagadnień syberyjskich, piszą o nich
w okresie powojennym także W. Armón, T. Chodzidło, językoznawca S. Kałużyński
oraz religioznawca H . Swienko. Większość prac omawia w k ł a d P o l a k ó w w pozna
nie kultury l u d ó w syberyjskich w okresie sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , należy zatem
do s t u d i ó w z zakresu historii nauki. Prace te winny stanowić przygotowanie i za
chętę do podjęcia, po trwającej ponad pół wieku przerwie, terenowych badań etno
graficznych na obszarach syberyjskich. L u k i tej nie zapełnił Stanisław Urbańczyk,
jedyny etnograf polski prowadzący w ostatnich latach badania terenowe nad B u riatami. Rozwijająca s i ę współpraca etnografów krajów socjalistycznych zapewne
stworzy już wkrótce warunki do zainicjowania takich badań.
Książka A. Kuczyńskiego jest pracą popularnonaukową. Zajmuje się zresztą
nie tylko dziejami badań etnograficznych. Jej zakres jest szerszy. Informuje czy
telnika o udziale P o l a k ó w w poznaniu z a r ó w n o ziemi, jak i l u d ó w syberyjskich
oraz ich kultury. Obok danych o badaniach etnograficznych dostarcza ponadto w i a
domości o materiałach i badaniach antropologicznych, językoznawczych, geologicz
nych, geograficznych oraz zoologicznych i botanicznych. Na zdecydowaną dominację
w tej książce problematyki etnograficznej, obok profesji i zainteresowań autora,
w p ł y n ę ł o znaczenie materiałów i s t u d i ó w nad kulturą l u d ó w tubylczych w cało
kształcie naukowych badań Polaków na terenie Syberii.
Wstęp książki zawiera informacje o zakresie pracy, a także wykorzystanych
źródłach. Autor dokonał selekcji bogatej literatury przedmiotu, selekcji podporząd
kowanej celowi pracy, jakim jest przedstawienie historii gromadzenia materiałów
o wartościach naukowych i badań naukowych P o l a k ó w na Syberii. Jednocześnie
wskazuje na niewykorzystane dla tematu, a niezwykle cenne źródła znajdujące s i ę
w archiwach radzieckich. Podkreśla znaczenie problematyki syberyjskiej nie tylko
z racji powiązań Syberii z losami wielu P o l a k ó w w przeszłości, ale również ze
w z g l ę d u na jej współczesną rolę terenu nadzwyczaj rozległego, bogatego w zasoby
surowcowe i g w a ł t o w n i e się rozwijającego.
Rozdział pierwszy Syberia w czasie i przestrzeni przynosi podstawowe wiado
mości o historii, ludach syberyjskich i ich kulturze oraz środowisku geograficznym,
niezbędne dla zrozumienia w a r u n k ó w działania i przedmiotu zainteresowań polskich
badaczy. Dowiadujemy się w i ę c o podboju i kolonizacji tych ziem przez Rosję, przy
czym utrwalenie panowania na terenie Zachodniej Syberii w okresie po śmierci
Jermaka nie było już dziełem „księstwa moskiewskiego", jak pisze autor (s. 32),
a moskiewskiego państwa. Losy l u d ó w tubylczych, eksploatowanych i wyniszcza
nych w kolonialnych warunkach narzucanych przez carat, przeciwstawiono rady
kalnie nowej ich sytuacji w ramach socjalistycznego państwa. Kulturę tych l u d ó w
w jej tradycyjnej postaci scharakteryzowano posługując się obszernymi fragmenta
mi relacji, z których jedynie najstarsza, Kamieńskiego-Dłużyka, sięga X V I I wieku.
Dlatego zaskakuje stwierdzenie zamieszczone w podsumowaniu tej części pracy:
„Tak mniej więcej w ogólnych zarysach przedstawiał się układ etniczno-gospodarczy Syberii przed trzystu laty..." (s. 80).
Stanowczo zbyt wiele zarzutów i znaków zapytania m o ż n a postawić fragmen
tom tego rozdziału traktującym o problemach etnicznych Syberii. Autor o ludach
Syberii pisze zamiennie jako narodowościach lub narodach, nie uwzględniając prób
powiązania tych dwóch ostatnich terminów z etapami rozwoju etnicznego. Wpro
wadza nazwy grup etniczno-językowych: „ugorska" i „samodijska" (s. 82) w for
mach nieużywanych w nauce polskiej. W naszej literaturze grupy te określamy
jako ugryjską i samojedzką. Wymienia sześć grup etniczno-językowych tubylczych
l u d ó w Syberii pominąwszy niezbędną tutaj informację, że grupy te w c h o d z ą w r a -
�268
RECENZJE
mach przyjętej klasyfikacji do określonych rodzin. Wśród tureckich l u d ó w Syberii
zabrakło Tuwijczyków, zwanych dawniej Sojotami (s. 83). Do Paleoazjatów autor
zalicza, wbrew najnowszej literaturze radzieckiej i polskiej, również Eskimosów,
A l e u t ó w i K e t ó w (s. 86-87). W tekście w y k ł a d u oraz w indeksie pojawiają się obok
siebie takie nazwy etniczne, jak Szorcy i Szorowie, Nanajcy i Nanajowie, Udechejcy i Udechejczycy, bez wyjaśnienia, że wymienione pary nazw dotyczą tych
samych ludów. Nie wykorzystano indeksu dla zorientowania czytelnika poprzez
odsyłacze, że np. Eweni to lud dawniej nazywany Lamutami. Brak zestawienia no
wych i starych nazw etnicznych nie pozwoli czytelnikowi zorientować się, że G i liacy, wśród których przebywał B. Piłsudski, znani są dzisiaj pod nazwą N i w c h ó w ,
a Goldowie to współcześni Nanajowie. Zarówno podana klasyfikacja grup etnicz
nych, jak i statystyka etniczna w y m a g a j ą powołania się na źródło. Rozumiem, że
autor nie chciał przeładować bibliografii. Pominięcie w niej pozycji podstawo
wych, takich jak Atlas narodów
mira czy Narody Sibirii z serii „Narody mira"
wydaje się jednak niedopatrzeniem.
Kolejny rozdział „W kręgu tradycji historycznej i pamiętnikarskich relacji"
dotyczy już problematyki zasygnalizowanej tytułem książki. Długą listę P o l a k ó w
piszących o Syberii z autopsji otwiera znane nazwisko A. Kamieńskiego-Dłużyka.
R ó w n i e szeroko przedstawione zostały losy i materiały etnograficzne L . Sienickiego,
K . Lubicz-Chojeckiego, J . Kopcia i F . Ciecierskiego. A. Kuczyński, autor monogra
ficznych artykułów O Kamieńskim-Dłużyku, Sienickim, Kopciu i Ciecierskim, pisze
o okresie do końca X V I I I wieku z dużym znawstwem. Stosuje schemat następujący,
po o m ó w i e n i u biografii zesłańca, ze szczególnym o m ó w i e n i e m jego syberyjskiego
itinerarium, przytacza obszerne fragmenty pozostawionych relacji i wyrokuje o ich
wartości na podstawie znajomości współczesnej nam literatury przedmiotu. Jako
komentarz do w y p i s ó w z Kamieńskiego pojawił się przydługi, przeszło dwustronicowy, cytat z Frazera. Przy okazji w s p o m n ę o niewątpliwej wadzie książki, jaką
jest jej rozwlekłość. Uderza ona zresztą nie tam, gdzie A. Kuczyński drobiazgowo
opowiada o faktach lub umieszcza wypisy ze w s p o m n i e ń podróżników, a tam, gdzie
pisze do nich wprowadzenia i komentarze.
Omówienie relacji Polaków z Syberii z okresu późniejszego zawarł autor w roz
dziale „Zesłańcze szlaki w pierwszej połowie X I X stulecia". Po zarysowaniu sytu
acji politycznej i kulturalnej na ziemiach polskich oraz ukazaniu związków m i ę
dzy polskim ruchem w y z w o l e ń c z y m a rosyjskimi rewolucjonistami przedstawia
A. Kuczyński długi szereg Polaków przebywających w ó w c z a s na Syberii. Wśród
nich na szczególną uwagę zasługuje postać J . Kowalewskiego, znakomitego orientalisty, pierwszego naukowca w grupie P o l a k ó w piszących o Syberii oraz J . Koby
łeckiego, autora książki uznanej za pierwszą polską monografię Syberii.
Następny rozdział, „Syberyjskie drogi nauki tułaczej", już w swym tytule za
wiera charakterystykę polskiej eksploracji Syberii w I I połowie X I X wieku. Poja
w i a j ą się świetne nazwiska badaczy, spośród których wielu ukształtowało swoje
naukowe zainteresowania podczas pobytu na Syberii, wnosząc doniosły w k ł a d w po
znanie zamieszkujących ją ludów. Obok reprezentantów nauk przyrodniczych:
A. Czekanowskiego, J . Czerskiego, B. Dybowskiego, występują badacze kultury l u
dów tubylczych: W. Sieroszewski, E . Piekarski, A. Szymański, F . Kon. M. Witaszewski, B. Piłsudski i in. Powiązanie większości spośród badaczy-etnografów z rewolu
cyjnymi ruchami społecznymi i zetknięcie się z ewolucjonistyczną i marksistowską
literaturą, przy silnej jednakże presji materiałów terenowych, stworzyło interesu
jące metodologiczne ramy ich pracy. W rozdziale tym zakwestionować należy, na
co zwrócił u w a g ę W. Armon, twierdzenie o „angielskiej wersji książki" W. Siero1
�269
RECENZJE
szewskiego Dwanaście
lat w kraju Jakutów
(s, 429) oraz informację o A. S z y m a ń
skim jako autorze „wielkiej pracy pt. Ziemia jakucka i jej mieszkańcy,
„znajdują
cej s i ę po dzień dzisiejszy w rękopisie" (s. 345). „Angielska wersja książki" jest
46-stronicowym streszczeniem wybranych rozdziałów pracy z dodanymi uzupełnie
niami W. Sieroszewskiego, natomiast odnalezione w Warszawie i Krakowie frag
menty zamierzonej pracy, której Szymański nie zakończył, pozwalają m ó w i ć o nim
jako o autorze niezrealizowanego wielkiego zamysłu.
Ostatni rozdział, „Siadami badaczy tubylczych kultur Syberii w wieku X X " ,
obejmuje już badaczy i podróżników z wyboru: J . Talko-Hryncewicza, M. Czaplicką,
S. Poniatowskiego i in. Należy dodać, że Ossolineum, wydawca książki, hojnie ją
wyposażyło, drukując poza w s t ę p e m jeszcze „Od autora", a także umieszczając
„Zestawienie chronologiczne" faktów związanych z omawianym tematem, obszerny
„Wykaz źródeł i ważniejszej literatury" oraz „Przypisy", ponadto indeks nazwisk
i nazw geograficznych.
Syberyjskie
szlaki A. Kuczyńskiego, praca popularnonaukowa, na skutek w y
eksponowania problematyki etnograficznej stały się najszerszą, jak dotąd, próbą
całościowego- przedstawienia dziejów badań P o l a k ó w nad kulturą l u d ó w Syberii.
Z tej nie tak częstej dla książek popularnonaukowych funkcji podsumowania wy
przedzającego szczegółowe opracowania naukowe Syberyjskie
szlaki w y w i ą z u j ą się
dobrze dzięki szerokiej wiedzy autora o przedmiocie rozważań i na ogół zachowanej
ostrożności w formułowaniu sądów. Książka ta stanowi wartościowe ustalenie do
tychczasowego stanu wiedzy i zachęca do wypełnienia luk i pogłębienia badań.
Wymienione potknięcia w s k a z u j ą na konieczność szczególnie troskliwego przygo
towania tego typu publikacji, przeznaczonych dla szerokiego kręgu czytelników.
Zbigniew
Jasiewicz
WŁODZIMIERZ WINCŁAWSKI, Przemiany środowiska
wychowawczego
wsi
peryferyjnej.
Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław—War
szawa—Kraków—Gdańsk 1971, ss. 293.
Studium Wincławskiego u w a ż a m za w a ż n ą pozycję socjologii wychowania. Ten
dział socjologii wyodrębniony już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i posiadający wy
raźnie wyodrębniony przedmiot, nie był rozwijany w Polsce Ludowej w zakresie
badań nad środowiskiem wiejskim. Okres głębokich przemian społeczno-kulturo
wych wsi został wręcz zaprzepaszczony nie tylko zresztą dla socjologii wychowa
nia. Powstałe w tym okresie prace dotyczące kultury wsi, na ogół typu historycz
nego, okazują małą przydatność jako podbudowa działania. Zawierają niewiele i n
formacji mogących posłużyć do podjęcia konkretnych zabiegów wychowawczych.
Praca Wincławskiego stanowi wyraźny przełom. Określona została jako znaj
dująca się na „pograniczu kilku dyscyplin, przede wszystkim jednak pedagogiki
społecznej, socjologii wychowania oraz socjologii wsi", a napisana „metodą etnogra
ficzną" 4 To zastosowanie nazw różnych nauk m o ż e w y d a w a ć się zbędne. Jest to
jednak niewątpliwie wyraz dążeń integracyjnych w obrębie nauk społecznych
przeciwstawiających się zbyt daleko idącej specjalizacji. Trzeba zarazem przyznać,
że analiza procesu wychowania i całości środowiska wychowawczego nie jest
1
Z. T . W i e r z b i c k i ,
Przedmowa do omawianej pracy, s. I I I .
�270
RECENZJE
m o ż l i w a bez zintegrowanego podejścia. Wychowanie jest soczewką skupiającą sze
reg działań społecznych środowiska wiejskiego.
Terenem badań była w i e ś Ciche Górne w powiecie nowotarskim. Studium jest
monografią całościową z problemem wiodącym, który wyznacza pewien kąt w i
dzenia. W tym przypadku były to zagadnienia środowiska wychowawczego, którego
zmiany autor prześledził w przedziale czasowym od 1870 do 1968 r. Układami od
niesienia dla oceny etapów przemian są dla autora: stan z roku 1870 i współczesne
środowisko wielkomiejskie, jako pewne kontinuum rozwojowe, na tle którego oma
wia badaną Wieś. Wincławski obierając tę zasadniczą opozycję: tradycja — w s p ó ł
czesność, poszedł w i ę c inną drogą niż na przykład D. Markowska , usiłująca w y
raźnie określić cezury czasowe przemian rodziny w środowisku wiejskim. Zakres
pracy jest szeroki, w y d a w a ł o b y się za szeroki jak na jej rozmiary. Autor jednak,
jak podkreśla w przedmowie Z. T. Wierzbicki, uniknął niebezpieczeństw po
wierzchowności docierając do wszystkich istotnych problemów.
Studium składa się z dwu części, w których autor omawia: 1 — naturalne śro
dowisko wychowawcze (rodzina i społeczność lokalna) oraz 2 — intencjonalne śro
dowisko wychowawcze (instytucje ponadlokalne).
Przemiany procesu wychowania w rodzinie są skorelowane z przemianami ro
dziny i jej funkcji. Ciche sklasyfikowane jako w i e ś peryferyjna (wg obliczeń
autora wsie takie stanowią około 30°/o) nie mogło jednak oprzeć s i ę impaktowi k u l
tury masowej i w z o r ó w miejskich. Przemiany charakteru rodziny wiejskiej, oma
wiane w szeregu współczesnych prac, dają s i ę zaobserwować i tutaj. Są one jednak
mniej intensywne niż we wsiach bardziej zurbanizowanych; na linii przyjętego
przez autora kontinuum byłoby Ciche bardziej odległe od modelu rodziny wielko
miejskiej, a bliższe modelowi z roku 1870.
Sytuacja przemieszania starego i nowego jest zjawiskiem charakterystycznym,
jest pewnym stanem społecznym w badanej wsi. Postawy aktywne, nowe dążenia,
wzory, aspiracje, realizowane m. in. w wychowaniu, stoją w sprzeczności z niskim
poziomem produkcji rolnej. Sprzeczność ta jest czynnikiem zakłócającym linię
przemian, lecz jej nie hamującym. Proces wyodrębniania się jednostki z rodzinne
go zespołu roboczego, „wyodrębniania człowieka z gospodarstwa" jest zjawiskiem
postępującym. Przystosowanie się do nowej sytuacji i próby jej przezwyciężenia
w y t w o r z y ł y nowy typ osobowości przeciwstawny „człowiekowi-nawykowcowi", cha
rakterystycznemu dla wsi tradycyjnej, a mianowicie typ „człowieka-innowatora".
Wyodrębnienie się człowieka z gospodarstwa oraz wzrastająca autonomizacja
rozbija harmonijność i w e w n ę t r z n ą spójność wychowania tradycyjnego: oddzielono
je od pracy. Wychowanie zostało podzielone (a przynajmniej jest to tendencja na
silająca się w Cichem) na dwa odrębne procesy: przygotowanie zawodowe i kształ
towanie osobowości. I tu zwraca u w a g ę Wincławski na istotne czynniki kształtu
jące osobowość dziecka, jak autorytet rodzicielski, charakter pracy produkcyjnej
i styl życia w rodzinnej zagrodzie. Wyodrębnienie ich wydaje się istotne chociażby
ze w z g l ę d u na niedocenianie ich przez współczesną politykę s p o ł e c z n o - w y c h o wawczą.
Wychowanie w kolektywach pełni w e d ł u g autora mniejszą rolę. O ile jeszcze
klasa szkolna jako grupa celowa spełnia pewne funkcje wychowawcze, to sponta2
3
4
2
W pracy Rodzina
w środowisku
wiejskim,
Kraków
3
1964,
ss.
214.
Cechą charakterystyczną w s i „peryferyjnej" jest jej peryferyjne usytuowanie
w z g l ę d e m miast, ośrodków przemysłowych i wsi o funkcjach usługowych.
4
Wincławski,
Przemiany
środowiska...,
s. 5.
�RECENZJE
271
niczne dziecięce grupy rówieśnicze cechuje brak oddziaływania socjalizacyjnego
i niski stopień oddziaływania więziotwórezego. Skierowanie w i ę c uwagi na rodzinę,
jako g ł ó w n ą instytucję kształtującą osobowość, powinno wskazać kierunek polityce
wychowawczej.
Wzrost wychowawczego znaczenia rodziny idzie w parze ze spadkiem adaptacyjno-korektywnych funkcji grupy lokalnej w Cichem. Należy sądzić, że obecny
kierunek społecznych przemian wsi związany jest ze spadkiem znaczenia i dezinte
gracją grupy lokalnej rekompensowanymi wzrostem znaczenia rodziny, czyli że lo
kalna społeczność wiejska staje s i ę grupą autonomizujących się rodzin, w których
odbywa się decydująca część procesu wychowania.
Jednym z problemów poruszanych w związku z ucieczką młodych ze wsi jest
problem czasu wolnego i sposobu jego spędzania. Dzieci z Cichego w i d z ą go w ma
rzeniach jako czas w y p e ł n i o n y bierną konsumpcją. Należy — sądzę — postawić so
bie pytanie, czy dość powszechny model biernego uczestnictwa w kulturze nie jest
przypadkiem pragnieniem odpoczynku od nadmiaru o b o w i ą z k ó w ? Przemęczenie
pracą nie sprzyja aktywności społecznej jednostki.
R ó w n i e interesująca jest część studium poświęcona ponadlokalnym instytucjom
wychowawczym. Opisywany w pracach socjologicznych konflikt między szkołą
a w s i ą w y s t ą p i ł tu po 1900 r. Konflikt ten istnieje zresztą w dalszym ciągu, co
przejawia s i ę w niskiej frekwencji szkolnej w okresie nasilenia prac polowych, nie
zbyt wysokiej sprawności nauczania, w m a ł y m procesie (20%) u c z n i ó w kontynuują
cych naukę w szkołach ponadpodstawowych. Wzrost oceny wykształcenia jest jednak
wyraźny. W y ł o m w konfliktowym stosunku do szkoły s p o w o d o w a ł y rodziny reemi
grantów i, obecnie, chłopów-robotńików, dążące do zapewnienia dzieciom wy
kształcenia. Czynnikiem decydującym o zmianie stosunku do szkoły był w i ę c kon
takt ze ś w i a t e m ponadlokalnym. Szkoła stała się pomostem łączącym z nim i umo
żliwiającym wyjście ze wsi. Odgórnie narzucona, obca wisi tradycyjnej (por. prace
J . Chałasińskiego i W. Szczerby) stała się z czasem instytucją potrzebną i nie
zbędną. W świetle tych stwierdzeń interesujące byłoby prześledzenie drogi, jaką
przeszła szkoła od instytucji obcej i dysharmonicznej w kulturze ludowej do i n
stytucji w a ż n e j i niezbędnej w kształtowaniu drogi oraz celów życiowych młodego
pokolenia wsi.
Na koniec chciałbym wrócić jeszcze do problemu metody i technik badawczych.
Autor podjął próbę rehabilitacji metody etnograficznej w epoce badań masowych.
Jest to n i e w ą t p l i w i e próba udana. W świetle doświadczeń etnografii jest to jednak
w y w a ż a n i e m drzwi otwartych.
Pewne wątpliwości budzi też nie tyle podstawowa technika badawcza — obser
wacja uczestnicząca ukryta, ile jej ocena. Wydaje się, że charakter uzyskanych in
formacji nie w y m a g a ł aż tak zakamuflowanej i konspiracyjnej metody. Sam autor
przyznaje, że pełnienie o b o w i ą z k ó w kierownika szkoły nieraz kolidowało z pro
wadzonymi badaniami, a ich ukończenie było m o ż l i w e dzięki zwolnieniu z części
o b o w i ą z k ó w oraz pomocy stypendialnej P A N - u . Pewne zdziwienie musi w i ę c bu
dzić apel Z. T. Wierzbickiego do nauczycieli wiejskich o kontynuowanie pracy
Wincławskiego i zbieranie w naukowy sposób materiału empirycznego. Sam apel
i jego ton zbyt przypomina podobne wezwania z przełomu X I X i X X wieku. Wieś
tymczasem domaga się nauczyciela — rzetelnego fachowca, profesjonała — jak p i
sze Wincławski — doskonalącego s i ę w swej pracy, zwłaszcza w pracy w środo
wisku wiejskim. Prace takie, jak Wincławskiego, winny być raczej pomocą niż
jednym z c e l ó w nauczycieli pracujących na wsi.
Studium Wincławskiego wskazuje w a ż n y kierunek badań naukom społecznym.
�272
RECENZJE
Jest to jednocześnie próba korekty stanowiska pedagogiki. Wskazuje bowiem inny
kierunek oddziaływań wychowawczych: od poznania środowiska do pedagogiki,
a nie na odwrót. Należałoby .sobie życzyć, by praca ta stała się o b o w i ą z k o w ą lek
turą nauczycieli przygotowujących się do pracy w takim środowisku, jak w i e ś „pe
ryferyjna".
Recenzowana praca budzi wiele smutnych refleksji. W świetle danych z C i
chego oderwane od życia w y d a j ą się n a w o ł y w a n i a pedagogów o osobny kąt czy
osobne posłanie dla dziecka. Jakże inaczej niż w postulatach pedagogów przed
stawia się też problem równych szans i równego startu życiowego dla dzieci. U w a
żam tę książkę za wyzwanie rzucone pedagogom, działaczom politycznym i społeczno-kulturalnym. Szkoda, że ukazała się w tak m a ł y m nakładzie, co praktycznie
nie pozwoli jej wyjść poza środowisko naukowe. Należałoby sobie życzyć, aby
praca Wincławskiego zrobiła dobry początek nowego etapu rozwoju socjologii wy
chowania w Polsce.
Leon
Grela
B U D O W N I C T W O L U D O W E O P O L S Z C Z Y Z N Y , tekst: E . Gil, S. Pilarski; foto
grafie: S. Broniez ¡(3), E . G i l (28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); opracowanie
graficzne: Z. Jasińska; Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1970, s. nlb. 50.
Wszelkie dotychczasowe dokonania wydawnicze Muzeum Wsi Opolskiej ukie
runkowane są na popularyzację działalności tej placówki w zakresie stanu zaawan
sowania prac inwentaryzacyjnych i konserwatorskich oraz przybliżenia etnogra
ficznej problematyki regionu miejscowemu społeczeństwu. Trzeci z kolei folder po
święcony jest budownictwu ludowemu Śląska Opolskiego , a treść jego oprowadza
czytelnika po wielu rejonach tej ziemi, gdzie do naszych dni zachowały się „drew
niane pomniki" miejscowej architektury. W ich zespole występują budynki miesz
kalne, obiekty gospodarcze — stodoły, spichlerze, chlewy, piwnice, olejarnie oraz
budownictwo sakralne. Oprócz starannie dobranych zdjęć zaprezentowano w fol
derze rozplanowanie wnętrz poszczególnych obiektów oraz pokazano nieco detali
architektonicznych. Tekst prezentuje natomiast najistotniejsze wiadomości histo
ryczne oraz społeczno-gospodarcze, które dotyczą pierwocin budownictwa drew
nianego na tych obszarach. Nie pominięto w nim także omówienia pierwszoplano
wych cech poszczególnych rodzajów budynków. W odniesieniu do pomieszczeń
mieszkalnych tworzą je dwuspadowe dachy krokwiowe, zrębowe ściany i dwutraktowe rozplanowania wnętrza z sienią usytuowaną centralnie, dzielącą budynek na
dwie izby i dwie komory. Jedną część chałupy zajmował gospodarz, drugą na
tomiast przeznaczano dla wycużników
— rodziców będących na utrzymaniu dzieci
po zrzeczeniu się majątku. Występowały także budynki jednotraktowe, w których
po jednej stronie sieni znajdowała się izba, po drugiej zaś izba i komora. W bu
dynkach tych częste było połączenie pod jednym dachem pomieszczeń mieszkalnych
i gospodarczych. Opisy te uzupełnione są fotografiami obiektów zachowanych w te
renie, z których część zostanie przeniesiona do- skansenu.
W podobny sposób potraktowano opisy budynków gospodarczych wymieniając
jedynie najistotniejsze cechy ich konstrukcji. Dopełnieniem tego opisu są także fo
tografie, które w tego rodzaju popularnych wydawnictwach odgrywają większą
rolę od tekstu. Dokładna metryka umieszczona pod każdą z ilustracji czyni całość
г
1
Tytuły dwu poprzednich folderów: Spichlerze
Wiatraki i młyny wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969.
Opolszczyzny,
Kraków
1967;
�273
RECENZJE
folderu przystępną i zrozumiałą dla nieprofesjonalistów. Z obiektów architektury
sakralnej zaprezentowano 5 kościołów. Najstarszy z nich zbudowany został około
1518 roku (Olesno), inne natomiast są zaledwie nieco młodsze. Architektura sa
kralna Opolszczyzny wykształciła się na gruncie rozwiniętego już budownictwa
świeckiego. Uwidacznia się to na przykładzie szeregu cech wspólnych, zwłaszcza
w konstrukcji, materiale budowlanym i zdobnictwie. Przy wznoszeniu tych budowli
pracowali bowiem ci sami majstrowie śląscy lub ich uczniowie, którzy budowali
budynki mieszkalne i gospodarcze. W sumie jest to architektura zrodzona z miej
scowych tradycji, które dopiero w k o ń c o w y c h latach X I X stulecia zaczęły powoli
zanikać. Spowodowane to zostało licznymi w z g l ę d a m i ekonomiczno-społecznymi,
0 których tylko mimochodem wspominają autorzy. Podobnie jak w wydawnictwach
poprzednich tego typu, również i tutaj zapomnieli oni o zaprezentowaniu mapy
Opolszczyzny ze wskazaniem na niej obiektów udostępnionych w folderze, który
1 w takiej formie spełnia s w ą rolę popularyzatorską.
Antoni
Kuczyński
L E K S I K A P O L E S J A U P R A S T O R Y I C Z A S I E , Mińsk 1971, ss, 212, nlb. 3
(w tekście mapy).
Trzecią z kolei pracą zbiorową z dialektologii Polesia w y d a n ą w ciągu ostat
nich paru lat jest Leksika Polesia u prastary i czasie, opracowana przez biało
ruski zespół naukowy Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk w M i ń s k u . Z a
równo dwie prace poprzednie, jak też niniejsza, prezentując głównie materiał j ę
zykowy, a także archeologiczny, zmierzają do wyjaśnienia na szerokim tle po
r ó w n a w c z y m słowiańsko-bałtyckim. roli Polesia w kształtowaniu się S ł o w i a ń
szczyzny, a także późniejszych migracji l u d ó w słowiańskich i niesłowiańskich przez
tereny Polesia. Zagadnienie to nie powinno być przecież obojętne etnografom. Do
dajmy też, że etymologiczna analiza materiału językowego, jaki przedstawiają
autorzy, może nasunąć etnografowi wiele cennych spostrzeżeń.
W omawianej tu pracy zespół lingwistów białoruskich w składzie: G . F . Wiesztort, L . T. Wygonnaja, J . J . Łuczyc-Fiedorec i W. U. Martynow, podjęła ambitne
zadanie naświetlenia podobieństw i różnic leksykalnych pomiędzy trzema zasadni
czymi częściami Polesia na tle ogólnosłowiańskim z uwzględnieniem procesów et
nicznych, jakie zachodziły na tych ziemiach w przeszłości. Południowe Polesie to
teren w p ł y w ó w irańskich, wschód, a z czasem północ —• obszar w p ł y w ó w bałtyc
kich, zachód natomiast zajmowali Słowianie, którzy po wędrówkach Gotów posu-'
w a j ą się wraz z Irańczykami, Hunami i Bułgarami nadwołżańskimi na południe,
a część ich na Polesiu żyje w symbiozie z Jaćwingami, którzy na zachód sięgają
w głąb Mazowsza. Badając wybrany materiał leksykalny, autorzy niekiedy łączą
Polesie zachodnie z Mazowszem jako obszar wspólnych infiltracji jaćwieskich. P r y peckie Polesie podzielone zostało na trzy areały leksykalne: zachodni, centralny
i wschodni, przy czym podobieństw słownikowych jest więcej między areałem centralno-wschodnim niż centralno-zachodnim, co pozwala na wydzielenie dwóch za
sadniczych zespołów: zachodniego i centralne-wschodniego. Podział ten powstał
w wyniku późniejszego zasiedlenia wschodniej rubieży Polesia przez Słowian. T a
1
1
Por. Leksika Polesja, Moskwa 1968 (rec. A. B e d n a r c z u k ,
Polska", t. 14: 1970, s. 293-296); Polesje, Moskwa 1968 (rec. w druku).
18 — Etnografia Polska, ХУШ/1
„Etnografia
�274
RECENZJE
część Polesia była pierwotnie zamieszkiwana przez Bałtów (którzy istnieli tam
prawdopodobnie do V I I I wieku) i długo jeszcze zachowała s w ó j bałtycki charakter.
Autorzy zbadali około 500 podstawowych l e k s e m ó w i w y r a z ó w od nich po
chodnych. Rozpatrują oni grupy nazw związanych z rolnictwem: nieużytki rolne
(hora, pustavina, kurhan, murava), odłóg, ugór wraz z bliższymi określeniami jego
części (obloh, zloh, pereabloh, calina), żleb, pierwsza zaorana bruzda (poprzeczna
i podłużna), zboża i ich plonujące części, choroby zbóż, oczyszczanie ziarna od
plew, rodzaje plew, młocka ręczna i mechaniczna, dalej nazwy posiłków s p o ż y w a
nych w ciągu dnia (snedanne — zajutrak, obed — poludzeń,
vjačera), kasz, prze
t w o r ó w mlecznych, pieczywa, tłuszczów i zup (jtłśfca, rosół, kvas, boršc), а poza
tym nazwy pomieszczeń mieszkalnych (kureń, chita, kuča, izba, dom, chram), za
budowań gospodarczych itp.
S ł o w n i c t w o Polesia w odniesieniu do przedstawionych w y ż e j działów jest nie
zwykle bogate, jedno pojęcie może posiadać od kilku do kilkudziesięciu nazw, np.
na określenie nieużytków rolnych istnieje 51 terminów, pierwsza zaorana bruzda
ma ich 30, a poprzecznie zorana bruzda 25; czynność oczyszczania ziarna od plew
posiada 17 określeń itp. Dla większości tych grup leksykalnych wykreślono mapki
zasięgu poszczególnych odmian semantycznych. Wszystkie one mają odpowiedniki
w pozostałych językach słowiańskich i dają się sprowadzić do odpowiednich iorm
prasłowiańskich, a niekiedy także do iorm praindoeuropejskich. Wiele zostało za
pożyczonych z języka gockiego, irańskich i greki. Trudno na łamach skrótowego
omówienia wgłębiać się w etymologię poszczególnych słów, a przecież jest ona
w i e l k ą pomocą dla etnografów w dociekaniu treści kulturowych poszczególnych
nazw. Przytoczmy dla przykładu synonimiczne zakresy pojęcia las', 'chata', 'kasza-krupy'.
Słowianie mają wiele l e k s e m ó w na określenie lasu: bor&, дога, даь, acosija,
xvoja, suma i inne. Na wschodnim Polesiu las sosnowy nazywa s i ę chwoja, a sosną
nazywa się tam tylko bardzo stare iglaste drzewa z naturalnymi pęknięciami. T a
kie drzewa określa się jako sosnowate. Autorzy przywodzą tu paralele s ł o w i a ń s k o bałtyckie: prasłowiańskie sosna podobnie jak litewskie šaša oznaczało zapewne "na
rośl, krostę', a w i ę c coś na podobieństwo starczej, chropowatej kory drzew igla
stych. Pozostałe nazwy lasu mają źródłosów słowiański, a niektóre nawet północno-indoeuropejski, jak xvostja i Ъоь. Najstarszy zasięg ma s ł o w o Í e s i pochodne, obej
muje ono całą Słowiańszczyznę w s c h o d n i ą i zachodnią. S ł o w o to ma t e ż szeroki z a
kres znaczeniowy. Na Polesiu ma znaczenie lasu liściastego, podczas gdy w areale
serbochorwackim i panońskim oznacza materiał drzewny. Na południu Słowiańszczy
zny na oznaczenie lasu w y s t ę p u j e gora. Za starożytnością tej nazwy przemawia litew
skie giria, łotewskie dzira i pruskie garian 'drzewa'. Prasłowiańskie słowo gvozb
na południu oznacza las w górach, podczas gdy na Polesiu jest to gęsty las wśród
błot. S ł o w o даь
(tak jak rosyjskie rosca, które p o w s t a ł o od prasłow. orsti 'róść')
ma znaczenie młodego, rosnącego lasu, bo i prasłowiańskie gaiti oznaczało 'róść,
wyrastać'. Inny prasłowiański wyraz xvorsb zachował się w polskim chrust, s ł o
w e ń s k i m i serbochorwackim hrast i został zapożyczony do węgierskiego (haraszt),
ma on odpowiedniki w niemieckim Horst 'kępa drzew' i staroangielskim hyrst
'zarośla', sięga w i ę c epoki indoeuropejskiej.
Leksem chata w znaczeniu dom mieszkalny u ż y w a n y jest poza Polesiem na
zachodzie i południu rosyjskiego terytorium językowego. Na Podolu natomiast cha
ta oznacza mogiłę, a na określenie wiejskiego domu mieszkalnego u ż y w a się tam
nazwy kuriń, zaś na ruskim Zakarpaciu chiža i kuča. Polskie chata ma znaczenie
starego, ubogiego domu o jednej izbie. Wyraz ten ma dawne pochodzenie na wschód
�275
RECENZJE
od Wisły, a w języku ogólnopolskim zjawia s i ę dość późno, bo dopiero w X V I I I
wieku, i jest zapożyczeniem wschodmosłowiańskirn. Chata nie występuje u S ł o w i a n
południowych, m a ona zasięg w y r a ź n i e centralnosłowiański. Uczeni przyjmują, że
rozpowszechnił się on u S ł o w i a n wschodnich już po odłączeniu s i ę S ł o w i a n p o ł u
dniowych. Wschodniosłowiański zasięg chaty po linię Wisły nasuwa przypuszczenie,
ż e jest to s ł o w o zapożyczone z języka gockiego, gdzie hebjo oznacza pomieszcze
nie; może to być jednak również pożyczka irańska.
Przejdźmy do omówienia powszechnego pożywienia Słowian, jakim były k a
sze. Nazwom potraw przygotowywanym z kasz na Polesiu odpowiadają następu
jące leksemy: kaša, grušča, kucca, kólawa, gruca i pšeno. Obrzędowa potrawa wigi
lijna fcwcca (polskie kresowe kutia, fcucja) m a źródłosłów grecki i pochodzi od sło
w a kokkos 'ziarno'. Podobnie rzecz ma s i ę z k o ł a w ą (rosyjskie i ukraińskie kotywo), która jest też o b r z ę d o w y m jadłem (kasza z pszenicy z rodzynkami) i po
chodzi od s ł o w a greckiego kollyvon o tym samym znaczeniu. Gruca to kasza spo
rządzana z niedojrzałego ziarna, n a z w ę tę zapożyczono z niemieckiego Griitze 4 ł u « z o n y jęczmień'. Prasłowiańskie gostja г ръЬепо 'ziarno jaglane, potrawa z krup j a
glanych', zachowały s i ę we wszystkich językach słowiańskich. Również kaszę można
uznać za p o t r a w ę prasłowiańską, bo znana jest jako potrawa z krup w większości
j ę z y k ó w słowiańskich.
Autorzy białoruscy podjęli niezwykle ambitną pracę. Na podstawie wybranego
s ł o w n i c t w a z niektórych dziedzin kultury materialnej Polesia dokumentują oni
w i ę ź tego regionu z całą Słowiańszczyzną, podkreślając dzisiejszą jego archaiczność
na tym tle. W w y j a ś n i e n i u poszczególnych w y r a z ó w często uciekają się do p o r ó w
nań z językami bałtyckimi i indoeuropejskimi. Aby wyjaśnić, na czym polega ar
chaiczność kulturowo-językowa Polesia, autorzy badają zbieżności leksykalne m i ę
dzy Polesiem a odległymi dialektami słowiańskimi, np. łużyckimi, s ł o w e ń s k i m i czy
macedońskimi. Brak lub zanik podobnych l e k s e m ó w w centrum, np. w polskim czy
w czeskim, przemawia za dawnością słów, które przetrwały na peryferiach S ł o
wiańszczyzny. Jakkolwiek Polesie jest kulturowo i językowo archaiczne, to nie jest
ono najdalszą wschodnią peryferią Słowiańszczyzny, należałoby może w w i ę k s z y m
stopniu uwzględniać dialekty rosyjskie, zwłaszcza archaiczne północne. Spośród
zapożyczeń obcych nie w z i ę t o pod u w a g ę w p ł y w ó w fińskich. Jako slawiśei jednak
wykazali autorzy dużą erudycję i dobrą znajomość faktów porównawczych. Dla
etnografów interesujących s i ę kulturą S ł o w i a n Lefcsifca Polesja u prostory i czasie
jest bardzo cenną pozycją.
Alicja
E . B. W A D E C K A J A , Drewnie
tabl. 22.
idoly Jeniseja,
Bednarczuk
Leningrad 1967, ss. 77, ryc. 2И,
Na rozległych obszarach stepów ciągnących s i ę w okolicach środkowego Jeniseju leży kotlina minusipska. Jeszcze dzisiaj gąszcze l a s ó w i tajg nadają jej
w wielu rejonach niemal pierwotny wygląd. To w ł a ś n i e tutaj stoją kamienne posągi
ze stylizowanymi rysunkami twarzy ludzkich i ornamentami zoomorfieznymi. T e
„kamienne pomniki przeszłości" oraz ich ornamentyka intrygowały od lat wielu
badaczy i podróżników. Informacje o nich występują w relacjach osiemnastowiecz
nych autorów, którzy zawędrowali w te odległe strony — np. D. G. Messerszmidt,
�276
RECENZJE
F . I. Strahlenberg, P. S. Pallas, I. G. Gmelin i inni, a wśród nich Polak — zesła
niec na Sybir po powstaniu kościuszkowskim (1794) J . Kopeć .
Z czasem jednak zdziwienie z powodu stojących samotnie w stepach posągów
zaczęło przeradzać się w systematyczne badania naukowe, zapoczątkowane jeszcze
w X I X stuleciu pod mecenatem Muzeum Krajoznawczego w Minusińsku. W k o ń
cowych latach X I X stulecia i w początkach X X gromadzeniem materiału zabytko
wego na drodze wykopalisk zajmowali się amatorzy-krajoznawcy, którzy w bada
niach tych nie wyszli poza opis uzyskanego inwentarza kulturowego. Nie potrafili
też powiązać w logiczne ciągi materiału archeologicznego z antropologicznym
i etnograficznym. Stąd też wyjaśnienie chronologii i genezy kamiennych posągów
znad Jeniseju było niezmiernie trudne. Ostatnie badania nad tą problematyką do
wiodły, że dolina środkowego Jeniseju otoczona ze wszystkich stron górami: K u ź nieckim Ałatau, A ł t a j e m i Sajanami, była zasiedlona przez człowieka już w epoce
górnego paleolitu, kiedy kształtowały się stosunki wspólnoty pierwotnej. W procesie
powolnego rozwoju od paleolitu do neolitu, do epoki brązu i okresu opanowania
umiejętności obróbki żelaza uległy zmianom stosunki społeczne wśród ludności
kotliny minusińskiej: matriarchat ustąpił patriarchatowi, natomiast w miejsce
pierwotnej hodowli pasterskiej przyszła hodowla koczownicza.
Oprócz wymienionej powyżej problematyki związanej z historią badań „ka
miennych pomników" recenzowana książka omawia symbolikę określonych orna
mentów, ich chronologię i funkcję. Odnośnie do funkcji to E . B. Wadeckaja wy
jaśnia, że posągów tych nie należy łączyć z obrządkiem pogrzebowym. Są one bo
wiem egzotyczną, jak na warunki syberyjskie, formą powszechnego — dla miesz
kających ongiś w dolinie środkowego Jeniseju plemion tubylczych — zjednywania
sobie przyjaźni różnego rodzaju duchów przyrody. Jeśli w i ę c owi tubylcy stawiali
posąg, to jedynie w celu osiągnięcia określonej korzyści: np. wyleczenia z choroby,
zabezpieczenia pomyślnych łowów, ochrony stada itp. Analogiczne zwyczaje spo
tkać można u innych l u d ó w Syberii, jedynie forma idoli była nie tak wielka. T e leuci, Szorcy i Kumandincy z północnego Ałtaju figurki takie sporządzali
z drzewa lub trawy, natomiast u Eskimosów z kontynentu amerykańskiego m a l e ń
kie steatytowe posążki służące za zabawki dla dzieci posiadały także s w o j ą ma
giczną funkcję.
1
Omówienie pracy byłoby niepełne, gdyby nie w s p o m n i e ć o ilustracjach, z któ
rych przede wszystkim topografie obiektów zestawione na 22 tablicach dają
względnie poprawne wyobrażenie o formie i ornamentyce, bardzo zresztą zróżnico
wanej. Tę krótką rozprawkę o osobliwych „pomnikach przeszłości" przypominają
cych niejednokrotnie posągi z Wysp Wielkanocnych kończy skrótowe o m ó w i e n i e
poszczególnych jej rozdziałów w języku francuskim.
Antoni
Kuczyński
KSIĄŻKI
NADESŁANE
Kinżałow
R. W., Kultura driewnich
Maja, Izdatielstwo „Nauka", Leningrad
1971, ss. 362, ilustr. czarno-białe w tekście.
Monografia znanego radzieckiego amerykanisty poświęcona charakterystyce k u l 1
Analizę realiów etnograficznych zawartych w Dzienniku podróży J . Kopcia
przeprowadził A. Kuczyński w artykule: Wkład polskich podróżników
do historii
etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969,
z. 1.
�RECENZJE
277
tury Majów. Autor omawia w kolejności: źródła i historię badań, gospodarkę i k u l
turę materialną, niektóre problemy struktury społecznej, w i e d z ę naukową, archi
tekturę i sztukę, literaturę, taniec i muzykę oraz wyobrażenia religijne. Praca
oparta na liczącej ponad tysiąc pozycji literaturze przedmiotu jest dobrym kompen
dium wiedzy o kulturze uważanej za jedną z wiodących w procesie rozwoju cywi
lizacji mezoamerykańskich. Uzupełnienie tekstu stanowią liczne ilustracje, plany
oraz indeksy.
R. T.
Indijskaja
kultura i buddizm. Sborník
statiej pamiati akadiemika F. I. Szczerbatskogo, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1972, ss. 277.
Księga poświęcona pamięci rosyjskiego orientalisty, znawcy buddyzmu, składa
się z d w ó c h części: pierwsza to referaty wygłoszone na sesji z okazji 100-lecia
urodzin Szezerbatskiego, druga to artykuły tematycznie związane z dziedziną jego
zainteresowań. Zbiór zawiera prace z zakresu językoznawstwa, historii literatury,
etnografii i religioznawstwa. Staroindyjskie
systemy numeracji, Struktura
niektó
rych cejlońskich
rytuałów
i mitów (w związku z kultem drzew), Buddyzm i środkowaazjatycka cywilizacja,
O rozwoju endogamii u staroindyjskích
Varnów — to
tylko niektóre z interesujących tytułów tego wydawnictwa.
Д. T.
Siemiotika i iskusstwomietria, Izdatielstwo „Mir", Moskwa 1972, ss. 362.
Zbiór artykułów i fragmentów w i ę k s z y c h prac francuskich, amerykańskich, nie
mieckich, szwedzkich, polskich i czechosłowackich uczonych, których cechą w s p ó l n ą
jest badanie różnych dziedzin kultury przy zastosowaniu aparatury badawczej nauk
ścisłych. Książka składa się z trzech części tematycznych: 1. Kultura jako system
(C. Lévi-Strauss, V. W. Turner), 2. Sztuka i modelowanie (m.in. R. Jacobson, M.
Schapiro), 3'. Badania wrażliwości estetycznej (m.in. C. E . Osgood, G . J . Suci i P. H .
Tanenbaum, W. E . Simmat). Celem edytorów było uzupełnienie wiedzy o współ
czesnych metodach badań humanistycznych.
R. T.
H o u t a r t F . , P i n E . , Kościół
w godzinie Ameryki Łacińskiej,
Warszawa 1972,
ss. 218.
Autorzy książki to profesor uniwersytetu w Louvain, jednocześnie Sekretarz
Generalny F E R E S oraz profesor Gregorianum w Rzymie, zajmujący się analizą so
cjologicznych problemów w Ameryce Łacińskiej. Praca jest próbą przedstawienia
miejsca i roli Kościoła w chwili natężonego rozwoju sytuacji społeczno-politycznej
na kontynencie południowoamerykańskim. O wartości książki decydują nie tylko
interesujące dane z dziedziny socjologii religii, ale także ocena kierunków prze
mian i na tym tle próby określenia celów i perspektyw działania Kościoła kato
lickiego w krajach Trzeciego Świata.
R. T.
G u r e w i с z A. Ju., Katiegorii sriedniewiekowoj
kultury, Moskwa 1972, ss. 318.
Niebanalna próba ukazania kultury średniowiecznej Europy poprzez analizę wy-
�:278
RECENZJE
branych kategorii kultury (przestrzeń, czas, praca, prawo, bogactwo, własność).
Autor zakłada we w s t ę p i e : „Będziemy rozpatrywać, jeśli można s i ę tak wyrazić,
nie tylko »tekst«, ale i »słownik« do niego". Celem pracy jest rekonstrukcja mo
delu świata funkcjonującego w świadomości średniowiecznego społeczeństwa i uchwy
cenie dialektyki przemian przez porównanie światopoglądu przedchrześcijańskiego
(głównie l u d ó w germańskich) z chrześcijańskimi. Książkę zamyka indeks nazwisk
i indeks rzeczowy.
R. T.
В a s z i ł o w W. A., Driewnije ciwilizacji
Peru i Boliwii, Izdatielstwo „Nauka",
Moskwa 1972, ss. 2,10, ilustr., mapy, tablica.
Praca poświęcona przedinkaskim kulturom w rejonie Centralnych A n d ó w (od
X w. p.n.e. do XI(V¡ w. n.e.). N a podstawie materiałów archeologicznych autor ś l e
dzi procesy powstawania, rozwoju i upadku poszczególnych kultur i ich wzajemne
związki. Niektóre z nich łączone są ze znanymi grupami etnicznymi, jak na przy
k ł a d Aymarami. Dla rekonstrukcji pewnych problemów etnicznych wykorzystuje
Basziłow źródła pisane z okresu konkwisty. Praca zawiera duży materiał ilustra
cyjny i zaopatrzona jest w bogaty wykaz bibliograficzny.
R.
T.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98a7e98e44e8e9e92323314015e7c79d.pdf
d9312052c147ecc2b1313b9a4430722e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:824
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:757
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.5-10
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
INSTYTUT HISTORII KULTURY
MATERIALNEJ
ETNOGRAFIA POLSKA
XVIII
Zeszyt 2
WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA
WYDAWNICTWO
• GDANSK
OSSOLIŃSKICH
POLSKIEJ AKADEMII
1974
NAUK
�REDAKTOR: WITOLD
SEKRETARZ
REDAKCJI:
DYNOWSKI
KRYSTYNA
MAŁKOWSKA
C Z Ł O N K O W I E K O M I T E T U : JŮZEF B U R S Z T A , M A R I A
JADWIGA
KLIMASZEWSKA, ANNA
KUTRZEBA-POJNAROWA,
FRANKOWSKA,
DANUTA
MARKOWSKA,
ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ
Adres
Redakcji:
00-140
Warszawa,
Świerczewskiego 105
Okładkę projektował
ZBIGNIEW KLIMCZYK
W kółku z n a k ollin
„ruch" z tzw. K o d e k s u
Przedkolumbijski
Redaktor
Redaktor
Zyta
Kwiecińska
techniczny
Printed
in
Borgia.
Meksyk
Helena
Repa
Poland
Z a k i a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1974.
N a k ł a d : 650 egz. Objętość: a r k . w y d . 19,70, a r k . d r u k . 16,63 + 1 w k l . ,
a r k . f o r m . A l 22,15. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o
do składania 5 I 1974. P o d p i s a n o do d r u k u 6 V 1974. D r u k ukończono
w m a j u 1974. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . n r 512/74 — P-15.
C e n a zł 55,—
�SPIS TREŚCI
Włodzimierz
Antoniewicz
śmiertne
Prof. dr Antonio
Jorge
i jego powiązania
Diaz
z etnografią.
Wspomnienie
po
11
16
.
Część I
ARTYKUŁY
Józef
w
B u r s z t a
Materialnej
Anna
—
Problemy
etnografii
proponowane
zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii
na II
Kongres
Nauki
K u t r z e b a - P o j n a r o w a
—
do
omówienia
i Historii Kultury
Polskiej
Ocena
19
dorobku
i perspektywy
etno
grafii
Krystyna
nad
23
Kwaśniewicz
zwyczajami
grafii
K.
ludowymi.
T e o r e t y c z n e i metodologiczne
P r z y c z y n e k do d y s k u s j i
aspekty
badań
n a d „Syntezą
etno
Polski"
Streszczenie
Ryszard
—
33
w
j . angielskim
T o m i c k i —
Zwyczaje
54
i obrzędy. U w a g i
n a marginesie_ artykułu
Kwaśniewicz
57
STUDIA I
Mirosława C e c y l i a
wpływem
Drozd
—
MATERIAŁY
Współczesne p r z e m i a n y w e w s i G o w o r k i
pod
z a t r u d n i e n i a pozarolniczego
Streszczenie
w
65
j . angielskim
83
Część I I
ARTYKUŁY
Leszek
Dzięgiel
— Chłopstwo A f r y k i W s c h o d n i e j
pod presją m o d e r n i z a c j i
I r e n e P o r t i s W i n n e r — S t u d i a n a d społecznościami chłopskimi w
l o g i i amerykańskiej
A n t o n i M a c i e r e w i c z — U p a d e k T a w a n t i n s u y u , c z y l i z czego żyli I n k o w i e
S t r e s z c z e n i e w j . hiszpańskim
Ryszard
T o m i c k i •— F u n k c j o n o w a n i e
przestrzennej
Streszczenie
Tenochtitlan
w
j . angielskim
87
antropo
129
145
176
rzeczywistej i mitycznej struktury
179
196
�6
S P I S TREŚCI
Maria
P a r a d o w s k a
Streszczenie
w
— B a d a n i a Ignacego D o m e y k i n a d kulturą A r a u k a n ó w
197
j . angielskim
230
KRONIKA
Robocza
narada
runiu
europejskich
Jadwiga
—
Fishing Conference
Maria
i n Toruń
I Sympozjum
zagadnień
Środkowej
Jadwiga
—
Bronisława
Proposal
Kucharska,
w
To
koczowniczym
Azji, Ułan Bator —
of C o n c l u s i o n s
Dietrich
Tatiana
Bułgarii —
I n t e r n a t i o n a l Congress of A n t h r o p o l o g i c a l
cago
rybołówstwa
231
Rough
Folklorystyczne w
poświęcone l u d o m
cywilizacji
od
(Poland). A
Znamierowska-Pritfferowa,
II Narodowe Sympozjum
IX
ekspertów
Kucharska
Treide
Koleva
.
i i c h roli w formowaniu
Witold
Dynowski
.
.
.
etnografii,
.
232
.
234
się
.
Kopczyńska-J aw or ska
Wrocław,
236
a n d E t h n o l o g i c a l Sciences,, C h i
240
K o n f e r e n c j a n a u k o w a poświęcona h i s t o r i i kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w
dzinie
—
18-19 wrzesień
1973 —
Sławoj
dzie
Szynkiewicz
244
RECENZJE I ARTYKUŁY RECENZYJNE
Anna
S e m i n a r i a a f r y k a n i s t y c z n e Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i —
Partyka
Prace
etnograficzne,
1963-1972 — Anna
Książki
nadesłane —
Zeszyty
Naukowe
Uniwersytetu
Jagiellońskiego
247
z. 1-6:
Zambrzycka-Kunachowicz
Marek
Arpad
Kowalski,
253
Ryszard
Tomicki
.
.
.
.
260
�СОДЕРЖАНИЕ
Влодзимеж Антоневич и его связи с этнографией. Воспоминания об умершем . . .
11
Профессор доктор Антонио Хорге Диаз
16
Часть I
СТАТЬИ
Юзеф Буршта
— Проблемы этнографии, намеченные для обсуждения в сводном до
кладе Подсекции истории, археологии и культуры на I I Конгресс польской науки
Анна К у т ж е б а - П о й н а р
Крыстина Квасневич
— Оценка достижений и перспективы этнографии
19
23
— Теоретические и методологические аспекты исследований на
родных обычаев. Некоторые данные для обсуждения „Синтеза этнографии Поль
ши"
33
Резюме на английском языке
Рышард Т о м и ц к и
54
— Обычаи и обряды. Заметки к статье К. Квасневич
57
ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ
Мирослава ЦецилияД р о з д
— Современные преображения в деревнеГоворки под влия
нием внесельскохозяйственной занятости
65
Резюме на английском языке
83
Часть II
СТАТЬИ
Лешек Д з е н г е л ь
— Крестьянство Восточной Африки под давлением модернизации
87
Ирен Портис Виннер — Исследования по крестьянским обществам в американской
антропологии
Антояи М а ц е р е в и ч
129
— Падение Таунтинсуйу, или на что жили Инки
145
Резюме на испанском языке
176
Рышард Т о м и ц к и — Функционирование действительной и мифической пространствен
ных структур Тенохтитлан
179
Резюме на английском языке
Мария
Парадовска
— Исследования Игнация Домейко по культуре Араукан
Резюме на английском языке
196
. .
197
230
�8
S P I S TREŚCI
ХРОНИКА
Совещание европейских экспертов по рыболовству вТоруни — Ядвига Кухарска
. . .
231
Fishing Conference i n Toruń (Poland). A Rough Proposal of Conclusions — Мария Знамеровска-Прюффер, Ядвига Кухарска, Дитрих Трейде
I I Национальный симпозиум по фольклору в Болгарии
232
— Татьяна Колева
234
I симпозиум по роли кочевнических народов вцивилизации Средней Азии, Улан Батор
— Витольд Дыновски
236
International Congress of Anthropological
and Ethnological Sciences, Chicago — Бро
нислава Копчиньска-Яворска
240
Научная конференция по истории польско-русских контактов в области этнографии,
Вроцлав, 18-19 сентября 1973 — Славой Шинкевич
244
РЕЦЕНЗИИ И С Т А Т Ь И - Р Е Ц Е Н З И И
Африкановедческие семинары Международного Института Африкановедения
— Анна
Партыка
Этнографические труды, Ученые Записки Ягеллонского Университета тетр.
1972 — Анна Замбжицка-Кунахович
Новые книги — Марек Аргшд Ковальски, Рышард Томицки
247
1-6: 1963253
260
�TABLE
OF CONTENTS
Włodzimierz A n t o n i e w i c z a n d H i s C o n n e c t i o n s w i t h E t h n o g r a p h y . A n O b i t u a r y
11
Prof.
16
Dr. Antonio
Jorge
Diaz
Part
I
PAPERS
Józef
Burszta
—
Problems
the comprehensive
of E t h n o g r a p h y ,
proposed
to be discussed i n
report of t h e S u b - S e c t i o n of H i s t o r y , A r c h e o l o g y
and
H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e , r e a d to t h e H n d C o n g r e s s of P o l i s h S c i e n c e
Anna
K u t r z e b a - P o j n a r o w a
—
An
Appreciation
of
19
Achievements
a n d t h e P e r s p e c t i v e s of E t h n o g r a p h y
Krystyna
Kwaśniewicz
Researches
Synthesis
A
on Folk
of
Summary
Ryszard
—
Customs.
Polish
23
Theoretical
A
and
contribution
Methodological
Aspects
of
to t h e d i s c u s s i o n on the
Ethnography
33
in English
T o m i c k i
—
54
C u s t o m s a n d R i t u a l s . R e m a r k s o n t h e paper
by K .
Kwaśniewicz
57
STUDIES AND
Mirosława C e c y l i a D r o z d
k i n e a r Ostrołęka
A
Summary
MATERIALS
— Contemporary
Changes i n the Village
as a R e s u l t of n o n - a g r i c u l t u r a l
Employment
Gowor.
.
i n English
.
65
83
Part
II
PAPERS
Leszek
of
Irene
Dzięgiel
—
Peasant Population
in East Africa
under
the I m p a c t
Modernization
Portis
Winner
87
—
Studies; o n
Peasant
Communities
in
American
or w h a t
the Incas
Anthropology
Antoni
Lived
A
129
M a c i e r e w i c z
—
on
Summary
The Fall
of T a w a n t i n s u y u .
145
i n Spanish
176
�10
S P I S TREŚCI
Ryszard
T o m i c k i
of
Space
A
Summary
Maria
— T h e F u n c t i o n i n g of t h e R e a l a n d M y t h i c a l
Structure
i n Tenochtitlán
179
i n English
Paradowska
196
— Studies by Ignacy
Domeyko
on A r a u c a n i a n
Cul
ture
A
197
Summary
in English
230
CHRONICLE
T h e C o n f e r e n c e of E u r o p e a n Fiishin'g E x p e r t s i n Toruń — Jadwiga
The
Fishing
clusions
trich
Conference
—
Maria
i n Toruń
Znamierowska-Priifferowa,
ences,
Jadwiga
Symposium on Folklore i n Bulgary
of
231
Con
Kucharska,
Die
International
Chicago
Conference
— Tatiana
Koleva
.
.
234
o n t h e R o l e of t h e N o m a d i c Peoples i n the C i v i l i z a t i o n
of M i d d l e A s i a ; U l a n
The
Kucharska
Proposal
232
T h e 1st S y m p o s i u m
IXth
Tentative
Treide
T h e H n d National
The
(Poland). A
—
Bator
— Witold
Congress
of
Bronisława
Dynowski
REVIEWS AND SURVEY
Seminars i n African Studies
dies — Anna
Partyka
b y the I n t e r n a t i o n a l
Learned
1 to 6, 1963-1972 —
B o o k s R e c e i v e d — Marek
Sci
240
Contacts i n
18th a n d 19th, 1973 — Sławoj
Wroclaw, September
and Ethnological
Kopczyńska-Jaworska
o n t h e H i s t o r y of P o l i s h - R u s s i a n
Works i n Ethnography;
236
Anthropological
Ethnography;
Szynkiewicz
.'
.
.
244
PAPERS
I n s t i t u t e for A f r i c a n
Stu
247
Papers
of the J a g i e l l o n i a n
Anna
Zambrzycka-Kunachowicz
Arpad
Kowalski,
Ryszard
Tomicki
University,
Vols
253
260
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09473c6d9c8f2b51464972767721aaf2.pdf
b95ce7ff0475fe19a12f7292abe652db
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:748
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:689
Title
A name given to the resource
Duńskie badania arktyczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.175-200
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kowalski, Marek Arpad
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1
MAREK ARPAD
KOWALSKI
DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E
S k a n d y n a w o w i e o d d a w n a zwracali uwagę n a tereny północne. Już
w p i e r w s z y m tysiącleciu naszej ery o d k r y l i Grenlandię i d o t a r l i d o
wybrzeży A m e r y k i nazwanych przez n i c h wówczas H e l l u l a n d e m — k r a
j e m k a m i e n i (Labrador), M a r k l a n d e m — k r a j e m lasów (Nowa F u n d l a n dia) i V i n l a n d e m — k r a j e m winorośli ( N o w a Szkocja). Jednak h i s t o r i a
wczesnych odkryć lądu amerykańskiego t o zupełnie odrębne zagadnienie.
T r a d y c j e łączności D a n i i z Arktyką wywodzą się o d czasów w i k i n
gów. Skolonizowawszy Islandię, duńsko-norwescy osadnicy podjęli n o
we podróże. Grenlandię odkrył około 870 r. G u n n b j o r n , ale wiadomości
o tej w y s p i e nie przechowały się przez następne lata. P o n o w n i e dotarł
do n i e j i n n y Islandczyk, E r i k den Rode ( E r y k R u d y ) , który w latach
983-985 żeglował pośród f jordów w y s p y i natknął się n a eskimoskie osa
dy w okolicach zatoki Disko, n a zachodnim wybrzeżu tego lądu. Było
t o pierwsze zetknięcie się Europejczyków z Eskimosami. E r y k o w i Rude
m u przyświecał określony cel. O n t o właśnie nadał nazwę w y s p i e : Z i e
l o n y K r a j , co miało zachęcić Islandczyków do przedsięwzięcia dalszych
w y p r a w i skolonizowania G r e n l a n d i i . Około 986 r. E r y k R u d y założył
na zachodnim wybrzeżu w y s p y d w i e pierwsze, osady. Wkrótce też za
częły powstawać następne, a n a Grenlandię napływali osiedleńcy skan
dynawscy. Jednakże niegościnny k l i m a t , surowe w a r u n k i naturalne,
a wreszcie znaczne oddalenie o d macierzystych krajów, n i e pozwalające
na podjęcie masowej kolonizacji spowodowały, że k o n t a k t G r e n l a n d i i
z k r a j a m i s k a n d y n a w s k i m i , a n a w e t z Islandią urwał się.
Osiedla tamtejsze skupiały się n a południowo-zachodnim wybrzeżu
wyspy, między 60° a 65° szerokości geograficznej. Przetrwały one około
czterystu lat, a największy r o z k w i t przypada n a X I I I w., g d y liczba i c h
doszła do 280. Rozwój G r e n l a n d i i uzależniony był j e d n a k od dowozu
z E u r o p y d r e w n a , żelaza i zboża. G d y w końcu X I V w . łączność z I s l a n
dią ustała, koloniści pozostawieni s a m y m sobie wyginęli w d r u g i e j poło
w i e X V w . p o w a l e n i chorobami i n i e mogąc sprostać z b y t t r u d n y m w a
r u n k o m b y t u . Część z n i c h zmieszała się wszakże z Eskimosami .
J
J . B a b i c z, W.
w a 1968.
1
Walczak,
Zarys
historii
odkryć
geograficznych,
Warsza
�176
MAREK ARPAD
KOWALSKI
Pierwsze próby k o l o n iz a c ji spowodowały zetknięcie się Europejczy
ków z Eskimosami. Izolacja t y c h pierwszych zmusiła i c h d o zawierania
małżeństw z t u b y l c z y m i k o b i e t a m i . Nastąpiło wymieszanie się o b u ras
i wzajemne zapożyczenia k u l t u r o w e , których ślady odnaleziono w i e l e
setek l a t później. Były t o f r a g m e n t y ubrań, wrzeciona tkackie, m e t a l o w e
d z w o n k i , skandynawskie sieci, miedziane kadzie, łyżki, wreszcie małe
drewniane kukiełki przedstawiające wikingów w i c h strojach. R e z u l
tatem było powstanie l o k a l n e j k u l t u r y Ignugsuk, której imię dano od
n a z w y w y s p y Ignugsuk, położonej n a północ o d U p e r n a v i k . N a t r a f i o n o
t a m n a ślady dużego osiedla z tego okresu podczas znacznie później
szych badań A r k t y k i . N i e znaczy to, b y tamtejsze g r u p y Eskimosów
i mieszańców zmieniły podstawy swojej k u l t u r y . P e w n e z m i a n y w y r a
żały się w i n n y c h f o r m a c h narzędzi i sprzętu domowego, lecz podstawą
u t r z y m a n i a pozostał połów f o k i wielorybów. Po ostatecznym wyginięciu
przybyszów Eskimosi przesunęli swoje osiedla bardziej n a południe, n a
zagospodarowane ongiś przez Skandynawów tereny.
PONOWNE O D K R Y C I E GRENLANDII
Po t y m epizodzie pamięć o w i e l k i e j północnej w y s p i e zaginęła n a dłu
gie lata. Odżyła dopiero w X V w., gdy D a n i a poczęła budować i m p e r i u m
M o r z a Północnego, obejmujące podówczas Norwegię, Szwecję, Islandię,
w y s p y Faeraer, O r k a d y i Szetlandy — d w a ostatnie archipelagi n i e b a
w e m odstąpione Szkocji. W t e d y to, w 1474 r. król D a n i i C h r i s t i a n I w y
słał n a północ ekspedycję, n a czele której stali P i n i n g i Pothorst. Głów
n y m celem w y p r a w y było poszukiwanie t z w . przejścia północno-zachod
niego: d r o g i m o r s k i e j wiodącej z E u r o p y bezpośrednio do C h i n . W y p r a
w a dotarła w 1476 r. do zachodnich brzegów G r e n l a n d i i , gdzie zetknęła
się z Eskimosami i lądowała później, 20 l a t przed K o l u m b e m , n a w y
brzeżach N o w e j F u n d l a n d i i . Panowało j e d n a k przekonanie, że ląd t e n
s t a n o w i część G r e n l a n d i i , oddzielająca zaś je cieśnina jest wielką zatoką
wdzierającą się w głąb w y s p y . Podróż n i e przyniosła oczekiwanych efek
tów, a G r e n l a n d i a pozostawała nadal w zapomnieniu.
Panujący na przełomie X V I i X V I I w . król C h r i s t i a n I V zaintereso
w a n y rozbudową duńsko-norweskiego królestwa wysłał ekspedycję n a
p o n o w n e o d k r y c i e zaginionej o d średniowiecza G r e n l a n d i i . K i e r o w a l i nią
A n g l i k James H a l l i Duńczyk Godske L i n d e n o w . Poszukująca północno-zachodniego przejścia w y p r a w a spotkała Eskimosów nie t y l k o n a G r e n
l a n d i i , lecz i wzdłuż całego wybrzeża kanadyjskiego. W t y m okresie
docierały t a m czasem statki w i e l o r y b n i c z e zapędzane n a w o d y a m e r y
kańskie w i c h u r a m i i prądami.
Ponowną próbę odnalezienia przejścia podjęła D a n i a w 1619 г., w y -
�DUŃSKIE B A D A N I A
177
ARKTYCZNE
syłając wyprawę Jensa M u n k a , zakończoną śmiercią całej załogi. Nieco
później, b o w 1654 г., osiągnął wyspę k a p i t a n D a n e l l , który przywiózł do
D a n i i namalowane przez siebie obrazy przedstawiające Eskimosów z r e
j o n u Godthaab .
Pewne o d k r y c i a nieznanych osiedli eskimoskich n a Alasce i S y b e r i i
p o c z y n i l i żeglarze duńscy w służbie rosyjskiej, w okresie p a n o w a n i a
P i o t r a Wielkiego. Duże zasługi w t e j dziedzinie wniósł V i t u s B e r i n g .
Poważniejsze przedsięwzięcia były wówczas jeszcze niemożliwe, a t o
z p o w o d u trudności n a w i g a c y j n y c h .
2
KOLONIZACJA
GRENLANDII
Duńska kolonizacja G r e n l a n d i i rozpoczyna się właściwie od 1721 г.,
gdy pastor Hans Povelsen Egede w y r u s z y w s z y z Bergen w N o r w e g i i
wylądował n a zachodnim wybrzeżu w y s p y i założył stację oraz misję
tam, gdzie obecnie w z n o s i się miejscowość Godthaab. Było t o pierwsze
osiedle zbudowane w czasach nowożytnych, p o długiej p r z e r w i e sięgają
cej nieudanego przedsięwzięcia E r y k a Rudego. Egede przebywał na
G r e n l a n d i i w latach 1721-1736, zwiedzając osiedla Eskimosów i ucząc
się i c h języka. Po powrocie do E u r o p y wydał k i l k a dzieł o G r e n l a n d i i
i j e j mieszkańcach. Słusznie też uważany jest za pierwszego badacza
k u l t u r y eskimoskiej. Przebywał o n n a G r e n l a n d i i jeszcze w 1741 г.,
prowadząc pracę misyjną, a następnie powrócił do K o p e n h a g i . Egede
też zapoczątkował łączność G r e n l a n d i i ze światem
zewnętrznym.
W 1726 r. podjął o n podróż t r z e m a t y p o w y m i k a j a k a m i e s k i m o s k i m i .
Wyruszył z r e j o n u Godthaab i p o opłynięciu południowego cypla w y s p y
— przylądka F a r e w e l l , dotarł do I s l a n d i i . K a j a k i te znajdują się obecnie
w zbiorach M u z e u m Narodowego w Kopenhadze .
3
4
Od Hansa Egede rozpoczyna się zatem n o w a era w h i s t o r i i p o d b o j u
A r k t y k i . Oprócz założonej przezeń w 1721 r. stacji, która dała początek
miejscowości Godthaab, powstały i i n n e osady. U p e r n a v i k w 1771 r.
i Julranehaab w 1775 r. K o m p a n i e i spółki h a n d l o w e podjęły łączność
z Grenlandią. W 1774 r. pieczę n a d t y m k r a j e m przejęła K o r o n a Duń
ska, a m o n o p o l państwa n a h a n d e l z wyspą został u s t a n o w i o n y w 1776 r.
Dzisiejszą jego kontynuacją jest państwowa f i r m a Gronlandske Handel,
której b u d y n k i w f o r m i e d r e w n i a n y c h baraków opatrzonych godłem b i a Danish
Arctic
Expedition.
С. C . A . G o s c h , L o n d o n 1897.
2
Reports
of James
H . E g e d e , Relationer
fra Grenland
Perlustration
1741, K o b e n h a v n 1748.
3
Guides
to the National
Peoples,
K o b e n h a w n 1955.
4
12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1
Museum.
1721-36
The
Hall,
Jens
og Det
Ethnographical
Munk
gamle
a n d Co., ed.
Gronlands
Department,
nye
Arctic
�178
MAREK ARPAD
KOWALSKI
łego niedźwiedzia można spotkać n a nabrzeżu p o r t o w y m Kopenhagi, w ę
drując mostem K n i p e l s b r o z dzielnicy Christianshavn do śródmieścia.
Dalsze badania k o n t y n u o w a l i P. O. WalLae, L . Dalager i P a u l E g e d e .
Zachodnie brzegi w y s p y przestały być nieznane. Zamieszkane są one
przez p l e m i o n a Eskimosów zachodniogrenlandzkich, liczących obecnie
ponad 20 t y s . osób rozrzuconych wzdłuż wybrzeża o d z a t o k i M e l v i l l e
do przylądka F a r e w e l l . Wprowadzenie chrześcijaństwa i europejskiego
szkolnictwa spowodowało daleko idące z m i a n y w i c h życiu, t a k że
z dawnej t r a d y c y j n e j k u l t u r y pozostały t y l k o nieliczne ślady. Z d r u g i e j
wszakże strony n a t u r a l n e w a r u n k i otoczenia geograficznego utrudniały
r a d y k a l n e z m i a n y w p o d s t a w o w y c h zajęciach. Z a r z u c i l i w p r a w d z i e E s k i
mosi w i e l o r y b n i c t w o , ale rybołówstwo i połów f o k nadal dominują w i c h
życiu codziennym. Z t y m jednak, że odbywają się one w sposób o k r e
ślony przez administrację okręgową i p r z y użyciu nowoczesnego w y p o
sażenia. W związku ze zmniejszaniem się pogłowia fok, co podcina do
tychczasowe podstawy b y t u , część ludności zachodniogrenlandzkiej zmie
niła swoje zajęcia i stała się f a r m e r a m i , trudniąc się r o l n i c t w e m i h o
dowlą owiec w gospodarstwach południowej części w y s p y . Proces p r z y
stosowywania Eskimosów d o wymogów c y w i l i z a c j i europejskiej, k i e r o
w a n y przez rząd duński, t r w a nadal. Obecnie mieszkańcy G r e n l a n d i i za
chodniej zarówno rasowo j a k i k u l t u r o w o znajdują się w okresie p r z e j
ściowym, w którym o r y g i n a l n e eskimoskie i europejskie k o m p o n e n t y sta
piają się razem, tworząc n o w y c h mieszkańców G r e n l a n d i i , posiadających
własną kulturę, przystosowaną do specyficznego otoczenia.
5
W i e k X V I I I przyniósł poznanie zachodnich brzegów G r e n l a n d i i . N a
dal jednak nic n i e w i e d z i a n o o wybrzeżu w s c h o d n i m , które choć odda
lone t y l k o o 450 k m od I s l a n d i i , zostało najpóźniej zbadane. Przez długi
czas n i e do przezwyciężenia były trudności n a t u r y n a w i g a c y j n e j . Masy
dryfujących lodów niesione są przez południowy prąd wzdłuż brzegów
y s p y > t a k że t y l k o podczas k i l k u l e t n i c h t y g o d n i statek może przebywać
na t y c h wodach. Wiedza o wschodniej części G r e n l a n d i i datuje się d o
piero od X I X w .
w
W p r a w d z i e do Hansa Egede docierały wieści o l u d a c h wschodnich
wybrzeży, ale pierwszy nawiązał z n i m i k o n t a k t oficer m a r y n a r k i , p o
r u c z n i k W. Graah. W l a t a c h 1829-1830 w łodzi zwanej umiak wyruszył
on z zachodniej części G r e n l a n d i i , opłynął o t w a r t y m i w o d a m i j e j połud
n i o w y cypel i przepłynął wzdłuż południowej części wschodnich brzegów
n a z w a n y c h później Wybrzeżem F r e d e r i k a V I , dając zarazem pierwsze m a
p y t y c h obszarów. Napotkał o n n i e l i c z n y c h t y l k o Eskimosów, którzy
5
P . O.
Wallee,
Dagboger
fra hans
Rejser
i Gronland
l a n d s k e S e l s k a b s S k r i f t e r " , t. 5: 1927; L . D a l a g e r ,
b e n h a v n 1752; P . E g e d e ,
Efterretninger
om Gronland,
„Det
gr0n-
Relationer,
K0-
1739-53,
Gronlandske
K e b e n h a v n 1788.
�179
DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E
w ciągu następnych 60 l a t opuścili swoje domostwa i u d a l i się w drogę
wokół przylądka F a r e w e l l na południowy k r a n i e c zachodniego w y
brzeża .
W ponad 50 l a t później drogę Graaha przedłużył p o r u c z n i k Gustav
H o l m , który w 1884 r. posunął się dalej n a północ i spotkał n i e znaną
przedtem dużą grupę Eskimosów w rejonie zatoki Angmagssalik. Dał o n
opis i c h życia i k u l t u r y , spędzając wśród n i c h zimę polarną. Zarazem
zostało o d k r y t e ostatnie o g n i w o w długim łańcuchu osiedli eskimoskich
okalających Grenlandię. Zwrócić jeszcze można uwagę n a badania i o p r a
cowania O t t o Fabriciusa, H . Řinka i H . E. Saabyego .
6
7
Prawdopodobnie najstarsze osady ńa t y m wybrzeżu pochodzą z o k r e
su paleoeskimoskiego, t j . z pierwszego tysiąclecia naszej ery, ale arche
ologiczne p o s z u k i w a n i a ustaliły, że główna fala m i g r a c y j n a do w s c h o d
niej G r e n l a n d i i miała miejsce w X I V w . Wyruszyła ona z zachodniego
wybrzeża i po minięciu przylądka F a r e w e l l posuwała się n a północ,
w stronę Z i e m i C h r i s t i a n a I X , gdzie właśnie dotarł Gustav H o l m . P r z e
prowadzone przezeń badania ustaliły, że jeszcze wówczas Eskimosi A n g
magssalik n i e w y k a z y w a l i w całości swojej k u l t u r y z b y t w i e l k i c h różnic
od pobratymców z zachodniego wybrzeża. Pewne odrębności wyrażające
się głównie w ornamentyce i zdobnictwie sprzętów, ubiorów i obiektów
sztuki, które obecnie cechują Eskimosów wschodniogrenlandżkich, są
dziełem n i e więcej niż ostatnich 150 l a t .
8
W b r e w pozorom, wszystkie te zdawałoby się szalone przedsięwzięcia
odkrywcze miały racjonalne jądro, co zresztą n i e umniejsza zasług i c h
bohaterów. Zarówno b o w i e m kajaki j a k i umiaki,
dzięki swojej k o n
s t r u k c j i , doskonale są przystosowane do podróżowania i poruszania się
po a r k t y c z n y c h wodach. N i e lękają się a n i w y s o k i e j f a l i i sztormowej
pogody, a n i d r y f o w a n i a wśród m i e l i z n i lodów. Należy t u wyjaśnić, że
kajak służy przede w s z y s t k i m do polowań, szczególnie do połowu f o k
i morsów, a ongiś też i wielorybów; w północnej zaś Kanadzie także
do polowań n a k a r i b u . Natomiast umiak służył d a w n i e j do polowań n a
w i e l o r y b y , obecnie stał się środkiem t r a n s p o r t u i podróży, łatwym w o b
słudze i s t e r o w a n i u , t a k że b y w a określany m i a n e m kobiecej łodzi. Dziś
W. G r a a h , XJndersegelses
Reise til ostkysten
aj Gronland
Kebenhavn
1832.
O. F a b r i c i u s , Noiagtig
Beskrivelse
over alie Granlaendernes
Fangę
Redskaber
ved Saelhunde
Fangsten,
„Kongeliege D a n s k e
Videnskabernes-Selskabs
S k r i v t e r " , t. 5:1810; t e g o ż , Noiagtig
Beskrivelse
over Gronlands
Landdyr-,
Fugleog Fiskefangst,
ibidem, t. 6:1818; H . E . S a a b y e, Brudstykker
af en Dagbog,
holden i Granland,
O d e n s e 1816; H . R i n k, Eskimoiske
Eventyr
og Sagn, K o b e n h a v n
1866-1871; t e g o ż , Danish
Greenland,
its people
and its products,
L o n d o n 1877;
t e g o ż , The Eskimo
Tribes, „Meddelelser o m G r e n l a n ď , t. 11:1891.
6
7
8
К.
B i r k e t - S m i t h , The Eskimos,
L o n d o n 1936.
�MAREK ARPAD
180
KOWALSKI
kajaki i umiaki powszechnie zaopatrywane są w n i e w i e l k i e , lecz silne
m o t o r k i , przystosowane do eksploatacji n a wodach p o l a r n y c h . I c h n i e
z b y t wygórowana cena sprawia, że napęd mechaniczny jest szeroko obec
nie stosowany.
W każdym bądź razie badania przyniosły wkrótce z m ia ny n a wschod
n i m wybrzeżu w y s p y . H a n d l o w a i m i s y j n a stacja została założona w A n g
magssalik w 1894 г., a więc w 10 l a t po d o t a r c i u t a m p o r u c z n i k a H o l m a .
W 1925 r . część miejscowej ludności przeniosła się nieco bardziej n a pół
noc, n a d w i e l k i kompleks fiordów z w a n y cieśniną Scoreśby.
WYPRAWY I
BADANIA
Z końcem X I X w . rozpoczął się okres l i c z n y c h w y p r a w i i n t e n s y w
n y c h badań mających n a celu dokładne poznanie lądu — t a k wybrzeży,
j a k i wnętrza k r a j u . Dalsze o d c i n k i północnych p a r t i i wschodniego w y
brzeża zostały poznane i skartowane przez k o l e j n o p o sobie następujące
ekspedycje Holmberga, С. H . Rydera i G. C. A m d r u p a , które miały m i e j
sce u schyłku ubiegłego i n a początku obecnego s t u l e c i a . Przyniosły
one znaleziska w postaci starych domostw o d k r y t y c h n a Z i e m i Pearyego,
gdzie n a t r a f i o n o na ślady k u l t u r y paleoeskimoskiej. Badania t e dowiodły
istnienia w i e l k i e g o szlaku migracyjnego wiodącego z zachodu w y s p y ,
wokół przylądka F a r e w e l l , do okręgu Angmagssalik i ciągnącego się
jeszcze bardziej n a północ do Scoreśby Sund.
9
Pierwsza duża fala m i g r a c y j n a n a wschodnie wybrzeże w y s p y prze
biegała w X V I w . Jej w y n i k i e m było powstanie w okręgu Angmagssalik
dużego skupiska osiedli eskimoskich, których k u l t u r a miała niewątpliwe
związki z zachodnim wybrzeżem G r e n l a n d i i . Dalsi osiedleńcy p r z y b y l i
w X V I w . Nieco później miały miejsce następne r u c h y m i g r a c y j n e E s k i
mosów P o l a r n y c h , zamieszkujących tereny położone n a północ od E s k i
mosów zachodniogrenlandzkich, a wyszły one z okręgu T h u l e . Szlaki te
wiodły jednak n i e wokół przylądka F a r e w e l l , lecz przeciwnie, północ
n y m i brzegami w y s p y i dotarły do północnych wybrzeży cieśniny Sco
reśby, a więc w pobliże Eskimosów Angmagssalik, n i e zetknęły się wszak
że z n i m i . W przeciągu X I X w . t a n o w o przybyła ludność północno-wschodniej G r e n l a n d i i całkowicie wymarła, a o śladach i c h wędrówek
i pobycie n a Z i e m i Pearyego świadczą j e d y n i e znaleziska archeologiczne
i t r a d y c j a ustna pozostałej w okręgu T h u l e społeczności Eskimosów Po
l a r n y c h . Eskimosi wschodmogrenlandzcy (Angmagssalik) i i c h t r a d y c j e
С. H . R y d e r , Om den tidligere
eskimoiske
Bebyggelse
af Scoreśby
Sund,
„Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 17:1895; G . C . A m d r u p , The Former
Eskimo
Settlements
on the East
Coast of Greenland
Between
Scoresby
Sound
and the
Angmagssalik
district,
„Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 28:1909.
8
�DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E
181
k u l t u r o w e pochodzą więc z zachodniego wybrzeża w y s p y . I c h wędrówki
do obecnych siedzib stanowią zakończenie wielkiego szlaku migracyjnego
wiodącego z A l a s k i p o wschodnie krańce G r e n l a n d i i .
Eskimosi P o l a r n i są najbardziej n a północ wysuniętą grupą. Zajmują
t e r y t o r i u m położone między lodowcem H u m b o l d t a n a północy a zatoką
M e l v i l l e n a południu. Liczą około 400 osób. Podstawą i c h gospodarki są
p o l o w a n i a n a zwierzynę arktyczną — f o k i i morsy. Ongiś w pogoni za
wołami piżmowymi docierali n a wyspę Ellesrnere'a, a n a w e t do dalszych
zakątków tego archipelagu arktycznego. Żyją o n i w n a j t r u d n i e j s z y c h b o
daj w a r u n k a c h p o l a r n y c h . Noc z i m o w a t r w a t a m ponad 5 miesięcy, l o d y
zaś zalegają t a k długo, że l a t o p r a k t y c z n i e n i e istnieje. P o l a r n i Eskimosi
znali polowania z k a j a k i e m , rybołówstwo i p o l o w a n i e n a k a r i b u , ale
ciężkie w a r u n k i k l i m a t y c z n e częstokroć zmuszały i c h do porzucania t y c h
zajęć. Zostały one p o n o w n i e r e a k t y w o w a n e około 1864 г., gdy k i l k a r o
dzin eskimoskich z przylądka Ponds z w y s p y B a f f i n a przybyło do pół
nocnej G r e n l a n d i i p o podróży trwającej k i l k a l a t . W o w y m czasie i m i
gracja d o G r e n l a n d i i miała już charakter i n d y w i d u a l n y i ograniczała się
do w y p r a w i podróży k i l k u osób, w przeciwieństwie do znacznie wcześ
niejszych, masowych wędrówek.
Okręg Thule, zamieszkiwany przez P o l a r n y c h Eskimosów, leżący
w bezpośredniej bliskości kanadyjskiego archipelagu arktycznego, jest
bramą wiodącą z k o n t y n e n t u amerykańskiego w głąb G r e n l a n d i i . Tędy
prowadziły szlaki l i c z n y c h m i g r a c j i z K a n a d y do G r e n l a n d i i , wiodące
dalej n a południe w stronę zatoki M e l v i l l a , którymi n a zachodnie krańce
w y s p y p r z y b y l i p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów zachodniogrenlandzk i c h . W okręgu T h u l e zaczynały się też d r o g i n a wschodnie wybrzeża
wyspy, ciągnące się wzdłuż północnych brzegów G r e n l a n d i i .
Po raz pierwszy do P o l a r n y c h Eskimosów dotarła w 1903 r. w y p r a
w a Myliusa-Erichsena, zwana D a n i s h L i t e r a r y Greenland E x p e d i t i o n .
L u d V i g M y l i u s - E r i c h s e n urodził się 15 I 1872 r. w Kopenhadze. Całe swo
je życie poświęcił b a d a n i o m etnograficznym p r o w a d z o n y m wśród E s k i
mosów różnych części G r e n l a n d i i . W latach 1902-1904 przedsięwziął on
wyprawę badającą zachodnie wybrzeża w y s p y (była t o w s p o m n i a n a w y
żej D a n i s h L i t e r a r y E x p e d i t i o n ) . Dotarła ona do przylądka Y o r k i t a m
zetknęła się z Eskimosami P o l a r n y m i , pozostającymi do t e j p o r y poza
zasięgiem wpływów duńskich. W j e j skład wchodził między i n n y m i zna
n y ówczesny duński badacz p o l a r n y , h r a b i a H a r a l d v o n M o l t k e , i młody
podówczas K n u d Rasmussen, którego nazwisko stało się w późniejszych
latach osobnym rozdziałem w dziejach kontaktów D a n i i z Arktyką. M y lius-Erichsen zimę n a przełomie l a t 1903/1904 spędził wśród Eskimosów
przylądka Y o r k . Skartował on w t e d y wybrzeża tej części G r e n l a n d i i
i zebrał bogaty materiał etnograficzny dotyczący pochodzenia, h i s t o r i i
�182
MAREK ARPAD
KOWALSKI
i k u l t u r y Eskimosów P o l a r n y c h . Wśród w i e l u obiektów, które p r z y
wiózł do Konpenhagi, znajdowały się sanie, k o m p l e t y strojów i odzieży,
p r z y b o r y myśliwskie i wyposażenie domowe. W czasie z i m y na p r z y
lądku Y o r k nauczył się M y l i u s - E r i c h s e n obchodzić z p s i m i zaprzęgami:
kierować e s k i m o s k i m i psami i powozić saniami.
Sanie Eskimosów, i c h środek t r a n s p o r t u lądowego, rozpowszechnione
są n a całym z a m i e s z k i w a n y m przez t e n l u d obszarze — od wschodniej
G r e n l a n d i i do przylądka Czukockiego. Sanie eskimoskie, w przeciwień
s t w i e do indiańskich, zawsze mają d w i e płozy i są przystosowane d o
k i e r o w a n i a n i m i p o lodzie. Wszystkie i c h części są zazwyczaj łączone ze
sobą wiązaniami, a n i e w y c i n a n e w jednej desce, dzięki czemu sanie są
t a k elastyczne, że n a w e t p r z y dużym obciążeniu n i e łamią się podczas
podróży przez nierówności t e r e n u , p r z y p o k o n y w a n i u g r u d , wykrotów,
k r y i szczelin l o d o w y c h . Centralne k a n a d y j s k i e g r u p y Eskimosów w y
konują sanie nieco bardziej p r y m i t y w n e od grenlandzkich. N a w y s p i e
Baffiina i G r e n l a n d i i pojazdy te posiadają z tyłu, n a przedłużeniu płóz,
stojaki dla powożącego, pokład zaś o b u d o w a n y jest barierką wykonaną
z rogów j e l e n i c h l u b d r e w n a . C h r o n i t o ładunek przed ześliznięciem się
d o tyłu i pomaga p r z y s t e r o w a n i u saniami. Wśród zachodnich p l e m i o n
Eskimosów sanie używane są j e d y n i e do t r a n s p o r t u upolowanej z w i e r z y
n y i przewożenia łodzi przez pola lodowe, przed spuszczeniem j e j n a w o
dę. D l a zmniejszenia t a r c i a Eskimosi kanadyjscy zaopatrują płozy sań
w grube opony z zamrożonego t o r f u . Opony t a k i e każdego d n i a n a
cierane są wodą. Zamarzająca w o d a t w o r z y w t e n sposób cienką warstwę
lodu, t a k że n a w e t mała ilość psów p o t r a f i ciągnąć ciężki ładunek. E s k i
m o s i P o l a r n i w d a w n y c h czasach, z p o w o d u b r a k u drzewa, b u d o w a l i sa
nie z małych kawałków d r e w n a p r z y n i e s i o n y c h przez morze, długich k o
ści zwierzęcych i i n n y c h materiałów zastępczych. Psy były zaprzęgane
w wachlarz, a każde ze zwierząt miało wyznaczone, stałe miejsce. K i e
r o w a n o n i m i n i e cuglami, lecz j e d y n i e o k r z y k a m i i długim, r z e m i e n n y m
batem. N a lesistych terenach północnej K a n a d y p r e f e r o w a n y był i n n y
t y p zaprzęgu, l i n i o w y , w którym psy ustawione były w d w a równoległe
rzędy, z psem p r z e w o d n i k i e m n a czele.
1 0
Doświadczenia, które M y l i u s - E r i c h s e n zdobył w czasie p o b y t u wśród
Eskimosów Polarnych, wykorzystywał o n p r z y następnych podróżach.
Toteż gdy w 1906 r. k o l e j n a prowadzona przez niego ekspedycja opuści
ła Danię, n a pokładzie s t a t k u „Danmark" płynącego do G r e n l a n d i i znaj
dowały się sanie, ponad sto psów i trzech Grenlandczyków, którzy j a k o
j e d y n i uczestnicy w y p r a w y obok Myliusa-Erichsena m i e l i doświadczenie
L.
M y l i u s - E r i c h s e n ,
H.
v.
Moltke,
Grenland,
K J a b e n h a v n 1906.
�DUŃSKIE B A D A N I A
ARKTYCZNE
183
w posługiwaniu się p s i m i z a p r z ę g a m i . Ekspedycja „Dammark" była
czwartą spośród w y p r a w mających n a celu przebadanie północno-wschod
n i c h wybrzeży G r e n l a n d i i leżących pomiędzy 75° a 83° szerokości geo
graficznej, na północ od znanej już cieśniny Scoreśby. Liczyła ona
27 osób. W skład j e j wchodził L u d v i g M y l i u s - E r i c h s e n j a k o k i e r o w n i k ,
opiekujący się zarazem stroną etnograficzną przedsięwzięcia, k a r t o g r a
f o w i e Hagen i Johann Peter Koch, d w u m a l a r z y : A c h t o n F r i i s i A . B e r telsen, ornitolog, zoolog, b o t a n i k , hydrograf, meteorolog i w s p o m n i a n y c h
już trzech Grenlandczyków — pół k r w i Eskimosów: Jorgen B r o n l u n d ,
Tobias Gabrielsen i Gobwilsen.
u
W y p r a w a wyruszyła z K o p e n h a g i 24 czerwca 1906 r. Po krótkim p o
bycie n a I s l a n d i i opuściła ją 23 lipca i osiągnęła w końcu miesiąca g r a
nicę zasięgu l o d u pływającego, b y wreszcie 16 sierpnia dotrzeć do p r z y
lądka Bismarcka n a G r e n l a n d i i . Zimę uczestnicy w y p r a w y spędzili na
statku, choć już wcześniej, jesienią 1906 г., poczyniono p r z y g o t o w a n i a
do podróży saniami, w l u t y m zaś i m a r c u 1907 r. prowadzono obserwacje
naukowe n a najbliższych terenach. Celem ekspedycji było przemierzenie
wybrzeża długości około 800 m i l i prowadzenie w czasie marszu badań.
26 marca 1907 r . dziesięciu l u d z i i 90 psów ruszyło n a północ z bazy,
którą stanowił statek z pozostałymi nań uczestnikami ekspedycji. W y
p r a w a była podzielona n a cztery g r u p y : d w i e zasadnicze i d w i e pomoc
nicze. Te d w i e ostatnie powróciły n a statek p o zabezpieczeniu żywności
dla g r u p zasadniczych n a początkowym o d c i n k u szlaku. Pierwsza z g r u p
głównych składała się z Myliusa-Erichsena, k a r t o g r a f a Hagena i G r e n landczyka B r e n l u n d a , drugą zaś s t a n o w i l i k a r t o g r a f Koch, m a l a r z i etno
graf Bertelsen i Grenlandczyk Tobias Gabrielsen. G r u p a Kocha skiero
wała się bezpośrednio n a północ k u Z i e m i Pearyego i po sporządzeniu
map całego szlaku wróciła na statek 27 czerwca 1907 r. p o trzymiesięcz
nej podróży.
Przebieg w y p r a w y g r u p y Myliusa-Erichsena miał tragiczny koniec.
Wyruszyła ona początkowo n a zachód przez Zatokę Niepodległości i Cie
śninę Pearyego do Przylądka Glacier i w t e d y skierowała się k u Z i e m i
Pearyego. W drodze p o w r o t n e j , ze względu n a niesprzyjające w a r u n k i
M i a n e m Eskimosów określa się tubylczą ludność G r e n l a n d i i , zaś G r e n l a n d c z y k a m i n a z y w a n o od początków k o l o n i z a c j i mieszańców Eskimosów z Duńczykami.
O d 1953г., t j . od z n i e s i e n i a k o l o n i a l n e g o s t a t u s u w y s p y i j e j i n k o r p o r a c j i do D a n i i
j a k o p r o w i n c j i m a c i e r z y s t e j , obowiązuje j e d n a t y l k o n a z w a — G r e n l a n d c z y c y , n i e
zależnie od tego, c z y odnosi się do Eskimosów, Duńczyków c z y mieszańców, a n a l o
g i c z n i e do określeń: J u t l a n d c z y k — m i e s z k a n i e c J u t l a n d i i , Z e l a n d c z y k — m i e s z
k a n i e c Z e l a n d i i . T a k więc ludność w y s p y m a status Duńczyków, n a z w a G r e n l a n d
c z y k zaś określa pochodzenie l o k a l n e (np. P o l a k — W i e l k o p o l a n i n ) . M i a n o : E s k i
mos, używane j e s t w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . T u , G r e n l a n d c z y k o z n a c z a m i e
szańca.
1 1
�184
MAREK ARPAD
KOWALSKI
lodowe, zmuszona była spędzić l a t o n a d f i o r d e m duńskim. Jesienią g r u
pa próbowała przekroczyć f i o r d i osiągnąć jego przeciwległy brzeg, lecz
przedsięwzięcie n i e powiodło się. Długi i n i e p r z e w i d z i a n y p o b y t nad
f i o r d e m wyczerpał zapasy żywności — droga wokół niego była z b y t
t r u d n a . Pierwszy padł z głodu k a r t o g r a f Hagen, wkrótce p o n i m M y l i u s -Erichsen. J a k wykazały znalezione później n o t a t k i zmarł 25 listopada
1907 r. J e d y n i e bardziej o d p orny B r o n l u n d próbował przedzierać się sam
na południe. Dotarł o n d o płaskowyżu Lambetsland, gdzie dosięgnęła go
śmierć. Wczesną wiosną 1908 r. r a t u n k o w a ekspedycja Kocha odnalazła
jego zwłoki w małej j a s k i n i n a płaskowyżu. Znajdowały się p r z y n i m
wszystkie materiały zebrane podczas badań p r o w a d z o n y c h przez w y p r a
wę, a więc m a p y szlaku lądowego od przylądka Nordost R u n d i n g e n d o
przylądka Glacier, cenne zbiory, opracowania i n o t a t k i etnograficzne
i przyrodnicze .
12
D l a odnalezienia w s z y s t k i c h zaginionych członków g r u p y rząd duński
wysłał w 1909 r. ekspedycję n a s t a t k u „Alabama" p o d k i e r o w n i c t w e m
Ejnara Mikkelsena. Po p r z y b y c i u do G r e n l a n d i i M i k k e l s e n i jego t o w a
rzysz Iversen r u s z y l i w głąb k r a j u n a poszukiwanie z a g i n i o n y c h człon
ków ekspedycji „Danmark" i m i e l i powrócić n a statek 1 sierpnia 1910 r.
Obaj podróżnicy n i e s t a w i l i się w oznaczonym t e r m i n i e i „Alabama"
zmuszona pogarszającymi się w a r u n k a m i k l i m a t y c z n y m i zamierzała o d
płynąć w drogę powrotną. Statek uległ j e d n a k zmiażdżeniu przez lody.
Załoga uratowała się n a k r z e lodowej, gdzie znalazł ją statek w i e l o r y b niczy. Pięciu uczestników w y p r a w y w t e n sposób ocalało. M i k k e l s e n
i Iversen po 28 miesiącach wędrówki n a l o d o w y m płaskowyżu L a m b e r t sland odnaleźli ślady g r u p y i d o t a r l i d o zwłok Myliusa-Erichsena, Z n a
leźli o n i jego d z i e n n i k i i n o t a t k i . W y c z e r p a n i marszem i głodem prze
dzierali się z k o l e i w stronę wybrzeża, gdzie w l i p c u 1912 r. odnalazł o b u
statek n o r w e s k i . W czasie następnych w y p r a w M i k k e l s e n o w i udało się
zgromadzić obszerne materiały dotyczące dziejów Eskimosów wschodnie
go wybrzeża G r e n l a n d i i . Jego p u b l i k a c j e rzuciły dalsze światło n a h i s t o
rię k u l t u r y eskimoskiej .
13
M i m o tragicznego zakończenia, w i e l k i e były osiągnięcia n a u k o w e
w y p r a w y Myliusa-Erichsena. Badacze d o t a r l i dalej n a północ niż j a k i e
k o l w i e k poprzednie ekspedycje. P r a k t y c z n y m r e z u l t a t e m podróży było
skartowanie całej G r e n l a n d i i i potwierdzenie j e j wyspiarskiego cha
r a k t e r u . W w i e l u miejscach w y p r a w a znajdowała r u i n y chat eskimos
k i c h , świadczące o t y m , że północne wybrzeża wschodniej części w y s p y
12
that
Dokładny opis w y p r a w y
is Lonelier
Than
Ruin.
daje
The
j e d e n z j e j uczestników, A .
Mylius-Erichsen
Expedition
F r i i s,
to Greenland,
A
land
"The
I l l u s t r a t e d L o n d o n N e w s " , n r 3628:1908.
13
E. M i k k e l s e n ,
De
ostgranlandske
Eskimoers
Historie,
K o b e n h a v n 1934.
�DUŃSKIE B A D A N I A
185.
ARKTYCZNE
były ongiś zamieszkane. W y r a z e m wdzięczności ze strony społeczeństwa
duńskiego dla osiągnięć Myliusa-Erichsena jest jego p o m n i k wzniesiony
na pięknym, n a d m o r s k i m b u l w a r z e spacerowym Kopenhagi — L a n g e l i n i e .
Ze znalezisk ekspedycji „Danmark" n a uwagę załugują wodoszczel
ne u b r a n i a z foczej skóry, które myśliwy zakładał wyruszając k a j a k i e m
na łowy, h a r p u n y z bełtem, l i n y holownicze, stojaki do kajaków, p o d
s t a w k i pod l a m p y i miedziane naczynia przyniesione n a Grenlandię przez
wikingów i przejęte przez Eskimosów. Wszystkie t e sprzęty są charak
terystyczne szczególnie dla G r e n l a n d i i . I c h forma, materiał i technika
w y k o n a n i a n i e są spotykane wśród Eskimosów K a n a d y i A l a s k i , choć
istnieją oczywiście też p e w n e podobieństwa. Świadczą one o w y t w o r z e
n i u się n a w y s p i e odrębności k u l t u r o w y c h w stosunku do Eskimosów
k o n t y n e n t a l n y c h , a zarazem o łączności Eskimosów grenlandzkich, któ
r z y p r z y b y w s z y z k o n t y n e n t u n a teren obecnego d y s t r y k t u T h u l e , r u
szyli wzdłuż wybrzeży w y s p y zakładając wokół n i c h osady. P e w n e lo
kalne między n i m i zróżnicowanie jest w y n i k i e m b r a k u stałych k o n t a k
tów, dzięki czemu wytworzyły się p a r t y k u l a r n e różnice w późniejszych
w i e k a c h eskimoskiej kolonizacji G r e n l a n d i i .
1 4
Pozostałości k a m i e n n y c h domów i narzędzi ciągnęły się wzdłuż całe
go szlaku, który przemierzyła w y p r a w a Myliusa-Erichsena, od Przyląd
ka Bismarcka do Z a t o k i Niepodległości. Znacznie uboższe były ślady p o
b y t u Eskimosów n a Z i e m i Pearyego, co stanowiło dowód wcześniejszych
spostrzeżeń Myliusa-Erichsena i H o l m a , że tamtędy w p r a w d z i e wiódł
szlak m i g r a c y j n y łączący wybrzeża w y s p y , ale ta część k r a j u n i g d y nie
była t r w a l e zasiedlona.
K a m i e n n e chaty odnalezione przez Myliusa-Erichsena n a północno- w s c h o d n i m wybrzeżu G r e n l a n d i i identyczne są z t y m i , które spotkał
on n a wybrzeżu północno-zachodnim w czasie w y p r a w y do Eskimosów
P o l a r n y c h . Są t o b u d o w l e z k a m i e n i a , o ścianach uszczelnionych z zew
nątrz ziemią. Część f r o n t o w e j ściany i dachu jest ruchoma, tworząc w e j
ście do chaty. Dach w y k o n a n y jest z płaskich k a m i e n i ułożonych pozio
m o i spoczywających n a krawędziach ścian i podporach znajdujących
się wewnątrz b u d y n k u . W ścianie f r o n t o w e j , tuż n a d wejściem, z n a j d u
je się okienko przesłonięte cienką, wyprawioną skórą. O d wejścia do
wnętrza i z b y p r o w a d z i k o r y t a r z długości ok. 3 m , Obniżony o 50 cm
w stosunku do poziomu podłogi, stanowiąc zabezpieczenie przed dosta
n i e m się d o chaty zimnego powietrza. B u d o w l a t a k a jest z i m o w y m d o
m e m osiadłych społeczności eskimoskich.
Igloo
natomiast jest wznoszone t y l k o zimą w czasie wędrówek l u b
B i r k e t - S m i t h ,
The
t. 2:1928, C o p e n h a g e n — L o n d o n .
14
Greenlanders
of
the
Present
Day,
„Greenland",
�186
MAREK ARPAD
KOWALSKI
w y p r a w łowieckich, z bloków twardego, ubitego śniegu. Po w y b u d o w a
n i u polewane jest wodą, która zamarza wypełniając szczeliny między
poszczególnymi płytami, a przez t o c h r o n i przed dostępem zimnego p o
w i e t r z a . Igloo powszechne jest wśród Eskimosów kanadyjskich, będąc i c h
podstawową siedzibą w czasie z i m y . N a t o m i a s t n a G r e n l a n d i i s t a n o w i
ono w zasadzie p r o w i z o r y c z n e schronienie. D o m y kamienne wznoszone
są n a G r e n l a n d i i i Alasce. L a t e m , gdy Eskimosi przenoszą się d o n a m i o
tów, dach kamiennego d o m u b y w a zdejmowany dla jego p r z e w i e t r z e n i a
i oczyszczenia. Jesienią d o m b y w a p o p r a w i a n y i zajmowany ponownie,
często jednak przez inną już rodzinę — taką, która go najbardziej potrze
b u j e . Wszystkie b o w i e m t e b u d o w l e są wspólną własnością całej g r u p y .
N a m i o t y są l e t n i m schronieniem, do którego Eskimosi przenoszą się
z igloo bądź z domów k a m i e n n y c h . N a m i o t y mają kształt stożka. Miejsce
n a ognisko mieści się w pobliżu wejścia, b y d y m swobodnie mógł ucho
dzić n a zewnątrz. Przeciwnie b o w i e m niż indiańskie, n i e posiadają one
w wierzchołku o t w o r u d o u l a t n i a n i a się d y m u . N a m i o t w y k o n a n y jest
z pozszywanych skór k a r i b u , wołu piżmowego l u b f o k i albo niedźwiedzia
polarnego — zależnie od bogactwa f a u n y arktycznej konkretnego t e r y
torium.
KNUD
RASMUSSEN I JEGO
NASTĘPCY
Wszystkie dotychczasowe ekspedycje utorowały drogę do dalszych
bardziej już szczegółowych badań G r e n l a n d i i , k o n t y n u o w a n y c h w obec
n y m stuleciu. N a czoło w y b i j a się t u nazwisko Rasmussena.
K n u d Rasmussen urodził się 7 V I 1879 w Jakobshavn n a G r e n l a n d i i .
Ojciec jego był pastorem, z osiadłej n a w y s p i e duńskiej r o d z i n y ; p r o w a
dził wśród Eskimosów pracę misyjną. W żyłach Rasmussena płynęła też
eskimoska k r e w , gdyż jego b a b k a ze s t r o n y m a t k i była Eskimoską.
W latach 1903-1904 towarzyszył M y l i u s o w i - E r i c h s e n o w i i H a r a l d o w i
v o n M o l t k e w i c h w y p r a w i e do Eskimosów P o l a r n y c h (Polar Eskimos).
U r o d z o n y n a G r e n l a n d i i , znający w a r u n k i b y t u arktycznego i tubylczą
ludność w y s p y , podjął Rasmussen badania życia i k u l t u r y ludów p o l a r
n y c h . Wkrótce też rozpoczął samodzielną działalność eksploracyjną na t e
renie A r k t y k i , która przyniosła ogromne r e z u l t a t y i postawiła go w rzę
dzie n a j w y b i t n i e j s z y c h badaczy terytoriów p o l a r n y c h i znawców k u l t u
r y eskimoskiej.
Pierwszy okres był kontynuacją zapoczątkowanych przez M y l i u s a -Erichsena badań północnych g r u p mieszkańców G r e n l a n d i i . W latach
1906-1908 kierował Rasmussen wyprawą etnograficzną, która dotarła do
cieśniny Smitha, oddzielającej
wyspę Ellesmere'a
od G r e n l a n d i i .
W 1909 r. n a obszarach zajmowanych przez Eskimosów P o l a r n y c h została
�DUŃSKIE B A D A N I A
187
ARKTYCZNE
założona pierwsza m i s j a duńska. Już w r o k później Rasmussen zorgani
zował z pomocą późniejszego wielokrotnego towarzysza w y p r a w i zna
nego podróżnika polarnego, Petera Freuchena, stację handlową T h u l e
(Thule T r a d i n g Post), która w następnych latach stanowiła zaopatrze
niową oraz wyjściową i docelową bazę d l a l i c z n y c h , słynnych w y p r a w
Rasmussena, znanych j a k o T h u l e Expeditions. Doprowadziły one do do
kładnego poznania G r e n l a n d i i , życia i k u l t u r y j e j mieszkańców, a także
p o l a r n y c h ludów K a n a d y i A l a s k i i wniosły poważny wkład do duńskiej
i światowej etnologii. Miały fundamentalne znaczenie w badaniach pół
nocnej G r e n l a n d i i i j e j wschodniego wybrzeża między przylądkiem Fare
w e l l a Scoresby Sund, a też niemały w p ł y w n a rozwój etnograficznej
w i e d z y o Eskimosach.
W czasie w s z y s t k i c h n i e m a l w y p r a w i badań Rasmussen hołdował
eskimoskiej technice podróżniczej posługując się saniami i p s i m i zaprzę
gami. W y p r a w ogółem było siedem. Pierwsza z n i c h w 1912 r. wiodła
w poprzek grenladzkiego lądolodu, od wschodnich wybrzeży w y s p y do
Thule, dowodząc, że oprócz nadmorskiej drogi północnymi krańcami w y s
py, przez Ziemię Pearyego, m i g r a c y j n e szlaki Eskimosów mogły wieść
również i poprzez ląd, t r a k t e m znacznie krótszym .
15
D r u g a w y p r a w a T h u l e w 1917 r. przeprowadzała badania wybrzeży
północnej G r e n l a n d i i , między f i o r d a m i Sw. Jerzego i Longa. W j e j skład
wchodził Peter Freuchen, J o h a n n Peter K o c h , uczestnik Erichsenowskiej
ekspedycji „Danmark", j a k o geograf i geolog, oraz szwedzki p r z y r o d n i k
T h o r k i l d W u l f . W y p r a w a wykonała wszystkie zadania, w drodze p o
w r o t n e j zginął jednak z wyczerpania W u l f .
Najsłynniejsza była wszakże piąta w y p r a w a T h u l e w latach 1921-1924, która pod k i e r u n k i e m Rasmussena przemierzyła w i e l k i szlak w po
przek k o n t y n e n t u amerykańskiego', od zatoki Hudsona do Cieśniny Be
ringa. Po zbadaniu północnej G r e n l a n d i i w y p r a w a ta, n a saniach zaprzę
żonych w psy, przemierzyła 4 t y s . k m wzdłuż północnego wybrzeża A m e
r y k i . Rasmussen dotarł w czasie tej podróży do w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a l
n y c h p l e m i o n eskimoskich, zbierając wśród n i c h bogaty materiał etno
graficzny. Szczególne znaczenie ekspedycji leżało w poznaniu obszarów
znajdujących się n a północ i zachód od zatoki Hudsona. Dała ona też
pierwsze dokładne, całościowe i porównawcze spojrzenie n a życie i k u l
turę lądowych społeczności Eskimosów n i e związanych z morzem. W y
p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów grenlandzkich, a po p r z e j
ściu na k o n t y n e n t , wśród Eskimosów L a b r a d o r u , w y s p y B a f f i n a i Sout
hampton, a dalej Wśród Eskimosów I g l u l i k , K a r i b u , N e t s i l i k , Copper,
Mackenzie, P o i n t B a r r o w , Colville i Morza Beringa. Następnie Rasmussen
15
K. R a s m u s s e n ,
Min
Rejsedagbog,
K o b e n h a v n 1915.
�188
MAREK ARPAD
KOWALSKI
przeprawił się przez Cieśninę Beringa i prowadził badania wśród E s k i
mosów A z j a t y c k i c h n a przylądku Dieżniewa i Półwyspie C z u k o c k i m .
Pełne r e z u l t a t y piątej ekspedycji T h u l e zostały przedstawione w k o
l e j n y c h n u m e r a c h b i u l e t y n u "Report of the 5 t h T h u l e E x p e d i t i o n " , o p u
blikowanego w D a n i i w latach 1927-1932. Rasmussen prowadził jeszcze
d w i e następne w y p r a w y T h u l e , które t y m razem badały Eskimosów
grenlandzkich. Zmarł 21 X I I 1933 w Kopenhadze. Po jego śmierci T h u l e
przeszła w 1937 r. p o d bezpośrednią administrację rządu duńskiego.
Rasmussen zgromadził bogatą kolekcję materiałów dotyczących życia
i h i s t o r i i Eskimosów. W M u z e u m N a r o d o w y m w Kopenhadze istnieje
sala jego i m i e n i a zawierająca zebrane przezeń kolekcje, należące do n a j
bogatszych n a świecie. Zebrany materiał etnograficzny opublikował Ras
mussen w l i c z n y c h pracach poświęconych głównie opisowi obyczajów
badanego przez siebie l u d u . Pozostawił też bogatą spuściznę literacką
bazującą n a przekładach i opracowaniach m i t o l o g i i i pieśni Eskimosów .
16
Następcą Rasmussena został K a j B i r k e t - S m i t h , późniejszy w i e l o l e t n i
l i d e r duńskiej etnologii i j e j czołowa postać. W w i e k u 19 l a t przyłączył
się on do zoologicznej ekspedycji udającej się n a Grenlandię. Zetknąwszy
się z Eskimosami, poświęcił całą energię n a badanie i c h k u l t u r y .
W 1918 r. p o n o w n i e przybył n a zachodnie wybrzeże G r e n l a n d i i , p r o
wadząc szczegółowe badania w d y s t r y k c i e Egedesminde n a d jego miesz
kańcami . W 1921 г., g d y K n u d Rasmussen zorganizował piątą wyprawę
Thule, B i r k e t - S m i t h towarzyszył m u j a k o etnolog, podróżując przez d w a
l a t a o d p l e m i e n i a do p l e m i e n i a wśród mało znanych g r u p Eskimosów
i I n d i a n z a t o k i Hudsona. Z a poczynione t a m osiągnięcia n a u k o w e został
odznaczony przez R o y a l D a n i s h Geographical Society medalem Egedego, przez Swedish A n t h r o p o l o g i c a l Society medalem Andreego, przez
Francję — nagrodą A u g r a n d ( P r i x A u g r a n d ) .
11
B i r k e t - S m i t h podnosił, że Eskimosi są l u d e m posiadającym swoją
własną historię. Dzieje i c h przedstawiał j a k o jeden ciąg r o z w o j o w y o d
starożytności do czasów współczesnych. Prowadził wśród n i c h prace w e
wschodniej części A r k t y k i , badał zachodnie i c h g r u p y n a Alasce w p o
wiązaniu z historią ludów północnej A z j i : Samojedów, Jakutów i G i l j a ków. Był zarówno t e o r e t y k i e m , j a k i terenowcem. Rozważania swoje
przenosił n a znacznie szersze pole niż t y l k o G r e n l a n d i a czy północna
1 6
Wymienić
należy
havn
1905; Grenland
land,
Kobenhavn
Polarforsknigens
of the Eskimos
1 7
k i l k a prac.
langs
1925-1926; Fra
Saga,
Kobenhavn
to European
B i r k e t - S m i t h ,
K.
Polhavet,
Grenland
til
Ethnography
Nye
1919; Myter
Stillehavet,
1932; i w y d a n a
Civilization,
ser om G r e n l a n d " , t. 66:1924.
Rasmussen,
Kobenhavn
Mennesker,
од Sagn
Kobenhavn
pośmiertnie p r a c a ,
КвЪепfra
Gron-
1921-1925;
Adjustment
T o r o n t o 1935.
of
the
Egedesminde
District,
„Meddelel
�DUŃSKIE B A D A N I A
189
ARKTYCZNE
Kanada. Opisując n p . n i e w i e l k i e plemię Eskimosów K a r i b u znad. zatoki
Hudsona, przedstawia i c h j a k o l u d z i związanych z otoczeniem określa
jącym i c h b y t i życie, w p r o w a d z a do powszechnej h i s t o r i i całej l u d z
kości.
K a j B i r k e t - S m i t h był uczestnikiem w i e l u w y p r a w p o l a r n y c h i przez
długi czas k i e r o w n i k i e m D a n i s h - A m e r i c a n Alaska Expeditions. Przed
sięwzięcie t o zostało zapoczątkowane w latach trzydziestych obecnego
stulecia. W 1933 i 1948 r. badania były prowadzone n a obszarach p r z y
legających do cieśniny Księcia W i l l i a m a , zatoki B r i s t o l i K u s k o k w i n na
A l e u t a c h i w okręgu K o d i a k . W l a t a c h natomiast 1939 i 1949-1950 w y
p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów północnej A l a s k i — miesz
kańców terytoriów przyległych do Cieśniny Beringa, P o i n t B a r r o w i C o l v i l l e . Jeden z j e j uczestników, archeolog A . Larsen, natrafił w 1950 r.
na Alasce n a największe w świecie osiedle eskimoskie I p i u t a q , liczące
ok. 700 domostw i 550 grobów.
Archeologiczne badania k u l t u r y eskimoskiej zapoczątkował wszak
że w latach trzydziestych i n n y Duńczyk, T h . Mathiassen, który prowadził
poszukiwania na G r e n l a n d i i wśród g r u p zachodnich i Angmagssalik,
a także n a k o n t y n e n c i e amerykańskim. Był o n zresztą uczestnikiem rasmussenowskiej F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n , a także brał udział W następnych
d w u w y p r a w a c h Rasmussena .
Przeciwne natomiast krańce lądu amerykańskiego badała w 1954 r.
D a n i s h - A m e r i c a n E x p e d i t i o n , przebywając wśród Eskimosów I g l u l i k i L a
bradoru.
18
19
Z obecnych wreszcie etnografów duńskich zajmujących się problema
m i k u l t u r ludów p o l a r n y c h , wymienić należy Helgę Larsena, k i e r o w n i k a
Działu Etnograficznego M u z e u m Narodowego w K o p e n h a d z e , i Jorgen a Meldgaarda, k i e r o w n i k a sekcji ludów p o l a r n y c h tegoż Działu, z pocho
dzenia zresztą E s k i m o s a . Zagadnieniom badania k u l t u r eskimoskich
poświęcone jest pismo w y d a w a n e w Kopenhadze: „Meddelelser o m
Grenland".
20
21
18
B i r k e t - S m i t h ,
historie,
1 9
Notes,
ibidem,
Th. Mathiassen,
t. 6; N e w Y o r k
Greenland
Expedition,
Eskimos,
tern
Report
Eskimos.
H. L a r s e n ,
„Meddelelser
Bidrag
til Kap
Some
Specimens
from
1929; Trie Archaelogical
„Meddelelser
Angmagssalik
2 0
Forelabigt
Farvel-Distrikternes
ibidem,
om Gronland",
t. 92:1933; Archaelogical
of the 5th Thule
Dodemandsbugten
om G r e n l a n d " ,
the Bering
Collection
Expedition,
an Eskimo
t. 102:1934; i
Sea Culture,
Meldgaard,
Nordboerne
i Gronland,
Indian
of the Cambridge
t. 74:1929; Prehistory
Collections
from
East
of
the
the
Wes
t. 10:1930, K e b e n h a v n .
settlement
tegoż,
on Clavering
Eskimokulturen,
1965.
2 1
Kultur-
t. 53:1917.
K o b e n h a v n 1964.
Island,
Kobenhavn
�190
MAREK ARPAD
WYNIKI
KOWALSKI
B A D A N DUŃSKICH. O B S Z A R Y
KULTUROWE
Badania prowadzone wśród Eskimosów stanowią niewątpliwie n a j
większy wkład D a n i i w etnologię światową. T a k j a k terenowa etnogra
f i a b r y t y j s k a i francuska koncentrowały się n a badaniach ludów A f r y k i
i Oceanii, amerykańska zaś szukała materiałów wśród I n d i a n własnego
k r a j u , t a k Duńczycy z w r a c a l i uwagę n a tereny a r k t y c z n e i rzec można
n i e m a l zmonopolizowali etnografię Eskimosów. D a l i o n i szereg prac p o
święconych k u l t u r z e tego północnego l u d u , zarówno szczegółowych, d o
tykających poszczególnych działów k u l t u r y , j a k i rozważań teoretycz
n y c h , podejmujących p r o b l e m pochodzenia Eskimosów i i c h związków
z sąsiednimi l u d a m i .
Całość ludności eskimoskiej oblicza się n a około 70 t y s . osób, z czego
Grenlandię zamieszkuje 34 tys., Kanadę 10 tys., Alaskę 26 tys., a Półwy
sep Czukocki w ZSRR 1 t y s . osób. Populacja eskimoska rozproszona
jest n a przestrzeni ponad 10 t y s . k m wzdłuż arktycznego wybrzeża A m e
r y k i i A z j i . Poza d w o m a wyjątkami, k u l t u r a tego l u d u ściśle związana
jest z morzem. Oczywiście surowe w a r u n k i k l i m a t y c z n e głębi lądolodu
grenlandzkiego czynią t e n obszar niemożliwym do zamieszkania, ale n a
w e t n a k o n t y n e n c i e amerykańskim Eskimosi n i e zakładają zasadniczo
osiedli w głębi lądu. M o r z e i żyjące w n i m zwierzęta, głównie f o k i , t w o
rzą podstawę egzystencji Eskimosów, n i e t y l k o dając pożywienie, lecz
i surowce o szerokim zastosowaniu. Tłuszcz ssaków m o r s k i c h jest n i e
zbędnym p a l i w e m używanym d o l a m p i gotowania, liczne utensylia, w y
posażenie domowe i myśliwskie uzyskiwane są ze skór i kości fok, morsów
i i n n y c h zwierząt. T r y b życia Eskimosów i l u s t r u j e najwyższy stopień
przystosowania do otoczenia geograficznego.
Można wyróżnić najogólniej t r z y t y p y k u l t u r y eskimoskiej w zależ
ności od położenia geograficznego: region k u l t u r y a r k t y c z n e j , subarktycznej i polarnej ( h i g h - a r c t i c )
22
T y p k u l t u r y a r k t y c z n e j obejmuje obszary leżące n a północ od kręgu
polarnego, rozciągające się od zachodniej G r e n l a n d i i aż po północną
Alaskę. K l i m a t powoduje stałe zlodowacenie morza zimą, t a k że niezbę
dne staje się używanie do podróży sań z p s i m i zaprzęgami, połów f o k
zaś o d b y w a się pod lodem, p r z y otworach, które te zwierzęta w y d m u
chują w p o k r y w i e lodowej d l a zapewnienia sobie dostępu t l e n u . L a t e m
natomiast p o l o w a n i a n a f o k i i w i e l o r y b y odbywają się n a o t w a r t y c h w o
dach. Służą do tego łodzie: kajaki i umiaki. Jesienią Eskimosi polują n a
k a r i b u , zajmują się też połowem pstrągów w m i e j s c o w y c h rzekach.
T y p k u l t u r y subarktycznej charakterystyczny jest d l a południowej
G r e n l a n d i i i południowej A l a s k i . Jest t o strefa zazwyczaj sztormowej
2 2
B i r k e t - S m i t h , The
Eskimos...
�DUŃSKIE B A D A N I A
191
ARKTYCZNE
pogody i stosunkowo łagodniejszego k l i m a t u , t a k że zimą lód n i g d y n i e
zalega przez długi czas. W t y c h w a r u n k a c h sanie są m n i e j użyteczne, n a
tomiast niezbędnym środkiem t r a n s p o r t u i komunikacjd staje się kajak
1 u m i a k . Polowania p r z y użyciu t y c h łodzi n a zwierzynę morską stanowią
podstawowe zajęcia tamtejszych społeczności w e w s z y s t k i c h porach r o k u .
T y p k u l t u r y polarnej ogranicza się do jednego t y l k o małego obszaru,
d y s t r y k t u T h u l e w północnej G r e n l a n d i i . S u r o w y k l i m a t powoduje, że
w i e l k i zespół fiordów tamtego t e r e n u zawsze jest zamarznięty z wyjąt
k i e m najwyżej miesiąca w r o k u . Dlatego też charakterystyczne m e t o d y
polowań l e t n i c h n a f o k i i m o r s y p r z y użyciu kajaka zostały zarzucone
przez tamtejszą ludność, z wyjątkiem sporadycznych w y p r a w . Głównym
zajęciem stał się połów f o k i morsów pod lodem.
Wszystkie t e f o r m y k u l t u r y związane są z wybrzeżem. T y l k o g r u p a
Eskimosów K a r i b u zamieszkujących Ziemię B a r r e n a n a zachód o d za
t o k i Hudsona oderwana jest od morza. I n n a mała g r u p a Eskimosów lą
d o w y c h zamieszkuje wnętrze A l a s k i .
P O C H O D Z E N I E I ROZWÓJ K U L T U R Y E S K I M O S K I E J
P y t a n i a m i , na które szukali odpowiedzi duńscy etnolodzy, był p r o
blem pochodzenia Eskimosów oraz ustalenia ciągu rozwojowego i c h k u l
t u r y . Badania l i n g w i s t y c z n e dowiodły, że rozwój języka n i e z n a j d u j e
żadnych podobieństw do i n n y c h . Również cechy b u d o w y antropologicz
nej n i e dają w t y m względzie gotowej odpowiedzi. Eskimosi są w z r o s t u
średniego l u b poniżej średniego, acz n i e t a k niscy, j a k się zazwyczaj
przypuszcza, o krępej b u d o w i e ciała. Włosy mają proste i czarne, skórę
żółtobrązową, szerokie t w a r z e i długie, a wąskie czaszki. Niektóre cechy
ich wyglądu zbliżają Eskimosów w p e w n y c h detalach do m o n g o l o i d a l n y c h ludów północnej A z j i , inne natomiast elementy wykazują zbieżność
z indiańskimi .
Dane archeologiczne i etnograficzne oraz analiza wierzeń i legend
wskazują, że w p i e r w s z y m z n a n y m okresie, z w a n y m protoeskimoskim,
p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów z a j m o w a l i się p o l o w a n i a m i i rybołów
s t w e m zamieszkując brzegi rzek i jezior, podobnie j a k dzisiejsze plemię
K a r i b u . P e w n e znaleziska pochodzące z T r a i l Creek z wnętrza półwyspu
Seward n a Alasce, reprezentujące okres protoeskimoski sprzed ponad
2 tys. l a t p.n.e., mogłyby świadczyć już o ówczesnych związkach tego
l u d u z morzem. Były to j e d n a k raczej k o n t a k t y przypadkowe. Wszelako
23
23
Mathiassen,
The question
of the origin
c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; H . P. S t e e n s b y ,
of the Origin
of the Eskimo
Culture,
of Eskimo
culture,
„The A m e r i
An Anthropogeographical
„Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 53:1917.
Study:
�192
MAREK ARPAD
KOWALSKI
adaptacja do gospodarki m o r s k i e j nastąpiła dosyć wcześnie — w t e d y to
właśnie rozpoczęły się pierwsze przybrzeżne połowy f o k i wielorybów.
Początki k u l t u r y eskimoskiej związanej z wybrzeżem przypadają n a
okres paleoeskimoski, t j . pierwsze tysiąclecie n.e. Wymienić t u można
cztery kolejne jego f o r m y : K a c h e m a k dla południowej A l a s k i , I p i u t a q
dla A l a s k i północnej, Sarqaq w e wschodniej Kanadzie, Labradorze i G r e n
l a n d i i , oraz Dorset z t y c h samych terenów. Kulturę Kachemak z w y s p
A l e u c k i c h j a k o przejściową między okresem protoeskimoskim a paleoesk i m o s k i m , można datować na 2 tys. l a t p.n.e. Podobny l u b nieco t y l k o
młodszy w i e k zdają się mieć znaleziska k u l t u r y Sarqaq ze wschodniej
K a n a d y . K u l t u r y I p i u t a q i Dorset są znacznie późniejsze, zawierając się
w granicach l a t 1000 p.n.e. — 1000 n.e. Paleoeskimoskie narzędzia k a
mienne w y r a b i a n e były powszechnie z wiórów k a m i e n n y c h , pojawiają
się jednak różnice w sztuce poszczególnych faz tego okresu. D l a k u l t u r y
I p i u t a q charakterystyczne są w i z e r u n k i zoomorficzne przedstawiane n a
narzędziach w postaci rytów. Podobne m o t y w y można odnaleźć n a S y
b e r i i . O r n a m e n t y k a i zdobnictwo k u l t u r y Dorset z i n t e r i o r u ogranicza się
do dosyć p r y m i t y w n y c h , s u r o w y c h nacięć. Natomiast w y d a j e się, że w e
w c z e s n y m okresie paleoeskimoskim sztuka p r a k t y c z n i e nie istniała.
Pierwsze wyraźne ślady przystosowania się Eskimosów do morza p o
chodzą z A l a s k i . F o l o w a n i a n a w i e l o r y b y z o t w a r t y c h łodzi d r e w n i a n y c h
obciągniętych skórą, p r z y użyciu harpunów zaopatrzonych w pływaki,
stwierdzone najwcześniej w Cieśninie Beringa, dały początek o k r e s o w i
neoeskimoskiemu. Wśród n o w y c h elementów należy zwrócić uwagę na
p o j a w i e n i e się c e r a m i k i (garncarstwa), acz n i e z b y t jeszcze zaawansowa
nej, i gładzonych narzędzi k a m i e n n y c h , które wyparły krzemienne wióry
n i e obrabiane z b y t dokładnie. P o j a w i a się rozwinięta sztuka dekoracyjna
i plastyczna. Najwcześniejszą fazę stanowią k u l t u r y O k v i k i M o r z a Be
r i n g a (Old B e r i n g Sea Culture), charakteryzujące się g o d n y m u w a g i i d o
syć rozwiniętym s t y l e m sztuki mającym związki ze sztuką I p i u t a q .
W czasie d w u faz środkowych, P u n u k i B i r n i k , sztuka p r z y b i e r a bardziej
sztywne f o r m y . Ostatnią fazę stanowi k u l t u r a T h u l e . W przeciwieństwie
do wcześniejszych faz k u l t u r o w y c h okresu neoeskimoskiego, f o r m y póź
niejsze rozprzestrzeniały się aż p o L a b r a d o r i Grenlandię. N a w y s p i e t e j
rozwój k u l t u r y neoeskimoskiej n a wybrzeżu zachodnim przypada n a lata
500-1800, n a wybrzeżu w s c h o d n i m zaś na lata 1000-1900.
Niezależnie od czysto p a r t y k u l a r n y c h zmian, k u l t u r a T h u l e będąc
ostatnią fazą okresu neoeskimoskiego m a kontynuację aż do dzisiejszych
d n i , t a k w G r e n l a n d i i , j a k i n a Alasce. W Alasce, częściowo jako r e z u l
tat wpływów indiańskich, wykształciła się k u l t u r a l o k a l n a T i k e r a q , na
G r e n l a n d i i zaś uformowała się k u l t u r a Ignugsuk, będąca w y n i k i e m k o n
taktów ze s k a n d y n a w s k i m i p r z y b y s z a m i . Rozwój t e j ostatniej nastąpił
�DUŃSKIE B A D A N I A
ARKTYCZNE
.193
między X I I a X V I w . W Kanadzie jednakże k u l t u r a T h u l e upadła pod
wpływem z m i a n niesionych przez plemiona eskimoskie posuwające się
z i n t e r i o r u k u północy. N a obszarach t y c h p o l o w a n i a n a w i e l o r y b y n i e
są już p r a k t y k o w a n e , n a f o k i zaś odbywają się t y l k o zimą przy o t w o r a c h
w lodzie. J e d y n y m mieszkaniem w t y m sezonie jest śnieżna chata —
igloo, niespotykane są natomiast w Kanadzie domostwa z i m o w e wznoszo
ne z k a m i e n i .
Jedną z najbardziej e f e k t y w n y c h dziedzin k u l t u r y Eskimosów jest
sztuka. Do niedawna, w przeciwieństwie do wcześniej poznanych osią
gnięć a r t y s t y c z n y c h ludów A f r y k i i Oceanii, sztuka Eskimosów znana
była j e d y n i e wąskiemu g r o n u fachowców i badaczy k u l t u r polarnych.
Szerszy rozgłos zyskała dopiero po I I w o j n i e światowej w r a z z pełnym
włączeniem obszarów a r k t y c z n y c h w orbitę gospodarki światowej. Z m i a
n y ekonomiczne wprowadzane przez Danię w życie Eskimosów i włącza
n i e i c h w krąg c y w i l i z a c j i zachodniej spowodowały n a t u r a l n y m biegiem
rzeczy komercjalizację sztuki i przeznaczenie j e j wyrobów n a r y n e k zew
nętrzny.
Sztuka plastyczna wśród Eskimosów wyraża się w rzeźbie i m a l a r
stwie. Szczególnie t a pierwsza, określana j a k o sztuka małych f o r m , po
siada odległy rodowód. Liczne j e j o b i e k t y współczesne mają wyraźne n a
wiązania tematyczne, s t y l o w e i f o r m a l n e do k u l t u r y I p i u t a q okresu paleoeskimoskiego, jeszcze bardziej widoczne koneksje łączą ją z fazami O k v i k ,
Punuk i Birnik .
Ponieważ w y r o b y rzeźbiarskie towarzyszyły Eskimosom w i c h w ę
drówkach, zatem r o z m i a r y statuetek były n i e w i e l k i e . Były t o przeważnie
a m u l e t y i fetysze. Wreszcie materiał rzeźbiarski dostarczany przez p r z y
rodę w małych f o r m a c h -— kości zwierzęce, kły morsów, r o g i reniferów,
steatyt, d r e w n o z kawałków w y r z u c a n y c h przez morze — narzucał w i e l
kość i r o z m i a r y wytworów.
24
Większość przedmiotów sztuki miało charakter u t y l i t a r n y , określony
przez surowe w a r u n k i życia. Przedstawiają one n i e t y l k o l u d z i i z w i e
rzęta, lecz również i fantastyczne s t w o r y , znane j e d y n i e z opowieści bądź
powstałe w i m a g i n a c j i twórców. B l i s k i e obcowanie Eskimosów z p r z y
rodą i t r u d n e w a r u n k i b y t o w a n i a sprawiały, że sztuka spełniała funkcje
magiczne. B y t społeczności uzależniony był o d obfitości u p o l o w a n y c h
fok, morsów, wielorybów, k a r i b u , niedźwiedzi i ptaków. F i g u r k i zwierząt
miały sprowadzać pomyślne łowy. Wynikało t o z przekonania, że w y k o
nanie w i z e r u n k u jakiejś postaci pomaga j e j zmaterializować się, napędza
ją p o d h a r p u n myśliwego, a zatem zapewnia pożywienie. Fantazyjne
t w o r y t o duchy morza, zwierząt, d u c h y opiekuńcze. D o n i c h t o zwracali
2 4
13 —
B i r k e t - S m i t h ,
Etnografia Polska, XVI/1
The
Eskimos...
�194
MAREK ARPAD
KOWALSKI
się Eskimosi z o f i a r a m i i prośbami o pomyślność. I n n e znów rzeźby skła
dane n a grobach przodków, przedstawiały p r z e d m i o t y użytku codzien
nego, b y służyły zmarłym t a k dobrze j a k oryginały. Te ostatnie były
z b y t cenne dla żywych, b y oddawać j e zmarłym.
Interesująca była filozofia sztuki eskimoskiej. Niedźwiedź jest god
n y m p r z e c i w n i k i e m myśliwego, dostarcza skóry, mięsa, tłuszczu. Dlatego
w y k o n y w a n i e jego rzeźb t o hołd złożony zwierzęciu, a zarazem zabieg
magiczny mający ułatwić jego u p o l o w a n i e . Podobnie f o k i i m o r s y . R y b
natomiast n i e rzeźbiono z b y t często, gdyż uważano j e za stworzenia niż
szego rzędu. Co więcej, artysta, który wykonał w i z e r u n e k określonego
zwierzęcia, n i e rzeźbił go powtórnie, gdyż już go przedstawił, podejmował
n a t o m i a s t i n n y temat. Twórca eskimoski n i e p o w t a r z a więc t y c h samych
wzorów.
Zwierzęta rzeźbione bywały w scenach z życia, p r z y c z y m a r t y s t a
przedstawiał t y l k o to, co widział. Jeśli t e m a t obrazował fokę w m o r z u ,
wówczas rzeźbiono t y l k o wynurzoną n a d powierzchnię część zwierzęcia.
Otaczająca ją t a f l a w o d y stanowiła poziomą płaszczyznę rzeźby. B l i s k i e
obcowanie z przyrodą, doskonała znajomość zwyczajów i a n a t o m i i z w i e
rząt oparta n a codziennej obserwacji sprawiały, że sztuka eskimoska
przekazywała w i e r n i e kształt i r u c h m o d e l u . S t y l rzeźb określony był
t r y b e m życia. N i e są one naturalistyczne. Stanowią p o r t r e t g a t u n k u z p o d
kreśleniem cech najbardziej i s t o t n y c h dla p i e r w o w z o r u . Rzeźbiarz nada
wał s w o i m dziełom zasadnicze kształty, wyrażając ideę zwierzęcia —
p r z e d m i o t u p o l o w a n i a i źródła pożywienia. E l i m i n o w a n e były szczegóły
podrzędne i m n i e j istotne.
Częstym m o t y w e m sztuki był człowiek: myśliwy, k o b i e t a z dzieckiem,
sceny z polowań, podróży. Rzeźbiarz eskimoski wykonywał to, co „ z o
baczył" w t w o r z y w i e . K o n k r e t n y kamień czy kość „ m ó w i ł y " artyście,
co się w n i c h k r y j e . Trzeba było t y l k o wydobyć z n i c h zaklętą w środku
postać, a więc odrzucić niepotrzebne kawałki surowca.
N i e wiadomo, czy wszystkie rzeźby służyły celom m a g i c z n y m . N i e
wątpliwie oprócz u t y l i t a r n e g o znaczenia kultowego, twórczość służyła też
celom estetycznym. Zadziwiająco duża ilość rzeźbiarzy może być po czę
ści wytłumaczona koniecznością odprężenia psychicznego. Napięcie w y
wołane przez długą noc polarną szuka ujścia d l a energii i aktywności
realizujących się w pracy artystycznej wobec b r a k u możliwości k o n c e n
t r o w a n i a się n a i n n y c h czynnościach .
25
Rzeźba jest też opowieścią, z m a t e r i a l i z o w a n i e m legend i podań. S k r a j
n i e t r u d n e w a r u n k i b y t u arktycznego zaludniały świat d u c h a m i i s t w o
r a m i wpływającymi n a życie l u d z k i e , które trzeba było skłonić d o p r z y 2
5
Tamże.
�DUŃSKIE B A D A N I A
ARKTYCZNE
195
c h y l n e j działalności d l a człowieka. Stąd w y k o n y w a n i e l i c z n y c h rzeźb k u
czci o w y c h duchów.
Zane są też p r z y p a d k i t w o r z e n i a n o w y c h obiektów przedstawiają
cych rzeczy n i e znane e s k i m o s k i e m u światu: niektóre g a t u n k i zwierząt,
ptaków, drzew, w y k o n y w a n y c h j e d y n i e na podstawie zasłyszanych opo
wiadań i opisów. Zadziwiająco t r a f n e odbicie rzeczywistości w t y c h rzeź
bach i f a k t istnienia w t r a d y c y j n e j i k o n o g r a f i i motywów fantastycznych,
wszystko t o wskazuje, że rzeźba eskimoska n i e była j e d y n i e k o p i o w a n i e m
n a t u r y dostrzegalnej gołym o k i e m , lecz wynikała z wyobraźni podporząd
k o w a n e j k u l t u r z e tego l u d u .
D o n i e d a w n a używano dosyć p r o s t y c h narzędzi. Ongiś był t o k r z e
mień, którym obłupywano i ścierano surowiec, później narzędzia m e t a
lowe, w y k o n y w a n e przez samych twórców. D o drążenia otworów służył
świder: łuk, n a którego cięciwę zakładano metalowe wiertło. Jego tępy
koniec rzeźbiarz trzymał w ustach. R u c h y łuku powodowały obrót w i e r
tła, które drążyło otwór. Rzeźba szlifowana była opiłkami m e t a l o w y m i ,
następnie zanurzana n a k i l k a d n i w o l e j u , a wreszcie p o k r y w a n a tłusz
czem foczym p r z y pomocy dłoni, dzięki czemu otrzymywała gładką,
błyszczącą l e k k o powierzchnię.
T r a d y c y j n y m materiałem m a l a r s k i m była u Eskimosów skóra ssa
ków m o r s k i c h bielona r o z t w o r e m u z y s k a n y m z surowców m i n e r a l n y c h
l u b s u r o w a skóra k a r i b u . M o t y w y malarskie były podobne do rzeźbiar
skich, a więc a n t r o p o - i zoomorficzne, sceny z życia codziennego, p o l o
wań, podpatrzone sceny rodzajowe, obyczaje zwierząt. Dominował k o l o r
czerwony i czarny. Czerwień u z y s k i w a n o przez moczenie w wodzie bryłek
r u d żelaza. Po o d p a r o w a n i u w o d y , brązowoczerwoną maź mieszano z tłusz
czem w i e l o r y b i m l u b foczym, otrzymując pożądany b a r w n i k . Czerń p r o
d u k o w a n o z sadzy gromadzącej się n a dnie l a m p , w których palono tłusz
czem f o k i morsów, a używanych d o oświetlania domostw. S p e c j a l n y m i
nożyczkami w y c i n a n o w skórze w z o r y , n a które nakładano f a r b y łopat
k a m i kościanymi l u b d r e w n i a n y m i . B a r w n i k rozprowadzano pędzlami
z włosia niedźwiedzia polarnego. Kreślono n i m i też l i n i e i k o n t u r y postaci.
R y s u n k i , j a k się przypuszcza, mogły być rodzajem pisma p i k t o g r a ficznego, zawierającym wskazówki o najlepszych miejscach polowań,
o p o j a w i e n i u się z w i e r z y n y , przynoszące n o w i n y i wiadomości, o p o w i a
dające wreszcie legendy i dzieje g r u p y .
26
Rzeźbą i m a l a r s t w e m z a j m o w a l i się n a ogół mężczyźni. K o b i e t y n a
t o m i a s t sporządzały skórzaną odzież ze skór f o k i , zdobiąc ją różnobarw
n y m i a p l i k a c j a m i i o r n a m e n t a c y j n y m i ściegami ze ścięgien w i e l o r y b i c h .
Interesujące okazy s z t u k i eskimoskiej, zgromadzone przez duńskich
26
Tamże.
Por. prace T h . Mathiassena.
�196
MAREK ARPAD
KOWALSKI
badaczy i podróżników, znajdują się w M u z e u m N a r o d o w y m w K o p e n
hadze. O d Eskimosów P o l a r n y c h pochodzą f i g u r k i morsów i wielorybów
w y k o n a n e z kości, pełniące rolę amuletów. Podobnego rodzaju rzeźby
o r e l i g i j n o - m a g i c z n y m znaczeniu zebrano wśród Eskimosów zachodniogrenlandzkich, wśród których znaleziono ponadto maski noszone p o d
czas ceremonii p l e m i e n n y c h . B r a k wszakże bliższych d a n y c h n i e pozwa
la n a dokładne określenie 'celów użycia t y c h masek . Jest też kolekcja
zebrana wśród Eskimosów Angmagssalik, ze wschodniego wybrzeża w y s
py, zawierająca kościane a m u l e t y i d r e w n i a n e f i g u r k i przedstawiające złe
duchy i s t w o r y . Rzeźby t e w y k o n y w a n e były przez złych l u d z i , złośli
w y c h , dla sprowadzenia śmierci n a wrogów. Wszakże t a k m a l a r s t w o j a k
rzeźbiarstwo i snycerstwo najwyższy poziom osiągnęło na Alasce, gdzie
w w i e l u przypadkach t o pierwsze staje się rodzajem pisma obrazkowego.
N i e k i e d y prace t e służą celom magicznym, choć b y w a i t a k , że pozostają
czystą dekoracją. O r n a m e n t y n a rzeźbach i przedmiotach użytkowych
cięte są zarówno w f o r m i e zdobniczej, geometrycznej, j a k też w postaci
scen z życia codziennego , l u d z i , zwierząt.
27
1
Podobieństwo kształtów, f o r m i s t y l u w obiektach pochodzących
z A l a s k i , K a n a d y i G r e n l a n d i i jest j e d n y m z dowodów mówiących
o wspólnym pochodzeniu k u l t u r y eskimoskiej, mającej źródła chronolo
gicznie wcześniejsze od zasiedlenia G r e n l a n d i i przez Eskimosów, oraz
o j e j fazach r o z w o j o w y c h występujących zasadniczo równolegle w cza
sie n a całym obszarze A r k t y k i .
PRZEGLĄD SPOŁECZNOŚCI E S K I M O S K I C H
W o p a r c i u o różnice językowe, odrębności wyrażające się w k u l t u r z e
m a t e r i a l n e j , duchowej i społecznej Eskimosów, udało się ustalić i c h p o
dział n a 17 g r u p : Eskimosi Aleuccy, Pacyficzni, Azjatyccy, Cieśniny B e
ringa, C o l v i l l e i P o i n t B a r r o w zamieszkują Alaskę i Syberię. Wśród
Eskimosów k a n a d y j s k i c h rozróżnia się g r u p y Mackenzie, Copper, N e t silik, K a r i b u , I g l u l i k , S o u t h h a m p t o n , S o u t h B a f f i n l a n d e r s i Labradorską.
Wreszcie Eskimosi grenlandzcy dzielą się n a Polarnych, zachodniogrenl a n d z k i c h i wschodniogrenlandzkich (Angmagssalik) .
28
Mieszkańcy Aleutów są dosyć daleko s p o k r e w n i e n i z Eskimosami pod
względem językowym. K u l t u r o w o natomiast, w r a z z Eskimosami Pacy
f i c z n y m i (plemiona Chugach i K o d i a k ) tworzą oddzielną grupę. T a k n p .
i c h kajaki posiadają d w a o t w o r y dla myśliwych, polowanie na w i e l o r y b y
odbywało się za pomocą oszczepu o z a t r u t y m ostrzu, długie płaszcze
stanowiące z i m o w y strój pozbawione były kapturów, posiadali o d m i e n 27
Guide
2 8
Podział t e n p r o p o n u j e
National
Museum...
B i r k e t - S m i t h , The
Eskimos...
�DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E
197
nego kształtu l a m p y i narzędzia. I c h ustrój społeczny i w i e r z e n i a r e l i
g i j n e kształtowały się pod wpływem I n d i a n północno-zachodniego w y
brzeża P a c y f i k u . C h a r a k t e r y s t y c z n y jest podział społeczeństwa n a klasy
z wyraźnie zaznaczoną warstwą wodzów i niewolników. Pojawiają się
wśród n i c h w i e l k i e m a s k i ceremonialne wyobrażające duchy przodków,
znane są legendy o k r u k u . Archeologiczne p o s z u k i w a n i a w t y m rejonie
dowiodły, że początków i c h k u l t u r y należy szukać w okresie ok. 2000 l a t
p.n.e., co przypadałoby n a fazę K a c h e m a k okresu paleoeskimoskiego. Ple
m i o n a zamieszkujące deltę r z e k i K u s k o k w i m i ujście Y u k o n u oraz wyspę
N u n i v a k zachowały w i e l e archaizmów i c h t r a d y c y j n e j k u l t u r y i stanowią
etap przejściowy między kulturą ludów A l a s k i południowej a północnej.
N a północ o d ujścia Y u k o n u istnieje wyraźna granica językowa.
Wszystkie d i a l e k t y eskimoskie n a północ i wschód od tej l i n i i , aż po
Grenlandię, są do siebie bardzo zbliżone, różnią się natomiast o d m o w y
używanej n a południe od t e j granicy. Wybrzeże północnej A l a s k i jest
n i s k i e i piaszczyste, zimą gromadzą się więc t a m duże zwały k r y lodo-*
w e j . W tej s y t u a c j i p o l o w a n i e na f o k i o d b y w a się p r z y o t w o r a c h l o d o
w y c h , w pobliżu których p r z y t w i e r d z a n e są specjalne sieci. D o n i e d a w n a
Eskimosi północnej A l a s k i (plemion Colville i P o i n t B a r r o w ) w y p r a
w i a l i się wiosną i l a t e m w u m i a k a c h na w i e l o r y b y , jednakże ssaki te zos
tały w y t r z e b i o n e w X I X w . przez liczne statki wielorybnicze. W związku
z t y m w końcu ubiegłego w i e k u rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął
propagowanie wśród ludności północnej A l a s k i h o d o w l i reniferów d l a
zapewnienia mieszkańcom podstaw b y t u . H o d o w l a t y c h zwierząt jest
obecnie podstawą gospodarki tamtejszych p l e m i o n eskimoskich. W p ł y w y
k u l t u r y I n d i a n wybrzeża P a c y f i k u są t u też spotykane, choć wyraźnie
słabsze — znane są m a s k i taneczne i legendy o k r u k u .
Ujście r z e k i Mackenzie zamieszkane jest przez grupę Eskimosów o k u l
t u r z e bardzo zbliżonej do mieszkańców północnej A l a s k i . T u t a j też w i e l o r y b n i c t w o było jedną z podstaw egzystencji. Po jego u p a d k u rząd k a n a
d y j s k i , w z o r e m Stanów Zjednoczonych, przystąpił do akcji oswajania r e
niferów i zaznajomienia Eskimosów z i c h hodowlą. Dzieła oswojenia
3 tys. reniferów na obszarze o d A l a s k i do Mackenzie dokonało d w u Duń
czyków, A . R. i R. T. Porsild, synów k i e r o w n i k a stacji biologicznej w D i s
k o n a G r e n l a n d i i . Wśród Eskimosów Mackenzie również jeszcze spotyka
się wpływy indiańskie, o czym świadczy używanie masek o t y p i e podob
n y m do w y r a b i a n y c h n a północno-zachodnim wybrzeżu P a c y f i k u . W i
doczne są też zapożyczenia północnoazjatyckie: f a j k i o kształtach s p o t y
k a n y c h n a S y b e r i i . Eskimosi Mackenzie stanowią pierwszy i najstarszy
etap f a l i m i g r a c y j n e j tego l u d u , kierującej się z A l a s k i na wschód .
23
29
xions.
Tamże. P o r . też G . H a 11, North
American
and Eurasian
Culture
Proceedings
of the 5th Pacific Science
Congress,
T o r o n t o 1935.
Conne
�198
MAREK ARPAD
KOWALSKI
Eskimosi w e wczesnym okresie r o z w o j u i c h k u l t u r y n i g d y nie uży
w a l i i n n y c h narzędzi poza k a m i e n n y m i , d r e w n i a n y m i albo kościanymi.
Z m i a n y przyszły w r a z z p i e r w s z y m i k o n t a k t a m i z cywilizacją europej
ską. Pod t y m względem odrębności n o t u j e się wśród t z w . Copper E s k i
mos, z w a n y c h tak, ponieważ i c h narzędzia w y k o n a n e były z miedzi, która
w w i e l k i c h ilościach i czystej f o r m i e zalega w regionie z a t o k i K o r o n a c j i
i B a t h u r s t . N i e znali o n i sposobów w y t o p u m i e d z i i o b r a b i a l i ją n a z i m
no, stosując technikę identyczną z obróbką k a m i e n i a . Eskimosi Copper są
najdalej na zachód wysuniętą grupą, która w n i e d a w n y m stosunkowo
czasie, w okresie neoeskimoskim, dotarła z i n t e r i o r u na wybrzeże, p r z e r y
wając w t e n sposób iańcuch k u l t u r y T h u l e między Alaską a G r e n l a n
dią. Wiele elementów i c h k u l t u r y nosi więc cechy i pozostałości życia lą
dowego. T a k n p . z i m o w y m i c h schronieniem są igloo, trudnią się też
c h w y t a n i e m f o k zimą pod lodem. G d y l o d y ustępują, n i e wyprawiają się
Eskimosi na łowy na o t w a r t e morze, lecz ruszają na Ziemię Barrena
z n a m i o t a m i i p s i m i zaprzęgami, n a polowania na k a r i b u . Kajaki używane
bywają t y l k o do polowań n a k a r i b u , gdy zwierzęta te przekraczają r z e k i
i jeziora w czasie swoich sezonowych wędrówek .
30
Eskimosi N e t s i l i k zamieszkują obszary położone w pobliżu bieguna
magnetycznego w północnej Kanadzie. F u n d a m e n t e m i c h gospodarki są
łowy n a k a r i b u i f o k i . P o l o w a l i też na woły piżmowe do czasu, g d y z w i e
rzęta te znalazły się pod ochroną. Słowo netsilik znaczy, miejsce, gdzie
są f o k i . T y p i c h k u l t u r y zbliżony jest bardzo do Eskimosów M i e d z i a n y c h
(Copper) .
Eskimosi K a r i b u wykształcili t y p k u l t u r y n i e związanej z morzem.
W i o s k i i c h , złożone z namiotów l u b igloo, wznoszone są n a d brzegami
rzek i jezior, w miejscach przepraw k a r i b u . Polowanie n a te zwierzęta
s t a n o w i podstawę egzystencji plemienia — stąd jego nazwa. Jedynie z i
mą zajmują się połowami r y b pod l o d e m n a zamarzniętych jeziorach, j e
sienią zaś odbywają sezonowe połowy pstrągów. W ciągu d w u l e t n i c h
miesięcy n i e w i e l k i e g r u p k i Eskimosów K a r i b u udają się n a wybrzeże
w p o s z u k i w a n i u w y r z u c o n y c h t a m przez morze n a brzeg f o k i morsów.
Można jednak przypuszczać, że jest t o zajęcie stosunkowo nowe. Eskimosi
K a r i b u znają b o w i e m i używają do l a m p tłuszczu ssaków m o r s k i c h , ale
n i g d y n i e stosują go d o gotowania, j a k czynią t o plemiona mające stały
k o n t a k t z morzem. W głębi zamieszkiwanego przez n i c h t e r y t o r i u m , do
kąd n i e dociera tłuszcz foczy i w i e l o r y b i , do oświetlenia i gotowania uży31
O p i s y tej społeczności z a w a r t e są w w y n i k a c h badań p r o w a d z o n y c h w c z a s i e
F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n . B i r k e t - S m i t h , Anthropological
Observations
on the
Central
Eskimos,
„Report of t h e 5th T h u l e E x p e d i t i o n " , t. 3:1928; K . R a s m u s s e n ,
Intellectual
Culture of the Copper Eskimos,
ibidem, t. 9:1932.
30
3 1
Rasmussen,
The Netsilik
Eskimos,
ibidem,
t. 8:1931.
�DUŃSKIE B A D A N I A
199
ARKTYCZNE
w a się tłuszczu w y t o p i o n e g o z k a r i b u . Zwierzę t o dostarcza również m a
teriału do w y r o b u ubrań, l i n , rzemieni, skór do namiotów.
Eskimosi I g l u l i k zajmują półwysep M e l v i l l e i północną część w y s p y
B a f f i n a . N a z w a tej g r u p y pochodzi o d małej w y s e p k i I g l o o l i k (w t r a n s
k r y p c j i duńskiej: I g l u l i k ) , położonej między oboma wyżej w y m i e n i o
n y m i t e r y t o r i a m i , na której mieściły się i c h główne osady. Iglulik znaczy:
miejsce gdzie są domy. T o cv> i c h odróżnia o d dotychczas omówionych
g r u p Eskimosów kanadyjskich, t o przedsiębranie połowu f o k i m o r
sów n a o t w a r t y c h wodach. Daje t o Eskimosom I g l u l i k podstawy b y t u
i stanowi główne i c h zajęcie. K u l t u r o w e wpływy p l e m i o n wnętrza k r a j u
są t u znacznie mniejsze niż w p r z y p a d k u Eskimosów K a r i b u l u b M i e
dzianych; życie plemienia I g l u l i k związane jest ściśle z morzem. Przecho
wało się t u w i e l e rysów starej k u l t u r y Thule, wyrażających się w w y p o s a
żeniu m a t e r i a l n y m g r u p y i t r y b i e j e j życia. Szczególnie ciekawe znaleziska
starych osad z X I X w . oraz zestawu narzędzi i wyposażenia myśliw
skiego dokonane zostały w N a u j a n w pobliżu zatoki Repulse. Najbliż
szymi i c h sąsiadami są Eskimosi z w y s p y Southhampton. Natomiast
mieszkańcy południowej części w y s p y B a f f i n a są spokrewnieni bliżej
z Eskimosami L a b r a d o r u .
32
Eskimosi labradorscy zamieszkują wybrzeża półwyspu. Od strony
zatoki Hudsona osiedla i c h ciągną się o d r z e k i W i e l o r y b i e j (Whale R i v e r )
i w y s p y Belcher. Od strony A t l a n t y k u sięgają obecnie do przylądka H a
m i l t o n a , podczas gdy jeszcze w X V I I w . zajmowali całe wybrzeże pół
nocne, aż po zatokę Św. Wawrzyńca i docierali do najbardziej n a północ
wysuniętych brzegów N o w e j F u n d l a n d i i . Wśród najbardziej północnych
g r u p Eskimosów labradorskich związki z gospodarką morską są najbar
dziej zauważalne. Fodstawę b y t u stanowią t a m połowy f o k i polowania
na k a r i b u . Natomiast wśród odłamów południowych do zajęć t y c h do
chodzi jeszcze rybołówstwo. W p ł y w y k u l t u r o w e mieszkańców wnętrza
lądu n i e były t u w i e l k i e . Eskimosi labradorscy posługują się
umiakami,
p r a k t y c z n i e n i e z n a n y m i wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h . K a m i e n n e do
m y zimowe, zastąpione w interiorze śnieżnymi chatami, pojawiają się n a
wybrzeżu a t l a n t y c k i m zamieszkanym przez labradorskich Eskimosów.
Używane też są skórzane u b r a n i a ochronne dla wyprawiających się ka
jakiem, spotykane jedynie na Alasce i G r e n l a n d i i .
W jeszcze większym stopniu t r a d y c j a k u l t u r y T h u l e przechowała się
na w y s p i e Southhampton, trwając do 1903 г., gdy tamtejsza ludność w y
marła na skutek epidemii. Pojęcie Eskimosów Southhampton m a więc
3 2
Rasmussen,
Eskimos,
culture
ibidem,
of the Iglulik
tamże, t. 5:1929.
Observations
t. 7:1929; Iglulik
Eskimos,
on
the
Intellectual
and Caribou
tamże;
Eskimo
Culture
texts,
B i r k e t - S m i t h ,
The
of
the
tamże;
Caribou
Caribou
Intellectual
Eskimos,
�200
MAREK ARPAD
KOWALSKI
obecnie charakter historyczny. Znaleziska archeologiczne n a wyspie
i wśród Eskimosów L a b r a d o r u wskazują na i c h przynależność do k u l t u
r y Sarqaq i Dorset okresu paleoeskimoskiego, której kontynuacją była
k u l t u r a Thule, przetrwała t a m do X V T I I - X I X w .
Źródeł k u l t u r y eskimoskiej należy szukać n a k o n t y n e n c i e amerykań
s k i m , a ściślej na Alasce. P r z o d k o w i e obecnych Eskimosów b y l i zapew
ne blisko s p o k r e w n i e n i z l u d a m i północnej Syberii, o czym świadczą
liczne podobieństwa wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i duchowej
Eskimosów i p l e m i o n północnej A z j i . Po przejściu Cieśniny Beringa
p e w n e odłamy skierowały się n a południe, stykając się t a m z p o t o m k a
m i wcześniejszej azjatyckiej f a l i m i g r a c y j n e j — z I n d i a n a m i północno-zachodniego wybrzeża P a c y f i k u . W rezultacie tego k o n t a k t u ukształto
wały się g r u p y Eskimosów aleuckich i pacyficznych, różniących się dość
znacznie k u l t u r o w o i językowo od pozostałych grup eskimoskich. Zasad
nicze natomiast fale m i g r a c y j n e posuwały się stopniowo n a wschód,
wzdłuż wybrzeży l u b wnętrzem k r a j u . W zależności od tego, którędy
wiódł szlak wędrówki, p e w n e plemiona zdołały przystosować swój t r y b
życia do warunków b y t u związanych z morzem. W y n i k i e m było w y t w o
rzenie się t y p u k u l t u r y T h u l e , której reprezentantami są Eskimosi G r e n
l a n d i i , L a b r a d o r u , I g l u l i k i w m n i e j s z y m stopniu N e t s i l i k oraz Eskimosi
północnej A l a s k i . Inne natomiast społeczności, j a k Mackenzie, Copper
czy K a r i b u adaptowały swą kulturę do życia wewnątrz lądu. Ostatnie
fale m i g r a c y j n e doszły do G r e n l a n d i i , do okręgu Thule, skąd ruszyły d a
lej wybrzeżami w y s p y . Najstarsza z t y c h grup, Eskimosi P o l a r n i , pozo
stała w okręgu T h u l e (pierwsze tysiąclecie n.e.), młodsze zaś osiadły n a
wybrzeżu zachodnim, a następnie w s c h o d n i m . Z n i c h t o właśnie ukształ
towały się plemiona Eskimosów zachodniogrenlandzkich i wschodniogrenlandzkich. K u l t u r a mieszkańców tej w y s p y jest więc kulturą neoeskimoską fazy Thule, najmłodszą, wywodzącą się z k o n t y n e n t u .
3 3
34
H. L i n d ó w ,
A a r s k r i f t " , 1924.
3 3
Blandt
Eskimoerne
i Labrador,
„Det
gronlandske
Selskabs
B i r k e t - S m i t h , The Eskimos,
i t e g o ż , The question
of the origin of
Eskimo
culture:
a rejoinder,
„The A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; G . H a 11,
Kystog Indlandskultur
i det arktiske,
„Geografisk
T i d s k r i f t " , t. 23:1916;
S c h u l t z - L o r e n t z e n , Eskimoernes
Indvandring
i Gronland,
„Meddelelser o m
G r e n l a n d " , t. 26:1904.
3 4
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e68dc1b72eff415edf5da95c0e184b31.pdf
3724b251cf39c2c465ca8f0216f7782c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4191
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3909
Title
A name given to the resource
Kronika/ / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.111-115
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
styńskie, a także pomniejszoną kurpiowską gwiazdę
kolędniczą.
Tak wystrojone choinki stanęły w sklepach ce
peliowskich w Warszawie na Starym Mieście, w
Gdańsku, w Brukseli. Podobno szopka krakowska
i polskie drzewko w oknach sklepu brukselskiego
ściągały tłumy. Na Wybrzeżu choinki postawione
w szkołach — niezależnie od sklepu w Gdańsku —
spowodowały olbrzymi popyt na tę nowość ze sztuki
ludowej.
Liczne imprezy Cepelii w roku 1958 stały się moż
liwe do zorganizowania dzięki utworzeniu z zysków
tej instytucji własnego Funduszu Popierania Sztuki
Ludowej, Rzemiosła i Przemysłu Artystycznego.
rycznym, zabawkarstwo w przemyśle, książki i bi
bliografię. Od krajów cudzoziemskich żądano trady
cyjnych zabawek ludowych.
>
CPLiA wysłała na wystawę szopkę krakowską
wraz z kilkoma figurkami, jak lajkonik, dziad, baba
i żydek, kolekcję zabawek straganowych z drzewa,
ceramiki, ciasta, piórek, piernika, oraz makietę
choinki do eksponowania różnych drobnych zaba
wek i ozdób; z zabawek drewnianych tradycyjne
wózki, koniki, karuzelki żywieckie, koguty dziobiące
się i kłapiące skrzydłami, ptaszki malowane {Stry
szawa, Koszarawa, Lachowice); z ceramiki zwrócono
szczególną uwagę na gwizdki: kukułki białostockie
(Czarna Wieś Kościelna — Józef Piechowski), kra
kowskie gwizdki na wodę Romańezyka, jeźdźce
(Stanisława Pastuszkiewicza z Iłży i Kępy z Medyni,
woj. rzeszowskie) itp.; oprócz gwizdków pokazano
Twardowskiego na kogucie — Jadwigi Kosiarskiej
z Iłży i ptaszki iłżeckie.
Mikołajki i zdobione serca z piernika z Kańczugi
w Rzeszowskiem, byśki kurpiowskie, kozy prostyńskie, białostockie ptaszki z cukru — żywymi barwami
zdobiły dział zabawek straganowych. Na choince za
prezentowano pajączki, światy itp. ozdoby choinko
we i zabawki. Eksponaty polskie zyskały uznanie
Komitetu w Muzeum Etnograficznym -w Neuchatel,
będą one zgrupowane w specjalnie utworzonej sekcji
polskiej, mają być również pokazane w innych dzia
łach.
Międzynarodowa
wystawa
„Jak się bawią dzieci na świecie"
Muzeum Etnograficzne w Neuchatel (Szwajcaria)
zorganizowało w 1959 r. międzynarodową wystawę
gier i zabawek pod tytułem „Jak się bawią dzieci
na świecie". Jednocześnie ogłoszono konkurs foto
graficzny na ten sam temat. W organizacji wystawy
wzięła również udział młodzieżowa biblioteka Pestalozzi.
Wystawa, zakrojona na wielką skalę, miała zobra
zować m. in. obchód święta Bożego Narodzenia
u różnych narodów, świat teatru, gry w ujęciu histo
Fot.: Zbigniew Kamykowski
K
R
O
20.11.1959 r. zmarł w Zakopanem
wielki artysta i pedagog, dyrektor
zakopiańskiego
Liceum
Technik
Plastycznych — profesor Antoni Kenar. Szkoła zakopiańska od początku swego istnienia związana Vyła
z regionem góralskim, a historia
szkoły jest w istocie historią poglądów na sztukę ludową i jej wartość
inspiracyjną dla sztuki użytkowej,
Ale najciekawsze rozwiązania, najbardziej twórcze propozycje zawdzięczała swym wielkim kierównikom: profesorowi Karolowi Stryjeńskiemu (w okresie jego dyrektorstwa w latach 1924—1926) oraz profesorowi Antoniemu Kenarowi, który prowadził szkołę od 1947 roku. W
najbliższym czasie postaramy się
zamieścić obszerny artykuł o pracy
i osiągnięciach Kenara. Teraz tylko
tyle: należał on do tych nielicznych,
którzy nie tylko korzystali z dorobku ludu, ale i sami wnosili swoj
wkład w rozwój ludowej sztuki.
(ryc. 1) i Tadeusz
Cichotoicz.
I
K
N
A
graf, badacz kultur słowiańskich i
znakomity znawca kultur prymitywnych ludów
egzotycznych —
profesor doktór Kazimierz Moszyński. Profesor Moszyński zajmował
stanowisko profesora na katedrze
etnografii Unwersytetu Wileńskiego {od roku 1936), a po wojnie kłerował katedrą etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wspomnienie
pośmiertne zamieścimy w następnym numerze.
^
badania sztuki ludobyły zarówno przez
gekcji Badania Plastyki- L u < j j pjg, j g ^ j
z zespoły pog 6 i ' h muzeów, przez kateuniwersyteckie oraz na zlecęNarodowvch.
w
w
e
r
j
p
o
r
k
o
u
w
l f t 5 8
a
d
z
o
n
e
e k i p y
o w e
s z c z e
p r z e
n y c
A r y
n i e
woj. lubelskiego (obóz inwentaryzacyjny), krakowskiego i białostockiego {objazdy penetracyjne); ponadto prowadzone były przez poszczególnych pracowników Sekcji, z
udziałem fotografa Jana Swiderskiego, badania indywidualne. Mgr
Ewa Fryś prowadziła badania z
zakresu ceramiki ludowej w Łążku Ordynackim, pow. Janów L u bełski, oraz w Tarnobrzegu. Mgr
Maria Przeździecka przeprowadziła
badania haftu ludowego na Kaszubach oraz dokumentację sztuki
plastycznej związanej ze zwyczajami Bożego Narodzenia na terenie
powiatów: wadowickiego i chrzanowskiego. Ponadto prowadzono
dokumentację ważniejszych wystaw
plastyki ludowej,
*
R a < 1
Badania prowadzone przez PIS
mają na
celu
uzyskanie cało*
kształtu obrazu sztuki ludowej na
terenie kraju. Badania te, prowa2 kwietnia 1959 r. zmarł w Kra- dzone pod
kierunkiem prof. R.
kowie wielki uczony polski, etno- Reinfussa, objęły w ub. r. tereny:
W czerwcu i lipcu 1958 r. odbył
się pod kierownictwem doc. Mariana Sobieskiego międzyuczelniany
obóz folklorystyczny dla muzykologów. Obóz miał charakter w zasadzie dydaktyczny, przeprowadzona
jednak została dokumentacja tere111
�nów powiatów: Płock, Gostynin i badania etnograficzne (mgr Zofia
Sierpc. Nagrania tekstów muzycz Lipiarz) w powiatach: Racibórz i
nych na taśmy magnetofonowe (994 Prudnik.
melodie, 12 bajek) prowadzili stu
*
denci pod kierunkiem instrukto
Wydział
Kultury
Prezydium WRN
rów — asystentów PIS.
w Bydgoszczy zainicjował i subwen
*
cjonował
badania
rozpoznawcze
stanu
sztuki
ludowej
w
powiatach:
Pracownicy i studenci Zakładu
Etnografii Uniwersytetu Warszaw Żnin, Brodnica, Golub, Rypin i
skiego — jak co roku — prowadzili Wąbrzeźno. Badania przeprowadzili
badania kompleksowe na Kurpiach, etnografowie: mgr mgr Halina A n
Rompski
pod kierunkiem prof. dra W. Dy- tonowicz (Golub), Jan
Mikałowska
nowskiego i doc. A. Kutrzeba-Poj- (Wąbrzeźno), Halina
(Żnin), Maria Polakiewicz (Rypin)
narowej.
i Maria Fryczowa (Brodnica). Wy
*
niki omówiono na konferencji w
Wydział Kultury WRN w War Dziale Etnografii Muzeum Toruń
szawie przeprowadził
penetrację skiego. Szereg cennych zabytków
powiatów: Grójec, Grodzisk, Socha sztuki i kultury ludowej, wykry
czew.
tych podczas penetracji, zakupiło
Muzeum.
*
*
Pracownicy Muzeum Górnośląs
kiego kontynuowali na terenie Gór
Wydział Kultury Prezydium WRN
nego Śląska badania nad kulturą
w Lublinie finansował dalsze bada
materialną i duchową ludności.
nia penetracyjne sztuki ludowej w
*
powiatach Kraśnik i Janów. Bada
Pracownicy Łódzkiego Muzeum nia te prowadzone są z przerwami
Etnograficznego prowadzili badania od 1953 r. i mają na celu ustalenie
stacjonarne w powiecie Wieluń, stanu obecnego sztuki ludowej, re
pod kierownictwem
prof dr K. jestrację czynnych ośrodków oraz
Zawistowicz-Adamskiej.
Badania twórców.
objęły całokształt zagadnień kul
*
tury materialnej i duchowej lud
Podjęto
również
badania nad sta
ności; zostaną one w najbliższym
czasie opublikowane w zbiorowym nem sztuki ludowej mniejszości na
opracowaniu monograficznym (pra rodowych w powiatach: Tomaszów,
ca obecnie w realizacji wydawni Hrubieszów, Chełm Lubeski, Par
czew, Włodawa, Biała Podlaska. Ba
czej).
dania nie ujawniły ani czynnych
twórców, ani ośrodków ukraińskiej
Badania prowadzili również pra sztuki ludowej. Znaleziono nato
cownicy Muzeum
Dolnośląskiego miast przedmioty pochodzące je
we Wrocławu. W r. 1958 — jako szcze z końca X I X czy też począt
rezultat badań — zorganizowano ku X X w., jak np. hafty cerkiew
wystawę malarstwa ludowego, przy ne, stroje, sprzęty.
gotowaną przez mgr Ewę Jęczalik;
*
w latach następnych przewidziane
Pracownicy Działu Etnografii M u
są dalsze badania terenowe oraz
prace nad zgromadzonym materia zeum Lubelskiego prowadzili bada
łem zabytkowym. W miarę rozsze nia w związku z przygotowywaną
rzania problematyki badań Muzeum wystawą „Obrzędy doroczne na L u zamierza urządzić w przyszłości belszozyźnie".
*
wystawy malarstwa ludowego na
płótnie, drzewie i blasze, a po dal
W Zakopanem z okazji pięćdzie
szej penetracji terenu i opracowa sięciolecia pracy artystycznej Karo
niu naukowym materiału — zorga la Kłosowskiego, nestora plastyków
nizować wystawę dolnośląskiej rze zakopiańskich i byłego długoletnie
źby ludowej oraz grafiki.
go profesora szkoły koronkarskej w
Zakopanem, odbyła się w 1958 roku
*
wystawa prac artysty. Wystawa
Dział Etnograficzny Muzeum Ślą niecodzienna — pokazująca nie t y l
ska Opolskiego w Opolu prowadził ko dorobek twórczy artysty, ale za
badania penetracyjne w powiatach: razem, na tym przykładzie, obrazu
Namysłów (mgr Halina Gorczyńska), jąca jak dawniej, w pierwszych
Olesno (mgr Stanisław Bronicz)
i dziesiątkach naszego stulecia, poj
Strzelce Opolskie (mgr Jan He mowano zadania sztuki zdobniczej.
rold). Badania te uzupełniają pro Działalność artystyczna pedagoga
wadzone w poprzednich latach pe K. Kłosowskiego wiąże się z tym
że
netracje powiatów: Kluczbork, O- poglądem na sztukę ludową,
pole i Olesno. Poza tym Muzeum istnieje w niej zbiór motywów i
wymagających
upo
Regionalne w Raciborzu prowadziło ornamentów
112
rządkowania i rozwiązania. Arty
sta tworzył swe kompozycje inspi
rując się różnymi motywami
nie
zawsze nawet jednorodnymi, nie
zawsze podhalańskimi (np. secesyj
ne wycinanki). Jedno jest niewąt
pliwe— umiłowanie sztuki ludowej,
doskonała znajomość zasad kon
strukcji ornamentu (zwłaszcza
w
wycinankach i projektach, koronek),
duża łatwość techniczna i wszech
stronność zainteresowań. Kłosowski
ryzuje w drzewie, wycina w papie
rze, maluje (obrazy w klimacie Wy
spiańskiego i Mehoffera),
tworzy
świetne portrety pastelowe i rysunki
węglem. Można patrzeć krytycznie
na zasadę myślenia artystycznego,
która określa stosunek artysty do l u
dowego tworzywa, nie sposób je
dnak przejść obojętnie obok jego
dzieła, a zwłaszcza obok jego prze
dziwnej w i l l i „Cicha" na ulicy Koś
cieliskiej. Domek ten jest cały —
zewnątrz i wewnątrz — żywym
muzeum artysty. Zjawiskiem, które
jednych wzrusza, innych
trochę
śmieszy, ale które stało się już
dziś zabytkiem historycznym i jed
ną z ciekawszych pamiątek arty
stycznych znajdujących się w Za
kopanem.
*
W grudniu 1958 r. odbyła się w
Warszawie wystawa konserwator
ska
wojewódzwa
warszawskiego.
Jedną z sal wystawy poświęcono
dorobkowi
prac naukowobadawczych prowadzonych nad zabytkami
architektury drewnianej Mazowsza.
Celem badań jest inwentaryzacja
ginących budowli drewnianych, a
w następstwie zaprojektowanie i
zrealizowanie muzeum skansenow
skiego.
*
W grudniu 1958 r. otwarta była w
Kcyni wystawa sztuki pałuckiej, obejmująca wytwórczość współcze
sną.
*
W grudniu 1958 r. rozstrzygnięto
w Nowym Targu konkurs współ
czesnej sztuki ludowej powiatu no
wotarskiego.
Najwartościowsze z
nadesłanych prac zostały nagrodzone
z funduszów Ministerstwa Kultu
ry i Sztuki. Wiele prac zakupiło
Muzeum Tatrzańskie i Muzeum
Kultury i Sztuki Ludowej w War
szawie.
*
W końcu stycznia 1959 r. otwar
to w Bytomiu wystawę malar
stwa ludowego. Wystawa obejmo
wała
prace
szeregu
twórców
współczesnych, wykonane na kon
kurs trwający od lipca do grudnia
1958 roku. Recenzję z wystawy
�zamieścimy w następnym nume Demianiuk ze wsi Klejniki, pow. kazji 10-lecia spółdzielni
OPLiA
rze Polskiej Sztuki Ludowej.
Hajnówka, Nadzieja Mackiewicz ze „Opocznianka". Na wystawie poka
wsi Koszki, pow. Bielsk Podlaski zano współczesne ludowe tkaniny,
*
opoczyńskie.
oraz Agata Lipotowa z Koszek, któ wycinanki i kierce
W lutym 1959 r. eksponowano ra wykonała piękne maty słomia
*
w Warszawie wystawę
jugosło ne.
Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej
wiańskiej sztuki użytkowej.
Na
*
w Warszawie ciągle jeszcze nie ma
wystawie znalazły
się
wyroby
W kwietniu 1959 r. odbył się w odpowiedniego gmachu i jego bo
sztuki ludowej oraz prace inspiro
Opolu konkurs na kraszanki, gaiki- gate zbiory mieszczą się nadal w
wane tradycją plastyki ludowej.
maiki i palemki opolskie, zorgani ciasnym i nie nadającym się do
*
zowany przez Muzeum w Opolu celów muzealnych pałacyku
na
współudziale
Wojewódzkiej przedmieściu Młociny. Muzeum uW pierwszym kwartale 1959 r. przy
odbyły się w Paryżu dwie wy Rady Narodowej. Wśród nadesła miało jednak znaleźć jedyne możli
stawy polskich „naiwnych". Pierw nych prac wyróżniały się kraszanki we i pomyślne wyjście z tej trud
nej sytuacji. Szybki wzrost zbio
sza z nich to wystawa Nikifora, Róży Zimitek z Kędzierzyna.
rów zmusił Muzeum do zrezygnowa
która wzbudziła duże zaintereso
*
nia ze stałej ekspozycji i zamie
wanie i bardzo pochlebną ocenę
W kwietniu 1959 r. odbyło się w nienia wszystkich pomieszczeń na
krytyki. Obrazy Nikifora wysta
jury
ogólnopolskiego magazyny eksponatów. Zostały one
wiono w Galerii
Dina
Vierny. Warszawie
Wiele z nich zostało zakupionych, konkursu na najpiękniejszą pisankę jednak tak pomyślane i urządzone,
jak informuje prasa
francuska. ludową, zorganizowanego przez ZG aby zbiory mogły być dostępne dla
Nieco wcześniej
wystawiła swe Związku Młodzieży Wiejskiej. W pracowników nauki, oświaty i kul
prace w Paryżu, w Galerie Benezit, konkursie wzięło udział 231 uczest tury. Metodyczne i celowe roz
86-letnia malarka pochodząca
z ników, w różnym wieku, reprezen mieszczenie poszczególnych ekspo
Polski, Hel Enri, której obrazy w tujących prawie wszystkie regiony natów umożliwia dostęp do każ
roku ubiegłym oglądaliśmy w War Polski. Wśród nadesłanych ekspona dego z nich, mimo wyjątkowo ma
szawie. Z okazji wystawy ukazał tów można było wyróżnić trzy za łej ilości miejsca i konieczności usię piękny zbiór reprodukcji malar sadnicze grupy: pierwsza obejmowa mieszczenia np. tkanin i strojów
jednych
stwa Hel Enri, zaopatrzony teks ła pisanki bazujące na tradycyjnych w kilku kondygnacjach,
tem Georges Hugnet.
technikach i motywach (wyróżniały nad drugimi. W obecnych warun
się tu jajka z województwa rze kach działalność wystawowa Mu
*
szowskiego, białostockiego i z te zeum ogranicza się z konieczności
do organizowania czasowych wy
W lutym 1959 r. odbył się w Za renów Ziem Odzyskanych, wykona staw krajowych i zagranicznych one
przez
repatriantów);
drugą
grupę
kopanem pokaz autentyków sztuki
raz wystaw objazdowych na spe
ludowej Podhala połączony z de stanowiły pisanki ozdobione wzora cjalnie do tego celu przystosowanej
monstracją pracy twórców
ludo mi nie nawiązującymi do tradycji, barce.
wych. Organizatorem tej imprezy których twórcy umieli jednak zna
było Regionalne Biuro Sprzedaży leźć nowe interesujące sposoby o- Nowozorganizowany magazyn mu
zdobienia jajka
<np. białostockie zeum czynny jest od maja 1959 r.
CPLiA w Krakowie.
pisanki oklejane miąższem trzciny i
*
*
kolorową wełną). Wreszcie grupa
trzecia, na szczęście niezbyt licz
Muzeum w Łowiczu, po rozbu
W lutym 1959 r. w Domu Twór na, to również próby nowatorstwa, dowaniu i zreorganizowaniu, zo
czości Ludowej OPLiA w Warsza pozbawione jednak całkowicie war stało ponownie otwarte. Muzeum
wie odbył się pokaz i kiermasz tości artystycznych, reprezentujące posiada bogaty i doskonale, nowo
sztuki ludowej regionu
opoczyń najgorsze drobnomieszczańskie gu cześnie eksponowany dział sztuki
skiego. Eksponowano tkaniny de sty.
ludowej. Na uwagę zasługuje prze
koracyjne i ubraniowe oraz wyci
de wszystkim duża kolekcja stroju
*
nanki opoczyńskie. W czasie poka
księżackiego ukazująca jego prze
zu wystąpił opoczyński zespół pie
W kwietniu 1959 r. odbyła się w
śni i tańca. Jednocześnie pokazano Warszawie w sklepie CPLiA na miany na przestrzeni ostatnich sie
współczesne ubiory kobiece z tra Placu Konstytucji wystawa dywa demdziesięciu lat. Interesujące są
dycyjnych
materiałów
ludowych, nów, kilimów i haftów żywieckich. także: dział rzeźby i malarstwa,
rekonstrukcja izby łowickiej oraz
zaprojektowane przez artystki pla Wystawa obejmowała
produkcję umiejętnie wyeksponowana
przy
styczki.
żywieckiej spółdzielni OPLiA, kiero pomocy fotografii, planów i modeli
*
waną przez art. piast. I . Podlasiec- architektura regionu.
ką. Eksponowane dywany stanowiły
4 marca 1959 r. CPLiA zorganizo w znacznej części
*
rekonstrukcję
wała w Gdańsku kiermasz nawią XVIII-wiecznych
dywanów pol
zujący do tradycji wileńskich „ka- skich.
Podczas pobytu w Polsce jesie
ziuków". Znalazły się tam przede
nią 1955 r. wybitny pisarz angiel
wszystkim piękne tkaniny wileń
ski Graham Green, zwiedzając wraz
Na początku maja 1959 r. otwar z J. Dobraczyńskim Dębno Podha
skie, odtworzone przez repatriantki
na podstawie przywiezionych przez ta została w Nowym Targu wysta lańskie, zapoznał się z rzeźbami
wa dzieł sztuki ludowej Podhala. Józefa Janasa. Rzeźby te tak podo
nie autentyków.
Objęła ona znaczną część ekspona bały się pisarzowi, że kupił od
*
tów wykonanych na grudniowy kon twórcy Drogę Krzyżową, składającą
W marcu 1959 r. odbyła się w kurs. Recenzję z wystawy zamieś się z 14 płaskorzeźb. Janas prosił
Białymstoku
wystawa
plecionek cimy w następnym numerze nasze jednak G. Greena, aby rzeźby te
'znalazły się w kościele katolickim.
podlaskich
(zorganizowana przez go pisma.
Pisarz uczynił zadość życzeniu rze
*
CPLiA przy współudziale Minister
W maju 1959 r. odbyła się w O- źbiarza: Droga Krzyżowa przeka
stwa Kultury i Sztuki). Najlepsze
eksponaty wykonali: Włodzimierz pocznie wystawa jubileuszowa z o- zana została jednemu z najstarszych
113
�kościołów w Anglii — kaplicy w
Stonor Park. Przedtem wystawio
no rzeźby w jednej z londyńskich
galerii, gdzie spotkały się z życz
liwym przyjęciem recenzentów oraz publiczności.
*
W Polsce przebywał na jesieni
1958 r. dyrektor Muzeum Etnogra
ficznego w Bazylei — prof. dr Ro
bert Wildhaber. Wybitny uczony
szwajcarski zapoznał się z polskimi
placówkami naukowymi oraz mu
zealnymi. Szczególną uwagę poświę
cił uczony Muzeum Tatrzańskiemu,
gdzie prowadził
badania
nad
wspólnymi cechami łączącymi wy
sokogórskie pasterstwo
szwajcar
skie i podhalańskie. Prof. Wildha
ber zakupił w Polsce dla Muzeum
w Bazylei szereg okazów naszej
sztuki ludowej. W rezultacie bez
pośredniego kontaktu z polskimi
muzeami, naukowcami i ośrodkami
badawczymi zyskaliśmy przyjacie
la naszej ludowej kultury. Zapozna
nie się prof. Wildhabera z zabyt
kami i uzyskanie wielu z nich dla
Muzeum pozwoliło włączyć je do
wydawnictw Muzeum. Tak np. w
przewodniku po Muzeum pt. i,Volkstiimliche Weinachsskrippen aus Europa" na ogólną liczbę 26 ilustra
cji jest 9 zdjęć przedmiotów po
chodzących z Polski.
*
W lutym 1959 r. przebywał w Da
nii dr Tadeusz Delimat, zastępca
dyrektora Muzeum Kultury i Sztu
ki w Warszawie. Celem wyjazdu by
ło naukowe opracowanie zbiorów
polskich znajdujących się w LollondFalsters Stiftsmuseum w Mirabo
na wyspie Lolland.
*
Film o rzeźbach Leona
Kudły
zrealizowany przez T. Makarczyńskiego pt. „Rantyczka z drewna"
został odznaczony I nagrodą za film
folklorystyczny
na Międzynarodo
wym Festiwalu Filmów Turystyczno-Krajoznawczych i Folklorystycz
nych w Brukseli. Festiwal odbył
się w październiku 1958 r.
*
W maju 1959 r. odbył się w Ka
towicach ogólnopolski Konkurs F i l
mów Amatorskich. Pierwszą nagro
dę w kategorii filmów dokumen
talnych otrzymał film o charakterze
etnograficznym pt. „Odświętne prowincjonalizmy", zrealizowany przez
Halinę i Jacka Olędzkich,
Jana
Stęszewskiego, Piotra Szackiego i
Michała
Hajkowskiego.
Nagrody
specjalne jury przypadły w udzia
le również filmom etnograficznym.
Pierwszą nagrodę otrzymał film o
114
kurpiowskich wotach
woskowych
pt. „Czekam na Twe zmiłowanie"
Jacka Olędzkiego i Jana Staszew
skiego, trzecią nagrodę film „Kubinowe fajki" Jana i Danuty Mać
ków.
*
W pierwszym numerze miesięcz
nika „Rysunek i Praca Ręczna" z
1959 r. znajdujemy konkurs pt.
„Zasady
zdobnictwa". Zadaniem,
jakie konkurs stawia przed uczest
nikami, jest wybranie spośród k i l
ku motywów dekoracyjnych najle
piej nadających się do ozdobienia
prostokątnej tacy. Wybór należy
uzasadnić. Proponowane przez re
dakcję motywy stanowią wycinan
k i ludowe. Tego rodzaju inicjatywa
podjęta przez pismo, które
jako
przeznaczone dla nauczycieli ry
sunku dociera do najdalszych za
kątków kraju, wydaje się bardzo
pożyteczna. Nie tylko popularyzu
je wycinankę ludową, ale zwraca
uwagę na jej najistotniejsze walo
ry — doskonałe zakomponowanie
powierzchni ornamentem.
*
W momencie, gdy czytelnik otrzyma obecny numer
Polskiej
Sztuki Ludowej, zauważy zapewne,
że jako wydawca figuruje P.P. „Wy
dawnictwa Artystyczne i Filmowe".
Nowe to wydawnictwo przejęło m.in
czasopisma Państwowego Instytutu
Sztuki, wśród nich i Polską Sztukę
Ludową. Redakcje czasopism pozo
stają w Państwowym
Instytucie
Sztuki.
Należy mieć nadzieję, że nowe
Wydawnictwo dopomoże Redakcji
w
przełamaniu
dotychczasowych
trudności związanych z drukiem
numerów, przez co pismo zacznie
ukazywać się regularnie, bez opóź
nień.
Z nowym wydawcą redakcja na
sza wiąże również nadzieje na pod
wyższenie poziomu
edytorskiego,
wprowadzenie częstsze niż dotąd i lustracji barwnej, usprawnienie kol
portażu.
Równocześnie niemal z przejęciem
czasopism przez W.A.F. zapadła ostateczna decyzja o przejściu P a ń
stwowego Instytutu Sztuki do Aka
demii Nauk. Nie trzeba chyba do
wodzić, jak decyzja ta ważka jest
dla właściwego ustawienia badań
Instytutu, dla lepszej koordynacji
prac z Instytutem Historii Kultury
Materialnej i innymi instytutami i
zespołami naukowymi Akademii.
*
Polskie Wydawnictwo Muzyczne
wydało ostatnio pozycję, której nie
możemy na tym miejscu pominąć.
Jest to nowe zmienione wydanie
śpiewnika pieśni ludowych prof. A -
dolfa Chybińskiego pt. „Od Tatr do
Bałtyku". I znów
otrzymaliśmy
wspaniały album, w - którym obok
pieśni znalazły się liczne repro
dukcje sztuki ludowej jedno- i
wielobarwne. Niestety, album jest
dosyć drogi (180 zł.) i wydany zo
stał w niewielkim nakładzie (10.000
egz.). Niemniej dla miłośników sztu
k i ludowej, dla Polaków za granicą, a
wreszcie dla każdego, któremu miła
jest mądra i piękna książka —
dzieło PWM będzie ozdobą jego
zbiorów. Wyboru z dzieła A. Chy
bińskiego dokonał T. Strumiłło, re
daktor albumu i współautor (wraz
z T. Skuliczem); opracowanie gra
ficzne — W. Dulęby.
W ostatnim czasie ukazało się
szereg opracowań dotyczących sztu
k i i kultury ludowej Śląska:
Katalog wystawy tradycyjnej i
współczesnej
twórczości ludowej
województwa katowickiego.
Gru
dzień 1957 — styczeń 1958. Tekst
— mgr Barbara Bazielich, fotogra
fie — Stefan Deptuszewski. Kata
log obejmuje krótki tekst wprowa
dzający, pełną inwentaryzację wy
stawionych eksponatów i 8 tablic
ilustracyjnych.
Katalog pokonkursowej wystawy
pisanek województwa katowickiego.
Kwiecień—maj 1958. Muzeum Gór
nośląskie w Bytomiu. Tekst wpro
wadzający i opisy eksponatów —
mgr Barbara Bazielich, fotografie —
Stefan Deptuszewski.
Barbara Bazielich „Z badań te
renowych nad cieszyńskim haftem
ludowym", Katowice 1958. Praca za
wiera 18 stron tekstu, 5 ilustracji
i 1 mapę, stanowi pierwszą pozycję
bibliograficzną serii etnograficznej
Biblioteczki Wiedzy o Śląsku.
Biuletyn Śląskiego Instytutu Nau
kowego w serii „Zycie naukowe i
kulturalne" (Katowice 1958) publi
kuje następujące opracowania z za
kresu kultury i sztuki ludowej oraz
dziedzin pokrewnych: Mieczysław
Gładysz — Prace nad inwentaryza
cją budownictwa ludowego na Gór
nym Śląsku 1945—1957 (Biuletyn
nr 1, 16 str., 8 ilustr. w tekście);
Ludwik Dubiel — Badania etnogra
ficzne na Górnym Śląsku 194&—1&57
(Biuletyn nr 2 i 3); Jerzy Szydłowski
— Archeologiczne prace terenowe
Muzeum Górnośląskiego w latach
1945—1957 (Biuletyn nr 4, 24 str.,
14 ilustr.).
„Zaranie Śląskie" poświęca w ca
łości numer 1/2 z 1959 r. zagadnie
niom kultury ludowej Śląska: Maria
Luboczowa — Z prac PTL na Śląs
ku; Ludwik Brożek — Tradycje lu
doznawcze na Śląsku Cieszyńskim;
Barbara Bazielichówna — Współ
czesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem; Maria Suboczowa —
Źródła i stan badań etnograficznych
�na Śląsku do 1952 roku; Ludwik
Dubiel — Tradycyjna zagroda chłop
ska w powiecie gliwickim; Józef
Ligęza — Kultura grupy górniczej—
próba charakterystyki; Maria Żywirska — Problem badania kultu
ry grup zawodowych (w świetle
materiałów zbieranych dla grupy
górniczej); Maria Żywirska — W
sprawie utworzenia placówki nau
kowej dla badań kultury grup za
wodowych; Maria Suboczowa —
Prace nad śląskim skansenem.
*
„Literatura Ludowa" — kwartal
nik wydawany przez Polskie Towa
rzystwo Ludoznawcze — rocznik
1958. Nr 1 — Spis treści: Od redak
cji. Rozprawy i prace naukowe: J ó
zef Majchrzak — Z dziejów folk
loru dolno-śląskiego; Stanisław Bąk,
— Dolny Śląsk pod względem ję
zykowym; Jaromir Jech — Józef
Stefan Kubin jako zbieracz śląskiej
prozy ludowej; Stanisław Swirko—
Ballady Czeczota, ich związki z
folklorem i z ludowością Mickiewi
cza. Teksty ludowe: Józef Maj
chrzak — Pieśni, baśnie i gawędy
z Dolnego Śląska. Recenzje: Sta
nisław Swirko — Pieśni Podhala;
Władysław Staszewski — Polish
Folklor. Korespondencja: Piotr Banaczkowski — W kwestii regionu
świętokrzyskiego słów kilka. Kroni
ka: Józef Majchrzak— Folklor na
antenie wrocławskiej PR. Komuni
katy. Nr 2—3 6—7 — S p i s treści:
Rozprawy i prace naukowe: Gustaw
Morcinek — Śląsk i jego ludzie;
Stanisław Bąk — O kilku wątkach
w baśniach i legendach na Górnym
Śląsku; Józef Ligęza — Stanisław
Wallis — folklorysta Górnego Śląs
ka; Izabela Lewańska — O strasz
liwym smoku w Smokorzewie pod
Namysłowem; Julian Krzyżanow
ski — Do przysłów cieszyńskich;
Paweł Nedo — Obecny stan badań
etnograficznych na Łużycach. Tek
sty ludowe: Stanisław Wallis —
Pieśni górnośląskie; Józef Ligęza —
Fragmenty epickiej poezji górni
czej; Janina Wojtowicz — Wybór
pieśni ludowych z Zędowic, pow.
Strzelce Opolskie; Feliks Pluta —
Oracje, pieśni i opowiadania opol
skie; praca 'zbiorowa — Opowieści
ludowe z Krzyżanowic. Recenzje:
Julian Krzyżanowski — Gustaw
Morcinek: Jak górnik
Bulandra
diabła oszukał, Baśnie śląskie; Ry
szard Górski — Lucjan Malinow
ski: Powieści ludu na Śląsku; Dobrosława Swirko — Jakub Kania —
ludowy poeta Opolszczyzny; Stani
sław Swirko — Julian Krzyżanow
ski: Mądrej głowie dość dwie sło
wie; Józef Ondrusz — Zagadnienia
folklorystyczne w numerach 1 i 2
„Czeskiego Ludu" z roku 1958. Ko
respondencja i sprawozdania: Ju
lian Nowak-Dłużewski —• Jeszcze
w sprawie regionu kieleckiego;
Władysław Most — Pochwała fol
kloru i etnografii. Bibliografia: Jan
Sadownik —• Materiały do biblio
grafii polskich publikacji z zakre
su folkloru śląskiego za lata 1945—
1958. Komunikaty — Rozstrzygnię
cie
konkursu
folklorystycznego.
Książki nadesłane.
„Literatura Ludowa" nr
1—2,
rok 1959. Spis treści: Część regio
nalna. Rozprawy i prace naukowe:
Andrzej Bukowski — Folkloryści
kaszubscy X V I I I , X I X i X X w.;
Czesław Wycech — Regionaliści
chojniccy; Ewa Kamińska-Rzetelska — Kaszubi w oczach X I X wiecznych przybyszów;
Jadwiga
Zieniukowa — Sprawy
języka
i literatury kaszubskiej w nie
których czasopismach regionalnych;
Julian Krzyżanowski —• Kaszub
skie przysłowie o niebie i piekle;
Leon Roppel — Trzej regionaliści
kaszubsko-kociewscy;
Stanisław
Swirko — Ks. Bernard Sychta —
pelpliński pisarz i uczony; Maria
Woźniak — Wesele w Jamnie; Ber
nard Sychta — Miasta, miasteczka
i wsie w kaszubskiej literaturze
ludowej, wierzeniach i obrzędach.
Teksty ludowe: I I Pracownia Dialektologiczna Zakł. Jęz. PAN —
Opowiadania
kaszubskie;
Zofia
Przyłuska-Jaworska, Ludwik Bie
lawski — Pieśni i opowiadania z
powiatu bytowskdego, Jan Patock—
Gódki kaszebskie; Jan Patock —
Tobaka, Paweł Miotk — Objaśnie
nie telefonu, Paweł Miotk — O
radeliónie. Recenzje: Doś — Fran
ciszek Sędzicki: Baśnie kaszubskie;
Stanisław Swirko — W. Kirstein,
L. Roppel: Pieśni z Kaszub; Doś —
Biuletyn WDTL w Gdańsku. Ko
respondencja i sprawozdania: Leon
Roppel — Chodzenie „po szczodrakach" na Kaszubach; Herbert Wil
czewski — Odsłonięcie pomnika H.
Derdowskiego w Wielu; Czesław
Wycech — „Nie ma Kaszub bez
Polonii, a bez Kaszub Polści".
Bibliografia: Teresa Brzozowska —
Materiały do bibliografii polskich
publikacji z zakresu folkloru ka
szubskiego
za
lata
1945—1958.
Część ogólna: Jerzy Sliziński —
Warneńczyk w legendach bułgar
skich; Stanisław Swirko — Z dzie
jów przysłowioznawstwa polskiego;
Michał Basa —• Opowiadanie par
tyzanta; Herbert Wilczewski —
Lietuviu tautosaka użrasyta 1944—
1956; Mieczysław Gładysz — Kazi
mierz Moszyński.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9fa64675985e4d6c716873d6253142c.pdf
d589606b802c767d8b1d1b622875a7be
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4189
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3907
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.100-106
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
ROSICA CZUKANOWA: BLGARSKA NARODNA SZJEWICA. Przedmowa
„B'łgarski Chudożnik". Sofia 1957, str. 8, 138 ilustracji barwnych.
Znane ze swego niesłychanego bogactwa hafty Sło
wian bałkańskich doczekały się nowej publikacji
w postaci wymienionego w tytule albumu, obejmu
jącego hafty ludowe zachodniej Bułgarii, zebrane
przez Rosicę Czukanową. Z przedmowy napisanej
przez wybitnego bułgarskiego etnografa i członka
Bułgarskiej Akademii Nauk, Christo Wakarelskiego,
dowiadujemy się, że wchodzące w skład albumu
barwne ilustracje nie są ścisłymi kopiami wzorów
ludowych, ale ich artystyczną transpozycją. Odchy
lenia w rysunku lub kolorze są jednak tak nieznacz
ne, że w rezultacie zawarte w albumie reprodukcje
można traktować jako obraz autentycznych wyszy
wek występujących w bułgarskim stroju ludowym.
Po tym zastrzeżeniu, wynikającym z koniecznej
ścisłości naukowej, przeprowadza Wakarelski podział
ludowych haftów na dwie zasadnicze grupy tery
torialne: a) grupę haftów
zachodniobułgarskich
i b) wschodniobułgarskich. Każda z tych dwu grup
dzieli się na mniejsze odmiany regionalne, określane
nazwami utworzonymi od nazw większych miejsco
wości, które się w danym regionie hafciarskim znaj
dują. W grupie zachodniej wyróżnia autor 11 tego
rodzaju regionalnych odmian (piryńską, kjustediską,
stankedymitrowską, samokowsko-ichtimanską,
sofijską, graowską, transką, kułskowidyńską, łoweszką,
pleweńską, nikopolską), podczas gdy w grupie za
chodniej jest ich 13 (gabrowska, rusenska, razgradska, kołarowgradzka, ełchowska, karnobatsko-jambolska, karnbatska-południowa,
odrynsko-małoazyjska,
uzunkiuprijska, dimotiszka, dedeagaszka, kazanłszka,
średniorodopska).
Podział ten odnosi się głównie do haftów na płót
nie, nie obejmuje on natomiast haftów zdobiących
sukienne ubiory wierzchnie, które w postaci bar
dzo bogatej występują na terenie Bułgarii południo
wej i w przyległych krajach bałkańskich.
Jak wspomniano na wstępie, reprodukowane w al
bumie Zbiory Czukanowej pochodzą głównie z tere
nów zachodniobałkańskich, na tych więc terenach
skupia się uwaga Wakarelskiego, który kolejno cha
rakteryzuje poszczególne regionalne odmiany haftów.
W albumie odmiany te nie są reprezentowane
w sposób równomierny. Najwięcej jest przykładów
haftów z okolic Sofii i Plewen u (do 30 reprodukcji),
inne tereny reprezentowane są już w stopniu daleko
J
E
Christo Wakarelskiego.
Wyd.
słabszym. Z okolic Nikopolu znajdujemy zaledwie
trzy hafty, z Tranu — dwa, a z Pirynu — jeden.
Przygniatającą większość stanowią hafty na płótnie,
wykonane z reguły ściegami liczonymi — głównie
krzyżykowym, półkrzyżykowym, płaskim o motywach
geometrycznych czy silnie zgeometryzowanych —
roślinnych. Wśród 135 przykładów — zaledwie dwa
razy występują motywy zwierzęce, a mianowicie
pięknie przestylizowany ptak w hafcie z okolic Samokow i żółw w hafcie z okolic Plewen; natomiast
nie ma ani jednej postaci ludzkiej. W kolorystyce
przeważa barwa czerwona; obok niej, w mniejszym
jednak nasileniu, występują również kolory zielony
niebieski, żółty, czarny; ten ostatni powtarza się
dosyć często jako kolor używany przy konturowaniu
lub też do haftowania wolutowych zdobinek, które
wprowadzane są jako elementy dekoracyjne na kra
wędziach większych płaszczyzn, na narożnikach czy
też w drobnych kompozycjach wypełniających wolne
partie tła między motywami głównymi haftowanymi
kolorowymi krzyżykami. Wśród haftów na płótnie,
wykazujących znaczne podobieństwo do haftów ru
muńskich i jugosłowiańskich, wybijają się doskonałą
kompozycją, dużą delikatnością wzoru oraz wyrafi
nowaną kolorystyką — hafty z okolic Plewen (ryc.
110—113).
W odróżnieniu od haftów na płótnie, gdzie wi
doczna struktura materiału zachęca do stosowania
ściegów liczonych, w zdobnictwie odzieży wierzch
niej — wykonanej z folowanego sukna — stosuje
się ściegi bardziej swobodne, a przede wszystkim
łańcuszkowy, gałązkowy, wodny i „Janina". Z tym
wiąże się zmiana zarówno w doborze motywów, jak
i zespołów kompozycyjnych, które w nieznacznej
tylko mierze zdają się nawiązywać do tych, jakb
spotykamy w krzyżykowym hafcie na płótnie.
Szata zewnętrzna albumu przedstawia się bardzo
korzystnie. Plansze barwne, drukowane techniką
offsetową, wyszły na ogół poprawnie i dają zupełnie
wystarczające pojęcie o kolorystyce haftu ludowego
w Bułgarii. Książka stanowi pozycję wartościową
i niewątpliwie spełni swe zadanie, propagując piękno
bułgarskiej sztuki ludowej.
Na zakończenie należy jedynie wyrazić życzenie,
aby jak najszybciej ukazała się druga część — obej
mująca hafty grupy wschodniej.
Rss.
JOZEF LUDOVIT HOLUBY: NARODOPISNE PR ACE. Zebrał i wstępem zaopatrzył Jan Mjartan. Prace narodopisneho ustavu Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1958, str. 535, ryc. 52.
W czasach, kiedy w Polsce zbierali bezcenne ma
teriały ludoznawcze Oskar Kolberg, ks. Lompa, Se
weryn Udziela, po drugiej stronie Karpat zręby sło
wackiej etnografii również budowali amatorzy i mi
łośnicy narodowych pamiątek, a wśród nich jedno
z czołowych miejsc zajmował Jozef Ludovit Holuby.
Urodzony w roku 1836 w Lublinie (małej wiosce
na zachodniej Słowaczyźnie), syn ewangelickiego pa
stora, poszedł w ślady ojca kończąc w roku 1860
ewangelicki fakultet teologiczny w Wiedniu. Jako
100
duchowny zatrudniony początkowo w małym mia
steczku Skalica, a później przez długie lata (1861 —
1909) we wsi Zemansske Podhradie koło Noveho
Mesta nad Wagiem — nie ograniczał się J. L, Ho
luby wyłącznie do pracy duszpasterskiej. Posiadając
szerokie zainteresowania naukowe, zajmował się bo
taniką (za co w 1923 r. otrzymał doktorat h. c),
archeologią, historią i etnografią.
Gruntowna znajomość kultury ludowej, zdobyta
przez długie lata bliskiego współżycia z ludem wiej-
�skim, pozwalała mu rozwinąć w dziedzinie etnogra
fii szeroką działalność pisarską, którą zapoczątko
wała ogłoszona w roku 1873 praca o lekach domo
wych ludu słowackiego, gdzie znalazły również wy
raz zainteresowania botaniczne autora.
Zagadnienie medycyny ludowej i przesądów zwią
zanych z lecznictwem było tematem następnej publi
kacji Holubego. W dalszych zaś etapach swej pracy
ludoznawczej zajmuje się on wierzeniami, magią, cza
rami, demonologią, zwyczajami i literaturą ludową
(głównie zaś podaniami, opowiadaniami, przysłowia
mi) i zabawami dziecinnymi.
Stosunkowo niewiele zajmował się Holuby zagad
nieniami kultury materialnej i sztuki plastycznej,
które w trzeciej ćwierci ub. wieku ustępowały
(podobnie jak w Polsce) na plan dalszy wobec ba
dań ludowej mitologii i literatury. Dopiero w osiem
dziesiątych latach ub. wieku zaczęto" zwracać pilniej
szą uwagę na kulturę materialną i ludową sztukę
plastyczną, co wyraziło się m. in. w gromadzeniu ma
teriałów do ludowego stroju, haftu, ceramiki itp.
W związku z powyższym również i Holuby zaczyna
interesować się strojami ludowymi swej okolicy, ce
ramiką malowaną, snycerką, a także urządzeniem
mieszkań i pracą. W wyniku tych zainteresowań po
wstają albumy strojów i ceramiki ludowej rysowane
przez Holubego i kolorowane farbami akwarelowy
mi z dużą ścisłością.
Wyniki swych obserwacji publikował, zdobyte zaś
w czasie badań oryginały przekazywał do zbiorów
muzeum w Pradze. Przez długi okres czasu J. L. Ho
luby współpracował z etnografami czeskimi, ogłasza
jąc wiele ze swych prac w czasopiśmie „Ćesky L i d " ;
gdy jednak w roku 1895 założone zostało przez A n dreja Kmeta Słowackie Towarzystwo Muzeum w św.
Martinie, został natychmiast jego członkiem i stałym
współpracownikiem wydawanych przez to Towarzy
stwo czasopism.
Omawiana tu praca zawiera przedruki obszerniej
szych publikacji i drobnych artykułów treści etno
graficznej, ogłaszanych przez Holubego w różnych
czasopismach czeskich i słowackich, przeważnie
w czasopismach „Cesky L i d " i „Slovenske Pohlady".
W części wstępnej znajdujemy mniejsze prace
0 różnorodnej tematyce, jak np. „Obrazki ze Sło
wacji", „Słowacy a Czesi", czy „O cyganach". W dal
szej części, ułożonej już według tradycyjnego sche
matu, materiał, zgrupowano w 8 rodziałach zatytu
łowanych: kultura materialna, sztuka zdobnicza
1 strój, lecznictwo ludowe, czarodziejstwo i wierze
nia, zwyczaje, opowiadania, przysłowia, gry i zabawy
dziecięce. Końcowy rozdział pt. „Rozmaitości" wy
pełniają głównie prace na temat miejscowych nazw
i nazwisk. Książka ilustrowana jest reprodukcjami
rysunków Holubego, przedstawiającymi stroje ludo
we oraz okazy malowanej ceramiki. Przedruki Holu
bego poprzedza obszerny i doskonale napisany wstęp
znanego etnografa słowackiego J. Mjartana, który
w sposób wnikliwy charakteryzuje działalność i za
sługi, jakie poniósł J. L. Holuby na niwie słowac
kiego ludoznawstwa.
Zebranie i powtórne opublikowanie rozproszonego
w różnych czasopismach dorobku Holubego to nie
tylko wartościowy zbiór materiałów, często już za
pewne trudno dostępnych dla badaczy, ale przede
wszystkim wyraz troski o zabezpieczenie i podkreśle
nie naukowych osiągnięć zasłużonego badacza i chę
ci przypomnienia społeczeństwu jego zasług.
Formę tę należałoby przenieść i na grunt polskiej
etnografii, na razie wydając przynajmniej nie dru
kowane dotychczas prace zmarłych etnografów: Oska
ra Kolberga, Seweryna Udzieli, Jana Swiętka i wielu
innych. Przykro jest pomyśleć, że Słowacy potrafią
wydać zbiór przedruków dla uczczenia swego za
służonego badacza, podczas gdy my w ciągu dwu
dziestolecia międzywojennego i kilkunastu lat, które
, już minęły od ukończenia I I wojny światowej, nie
zdobyliśmy się na wydanie leżącego od kilkudzie
sięciu lat w rękopisie „Podhala" Kolberga czy „Zie
mi bieckiej" Udzieli. Indolencja nasza w tych spra
wach jest tym bardziej uderzająca, że przecież wciąż
mówi się i pisze o konieczności drukowania ręko
piśmiennych prac zasłużonych etnografów minionego
stulecia.
Rss.
PAUL STAHL: PLANURILE CASSELOR ROMIN ESTI TARANESTI. Sibiu 1958, str. 91, 50 ilustracji, w tym
10 map.
W serii wydawnictw Muzeum Brukenthal w Sibiu,
zatytułowanej „Studii si Comunicari", ukazała się
jako zeszyt dziewiąty niezwykle interesująca praca
P. Stahla na temat rozplanowania domów wiejskich
w Rumunii i rozmieszczenia przestrzennego poszcze
gólnych typów budownictwa wiejskiego.
Na drodze sumiennej analizy materiału przepro
wadza autor podział rozplanowania zagród i budyn
ków mieszkalnych wiejskich na poszczególne grupy,
rekonstruuje ich rozwój od najprymitywniejszych
form wyjściowych, a następnie przedstawia ich
współczesny oraz dawny zasięg. Ten historyczny
aspekt, przewijający się w każdym zagadnieniu poru
szanym przez autora, nadaje pracy szczególną war
tość, pozwala bowiem nie tylko na rozejrzenie się
w zagadnieniu od strony typologicznej oraz geografii
zasięgów, ale również na zapoznanie się z dynamiką
jego rozwoju. Praca Stahla ma charakter pionierski,
jest to bowiem pierwsza w nauce rumuńskiej próba
typologicznej i przestrzennej analizy planu chałupy
wiejskiej, obejmująca obszar całego kraju.
W budownictwie Wiejskim na terenie Rumunii wy
różnia autor dziewięć głównych grup architektonicz
nych.
Najważniejszą grupę stanowią rozpowszechnione na
terenie całego kraju, a w wielu okolicach stanowiące
typ dominujący, domy o konstrukcji zrębowej węgłowane na obłap. W swych formach najstarszych są
to domy jednownętrzne — ograniczające się do samej
izby, w której naprzeciw drzwi znajduje się ognisko.
W drugim kącie przy ścianie tylnej umieszczone jest
łóżko, wzdłuż zaś ścian frontowej i bocznej, gdzie
znajduje się po jednym oknie, ustawione są skrzy
nie do siedzenia (Truhenbanke). Dla lepszego zabez
pieczenia wnętrza od działania niekorzystnych wa
runków atmosferycznych została wewnątrz izby przy
drzwiach odgrodzona niewielka sień, tzw. „tinda",
której jedną ze ścian stanowił bok pieca piekarskie
go, drugą zaś — prawdopodobnie zasłona z tkaniny,
zastąpiona z czasem ścianą drewnianą zaopatrzoną
w drzwi wiodące do izby. Opisane tu zmiany łączyły
się z przesunięciem osi wzdłużnej pieca; pierwot
nie piec zwrócony był czeluścią w kierunku drzwi
wchodowych chałupy, obecnie zaś został do nich
usytuowany bokiem, tak że czeluść oraz okap do
odprowadzania dymu wypadały niemal na środku
izby. W dalszej ewolucji piec ustawiono w przedłu
żeniu ścianki oddzielającej sień, skutkiem czego prze
strzeń jej znacznie się powiększyła. Zaczęto ją więc
101
�dzielić poprzecznie na dwa pomieszczenia, z których
jedno spełniało nadal funkcję sieni, drugie zaś ko
mory, przybierającej też niekiedy postać zaopatrzo
nego w piec piekarski alkierza mieszkalnego. W re
zultacie tych przemian powstawa o rozplanowanie
wnętrza przypominające chałupy polskie, z sienią
przy ścianie szczytowej i odciętą od niej w głębi
komorą. Dalszym ogniwem rozwoju omawianego ty
pu miało być — według Stahla — zlikwidowanie
ściany poprzecznej, dzielącej sień od komory (względ
nie alkierza), znaczne powiększenie obszaru sieni
i odcięcie od niej komory przy pomocy ściany bieg
nącej równolegle do ściany szczytowej (mniej praw
dopodobne wydaje się autorowi, aby tak usytuowana
komora powstała przez złączenie w jedna całość
osobnej przybudówki magazynowej, luźno dostawio
nej do ściany szczytowej). W ten sposób rozwinął
sie — pospolity również u nas — rozkład domu, w
którym po jednei stronie sieni znaiduie s i e izba, po
drigiej komara. W dalszej ewolucfi powstały z tego
d a T o układzie symetrycznie dwuizbowym, w któ
rych po każdej stronie sieni znajdowała sie izba
z piecem pieksrskłm lub po jednej stronie izba bia
łki, a po dr'irti«i czarna. Czasem w oib«z°rnei si°ni
biegnącej wzdłuż ca ej ściany szczytowej budowano
piec uzyskując w t°n sposób nieznany w Polsce roz
kład wnętrza składający sie z dwóch izb czarnych
lub iednei izby czarnej i drugiej białej, ale pozba
wiony sieni.
T
ł
Chal'mv o opisanych wyżej rozkładach wnętrz, na
kryto s+romymi dachami słomianymi lub gontowymi,
obw¡°dzinn"» dookoła wszystkich śc'an obszerną, bitą
z gliny przyzbą, należą dziś do zabytków.
Domy hnHowqne w obecnym stuleciu posiadała
przede wszystkim inn° r>rooorcie. ściany ich sa wvż«¡7« dachy znacznie obniżone. Podcienie pod wysta
jącym okauem, dachu zaopatrzone jest w podłogę
T,
Aot-JW. o.erodzone balnstrada z pionowymi
słuoami.
pi^Var'íkio T J Í P C » z okaoami ustępują mieisca muro
wanym l"b ¿elaznvm Di°com do gotowania.
TV>l<Jza rozbudowa rzutu pionowego — domu syr"f>*r'C7nia dwn'zbowogo — odbvwa sie nie przez
podbiały wewnętrzne, lecz r>rzez nr^ybudówki w po
stać' r^Tneeo rodzaiti szop budowanych z desek.
Chodzi tu orzede wszystkim o tzw. ..dosar" znajdui»cv sie przv tylnej ścianie domu, gdzie mieści s ę
letnia k"chnia. czadem też komora. W najnowszvch
domach nrzed w°iíciem w ścianie licowei znajduje
sie niekiedy podcienie wnękowe szerokości sieni.
Nast°T>na. grune stanowią ziemianki, czyli miesz
kania zbudowane poniżej powierzchni ziemi. Pierwot
nie wysteDowa'y one na obszarze całego kraju, obec
nie z a S ' e g łph ocT-anicza sie d o pof"Hniowo-wc<;hodniei Rumunii. Zdarzały się wsie. które składały się
wyłącznie z samych ziemianek, tak że jedynie oorosłe zielskiem dac^y wskazywały miejsca, gdzie
znaidują się domy. Dzisiejsze formy ziemianek rozwin łv się z prostej iamy wvkooanej w ziemi, która
z biegiem czasu, dzięki wykładaniu ścian g n b v m i
deskami, zamieniła sie we wkopaną w ziemie chał"pę
naVrvta dachem o konstrukcji na sochy i ślemię.
Rozwój rzutu poziomego ziemianki przebiegał róż
nymi drogami. Najpierw przed wejściem do pomiesz
czenia mieszkalnego znalazca sie sień z wejściem
na.weciw drzwi wiodących do izby, z tyłu zaś poza
izbą komora. Ogólny rozkład wnętrza przyoominał
wówczas niektóre polskie chałupy typu wąskofrontowego. W dalszym rozwoju ziemianki — dawną izbę
położoną między sienią a komorą zamieniono na
kuchnię, z której na lewo i prawo wiodły drzwi do
dwu białych izb, tak że plan ziemianki przybierał
kształt krzyża równoramiennego z kuchnią umiesz
czoną w środku. Bywają też ziemianki, w których
komora znajduje się nie na osi podłużnej budynku,
alé z boku. Wchodząc z sieni do kuchni mamy na
f
a
102
lewo wejście do komory, a na prawo — do białej
izby. Charakterystyczny dla rozplanowania ziemianek
jest ich rozwój postępujący od środka na zewnątrz,
przez dobudowywanie pomieszczeń w różnych kie
runkach, skutkiem czego rzut domu nie posiada czę
sto zarysu zwartego prostokąta.
Trzecią grupą — występującą mniej więcej na tych
samych obszarach co ziemianki — stanowią chałupy
naziemne, pierwotnie budowane z drzewa, gliny, po
szyte trzciną, obecnie zaś murowane i kryte dachów
ką lub blachą, które w rozplanowaniu wnętrz wy
kazują pewne analogie do ziemianek. Podobnie jak
w tych ostatnich, urządzenia do gotowania znajdują
się nie w izbach, ale w pomieszczeniu środkowym,
pełniącym funkcję kuchni. Rozwój planu tych chałup
wiódł od pojedynczej izby, do której przybyła sień
(z wejściem w dłuższej ścianie budynku), a następnie
po drugiej stronie sieni — komora, z biegiem czasu
zamieniona na drugą izbę. Urządzenia do gotowania
mieszczą się w sieni, skąd pali się również w piecach
ogrzewających izby. Rozplanowanie omawianej tu
grupy domów podobne jest do tego, jakie występuje
w grupie pierwszej. Zachodzi jednak poważna róż
nica genetyczna, gdyż komora powstała tu nie przez
przedzielenie sieni, ale przez przeniesienie do bu
downictwa naziemnego komory stanowiącej część
składową rozplanowania ziemianki.
Jako czwartą grupę wyróżnia Stahl budynki, któ
rych rzut poziomy rozwinął się z jednej izby przez
dobudowanie przed wejściem — dla osłony od wiatru
i deszczu — pomieszczenia ogrodzonego z dwóch
stron. W rezultacie powstała chałupa złożona z izby
oraz z sieni pozbawionej ściany od licowej (dłuższej)
strony chałupy. W tylnej części tego otwartego z jed
nej strony pomieszczenia odcięta została później
ścianą poprzeczną komora lub sień, względnie ko
mora i sień, podczas gdy resztę wolnego miejsca
zajęło w tej części domu odgrodzone balustradą
podcienie. Zasięg omawianej tu grupy ciągnie się
szerokim pasem równolegle do zachodnich granic
Rumunii — od Banata przez Mehedinti, Muntii Apuseni, Tara Lapusului oraz (w formie dość rozległej
wyspy) na wschód od Siedmiogrodu między Nasaut
i Tara Birsei.
Piątą grupę stanowią domy składające się z izby,
do której dobudowano szopę o ścianach z desek, po
krytą oddzielnym dachem. Z czasem szopę tę zaczęto
budować z materiału analogicznego jak izbę i kryć
wspólnym z nią dachem; każde jednak z dwóch
wspomnianych pomieszczeń miało oddzielne drzwi
w dłuższej (frontowej) ścianie budynku, przy czym
wewnątrz nie było komunikacji między izbą a komo
rą. Normalną koleją rzeczy z czasem piec do goto
wania przeniesiono do komory — zamienionej tym
sposobem na kuchnię — i obydwa pomieszczenia
połączono drzwiami. Dalszym etapem rozwoju było
dodanie komory po przeciwległej stronie kuchni.
Powstał w ten sposób dom jednotraktowy złożony
z trzech pomieszczeń (komory, kuchni i izby białej),
z których każde posiadało oddzielne wejście wiodące
bezpośrednio z pola. Zasięg tego rodzaju domów ry
suje się na terenie Rumunii w kszta cie litery L,
której ramię poziome ciągnie się szerokim pasem Od
Orsowej nad Dunajem po górny bieg rzeki Buzoul,
pionowe zaś biegnie na północ powyżej Cluj.
ł
Jako osobną (szóstą) grupę wydziela autor budynki,
których komora (zamieniająca się w dalszym rozwoju
na mieszkalny alkierz) odcięta jest od izby ścianą
równoległą do kalenicy domu. Domy takie, zwykle
składające się z izby czarnej, komory i izby białej
(zamiast sieni), zaopatrzone bywają w podcienie bieg
nące wzdłuż całej ściany frontowej lub jej części.
Zasięg ich obejmuje środkowowschodnią i północną
część Rumunii — Tara Oltului, Tara Birsei, Tinuturile Secuiesti i Nasudul, przy czym chałupy te
�najbardziej charakterystyczne są dla okolic zamiesz
kiwanych przez Szeklerów.
Spotykane często na terenie Rumunii domy piętro
we dzieli Stahl na trzy grupy. Pierwsza z nich to
domy o charakterze obronnym występujące w pół
nocnej Oltenii i Muntenii. Wzorowane na obszernych
dworach dawnych bojarów, posiadają one w części
parterowej piwnice lub piwnice i kuchnie, na piętrze
zaś pomieszczenia mieszkalne składające się z izby
czarnej i jednej lub dwóch izb białych oraz krytego
ganku, biegnącego wzdłuż ściany frontowej.
Grupę drugą stanowią domy piętrowe, posiadające
u wejścia wysunięty przed blok budynku wypust
stanowiący podstawę, na której spoczywa balkon
pierwszego piętra, tzw. „foisor" {czytaj: fojszor); bal
kon jest wysuniętą k u przodowi częścią krytego
ganku wzdłuż ściany frontowej pierwszego piętra.
Opisane tu domy z wysuniętym balkonem występują
w północnej Oltenii i Muntenii oraz w Mołdawii.
Trzecia i ostatnia zarazem grupa domów piętro
wych to domy z Tara Hategului (południowy Sied
miogród), które rozpowszechniły się tam dopiero
z początkiem bieżącego stulecia na miejsce budynków
parterowych. Są one przeważnie murowane, kryte
dachówką, a pomieszczenia mieszkalne znajdują się
tu również i w części parterowej.
Jeden z rozdziałów końcowych poświęcił autor
omówieniu rozplanowań o charakterze wyjątkowym;
należą tu np. budowle o kształtach kolistych czy
wielobocznych (jak np. stajnie dla bydła w dolinie
Bistricy), domy bliźniacze i inne przeznaczone dla
więcej niż jednej rodziny (w czym widzi autor zwią
zek z archaiczną formą tzw. wielkiej rodziny) oraz
domy bliźniacze połączone z sobą tajemnymi przej
IS LITUYIU KULTUROS
ściami dla łatwiejszej obrony w razie niebezpieczeń
stwa.
W ostatnim rozdziale znajdujemy interesujący opis
„gospodaria cu ocol intarit", czyli po prostu „zagród
z okołem", wśród których są również podobne do
tych, jakie zdarzają się w Polsce w okolicy Łowicza,
Miechowa czy Łańcuta. Formy te, występujące na
terenie Rumunii w kilku niewielkich, luźno rozrzu
conych skupiskach, uważa autor za rodzime, wyrosłe
samorzutnie na gruncie gospodarki pasterskiej i osad
nictwa jednodworczego. Według przypuszczenia Stahla, dzisiejsze zamknięte osady czworoboczne mogły
rozwinąć się z kolistego lub wielobocznego ogrodze
nia, w które na pewnym niewielkim odcinku wcho
dziła również ściana frontowa budynku mieszkal
nego. Z czasem ogrodzenie otrzymało daszek wsparty
od wewnątrz okołu na słupach, a w ściany jego włą
czano coraz to więcej innych budynków, jak stajnie,
kuchnie, komory, co w konsekwencji doprowadziło
do zmiany formy okołu z kolistej czy wielobocznej
na prostokątną.
W zakończeniu podkreśla autor związki i analogie,
jakie zachodzą w starym budownictwie na obszarze
Rumunii, nie wyłączając terenów zamieszkiwanych
przez Szeklerów, którzy — związani z Rumunią wielu
wspólnymi cechami kulturowymi — stanowią grupę
o charakterze przejściowym, rumuńsko-węgierskim.
Streszczona tu praca Stahla stanowi niewątpliwie
pozycję bardzo cenną. Zainteresuje ona etnografów
polskich, szczególnie zaś tych, którzy poświęcając
się problematyce kultur
karpackich będą szukali
w literaturze rumuńskiej materiałów porównawczych.
Rss.
ISTORIJOS, t. I . Yilnius 1958, str. 312.
Jest to zbiorowa praca Instytutu Historii przy L i
tewskiej Akademii Nauk powstała jako pierwsza
próba w projektowanej dalszej serii publikacji ma
teriałów archeologicznych i etnograficznych, które
zebrano w wyniku systematycznie prowadzonych
ekspedycji naukowych i badań typu penetracyjnego.
Mniej więcej jedną trzecią objętości książki zaj
mują artykuły z zakresu archeologii, omawiające
przeważnie znaleziska przy rozkopywaniu różnych
kurhanów- Jako najciekawsze etnograficznie spośród
wiadomości tu zawartych wymienić należy opisy
rzędów końskich z X — X I V wieku (pod Kownem
odkopano 203 mogiły rumaków ozdobnie osiodła
nych — pisze o nich O. Nawickaite) oraz opisy za
gród wraz z zabudowaniami gospodarczymi z X I V wie
ku (pod Wilnem — artykuł A. Tautaviciusa). Dom
mieszkalny był tu bardzo mały (4,7 x 4,8), lecz posia
dał podłogę i piec (na drewnianej podstawie związa
nej ze ścianami i w pobliżu narożnika). Do domu
przylegała stajenka (ze szczątkami spalonego zwie
rzęcia). W zagrodzie znaleziono skrzynki na zboże,
niektóre narzędzia i nieco ceramiki.
Część etnograficzną rozpoczyna artykuł K. Cerbulenasa o genezie litewskiego domu mieszkalnego,
tzw. „numas". Przy wykorzystaniu dotychczasowej
literatury i archiwaliów opracowany został rozwój
form domu, jego konstrukcji i sposobów ogrzewania,
od X V I wieku począwszy. Omówiono też zagadnienie
usytuowania poszczególnych zabudowań w obrębie
zagrody luźno zabudowanej oraz zwartej, która no
towana jest na Litwie już w X V I wieku (w polskiej
nomenklaturze tzw. okólnik), Autor podkreśla do
tychczasową błędność poglądów na temat litewskie
go budownictwa mieszkalnego i wykazuje przy po
mocy materiałów archiwalnych, że od X V I wieku
istniały obok siebie zarówno „numas" (pomieszcze
nie z otwartym ogniskiem, zamieszkałe wspólnie
przez ludzi i zwierzęta), jak i „pirkia-troba" — prze
znaczona wyłącznie dla ludzi i posiadająca piec
z zamkniętym ogniskiem. Z biegiem czasu tzw. „nu
mas" zszedł do roli pomieszczenia wyłącznie gospo
darczego (na Żmudzi utrzymało się pierwotne jego
przeznaczenie najdłużej — do początku X I X wieku),
a domem mieszkalnym stała się ,pirkia-troba".
Z kolei V. Żilenas omawia problem ukształtowania
się formy domów mieszkalnych. Jest to rozwinięcie
jednego z poprzednio wymienionych zagadnień, które
zostało tu ujęte w sposób nieco odmienny.
Artykuł I . Butkeviciusa omawia tradycyjne bu
downictwo i poszczególne typy regionalne oraz ich
zasięg. Wchodzą tu w rachubę tylko trzy typy do
mów mieszkalnych, a mianowicie: żmudzka „troba",
wschodnia-litewska „pirkla" (Aukstaioiai) i połud
niowa „stuba" (Użnemunis). Każdy z tych typów od
znacza się odmienną bryłą i Zdobnictwem, które
autor krótko charakteryzuje.
'Domy rybackie z mierzei, ich konstrukcję, plany
i ozdoby opisał Butkevicius oddzielnie.
Cykl zagadnień z zakresu budownictwa ludowego
zamykają artykuły: o cieślach i ich narzędziach pra
cy (V. Żilenas) oraz o urządzeniach ogniowych do
gotowania posiłków (V. Milius). Podkreślony jest tu
szacunek, jakim zawód cieśli cieszył się na Litwie,
oraz fakt zatrudniania cieśli litewskich w miastach
ruskich. Piły używano na Litwie od X V I wieku,
a w X V H były już poruszane energią wodną tartaki.
Otwarte ognisko do gotowania posiłków posiadał
jedynie tzw. „numas", a w późniejszych czasach spo103
�tykano je również w żmudzkich kominach typu 'bu
telkowego. We wschodniej Litwie tradycyjny jest
dymny piec. Autor uważa, że prototypem Obecnie
używanej na całej Litwie płyty kuchennej jest tra
dycyjne podwyższenie murowane lub rodzaj stołu
z jedną warstwą cegły na nim. Na takim urządzeniu,
zwanym „kominkiem", palono otwarte ognisko. Zna
ne były też różnego typu piece chlebowe, których
zasadnicze cechy opisuje Milius.
Oprócz zagadnień z zakresu budownictwa, w osob
nych opracowaniach omówiono urządzenia transpor
towe — letnie i zimowe wraz z uprzężą (S. Bernotiene) — oraz przędzalnicze i tkackie tradycje l u
dowe, z głównym naciskiem na Stronę techniczną,
a przy bardzo pobieżnym tylko 'Omówieniu ornamen
tyki (M. Glemżaite).
Osobną 'grupę stanowią następujące
artykuły:
o XVI-wiecznym warsztacie broni (V. Żilenas),
NARODNA
TWORCZISTTA
ETNOHRAFIJA,
zeszyt 1—4. Wyd. Akademia Nauk USRR, Kijów 1957.
Kwartalnik „Narodna Tworczisfta
Etnohrafija"
powstał w wyniku uchwały Wszechzwiązkowej Na
rady Etnograficznej 1956 roku, jako pierwsze pismo
etnograficzne na Ukrainie po I I wojnie światowej.
Pierwsze cztery numery czasopisma ukazały się w
1957 roku. Każdy numer otwiera artykuł o charak
terze ideologicznym, następnie ponad 2/3 zeszytu
wypełniają artykuły problemowe i materiałowe. Naj
więcej poświęconych jest folklorowi — omawiają one
w większości poezję ludową opiewającą rewolucję,
wojnę ojczyźnianą itd. Wiele miejsca poświęca się
sprawom plastyki ludowej. Tak więc znajdujemy w
poszczególnych numerach prace:
w nr 1: B. H. Chahaj — Kateryna Biłokur (omó
wienie twórczości malarki ludowej), B. S. ButnykSiwerśkyj — Repin i ukraińska sztuka ludowa, J. B.
Laszczuk — Garncarze kosowscy;
w nr 2: C. A. Taranuszenko — Ukraińskie meble
ludowe, W. F. Rożankiwśkyj — Mistrzowie arty
stycznego szkła, N . O. Hłucheńka — Petrykowskie
malarstwo dekoracyjne, K . K . Promenyćkyj — Rzeź
biarz Petro Werna, J. P. Zapasko — Książka ręko
piśmienna jako źródło badania sztuki ludowej w
przeszłości;
w nr 3: W. P. Samojłowicz— Polichromia w l u
dowej architekturze mieszkalnej, B. S. Butnyk-Siwerśkyj — Ukraińska sztuka ludowa w czasie wojny
domowej;
w nr 4: S. H. Kołos — Tradycje, stan i potrzeby
przemysłów artystycznych Ukrainy, A. S. Beżkowycz — Ukraińskie ludowe malarstwo, ścienne.
Szereg prac omawia zwyczaje i sposób życia ro
botników i kołchoźników URR. Ponadto znajdujemy
artykuły poruszające zagadnienia muzyki ludowej
(najczęściej w połączeniu z tekstami), monograficzne
sylwetki twórców ludowych, materiały z historii ba
dań nad kulturą ludową. Czytelnika polskiego za
interesować tu może artykuł B. A. Juzwienko pt.
„Wacław Zaleski (z historii związków między ukraiń
skimi i polskimi folklorystami)", w którym autor
omawia zasługi Zaleskiego w dziedzinie zbierania
folkloru ukraińskiego i jego pobudzający wpływ na
folklorystykę ukraińską. Trzy artykuły
traktują
o pierwiastkach ludowych w twórczości artystów ro
syjskich i ukraińskich (Majakowskiego, Repina, Szew
czenki), dwa omawiają programy badawcze i narady
etnograficzne. Poruszone zostały też problemy: po
łożenie chłopów i produkcja rolna od poł. X I X do
poł. X X w., budownictwo, taniec, mechanizm kolek
tywnego powstawania utworów ludowych, metodyka
pracy (H. T. Tancjura „Jak zbieram materiał folklo
rystyczny?").
104
0 organizacji chłopskich magazynów
zbożowych
(R. Strazdunaite), o stanowisku tzw. ,„rykune" (ko
bieta, której poruczona była opieka nad trzodą 1 go
spodarką mleczną — napisał D. Butenas) oraz o ro
dzinie litewskiej w X I I I — X I V wieku (J. Jurginis)
1 o stosunkach majątkowych rodzin chłopskich w
X I X wieku 1 na początku X X (A. Visniauskaite).
Całość zamyka artykuł K. Grigasa o zbieraczu
folkloru i wydawcy, którym był w jednej osobie
znany litewski działacz kulturalny pierwszej' poło
wy X I X wieku — Simonas Daukantas.
Ogólnie biorąc artykuły zawarte w omawianym
tomie mają rzetelną podbudowę źródłową z wyko
rzystaniem materiałów archiwalnych, a w stosunko
wo mniejszym stopniu, niż to np. u nas zazwyczaj
bywa, oparte są na bieżących badaniach terenowych.
Wydawnictwo jest ilustrowane stosunkowo bogato.
Maria Przeźdzlecka
Następny, niewielki dział stanowią publikacje
współczesnych utworów literatury ludowej.
Dalej znajdujemy dział „Krytyka i bibliografia".
W nrze 2 zamieszczono b. pozytywną recenzję Pol
skiej Sztuki Ludowej pióra L. Ławrowa, podkreśla
jącą duże zasługi naszego czasopisma w badaniu
i opracowywaniu sztuki ludowej.
Dział ostatni stanowi kronika omawiająca aktualne
zdarzenia i zagadnienia życia etnograficznego na te
renie całego Związku Radzieckiego (np. ekspedycje
naukowe, wystawy sztuki ludowej, sesje naukowe,
działalność domów twórczości ludowej i kółek kra
joznawczych).
Z bogatej treści rocznika omówimy tu tylko kilka
artykułów wiążących się ściśle z problemami plasty
k i ludowej oraz ilustrujących stan i metodę badań
z tego zakresu na Ukrainie.
Najwięcej materiału na ten temat znajduje się w
artykule K. H. Husłystego „Wszechzwiązkowa Narada
Etnograficzna 1956 r. i plany rozwoju ukraińskiej
etnografii". Na naradzie w kwietniu 1956 r. za naj
dotkliwsze braki etnografii ukraińskiej uznano zbyt
małą kadrę etnografów (na żadnej z wyższych uczelni
Ukrainy nie ma katedry etnografii) oraz trudności
wydawnicze i niedostateczną bazę naukowo-technicz
ną. W najbliższych planach etnografii radzieckiej
(a szczególnie ukraińskiej) leży zwiększenie nasilenia
badań nad współczesną kulturą robotniczą i chłop
ską, badania z zakresu etnogenezy i historii etnicznej
oraz wprowadzenie — przy podejmowaniu ekspedy
cji badawczych — współpracy etnografów z folklo
rystami i historykami sztuki. Jedną z najważniejszych
prac będzie przygotowanie wielkiego wydawnictwa
„Narody Świata", do którego etnografowie ukraińscy
mają opracować historyczno-etnograficzną monogra
fię pt. „Ukraińcy". Na naradzie uchwalono, że wszy
stkie republiki przystąpią do opracowywania atlasów
etnograficznych gdzie znajdą się takie działy, jak na
rzędzia rolnicze w X I X do poł. X X w., budownictwo,
strój, sztuka. Wystosowano też m. in. prośbę do Pre
zydium Akademii Nauk ZSRR o utworzenie w Mosk
wie Centralnego Muzeum Etnograficznego Narodów
ZSRR, wprowadzenie wykładów z etnografii na wy
dziale geografii i innych pokrewnych fakultetach,
a także na wydziałach historycznym i geograficz
nym w instytutach pedagogicznych.
Przechodząc do rozpatrywania poruszonych w oma
wianym piśmie zagadnień sztuki ludowej na Ukrainie,
należy na wstępie zapoznać się z uwagami B. S. Butnyk-Siwerśkiego „Ukraińska sztuka ludowa w cza
sie wojny domowej". Autor omawia pociągnięcia wła
dzy radzieckiej dotyczące spraw sztuki ludowej bez-
�pośrednio po rewolucji, a mianowicie: zrównanie
sztuki ludowej ze sztuką zawodową — elitarną; orga
nizacja, propaganda, dbałość o rozwój i możliwości
zbytu dla rzemiosła artystycznego (tworzenie szkół
dla artystów ludowych, kształcenie instruktorówpropagatorów, organizowanie muzeów i wystaw, umo
żliwienie zbytu wyrobów rzemiosła ludowego na ba
zarach); tworzenie pracowni rzemieślniczych, pracu
jących w oparciu o ludowe tradycje artystyczne da
nego terenu. W końcowych uwagach autor dochodzi
do wniosku, że w tym właśnie okresie stworzono
wszystkie ideowo-teoretyczne, organizacyjne i ma
terialne podstawy dla dzisiejszego rozwoju sztuki
ludowej w ZSRR.
W artykule „Tradycje, stan i potrzeby przemysłów
artystycznych Ukrainy" S. H. Kołos, uwzględniając
specyfikę ekonomiczną i geografiezno-historyczną te
go terenu, wyodrębnia na obszarze Ukrainy regiony
artystycznej twórczości ludowej, które kształtowały
się w X V I I I — X I X w. Są to: Ukraina centralna, Po
lesie, Podole, Podkarpacie i Krym. Charakteryzuje
tradycyjne dla każdego z trzech regionów gałęzie
przemysłu artystycznego, zwracając uwagę na dzi
siejszy ich stan, a także na wykorzystanie twórczych
i surowcowych możliwości. Autor stoi na stanowisku,
że należy dokładniej przebadać zagadnienie twórczo
ści plastycznej na terenie Ukrainy i na podstawie
wyników tych badań ustalić plany ożywienia prze
mysłu ludowego (tworzenie kooperatyw w oparciu
0 tradycje lokalne). Podkreśla przy tym, że sztukę
ludową należy traktować jako zjawisko ideologicznokulturalne a nie jako źródło zysku.
Przechodząc do problemu twórców ludowych zwra
ca autor uwagę, że niewielu jest już twórców sta
rych, a zupełnie prawie brak młodej pełnowartościo
wej kadry. Szkoły artystów i Instytut we Lwowie nie
spełniają swych zadań — są źle wyposażone technicz
nie i pracują w oderwaniu od współczesnych wa
runków i zadań przemysłu artystycznego. Wskazówki
1 pomoc, jakie otrzymują twórcy ludowi, są doryw
cze i nie wystarczające. Należy podnieść kwalifikacje
fachowe artystów ludowych i twórców zainteresować
materialnie. Trzeba też przystąpić do wydawania l i teratutry fachowej dotyczącej wszystkich dziedzin
ludowego rzemiosła artystycznego.
S. A. Taranuszenko w artykule „Ukraińskie meble
ludowe" daje krótki zarys historii ukraińskiego me
blarstwa, zaznaczając na wstępie, że nie ma dotych
czas pracy o rozwoju formy mebli na Ukrainie, ani
też opracowanych albumów starych mebli. Najstarsze
ludowe meble na Ukrainie to: skrzynie na kółkach,
przeznaczone na odzież, często szersze górą i okuwa
ne, starsze — zdobione snycerką o ornamentach geo
metrycznych, młodsze — malowane we wzory roślin
ne. Skrzynie ustawiano w izbie na tzw. „pokuciu",
gdzie pełniły też funkcję stołu. Dalej wymienia autor
ławy przyścienne o ozdobnych podstawkach, „sudnik i " czyli półki na naczynia z profilowanymi ścianka
mi bocznymi w kształcie głów końskich, „osłony"
czyli lekkie ławki bez oparcia. Stosunkowo wcześnie
lecz sporadycznie występują stoły wsparte na rzeź
bionych podstawach o motywach figuralnych. W
XVI—XVII w. w związku z rozwojem feudalizmu
wzbogaca się umeblowanie dworów szlacheckich.
Występują wówczas wyraźne wpływy meblarstwa
niemieckiego i włoskiego. W X V I I I w. na terenie
Ukrainy powstaje stosunkowo dużo pracowni stolar
skich przy klasztorach, dużych majątkach, a nawet
przy dworach; pracownie produkują na potrzeby
miasteczek i wsi meble kopiowane ze sprzętów
warstw elitarnych. I tak, w ostatniej ćwierci X V I I I w.
i na pocz. X I X w., pojawiają się w miasteczkach i na
wsiach stoły, łóżka, ławy „kanapy", szafy, powoli w y
pierając stare meble lub zmieniając ich funkcje.
W dalszej części pracy autor, który ogranicza się
wyłącznie do omawiania ław i krzeseł pochodzących
z miasteczka Lebiedina i najbliższej okolicy — wzo
rowanych na sprzętach barokowych, klasycystycznych, renesansowych, empirowych i pseudogotyckich — podkreśla charakter zmian wprowadzonych
przez twórców ludowych w zakresie kompozycji
i zdobnictwa.
W artykule J. P. Łaszczuka „Kosowscy garncarze"
znajdujemy omówienie artystycznej twórczości garn
carskiej rodziny Cwilików, pracujących do dziś we
dług tradycyjnych wzorów pokuckich. Poza tym wy
konują oni również gliniane i odlewane w gipsie
rzeźby figuralne (popiersia T. Szewczenki, statuetki
Hucuła i Hucułki).
Wiadomości o ludowym szklarstwie ukraińskim
przynosi artykuł W. F. Rożankiwśkiego „Mistrzowie
artystycznego szkła". Specyficzne warunki historycz
ne wpłynęły na rozwinięcie się — jako jednej z dzie
dzin ludowej twórczości artystycznej na Ukrainie —
szklarstwa. Ozdobne wyroby ze szkła w postaci na
czyń o wyszukanych kształtach (często zwierzęcych)
wyrabiane są do dziś przez niektórych ukraińskich
hutników, jak np. Semenkę i Pawłowskiego, którzy
umiejętność tę odziedziczyli po ojcach. W wyrobach
swoich Semenko nawiązuje do wzorów XVIII-wiecznych, Pawłowski zaś, wychodząc z form tradycyj
nych, poszukuje nowych rozwiązań. W 1956 r. zało
żono we Lwowie wytwórnię tego rodzaju szkieł arty
stycznych, która obecnie uruchomiła produkcję na
razie kilku wzorów. Planowane jest dalsze jej rozwi
janie, w oparciu o seryjne powielanie wzorów.
Trzy opracowania poświęcone są malarstwu deko
racyjnemu, szczególnie ściennemu, które N. O. Hłucheńka w pracy „Petrykowskie malarstwo dekora
cyjne" uważa za najstarszą gałąź ukraińskiej sztuki
ludowej. W okolicy Dniepropietrowska, w omawianej
Petrykiwce i sąsiednich wsiach, rozwija się malar
stwo na przedmiotach drewnianych (skrzynie, oparcia
sań, bębenki wijadeł) i w zdobnictwie wnętrza. In
wazję malatury ściennej w zdobnictwie wnętrza spo
wodował kapitalizm, który zubożył wieś ukraińską,
w wyniku czego zaczęto zastępować malaturą kilimy
nad łóżkami, haftowane ręczniki nad drzwiami i oknmi oraz barwne kafle piecowe. Po rewolucji pojawia
się tu nowa forma zdobnicza — malatura na papie
rach zawieszonych na ścianach, tragażu, półkach,
malowane na bibule ręczniki nad oknami, malowane
prostokąty papierowe naklejane na piec.
Dekoracyjne malarstwo petrykowskie charaktery
zuje przewaga ornamentu roślinnego o doskonałej
kompozycji i delikatnym, lekkim rysunku.
W 1935 r. w Petrykiwce zorganizowano szkołę ma
larstwa dekoracyjnego pod kierunkiem nauczycieli
rekrutujących się spośród artystów zawodowych i l u
dowych (m. in. Tatiana Pata); szkoła wykształciła
w ciągu 6 lat istnienia wielu utalentowanych plasty
ków. Niestety, ogromna większość młodych artystów
pracuje w innych zawodach. Należałoby ich umie
jętności i wzory wykorzystać na większą niż dotych
czas skalę w zdobnictwie wyrobów przemysłu arty
stycznego, jak np. wyrobów porcelanowych i szkla
nych, malowanych tkanin itp.
Artykuł A. S. Beżkowycza „Ukraińskie ludowe
malarstwo ścienne" i W! P. Samojłowycza „Polichro
mia w ludowej architekturze mieszkalnej" poruszają
problemy zewnętrznej i wewnętrznej polichromii do
mostwa ukraińskiego. Występowanie malatur na
ścianach zewnętrznych związane jest ściśle z budul
cem: na terenach lesistych (północna Ukraina) przy
zrębie belkowym malatury nie występują (wyjątek
stanowi lesista Łemkowszczyzna), a rozwijają się ku
południowi w związku z użyciem gliny w budow
nictwie, osiągając największe natężenie na południo
wej i zachodniej Ukrainie.
Na formy i charakter malowania budynków miesz
kalnych ogromny wpływ wywierają warunki klima
tyczne, względy'praktyczne i możliwości surowcowe.
Wyznaczają one typowe cechy zdobnictwa danego te
renu, a na ich tle występują ciekawe i indywidualne
rozwiązania poszczególnych obiektów zdobniczych.
105
�Kompozycja maiatur podkreśla najczęściej elemen
ty konstrukcyjne, zrębu, otwory drzwi i okien. Cza
sem występują na glinianych ścianach chałup kompo
zycje reliefowe podkreślone barwą. Przyzby i budyn
ki gospodarcze maluje się zazwyczaj kolorami ciem
nymi, a ściany frontalne — jasnymi. Malatury wzo
rzyste (o ornamencie roślinnym) występują na ze
wnętrznych ścianach budynków — w części prawo
brzeżnej Ukrainy są wielobarwne, a na terenach za
chodnich zwykle jednokolorowe. Najczęściej używa
ne kolory to: biały i niebieski, czerwony i czarny,
zielony, żółty. Malatury we wnętrzach podkreślają
również elementy konstrukcyjne (piec), obramiają
otwory drzwi i okien, imitują kilimy nad łóżkiem.
Na Kubaniu (u rodzin przesiedlonych z Ukrainy)
spotyka się wzorzyste malatury na polepie. Motywy
występujące we wnętrzach są w ogromnej większoś
ci roślinne, rzadko geometryczne.
Niekiedy w
ne wierzenia
wanie małych
nych, którymi
malaturach zrębu ujawniają się daw
magiczne — np. schematyczne malo
„tylnych" drzwi dziś już nie budowa
ma wychodzić zło z domu.
Bardzo ciekawe uwagi znajdujemy w artykule
J. P. Zapasko ,.Książka rękopiśmienna jako źródło
badania sztuki ludowej w przeszłości". W rękopiś
miennych księgach znajduje się obfity materiał ilu
stracyjny, który stanowić może źródło poznania daw
nej ludowej twórczości plastycznej. I tak np. w
XIV-wiecznych rękopisach spotyka się elementy wy
stępujące w rzeźbie i hafcie ludowym, w XV w.
i w pierwszej połowie X V I w. — motywy ludowego
tkactwa i plecionkarstwa. W księgach z drugiej poł.
X V I I I w. występują elementy czerpane z haftu ludo
wego tego okresu (wzory geometryczne łączone z ro
ślinnymi), z roślinnych maiatur na ścianach i drze
wie oraz wiele wzorów snycerskich. Bardzo intere
sujące są również przerywniki, będące miniaturowy
mi wyobrażeniami kilimów lub rzeźbionych kijanek
z X I I i X I I I w. Zdaniem autorki we wspomnianym
wyżej zdobnictwie brali udział twórcy ludowi.
Interesującą treść omawianego czasopisma uzupeł
niają liczne ilustracje, m. in. kolorowe, wykonane
b. starannie.
Anna
Dobrzańska-Pawlicka
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263649c4ec526e5dcdd6c17fc17b373c.pdf
e03e23d7a56ae07a86d466f8649b6ccf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4186
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Subject
The topic of the resource
sztuka ludowa - wystawy
pisanki ludowe
Śląsk - pisanki ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3904
Title
A name given to the resource
Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.92-94
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bazielichówna, Barbara
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Barbara
Bazielichówna
POKONKURSOWA WYSTAWA PISANEK
WOJEWÓDZTWA KATOWICKIEGO
Pokonkursowa wystawa kraszanek (pisanek), która
czynna była w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu
od końca kwietnia do połowy czerwca 1998 r., została
zorganizowana wspólnie przez wymienione Muzeum
i Wydział Kultury Prez. WRN w Katowicach. W mar
cu 1958 r. instytucje te ogłosiły konkurs dla wszyst
kich mieszkańców województwa na kraszanki (pisan
ki) wykonane własnoręcznie w oparciu o tradycyjne
motywy i sposoby zdobienia.
W konkursie wzięły udział 34 osoby. Zebrano 346
kraszanek, które następnie pokazano na wystawie.
Wystawa nie była więc zasilona eksponatami muzeal
nymi, lecz składała się wyłącznie z kraszanek wyko
nanych przede wszystkim w okresie ostatnich kilku
lat, zwłaszcza w 1957 i 1958 r., a dostarczonych przez
samych twórców. Z uwagi jednak na dość zamknięty
krąg terytorialny — kraszanki bowiem pochodziły
głównie z rejonu gliwickiego, tarnogórskiego, z Cze
ladzi, Sosnowca ii Częstochowy — trudno było uchwy
cić odmiany regionalne oraz zasięg poszczególnych
ornamentów zdobniczych i technik. Łatwiej natomiast
dało się wykazać inwencję poszczególnych osób oraz
różnorodność kompozycji, dlatego też przedstawiono
kolejno prace poszczególnych twórców, tak nagrodzo
nych jak i tych, których nie wyróżniono.
Przeważała zdecydowanie technika wyskrobywania,
charakterystyczna zresztą dla pisankarstwa śląskiego,
przy czym głównym tłem dla białej wyskrobanej
kreski były barwy powtarzane według tradycyjnych
zwyczajów, tzn. czarna, zielona, fioletowa i brązowa.
Niemal we wszystkich tego typu kraszankach zazna-
Ryc. 1. Kraszanki skrobane. Wyk. Alfons
Tartara.
Chruszczów. Ryc. 2. Kraszanki skrobane. Wyk. Franci
szek Wala. Zabrze. Ryc. 3. Kraszanki
wytrawiane.
Wyk. Józefa Wiprzycka. Czeladź—Piaski. Ryc. 4. Naklejanki z różnobarwnego papieru. Wyk.
Franciszka
Myszkowska. Częstochowa. Ryc. 5. Kraszanki.
Wyk.
Helena Niesyto. Wola, pow. Pszczyna. Ryc. 6. Pi
sanki wykonane techniką
woskową. Wyk.
Halina
Kolera. Dąbrowa Górnicza.
92
�; czai się wyraźnie pionowy podział powierzchni jaja,
który splatał się z motywami zdobniczymi. Podział
pionowy występował zwłaszcza w kraszankach Emilii
Knol z Rept, pow. Tarnowskie Góry ( I I nagroda).
Tutaj na czarnym tle motywy ullstnionych gałązek
i różyczek wraz z prostymi liniami tworzą pasy prze
biegające przez oba bieguny, ornamenty zaś o podob
nych motywach wypełniają pozostałe powierzchnie.
Dyskretna linia, a zarazem śmiały rysunek 'drobnych,
niezbyt licznych motywów utrzymanych w tomie dwubarwnym, pozwalają zaliczyć kraszanki Emilii Knol
do najlepszych.
Linie podziału są również czytelne w kraszankach
wykonanych przez Emilię Majcher z Wieszowy, pow.
Tarnowskie Góry (I nagroda). Prace jej różnią się
jednak znacznie od poprzednio omawianych — obok
roślinnych występują tu także liczne drobne mo
tywy geometryczne, zwłaszcza w pasach przechodzą
cych przez bieguny. Oprócz białej kreski i jedno
barwnego tła jaja, motywy — szczególnie kwiaty —
uzupełniane są akcentami wykonanymi kolorowymi
kredkami. W pracach E. Majcher widać kunszt w
operowaniu narzędziem, wielką swobodę i wprawę
w komponowaniu oraz pewną drobiazgowość w wy
konaniu poszczególnych motywów.
Znacznie mniejszą skalą elementów zdobniczych
operuje Zofia Miosga z Paczyny, pow. Gliwice ( I I na
groda). Są to niemal jedynie drobne ullstnione ga
łązki z pączkami i kwiatami o kilku płatkach, two
rzące jedną wielką plątaninę, która wypełnia całą
powierzchnię jaja. Gałązki te nieznacznie podkreślają
linie podziału, a swą precyzyjną kompozycją wprost
zadziwiają.
Kraszanki Alfonsa Tatary z Chruszczowa kolo By
tomia ( I I I nagroda) zwracają uwagę zarówno kon
cepcją jak wykonaniem. Wprawdzie twórca ten nie
korzysta zupełnie z tradycyjnych przekazów zdobni
czych, stosując jedynie tradycyjną technikę wyko
nania, lecz nie można go pominąć w ocenie, z uwagi
na stosowanie zupełnie nowych rozwiązań i śmiałość
kompozycyjną. Oto np. jedna z kraszanek, zabarwio
na czerwono, ma wyskrobane tło (białe), a na nim
szerszego bieguna jaja ku przeciwnemu wystę
pują czerwone kropki, od większych do coraz to
mniejszych. Inna znów kraszanka pokryta jest cała
falistymi zygzakami splatającymi się na przemian —
biały (wyskrobany) z czarnym. Również i pozostałe
kraszanki tego autora, często cieniowane, wyróżniają
się tym, że motywy zdobnicze łączą się ściśle z tłem.
Od tradycyjnej ludowej koncepcji odbiegają też
kraszanki Marii Jonek z Łagiewnik koło Bytomia
(III nagroda). Stosując zasadniczo tylko dwie barwy
tła — czarną i ciemnowiśniową — wprowadza mo
tywy roślinne, często nienaturalistyczne, o lekkiej,
wiotkiej budowie, którą uzyskuje przez operowanie
bardzo ostrym narzędziem przy wyskrobywaniu.
Prace Franciszka Wali z Zabrza, starego górnika
(wyróżnienie), prawie wszystkie utrzymane w kom
pozycji pionowej, są pełne prostoty i niemal dzie
cinnej naiwności. Motywy w postaci drzew, głównie
sosen, gałązek, grzybków i stojących zajączków z ko
szykami na plecach, występują przede wszystkim na
tle zielonym —• ciemnym lub jasnym.
Trudno tu oczywiście omawiać kolejno prace
wszystkich poszczególnych twórców, gdyż są one bar
dzo różnorodne i jest ich zbyt wiele. Tylko niektóre
są trochę zbliżone do siebie, jak np. kraszanki Jad
wigi Kokoszki z Kotulina, pow. Gliwice ( I I I nagro
da) — do kraszanek Emilii Majcher, czy Pauliny
Nieroby z Rudna, pow. Gliwice — do Zofii Staneczek
z Świętochłowic (wyróżnienie), czy też Małgorzaty
Krawczyk z Gliwic — do Marii Szewczyk z Wojsk,
pow. Tarnowskie Góry. Na uwagę jednak — poza
omówionymi pracami z okręgu przemysłowego — za
sługują jeszcze nienagrodzone kraszanki Heleny Nie
syto z Woli, pow. Pszczyna, oraz Marii Gwóźdź z My
słowic. Od wszystkich zebranych okazów odbiegają
one techniką i barwą. Pierwsza z autorek zastosowała
stary zwyczaj farbowania w barwnikach naturalnych
(w czarnych borówkach — na fioletowo, w korze
brzozowej — na czarno), przez gazę, założywszy
uprzednio powierzchnię jaja listkami mirtu. W ten
sposób uzyskuje ona (po usunięciu mirtu) biały orna
ment w postaci ullstnionych gałązek, dzwonków, zia
ren owsa, na zafarbowanym, o złamanej barwie tle.
Maria Gwóźdź natomiast jaj nie farbuje, lecz wprost
na białej skorupce maluje motywy roślinne, stosując
kolorowe tusze. Poza tym charakterystyczny w jej
kraszankach jest poziomy podział powierzchni jaja.
Jeżeli chodzi o ornament typu geometrycznego,
to — jak wynika z dostarczonego materiału — samo
dzielnie nie występuje prawie zupełnie. Jedynie tylko
Maria Nogajowa z Czeladzi ( I I I nagroda) zastosowała
(techniką wyskrobywania) ornament geometryczny
w postaci linii prostych i skośnych, gwiazd, kwadra
tów, rombów i kółek — na brązowym tle, powstałym
przez ufarbowanie skorupki w łupinach cebuli. Orna
menty takie częściowo stosuje również Józefa W i przycka, także z Czeladzi, posługując się techniką
wytrawiania kwasem.
Zdobienie jaj za pomocą wosku, czyli faktyczne
„pisanie", jest —• jak się okazało — w okręgu prze
mysłowym prawie zupełnie zarzucone, mimo że starsi
ludzie pamiętają jeszcze ten sposób. Np. Zofia Mios
ga i Emilia Majcher, które sztukę tę posiadły naśla
dując umiejętności swej' babki, w młodości także
posługiwały się woskiem, ale sposób ten nie podobał
się ludziom i dlatego zupełnie go zaniechały. Na oma
wianej wystawie prace tego rodzaju wykonane były
przez Janinę Wnuk z Sosnowca ( I I I nagroda) i Halinę
Kolerę z Dąbrowy Górniczej ( I I nagroda). Pierwsza
z nich użyła wydmuszek, barwiąc je na jasne kolory
(niebieski, zielony, czerwony, żółty, brązowy) oraz
zdobiąc motywami roślinnymi 1 utrwalając lakierem
bezbarwnym. Druga natomiast połączyła motywy geo
metryczne z antropomorficznymi, utrzymując w układzie pasowym poziomy podział powierzchni jaja.
Drobne motywy rombów i kresek występują na prze
mian z grzybkami oraz trzymającymi się za ręce
postaciami ludzkimi, które wykonane są białą linią
na czerwonym, granatowym lub zielonym tle.
Na osobną wzmiankę zasługują naklejlanki wyko
nane przez Franciszkę Myszkowską z Częstochowy.
<>:ł
�Są to wydmuszki jaj o powierzchni całkowicie pokry
tej wąskimi, różnokolorowymi paskami papieru. Zdu
miewająca jest w mich przede wszystkim kompozycja
kolorystyczna. Drobne kwadraciki i romby oraz paski
różnej szerokości i grubości tworzą rodzaj pasiaka
mazowieckiego, bądź wielorarnaenne gwiazdy, krzyże,
elipsy. Prace tej autorki odbiegają zdecydowanie od
wszystkich pozostałych i nie łączą się bynajmniej
z tradycjami śląskimi. Nawiązują raczej do nowszego
typu „pisanek" mazowieckich, stąd większa ich łącz
ność z tamtymi właśnie regionami etnicznymi. Z uwa
gi jednak na swe wartości artystyczne naklejanki
Myszkowskiej uzyskały na konkursie I I nagrodę.
Na wystawie obok kraszanek znalazły się również
plansze tekstowo-ilustracyjne przedstawiające nie
których twórców przy \pracy oraz wyjaśniające, w
ujęciu historycznym, rolę i znaczenie jaj w wio
sennej obrzędowości ludowej. W powiązaniu z tema
tem eksponowano tu także gaik, t j . iglaste drzewko
przystrojone kolorowymi papierkami i wydmuszkami
jaj („gaik", w związku z panującym na Śląsku zwy
czajem, obnoszą dziewczęta co roku na wiosnę po
wsi, składając życzenia). Poza tym mapa wojewódz
twa przedstawiała miejscowości oraz nazwiska osób,
które wzięły udział w konkursie.
Ogólnie należy stwierdzić, że konkurs i wystawa
przyniosły sporo nowego i ciekawego materiału. Nie
mal wszystkie eksponaty zostały zakupione do zbio
rów muzeum. Ponadto znane są obecnie adresy twór
ców. Wszystko to można uznać za dobrą podstawę do
specjalnego opracowania tematu kraszanek w naj
bliższej przyszłości.
Ryc. 7. Kraszanki skrobane. Wyk. Władysław Kowol. Tarnowskie Góry. Ryc. 8. Kraszanki skrobane. Wyk.
Anna Piętek, Pyskowice. Ryc. 9. Wzory malowane na niefarbowanych jajkach. Wyk. Paweł Bołdys. My
słowice. Ryc. 10. Kraszanki
skrobane. Wyk. Małgorzata Krawczyk.
Gliwice.
Fotografował
Stefan Deptuszewski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1946abe333b33b8575a60509d313575.pdf
00b50312dc3b2eda69b201f19566bd82
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4182
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Subject
The topic of the resource
estetyka ludowa
rybołówstwo ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3900
Title
A name given to the resource
Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.73-75
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Olędzki, Jacek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Jacek
Olędzki
WYPOWIEDZI R Y B A K Ó W
KURPIOWSKICH O W Y G L Ą D Z I E
RYB
(Przyczynek do badania poglądów estetycznych ludu)
Poglądy estetyczne ludu stanowią zagadnienie zba
dane w stopniu wręcz znikomym. Poza Sewerynem
Udzielą, który jeszcze w 1883 r. opublikował swoje
„Poglądy estetyczne ludu ropczyckiego", jedynie Ta
deusz Seweryn i Mieczysław Gładysz wzbogacili
naszą wiedzę o poglądach estetycznych ludu. Temat
podjęty przez autora niniejszej rozprawki może wy
dać się nader zawężony, Redakcja publikuje go jed
nak z nadzieją, że zagadnienie samo, leżące jak do
tychczas niemal odłogiem, doczeka się poważniej
szych i bardziej wszechstronnych opracowań. Czas
mija, wieś zmienia się, i jeśli badania takie nie zo
staną podjęte w najbliższym okresie, istnieje poważ
na obawa, że już wkrótce podejmując zagadnienie
z zakresu poglądów estetycznych ludu opierać się
będziemy jedynie na domysłach i przypuszczeniach.
Redakcja
Wartość estetyczną dzieł sztuki ludowej często
przypisuje się wyłącznie wrażliwości estetycznej ich
twórców. Jednak wydaje się, że szczególnie u arty
sty ludowego, bardziej aniżeli u twórcy — przed
stawiciela sztuki oficjalnej, wartość estetyczna dzieła
jest często wynikiem działania wielu czynników nie
związanych bezpośrednio z samą wrażliwością arty
sty. Pozbawiony krytycyzmu stosunek do problemu
wrażliwości estetycznej twórców ludowych wystę
pował jaskrawo zwłaszcza w ocenie ich pobudek
twórczych przy przedstawianiu wszelkich zjawisk
ze świata przyrody. Wyniki analizy tych właśnie
pobudek najczęściej afirmowały ludową wrażliwość
estetyczną.
Materiał zawarty w artykule nie zmierza do roz
strzygnięcia, jaką wagę ma estetyczna wrażliwość
artystów ludowych w procesie tworzenia dzieła sztu
ki. Jest on tylko przyczynkiem sygnalizującym za
gadnienie, które można by opracować szerzej dopiero
na podstawie grutownych badań terenowych. Przy
taczam wypowiedzi rybaków kurpiowskiej Puszczy
Zielonej, związanych z rybołówstwem zawodowo
i niezawodowoInformatorami moimi byli głównie
ludzie. starszego pokolenia, urodzeni w siedemdzie
siątych, dziewięćdziesiątych
latach
X I X wieku,
a więc zebrane dane odnoszą się głównie do końca
XIX i początków X X w. W mniejszym zakresie, dla
porównania, przeprowadziłem rozmowy z informa
torami, których lata młodości przypadły na okres
późniejszy — między pierwszą a drugą wojną świa
tową . Celem wywiadów było uzyskanie z jednej
strony danych o znajomości cech różniących poszcze
gólne gatunki ryb (kształt, barwa, kolor itp.),
a z drugiej •— zebranie właściwych ocen i opinii
wyrażających stosunek do wyglądu ryb. Interesujące
było skonfrontowanie wiedzy o zewnętrznych ce
2
chach ryb z rzeczywistą wrażliwością na ich este
tyczne wartości'.
Oto kilka spośród zebranych wypowiedzi na temat
różnic występujących między poszczególnymi gatun
kami ryb: „...Jaź burawy na plecach, ciemny, ma
grubą łuskwę, najsmacniejsa tłusta ryba. Płotka
cyrwune ma ocy, a chuda jak descka . Skocka małe
ma sksele"', bilasta, duzo ma mięsa w gzfolecie.
Kleń podobny do brzamy, siwsy jeno i więcej okrąg
ły, a dobra, tłusta ryba.""
Koza jek cybuch
cernowata, na podobno kiełbia, tylko cienka. Katy
długie, śwycące, w tym boku i w tym kolce, nie majo
nięsa." „...Murany jek płotki, jeno ocy inne. Carne,
nietęgo serokie, ale walnie ugrube. Kiełbzie plecy
majo siwe pod bełkiem białe", to suraki. To dobre
rybki, nie tsa ich pokryzać." „Scubły to dłuskie,
pyski majo walne, a na sobie k s i a t y „ P s i s k o z
długi jek żmija, pysk ma jek zaba. Cały bręgowat y . Nięso ma nawet słodkie." Czy wreszcie tego
rodzaju wypowiedź: „Ryba to mały robacek, a ma
jek cłoziek
swój sukmanek."
We wszystkich przytoczonych wypowiedziach moż
na dostrzec wyraźnie reagowanie na barwę ryb —•
na kolor ich oczu, płetw, łusek itp. Świadczą o tym
określenia w rodzaju: „bziały", „bilasty", „blady",
„sary", „siwy", „siwsy", „carny", „cyrnowaty". (np.
„jek cybuch" czy „sadze"), „ciemny", „żółciuchny",
„śwycący", czy też „cyrwune ocy", „cyrwune sksele",
„wielkie łby", „małe sksele", „gruba łuskwa", „w bręgi", „bręgowaty", „w ksiaty" itp. Jednocześnie to
warzyszą im określenia, które charakteryzują kształt
ryb, jak np.: „seroki", „okrągły", „więcej okrągły",
„nietęgo seroki", „ale walnie ugruby", „jek descka",
„płaski", „cienki", „długi", „długowaty", „ma zgarb"
itp.
Charakter wszystkich tych określeń potwierdza
znaną prawdę, że ludność chłopska odznacza się
dużą spostrzegawczością i lapidarnością sformułowań.
Jakiego znaczenia nabierają na tym tle wypowiedzi,
w których zostało wyrażone nie tylko odczucie
kształtu, barwy i koloru, ale również ocena ryb
pod kątem ich wartości estetycznych i materialnych?
Opinie, które podam, są odpowiedzią na następu
jące pytania kwestionariusza: „która ryba ma ładny
wygląd zewnętrzny?" oraz „która ryba jest smacz
na (dobra)?" — Oto kilka spośród zebranych wypo
wiedzi rybaków: „Ryba najładniejsa cy najsmacniej
sa l i n . Liny to som ładne, bo tłuste, takie aż się
świecą."
„Najładniejsy to lin krótki, a i z kilo
wazy, a scubeł dłuski i mało wazy."
„Najładniejsa
ryba kiełp, bo ona tłusta i ma w sobie nięsa." 4
7
8
10
11
1 3
14
15
16
17
18
19
1
73
�„Najlepiej mi się podoba scupak, ona ma najlepse
nięso." „ N i e to najlepsa ryba węgorz, bo ona najtłustsa. Toć on scupak tez dobry, ale on chudsy.
Wszystkie ryby dobre jek ełoziek zdrowy... Jek duza,
to każda ładna. Nieraz karp wlizie, to taki seroki...
Każda ryba ma wygląd, jak ona je walna."
„Najładniejsa to jest ryba lin, bo jest zółciuchna, jekby
ufarfoowana, a inne brzydkie, bo majo duzo ości
w sobie."
W przytoczonych wypowiedziach dostrzega się, że
kryterium walorów estetycznych ryby jest przede
wszystkim jej wartość materialna. Najładniejsza czy
najpiękniejsza ryba to ta, która ma najwięcej tłusz
czu, której mięso jest najbardziej pożywne i smacz
ne. Takimi rybami są najczęściej liny i kiełtoie. Nie
należą do nich płotki, szczupaki czy jazie.
Tego rodzaju odczuwanie wartości wyglądu ryb
było wśród badanej grupy rybaków najbardziej po
pularne na przestrzeni kilkudziesięciu ubiegłych lat.
Wyraźne natomiast reagowanie na estetyczny wygląd
ryb spotyka się o wiele rzadziej. Wypowiedzi, w któ
rych ten moment znalazł swe odzwierciedlenie, są
szczególnie interesujące. „Najlepsy po świętej praw
dzie węgor i okoń. Scupak to suchy. Najładniejsa
ryba to scupak, bystry, chyży, fest." „Lin cy jaź
to smacniejsy, ale on taki bury, a scupak to taki
biały." „Ze wszystkich ryb najlepsy węgorz... ka
wałek zji i można chodzić. Najsykowniejsy to chyba
scupak, bo ma ksiaty po sobie." „Najlepiej m i się
podobuje lin, bo on jest najsmacniejsy. A na wygląd
to scupak, bo łun jest ładniejsy. Inne to takie łuski
majo, a scupak to ma takie ksiaty jek jepka , a płot
ki to majo łuskwiny."
„Najładniejsy z wyglądu
karaś, bo ma jakiś złoty kolor. W ocy świci jek złota
blacha."
W tym wypadku wskaźnikiem oceny wyglądu ryb
są określenia w rodzaju: „biały" jako przeciwień
stwo „burego", „świci jek złota blacha", „ma ksiaty
po sobie", „ma ksiaty jek jepka", „bystry", „chyży",
„fest" itp. Przy użyciu tego rodzaju określeń za ład
ne uznane zostały ryby mniejszej wartości material
nej, głównie szczupak i w pewnym stopniu karaś.
Występowanie wśród badanej grupy rybaków kur
piowskich tych dwóch skrajnych stanowisk w ocenie
wyglądu ryb nasuwa następujące uwagi. Wyrazicie
lami opinii, w których nie zwrócono uwagi na este
tyczne wartości wyglądu ryb, są przeważnie rybacy
starsi, osiemdziesięcio-sześćdziesięcioletni, a w mniej
szym stopniu rybacy średniego pokolenia. Rybacy
zaś młodsi (w Wieku do 35 lat) reagują już inaczej,
kryteria ich ocen nie są już tylko pod kątem ma
terialnym, użytkowym. Może to świadczyć o stop
niowej zmianie poglądów estetycznych w kręgu lud
ności Kurpiowszczyzny. Czy zmiana ta dotyczy
wszelkich dziedzin świata przyrody — trudno jest
stwierdzić, zebrany materiał jest na to niestety
zbyt nikły.
Nasuwa się pytanie — w jakim stopniu wypowie
dzi tych młodszych rybaków mogą stanowić podsta
wę do wnioskowania o wrażliwości estetycznej
chłopstwa. Odpowiedzieć na to pytanie jest trudno.
2 2
23
21
25
28
27
28
20
30
31
74
Właściwa interpretacja przedstawionego
materiału
wymaga znajomości całego szeregu dodatkowych wy
powiedzi, w których wyraziłby się sposób reagowa
nia na wartości estetyczne innych dziedzin świata
przyrody. Szczególnie konieczne byłyby tu wypowie
dzi oceniające przedmioty czy zjawiska, które nie
posiadają wyraźnych wartości materialnych, względ
nie które szczególnie jaskrawo manifestują swe pięk
no. Jest zupełnie prawdopodobne, że ci sami ryba
cy, którzy nie dostrzegali wartości estetycznych
w wyglądzie ryb, potrafiliby żywo reagować na pięk
no np. kwiatów, na barwę upierzenia ptaków śpiewa
jących, czy chociażby na zwinność niektórych dra
pieżników leśnych. Wrażliwość chłopstwa na war
tości estetyczne poszczególnych dziedzin świata przy
rody nie przedstawia się jednakowo. Tak samo zresz
tą jak prawdopodobnie nie jednakowy, lecz stale
zmienny jest zespół wartości w przyrodzie, który
wzbudza przeżycia estetyczne.
Nie podlega jednak dyskusji, że u niektórych
przedstawicieli chłopstwa, a szczególnie u ludzi star
szych, występuje całkowita niewrażliwość na pewne
wartości estetyczne przyrody. Znamienne przy tym
jest, że nie wypływa ona np. z niedostrzegania prze
jawów owych wartości. Wypowiedzi podane na wstę
pie świadczą bowiem o znacznej wiedzy rybaków
jeżeli chodzi o barwę, kolor czy kształt ryb. Jednak
z innych wypowiedzi wynika, że ci sami rybacy nie
mają żadnego uczuciowego stosunku do tych przy
miotów zewnętrznego wyglądu ryb. Pod względem
estetycznym są im one zupełnie obojętne. Mimo to
zdarza się, że dostrzeganie przez chłopów formal
nych wartości zjawisk przyrody uważa się za wy
starczający dowód ich odczuć estetycznych. Tego
rodzaju rozumowanie w świetle przedstawionego tu
materiału wydaje się pozbawione racji.
Powszechność omawianego stanowiska w ocenie
wyglądu ryb nie stanowi zjawiska wyjątkowego
wśród rybaków z Puszczy Zielonej, wiążącego się
np. z opóźnieniem rozwoju historycznego tych te
renów. Można na nie natrafić również wśród ryba
ków zamieszkujących obszary sąsiednie. Nawet na
Mazurach, bez porównania mniej zacofanych spo
łecznie, pojęcia: ryba „ładna", „piękna" i „smacz
na" — są dzisiaj jeszcze wśród wielu rybaków jed
noznaczne . Warto przy tym dodać, że rybacy ma
zurscy, w porównaniu do kurpiowskich, wyróżniają
się na ogół wyższym poziomem umysłowym. Wydaje
się, że niejednokrotnie czynnikiem, który oddziały
wał na utrzymanie się tak prymitywnych poglądów
i ocen, nie był bezpośrednio poziom umysłowy okreś
lonych ludzi, lecz obiektywne właściwości warun
ków ich życia. To znaczy, przede wszystkim wieczna
walka o zdobycie środków do życia, względnie bez
ustanne pomnażanie posiadanych materialnych środ
ków bytowych.
32
Na tle omówionego wyżej stanowiska rybaków
kurpiowskich w stosunku do wyglądu ryb, szczegól
nej wagi nabierają opinie uznające rzeczywiste ich
wartości zewnętrzne, jak ogólny koloryt, kształt, bar
wa poszczególnych części, czy też zwinność. Wyra*
�zicielami tych opinii są co prawda przede wszystkim
rybacy młodsi, którzy dzięki lżejszym warunkom
życia (możliwość ukończenia szkoły, kontakt z szer
szym niż rodzime środowiskiem za pośrednictwem
służby w wojsku, radia, prasy, książek, migracja
do miast itp.), mogli zerwać z tradycyjnymi poglą
dami. Ale poglądy takie — chociaż raczej rzadko —
występują również i u ludzi starszych .
33
PRZYPISY
1
Rybołówstwo w kurpiowskiej Puszczy Zielonej
uprawiano do ostatniej wojny.
Istniały ku temu
sprzyjające warunki naturalne. Przez Kurpiowszczyz
nę przepływają trzy niewielkie rzeki (Pisa, Omulew
i Orzyc) oraz liczne strugi. Kilkanaście lat temu
na obszarach między rzekami i strugami znajdowało
się wiele małych zbiorników wody stojącej, tzw.
„wądołów", oraz rozległych bagien, które obfitowały
w ryby błotne. Rolnictwo czy też hodowla nie za
spokajały potrzeb bytowych większości rodzin kur
piowskich. Zmuszało to do szukania dodatkowego
źródła pożywienia i utrzymania, również i w rybo
łówstwie. Większość ludności kurpiowskiej trakto
wała je jako jedno z wielu dodatkowych zajęć po
zarolniczych. Rybacy należący do tej grupy zajmo
wali się łowieniem ryb w chwilach wolnych od pracy
w gospodarstwie. W końcu X I X i prawie że jeszcze
na początku X X w. nie było na terenie Kurpiow
szczyzny bodaj ani jednej wsi, w której nie zajmowanoby się w ten sposób rybołówstwem. W tym
samym czasie byli również rybacy, którzy trakto
wali rybołówstwo jako .główne źródło utrzymania.
Tworzyli oni jednak mniej liczną grupę. Zamieszki
wali pojedynczo, a niekiedy kilkuosobowymi gru
pami, wsie położone nad rzekami i strugami. W okre
sie międzywojennym liczba zarówno jednych jak
i drugich poważnie zmalała. Po ostatniej wojnie już
tylko w bardzo nielicznych wsiach zachowali się lu
dzie, którzy sporadycznie uprawiali to zajęcie.
Mimo że łowienie ryb dzisiaj już nie występuje
powszechnie w Puszczy Zielonej, trwa wśród miej
scowej ludności żywa o nim tradycja. Wielu ludzi
dobrze pamięta, jak wybierano się na połów z pry
mitywną kłonią, zwykłym koszem, ością, czy nawet
bez żadnego narzędzia, licząc jedynie na własne ręce.
Ogółem przeprowadzono rozmowy z 50 informa
torami, w tym z 18 informatorami młodszymi.
Niniejsze opracowanie opiera się na materiałach
zebranych na marginesie badań terenowych prowa
dzonych w latach 1956/58 nad zajęciami pozarolniczymi w Puszczy Zielonej. Badania zostały przeprowa
dzone przez autora w ramach pracy w Zakładzie
Etnografii I H K M PAN w Warszawie.
„Descka" — deseczka.
„Sksele" — płetwy.
' Inf. Piotr Jermacz, ur. w 1874 r., rybak nieza
wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł, pow.
Kolno.
' Dotyczy cybucha fajki.
Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak zawo
dowy, gospodarz niezamożny, w. Dąbrowy, pow.
Ostrołęka.
„Bziałe" — białe.
Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r„ rybak za
wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow*
Ostrołęka.
!
3
4
5
8
9
10
11
„Scubły" — 1. mn. od „scubeł" — szczupak.
majo na sobie ksiaty" — mają na sobie
kwiaty, dotyczy cętek na skórze szczupaków,
„Psiskorz" — piskorz.
„Bręgowaty" — pręgowaty.
Inf. Stanisław Koprek, ur. w 1897 r., rybak
niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Klimki, pow.
Ostrołęka.
„Cłoziek"
człowiek.
Inf. Stanisław Gwiazda, ur. w 1871 r., rybak
niezawodowy, gospodarz zamożny, w. Wolkowe, pow.
Ostrołęka.
Potwierdzenia stosowania określeń nie wystę
pujących w przytoczonych wypowiedziach można
znaleźć w wypowiedziach podanych niżej.
Inf. Józef Serowik, ur. w 1874 r„ rybak zawo
dowy, gospodarz zamożny, w. Łacha pow. Kolno.
Inf. Bolesław Banach, ur. w 1885 r., rybak za
wodowy, gospodarz zamożny, w. Łacha, pow. Kolno.
Inf. Władysław Zalewski, ur. w 1881 r., rybak
zawodowy, gospodarz zamożny, w. Gontarze, pow.
Ostrołęka.
Inf. Piotr Kołodziejski, ur. w 1897 r„ rybak
niezawodowy, gospodarz niezamożny, Chorzele.
„Nie" — mnie.
Inf. Józef Szlachetka, ur. w 1889 r., rybak za
wodowy, gospodarz niezamożny, w. Szafranki, pow.
Ostrołęka.
Inf. Jan Puchalski, ur. w 1872 r„ rybak nieza
wodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Zalas, pow.
Ostrołęka.
Inf. Józef Skonieczny, ur. w 1873 r., rybak za
wodowy, gospodarz zamożny, w. Dąbrowy, pow.
Ostrołęka.
Inf. Piotr Piaścik, ur. w 1869 r., rybak nieza
wodowy, gospodarz zamożny, w. Jurki, pow. Łomża.
Inf. Stanisław Chojnicki, ur. w 1872 r., rybak
niezawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Tartak,
pow. Ostrołęka.
„...ma takie ksiaty jek jepka" — ma takie
kwiaty jak jabłka.
Inf. Józef Szczygieł, ur. w 1905 r., rybak zawo
dowy, gospodarz niezamożny, w. Wyszel, pow. Ostro
łęka.
Inf. Mieczysław Jermacz, ur. w 1925 r„ rybak
zawodowy, gospodarz średnio zamożny, w. Kozioł,
pow. Kolno.
„Którna ryba najpiękniejsa ja nie ziem, mnie
najbardziej się podobuje lin, bo niętki, i stynki,
i muranki, bo jek jejusko takie niętkie". (Ludwik
Faleński, w. Pogubię, pow. Pisz). „Najlepsa ryba lin,
smacny mocno, najgorsa płotka. Lesce to ładne,
białe, fein ryby! Wszystkie rybki ładne, tylko jak
się wynieskną [wytrą] to chude. Ja rybki łubie!"
(Fryc Pacia, w. Piasutno, pow. Szczytno). „Najlepsa
ryba lin, mało łościów ma. Łowte ryby smat łościów
mają, to kolące. Najładniejsa, którna nie ziem, bo
wsystkie złości ni majo i nie pokąsajo nikogo."
(Wilim Jabłądzki, w. Rudka, pow. Szczytno).
Faktem jest, że niektórzy spośród starszych
rybaków mieli również możność zetknięcia się z od
miennym niż rodzime środowiskiem. Jedni z nich
w poszukiwaniu pracy byli w Ameryce, inni służyli
w wojsku w odległych krajach Rosji carskiej. Nie
którzy, bezrolni, wędrowali po pobliskich miastach
często zmieniając swój zawód. Wydaje się jednak,
że wszystkie te kontakty miały mniejsze znaczenie —
jeżeli chodzi o zmianę poglądów — aniżeli kontakty
za pośrednictwem szkoły, radia, książek, prasy, z któ
rymi zetknęli się ludzie młodsi.
11
15
11
15
19
17
18
19
20
21
22
2 3
24
2 5
2 8
27
28
29
30
31
32
! 3
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0907ae55170895bf5bc46eca90e5fc.pdf
f61d8b55737fbf36914faca344b08157
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:488
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:444
Title
A name given to the resource
Owcze sery zdobione z Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.197-226
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
Jednym z podstawowych działów wysokogórskiej gospodarki pasterskiej jest
wyrób sera z owczego mleka. Wśród rozmaitych odmian sera rozróżniamy w zależ
ności od wydzielania sernika: sery słodkie, czyli podpuszczkowe, i sery kwaśne,
czyli twarogowe . Na szałasach karpackich wyrabia się wyłącznie sery podpuszcz
kowe. Odbicie tego znajdujemy w nazewnictwie, gdyż ser słodki nosi na Podhalu
po prostu nazwę syr, podczas gdy dla kwaśnego sera krowiego dodaje się określenie
krówski syr .
Podpuszczka, a właściwie znajdujący się w niej enzym podpuszczkowy, powo
duje wydzielanie się sernika z mleka, czyli jego krzepnięcie. Przebieg krzepnięcia
zależy w wysokim stopniu od składu chemicznego podpuszczki. Największe ilości
podpuszczki naturalnej znajdują się w żołądku młodych zwierząt ssących . Górale
polscy w charakterze podpuszczki używają klogu (klagu)*. Jest to rozprowadzona
wodą treść żołądka lub też skóra z żołądka cielęcia karmionego wyłącznie mle
kiem .
Wśród serów podpuszczkowych wyróżniamy sery miękkie, zawierające dużą
ilość serwatki, oraz sery twarde, przeważnie suszone. W karpackiej gospodarce
szałasowej powszechnie wyrabiany jest ser miękki, z którego po poddaniu go natu
ralnemu procesowi fermentacyjnemu oraz po zasoleniu robiona jest bryndza.
Mniej rozpowszechniona jest umiejętność wyrobu serów twardych z masy parzonej,
solonych i często wędzonych. Masa serowa po sparzeniu nabiera elastyczności
1
2
3
5
1
L . Bier, Sery polskie, „Zdrowie", 1926, s. 622; J. L i c z n e r s k i , Praktyczne serowarstwo,
wyd. 2, Warszawa 1951.
Byłoby rzeczą ciekawą przebadać, czy na Podkarpaciu wyrabiany był dawniej ser twaro
gowy z mleka kwaśnego i od kiedy się rozpowszechnił. Porównaj K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa
Słowian, cz. I, Kraków 1929, s. 269. Licznerski za ojczyznę serowarstwa w Polsce uważa Karpaty,
przy czym do serowarstwa zalicza jedynie sery produkowane przy użyciu podpuszczki (Licznerski,
op. cit., s. 1).
3 W. K i e c k i , O serowarstwie, [w:] Encyklopedia rolnicza, t. 9, Warszawa 1900, s. 678, 681.
* M. M a ł e c k i , K . Nitsch, Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934, mapa 175.
Patrz opis wyrobu klagu: J. K r ó l i k o w s k i , Oszczypek (szkic monograficzny), „Wierchy",
R. 2: 1924, s. 41: K i e c k i , op. cit., s. 691; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 269.
2
5
�198
BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - I A W O R S K A
i można ją dowolnie kształtować. Ze względu na atrakcyjną pod względem plastycz
nym formę i ciekawą rolę gospodarczą i zwyczajową serów zdobionych chcielibyśmy
w tym miejscu poświęcić im nieco uwagi, tym bardziej że ze względu na przemiany
zachodzące od dłuższego czasu w gospodarce serowarskiej przestaje się sery te
wyrabiać i być może w ciągu najbliższych lat zdobione serki owcze przejdą do
przeszłości.
6
I. RODZAJE T W A R D Y C H SERÓW I I C H WYRÓB
Jak już mówiliśmy, umiejętność wyrobu bryndzy jest w Karpatach powszechna,
natomiast sery twarde wyrabiane są tylko w niektórych okolicach. Na podstawie
posiadanych materiałów możemy wyróżnić wśród nich: a) sery kształtowane „z wol
nej ręki", b) sery w kształcie kręgów, formowane w okrągłych obręczach oraz
c) małe sery odciskane w drewnianych foremkach.
Do grupy pierwszej zaliczymy huculskie baranczyki i kołaczi oraz słowackie
parenice i korbaczyki.
Według opisu Harasymczuka i Tabora na Huculszczyźnie gotowano w żentycy
nieco skisły ser, z którego normalnie wyrabiana jest bryndza. Po zagrzaniu ugnia
tano ser w rękach, żeby stał się jak najbardziej elastyczny. Baranczyki, czyli figurki
zwierząt, formował pasterz od razu, celem wyrobu kołacza robiono z sera coś
w rodzaju okrągłego placka z otworem pośrodku. Obracając serek zatknięty na
patyk owijano go nitkami ciągnącego się sera. Po zdjęciu z patyka przyciskano
kołacz ręką, nadając mu odpowiednią formę, a następnie zarówno kołaczi, jak
i zwierzątka z sera — wkładano do roztopionego masła, w którym wyrównywały
się ślady lepienia, a nadto wyroby nabierały złocistego koloru .
Parenice wyrabiane są na Słowacji wyłącznie w dolinie Hronu w okolicy miast:
Zwolenia i Brezna . Ścięte mleko wyjmuje się na płachtę i po odcieknięciu zostawia
na 10—12 godzin. Następnie lekko sfermentowany ser kraje się w małe kawałki
i zalewa wrzątkiem. Pod wpływem gorącej wody ser topi się jak wosk, a pasterze
biorą kawałki sera i wyciągają na długiej desce na kształt wstążek. Następnie pas
sera zwijają ku środkowi, jedną połowę w jedną stronę, a drugą w drugą stronę.
7
8
6
Na tak zwanych „nowych terenach wypasu" w Bieszczadach i Beskidach Sądeckich, gdzie
organizowany jest wypas pod kontrolą instruktorów rolnych, hodowlanych i mleczarskich, robione
są próby zorganizowania ośrodków serowarskich uprzemysłowionych, w związku z czym baco
wie produkują przede wszystkim ser miękki, który łatwiej sprzedać do mleczarni. Ponadto załoga
szałasu otrzymuje wynagrodzenie pieniężne i nie opłaca jej się produkcja serów wymagających
więcej pracy.
i R. Harasymczuk, W. Tabor, Etnografia połonin huculskich, Lwów 1938, s. 21;
W. Szuchiewicz, Huculszczyzna, t. 1, Lwów 1902, s. 258.
O. L a x a , Ovci syrafstvi na Slovacku, „Letaćek zemského mlékaískeho spolku pro markarbstvi moravské v Brne", t. 1: 1909, s. 12. Patrz też mapa zasięgu występowania parenic w arty
kule Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstvo v Nizkich Tatrach, „Sbornik Muzealnej Slovenskej
Spolocnosti", t. 27-28: 1933-1934, s. 138.
8
�199
OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT
W ten sposób powstają dwie połączone ze sobą w kształcie litery „S" gomółki,
które związuje się razem łańcuszkiem uplecionym również z wyciągniętej nitki
serowej. Gotową parenice kładzie się na pół godziny do roztworu soli, a potem
wędzi .
W podobny sposób wyrabiane są na słowackiej Orawie korbaczyki (warkoczyki)
plecione z nitek sera. Prawdopodobnie w ten sam sposób robione były „plecionki
z sera, ozdobne siatki i baty", o których wspominają w połowie X I X w. autorzy
opisujący Tatry . Zarówno parzenice, jak korbaczyki mało wysuszone i krótko
wędzone szybko ulegają zepsuciu i nie nadają się do przechowywania .
Drugą grupę suchych serów stanowią sery okrągłe formowane w obręczach.
Spotykamy je na Bałkanach pod nazwą kaszkawal u Albańczyków i Arumunów
oraz u Serbów . Sery te robili również przed ostatnią wojną pasterze macedońscy
wypasający w Rumunii . Podobne sery wyrabiali również pasterze rumuńscy
w Mołdawii (region Vrancea) i szeklerscy w Siedmiogrodzie, ponadto pasterze
huculscy w Beskidach Wschodnich.
Szeklerzy formują ser w obręczy łubianej o nazwie sájtkava. Ser wyrabiają
rękoma, przy czym obięcz ustawiona jest na specjalnym stole zwanym krinta.
Wyrabianie ma na celu usunięcie z sera wszystkiej serwatki, która spływa z krinty
specjalnym ujściem . Sery te są obsuszane, a o ile mają być przechowane na zimę
— to również wędzone.
Forma mołdawska Upar de cas o średnicy około 15 cm ma rodzaj zdobionego
wieczka, przy pomocy którego na wyrobionym serze odciskany jest ornament
(ryc. 1). W dalszym etapie ser kładziony jest do roztworu soli, a następnie wędzony .
Podobne formy znamy również z reprodukcji z Huculszczyzny (ryc. 2), nie wiemy
tylko, w jaki sposób był w nich przyrządzany ser. Posiadały one zdobiony zarówno
spód, jak i wierzch. Być może, odciskano w nich wzory na powyżej opisanych koła
czach .
9
10
11
12
13
14
15
16
17
9
Laxa, op. cit., s. 14.
10 Ż. Pauli, Tatry Galicyjskie pod względem geograficznym, historii naturalnej i etnografii
opisane, „Lud", t. 5: 1899; L . Zejszner, Podhale i północna pochyłość Tatrów, czyli Tatry Polskie,
„Biblioteka Warszawska", t. 46: 1851 (2), s. 521.
Wyrób parenic w latach po ostatniej wojnie został prawie zupełnie zarzucony. Pewne
ilości parenic i korbaczyków wyrabiają obecnie niektóre wsie, jak np. Zazriva na Orawie, wyłącznie
na sprzedaż w miastach i ośrodkach wczasowych.
K . Kadlec, Valasi a valasské pravo v zemích slovanskych a uherskych, Praha 1916, s. 125-126.
K r ó l i k o w s k i , op. cit., s. 43.
14 T. Morariu, Vieata pastorału in Muntii Rodnei, Bucurecti 1937, s. 197-198.
L . К. К о vacs, A balványosváraljai fejós juhászat, „Neprajzi Tabulmanyok", Budapest
1947, nr 2 tabl. I I I .
te Według zbiorów i informacji z Muzeum Satului w Bukareszcie.
1 L . W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serków owczych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 9: 1955,
nr 1, ryc. 2; E . Frankowski, Polska sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, b. г., s. 360,
ryc. 39.
1 1
1 2
1 3
1 5
7
�200
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
W literaturze czechosłowackiej spotykamy wzmianki, że „dawniej" wyrabiano
na Słowacji ser bochnikowy, ale produkcja jego z czasem zanikła. Ponieważ pisze
o nich zarówno w roku 1909 O. Laxa , jak i w 1925 V. Macha jako o rzeczy
minionej, trudno się zorientować, w jakim czasie były wyrabiane. Macha pisze,
że przypominały one ser trapistów, i twierdzi, że były robione pod wpływem szkół
gospodarczych. Jednakże według informacji b. kustosza Liptowskiego Muzeum
wzmianki o bochnikovym udenom syre znajdują się w materiałach archiwalnych
z XV i X V I w. 20
18
19
Ryc. 1. Forma na ser z regionu Vrancea. Rumunia. Wg Folk Art in Rumunia, Bucharest 1955
Wreszcie w Polsce wyrabiano podobne sery, bruski, w drugiej połowie X I X w.
w Tatrach na hali Pysznej , a w latach tuż przed I wojną światową również na
hali Kondratowej . Ponadto do lat międzywojennych w Gorcach oraz w Beskidzie
Wyspowym, gdzie nazywano je syrkami ^.
21
22
2
1 8
L a x a , op. cit., s. 14.
i» V. Macha, Pastevnictvi na Slovensku, Praha 1925, s. 110.
20 Protocollos Comitatis Liptoviensis — inf. dr M. Huski.
21 M. Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, Poznań 1872, s. 125;
J. K o n o p k a , Gospodarstwo górskie, [w:] Encyklopedia rolnictwa, t. 2, Warszawa 1874, s. 819;
Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu, Kraków
1931, s. 101; K r ó l i k o w s k i , op. cit., s. 40.
22 B. K o p c z y ń s k a - J a w o rska, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiary
Etnograficzne", t. 8-9: 1951, s. 311.
23 L . W ę g r z y n o w i c z , Szalaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym, „Prace i Materiary
Etnograficzne", t. 10 (1): 1952-1953, s. 33.
�OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
201
Ryc. 2. Formy na sery z Huculszczyzny. ZSRR. Wg Wiedza o Polsce, t. 3, s. 360
Według relacji baców, którzy jeszcze za młodu trudnili się wyrobem takich serów,
na brusek brano 6 do 7 dużych łyżek (warzech) ściętego sera. Po roztrzepaniu wkła
dano mleko do kotła i podgrzewano. Gdy skrzep podgrzał się, zbierano go w go
mółkę, a następnie wygniatano w rękach na stole oblewając ciepłą serwatką, żeby
nie ostygł. Po częściowym wygnieceniu serwatki wkładano bryłę sera do obląka
�202
BRONISŁAWA
KOPCZYNSKA-JAWORSKA
(poská) i ugniatano ją w dalszym ciągu. Zależnie od ilości sera powiększano lub
zmniejszano obwód obłąka (ryc. 3). Ser przez środek przekłuwano patykiem, żeby
serwatka dobrze ściekła, a następnie w miejscu przekłucia odciskano okrągły
wzorek, zwany w Gorcach cechą, na Podhalu cyfrą. Po zdjęciu formy brusek wkła
dano na 24 godziny do rosołu (roztworu soli), a następnie wędzono .
24
Ryc. 3. Forma na brusek. Podhale Muzeum Tatrzańskie nr inw. E/4284/MT
Fot. W. Werner
Trzecią grupę serów stanowią małe serki odciskane w foremkach (ryc. 4). Są
to przede wszystkim wrzecionowate oscypki z ornamentem odciśniętym za pomocą
obrączkowatej foremki. Serki te można spotkać na ograniczonym terenie Karpat
Zachodnich wraz z Tatrami. Na Słowacji spotykamy ostiepki przede wszystkim
na Orawie i Liptowie, zarówno we wsiach wypasających w Wysokich, jak i Nis
kich Tatrach, we wsiach wypasających w Wielkiej i Małej Fatrze oraz na
Pohroniu, w okolicy Brezna. O ile nam wiadomo, nie spotyka się ich zupełnie na
wschód od Liptowa i doliny Hronu, jak również nie ma ich w najdalej na zachód
wysuniętej części Słowacji i na Wołoszczyźnie Morawskiej. Na terenach tych wy
rabiany jest wyłącznie ser na bryndzę.
W Karpatach Polskich oszczypki najbardziej rozpowszechnione są w Tatrach;
można je jednak spotkać również na szałasach w Gorcach, w Beskidzie Wyspo
wym oraz w paśmie Babiogórskim i wschodniej części Żywiecczyzny. Na tych
ostatnich terenach wyrabiane są wyłącznie na szałasach owczych, podczas gdy na
szałasach mieszanych krowio-owczych wyrabiane jest masło i ser na bryndzę, po2 4
Opis wyrobu według relacji bacy Księdzularza z Poronina: Archiwum Zakładu Etnografii
U. Ł. nr inw. 482, i bacy Guziaka z Obidowej, A. Z. E . nr inw. 2037 i 2040. Por. K i e c k i , op. cit.,
s. 844.
�203
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
25
dobnie jak przed I wojną światową w Beskidzie Śląskim . W Tatrach nie robiono
do niedawna oszczypków na najwyżej położonych halach, jak hala Pięciu Stawów
czy za Mnichem, gdzie ze względu na brak drzewa nie było ich czym wędzić.
Przy wyrobie oszczypków ścina się mleko podpuszczką, a następnie roztrzepuje
i zbiera skrzep. Zebrane kawałki sera po trochu wyjmuje się i nakłada do za
wczasu przygotowanego naczynia. Na Podhalu baca kładzie ser do czerpaka, w któ
rym rozdrabnia go palcami wyciskając serwatkę. Na Słowacji używa do tego celu
Ryc. 4. Foremka na oszczypek, Ciche, Podhale 1952
Fot. W. Tomaszkiewicz
specjalnego naczynia z otworem w dnie, zwanego tłociar lub tlaciar. Podobne na
czynie, zwane kłacik, używane jest również na Żywiecczyźnie na przygranicznych
halach (obserwujemy tam ożywione kontakty polsko-orawskie). Gdy ser jest do
statecznie wygnieciony, baca wyrzuca go z czerpaka na dłoń i formuje w kulę,
którą kładzie następnie do kotła z wrzącą wodą. Po sparzeniu wyjmuje ją i wy
gniata w dalszym ciągu serwatkę, parząc ser co kilka minut, ażeby nie wystygł
(w czasie wyrabiania oszczypek parzony jest do dziewięciu razy). Pod wpływem
2 5
Por. S. F l i z a k , Z życia górali gorczańskich, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 72; W ę g r z y n o w i c z ,
op. cit., s. 32-34; A. Kutrzebianka, Życie pasterzy w paśmie babiogórskim, „Gronie", 1938, s. 52;
W. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, Kraków 1927, s. 17 i 41; K o p c z y ń
ska-Jaworska, op. cit., s. 245.
�204
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
parzenia i wygniatania ser robi się miękki, elastyczny i zwarty. Gdy ser jest dosta
tecznie twardy, baca wyrabiający oszczypki przekłuwa kulę sera cienkim patykiem
lub częściej drutem i w dalszym ciągu wygniata serwatkę, która wypływa ze środka
sera po drucie. Przekłutej kuli pasterz nadaje powoli kształt owalny, przy czym
zakłada na środek sera obrączkowatą, dwudzielną foremkę i formuje w stożki
wystające końce. Gdy serek jest już uformowany, pasterz wyjmuje drut, którym
ser jest przekłuty, w otwory po drucie zakłada rozetkowate wzorki, końcówki,
i zdejmuje formę. Gotowy oszczypek z odciśniętym wzorem jest jeszcze raz pa
rzony, a następnie myty w zimnej wodzie i ułożony w naczyniu z roztworem soli.
Na skutek moczenia w soli, czyli bejcowania, serek się do reszty odwadnia i rów-
Ryc. 5. Formy na ser papusa. Rumunia. Wg Folk Art in Rumunia, Bucharest 1955
Fot. B. Jaworska
26
nomiernie zasala, jednakże podczas tego zabiegu grubieje na nim skóra . Po za
soleniu serki układane są pod dachem szałasu, gdzie wędzą się w dymie ogniska
od trzech dni do dwóch tygodni, co uzależnione jest od utrzymywania w szałasie
ognia, a więc i dymu.
Oszczypki słowackie mają kształt elipsoidalny i wędzone są w specjalnych
uchwytach, robionych dawniej z łyka leszczynowego wiązanego na krzyż, a obec
ne K i e c k i , op. cit., s. 727.
�205
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
nie z kwadratowej szmatki z dziurą w środku, uwiązanej za cztery rogi do pręta,
na którym oszczypki się zawiesza .
W podobny sposób, jak oszczypki, robione są z resztek sera figurki zwierzęce
odciskane w specjalnych foremkach, jak również serki w kształcie serduszek. Serki
te — zarówno w Polsce, jak i na Słowacji — wyrabiane są w tych samych stro
nach, co oszczypki. Jedyna różnica w technice ich wyrobu polega na tym, że serki
gorczańskie w odróżnieniu od pozostałych terenów nie są wędzone, tylko obsuszane. Z innych okolic Karpat znamy odciskane w prostokątnych foremkach serki
papusa w Rumunii . Zarówno wierzch, jak i spód serka jest bogato zdobiony
(ryc. 5). Występują one na małym obszarze wschodniej części Karpat Południo
wych, w regionie Vrancea.
27
28
II. WYRÓB I ZDOBIENIE F O R E M E K NA S E R Y
Do wyrobu foremek używa się prawie wyłącznie drzewa jaworowego, które
nie wpływa ujemnie na smak sera.
Na Podhalu do wyrobu, oscypiorki (foremki na oszczypek) bierze się duże drze
wo, tak aby z przeciętego pnia można było zrobić cztery foremki. Wydawałoby
się, że prościej byłoby robić cylindryczną foremkę ze środka pnia, ale foremka
wycięta równolegle do słoja rozprostowuje się. Jeżeli foremkę robi sam baca, wy
konuje ją całą ręcznie. Najpierw okrzesuje ją z wierzchu nadając jej kształt walca
lekko wypukłego w połowie wysokości. Następnie wierci możliwie dużym wiert
łem dziurę w środku foremki i przecina ją na dwie części . Gotowa foremka ma
kształt pierścienia około 7 cm średnicy, wysokości 7—8 cm i grubości ścianek
dochodzącej do 1 cm (ryc. 6, 7). Przed przystąpieniem do rzeźbienia wzoru fo
remkę gotuje się około pół godziny w wodzie, ażeby drzewo nabrało elastyczności
i nie łupało się. Po wygotowaniu przystępuje baca do rzeźbienia (czasem jeszcze
zanim drzewo wyschnie). Najpierw rysuje wzór ołówkiem, a następnie zaczyna
rzeźbić zwyczajnym nożem góralskim roboty kowalskiej, który ma ostrze lekko
wygięte do góry i ostry czubek. Przy rzeźbieniu foremki nieprzydatne są dłuta
rzeźbiarskie, gdyż foremkę o kształcie półkolistym rzeźbi się w środku, po wklęsłej
stronie, i dłutem trudno operować. Foremki na oszczypki w większości robią sa
mi pasterze. Na Podhalu jest co prawda kilku zawodowych rzeźbiarzy, którzy
trudnią się również ich wyrobem, ale pokrywają oni zaledwie część zapotrzebo29
2 7
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiálie к studiu pastierstva na Slovensku, „Slovensky
Narodopis", R. 7: 1959 nr 3, ryc. 4.
Foremki na serki papusa robione są w Rumunii z drzewa lipowego.
L . W ę g r z y n o w i c z podaje sposób wyrobu foremki na oszczypek w Limanowskiem,
gdzie rowki dzielące pasy ornamentów wycina się przed rozcięciem foremki; W ę g r z y n o w i c z ,
Zdobienie serów..., s. 7.
2 8
2 9
�206
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
30
wania . Rzemieślnicy toczą foremki na tokarni i tylko rzeźbią ręcznie, również
zwyczajnym nożem. Niektórzy bacowie czy juhasi wyspecjalizowali się w wyrobie
foremek i robią je dla siebie i innych. Wyrób foremki wynagradzany jest zwykle
oszczypkami (za jedną foremkę daje się 1—2 oszczypków).
Znacznie trudniejszy jest wyrób foremki na zwierzęta. Przy wyrobie specjalną
trudność osobie niewprawnej sprawia wykonanie foremki tak, aby obie połówki
były identyczne, gdyż inaczej figurka z sera nie chce stać. Po przycięciu prosto
kątnego klocka z drzewa przecina się go wzdłuż na połowę. Potem odrysowuje
się kontur zwierzęcia według szablonu uważając, ażeby druga połowa klocka do-
Ryc. 6. Cyfra na
brusek.
Kościelisko, Podhale 1820. Muz. Tatrz. E/4235
Fot. W.Werner
kładnie pasowała. Następnie wycinana jest obwódka, czyli zasadniczy kształt,
i przystępuje się do drążenia foremki w głąb. Wprawny rzeźbiarz rzeźbi na oko,
mniej wprawny robi odciski z ciasta, żeby zobaczyć, czy obie strony są jednakowe.
Formy zwierząt drążone są dłutami. Niektórzy zawodowi rzeźbiarze mają dłuta
rzeźbiarskie, inni sporządzają je sami z kawałków blachy, starych brzytew i t p .
31
30 Na Podhalu foremki wyrabiają między innymi Wojciech Blaszak, zwany Baścorz, z Chocho
łowa i „Pieter" Kamiński z Cichego.
Np. Baścorz ma komplet wiedeńskich dłut rzeźbiarskich kupiony jeszcze w latach dwu
dziestych.
3 1
�207
OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT
Ładna foremka jelenia zależnie od wielkości kosztuje na Podhalu obecnie 3—4
oszczypków. Foremka serca tylko pół oszczypka .
Techniki zdobienia. Przyjmując podział technik snycerskich zastosowany
przez Gładysza wyodrębnić można następujące techniki podstawowe przy zdo
bieniu foremek na oszczypki: technika wiórowa zwykła (polegająca na żłobieniu
rowków nożem), technika krystaliczna (polegająca na wyżynaniu ostrosłupów)
oraz technika zwana przez Matlakowskiego oko (polegająca na drążeniu owal
nych lub okrągłych zagłębień). W wyniku tych dwóch ostatnich zdobin na po
wierzchni oszczypka powstają po odciśnięciu wypukłe ornamenty.
32
33
34
Ryc. 7. Cyfra na brusek z drugiej strony. Kościelisko, Podhale
Fot. W. Werner
W foremkach na serca, parzenicorkach, spotykamy oprócz powyższych tech
nikę wiórową, klinową, polegającą na wycinaniu i wyłupywaniu trójkątnych kliników oraz technikę rytu połączoną z techniką wrąbkową spotykaną poza nimi
w gwiazdach na sosrębach domów.
3 2
Zawodowi rzeźbiarze najczęściej robią czerpaki, gdyż do wyrobu ich potrzebna jest tokarnia,
poza tym czerpaki prędzej się niszczą i większe jest na nie zapotrzebowanie. Foremka na oszczypek
jest łatwa do zrobienia, a jeleniorka czy kaczka starczy na kilka pokoleń.
M. G ł a d y s z , Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935.
W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt na Podhalu, Warszawa 1901, s. 24.
3 3
3 4
�208
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Przy ozdabianiu foremek na zwierzęta stosowana jest przede wszystkim tech
nika wiórowa zwykła i klinowa oraz technika wrąbkowa; zdobinę w ten sposób
wykonaną nazywa Matlakowski
jamką .
Jeżeli chodzi o nazwy poszczególnych zdobin, które spotykamy obecnie na
Podhalu, to związane są one na ogół z techniką wykonania albo z kształtem or
namentu. Przy czym nazwy spotykane obecnie nie nawiązują do tych, które podał
w swej pracy Matlakowski.
Wypukło na oszczypku odbijające się ostrosłupy czy kółka lub owale nazywają
górale cenckami lub rzadziej sęckami albo kukiełkami, na parzenicy — okienkami.
Cencki mogą być okrągłe lub graniaste, przed I wojną światową robiono je również
ze spłaszczonymi czubkami . Wszelkie wrąbki równoległe powstałe w wyniku
stosowania techniki wiórowej określane są nazwą karbików. Jeżeli powstała kratka
jest zbliżona kształtem do rombu, nosi nazwę ryzy czy rantłik. Podana przez Matla
kowskiego na oznaczenie tego ornamentu nazwa recica nie jest obecnie używana .
Często spotykany ornament w postaci ząbkowanego wężyka nazywany jest krokiewka lub podwójna krokiewka . Czasem nie rozróżniając linii falistej od ząbko
wanej nazywają górale powyższy ornament gadzikiem^ . Pospolity ornament w kształ
cie rozety, nazywany przez Matlakowskiego gwiazda, na foremkach określany jest
jako kółko góralskie. Woluty występujące również na parzenicach niektórzy górale
nazywają śłimokami, ale większość nie zna żadnej nazwy na ich określenie. Podob
nie też nie mają specjalnych nazw ornamenty na zwierzętach.
i5
36
37
iS
9
Kompozycja. Ornament na oszczypkach układa się w pasy poprzeczne, przy
czym spotyka się podział na trzy lub pięć pasów elementów zdobniczych. W zależ
ności od ilości pasów z wypukłym ornamentem (cenckami) górale podhalańscy
nazywają foremki jedno- lub trzyrzędówką (pasy skrajne mają na ogół nikły wzorek
stanowiący tylko obramowanie dla zasadniczego ornamentu).
Opierając się na tym podziale wyróżniliśmy siedem zasadniczych typów kompo
zycji ornamentów spotykanych na oszczypkach polskich i słowackich .
O ile można wnioskować z ogólnikowych metryk muzealnych, często nie dato
wanych i bez lokalizacji, najczęściej spotykaną foremką w drugiej połowie X I X
i na przełomie X X w. na Podhalu była trzyrzędówką. W przeważającej liczbie tych
foremek środkiem ich biegnie pas czworokątnych ostrosłupów, a po bokach dwa
40
35 Matlakowski, I. c.
36 Oszczypek z takim ornamentem reprodukuje z Zakopanego z 1892 r. M. Wawrzeniecki,
Serek owczy z Zakopanego, „Wisła", t. 7: 1893, s. 439.
37 We wsi Ciche recica oznacza przetak z dużymi otworami.
38 Nazwa ktokiewka występuje również w Beskidzie Wyspowym; W ę g r z y n o w i c z , op. cit.,
s. 11.
39 Matlakowski nazywa wężyk warkoczykiem (Matlakowski, op. cit., s. 22).
W zbiorach Zespołu Etnograficznego I H K M PAN w Łodzi znajduje się 128 rysunków
i fotografii ornamentów: w tym z Karpat Polskich 50 wzorów (32 z Muzeum Tatrzańskiego,
a 18 rysunków z własnych badań terenowych) oraz 78 rysunków ze Słowacji (52 ze zbiorów SNM
w Martinie, 18 ze zbiorów Liptowskiego Muzeum w Rużomberku i 8 z badań własnych).
4 0
�209
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
f T W f I f T f f V? f
л
J
111U11lililíJ1II11
II11111 111 111 IfJ1
•
оо;
i
s o d
тшш
ТаЫ. I . Wzory z foremek па oszczypki:
1 — Selce, Słowacja ok. 1901. S N M w Martinie nr inw.192; 2 — Ciche, Podhale 1952. Wl. bacy J . Stereuli; 3 — Ciche, Podhale 1954. W l . bacy Króla; 4 — Pokryvac na Orawie, Słowacja. S N M w Martinie nr
inw. 180; 5 — Demciny, Słowacja. S N M w Martinie nr inw. 170; 6 — Strelniki, Słowacja 1957. Wł. bacy
Etnografia polska, t. V
14
�210
BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA
I
шншннпшж
łi/iim/ł/niji/i/iijjj
//////////j/i/iii////
l i i i I J I I TI I l l f l f r r I I
1ПТТ? f f f f f f ff
ОООI
••i
Tabl. II. Wzory z foremek na oszczypki:
1 — Myto. pow. Dumbierem. Słowacja 1957. Wl. bacy; 2 — Pokryvac na Orawie, Słowacja. S N M w Mar
tinie nr inw. 187; 3 — Wychodna na Liptowie, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 1692 ; 4 — Litovska Tepla, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 34644; 5 — Ciche, Podhale 1954. Wł. bacy K . D ł u g o
polskiego; 6 — Ciche, Podhale 1954. W l . bacy Króla
�211
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
rzędy wypukłych kółek czy owali. Pasy obrzeżające bywają różne: albo kratka,
karbiki ukośne, czy wreszcie rodzaj choinki (cetynkd). W starszych foremkach
przeważają krokiewki z pojedynczej lub paru równoległych kresek. Jest rzeczą
ciekawą, że wśród zlokalizowanych foremek tego typu najstarsze pochodzą ze wsi
Stare Bystre (1850 г.), Dzianisz (1870 r.) i Ciche (ok. lat 1900 i 1913) oraz z Ratułowa
(1912 г.), a podobne foremki robione są współcześnie również w Cichem (tabl. 1 3).
Świadczyłoby to chyba o zachowywaniu wzorów z pokolenia na pokolenie.
Typ foremki najbardziej rozpowszechnionej obecnie na Podhalu to jednorzędówka z ostrosłupami romboidalnymi (tabl. 1 2, 3). Pasterze twierdzą, że łatwiej
i ekonomiczniej jest robić jednorzędowy oszczypek, gdyż na trzyrzędowy wychodzi
więcej sera. Foremki trzyrzędowe są zwykle szersze, poza tym trudniej taki szeroki
wzór odcisnąć. Na oszczypek zdaniem pasterzy lepszy jest wyraźny ornament, gdyż
drobnego często nie znać po odciśnięciu . Foremki typu trzyrzędowego używane
są na Podhalu od końca X I X w., można je także spotkać gdzieniegdzie na Słowacji
w okolicy Rużemborka czy na Orawie (tabl. I 1).
Pospolitą foremką na Liptowie i Orawie słowackiej jest trzyrzędówka, która
w środku ma pas stożków o podstawie romboidalnej, a po bokach dwa rzędy
ostrosłupów o podstawie kwadratowej (tabl. I 4). Tego typu foremek po polskiej
stronie Karpat nie spotykamy.
W dolinie Hronu są równie pospolite foremki jednorzędowe, w których wypukły
ornament wykomponowany jest w kształcie owali (tabl. I 5, 6). Odmianą tego typu
są foremki bez owali z ornamentem wypukłym w formie gwiazdy (tabl. I I 1). Po
dobnie jak i foremki poprzednio omawiane można je spotkać tylko w Słowacji.
Obok tych dwóch najbardziej rozpowszechnionych typów ornamentów spoty
kamy jeszcze na Słowacji trzyrzędówki z ostrosłupów o kwadratowej podstawie,
nawiązujące do trzyrzędówek spotykanych na Liptowie i Orawie (tabl. I I 3, 4).
W polskich zbiorach znajduje się wyjątkowo jedna taka foremka zakupiona w Dzianiszu . Być może zrobiona została na wzór słowackich, czy też zakupiona u tam
tejszego pasterza, gdyż hale, na których bacują bacowie z Dzianisza, sąsiadują
z halami liptowskimi.
Na zachodnim Liptowie występuje jeszcze foremka jednorzędowa, również
z czterobocznych ostrosłupów, obrzeżonych choinką (tabl. I I 5, 6). Foremkę tego
typu można tylko wyjątkowo spotkać na terenie polskim . W Muzeum Tatrzań
skim znajduje się duża forma tego typu z napisem „Jan Slodicka" . Sądząc z na
zwiska, jest ona pochodzenia słowackiego.
Na terenach polskich obok dwóch podstawowych typów foremek, dawnego
i współczesnego, omówionych na początku, spotykamy jeszcze foremki kilkurzę41
42
43
44
41 Materiały i opinie odnośnie do wyrobu oraz ornamentów na foremkach na sery zbierane
były przez autorkę głównie w 1955 r.
Muzeum Tatrzańskie nr inw. 957.
Na Podhalu w Zębie i Cichym oraz na Żywiecczyźnie.
44 Nr inw. 2501.
4 2
4 3
�212
BRONISŁAWA
KOPCZYÑSKA-JAWORSKA
dowe z ornamentem składającym się z kilku pasów rombów. Na Podhalu i na
Żywiecczyźnie (tabl. I I 2) są one wypukłe, a w Gorcach i Beskidzie Wyspowym
zamieniają się w płaski ornament z trójkątów, zwany krokiewkowym *.
Oprócz foremek na oszczypki używane są specjalne foremki o kształcie sercowatym. Foremki te — zarówno w zbiorach muzealnych, jak i w terenie — są o wiele
mniej liczne niż foremki na oszczypki. Jest to zrozumiałe, gdyż na większych szała
sach, gdzie robi się znaczne ilości oszczypków, potrzeba do ich wyrobu dużo fo4
Ryc. 8. Foremka na serce. Dzianisz, Podhale
ok. 1900. Wł. bacy J. Sterculi
Ryc. 9. Foremka na serce. Horny Vadicov
na Kisucach, Słowacja 1901. Liptowskie Mu
zeum nr inw. 236
remek. Spotykamy na jednym szałasie 3—5 sztuk foremek na oszczypki, podczas
gdy foremek na serduszka i zwierzęta bywa po jednej z każdego rodzaju .
Sercówki w wielu wypadkach robią sami pasterze, odznaczają się więc one dużą
prymitywnością wykonania i rozmaitością motywów zdobniczych.
Najprostszy typ ornamentu to powtarzający się dośrodkowo motyw serca,
połączony rzędami karbików (ryc. 8). W zbiorach polskich spotykamy tylko trzy
46
*' Zobacz W ę g r z y n o w i c z , op. cit., tabl. I I I , motyw 1, 2, 4.
«« W zbiorach Zespołu Etnograficznego I H K M PAN w Łodzi znajduje się 18 rysunków fore
mek na serca z Karpat Polskich i 44 z Karpat Słowackich.
�OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
213
takie foremki ( l z Podhala i 2 z Gorców), natomiast są one bardzo pospolite na
Słowacji, gdzie w środku serca wkomponowana jest zwykle rozeta (ryc. 9). Wśród
polskich przeważają foremki posiadające w górnej części woluty lub rozety (ryc. 10).
Ten ostatni motyw można też spotkać czasem na Liptowie czy Orawie (ryc. 11).
Wśród foremek o prymitywniejszych formach spotykamy ornament symetrycz
ny względem osi podłużnej (ryc. 12, 13). Na Słowacji siedem takich foremek zano
towaliśmy w dolinie Hronu. W Polsce foremki takie spotkano w Klikuszowej i Bia-
Ryc. 10. Foremka na serce. Ciche, Podhale
ok. 1900. Wł. Knapczyka
Ryc. 11. Foremka na serce. Prybylina, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 34953
41
łym Dunajcu . Natomiast ornament z powtarzających się geometrycznych wzorów
ułożonych na sercu w pasy poprzeczne, jaki reprodukuje z Dzianisza na Podhalu
L. Węgrzynowicz , należy do rzadkości (ryc. 14).
48
4 7
Znajdują się one w zbiorach Muzeum w Rabce. Foremka z Białego Dunajca pochodzi
podobno z XVIII w. Do słowackich nawiązuje bardziej foremka z Klikuszowej, wg reprodukcji
w pracy W ę g r z y n o w i c z a , Zdobienie serków..., ryc. 29, 34, 38.
W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 31. Podobną foremkę spotykaliśmy w Zazrivej na Orawie,
gdzie we wsi wyrabia się na handel serki z mieszanego krowio-owczego mleka.
4 8
�214
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-IAWORSKA
Stare foremki na zwierzęta na Podhalu to przede wszystkim kaczki. Według
informacji z terenu stare foremki miały być zupełnie nie zdobione lub z lekko zazna
czonym skrzydełkiem (ryc. 15). Podobnie wygląda datowana foremka z roku 1854
z Chochołowa. Jednakże równie stara foremka z Cichego ma rozbudowany orna
ment, zresztą o dużych walorach zdobniczych (ryc. 16). Podobne foremki można
spotkać w Muzeum Tatrzańskim . Mają one skrzydełko podkreślone równoległy
mi liniami oraz ogon zdobiony kratką wykonaną techniką wiórową.
49
Ryc. 12. Foremka na serce. Komjatna, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 3210
Ryc. 13. Foremka na serce. Okolica Zwolenia,
Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 3778
Wśród zdobionych geometrycznym ornamentem kaczek możemy wyróżnić dwa
typy. Pierwszy kształtem zbliżony do rzeczywistej kaczki (ryc. 17) i drugi o formie
stylizowanej, zbliżonej do półksiężyca (ryc. 18) . Foremki te pochodzą z początku
50
51
4» Nr inw. 2474 i 949.
so Zbiory Muzeum Tatrzańskiego nr inw. 3261, 952 i 974. Patrz też ryc. 23 w pracy Węgrzyno
wicza.
5! Muzeum Tatrzańskie nr inw. 960 i ryc. 24 w artykule Węgrzynowicza.
�216
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
X X w. Obydwa te typy spotykamy zarówno w Polsce, jak i na Słowacji. Obecnie
wyrabiane kaczki mają kształt naturalistyczny i ornament przesadnie rozbudowany
w formie kwiatów, gwiazd i innych motywów (ryc. 19).
W zbiorach Muzeum Tatrzańskiego znajduje się ciekawa foremka owcy z roku
1912 z Zubsuchego , identyczna z reprodukowaną przez Matlakowskiego .
Taka sama foremka pochodząca z Zawoi znajduje się, sądząc z reprodukcji w arty
kule L . Węgrzynowicza, w zbiorach Muzeum Krakowskiego . Podobną foremkę
52
53
54
Ryc. 14. Foremka na serce. Okolica Brezna,
Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 238
spotkaliśmy w roku 1952 w Obidowej pod nazwą świni oraz zbliżoną do niej (ryc. 20),
nie tyle ornamentem, co stylizacją kształtu, w Słowacji (ryc. 21) . Według zgodnej
opinii baców tatrzańskich takich foremek w Tatrach podobno nie używano. Sądząc
z lokalizacji zanotowanych przykładów można by przypuszczać, że foremki tego
typu były rozpowszechnione w Beskidach Magórskich.
5 5
Nr inw. 1655.
Matlakowski, op. cit., s. 44, ryc. 89.
* W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 11, ryc. 22.
Zbiory SNM w Martinie nr inw. 209 z Hornego Vadicova na Kisucach; kupiona w 1901 r.
52
5 3
5
5 5
�216
BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A
Ryc. 16. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wł. bacy J. Sterculi
�217
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
«
- Obok kaczek, owiec czy świń na szałasach Podhala, Gorców i Żywiecczyzny
można spotkać mniej lub bardziej naturalistyczne koguty (ryc. 22). Podobne wystę
pują również na południowych stokach Karpat.
Ostatnia grupa figurek zwierzęcych wyrabianych z sera to jelenie. Jeden typ
stylizowany, zdobiony geometrycznym ornamentem, popularny w Gorcach około
I wojny światowej, można spotkać obecnie również na niektórych halach tatrzań
skich (ryc. 23). W latach międzywojennych rozpowszechnił się w Tatrach drugi
typ jeleni o naturalistycznych kształtach, początkowo z dwoma, a obecnie z cztere
ma nogami (ryc. 24).
Na zakończenie przeglądu form zdobniczych foremek na sery wspomnieć trzeba
jeszcze o zdobionych cechach do odciskania na bruskach (ryc. 24). Nie są one wy
rabiane współcześnie, można je jednak spotkać jeszcze u starych baców gorczań
skich i w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Cechy gorczańskie nie odbiegają orna
mentem od omawianych przez Węgrzynowicza z Beskidu Wyspowego . Natomiast
wśród foremek na brusy znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim można wy
różnić dwa typy. Pierwszy nawiązuje kształtem deski służącej do wygniecenia sera
i proporcjami foremki zupełnie do form gorczańskich. Foremka tego typu pochodzi
niewątpliwie z hali Pysznej, za czym przemawia fakt podobieństwa z foremkami
gorczańskimi i cecha, na której są wyryte litery IHS, a w ten sposób, jak to wspomina
Steczkowska, były zdobione sery pyszniańskie . Dwie pozostałe foremki należące
do drugiego typu pochodzą z Kościeliska, jedna z 1820, a druga z 1848 r. Mają
one cechy większe, w wyniku czego prawie cała powierzchnia sera musiała być po
kryta wzorem. Ornament ma charakter inny niż na poprzednio omawianej foremce
pyszniańskiej. Cyfra, gdyż tak na Podhalu nazywają cechę, w którą wkompono
wana jest data, przypomina gwiazdę na sosrębie, druga ma ornament nietypowy
dla zdobnictwa podhalańskiego. Pomimo różnicy 18 lat w metrykach robią wra
żenie, jakby wyszły z rąk jednego wytwórcy.
56
57
Ш. PODSUMOWANIE
Gdy się analizuje zasięg występowania rozmaitych odmian serów w Karpatach
i na Bałkanach, powstaje pytanie, gdzie i kiedy zaczęto produkować poszczególne
rodzaje serów i czy umiejętność ich produkowania była przekazywana z jednego
ośrodka do drugiego i jakimi drogami. Ażeby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba
by przeprowadzić gruntowne poszukiwania archiwalne i terenowe, co prze
kraczało nasze możliwości badawcze. Z publikowanych źródeł historycznych wiemy,
iż w początkach osadnictwa wołoskiego powinności poddańcze były opłacane owcami
i serem. W lustracjach podhalańskich z X V I w. jest mowa o płaceniu „dani baraniej"
5
6 W ę g r z y n o w i c z , op. cit., tabl. I, I I .
Steczkowska, op. cit., s. 125.
5 7
�BRONISŁAWA
218
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Ryc. 17. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wl. bacy J. Sterculi
Ryc. 18. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wł. bacy J. Sterculi
5 8
grudą, co wskazywałoby, iż był to ser miękki na bryndzę . Również w jednym z naj
starszych opisów Tatr z roku 1683 mowa jest tylko o miękkim serze i bryndzy ,
nie świadczyłoby to jednak, iż oszczypków tam nie wyrabiano, gdyż podróżnik
mógł zwiedzać Tatry w pierwszej połowie lata, kiedy oszczypków nie wyrabiają.
Przemawiałby za tym również fakt, że pierwsza wzmianka o oszczypkach na Sło59
3 8
K . D ł u g o p o l s k i , Rządy Mikołaja Komorowskiego na Podhalu, „Pamiętnik Towarzystwa
Tatrzańskiego", t. 32: 1911, s. 7.
59 Podróż Simpłicissimusa Węgierskiego do Tatr w XVII w., „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzań
skiego", t. 28: 1907, s. 48.
�OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
219
60
wacji pochodzić ma jakoby z 1501 r. z Liptowa . Podobnie Baranowski pisze,
że „sery wałaskie" stanowiły część daniny górnych wsi Lanckorońskich jeszcze
w X V I I w. , a w pamiętnikach z Sądeckiego z X V I I w. jest wzmianka o kupcu
sądeckim, Sebastyanie Żmijewskim, który spławiał podówczas do Warszawy miedź,
orzechy i sery wołoskie . Wzmianka ta nie mówi, jakiego rodzaju były te sery,
jednakże sam fakt transportu na tak dużej odległości przemawiałby za tym, że
były to sery suche, może w rodzaju brusków. Oszczypki z całą pewnością wyrabiano
6 1
62
Ryc. 19. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale 1952. Wł. W. Łowisa
6 i
już w połowie X V I I I w. na Żywiecczyźnie, co wiemy z instruktarza z roku 1773 .
Wyraźne wiadomości o wyrobie oszczypków w Tatrach pochodzą jednak dopiero
z początku X I X w .
Jaka jest funkcja oszczypków w gospodarce góralskiej? Otóż na Podhalu do
dziś, w Słowacji do lat międzywojennych, oszczypkami wynagradzano pracę pas
terzy pasących owce. W Tatrach dostawali po jednym oszczypku dziennie,
a w Niskich Tatrach 8—10 oszczypków tygodniowo, co było uzasadnione większą
6 4
6 0
Protocollos Comitatis Liptoviensis — Muzeum Liptowskie w Rużomberku wg informacji
b. kustosza Muzeum, dr M. Huski.
61 J. T. Baranowski, U stóp Babiej Góry, „Przegląd Historyczny", t. 20: 1916, s. 87.
J . S y g a ń s k i , Z życia domowego szlachty sandeckiej w epoce dynastii Wazów, Lwów 1911,
s. 2, 78.
S. Szczotka, Materiały do hodowli owiec w XVIII wieku w państwie ślemieńskim na
Żywiecczyźnie, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 7: 1948/1949, s. 419.
<* Górale w Tatrach mieszkający, „Przyjaciel Ludu", R. 2: 1835, s. 325; Zejszner, op. cit.,
t. 35: 1849(3), s. 465.
6 2
6 3
�220
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
65
mlecznością owiec na tych terenach . Na Słowacji wynagrodzenie oszczypkami
zaczęto zarzucać, gdyż cena na bryndzę jest wyższa niż cena oszczypków, których
wyrób zajmuje więcej czasu W Polsce przeciwnie, oszczypki lepiej się opłacają,
tak że czasem baca jest zmuszony robić je również dla właścicieli owiec.
Prezenty z sera dla księdza czy gajowych dawane są na ogół w postaci grudy
sera . Baca z hali Pysznej dawał jednak po powrocie do domu ośmiofuntowy
66
67
Ryc. 20. Foremka na owcę. Obidowa, Gorce ok. 1890. Wł. bacy Filosa
Ryc. 21. Foremka na owcę. Horny Vadicov na Kisucach, Słowacja. SNM
w Martinie nr inw. 209
6 5
H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstvo v Nizkich Tatrach, s. 125.
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiólie к studiu, s. 399.
W Słowacji, w Mycie koło Brezna, pierwszy ser robiony w szałasie, a przeznaczony
zwykle na prezenty, do dziś nazywa się pansky syr. Nazwa ta przetrwała od czasów, kiedy poddani
miasta Brezna musieli dawać daninę sera burmistrzowi i radnym miejskim, o czym świadczy wzmian
ka w miejskich dochodach z roku 1608: K . Rapos, Póvod salaśnictwa v Brezne, „Ćasopis Muzeal
nej Slovenskej Spoloćnosti", t. 20: 1928, s. 46.
6 6
6 7
�221
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
68
brusek proboszczowi w Ludzimierzu, a drugi zanosił do dworu w Zakopanem ;
plebanowi (dobrodziejowi) czy dziedzicowi (wielmożnemu) dawano dawniej również
oszczypki . Zanoszono je także w darze młodym państwu na wesele. Oszczypki
do dziś dnia wchodzą w skład pożywienia weselnego na Podhalu. Dary z sera na
wesele znane były i w innych stronach Karpat. W Rumunii, w Karpatach Połu
dniowych w Siedmiogrodzie w końcu wieku XIX w czasie obrzędu weselnego wrę
czano państwu młodym, zamiast chleba, ser z solą . Podobnie obrzędowy kołacz
na weselu huculskim był zrobiony z sera owczego , ser w grudzie otrzymywała
też w XVII w. panna młoda w Niemieckiej Lupczy w Słowacji, co miało zapewnić
płodność . Na Podhalu weselne oszczypki robiono często podwójnej wielkości,
stąd pochodzą duże formy znajdujące się w Muzeum Tatrzańskim . Czasem
zdarzyło się, że takimi dużymi oszczypkami wypłacał baca dzierżawę sołtysowi,
czyli współwłaścicielowi hali. Oszczypek przeznaczony na prezent musiał być spe
cjalnie starannie wyrobiony, „cobyk sie ik nie zawstydził", jak opowiada jeden
z baców .
69
70
71
72
73
74
Jest rzeczą ciekawą, że na Żywiecczyźnie, gdzie — jak wspominaliśmy — osz
czypki były znane już w X V I I I w., nie wynagradzano nimi owczarzy, a wręcz prze
ciwnie, „za stary wołoski obyczaj" uważano wynagradzanie pasterzy udojami,
czyli mlekiem dawanym w określone dni. Z mleka tego pasterze robili według
własnego uznania ser czy oszczypki . Na tym terenie, podobnie jak w Gorcach,
odnośnie do brusków, powtarza się do dziś opinia, że oszczypki robione były na
specjalne zamówienie gospodarzy lub przez bacę na użytek własny, na prezenty
i na sprzedaż.
Podobnie rzecz się ma ze zwierzątkami z sera, które baca daje w upominku
znajomym dzieciom czy odwiedzającym szałas gospodarzom. Biorą je również
juhasi, pasterze idący w odwiedziny do wsi. Obecnie są hale w Tatrach, jak np.
Goryczkowa, gdzie wyrabiane są prawie wyłącznie zwierzęta przeznaczone na sprze
daż wczasowiczom do Zakopanego. W handlu na określenie tych zwierzątek (zarów
no z sera, jak i na wzorowanych na nich figurek ceramicznych) przyjęła się nazwa
redykołka, jednakże wydaje się, że nazwa ta jest używana niesłusznie. Starzy górale
mówią, że nazwą redykołki oznacza się każdy prezent w serze, który przynoszony
jest w czasie powrotu jesiennego z hal (redyku); a więc zarówno przynoszony w darze
oszczypek, jak przede wszystkim małe serduszko, parzenica. Jak mówi baca:
75
6 8
M. A . Liberale,. Pasterstwo w Tatrach Polskich, „Przegląd Leśniczy", 1928, s. 263.
«9 Zejszner, op. cit., t. 44: 1851(4), s. 524.
E . de Martonne, La vie pastorale et la transhumence dans les Karpathes Meridionales,
[w:] Sammelwerke zu Fr. Ratzels Gedachtnis, Leipzig 1904, s. 235.
Harasymczuk, Tabor, op. cit., s. 21.
Protokoły miejskie Niemieckiej Lupczy z 1611 г., wg informacji dr M. Huski.
Zbiory Muzeum Tatrzańskiego.
« Hala Jaworzynka, A. Z. E . , nr inw. 1929.
TÍ Szczotka, op. cit., s. 419.
7 0
7 1
7 2
7 3
7
�222
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Ryc. 23. Foremka na jelenia. Hala Kalatówki, Tatry 1952
�223
OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT
„...robi się parzenice na redykolki. Daje się gazdom po powrocie. Jeżeli płońszy
gazda, to parzenice, jeżeli hrubszy, to jelenia, a nawet oscypka..." Na ogół we
wszystkich wsiach Podhala jako redykolki daje się parzenice, jedynie w Białce
i Brzegach, które posiadają udziały na hali Pięciu Stawów, redykowką nazywano
w okresie przed pierwszą wojną światową poczęstunek świeżym serem, organizo
wany przez pasterzy dla właścicieli owiec, którzy odprowadzali swe owce na szałas .
Jest rzeczą ciekawą, że Steczkowska, opisująca Tatry z lat 1856—1858, mówi
o parenicy jako specjalności liptowskiej . Serduszka z sera robi się rzeczywiście
76
7 7
78
Ryc. 24. Foremka na jelenia. Ciche, Podhale 1941. Wł. W. Łowisa
A. Z. E . , nr inw. 1864.
W Pięciu Stawach, jak już o tym była mowa, nie robiono serów twardych, wędzonych.
» Steczkowska, op. cit., s. 188.
76
i
7 7
7
�BRONISŁAWA
224
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
również na Liptowie i w innych okolicach Słowacji, nazywane są tam jednak srdiećkct. Pod nazwą parenica na Słowacji występuje, jak już o tym była mowa, zupeł
nie inny rodzaj sera .
Zwyczaj dawania serków w czasie powrotu z hal coraz bardziej zanika i do
wyjątków należą bacowie praktykujący go do dzisiaj ; co więcej, nawet właści
ciele owiec nie zawsze dostają od bacy redykołki.
Podobnie jak w Tatrach Polskich w Beskidzie Wyspowym dawane są zwierzątka
z sera dla pozyskania czyichś względów, czy też jako podziękowanie za otrzymaną
przysługę. Ciekawe, że wyrabia się, sprzedaje i darowuje figurki z sera zawsze pa79
80
Ryc. 25. Cecha na brusek. Obidowa, Gorce ok.
Wl. bacy Filosa Hudoby
1900.
81
r a m i . Na terenach powyższych serki owcze spełniają również pewną rolę w obrzę
dach. Gołąbkami i kogutkami z sera zdobią rózgę weselną. Podobnie umocowuje
się je na czubku wieńca dożynkowego . Na terenach karpackich pozapolskich,
na Huculszczyźnie, dawano figurki z sera dzieciom i żebrakom z prośbą o modlitwę
za zmarłych . Niestety nie udało się nam dotrzeć do materiałów wyjaśniających
funkcję pełnioną przez rumuńskie serki рарща. Mają one kształt i ornament geome82
83
7
» Na Podhalu wyraz parzenica oznacza również sercowate wyszycia na spodniach góralskich.
Etymologia tego słowa nie jest w pełni wytłumaczona i rozważania na jego temat doprowadzają
do najróżniejszych wniosków; zobacz T. Seweryn, Parzenice góralskie, Kraków 1930, s. 8.
80 Wypadek taki opisuje J. Zborowski, Brus, „Język Polski", t. 28: 1948, s. 122.
W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serków..., s. 18.
W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 19, 21.
« W. Szuchiewicz, Huculszczyzna, t. 1, Lwów 1902, s. 258.
8 1
8 2
�OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT
225
tryczny, jednakże — jak wskazuje ich nazwa (papusa oznacza lalkę) — być może
nawiązują one do form zoomorficznych spotykanych na terenach Karpat Zachod
nich.
Zagadnienie roli obrzędowej figurek z sera ma kilka aspektów. Z jednej strony
znaczenie dominujące może mieć samo tworzywo — ser, który niewątpliwie od
grywa dużą rolę w obrzędowości. Wiadomo, iż ser występuje na Slowiańszczyźnie
powszechnie jako jadło obrzędowe na weselach. Z drugiej strony rolę odgrywać
może sama postać zwierzęca. Spotykamy między innymi w Polsce środkowej wy
obrażenia zwierzęce z ciasta , czy też figurki z wosku dawane w ofierze wotywnej.
Ciekawe materiały z tej mało znanej dziedziny kulturowej przynosi ostatnio publi
kowany artykuł Olędzkiego, w którym między innymi znajduje się interesująca
nas wzmianka o zwyczaju, praktykowanym w Harklowej na Podhalu w końcu
XIX w., ofiarowywania w kościele wotów woskowych przedstawiających owce .
Nie bez znaczenia może być również rodzaj wyobrażanego zwierzęcia. Nie
które z nich cieszyły się u Słowian pewnym religijnym poważaniem i bywały nie
kiedy składane w ofierze. Ciekawa dla nas jest wiadomość podawana przez Mo
szyńskiego, że szczególną czcią były otaczane jelenie wśród pasterzy Bułgarii. Blis
kość jelenia miała chronić od złych mocy, a oswojenie jelenia było dowodem cnotliwości. Kult jelenia łączy Moszyński ze znanym wśród ludów pasterskich kultem
św. Jerzego, ponadto wspomina o zwyczaju wypiekania w okresie Godów figurek
z ciasta w kształcie tego zwierzęcia . Wydaje się, że można by do tego zespołu
wierzeń włączyć także huculskie baranczyki, które w rzeczywistości najczęściej
mają kształt jeleni, a nie baranów.
Na koniec, jeżeli chodzi o zwierzęta i inne figurki z sera odciskane w drewnia
nych formach, a nie kształtowane w rękach, należałoby chyba zainteresować się,
czy na terenach, gdzie je dziś spotykamy, nie znano odciskania masła w ozdobnych
foremkach. Zdaniem niektórych autorów głównym celem zdobienia masła było
podniesienie wyglądu estetycznego produktu w celach handlowych. Jednakże
równocześnie spotykamy zwyczaj ofiarowywania zdobionego masła w prezencie
weselnym (Pomorze) lub wielkanocnym (Sudety) . Niestety, brak nam dokład
nych wiadomości o występowaniu tych foremek na ziemiach polskich, a zwłaszcza
na terenach karpackich. Foremki do masła można spotkać w zbiorach muzealnych
na Dolnym Śląsku i na Opolszczyźnie . Spotykamy je również gdzieniegdzie
84
85
86
87
88
89
8 4
Na przykład figurki z ciasta dawane na Kurpiach w podziękowaniu dzieciom za życzenia
noworoczne; A. Chętnik, Pożywienie Kurpiów, Kraków 1936, s. 102.
J. O l ę d z k i , Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka
Ludowa", R. 14: 1960 nr 1, s. 6.
M o s z y ń s k i , op. cit., cz. I I , z. 1, Kraków 1934, s. 581, 582.
Worterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936, s. 115.
R. Reinfuss, Stan muzealiów etnograficznych w woj. wrocławskim, „Lud", t. 37: 1947,
s. 422.
8 3
8 6
8 7
8 8
8» M. G ł a d y s z , Kultura ludu śląskiego, [w:] Górny Śląsk, Poznań 1959, ryc. na s. 509.
Etnografia polska, t. V
к
�226
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
na Podkarpaciu, przy czym do masła używa się czasem foremek w kształcie serca,
identycznych jak foremki do sera. Skąpe te wiadomości nie mogą być jednak pod
stawą do żadnych uogólnień. Wydaje się, że dokładne zgromadzenie materiałów
dp zdobionych serów w dalszych badaniach karpackich mogłoby rzucić więcej
światła na ich rolę w wierzeniach i folklorze góralskim.
Bronisława Kopczyñska-Jaworska
L E S F R O M A G E S D E C O R E S D E S CARPATES
Resume
Le fromage de brebis est l'un des produits principaux de Péconomie pastorale collective dans
les Carpates. L a fabrication du fromage у est tres répandue. On le fait de lait frais fermenté au
moyen du Mag, extrait piquant de l'estomac de veau. Assaisonnée de sel, la pate molle de fromage
devient une spécialité du pays, appelée bryndza. Dans les Carpates Polonaises (chaines des Tatra,
des Gorce, du Haut Beskid) ainsi que dans la partie centrale de la Slovaquie on produit de la meme
páte fermentée et échaudée depetits fromages durs de forme biconique, fusiformes, appelés oscypek.
Aprés l'échaudage la páte de fromage devient élastique et se laisse former dans de petits moules
en bois munis d'un double anneau; celui-ci porte á l'intérieur un decor qui s'empreint dans la masse
molle du fromage. L'auteur nous présente dans son article les types varies d'ornements rencontres
sur ces moules, caractéristiques pour le territoire carpatique de la Pologne et de la Slovaquie. Elle
mentionne de méme les petits moules servant á faconner des coeurs et des figurines animales en
fromage. Leur aire de diffusion est la méme que celle des oscypki. Au déclin du siécle passé et au
debut du X X on produisait aussi dans la Tatra et dans la chaine des Gorce des pains de fromage
ronds et durs dont la forme est connue sous le nom brusek. lis ressemblaient aux fromages faconnés
en moules dans les Carpates Orientales (pays des Huculs), dans les Carpates Meridionales (Roumanie) et dans les Balkans ой cette espéce de fromage s'appelait kachkaval. L'auteur passe ensuite
á la description de la production de chaqué espéce de fromage (apprét de la páte, échaudage,
moulage), elle montre la technique servant á l'assemblage des moules et l'art d'y inciser Pornement,
elle retrace Taire de distribution des différentes espéces de fromages durs et cite les diverses infor
mations qui parlent de la fonction économique et rituelle des fromages ornementés.
е
Dans la Haute et Basse Tatra Voscypek était consideré comme moyen de paiement, donné
surtout comme salaire aux parres. Les coeurs et animaux de fromage servaient de cadeaux oflerts
tantót pour services rendus, tantót comme souvenirs á diverses occasions spéciales (dans la Tatra
p. ex. on les distribuait pendant la grande transhumance; celle-ci s'appelant redyk, on avait pris
coutume de les appeler en diminutif redykotek). A l'heure actuelle les fromages sont produits principalement pour la vente dans les stations climatiques.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28ec772f5d7cde8c0755d61380bd74fd.pdf
f871f87f4b8c5adb5d7d5639643f23c4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:489
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:445
Title
A name given to the resource
Wędrówki pasterskie w Beskidzie Śląskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.227-231
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
WĘDRÓWKI PASTERSKIE W BESKIDZIE ŚLĄSKIM
Szałaśnictwo, czyli wysokogórski wypas owiec, od ponad pięćdziesięciu lat jest
przedmiotem zainteresowań n a u k o w y c h P o c z ą t k i szalaśnictwa w Karpatach
Polskich łączone są przez historyków osadnictwa z kolonizacją wołoską. Tą też
kolonizacją tłumaczy się cały szereg podobieństw w kulturze ludowej Karpat w ogóle,
a w gospodarce pasterskiej w szczególności .
Cechą charakterystyczną pasterstwa wysokogórskiego są sezonowe wędrówki
z inwentarzem w odległe nieraz okolice celem znalezienia terenów wypasu. Mecha
nizm tych wędrówek oraz zasięg przestrzenny jest od dawna przedmiotem szczegól
nego zainteresowania antropogeografów . W pasterstwie polskim powszechnie
spotykamy jednorazowe wędrówki w góry na pastwiska letnie. Na jesieni stada
wracają do wsi, gdzie spędzają zimę. Jeżeli gospodarka pasterska odgrywa rolę
dominującą, jak np. w niektórych okolicach Rumunii, pasterze ze stadami schodzą
w zimie na niziny, gdzie łagodniejszy klimat pozwala na wypas .
W początkowej fazie osadnictwa wołoskiego prawdopodobnie i w Polsce pas
terze w zimie schodzili z gór daleko na Pogórze . W ciągu lat wędrówki te uległy
prawie całkowitemu zanikowi, zachowując się jedynie na Śląsku Cieszyńskim.
2
3
4
5
1
Przegląd dotychczasowych badań nad pasterstwem wysokogórskim znajduje się w pracy:
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały
Etnograficzne", t. 8 - 9 : 1950-1951, s. 157-181.
Zagadnienie kolonizacji wołoskiej zostało opracowane w licznych publikacjach. Należy
wymienić z nich: K . D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich, [w:] Pamiętnik V
Zjazdu Historyków Polskich. Referaty, t. 1, Lwów 1930, i odb.; S. Szczotka, Studia z dziejów
prawa wołoskiego, [w:] Z dziejów chłopów w Polsce, Poznań 1951, s. 193—279.
L . Sawicki, Wędrówki pasterskie w Karpatach, „Sprawozdania z posiedzeń TNW", R. 4:
1911 z. 6; Z. Pacewiczowa, Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim, „Wierchy", R. 8:
1930, s. 92 —121; W. Kubijowicz, Główne typy pasterstwa w Polsce, „Sprawozdania zczynności
i posiedzeń PAU", t. 31: 1926, s. 10-12.
E . de Martonne, La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales,
[w:] Zu Friedrich Ratzels Gedaechtnis, Leipzig—Saale 1904, s. 237 mapa; Т. Herseni, L'organisation pastorale en Roumanie, „Archives pour la Science et la Reforme Sociales X I I I Année",
Bucarest 1936, s. 1-15.
Dobrowolski, /. с, s. 141.
2
3
4
е
5
�BRONISŁAWA
228
KOPCZYŃSKA-IAWORSKA
Temu mało znanemu reliktowi dawnej gospodarki pasterskiej chcieliśmy poświęcić
ten przyczynek .
Na Śląsku właściciele pastwisk i owiec wiosną organizują szałasy. Na ogólnym
zebraniu wybierają spomiędzy siebie gospodarza zwanego sałasznik, który obowią
zany jest znaleźć i umówić pasterzy, kontrolować pracę na szałasie, pilnować podzia
łu sera itd. Do niego też należy ustalenie dnia wyjścia na szałas. W dniu tym, zwykle
w połowie maja, odbywa się mieszanie owiec. Gospodarze przyprowadzają je na
pastwisko i ustalają tam podział i kolejność odbierania sera oraz podział kosztów
związanych z prowadzeniem wspólnej gospodarki .
Okres wypasu na szałasach śląskich obejmuje 19—20 tygodni, kończąc się w dru
giej połowie września. W dniu rossadu, zazwyczaj na św. Michała (29 IX), gos
podarze przychodzą na szałas i zabierają swoje owce do wsi. Tutaj pasą się one na
gruncie, czyli na polach ornych, z których uprzątnięto plony. Przez noc owce stoją
w stajni lub w owczarni.
Nadchodzi zima, śnieg i mrozy uniemożliwiają wypas koło domu. Małe zasoby
siana nie starczą do wiosny. Wobec tego gospodarze po Wszystkich Świętych wysy
łają pasterzy z owcami na doły. Pasterze biorą owce od kilku gospodarzy
(ok. 100—150 sztuk). Rozpoczyna się jesienna wędrówka.
Dzisiaj wypasają na ogół pasterze zawodowi zatrudnieni latem na szałasach.
Przed czterdziestu laty byli to często synowie gospodarzy, którzy paśli przede
wszystkim owce własne. Bogatsi gospodarze, gdy nie mieli syna, najmowali do
owiec owczarza. Umowy z pasterzami zawierali po Nowym Roku. Za swą pracę
dostawał on wynagrodzenie roczne unormowane tradycją: od każdych 10 wypasa
nych owiec jednego baranka, oprócz tego wełnę z jednej owcy (owce strzyże się
na Śląsku dwa razy do roku), 2 siągi sukna (jedną jasnego na spodnie, tzw. wałaszczioki, i jedną ciemnego na gunię), 2 koszule, 2 pary kierpców i wyżywienie. Owczarz
zajmował się owcami przez cały rok, a za okres letni, kiedy był z owcami na szałasie,
dostawał dodatkowo ser, podobnie jak i pasterze najęci do pracy na szałasie tylko
w sezonie letnim. Obecnie służących nie ma i pasterzowi idącemu na doły płaci
się za wypas po 25 zł od owcy.
Przed ostatnią wojną z Wisły wędrowali owczarze do wsi: Godziszów, Kostkowice, Wilamowice, pow. Cieszyn, i do Pawłowic, pow. Pszczyna. Z Brennej
6
7
8
6
Wędrówki pasterskie znane z tradycji opisałam m. in. w pracy Gospodarka pasterska w Bes
kidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8 - 9 , Łódź—Lublin 1950—1951, s. 248-250;
ponadto część materiałów z terenów polskich dał w swym artykule J. Śtika, Salasnické zimovani
dobytka na TéSinsku, „Radostna zeme", t. 11: 1959 nr 2, s. 33 — 37.
Wyprodukowany na szałasie ser dzieli się pomiędzy gospodarzy przede wszystkim w stosunku
proporcjonalnym do ilości oddanych na szałas owiec. Owce na szałasie pasą i doją wynajęci owcza
rze. Oni też wyrabiają sery przy pomocy gospodarzy. Pasterze za swoją pracę otrzymują ser w okreś
lone dni tygodnia. Dokładny opis organizacji i gospodarki pasterskiej na Śląsku znajdzie czytelnik
w cytowanej powyżej pracy autorki.
8 Siąga = 1,74 m.
7
�229
WĘDRÓWKI P A S T E R S K I E W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM
Rybnik
Żory
t
Г»
г*
О
4>
PASTERSKIE WEDROVKI
ZIMOWE
Skala
—.«"*^Г.
1=400 000
kierunek wedrdwki
granica państwa
grgnica województwa
<í¿T• Jaworrunket
vi
2ŁL
Ryc. 1. Марка pasterskich wędrówek zimowych
do Pawłowic, do Wielkich Kończyc i Strumienia, pow. Cieszyn, oraz do Jaworza
i Jasienicy, pow. Bielsko. Z Ustronia chodzono również do Pawłowic. W roku
1958 stada z Wisły wypasano koło Pawłowic, z Brennej w Górkach koło Skoczowa
i w Ligocie, pow. Bielsko, a z Ustronia w Dębowcu na zachód od Skoczowa (ryc. 1).
Przed I wojną światową pasterze z Wisły i Brennej chodzili aż za Cieszyn do
Tosonovic i Michalkovic w dzisiejszej Czechosłowacji.
Obecnie owce wypasane są na folwarkach państwowych (PGR) i na terenach
�230
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
prywatnych. Wypasa się je na łąkach, a w niektórych latach również na wybuja
łych oziminach.
Jak opowiadają starzy gazdowie, przed i zaraz po I wojnie za wypas prawie
nic się nie płaciło: „jeszcze gospodarze sami się napraszali", bo owce użyźniały
im pola. Potem dulocy zmądrzeli. Obecnie żądają wynagrodzenia, a niekiedy prze
ciwni są wypasowi, mówiąc, że „owce więcej wydepcą, niż jest z nich pożytku".
Wynagrodzenie za wypas uiszcza się zwykle w naturze: 1 uorstew, czyli ostrzewka
do siana, od owcy (Brenna), czasem drzewo na opał (w górach jest go pod dostat
kiem), grzyby, trochę wełny lub sukna.
Pasterz z owcami wyrusza w drogę wczesnym rankiem, często przed wschodem
słońca, i po 5—8 godzinach marszu dochodzi do miejsca przeznaczenia. Na pierwsze
dni pobytu w dolinach zabiera ze sobą pożywienie, a potem co tydzień dowożą
mu ze wsi chleb i omastę. Owce wypasa się cały dzień, a na noc zamyka się je do
szopy należącej do gospodarstwa, na którego terenie odbywa się wypas. Pasterz
śpi razem z nimi. Czasem przyjdzie tak zła pogoda, że nie można wyjść na pastwisko,
i wtedy trzeba owce dokarmiać na miejscu zakupionym sianem.
Wypas jesienny trwa przeciętnie do Nowego Roku. Potem stada wracają do
swoich rodzinnych wsi, przy czym dawniej zostawały we wsi tylko kilka dni i każdy
z właścicieli odprowadzał swoje owce w góry na zimowisko. Zimowiskiem nazy
wano polany, na których stały szopy. Były one zbudowane z drzewa, o konstrukcji
węgłowej, kryte gontem. Szopa nie miała podłogi, a na powale pod dachem zma
gazynowane było siano zebrane latem. Zimarki zachowały się do dziś w Brennej
na Równicy, Skałce i Bukowym Groniu oraz w Ustroniu na Małej Czantorii.
W Wiśle, Istebnej i Jaworzynce polany, na których dawniej były zimowiska,
w miarę przyrostu ludności zostały zamieszkane na stałe. We wsiach tych żywa jest
jeszcze pamięć o zimowaniu na polanach, np. w Wiśle na Czarnym .
Owce zostawia się na polanie same. Codziennie rano od 9 godziny pasterz
doglądający odwiedza je i pozostaje z nimi do zmroku. Ściele owcom świeżą ściółkę,
daje im siano i sól. Jeżeli pogoda dopisuje, wygania je przed szopę i karmi na śniegu
gałęziami świerka i jodły . Czasem pędzi owce do pobliskiego lasu, gdzie skubią
borownik czy obgryzają jałowce. Po nakarmieniu i napojeniu owiec pasterze wra
cają do domu.
Ciężka praca rozpoczyna się około marca, gdy owce zaczynają się kocić. W naj
gorszym okresie pasterz zostaje na zimowisku przez parę dni. W tym samym czasie
kończy się siano i pasterze przygotowują się do powtórnego zejścia w doliny, na
tak zwane jarowisko. W opustoszałych szopach pozostaje nawóz, którym na wiosnę
użyźnia się łąkę na polanie.
9
10
» Wiemy również, że jednym z powodów zbudowania w 1720 r. kościoła parafialnego w Isteb
nej był fakt, iż dotychczasowy kościół w Jabłonkowie był bardzo daleko od wsi i „czeladź, miesz
kająca latem i zimą przy owcach w głębokich lasach, całe lata pozostaje bez spowiedzi i komunii
świętej" — J. Londzin, Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1932, s. 112.
We wsi suszono dawniej na paszę zimową dla owiec gałązki lipy, buka i jesionu {jasienia).
1 0
�WĘDRÓWKI P A S T E R S K I E W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM
231
Droga cięższa jest teraz niż na jesieni. Przy schodzeniu z polany pasterz idzie
przodem ubijając śnieg. Pomaga mu gospodarz, który zagania jagnięta, najmłodsze
trzeba nieść. Obecnie po wyjściu ze wsi jagnięta często wiezie się na wozie, dawniej
musiały iść same. Jagnię 3- lub 4-dniowe mogło przejść i dziesięć kilometrów, lecz
co robić, jak owca zaczęła się kocić w drodze? Całe stado zatrzymywało się, a owczarz
odebrawszy od matki jagnię nieraz całymi kilometrami musiał je nieść na rękach,
zawinięte przed zimnem w gunię. Ze względu na dodatkowe trudności z jagnię
tami stada na wiosnę są o połowę mniejsze niż na jesieni.
Po dojściu do celu w wynajętej szopie odgradza się jagniętom córek, gdzie
spędzają dnie. Pośrodku córka stawia się im jasiołka z sianem, a tylko w nocy
dopuszczane są do matek. Zwykle też za wiosenny wypas płaci się barankami.
Od 50 wypasanych owiec daje się jedną lub dwie sztuki.
Owce wracają do wsi z końcem kwietnia, gdy zbliża się pora wyjścia na szałas.
W zimie 1958 r. z Wisły i Brennej poszło na doły około 10 stad owiec. Z Brennej
i Ustronia jeszcze 15 gospodarzy zimowało swe owce w górach.
Pasterze zajmujący się wypasem zaledwie kilka tygodni w roku spędzają w nor
malnych warunkach w domu. Coraz trudniej, zwłaszcza wśród młodzieży, znaleźć
amatora takiego życia. Wydaje się więc, że najdalej za kilka lat zaginie ta ostatnia
pozostałość archaicznych wędrówek pasterskich.
Bronisława Kopczyńska-Jaworska
L E S MIGRATIONS PASTORALES DANS L E B E S K I D SILÉSIEN
Resume
L'article explique le phénoméne peu connu chez nous des migrations pastorales hivernales
dans le Beskid Silésien. Cette coutume est pratiquée encore de nos jours dans des pays o u l'économie pastorale continue á jouer un rdle dominant, comme par exemple dans certaines contrées
de la Roumanie.
E n Pologne, aux premiers temps de la colonisation valaque, les patres avaient également la
coutume de descendre en hiver avec leurs troupeaux des hautes alpes vers les lointaines contrées
subcarpatiques. De longues années ont passé depuis, faisant graduellement disparaltre oes migra
tions; aujourd'hui elles ont completement cessé, exception faite pour la seule province silésienne
de Cieszyn o u elles ont survécu jusqu'á nos jours.
L'auteur nous informe sur l'extension actuelle du territoire de la désalpe hivernale, elle nous
donné une caractéristique concise du terrain d'hivernage et met beaucoup de lumiere intéressante
sur les formes d'organisation des migrations pastorales.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58d2b90bcb9b372da073e12a173aa931.pdf
a64b73785663d3568abce6ca5ea3fa46
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:484
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:440
Title
A name given to the resource
Gospodarka i tzrebież żarowa w Karpatach Polskich w XIX i XX w./ ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.101-116
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kowalska-Lewicka, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S T U D I A
ANNA
I
M A T E R I A Ł Y
KOWALSKA-LEWICKA
GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH
POLSKICH W X I X I XX WIEKU. UPRAWA KRZYCY
I. WSTĘP
Problem gospodarki żarowej interesował od dawna naszych historyków. Liczni
autorzy z końca XIX i początku XX w. omawiali go w łączności z zagadnieniami
dotyczącymi osadnictwa i początków rolnictwa . W ostatnich kilkunastu latach
zyskał jeszcze na znaczeniu w związku z pracami milenialnymi. Zwłaszcza pod
stawy gospodarcze kształtowania się naszej organizacji państwowej, a tym samym
prymitywne formy rolnictwa, znalazły wielu badaczy spośród historyków kultury
materialnej. Wypowiadali się w tej sprawie archeologowie i historycy gospodar
czy, starając się zrekonstruować sposoby uprawy roli w Polsce w okresach daw
niejszych i przede wszystkim w okresie wczesnego średniowiecza . Mniejsze zain1
2
1
Por. np. O. Balzer, O zadrudze słowiańskiej, „Kwartalnik Historyczny", t. 13: 1899, s. 250
(w oparciu o dokumenty występuje przeciw teorii powszechności gospodarki żarowej — artykuł
polemiczny); tenże, Narzaz w systemie danin książęcych pierwotnej Polski, Lwów 1928, s. 130-131,
164-165; F . Bujak, Studia nad osadnictwem Małopolski, Rozprawy P A U , Wydz. Hist.-Fil., t. 47:
1905, s. 221; R. G r ó d e c k i , Książęca włość trzebnicka na tle organizacji majątków książęcych
w Polsce w XII wieku, „Kwartalnik Historyczny", t. 27: 1913, s. 51 (mówi o łazękach: „łazęki
to nie tyle klasa społeczna, ile zawodowa, rolnicy-koczownicy, za pomocą wypalania lasu przy
gotowujący grunt pod uprawę zboża"); K . P o t k a ń s k i , Podhale, [w:] Pisma pośmiertne, t. 1,
Kraków 1922, s. 351-358; tenże, Puszcza radomska, tamże, s. 181-182; J. R o s t a f i ń s k i , O pier
wotnych siedzibach i gospodarstwie Słowian w przedhistorycznych czasach, Kraków 1908, s. 17, 18,
i inni.
K . G o d ł o w s k i , Źródła archeologiczne do dziejów rolnictwa w Polsce, „Studia z dziejów
gospodarki wiejskiej", t. 3: 1960, s. 73-201; W. Hensel, Historia kultury materialnej dawnej Sło
wiańszczyzny, Poznań 1951, s. 15-21 nn.; tenże, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Zarys
kultury materialnej, Poznań 1952, s. 12-40; J. Kostrzewski, Kultura prapolska, Poznań 1947,
s. 27-29; H . Ł o w m i a ń s k i , Podstawy gospodarcze formowania się państw słowiańskich, Warszawa
1953 (szczególnie rozdz. 5: Rolnictwo wypaleniskowe i orne, s. 138-178; tamże bogata bibliografia
zagadnienia); tenże, Podstawy gospodarcze i społeczne powstania Państwa Polskiego i jego rozwoju
do początku XII wieku, referat wygłoszony na Sesji milenialnej w Warszawie W czerwcu 1960, tekst
powielony, s. 59; K . Tymieniecki, Ustrój społeczno-gospodarczy wczesnej doby piastowskiej,
2
�ANNA KOWALSKA-LEW1CKA
102
3
teresowanie okazują współcześni badacze dla czasów nowożytnych . Stosunkowo
najrzadziej zabierali tu głos etnografowie, mimo że właśnie oni posiadają bez
pośredni wgląd w obecny stan tradycyjnego rolnictwa.
Zanim przejdziemy do właściwego tematu naszej rozprawy, do omówienia
gospodarki żarowej występującej na terenie Karpat Polskich w ostatnich mniej
więcej stu latach, postaramy się sprecyzować, co rozumiemy pod tym pojęciem.
Jakkolwiek już Moszyński w Kulturze ludowej Słowian wyraźnie odgraniczył gos
podarkę żarową, którą nazwał „jednopolową leśną", od trzebieży żarowej , nie
mniej do ostatnich lat niektórzy autorzy mieszają oba pojęcia, cytując jako do
wody przetrwania gospodarki żarowej dokumenty świadczące jedynie o trzebieniu
lasu przy użyciu ognia .
Najbardziej istotna różnica pomiędzy trzebieżą a gospodarką żarową polega
na ich odmiennej funkcji. Obie one posługują się wypalaniem lasów czy zarośli,
ale w wypadku trzebieży główną funkcją spalania jest usunięcie drzew lub krze
wów celem uzyskania wolnej przestrzeni, bez względu na to, jak ta wolna prze
strzeń będzie w przyszłości użytkowana — czy stanie na niej dom, czy zostanie wy
robiona na stale uprawne pole, na łąkę kośną lub polanę pasterską względnie
zostanie tylko czasowo wykorzystana pod uprawę, po czym ponownie zarośnie
lasem. Natomiast funkcją gospodarki żarowej jest nie tylko oczyszczenie z roślin,
ale przede wszystkim użyźnienie ziemi dzikiej pod uprawę popiołem ze spalonych
4
5
„Sprawozdania z posiedzeń PAU", t. 50: 1949, s. 98; tenże, Ziemie polskie w starożytności. Ludy
i kultury najdawniejsze, Poznań 1951, s. 720; tenże, Początki państw słowiańskich w naświetleniu
gospodarczym, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 16: 1954, s. 31-38 (praca
polemiczna na marginesie wyżej cytowanej książki Łowmiańskiego); J. Wielo wiej ski, Zagad
nienie przełomu w technice uprawy roli w pierwszym tysiącleciu n. e. na ziemiach polskich, „Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej", t. 3: 1955 z. 1, s. 153-165 (w dużej mierze polemika z Łowmiańskim).
Z Henslem zwłaszcza i z Łowmiańskim polemizuje W. Hejnosz, Zagadnienie gospodarki żarowej
w Polsce średniowiecznej, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 218-228.
Gospodarką żarową w okresie nowożytnym zajął się przede wszystkim J. Broda, Gospo
darka zrębowo-wypaleniskowa w Beskidzie Żywieckim, „Slavia Antiqua", t. 3: 1951/52, s. 209-288;
tenże, Chłopskie karczunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki folwarcznej,
„Wierchy", t. 24: 1955, s. 19-42.
„Zwykle towarzyszy tej gospodarce ... żarowa, czyli łazowa, technika trzebieży lasu i stąd
wspomniana gospodarka bywa nazywana w polskiej literaturze naukowej żarową lub łazową.
Nie należy jednak zapominać, że używając w tym znaczeniu ostatnich nazw mieszano dwie rzeczy
najzupełniej różne: system użytkowania ziemi dzikiej utożsamiano z techniką trzebieży" (K. Mo
szyński, Kultura ludowa Słowian, cz. 1, Kraków 1929, s. 139). Na różnicę pomiędzy gospodarką
a trzebieżą żarową zwraca również uwagę Łowmiański w krytyce Niederlego, który jego zdaniem
„nie wyodrębnił wyraźnie dwóch zagadnień: oczyszczania lasów pod stałą uprawę orną oraz
przysposobienia gruntów zalesionych w celu czasowej (jednorazowej lub dwurazowej) uprawy..."
( Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 140). Por. również Wielowiejski, op. cit., s. 153; Hejnosz, op. cit.,
s. 226.
5 Por. np. Broda, /. c. Na mieszanie przez autora gospodarki zrębowo-wypaleniskowej
(czyli żarowej) z systemem karczunku przy użyciu ognia zwrócił już uwagę w swej recenzji tej pracy
T. L a l i k w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", t. 1: 1953 nr 1-2, s. 236-237.
3
4
�GOSPODARKA I TRZBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH
103
na tym miejscu roślin. Wiąże się ona nierozerwalnie z trzebieżą żarową, jednakże
funkcjonalnie jest od niej odmienna.
Popiół zasila glebę zaledwie na kilka lat, po których upływie ziemia jałowieje,
a plony stają się coraz uboższe; konsekwencją więc tego systemu nawożenia jest
opuszczanie po pewnym czasie uprawnych terenów.
Stosunkowo najczęściej spotyka się zarówno w przekazach historycznych, jak
i w relacjach informatorów wiadomości o trzebieży żarowej i czasowym wyko
rzystaniu wypalonej przestrzeni pod uprawę głównie zbóż, po czym po wyczer
paniu się ziemi zasilonej popiołem zamienia się ją na pastwisko, czy nawet na pole
orne wzięte pod regularną uprawę. Bardzo też często formę tę uważa się za „gos
podarkę żarową", podczas gdy zgodnie z podaną wyżej definicją jest to trzebież
żarowa, i tylko pierwsze lata eksploatacji nowej bezleśnej przestrzeni przypominają
technikę stosowaną w gospodarce żarowej.
II. GOSPODARKA ŻAROWA
Gospodarka żarowa od wielu stuleci (jeśli nie od tysiącleci) przestała być re
prezentatywna dla ziem polskich ; spotyka się ją jednak obok gospodarki pole
gającej na trwałym użytkowaniu pól (systemem dwu- i trójpolówki oraz później
płodozmianowym), zwłaszcza na obszarach leśnych trudno dostępnych i szczegól
nie nieurodzajnych. Ponieważ Karpaty spełniają wszystkie te warunki, tutaj właśnie
przechowały się wyraźne jej ślady. Znamy stąd trzy formy gospodarki żarowej:
klasyczną, polegającą na wypalaniu wysokopiennego lasu, wykorzystywanie do
gospodarki żarowej wyrębów leśnych oraz najczęściej stosowaną i do dziś żywą
formę uzyskiwania nawiezionej ziemi przez spalenie zarośli.
Wypalanie wysokopiennego lasu. Wypalanie wysokopiennego lasu dla
jednorazowego nawiezienia i krótkotrwałej uprawy kawałka powstałej tam roli jest
nam znane głównie ze źródeł pisanych. Jedyny bodaj pełny przekaz dotyczący
Karpat podaje Kubijowicz . O tym typie gospodarki w początkach XIX w., co
prawda nie w Karpatach, lecz w Puszczy Radomskiej, mówi Potkański . Wia6
7
8
6
Por. Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 140; Hejnosz, op. cit., s. 220.
Opis, jak wynika z kontekstu, odnosi się do X I X w.: „Las karczowany jesienią zostawiano
przez zimę i wiosnę, ażeby drzewo wyschło, latem palono je i siano jesienią żyto ozime. Na użyź
nionej w ten sposób glebie zbierano plony przez trzy lata, po czym wykopywano zbutwiałe pnie
drzew, palono je znowu i uprawiano rolę, jak przedtem. Po ponownym wyjałowieniu ziemi pozo
stawiano ją odłogiem i zamieniano na pastwisko. Niekiedy jednak obszar ów zarastał na nowo
i wówczas był od czasu do czasu ścinany, palony i używany jako rola... Ten pierwotny system
gospodarczy panował powszechnie w całych południowych i środkowych Bieszczadach, mniej
w obszarze rusztowym" (W. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Wschodnich, Kraków
1926, s. 18-19).
8 Relacja o wsi Jedlnia w Radomskiem. Nie dotyczy ona co prawda Karpat, ale tłumaczy
niektóre zjawiska bardzo fragmentarycznie zachowane w tradycji karpackiej, jak np. warunki,
na jakich wielka własność godziła się na wyrąb lasu: „... na zachód od wsi w drobnych i niere7
�ANNA KOWALSKA-LEWICKA
104
domości o wypalaniu wysokopiennego lasu do celów gospodarki żarowej w tra
dycji współczesnej ludności wiejskiej zachowały się już tylko fragmentarycznie.
Wypalanie wyrębów. Pewną specyficzną formą gospodarki żarowej było
wypalanie i krótkotrwałe użytkowanie pod uprawę wyrębów leśnych. Wyglądało
to następująco: po wycięciu lasu i zwiezieniu wartościowego drewna pozostałe na
miejscu wierzchołki drzew, gałęzie, korę i podszycie, po pewnym okresie potrzeb
nym na ich wysuszenie, układano w stosy i palono (na Podhalu do dziś prakty
kowany ten system oczyszczania wyrębu nazywa się „paleniem ślagu"). Popiół
rozrzucano równomiernie po wypalenisku, po czym pomiędzy pozostawionymi
w gruncie pniakami skopywano ziemię kopaczką i w nią siano zboże lub sadzono
ziemniaki. Po 3—4 latach użytkowania wyrębu pod uprawę wypuszczano go po
nownie pod las — sadzono tam młodnik lub, co znacznie częstsze, już z ziarnem
zbóż wysiewano nasiona drzew, które w spulchnionej uprawą ziemi łatwo wscho
dziły. Tego rodzaju gospodarkę" olniczo-leśną uprawiano zwłaszcza w lasach wiel
kiej własności.
Dwór chętnie wydzierżawiał w tym czasie wyręby (najczęściej własnym gajowym
lub robotnikom leśnym, którzy pracowali przy wyrębie lasu) za opłatą pieniężną
lub, co częstsze, za oddanie części plonów, z tym jednak, że prócz wypalania mieli
oni obowiązek zalesienia danego wyrębu. Najczęściej dostarczano chłopom nasiona
drzew, które oni siali zmieszane ze zbożem, przy czym pouczano ich, żeby zboże
żęli wysoko nad ziemią, by nie uszkodzić wschodzących drzewek.
Nie możemy również w tym wypadku mówić o czystej formie gospodarki ża
rowej, jakkolwiek techniki wypalania i użytkowania ziemi były tu typowe — na
tomiast funkcja tych czynności miała charakter mieszany. Z jednej strony chodziło
o użyźnienie popiołem ziemi pod czasową uprawę, z drugiej zaś o oczyszczenie
wyrębu z resztek drzewa, w których mógłby zalęgnąć się kornik, i o spulchnienie
ziemi przez skopanie jej pod zasiew nasion drzew, co wiązało się z racjonalną
gospodarką leśną. Dla właściciela lasu był to więc tylko jeden z elementów pla
nowej gopodarki leśnej , podczas gdy chłopu chodziło o chwilowe, drogą gospo
darki żarowej, powiększenie areału uprawianej ziemi.
Gospodarka żarowa na wyrębach nie jest związana tylko z lasami wielkiej
9
gularnych skrawkach ciągną się tzw. pola czynszowe. Są to polany karczowane przez gospodarzy
jedleńskich wśród lasu pod warunkiem opłaty czynszu, bardzo zresztą nieznacznego, oraz skła
dania dziesięciny snopowej. Każdy karczował je sam i gdziekolwiek mu się tylko żywnie podobało,
„ścinał chOjce i dęby", według słów jednego ze starych gospodarzy jedleńskich, palił to drzewo
i obsiewał... Na spalenisku siano, dopóki się tylko rola nie wypleniła, przez cztery do pięciu lat
na przemian żyto i tatarkę, a potem zostawiano ziemię odłogiem przez lat kilka ... Częstokroć
zdarzało się, że po kilku latach taką polanę porzucano tak, iż las znowu odzyskiwał swe prawa
i porastał na nowo" ( P o t k a ń s k i , Puszcza Radomska, s. 181).
Jak dalece ten typ wtórnej, że ją tak nazwiemy, gospodarki żarowej związany był z metodą
uprawy lasów, niech świadczy praca Kaweckiego z 1939 г., gdzie opisany jest sposób gospodarki
na wyrębie, jako aktualnie stosowany przez zarząd lasów Żywiecczyzny; W. Kawecki, Lasy
Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość, Kraków 1939, s. 79.
9
�GOSPODARKA 1 TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH
105
własności. Na całym terenie północnych stoków Karpat stosowana była przez
chłopów na wyrębach w ich własnych lasach — co więcej, podczas kiedy wielka
własność zaprzestała tych praktyk po drugiej wojnie światowej, chłopi mimo za
kazu władz stosują ją sporadycznie do dnia dzisiejszego.
Wypalanie z a r o ś l i . Olbrzymia większość materiałów etnograficznych zebra
nych drogą wywiadu i obserwacji dotyczy już tylko wypalania zarośli znajdują
cych się najczęściej na jałowych terenach górskich poza granicą gruntów stale
uprawianych . Ciekawy opis zamieszcza Bujak w swej monografii wsi Żmiąca .
Ten typ gospodarowania polegał na wypalaniu pewnego terenu zarośniętego krze
wami dla użyźnienia ziemi popiołem i oddania jej na pewien krótki czas pod upra
wę, aby następnie pozostawić odłogiem, dopóki nie zarośnie na nowo. Nie należy
on bynajmniej do odległej przeszłości; spotkać go można w ostatnim stuleciu,
aż po dzień dzisiejszy, wzdłuż całego pasma Karpat Polskich: od Beskidu Śląs
kiego po Bieszczady. Wyjątek stanowi tu Podhale, gdzie gęste zaludnienie zlikwi
dowało wszelkie nieużytki nadające się do tego rodzaju gospodarki. Ale i tu od
czuwano potrzebę dodatkowych, nawiezionych bez użycia obornika gruntów,
wynajmowano więc z końcem XIX w. nieużytki na Orawie, po czym górale kar
czowali je, wypalali i zasiewali na nich krzycę z owsem. Po dwu latach uprawy
pole porzucali, aby zarosło ponownie krzewami .
10
11
12
Gospodarka ż a r o w a na tle s t o s u n k ó w ekonomicznych X I X i X X w .
Z gospodarką żarową wiążą się zarówno ciekawe techniki trzebieży żarowej, o któ
rych mowa będzie niżej, jak również archaiczne formy uprawy ziemi i roślin. Roś
linami najsilniej w Karpatach związanymi z tym typem gospodarki były do po
czątku XIX w. owies i jęczmień, od tego zaś czasu miejsce ich zajął rodzaj żyta
ozimego, zwany krzycą, które omawiamy oddzielnie.
Jakkolwiek gospodarka żarowa nie odgrywała ważniejszej roli w całokształcie
gospodarki wiejskiej, przecież przynajmniej w pierwszej połowie X I X w. była
jeszcze częściowo włączona w stały cykl czynności gospodarczych. Wiązało się
1 0
Materiały dotyczące gospodarki żarowej na nieużytkach porosłych zaroślami zebrałam
z terenu całych Karpat Polskich, zarówno drogą badań własnych prowadzonych w latach 1951¬
-1959, jak też korzystając z materiałów udzielonych mi uprzejmie przez innych badaczy (materiały
prof. R. Reinfussa, mgr T. Marszewskiego, Polskiego Atlasu Etnograficznego i innych), wreszcie
z relacji pracowników Wydziałów Rolnictwa przy Powiatowych Radach Narodowych w Nowym
Targu i Nowym Sączu. Stan obecny znajduje pełne potwierdzenie w niedalekiej przeszłości. Por.
mat. rękopiśmienne z Beskidu Śląskiego z okr. międzywojennego R. Reinfussa oraz publikacje:
R. Reinfuss, Łemkowszczyzna. Opt etnograficzny, „Wierchy", t. 14: 1936, s. 11; tenże, Ze
studiów nad kulturą materialną Bojków, odb. z „Rocznika Ziem Górskich", 1939, s. 31. Z przeło
mu X I X i X X w. znajdujemy materiały w pracach: F . Bujak, Żmiąca, wieś powiatu limanowskiego.
Stosunki gospodarcze i społeczne, Kraków 1903, s. 76-77; M. Dobrski, Nowiny i ich uprawa, [w:]
Encyklopedia rolnicza, t. 8, Warszawa 1899, s. 57-63.
11 Bujak, /. c.
1 2 Relacja z Cichego, pow. Nowy Targ, z. 1955 г., dotycząca pierwszej ćwierci X X w. Mat.
własne.
�ANNA KOWALSKA-LEWICKA
106
to z ogólną sytuacją ekonomiczną chłopa i z ówczesnym sposobem gospodarowa
nia na roli. W tym czasie na wsi polskiej wiedza rolnicza stała jeszcze stosunkowo
bardzo nisko. Płytka orka w zagony, rzadkie stosowanie podorywki itd. sprawiały,
że wydajność pól była mała, a więc dla wyżywienia jednej rodziny potrzebny był
obszar wielokrotnie większy niż obecnie. Ludność biedna cierpiała więc na stały
brak ziemi. Równocześnie stosunkowo niskie pogłowie bydła, które w początku
XIX w. było w Karpatach jedynym dostarczycielem nawozu (rośliny paste
wne i nawozy sztuczne nie są tam wtedy znane), sprawiało, że chłopi zamożni
nie mogli nawieść, a co za tym idzie, uprawić wszystkich swoich pól. Wobec nis
kich jakościowo gleb górskich problem nawożenia stawał się szczególnie ważny.
Powszechny więc w tym czasie był nie tyle głód samej ziemi, co głód ziemi
nawiezionej.
Brak obornika kompensowano ugorowaniem, ale i to nie rozwiązywało w pełni
sprawy, gdyż olbrzymi procent ziemi ornej wyjęty był w ten sposób spod uprawy.
Zresztą ugorowanie stosowano na gruntach lepszych, podczas gdy dla gruntów
jałowych, leżących zazwyczaj na peryferiach wsi, najczęściej na stokach wzgórz
pozbawionych grubszej warstwy próchnicy, okres zwykłego ugorowania nie wy
starczał, by gleba stała się zdatna pod uprawę.
Wobec tej sytuacji jedynym dostępnym dla chłopa sposobem powiększania areału
uprawnej ziemi było nawiezienie jej popiołem spalonych roślin — a więc stoso
wanie gospodarki żarowej.
Wypalanie wysokopiennego lasu jest najbardziej opłacalną formą gospodarki
żarowej, która zapewnia żyzność ziemi na kilka, a nawet kilkanaście lat. Stoso
wanie jej jednak utrudniał fakt, że lasy w większości nie należały do chłopów.
Niemniej jeszcze do końca XVIII w., a w nielicznych wypadkach nawet do po
czątku X I X w. spotykamy się z wypadkami wypalania przez chłopów lasów „ni
czyich", czyli wielkiej własności. Było to najczęściej wypalanie cerchli użytkowa
nych później stale jako pastwiska, łąki leśne, czy nawet pola uprawne, na które
chłopi z czasem otrzymywali nadania lub opłacali z nich czynsze. Zdarzały się
jednak wypadki, że las wypalano tylko dla czasowego wykorzystania wypale
niska systemem gospodarki żarowej .
Gospodarowanie chłopów w lasach wielkiej własności staje się zrozumiałe na
tle stosunków panujących w tym czasie w Karpatach. Dwór, choć doceniał od
dawna wartość lasu , nie umiał go racjonalnie eksploatować ani dostatecznie
13
14
1 3
Por. przyp. 7.
Już w X V I w. Gostomski radzi „Borów, lasów jako oka pilnować..." (por. A. Gostomski,
Gospodarstwo, Biblioteka Narodowa, S. 1, nr 139, Wrocław 1951, s. 23), a po nim i inni ochronie
lasu poświęcają wiele uwagi: por. S. Pawlik, Materiały do dziejów leśnictwa polskiego, odb.
z „Sylwana", Lwów 1922, ss. 14; często jednakże traktują oni las niejako teren eksploatacji drewna,
lecz teren łowiecki.
1 4
�GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH
107
strzec przed dewastacją. Przede wszystkim mało rozwinięta byla handlowa eksplo
atacja lasu, a jeśli używano drewna — to głównie na potrzeby własne jako paliwa
do dworskich warsztatów przemysłowych (browary, gorzelnie, kuźnice itd.) .
Jeszcze z końcem XVIII w. na drewno, potasz czy węgiel drzewny eksploatowano
tylko te partie lasu, które leżały w bliskości dróg i spławnych rzek, czyli których
wywóz był łatwy, podczas gdy o lasy położone głębiej, dla eksploatacji niedo
stępne, nie troszczono się zbytnio . I choć wielka własność teoretycznie dbała
0 las , przecież wciąż powtarzają się procesy o nielegalne wytrzebienie i użytko
wanie śródleśnych cerchli, a nadania cerchli nowo wyrobionych spotykamy do
roku 1827 . Świadczy to niezbicie, że mimo zakazów bezprawne trzebienie lasów
trwało niemal do połowy XIX w.
Opisane tu stosunki dotyczą, rzecz prosta, lasów trudno dostępnych, a więc
przede wszystkim lasów górskich, karpackich, lecz w dużej mierze dadzą się roz
ciągnąć na wielkie puszcze nizinne.
Dopiero po uwłaszczeniu chłopów sytuacja ulega radykalnej zmianie. Wielka
własność, przeżywając kryzys na skutek zniesienia pańszczyzny, ratuje swoje finanse
przez sprzedaż drzewa . W tym samym czasie otwierają się rynki zagraniczne
1 rośnie popyt na drewno. Las nabiera teraz wartości, staje się też skrupulatniej
pilnowany, a równocześnie olbrzymie przestrzenie leśne znikają pod uderzeniami
siekier. Zniesienie pańszczyzny kładzie więc ostatecznie kres trzebieży, a tym sa
mym gospodarce żarowej w lasach na terenie Galicji.
W tym mniej więcej czasie upowszechnia się w Karpatach gospodarka żarowa
na wyrębach leśnych. Słyszymy o niej już w pierwszej ćwierci XIX w., ale dopiero
w związku z popytem na drewno od połowy XIX w. znajduje ogólne zastosowa
nie. Została ona wprowadzona przez wielką własność w związku z racjonalną gos
podarką leśną.
Jej propagowanie wiąże się również z ogólną sytuacją w rolnictwie. W trzeciej
ćwierci XIX w. powstaje koniunktura na zboże, wynikająca ze zwiększenia się
15
16
17
18
19
1 5
J. Topolski, Gospodarstwo wiejskie w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od XVIwieku, Poznań 1958, s. 350-351.
Kawecki, op. cit., s. 112.
Kawecki przytacza dokumenty z nadaniami hal z lat 1762, 1795 i 1839, gdzie znajdujemy
wyraźne zastrzeżenie, że np. szalaśnicy „lasu cerchlić, wycinać, palić, wyrabiać ... nie powinni"
pod surowymi karami (Kawecki, op. cit., s. 13), z czego wynika, że takie rzeczy się zdarzały.
Broda, op. cit., przytacza cały szereg procesów, z których wynika, że chłopom niejedno
krotnie udawało się nie tylko wyrobić, ale też przez dłuższy czas użytkować nowe grunty bez wiedzy
nadzoru leśnego (np. akta z 1789 г., s. 274 nn.). O przyrobiskach, a nawet nowych cerchlach czy
tamy jeszcze w nadaniach z lat 1804, 1810, 1827, s. 264-265; por. także F . P o p i o ł e k , Historia
osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 28.
Dobrski, op. cit., s. 57.
-XVIII
1 6
1 7
1 8
1 9
�ANNA KOWALSKA-LEWICKA
108
liczby ludności, podniesienia stopy życiowej, co pociągnęło za sobą zwyżkę jego
cen . Starano się więc obsiewać jak największe obszary, a dwór pobierając od
chłopów uprawiających wyręby opłatę w plonach, czyli w ziarnie, ciągnął z tego
pokaźne zyski.
Jak więc widzimy, gospodarka żarowa na wyrębach nie jest, w ścisłym tego sło
wa znaczeniu, ludowa, gdyż inicjatorem i propagatorem tego systemu były warstwy
tzw. oświecone. Równocześnie jest ona w pewnym sensie wynikiem koniunktury
na drzewo i na zboże w drugiej połowie X I X w.
Gospodarka żarowa zarówno w lesie, jak i na wyrębie uzależniona była od
wielkiej własności, do której las należał. Natomiast naprawdę chłopska była trze
cia jej forma — wypalanie na gruntach dworskich zarośli (jakkolwiek do począt
ków XIX w. stosowane było również przez wielką własność).
Ma ona tradycję równie starą, jak wypalanie wysokopiennego lasu, a stoso
wana była znacznie powszechniej niż tamta. Jej przyczyny ekonomiczne, jak też
przyczyny innych form gospodarki żarowej, leżą w omówionym powyżej niedo
borze nawozów. Wypalanie lasu wysokopiennego było jednak już w XIX w. nie
mal niemożliwe; wypalanie wyrębów, choć częste, uzależnione było od wielkiej
własności, natomiast wypalanie zarośli przez chłopa na jego własnych gruntach
uzależnione było wyłącznie od jego woli i planu gospodarczego i dlatego stano
wiło istotny czynnik jego gospodarki.
Jak dalece tego typu gospodarka żarowa była rozpowszechniona wśród chłopów,
świadczy wiadomość podana przez Bujaka: „Za czasów pańszczyźnianych, w ubieg
łym jeszcze wieku, prawie każdy gospodarz w Żmiącej i okolicy uprawiał w ten
sposób (chodzi w tym wypadku o wypalanie nieużytecznych krzewów — przyp.
mój) część swego pola pokrytego zaroślami..."
Jak więc widzimy, gospodarka żarowa była wynikiem, a równocześnie jedynym
sposobem zapobieżenia niewystarczającej ilości nawozu. Dlatego też, w każdym ra
zie do połowy X I X w., włączona była w normalną gospodarkę chłopską głównie
w formie wypalania zarośli. Jej znaczenia gospodarczego, choć było niewielkie, nie
da się jednak pominąć. Zmniejsza się ono co prawda z czasem, niemniej w naj
bardziej zacofanych częściach Karpat spotkać ją można sporadycznie do dziś.
Zależność gospodarki żarowej od ilości nawozu widać najlepiej w korelacji jej
zaniku z pojawieniem się na wsi karpackiej nawozów sztucznych z końcem X I X w.
i upowszechnianiem ich z początkiem X X w. W tym czasie z jednej strony gwał
townie zanika ugorowanie, z drugiej wypalanie zarośli i wyrębów.
W ostatnich kilkudziesięciu latach obserwujemy dwa nawroty w stosowaniu
gospodarki żarowej w okresach, kiedy nie można było nabyć sztucznych nawo
zów: w okresie pierwszej wojny światowej i w pierwszych latach po drugiej wojnie
światowej.
20
21
20 Dobrski, /. c.
Bujak, Żmiąca...,
2 1
s. 76, 77.
�GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH
109
III. TRZEBIEŻ ŻAROWA
Znacznie częściej od gospodarki żarowej spotykamy — zarówno w przekazach
historycznych, jak i w materiale etnograficznym — trzebież żarową. 1 tu również
występują różne jej formy: od trzebieży wysokopiennego lasu z wariantem, jaki
stanowi wypalanie pojedynczych drzew na skraju polan, poprzez wypalanie zarośli,
po spalanie darni.
T r z e b i e ż ż a r o w a lasu. Rozważania nasze rozpoczniemy od trzebieży ża
rowej, która polega na spaleniu wysokopiennego lasu. W X I X i XX w. formę tę
spotykamy już rzadko. Badania etnograficzne tylko wyjątkowo dostarczają nam
do niej materiałów. Najżywsza o tym tradycja zachowała się w Beskidzie Śląs
kim, skąd pochodzą niezwykle interesujące relacje o procesie trzebieży i wyrabia
nia lasu na pastwiska, polany-łąki i pola orne.
Przykładowo przytoczę tu relację z Istebnej, odnoszącą się do pierwszej połowy
XIX w., zebraną w roku 1954 przez mgr Irenę Nizińską i przeze mnie (informator Jan
Kawulok, ur. ok. 1895 г., przysiółek „do Wojtasia"): „Osada", która potrzebowała
nowych pastwisk, wynajmowała wspólnie koziarza; pracował on za takim wyna
grodzeniem, jak parobek. Koziarzem zostawał, zdaniem informatora, człowiek
odznaczający się specjalnym zamiłowaniem do leśnego życia. Brał on ze sobą do
lasu pięć do sześciu kóz (przydanych mu na ten czas przez gazdów, którzy byli
zainteresowani w wypaleniu lasu), psa, siekierę i kopaczkę i z tym wiosną wyru
szał w puszczę, w miejsce, gdzie miała w przyszłości powstać polana. Tam budo
wał sobie szałas i żywiąc się przez całe lato mlekiem kozim obrąbywał korę więk
szych drzew, mniej więcej na wysokości człowieka. Jesienią wracał do wsi, by
znów wiosną powrócić w to samo miejsce, gdzie zastawał już „suchary", czyli wy
schnięte drzewa. Rozniecał pod nimi ogniska i pilnował ich przez kilka dni, dopóki
ogień nie wdarł się do wnętrza drzewa (bo każde stare drzewo — zdaniem infor
matora — jest wewnątrz spróchniałe). Takie drzewo tliło się przez kilka tygodni,
dopóki nie zwaliło się — „tram" dopalał się już na ziemi. Tym sposobem wielkie
drzewa waliły się same zżarte ogniem, mniejsze wycinał i spalał koziarz. Czego
nie zdołał wyciąć i spalić, odzierał z kory i takie suche drzewa stały latami, do
póki nie powalił ich wiatr. Kiedy po kilku latach koziarz skończył „cierchlenie"
(„cierchlić" — odzierać z kory) i wypalanie drzew, na nowo powstałą polanę,
zwaną teraz „cierchlą", przychodził „owcarz z kierdelem" i budował szałas i ko
szar. Cały czas wolny od zajęć pasterskich owczarz poświęcał na zakładanie ognisk
i wypalanie pozostałych gałęzi i krzewów, a równocześnie poszerzanie bezleśnej
przestrzeni przez wycinanie i wypalanie mniejszych drzew i krzewów na jej brze
gach. Pniaki pozostawały w ziemi. Gdy po kilku czy więcej latach cerchla była
już dostatecznie oczyszczona z krzewów i nie dopalonych pni, a nawóz owczy
dał bujną trawę, na miejsce owiec przychodziły na wypas krowy, zaś „cierchla"
zmieniała nazwę na „polana". Nieraz kilkadziesiąt i sto lat na polanie stał szałas,
dopóki pniaki pozostawione w ziemi nie zgniły tak, że można ją było zaorać i wy-
�ANNA KOWALSKA-LEWICKA
110
robić na rolę. Nigdy nie wyrabiano dawniej roli bezpośrednio z lasu — wyma
gałoby to bowiem karczowania wszystkich pniaków i korzeni.
Istnieje tradycja, że w miejscu, gdzie dziś leży wieś Istebna, kiedyś bardzo
dawno osada Bukowiec przysłała swego „koziarza", który wypalił las i stworzył
podwaliny pod przyszłe osiedle ludzkie .
Opowiedziany przez Kawuloka, a żywy jeszcze z początkiem X I X w. sposób
wyrabiania gruntów użytkowych w lasach „niczyich" stanowi bardzo ciekawy
i zarazem pełny dokument tej techniki.
Wypalanie drzew na granicy polan. Trzebież wysokopiennego lasu na
leży do okresu poprzedzającego racjonalną gospodarkę leśną; natomiast jej wariant,
polegający na spalaniu drzew rosnących już w „pańskim" lesie, ale na granicy
chłopskich polan, choć uprawiany także i dawniej, nasila się w drugiej połowie
XIX w., w chwili, kiedy nie można już było myśleć o wyrabianiu cerchli, z po
wodu zmniejszenia się powierzchni lasów i ściślejszej nad nimi kontroli, a równo
cześnie kiedy na skutek wykupu serwitutów chłopom zabroniono pasienia w la
sach. Same polany i hale nie mogły wyżywić takiej ilości inwentarza co lasy —
chłopi zaczęli więc te polany poszerzać w sposób nielegalny. W tym celu rozniecali
ogniska na ich brzegach, aby przy tej okazji — na pozór przypadkowo — spłonęły
zarośla i większe drzewa. W ten sposób granice polan przesuwano w głąb lasu;
a ponieważ miały one kształt nieregularny, niewielkie zmiany mogły łatwo pozo
stać niezauważone.
22
23
Ustalenie granic leśnych, które np. w dobrach żywieckich nastąpiło w 1876 r . ,
ograniczyło poszerzanie polan kosztem lasów, ale go nie zlikwidowało, gdyż po
dobne wypadki można obserwować do dnia dzisiejszego.
T r z e b i e ż ż a r o w a krzewów. Trzecią formą trzebieży żarowej jest stosowane
do ostatnich czasów uzyskiwanie łąk i ziemi ornej przez wypalanie krzewów i za
rośli porastających nieużytki, zazwyczaj na granicy gruntów uprawnych i lasów.
Proces oczyszczania pola z krzewów wygląda następująco: w pierwszym roku
w ciągu lata mniejsze krzaki wyrywa się rękami, większe obwiązuje łańcuchami
i zaprzęga konie, które wyrywają je wraz z korzeniami. Po wysuszeniu chrust
ułożony w kupy spala się na miejscu. Następnie kopaczką wyostrzoną na osełce, tzw.
na Śląsku pniówką, „skopuje się chraści", czyli zrywa poszycie: krzaki borówek,
wrzosy itd. Wyrwane z ziemi schną do następnego roku, po czym pali się je na
wiosnę, ziemię wraz z popiołem skopuje ręcznie kopaczką i w taki świeży grunt
zasiewa zboże .
24
2 2
Relację Kawuloka potwierdzają inne przekazy, nie cytowane tu, bo mniej szczegółowe
i pełne, a także materiał publikowany przez S. Bronicza, Gospodarka trzebieżowo-żarowa w Bes
kidzie Śląskim, „Zaranie Śląskie", t. 1: 1959, s. 124-126.
Kawecki, op. cit., s. 109.
Podany tu sposób zanotowałam w Istebnej w 1954 r. Bardzo podobny opis, zebrany w 1939 r.
w Wiśle, znalazłam w materiałach rękopiśmiennych ze Śląska, udzielonych mi uprzejmie przez
2 3
2 4
�GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH
111
Tizebież żarowa zarośli wygląda niewątpliwie mniej interesująco niż trzebież
puszczy, niemniej była ona znacznie częściej stosowana i posiadała o wiele więk
sze znaczenie gospodarcze. Uważana była za sposób najbardziej racjonalny —
najlepszy dowód, że zalecają ją zarówno dawne ekonomiki (np. ekonomika Haura) , jak i późniejsze instruktarze , nie mówiąc już o tym, że bez zmian prze
trwała do dnia dzisiejszego i stosowana bywa wszędzie tam, gdzie chodzi o wyro
bienie na pole lub łąkę nieużytków porosłych krzewami.
T r z e b i e ż ż a r o w a darni. W pewnym związku z trzebieżą żarową pozostaje
spalanie darni przy wyrabianiu pól ornych z pastwisk. Funkcja ognia polega tu,
podobnie jak w wypadku oczyszczania ziemi z lasu czy zarośli, na zniszczeniu roś
lin celem użyźnienia roli i ułatwienia dalszej jej obróbki. W Beskidzie Śląskim
wypala się w ten sposób na pole orne „pasionka" (1. p. „pasionko"), czyli małowartościowe pastwiska, położone zazwyczaj na granicy pól uprawnych i lasu. Pnie
drzew i krzewów zostały stąd dawniej usunięte lub spróchniały, dzięki czemu past
wisko takie można już orać; jednakże darń jest tu tak zbita, że nie nadaje się do
dalszej obróbki. Po zaoraniu należy więc skibę pociąć kopaczkami na drobniejsze
kawałki, tzw. kuce. Następnie roznieca się na polu ogniska i obkłada je tymi ku
cami trawą do środka. Ognisko takie nosi nazwę „miler" (dzięki podobieństwu
do mielerzy, gdzie wypalało się węgiel drzewny). W ogniu giną rośliny, a przepa
lona darń daje się łatwo kruszyć i tym samym nadaje się do dalszej uprawy.
Spalona trawa i jej korzenie użyźniają ponadto ziemię .
25
26
27
Tyle dałoby się powiedzieć o trzebieży żarowej uchwytnej dziś jeszcze w toku
etnograficznych badań terenowych.
IV. K R Z Y C A
Z gospodarką żarową wiąże się na terenie całych Karpat uprawa rodzaju żyta
zwanego krzycą (formy gwarowe „krzyca", „ikrzyca", „skrzyca"). Zwraca ono
uwagę etnografa, gdyż w uprawie jego przetrwał zarówno prymitywny system naprof. R. Reinfussa. Prawie identycznie wygląda proces oczyszczania z krzewów pól na Orawie,
w Gorcach i Beskidzie Wyspowym (mat. własne z lat 1955-1959).
J. K . Haur, Ekonomika ziemiańska, Kraków 1679, s. 28.
S. Pawlik, Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i z XVIII wieku, t. 1, Kraków
1915, s. 147 (Instruktarz tzw. regularnej ekonomiki z ok. 1777 г.).
Przytoczona tu relacja pochodzi z Istebnej, pow. Cieszyn, i zebrana została w 1954 r. Por.
również mat. rękopiśmienne prof. R. Reinfussa zebrane w Beskidzie Śląskim w 1939 r. Podobny
sposób z Żywiecczyzny podaje Broda z relacji S. Szczotki (Broda, op. cit., s. 265-266), tylko że nie
zrozumiał on funkcji wypalania darni, łącząc ją z mielerzami do wypalania węgla drzewnego.
O wypalaniu darni na Żywiecczyźnie pisze również Delaveaux: „Wypalania ziemi na kupach dali
pierwszy przykład w 1840 r. Szlązacy, którzy zakupiwszy sobie kawały lasów tu kolonię zapro
wadzili" (L. Delaveaux, Górale beskidowi i zachodniego pasma Karpat, Kraków 1851, s. 65).
Istotnie wypalanie darni zdaje się być znane tylko na Śląsku i przyległej Żywiecczyźnie, nie spo
tkałam go bowiem w reszcie Karpat.
2 5
2 6
2 7
�ANNA KOWALSKA-LEWICKA
112
wożenia popiołem spalonych na miejscu roślin, jak też ręczna obróbka ziemi
i sprzęt plonów przy użyciu sierpa.
Krzyca jest genetycznie starszą, nieuszlachetnioną jeszcze formą żyta ozimego.
Charakteryzuje ją zdolność silnego krzewienia się, bujne i grube ziarno, które jed
nakże, słabo przez plewy okryte, po dojrzeniu bardzo szybko wysypuje się —
należy więc je zbierać jeszcze niezupełnie dojrzałe. Im krzyca jest wcześniej i rza
dziej wysiewana, tym bujniej się krzewi, dlatego często wysiewa się ją w mieszan
kach z innymi, jednorocznymi zbożami. Nie szkodzi jej późniejszemu wzrostowi,
jeśli w pierwszym roku po wysianiu, w jesieni, zostaje zżęta na paszę lub łącznie
z innym wysianym z nią zbożem. Krzyca ma wiele odmian, z których najbardziej
rozpowszechniona w XIX w. nosi nazwę żyta świętojańskiego (sieje się na św.
Jana). Odznacza się dużą wytrzymałością na złą glebę i trudne warunki uprawy,
szczególnie dobrze udaje się na nowinach.
Współczesna literatura rolnicza zajmuje się krzycą głównie z punktu widzenia
jej obecnego zastosowania w gospodarce jako zboża pastewnego; natomiast pra
wie zupełnie nie zajmuje się historią jej rozwoju i użytkowania w przeszłości.
Próżno byśmy również szukali krzycy w dawnych herbarzach, ekonomikach, lus
tracjach i innych dokumentach dotyczących przeszłości rolnictwa. Wszystkie one
nie rozróżniają gatunków żyta; mówią najwyżej o życie jarym i ozimym . Jed
nakże opis żyta ozimego w niektórych z tych dzieł wskazuje, że mamy tu do czy
nienia z jakąś odmianą krzycy. Np. Syrenius (XVII w.) pisze o życie ozimym,
które „gdy przeźrzeje, z plewy i z ości swych snadnie wypada" i że „bujniejsze
i plenniejsze bywa" od żyta jarego, natomiast żyto jare „mąki chędoższej, yaśnieyszej" jest .
Bardzo prawdopodobne, że o krzycy mowa jest w innym źródle XVII-wiecznym, u Haura, który radzi „łazy ... połownikami a jęczmionami" obsiewać .
Ponieważ pod połownikiem rozumiano żyto z owsem, więc wysoce jest prawdo
podobne, że żytem tym była ozima krzyca.
Dopiero u Kluka (XVIII w.) spotykamy dokładny opis krzycy łącznie z jej właś
ciwościami i pewnymi wskazówkami co do sposobu uprawy. Nie używa on jednak
nazwy krzyca, lecz nazywa ją żytem „szwedzkim albo norwegskim" . W litera28
29
30
31
2 8
Stwierdza to również J. Topolski, omawiając gatunki i odmiany zbóż wysiewanych w X V I -XVIII w. (Topolski, op. cit., s. 153-156).
S. Syrenius, Zielnik, herbarzem z języka łacińskiego zowią, to jest opisanie własne imion,
kształtu, przyrodzenia, skutków i mocy ziół wszelkich, Kraków 1613, s. 914.
Haur, op. cit., s. 28.
„Żyto jest ozime i jare, ozime przed zimą się sieje, jare na wiosnę; nie masz między nim
różnicy, tylko że jarego ziarna pospolicie chudsze i mniej snopy wydają. Jest żyto szwedzkie albo
norwegskie, które jak się bardzo krzewi i dlatego rzadko siane być ma, tak kłosy pełne ziarna
miewa długie o 6 i 7 calach; to tylko ma do siebie, że gdy cokolwiek się przestoi, ziarna same
wypadają; może się siać albo zwyczajnie na zimę, albo na wiosnę z jęczmieniem pomieszane, jęcz
mień się zeżnie, a żyto się zostanie, następującego potem lata podrośnie, dojrzeje i zbierze się"
2 9
3 0
3 1
�GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH
113
turze nazwa krzyca jako łączna dla szeregu odmian żyta ozimego pojawia się po
raz pierwszy w XIX w .
Badania etnograficzne dla Polskiego Atlasu Etnograficznego jedno z pytań
poświęciły krzycy, dzięki czemu otrzymano wiele wiadomości z całego kraju .
Najbogatszy materiał, bo 17 punktów z obszernym opisem uprawy krzycy, pochodzi
właśnie z Karpat. Wypowiedzi z całego kraju dowodzą, że krzyca jest powszechnie
uważana za jedną z najstarszych, a często najstarszą odmianę żyta, że prawie
wszędzie, poza terenami karpackimi oraz innymi górskimi i leśnymi, uprawa jej
została już zaniechana, głównie z powodu łatwego wypadania ziarna i ciemnego
koloru mąki.
Materiały etnograficzne z Karpat przynoszą nam szczegółowy opis, jak wyglą
dała pod koniec X I X i w początku XX w. uprawa krzycy w Karpatach . Na
całym tym terenie krzycę uprawiało się prawie wyłącznie na wypalonych zrębach
lub czasowo użytkowanych polach po wypalonych zaroślach, a więc w związku
z gospodarką żarową. Jej typowa uprawa wygląda następująco: po ścięciu lasu
i zwiezieniu pni przeznaczonych na budulec czy opał pozostałe odpadki drzew, jak
korę, gałęzie, wierzchołki oraz całe poszycie leśne ścięte i wysuszone, składano na
kupy i spalano następnego roku na wiosnę (lub czasem późną jesienią tegoż roku),
a popiół równomiernie rozrzucano. Wiosną, po wypaleniu, pomiędzy pozostałymi
pniakami kopało się ziemię motykami i wysiewało w nią albo samą krzycę (nale
żało siać wtedy bardzo rzadko), albo — co znacznie częściej — krzycę z owsem
(lub z jęczmieniem w Ochotnicy) w proporcji: „ćwierć" jęczmienia na „miarkę"
krzycy . W Ochotnicy siew następował bezpośrednio w popiół i dopiero po za
sianiu kopało się ziemię motyką. Czasem, lecz nie zawsze, po zasianiu bronowano
pole (jeśli było wyrobione po wypalonych zaroślach, które nie zostawiają pniaków),
3 2
33
34
35
(K. K l u k , O rolnictwie, zbożach, łąkach, chmielnikach, winnicach i roślinach gospodarskich, Wrocław
1954, s. 102).
Np. w połowie X I X w.: „Wyżej położone osady, a mianowicie w lasach przy granicy
węgierskiej, Beskidem zwanej, nie siewały ozimin tylko jare zboża; teraz jednak siew żyta, krzycą
zwanego (które w jęczmień lub owies na wiosnę sieją, a w drugim roku zbierają), coraz więcej się
upowszechnia i dobrze się udaje" (Delaveaux, op. cit., s. 63).
Chodzi o kwestionariusz nr 3 przepracowany w terenie w 1955 r. Pytanie nr 14 tego kwes
tionariusza brzmiało: Czy znana jest ludowi nazwa „krzyca"? jaką roślinę określają tą nazwą?
co wiedzą o jej uprawie? Również pytanie nr 7b: Zanik gatunków żyta uprawianych dawniej?
jeśli tak, których? i od kiedy? — przyniosło materiały o krzycy. Zostały one opracowane w Zakładzie
РАЕ we Wrocławiu przez mgr Krystynę Hofman w formie 2 map: 1. Uprawa krzycy i wysiewanie
oraz tradycja wysiewania krzycy; 2. Różne znaczenia słowa „krzyć się". Zarówno materiały tere
nowe, jak i mapy zostały mi udostępnione dzięki uprzejmości kierownika Zakładu prof. Józefa
Gajka.
Materiały przeze mnie posiadane pochodzą z badań atlasowych z 1955 r. (por. przyp. 33)
— głównie materiały zebrane przez mgr J. Setkowicza; z badań prof. Reinfussa (Beskid Śląski
badany w 1939 г.); z badań własnych (lata 1951-1959); wreszcie z literatury: wzmianki w opisach
krajoznawczych itp., których tu z oszczędności miejsca nie cytuję.
„Ćwierć" = 30 1, „miarka" = 7 / 1, a więc proporcja: 30 1 jęczmienia na 7 '/a 1 krzycy.
3 2
3 3
3 4
3 5
1
a
Etnografia polska, t. V
8
�ANNA KOWALSKA-LE WICKA
LU
lub też (jeśli były pniaki) grabiono grabiami. Prawie z reguły, jeśli uprawa odby
wała się na wyrębie należącym do wielkiej własności, do ziarna zbóż dodawano
dostarczone przez gajowego nasiona drzew. W pierwszym roku jesienią dojrzewał
owies (lub jęczmień), żęto go więc sierpami dość wysoko od ziemi, żeby nie uszko
dzić kiełkujących drzewek. Krzyca w tym czasie nadawała się tylko do cięcia
na paszę, co zresztą nie szkodziło jej przyszłemu wzrostowi i wypuszczaniu kło
sów. Dopiero w drugim roku wyrastała do rozmiarów normalnego żyta, wypusz
czała kłosy i dojrzewała jesienią. Żęto ją również sierpem, a dalsze „zabiegi" były
identyczne, jak z innymi zbożami. Zbiór krzycy sierpem jest powszechny w całych
Karpatach. Wyjątek stanowi Podhale, gdzie krzycę koszono kosą .
Nieco odmienną, archaiczną formę uprawy krzycy zanotowałam na Śląsku
Cieszyńskim, w związku z wyrabianiem lasu na polanę przez koziarza (opis od
nosi się do pierwszej połowy XIX w.) . Po wypaleniu wielkiego drzewa nawie
zioną popiołem ziemię wokół sterczącego pniaka skopywał koziarz kopaczką
1 w tym miejscu siał krzycę. Nie otrzymywano więc jednolitego pola, ale nieregularne
poletka wielkości plamy popiołu pozostałego po spaleniu jednego drzewa. Takimi
właśnie plamami wokół pniaków rosnący, co prawda nie krzycę, lecz owies, widzia
łam na wypalonym świeżym wyrębie na stokach Gubałówki nad wsią Kościelisko,
pow. Nowy Targ, w latach trzydziestych.
Zupełnie w taki sam sposób, jak po wypaleniu lasu czy wyrębu, uprawia się
krzycę na polu powstałym z wypalenia krzaków na nieużytkach górskich.
Krzycę albo siało się jako pierwszy plon po wypaleniu nowiny (o czym mówi
wyżej podany opis jej uprawy), albo też bezpośrednio po wypaleniu sadzono ziem
niaki w dołki wygrzebane motyką między niedopalonymi pniakami, a dopiero
w roku następnym siano krzycę z innym zbożem (jęczmień lub owies). Zbiór krzycy
zamykał cykl uprawy; po jej zżęciu rósł już las lub zarastała trawa i krzewy. Krzycę
bezpośrednio po wyrębie (bez ziemniaków jako plon pierwszy) siano przeważnie
tam, gdzie wypalenisko leżało zbyt daleko od osady, aby było możliwe docho
dzenie dla okopywania i innych zabiegów stosowanych przy uprawie ziemniaków.
Tam, gdzie krzycę siano bezpośrednio po wypaleniu nowiny, cykl uprawy trwał
2 lata, tam zaś, gdzie najpierw sadzono ziemniaki, 3—4 lat.
Chłopi na ogół chwalą krzycę jako zboże plenne i wytrzymałe na złe warunki.
Dawała ona dużo, choć drobnego, ziarna. Mąka z krzycy była bardzo ciemna,
ale smaczna („słodka"); wypiekano z niej chleb. Z wyjątkiem Orawy, gdzie robiło
się z niej kluski, nigdzie nie była używana do potraw gotowanych. Z jednego tylko
punktu, z Pcimia, pow. Myślenice, mam dane o karmieniu koni ziarnem krzycy.
Jej słoma nie nadaje się na pokarm dla bydła, jest zbyt twarda; tylko w latach
nieurodzaju paszy cięto z niej sieczkę i podawano bydłu zmieszaną z sianem.
36
37
36 Sierp na Skalnym Podhalu jest rzadko używany. Nieraz 1 sierp znajduje się na kilka gos
podarstw. Natomiast mężczyźni mistrzowsko posługują się kosą.
3 Por. opis podany przez informatora Kawuloka.
7
�GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH
115
Natomiast nadaje się doskonale jako ściółka pod bydło, do wyrobu powróseł,
którymi wiąże się snopy owsa i innych zbóż, oraz do pokrywania dachów.
Mimo podnoszonych przez informatorów zalet tego zboża jego uprawa w Kar
patach zupełnie zanika. Złożyły się na to dwie przyczyny. Pierwsza z nich leży
w zmniejszaniu się obszaru nieużytków porosłych krzewami, nadających się do
uprawy żarowej, oraz w zakazie wypalania i obsiewania wyrębów w lasach państ
wowych, dawnej wielkiej własności (lasy chłopskie zajmują bardzo niewielki pro
cent powierzchni leśnej w Karpatach). Bardzo istotnym czynnikiem zaniku jest
jakość ziarna krzycy, które łatwo wysypuje się na polu, a ponadto daje ciemną
mąkę. W tej chwili wieś karpacka dysponuje gotówką, a w każdej wsi znajduje
się sklep spółdzielczy, gdzie bez ograniczeń i za niską stosunkowo cenę można
nabyć wyższą gatunkowo mąkę pszenną czy żytnią. Stąd porzucenie ziarna, któ
rego wyprodukowanie wymagało wielkiego wysiłku, a mąka przedstawiała małą
wartość.
Reasumując powyższe możemy stwierdzić, że krzyca była starą, nie uszlachet
nioną odmianą żyta. Znana była niegdyś powszechnie w Polsce nizinnej jako żyto
ozime, plenne i mało wymagające. Jej uprawa, poczynając od X V I I w., a może
i dawniej, wiąże się z gospodarką żarową, choć równocześnie wysiewano ją także
w normalnej uprawie rolnej. W połowie XIX w. na nizinach zaczynają wypierać
krzycę inne uszlachetnione odmiany żyta (uszlachetnienie idzie w kierunku usta
lenia ziarna w kłosie, jasnej mąki, skróconego okresu wegetacji itd.). Mniej więcej
w tym samym czasie ekspanduje ona w góry, gdzie dotąd uprawiano wyłącznie
zboża jare.
Jest zupełnie możliwe, że w niższych partiach Karpat uprawa krzycy była znana
już przedtem, choć uprawiano ją na niewielką skalę. W wyższej natomiast strefie
siane były — jak wspomniano — tylko zboża jare, przede wszystkim owies, który
stanowił podstawę wyżywienia ludności, a obok tego także w bardzo niewielkiej
ilości uprawiano jęczmień. Na najwyższych terenach karpackich pierwotnie właś
nie te zboża wiązały się z gospodarką żarową.
Przeszczepienie uprawy krzycy systemem gospodarki żarowej w góry i jej upo
wszechnienie dokonane zostały sztucznie przez wielką własność w wyniku wprowa
dzenia racjonalnej gospodarki leśnej i wzrostu cen na zboże oraz, w pewnej mierze,
chęci poprawy sytuacji ekonomicznej chłopa. Że krzyca i system gospodarki ża
rowej były korzystne w ówczesnej sytuacji, świadczy ich powszechne przyjęcie się
i przetrwanie do okresu międzywojennego, a w reliktach do dnia dzisiejszego. Mo
żemy ponadto stwierdzić, że wprowadzenie krzycy przyczyniło się do znacznego
przedłużenia istnienia systemu gospodarki żarowej w górach.
�ANNA KOWALSKA-LEWICKA
116
Anna Kowalska-Lewicka
L A CULTIVATION
D U S O L P A R E S S A R T A G E E T IGNITION
SUR L E S VERSANTS NORD D E S CARPATES
AUX XIX
LA CULTURE D U SEIGLE
е
е
E T X X SIÉCLES.
„KRZYCA"
Resume
L'auteur donné d'abord une definition exacte de ce qu'était l'essartage et l'ignition des foréts
et passe ensuite á la caractéristique des diverses formes que ees operations ont pris dans les Car
pates au cours des X I X et X X siécles. Les considerations émises par l'auteur sont étayées par
des exemples recueillis pendant les prospections ethnographiques opérées dans les montagnes.
On constata que l'essartement par ignition fut pratique ici tres communément et que l'économie
par ignition des plantes, fertilisant pour un certain temps le sol d'un engrais de cendres, étaít
fréquente au cours du X I X siécle et se rencontre, bien que d'une facón sporadique, encore de nos
jours. Au X I X siécle elle dépendait strictement de la situation genérale qui conditionnait la vie
économique et sociale du paysan ainsi que le systéme appliqué par lui pour cultiver le sol. L a popu
lation pauvre cultivait ses champs par ignition parce qu'elle ne possédait pas assez de terre labourable, la population aisée parce qu'elle manquait d'engrais en quantité suffisante et devait par
consequent laisser une partie des champs en friche. Ce rapport de dépendance entre l'économie par
ignition et rinsuffisance des engrais dans les fermes se manifesté le mieux vers le déclin du X I X
et le debut du X X siécle: il disparait au moment oil les engrais chimiques pénétrent dans les villa
ges carpatiques.
Dans toute la chaine des Carpates, ou se pratiquait l'ignition, le paysan cultivait le seigle de
l'espece „krzyca" (Sécale montanum Guss.) qui se préte le mieux á ce genre de cultivation du sol
pauvre. Les procedes sont partout tres primitifs, on fertilise la terre au moyen de cendres restées
aprés le brülage des plantes, on laboure le sol manuellement et fait la récolte en se servant de la
faucille. L'espece du seigle nommée „krzyca" est d'une origine plus ancienne, autrefois généralement connue comme ble d'hiver fertile et peu exigeant. A partir du X V I I siécle, et meme plus
tdt, la culture de ce seigle est liée étroitement avec l'économie par ignition, bien qu'on ait utilise
ce ble de méme dans l'économie rurale nórmale. Au X I X siécle il commence á pénétrer dans les
regions carpatiennes ou la population cultivait jusqu'ici presque exclusivement du ble de mars.
Une fois introduite, la culture du seigle se rattache par des liens multiples á l'économie par ignition
avec laquelle elle s'est perpétuée jusqu'á la I I guerre mondiale. Aujourd'hui elle n'apparalt que
sporadiquement comme survivance de temps passes.
е
е
е
е
е
е
е
е
е
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8aaf5b5e71889d6a5486dad05104bc0.pdf
60cac1503d948d230242681725b101f5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:493
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:449
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.289-386
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
Л&1 HORÁK
w
75
rocznicę
urodzin
Prof. dr Jifí Horák, członek Czechosłowackiej Akademii Nauk, dyrektor Instytutu Etnografii
i Folklorystyki w Pradze, czołowy uczony czeski, który pracą całego swojego życia położył poważne
zasługi dla rozwoju historii literatury i etnografii, doczekał się w końcu 1959 r. godnego uwagi
jubileuszu: dożył siedemdziesięciu pięciu lat w pełni żywotnych sił, w nieprzerwanej twórczej pracy
naukowej.
Jifí Horák urodził się 4 grudnia 1884 r. w Benesowie koło Pragi. Ojciec jego, doktor praw
Otokar Horák, adwokat krajowy, był prawdziwym przyjacielem ludu, a swoją miłość do ludu
wpajał również dzieciom. Przy wykonywaniu praktyki adwokackiej kierował się zasadą, że po
wołanie adwokata podobne jest do powołania lekarza, który leczy ułomności ciała, adwokat ma
natomiast leczyć wady społeczne. Ojciec umarł, gdy Jifí miał czternaście lat, uczęszczał wtedy
do czwartej klasy gimnazjalnej w Benesowie. Po śmierci ojca wszystkie kłopoty życiowe i troska
0 rodzinę spadły na owdowiałą matkę, która przy szczupłej emeryturze musiała dokonywać nad
zwyczajnych wysiłków, ażeby umożliwić trzem synom ukończenie szkoły średniej i kontynuowanie
nauki w szkołach wyższych. Matka, Karolina Horáková z domu Paroubková, która już jako dzie
cko przejawiała wyjątkowe zdolności muzyczne, była absolwentką praskiego konserwatorium.
Po ukończeniu studiów przygotowywała się do zawodu aktorskiego i jako śpiewaczka została
zaangażowana do Hamburga, jednakże przed wyjazdem w 1874 r. wyszła za mąż i zrezygnowała
z wyjazdu za granicę. Matka poświęcała wychowaniu dzieci dużo uwagi i starała się im dać również
należyte wykształcenie muzyczne, budząc w nich żywe zainteresowanie muzyką i pieśnią ludową,
którym to studiom poświęcił później Jifí Horák dużo trudu w ramach swojej rozległej i wielo
stronnej działalności w ciągu całego życia.
Jifí Horák po ukończeniu gimnazjum zapisał się w 1902 r. na Wydział Filozoficzny Uniwer
sytetu Karola w Pradze, gdzie przez kilka lat studiował głównie slawistykę i filologię germańską.
Z uniwersyteckich wykładowców największy wpływ wywarli na niego w szczególności Jifí Polívka
1 Jan Máchal, których Jubilat z wdzięcznością i czcią stale wspomina. Po osiągnięciu kwalifikacji
na nauczyciela szkół średnich języka czeskiego i niemieckiego (później również filologii klasycznej)
pracuje w I Czeskim Gimnazjum Realnym w Pradze, przy ul. Jećnej, a od 1910 r. w Czeskim Wyższym
Gimnazjum w Pradze, na Winohradach. Podczas tej działalności pedagogicznej przygotowywał
dysertację, pt. Trzej czescy pisarze
w Galicji ,
a po jej przyjęciu i po zdaniu egzaminów rygorowych
z porównawczej historii literatur słowiańskich i ze słowiańskiej literatury ludowej otrzymał w 1916 r.
doktorat filozofii. Na podstawie pracy habilitacyjnej, Źródła
ukraińskie
w literaturze
czeskiej
do
roku
1874 ,
zostaje w 1919 r. docentem na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze
1
2
1
Dysertacja została ogłoszona drukiem: Tri cesti spisovatelé
v Halići,
„Narodopisny vestník
6s.*', R. 10: 1915, s. 101-156.
Praca habilitacyjna Jifego Horáka została odznaczona nagrodą prof. Jifego Polívki i była
publikowana we fragmentach w czasopismach: „Narodopisny vestník ćs.", R. 14: 1921, s. 89-96;
„Slavia", 1939-1940, s. 99-109, oraz w księdze pamiątkowej Z déjin ceské literatury,
która była
poświęcona prof. J. Vlckovi z okazji jego 60 rocznicy urodzin, Praha 1920, s. 355.
2
Etnografia polska, t. V
19
�290
KRONIKA
w zakresie porównawczych literatur słowiańskich. Po trzyletniej działalności na uniwersytecie
praskim przeszedł w charakterze profesora nadzwyczajnego na uniwersytet do Brna, a z począt
kiem 1927 r. wrócił jako profesor zwyczajny do Pragi na Uniwersytet Karola, na którym działał
aż do przymusowego zamknięcia czeskich szkół wyższych przez nazistowskie Niemcy w 1939 r.
Prof. dr Jifí Horák
Podczas okupacji niemieckiej prof. Jifí Horák jako świadomy czeski patriota był prześla
dowany przez Niemców, a z powodu swojej szczerej i nieugiętej postawy patriotycznej zostaje
w 1944 r. aresztowany i więziony do 1945 r. Po zakończeniu I I wojny światowej wraca na uniwer
sytet praski, ale już w październiku 1945 r. zostaje mianowany ambasadorem czechosłowackim
w Moskwie, gdzie przebywa do maja 1948 r. Po powrocie z Moskwy wykłada znowu na uniwer
sytecie praskim aż do 1952 г., kiedy to z przyczyn zdrowotnych przeszedł na emeryturę.
Jifí Horák jednak, charakteryzujący się zaciętą, świadomą celu gorliwością, kontynuuje swoją
twórczą pracę z nieustającym zapałem również i na emeryturze. Obok licznych ważnych
funkcji naukowych, które piastuje, prowadził od wielu lat Państwowy Instytut Pieśni Ludowych
�291
KRONIKA
w Pradze, który w 1952 r. zostaje objęty działalnością Czechosłowackiej Akademii Nauk, a w 1953 r.
połączony z Gabinetem Etnografii ĆSAN. W ten sposób powstaje nowa placówka naukowa, a mia
nowicie Instytut Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, którym od początku 1956 r. aż do chwili obecnej
kieruje prof. Jifí Horák. W 1956 r. zostaje nasz Jubilat za zasługi położone dla rozwoju nauki cze
chosłowackiej mianowany rzeczywistym członkiem Czechosłowackiej Akademii Nauk .
Działalność naukowa członka Akademii Nauk Jifego Horáka jest niezwykle wszechstronna
i bardzo rozległa. Podczas swojej długoletniej działalności na uniwersytecie praskim i brneńskim
wychował wielu badaczy należycie pcd względem naukowym przygotowanych, wykorzystując
nadal swoje wielkie doświadczenie pedagogiczne w przygotowaniu nowej kadry pracowników
naukowych Instytutu Etnografii i Folklorystyki ĆSAN. Trzeba wysoko ocenić rozległą pracę
organizacyjną i popularyzacyjną prof. Horáka na polu naukowym, szczególnie zaś Jego działalność
w zakresie literatury, która powiązana jest z różnymi gałęziami naukowymi.
Działalność etnograficzna prof. Jifego Horáka była związana ściśle przede wszystkim z Jego
bardzo owocną aktywnością w Czesko-Słowackim Towarzystwie Etnograficznym (obecnie Cze
chosłowackie Towarzystwo Etnograficzne) i czasopiśmie „Narodopisny vestník ćs.", którego
głównym współpracownikiem i redaktorem przez kuka dziesięcioleci t y ł właśnie prof. Jifí Horák.
Dodajmy, że w latach 1923 — 1928 pełnił funkcję sekretarza Czesko-Słowackiego Towarzystwa
Etnograficznego, a następnie tył jego przewodnicząc}m (1928 — 1932), a cd tego czasu do chwili
obecnej pełni funkcję zastępcy przewodniczącego. Jednakże praca etnograficzna prof. Horáka
łączy się przede wszystkim z wjmienioną już działalnością w Państwowym Instytucie Pieśni L u
dowej w obecnym Instytucie Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, gdzie pełni, jak to już wspomniano,
funkcję dyrektora.
Wśród jego głównych prac etnograficznych czołowe miejsce zajmuje pionierskie studium
Národopis ceskoslovensky , które jest pierwszym syntetycznym przeglądem rozwoju etnografii
w Czechosłowacji na tle etnografii słowiańskiej i światowej.
W licznych pracach Horáka z zakresu folklorystyki autor zajmuje się przede wszystkim po
równawczym studium tekstowych wzorów pieśni ludowych, jak np. Narodopisny material z Posázaví czy Ze studii o motivech lidovych písní ¿eskoslovenskyc№. Przy badaniu pieśni ludowych
dużą wagę przykłada prof. Horák do powstania, życia i rozwoju pieśni, a na rozległym materiale
porównawczym wskazuje zależność pomiędzy sąsiednimi narodami. Opublikował też wiele prac
na temat ballad ludowych, z których przytoczymy przynajmniej niektóre: Ze studii o lidovych
baladách ceskoslovenskych"!, Ze studii o lidovych baladách slovanskych i Slovenské ludové balady .
Oprócz tego poświęcił prof. Horák wiele uwagi również baśniom, legendom, przypowieściom
i opowiadaniom. Z tej dziedziny folklorystyki wydał liczne publikacje, jak Ćesky Hanza™, Ćeske
pohádky , Béloruské lidové pohádky a povídky ,
Ćarodejnd moSna , Ćeske legendy *, Pohádky
a písné luzickych Srbú ^.
3
4
5
s
11
12
13
9
1
1
3
Oprócz tego Jifí Horák jest członkiem: Národopisné spolećnosti ceskoslovenské v Praze
Spolećnosti ceskoslovenskych národopiscu pfi Ceskoslovenské akademii ved v Praze, Ćeskoslovenské národní rady badatelské v Praze, Ucené spolećnosti Safafíkovy v Bratislava; Warszawskiego
Towarzystwa Naukowego, Madarské národopisné spolećnosti (Magyar Neprajzi Társaság) w Buda
peszcie itd.
4 „Ćeskoslovenska Vlastiveda", t. 2, Praha 1933, z. 2 Clovek, s. 305-472.
„Narodopisny vestník ćs.", R. 2: 1907, s. 271-286.
« „Narodopisny vestník ćs.", R. 3: 1908, s. 32-41.
„Narodopisny vestník ćs.", R. 12: 1917, s. 418-440.
8 „Narodopisny vestník ćs.", R. 31: 1951, s. 161-203.
9 Bratislava 1956, ss. 420; I I wyd. skrócone 1958, ss. 225.
io Praha 1941, ss. 283; 1957, ss. 283.
u Praha 1944, ss. 436.
12 Praha 1957, ss. 195.
1 Praha 1958, ss. 395.
14 Praha 1950, ss. 245.
is Praha 1959, ss. 369.
5
7
3
�292
KRONIKA
W ramach studiów historycznoliterackich analizuje Jifí Horák głównie zagadnienia histo
rycznego rozwoju literatur słowiańskich i ich wzajemnych kontaktów. Wyniki badań nad litera
turami słowiańskimi dał w pierwszym rzędzie w zbiorze 32 artykułów, wydanym pod tytułem
Z dejin literatur slovanskych ^. W dziele tym autor gromadzi zagadnienia rosyjskiego realizmu
literackiego i polskiego romantyzmu, ze szczególnym zwróceniem uwagi na Adama Mickiewicza,
i wskazuje na wzajemne stosunki literatur słowiańskich. Dzieło to poprzedziły liczne studia z za
kresu literatur słowiańskich i stosunków pomiędzy Słowianami, niektóre z nich wydane zostały
właśnie w ciężkim okresie ucisku narodów słowiańskich przez niemiecki faszyzm, np. Tradice slovanského vy'chodu , Slovanské literatury v rozvoji evropske' slovesnosti i inne.
Akademik Jifí Horák starał się zawsze ożywiać w swojej pracy naukowej tradycje czeskie, sło
wackie i w ogóle słowiańskie, szczególnie żywotną twórczość sztuki i literatury ludowej, a także
propagować myśl więzi słowiańskiej, co miało budzicielskie znaczenie w tamtych czasach ucisku
narodowego.
Jeżeli przejrzymy wielostronną i bardzo płodną działalność Jifego Horáka, która jest w tym
artykule zaledwie naszkicowana, zobaczymy, że dokonał on pracy o niezwykłym znaczeniu, czym
zyskał sobie nieprzemijające zasługi dla rozwoju nauki czechosłowackiej i ' . Z okazji znakomitego
jubileuszu życzymy członkowi Akademii Nauk Jifemu Horákowi, żeby jeszcze długie lata mógł
w dobrym zdrowiu kontynuować swoją twórczą pracę na polu naukowym.
1
11
li
Emanuel Balas (Praha)
STAN I ROZWÓJ N A U K ETNOLOG1CZNYCH I M U Z E A L N I C T W A
ETNOGRAFICZNEGO W IZRAELU
Izrael przedstawia przebogaty teren dla badań etnograficznych. Trudno znaleźć gdziekolwiek
na świecie taką koncentrację różnorakich przejawów życia, choć wywodzących się z jednego źródła,
tj. prastarej kultury żydowskiej. W ostatnim dwunastoleciu, licząc od czasu uzyskania suweren
ności, zebrały się na małej przestrzeni izraelskiej szczepy żydowskie ze wszystkich stron świata.
Każdy z nich, strzegąc przez wieki swoich starych zwyczajów i sposobu życia, przesiąkał jednak —
w większym lub mniejszym stopniu — wpływami z otoczenia i kształtował swój odrębny typ. Prze
nikanie tych wpływów na różnych połaciach geograficznych, ich stopień i rodzaj, a z drugiej strony
siła i wytrzymałość niektórych pierwotnych, prastarych elementów — to jedno z najciekawszych,
a zarazem najtrudniejszych i najrozleglejszych zagadnień etnologicznych, wyłaniających się na
utejszym terenie.
t
16 Praha 1948, ss. 540.
1 „Strażce tradice", Praha 1940, s. 234-261.
is „Slavia", 1939-1940, s. 99-109.
i ' O życiu i działalności członka Akademii Nauk Jifego Horáka informują także nastę
pujące prace: A. N o v á k opracował hasło o Jerzym Horáku w słowniku Otta Slovník naucny
nové doby, t. 2, Praha 1933, s. 1200-1201. Dalej następuje szczegółowa praca D . Stranskej, Jifí
Horák, „Narodopisny vestník
R. 33: 1956 nr 3-4, s. 161-171, do której jest dołączona biblio
grafia prof. Horáka. Szczególnie tu trzeba zwrócić uwagę na bardzo dokładnie opracowane arty
kuły J. Racka, К sedemdesátinám profesora PhDr Jifiho Horáka, „Ćeskoslovenska Etnografie",
R. 2: 1954, s. 392-395, a zwłaszcza artykuł: Jifí Horák. Jubilejní úvaha, „¿eskoslovenská Etnogra
fie", R. 7: 1959, s. 331-347, w którym prof. Jan Racek bardzo starannie i szczegółowo ocenił życiową
działalność członka Akademii J. Horáka. Dalej trzeba jeszcze wymienić następujące prace: J. D o lansky, Profesor Jifí Horák, ućitel dejin slovanskych literatur, „Ćesky Lid", R. 41: 1954, s. 251-253;
A. M e l i c h e r ć i k , Prof. dr J. Horák sedemdesiatrocny, „Kulturny Żivot", 1954 nr 50, s. 8; J. M j a r tan, Sedemdesiatiny prof J. Horáka, „Slovensky Národopis", R. 3: 1955, s. 145-149; L . K u n z ,
75 let akademika Jifiho Horáka, „Ćesky Lid", R. 46: 1959, s. 241-242; L . K h á s , Rozhovor s feditelem Üstavu pro etnografii a folkloristiku ĆSA V akademikem J. Horákem, „Dejiny a soućasnost"
R. 1: 1959 nr 10, s. 6-9.
7
�KRONIKA
293
Ludność Izraela wzrosła od 1948 r. o około 150% i wynosi dziś ponad 2 miliony mieszkańców.
Wiadomo, że wzrost stanu liczebnego populacji żydowskiej Izraela jest w pierwszym rzędzie wy
nikiem aliji (imigracji), która od chwili powstania państwa płynęła nieprzerwaną falą. Do 1948 r.
budowali nowe formy życia izraelskiego przeważnie pionierzy przybyli z Europy Wschodniej pod
koniec X I X i na przełomie X X stulecia (z Rosji, Polski, Rumunii, a po latach 30;tych także z Nie
miec). Ludność dawno osiadła zawierała w sobie większość grup, wywodzących się z różnych stron
Wschodu.
W ostatnim 12-letnim okresie przybysze rekrutują się, jak już wspomniałam, z całego świata,
a więc Europy, Ameryki, Australii oraz najbliższych geograficznie krajów Wschodu: Azji i Afryki.
Wystarczy wyliczyć grupy etniczne, aby się zorientować w różnorodności przywiezionych kultur.
A zatem przybyli Żydzi z Afryki (Magreb), z Tunisu, z Maroka, z Algieru, dalej z Egiptu (wśród
nich wielka grupa Karaitów), z Libii, a w ostatnich latach zanotować się dają początki imigracji
Żydów z Abisynii (Falasze).
Z Azji przywędrowali Jemenici, stanowiący odrębny i bardzo ciekawy szczep. Żydzi z Buchary, Kurdystanu, Indii, Afganistanu, Persji, Turcji, Iraku, Syrii i Libanu.
Nie wyliczam szczegółowo grup europejskich oraz anglosaskich, które — mimo pewnych
odrębności — nie przedstawiają już tak bogatego materiału dla badań ludoznawczych. Ponadto
są tu grupy mniejszości narodowych, również bardzo wartościowe dla badań etnograficznych
i etnologicznych, a więc obok Arabów (muzułmanów i chrześcijan) znajdują się Beduini i Druzowie.
Odrębną i bardzo dawno osiadłą grupę stanowią Samarytanie, których większość skoncentrowana
jest w Nablusie (teren Jordanii), ale wielka ich kolonia znajduje się w Cholonie w Izraelu.
1
Г. D Z I A Ł A L N O Ś Ć N A U K O W O - B A D A W C Z A I D Y D A K T Y C Z N A
Wielu jest w tutejszym społeczeństwie naukowców i miłośników, którzy od dawna zajmo
wali się zbieraniem i opracowywaniem materiału etnograficznego, a przede wszystkim folkloru,
oraz rozprzestrzenianiem wiedzy w tym zakresie, jednakże wartki nurt życia i jego realne potrzeby
wysunęły na pierwsze miejsce inne nauki. Etnografia, w porównaniu z wielkimi dokonaniami na
tym polu w innych krajach, nie stanęła jeszcze na wysokim poziomie. Etnografowie pracują w dość
ciężkich warunkach, bo przeważnie obok pracy zarobkowej w innej dziedzinie. Mimo to w ostat
nich latach nastąpił poważny jej rozwój. Czekają na etnografów nowe wielkie możliwości, które
niewątpliwie posuną studium tych dyscyplin szybko i pokaźnie naprzód, tym bardziej że zachodzi
konieczność przeprowadzenia badań możliwie szybko wobec nowoczesnego tempa życia, które
kieruje różnorodność zwyczajów i tradycji w kierunku jednolitej, nowej formy.
1. Uniwersytety i instytuty naukowo-badawcze
2
Chociaż żadna z tutejszych wyższych uczelni nie posiada zakładu etnografii, to jednak na
Uniwersytecie w Jerozolimie są katedry i instytuty, które zajmują się także zagadnieniami z dzie
dziny tej dyscypliny lub ustąpiły jej w swoich ramach nieco miejsca na wykłady. I tak: a) w katedrze
socjologii Janina Talmon wykłada o prymitywnych społeczeństwach oraz socjologię ludów afry
kańskich; b) przy katedrze literatury hebrajskiej utworzono dział literatury ludowej, którym kie
ruje dr Dov Noy (dyrektor Muzeum Etnologicznego w Haifie), wykładając obok starożytnej li
teratury ludowej także literaturę ludową różnych etnograficznych grup czy szczepów żydowskich
1
Szczególnie grupy z Południowej Europy (cała grupa śródziemnomorska, tzw. Sefardim)
zachowały dużo cech odrębnych i język „ladino", tj. judeo-español.
Są trzy uniwersytety w Izraelu: Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, Uniwersytet w Tel-Avivie i Uniwersytet „Bar-Ilan" w Ramat-Ganie.
2
�294
KRONIKA
i in. narodów; с) tenże badacz przy katedrze literatury żydowskiej (jidisz), kierowanej przez prof
Dova Sadana, autora licznych znakomitych prac z dziedziny literatury, lingwistyki i folkloru ży
dowskiego, wykłada również literaturę żydowską (2 godziny tygodniowo). Dodajmy, że prof.
S. D. Goitein, wykładowca na katedrze orientalistyki, jest doskonałym znawcą kultury Żydów
Jemenu i wydał kilka prac z tego zakresu. Podobnie prof. Rywlin, b. wykładowca na katedrze
arabskiej literatury (przetłumaczył Koran na język hebrajski), znany jest z badań przeprowadzanych
wśród Żydów Kurdystanu. Należy również wspomnieć, że na nowej katedrze „Jahadut bat-zmanemu" (Żydostwo współczesne) prof. M. Dawis kieruje badaniami nad akulturacją Żydów w róż
nych krajach (przede wszystkim kraje Ameryki, Półn. Afryki).
Przy Uniwersytecie w Jerozolimie istnieje Instytut etno-muzykologii dla badań nad żydowską
muzyką orientalną. Założony w 1950 r. przy Ministerstwie Oświaty i Wychowania, wcielony został
w 1953 r. do katedry nauk orientalnych. Kierowniczką jest Edit Gerson-Kiwi, doktor muzyki
Uniwersytetu w Heidelbergu i autorka wielu prac z dziedziny muzykologii, a w szczególności mu
zyki orientalnej i jej instrumentacji. Instytut posiada obecnie ok. 4000 fonogramów, nagranych
w terenie w większości z żydowskich środowisk orientalnych, ale również z środowisk nieżydowskich,
żyjących w Izraelu, jak Arabów, Druzów, Armeńczyków i in. Archiwum posiada też pokaźną
ilość dokumentarnych kolorowych filmów, przedstawiających tańce Żydów orientalnych w ich
strojach ludowych. Zaznaczyć tu należy, że pierwsze archiwum muzyki orientalnej założył jeszcze
przed 20 laty (tzn. w 1939 r.) dr Robert Lachman na Uniwersytecie Hebrajskim na górze Scopus.
Sporządzał on płyty gramofonowe tekstów liturgicznych, pieśni i melodii tańców ludowych. Wów
czas to zaczęła z nim współpracować dr Gerson-Kiwi. Instytut etno-muzykologii dzięki swej kie
rowniczce nawiązał kontakty z zagranicą. Dr Gerson-Kiwi jest też przedstawicielką Izraela w Ko
mitecie Międzynarodowym dla muzyki ludowej (UNESCO); uczestniczyła ponadto w kilku zjaz
dach międzynarodowych, wygłaszając odczyty na Uniwersytetach w Szwajcarii, Holandii i Anglii.
W 1957 r. była również na Pierwszym Zjeździe Międzynarodowym dla muzyki żydowskiej w Paryżu
i należy do utworzonego wówczas Towarzystwa Międzynarodowego dla Muzyki jako przedsta
wicielka Izraela.
W rzędzie placówek naukowo-badawczych należy wymienić przede wszystkim Instytut BenZwi dla badań nad historią żydowskich grup etnicznych ze Wschodu, założony i kierowany przez
prezydenta państwa Izaaka Ben-Zwi, który sam zajmuje się studiami historyczno-etnograficznymi
i napisał kilka prac z tej dziedziny, m. in. monografię o Samarytanach. Cele i zadania tego Insty
tutu, którego sekretarzem jest Meir Benayahu, stykają się na wielu odcinkach z nauką etnografii.
Historia bowiem tych grup obejmuje również ich sposób życia, zwyczaje i obyczaje oraz całą ich
kulturę. Instytut gromadzi więc wszelkie materiały odnoszące się do Żydów Wschodu: a) sporządza
fotokopie i mikrofilmy rękopisów oraz rzadkich książek z wielkich bibliotek Europy i Ameryki
(materiał ten jest skatalogowany i gotowy do użytku badacza); b) zbiera druki i rękopisy, wśród
nich wiele artystycznie wykonanych i wchodzących w zakres sztuki (posiada m. in. kolekcję z Północ
nej Afryki i spod dawnej okupacji tureckiej Bliskiego Wschodu); c) opracowuje bibliografię książek
hebrajskich, wydanych we wszystkich tych krajach, oraz wszelkich prac, dotyczących tych środo
wisk żydowskich i w ogóle wschodnich, co stanowi również dla etnografa doskonały klucz biblio
graficzny. Ponadto biblioteka tego Instytutu (bibliotekarz Atal) dostarcza też etnografowi wiele
cennego materiału. Instytut wydaje „Studies and Reports" (Ben-Zvi Institute for Research on
Jewish Communities in the Middle East, The Hebrew University), a także rocznik „Sefunoth"
(Annual for Research on the Jewish Communities in the East), gdzie drukują się prace Instytutu.
Osobno wydawane są monografie. Na wykończeniu jest praca o Żydach Jemenu, ich zwyczajach
sposobie życia, opracowana przez b. członka gminy Sana w Jemenie, rab. Józefa Kapacha .
3
3 Najlepszą jednak dotychczas pracą o Żydach Jemenu jest wydana w 1934 r. w Heidelbergu
Ethnologie der jemenitischen Juden dra Ericha Brauera. Pozostała w rękopisie praca tegoż auto
ra (zmarł w 1942) O Żydach Kurdystanu została wydana pośmiertnie w 1947 r. w Jerozolimie.
�295
KRONIKA
Izraelski Instytut Muzyki Religijnej w „Hechal Szlomo" (pałac Salomona) w Jerozolimie
został założony przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania oraz Min. Wyznań. W tej to instytucji
M. S. Geszuri, muzykolog i socjolog, pracuje nad melodiami różnych skupień chasydzkich. Wydał
już kilka cennych prac. Pierwszy tom z serii tego wydawnictwa, Melodia i taniec chasydzki, ukazał się
w 1955 r. Praca zakrojona na szeroką skalę została odznaczona Nagrodą Engla**. Od tego czasu
wyszły 3 tomy tej pracy, zaopatrzone nutami i ilustracjami, a materiał do dalszych 7 tomów (500—
600 stron każdy) jest gotowy do druku. Ponadto tenże autor publikował w różnych czasopismach
ok. 500 artykułów z dziedziny muzyki, wśród nich o ciekawych rezultatach badań historycznych
w tej dziedzinie. Obecnie redaguje wydawnictwo Instytutu: „Wiadomości Instytutu Izraelskiego
dla muzyki religijnej", których pierwszy zeszyt zawierający 120 stron druku ukazał się zimą 1959 r.
(następny jest w przygotowaniu).
W Instytucie pracuje również muzykolog Avigdor Herzog, który zbiera i opracowuje żydowskie
pieśni liturgiczne z całego świata, a głównie kantorskie.
2. Stowarzyszenia oraz instytucje naukowo-badawcze
i popularyzacyjne
Instytucją spełniającą rolę towarzystwa ludoznawczego, która dziś skupia w swych szeregach
prawie wszystkich fachowców i miłośników w tej dziedzinie, jest „Yeda-Am" („Wiedza o ludzie").
Towarzystwo zostało założone w 1942 r. z inicjatywy dra Jcm-Tow Lewińskiego. W roku po
wstania liczyło 15 członków, którzy pracując w bardzo trudnych ówczesnych warunkach, za mandatu
angielskiego, postawili sobie za cel zbieranie folkloru i jego zbadanie oraz publikowanie. Zaraz
na początku sporządzono kwestionariusze, a pierwsze z nich zredagowano z myślą o 3 żyjących
jeszcze Bilujczykach . W 1943 r. urządzono pierwszy zjazd w Mikwe-lzrael , dokąd zaproszono
owych Bilujczyków wraz z rodzinami, zbierając na miejscu wiele cennego materiału dotyczącego
pierwszych osiecTi, kształtowania się ich życia, pieśni czy zwyczajów. Na początku istnienia To
warzystwa urządzano zebrania i odczyty w święta, a także w dni obchodów ludowych, na które
zapraszano ludzi z rozmaitych środowisk etnicznych, a przy tej sposobności na miejscu zbierano
materiały. Z biegiem lat rozrosły się oczywiście prace Towarzystwa, którego siedzibą jest obecnie
Tel-Aviv. Wzrosła też ilość członków sięgająca ok. 500 osób. Towarzystwo posiada oddziały w Je
rozolimie, Haifie, w większych miastach i w wielu kibucach , i urządziło kilka zjazdów krajowych.
Najbliższy zjazd zaprojektowany na jesień 1960 r. w Haifie poświęcony będzie postaci proroka
Eliasza w wierzeniach i legendzie. W 1959 r. odbył się Zjazd Międzynarodowy w Tel-Avivie, na
którym ukonstytuowało się Centrum Międzynarodowe dla badań nad folklorem żydowskim.
Sekretarzem naukowym został Haim Schwarzbaum. Utworzono sześć nowych komórek na wzór
istniejącej już i działającej od 4 lat sekcji bajki ludowej.
Sekcja ta założona w 1955 r. liczy obecnie 20 członków , poważnych pracowników na niwie
naukowej, badawczej i zbierackiej. Doroczne spotkania członków odbywają się w Sdoth-Micha,
5
6
7
8
Dr Brauer zbierał też (za czasów mandatu angielskiego w Palestynie) przedmioty zabytkowe,
a głównie ubiory oraz okazy sztuki ludowej Żydów i Arabów, które wystawione były w „Wieży
Dawida", gdzie mieściły się wówczas zbiory w rodzaju muzeum regionalnego.
4 Nagroda dla muzyki żydowskiej.
Pierwsi pionierzy, zwani „Bilu", przybyli w 1882 r. z Rosji.
Jedno z najstarszych osiedli, niedaleko Tel-Avivu.
K i b u c — osiedle wiejskie, oparte na zasadach zbiorowego życia (charakterystyczne dla
Izraela).
Rab. Ávida (Złotnik), dr Ch. Bardajan, M. Benayahu, M. Ben-Jeschekel, E . Bin-Gurion,
J. Cidkoni, E . Dawidson, M. Ehrlich, prof. Goitein, D. Cohen, dr J. T. Lewiński, S. Lewin-Epstein,
dr D. Noy (kierownik sekcji), dr I. Olsvanger, prof. D. Sadan, Salman Falach, Eliszewa Schoenfeld, H. Schwarzbau, prof. E . Urbach (dziekan Instytutu Studiów Żydowskich i prof, starożytnej
literatury ludowej, Agada, na Uniw. Hebr. w Jerozolimie), dr S. Werses. Wspomnieć należy tu
5
6
7
8
�KRONIKA
296
osiedlu Żydów z Maroka koło Jerozolimy, nazwanym imieniem pisarza, Michy Józefa Berdyczewskiego, pierwszego wielkiego zbieracza i popularyzatora hebrajskiej bajki ludowej. Zjazdy
te trwają cały dzień i poświęcone są referatom, sprawozdaniom, rozdzielaniu nagród za najwy
bitniejsze prace. Sekcja posiada archiwum bajek i legend ludowych w liczbie 2100 (Israel Folktale
Archivesifa — sekretarka Heda Jason), zebranych w ciągu czterech lat z ust ludu. Archiwum to
mieści się obecnie w Muzeum Etnologicznym w Haifie i jest dostępne dla studentów i badaczy. Dal
sze sekcje organizują się i zaczynają obecnie podobną działalność.
„Yeda-Am" posiada też ogólne archiwum i bibliotekę. Wydaje własne czasopismo, również
pod nazwą „Yeda-Am" (23 numer jest obecnie w druku), którego redaktorem, a zarazem długo
letnim prezesem Towarzystwa, jest dr Jom-Tow Lewiński, jeden z najpoważniejszych etnologów
w kraju . Wydał on w latach 1944 — 1950 z udziałem prof. D. Sadana 5 wielkich tomów „Reszumoth" (notatki), poświęconych etnografii. Ponadto zredagował, zaopatrzył uwagami i częściowo
opracował 8 tomów „Święta", w których zebrał olbrzymi materiał odnoszący się do historii świąt
oraz zwyczajów od starożytności po dzień dzisiejszy, z uwzględnieniem odmian u różnych szczepów.
Ponadto dr Lewiński redagował wiele książek z zakresu etnografii, a obecnie wykańcza do druku
„Encyklopedię zwyczajów żydowskich", którą zamknie prawdopodobnie w trzech tomach.
Pracę naukowo-badawczą prowadzą również Oddziały Towarzystwa. Tak np. Mosze Bik,
nauczyciel muzyki w Haifie i kompozytor, zebrał w ciągu wielu lat z ramienia oddziału haifskiego
„Yeda-Am" około 2000 pieśni ludowych Żydów wschodnioeuropejskich. Poza tym wydał dru
kiem w 1951 r. zbiór ludowych pieśni miłosnych, do których skomponował nuty do śpiewu i na
instrumenty, zaopatrując je oryginalnym tekstem słownym w języku żydowskim oraz w tłumacze
niu hebrajskim Szymszona Melcera (również wierszem). Opracował też pieśni ludowe dla chórów
Związków Zawodowych, co przyczynia się do rozpowszechnienia starych pieśni i ich wątków.
Biblioteka i pracownia im. Feitlowicza w Tel-Avivie, prowadzona przez Emanuela Bin-Gurioп а Ч , poświęcona jest wyłącznie Falaszom (Żydom Abisynii), skupiając książki i rękopisy odnoszą
ce się do tego tematu. W instytucji tej odbywają się odczyty naukowe i dyskusje z dziedziny ludoznawstwa; prowadzone są też kursy języków etiopskich.
Oddział Towarzystwa „Yivo" w Tel-Avivie (kierownik A. Liss) zbiera folklor w języku ży
dowskim i przesyła materiały do centrali.
Oddział radia izraelskiego (kierownik Josef Ben-Izrael i Karl Salomon) prowadzi również
prace w kierunku zbierania i rozpowszechniania pieśni ludowych rozmaitych grup etnicznych.
9
10
12
3. Indywidualna d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - b a d a w c z ą
i popularyzacyjna
W dziedzinie folkloru prowadzone są w Izraelu także prace indywidualne, mające ważne zna
czenie dla całokształtu nauki w etnografii. Rab. J. L . Ávida (dawne nazwisko Złotnik) jest znanym
i poważanym folklorystą, który prowadzi od lat badania publikując bardzo wiele prac. Dr Hirschberg
pracował nad grupami żydowskimi Wschodu i Afryki Północnej. Jego opisy z podróży po tych
13
również dwóch zmarłych ostatnio członków: M. D. Gaona (folklor sefardyjski) i dra J. Nachta
(badania porównawcze), obydwaj poważni etnografowie, po których pozostała bogata spuścizna
naukowa.
s Wśród nich: z Jemenu 440, ze Wschodniej Europy 390, z Iraku 240, z Afganistanu 120,
z Maroka 110, z Tunisu 100 itd. Archiwumjest indeksowane wedle systemu Aarne-Thompson,
a wiele bajek ze Wschodniej Europy wedle indeksów prof. J. Krzyżanowskiego i prof. Andrejewa.
Pochodzi z Polski, z Zambrowa, w ziemi łomżyńskiej.
Autor pracy Drogi legendy i in. z dziedziny literatury i folkloru (syn M. J. Berdyczewskiego).
„Yivo" (Jidischer Wissenschaftlicher Institut) — Żydowski Instytut Naukowy w Wilnie
posiadał bardzo sprawnie działającą sekcję etnograficzną i prowadził na wielką skalę zakrojone
prace zbierackie i wydawnicze do czasu ostatniej wojny. Obecnie centrala w Nowym Jorku, prowa
dzona już na znacznie mniejszą skalę.
B. rabin w Gombinie obok Płocka.
1 0
1 1
1 2
1 3
�297
KRONIKA
krajach zawierają wiele cennego materiału. Haim Schwarzbaum zajmuje się mitologią żydowską
i arabską na tle porównawczym, wyławiając wątki i motywy międzynarodowe w bajkach i legen
dach żydowskich i arabskich. Wyniki badań drukował w licznych artykułach i pracach tak w kraju,
jak i za granicą. Dr I . Olsvanger zebrał i opublikował, pt. Rosinkess mit Mandlen, Yiddische
Volksanekdoten in lateinischer Umschrift (wyd. Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, 1921),
doskonale opracowane przysłowia, opowiadania i anegdoty Żydów europejskich, a później w 1947 r.
Royte Pomerantsev Jewish Folk Humor i L'haim (wyd. New York, Schocken Books). Opracował
też starą źródłową książkę o Żydach w Indiach (Tel-Aviv 1935). Izrael Cohen, redaktor i eseista,
prowadzi badania porównawcze nad przysłowiami hebrajskimi. Jego książka Ze lemant ze (To
wobec tamtego) zawiera około 3000 przysłów ze źródłowym opracowaniem i wykazem ekwiwalen
tów angielskich i niemieckich. M. Ben-Jecheskiel, doskonały zbieracz i znawca bajki ze Wschodniej
Europy, wydał 4-tomowy Zbiór bajek z opracowaniem. Efroim Dawidson, zbieracz i znawca folk
loru humorystycznego, wydał wielką antologię humoru żydowskiego. Zbieraniem dowcipu i humoru,
szczególnie w dziedzinie folkloru dziecięcego, zajmuje się dr A. Bawli. Także prof. D. Sadan w roz
ległym polu swoich zainteresowań poświęcił dużo uwagi badaniu nad dowcipem ludowym. Również
Jakov Cidkoni poza pieśniami izraelskimi i w ogóle nowym folklorem izraelskim zbiera też materiał
z zakresu ludowego humoru. Mordechaj Halter, członek galilejskiego kibucu Dafna, zbiera nowo
tworzące się izraelskie przysłowia i powiedzenia ludowe. Jego broszura Wiejskie powiedzonka
wywołała żywe dyskusje między izraelskimi etnografami, wielu z nich bowiem kwestionuje folklo
rystyczną wartość tego rodzaju zbiorów.
Chasydzką legendą zajmuje się rab. Sz. J. Zewin, pisarz EHezer Steinman i prof. Martin Buber.
Dawid Kohen jest popularyzatorem i doskonałym opowiadaczem legend ludowych, w szczegól
ności chasydzkich. Dr Ch. Bardajan, dr S. Weses i M. Ehrlich badają wpływy bajek i folkloru
na literaturę hebrajską ostatniego stulecia.
W dziedzinie folkloru muzycznego prowadzone są także liczne prace indywidualne. Wymie
nimy najważniejsze. A więc melodie chasydzkie i inne pieśni Żydów wschodnioeuropejskich zbiera
Jechojachim Stuczewski, muzyk (celo) i kompozytor, który napisał pracę w 2- tomach, Graj
kowie ludowi . Dr L . Lewi, prowadzący prace nad pieśniami grup sefardyjskich, jeszcze przed
laty zaczął notować przy pomocy magnetofonu pieśni ludowe wśród Żydów we Włoszech, Francji,
Grecji i Turcji. W kraju zaś przeprowadził badania terenowe nad pieśniami orientalnymi. Posiada
obecnie archiwum zawierające ok. 3000 pieśni. Ostatnio zajmuje się głównie indeksowaniem,
a to w dwóch kierunkach: a) pieśni grup sefardyjskich, b) starych wątków liturgicznych grup
chrześcijańskich.
Menasze Rabina, muzykolog tel-avivski, prowadzi również prace badawcze nad pieśniami
ze Wschodniej Europy oraz nad pieśniami Jemeńczyków i Samarytanów. Meir Noy, nauczyciel mu
zyki w Tel-Avivie, pracuje nad indeksowaniem nowej izraelskiej pieśni ludowej. Jego kartoteka,
uwzględniająca stronę słowną i muzyczną, zawiera dotychczas ok. 4500 kart. Emanuel Zamir z PetachTikwy, rolnik i kompozytor, specjalizuje się w znajomości pieśni ludowej w całej jej różnorodności
i rozpoznawaniu najrozmaitszych jej elementów. Zna też pieśni arabskie i beduińskie, studiując
wzajemne wpływy w melodiach. Za cel postawił sobie rozpowszechnianie pieśni ludowej wśród
młodzieży. Jeździ wśród różnych szczepów, zbiera i uczy się ich pieśni, a później przenosi je w inne
grupy etniczne. Z poszczególnych środowisk czerpie też inspiracje dla własnych kompozycji. Od
siedmiu lat rozwinął szeroką akcję wśród młodzieży. Wie, że młodzież lubi „kumsitz" i wspólny
śpiew. Urządza więc takie zebrania, uczestniczy w nich rozpowszechniając i przenosząc pieśni,
śpiewane przeważnie przy akompaniamencie instrumentów ludowych. Stworzył 30 kółek mło14
15
1 4
J. Stuczewski, Grajkowie ludowi (Klezmorin). Ich historia, sposób życia i twórczość,
z rycinami i nutami, Jerozolima 1959, ss. 273 (po hebrajsku). Żydowscy grajkowie ludowi, tzw.
klezmorin, znani byli głównie na terenach Polski i Rosji.
„Kumsitz" przyjęte tu ogólnie słowo na określenie „siedzenie w grupie", przeważnie
wokół ogniska.
1 5
�298
KRONIKA
dzieżowych, obejmujących około 5000 osób. Od 2 lat wydaje też czasopismo poświęcone współ
czesnej pieśni ludowej.
Badania terenowe przeprowadziła też w czasie swego pobytu w Izraelu Johanna Spector.
Jej zbiory znajdują się dotychczas w Nowym Jorku, gdzie wykłada obecnie muzykologię w Ży
dowskim Seminarium Teologicznym.
Drugim ważnym działem folkloru muzycznego jest taniec ludowy. Obszerny materiał do tej
dziedziny kultury ludowej zebrał Cwi Friedhaber. Jego praca o historii tańca ludowego w Izraelu
jest gotowa do druku. Gurith Kadman bada i zbiera tańce ludowe i wprowadza je na nowo w życie.
Nad folklorem czasów okupacyjnych pracuje mgr N. Blumental. Zebrał on bogaty ma
teriał wprost od ludzi, którzy ten okres przeżyli, jak i ze złożonych w archiwach zeznań i rękopisów.
Materiał zgromadzony w latach 1944—1960 wynosi ok. 3000 pozycji i zawiera przeważnie
„słowa" i przysłowia oraz ok. 700 pieśni. Autor owych zbiorów publikował w rozmaitych czaso
pismach kilka artykułów, m. in. O teorii ówczesnej twórczości ^, a obecnie przyjęto do druku
jego rozprawę O magicznym myśleniu w okresie okupacji. Jeszcze w Polsce ukazała się praca Blumentala Słowa niewinne, wydana przez Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie w 1947 r.
Od 1956 r. ukazują się też w kwartalniku filologicznym „Yivo" w Nowym Jorku Słowa i przysłowia
żydowskie z okresu okupacji ; dotychczas wyszły litery A—D. Autor przygotował poza tym do
druku tom pieśni i wiele innego materiału. Pieśni czasów okupacyjnych zbierał również Mosze
Prager .
W latach powojennych ukazują się rozmaite Księgi pamiątkowe, poświęcone miastom i miastecz
kom, w których skupiska Żydów zostały w czasie ostatniej wojny zupełnie zniszczone. W nich znaleźć
można sporo materiału etnograficznego. W ostatnim czasie na przykład ukazała się książka o Borszczowie, redagowana i częściowo napisana przez Blumentala, w której folklor zajmuje kilkadzie
siąt stron. Cytowane są np. polskie piosenki, śpiewane przez żydowskie dzieci, mentowania oraz
bajki i legendy, rozpowszechnione tak wśród polskich, jak i żydowskich mieszkańców tej miej
scowości.
Romancą hiszpańską (sefardyjską) zajmuje się Mosze Atias. Jego książka Romancere sefardí
po hebrajsku odznaczona została Nagrodą Prezydenta.
Poza tym nad etnografią Żydów perskich pracuje emerytowany nauczyciel Chanina Mizrach,
Żydów Iraku — Eliahu Agasi oraz Abraham Ben-Jacob . Folklorem Druzów zajmuje się
młody student druzyjski, Salman Falach, a folklorem arabskim dziennikarz arabski Atalla Mancur.
Dodajmy, że samarytańskim folklorem zajmuje się Samarytanin Racon Cedaka, urodzony
w Nablusie (Jordania), a od kilku lat zamieszkały w Izraelu.
Jeszcze na jedną dziedzinę badań należy zwrócić uwagę, a mianowicie objętą problematyką
pasterstwa. Zagadnieniem pasterstwa zajmuje się od lat Matatjahu Shelem ', członek kibucu
Ramat-Jochmanan (pasterz kibucu). W 1958 r. ukazała się jego książka Pasterz izraelski, w której
zebrał materiał z całego kraju, zredagował go i włączył własne prace i innych, odnoszące się do
tego zagadnienia. Książkę tę wydał związek pasterzy, a współpracowali wyłącznie pasterze. Nawet
ilustracje przygotował pasterz, który obok swego zawodu zajmuje się malarstwem. Książka jest
rodzajem antologii, w której zebrany jest bogaty materiał ludoznawczy . Druga praca M. Shelem
1
11
18
19
20
2
22
1 6
N. Blumental, O teorii ówczesnej twórczości, „Yiddish Kultur", New York 1947.
N. Blumental, Słowa i przysłowia żydowskie z okresu okupacji, „Yiddishe Shprakh",
A journal devoted to the problems of standard Yiddish, New York 1956.
M. Prager. De profundi's. Pieśni gett i obozów, Jerozolima 1955, ss. 239; tenże, Pieśni
ginącego narodu, „Dawar", 1946, s. 297-323.
Dyrektor departamentu dla Żydów orientalnych przy Związkach Zawodowych w TelAvivie.
Dyrektor szkoły w Jerozolimie.
M. Shelem pochodzi z Polski, z Zamościa, skąd przybył do Izraela w 1922 r.
Pasterz izraelski, red. M. Shelem i D. Zamir, rysunki D. Alef. Wyd. Związek Pasterzy
w Izraelu, Merchawia 1957, ss. 362, tabl. 24 i ryc. Wyłania się tu charakterystyczne w swoim rodzaju
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
�299
KRONIKA
23
nosi tytuł Święto postrzyiyn owiec . Zebrany jest w niej wyczerpujący materiał, dotyczący tej uro
czystości z uwzględnieniem wszelkich wzmianek o tym święcie w piśmiennictwie biblijnym i sta
rożytnym pobiblijnym. Ponadto dołączony jest materiał pomocny w urządzaniu imprez na
to święto (teksty przedstawień ludowych, nuty). Książka ukazała się po raz pierwszy w 1937 r.
i doczekała się już trzeciego wydania w 1955 r. Wydana w 1950 r. książka Pasterze u stóp Gilboa
(z ilustracjami) zawiera zbiór własnych pieśni . Shelem jest bowiem także znanym kompozyto
rem wielu pieśni pasterskich , które rozeszły się po kraju i są ogólnie śpiewane. Zebrał też i urzą
dził w kibucu małe muzeum pasterskie zawierające zbiór fujarek i innych instrumentów oraz
przedmiotów odnoszących się do pasterstwa, także wielki zbiór fotografii, dokumentujących
życie pasterzy.
Podobnie jak z pasterstwem ma się rzecz z rybołówstwem. Zbieraniem zwyczajów rybackich
zajmuje się od lat kilkunastu Mendel Nun, rybak i członek kibucu Ejn-Gew nad jeziorem Kineret
(Genezaret!)). Nie tylko zbiera i bada zwyczaje i wierzenia rybackiego życia obecnie, ale przestu
diował je w Starym i Nowym Testamencie oraz w całej pobiblijnej starożytnej literaturze (Miszna,
Talmud). Rezultaty swej pracy publikował głównie w „Alon-ha-dajagim", czasopiśmie wydawanym
przez stację badań nad rybołówstwem i zrzeszenie rybaków. W encyklopedii hebrajskiej opra
cował wspólnie z drem Noyem rozdział: Rybołówstwo w wierzeniach i folklorze.
24
25
4. Czasopisma
Wspcmieć również należy o ważniejszych czasopismach publikujących rozprawy i materiały
etnograficzne. Do takich należy przede wszystkim „Yeda-Am", wydawane przez Towarzystwo
Ludoznawcze tejże nazwy, o którym już była mowa. W latach 1945—1948 The Palestine Institute
of Folklore and Ethnology Jerusalem wydawał czasopismo „Ejdoth" (Szczepy), zawierające cenne
naukowe materiały. Redaktorami byli profesorowie: R. Patai i J. Rywlin. Poza tym „Geszer"
(Most), wydawany przez Żydowski Kongres Światowy, Oddział w Tel-Avivie, zawiera popularne
wiadomości o szczepach żydowskich, wśród których wiele jest materiału etnograficznego. Nadto
J. L . Molcho, folklorysta i filolog, wydaje kwartalnik * poświęcony badaniem Żydów sefardyj
skich; wiele miejsca zajmują artykuły z dziedziny twórczości ludowej i języka „ladino". W gazecie
codziennej „Omer" drukuje się każdego tygodnia w rubryce „Z ust ludu" kilka nowo zapisanych
opowiadań, legend czy baśni. W rubryce tej współpracuje „Omer" z sekcją „Yeda-Am" w zbie
raniu bajki ludowej.
Na zakończenie tych nieco lakonicznych informacji należy jeszcze wspcmieć o mającym
powstać w Jerozolimie „Centrum dla kultur ludowych narodów świata". Piękny gmach dla tej
instytucji jest wykończony , a celem jej będzie wychowanie młodzieży — tez różnicy przyna
leżności etnicznej i wyznania — w kierunku zapoznania się z rozmaitymi kulturami. Na dyrektora
wyznaczony jest historyk, dr Izrael Margalith. Mają się tam odbywać wykłady, dla których prze
widziane są wszelkie naukowe środki pomocnicze.
To byłyby mniej więcej ogólne dane o tym, co się dzieje w Izraelu na polu pracy zbierackiej
i badawczej w dziedzinie etnografii i etnologii. Na podstawie tego przeglądu widzimy, że zainte
resowanie folklorem wysuwa się na pierwsze miejsce. Złożyły się na to dwa momenty: jeden ogólnie
21
27
zjawisko, że pasterz zainteresowany jest w zbieraniu materiału i badaniu kultury pasterskiej.
Zjawisko to rzuca snop światła na istotę nowych form życia ludowego w Izraelu. Kilka obszer
niejszych uwag o pasterstwie w osobnym artykule.
Święto postrzyiyn owiec, red. M. Shelem. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu 1954, ss. 120
z nutami.
M. Shelem, Pasterze u stóp Gilboa, pieśni. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu, 1950, ss. 58.
Odznaczony nagrodą m. Te!-Aviv.
„Tesoro de los Judies Sefardíes". Estudies sobre la historia, de los Judíos Sefardíes y su
cultura. Red. J. R. Moleho. Jerusalem-Israel (w 1960 r. wyszedł tom 3.).
Założycielami i fundatorami są Żydzi amerykańscy Silberstone.
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
�KRONIKA
300
znany, wszędzie bowiem zaczynano najpierw zajmować się folklorem, a dopiero z biegiem czasu
nastąpiło także zainteresowanie kulturą materialną. Drugi natomiast jest bardziej charakterysty
czny dla stosunków żydowskich. Mianowicie przeważająca większość populacji zna biblię i starą
literaturę pobiblijną . To piśmiennictwo było właściwie źródłem i podstawą, na których tworzy
ło się i opierało życie ludowe. Życie w rozproszeniu po całym świecie zacieśniało tę więź i kładło
główny nacisk na swoistą kulturę duchową. Strona praktyczna życia uzależniona była już raczej
od wpływów otoczenia , a więc folklor jako taki wysunął się na pierwsze miejsce. W ostatnich
czasach jednak zaczyna się u badaczy izraelskich przejawiać głębsze zainteresowanie kulturą ma
terialną. Prace z tej dziedziny, szczególnie sztuki ludowej, uwzględniamy w rozdziale o muzeach.
28
29
II. E T N O G R A F I C Z N E PLACÓWKI
MUZEALNE
Zbiory etnograficzne — tak żydowskie, jak też obce — znajdują się po różnych muzeach jako
odrębne grupy wśród innych działów. Muzeum wyłącznie etnograficzne jest tylko jedno, a miano
wicie w Haifie. Ponadto jest skromna liczba muzeów przeznaczonych wyłącznie dla sztuki ludowej
i żydowskiego przemysłu artystycznego.
1. Muzea publiczne
Największym muzeum w kraju jest założone w 1906 r. przez prof. Borysa Schatza Muzeum
Narodowe Becalel w Jerozolimie (dyrektor Karol Katz). Jest to muzeum sztuki, posiadające wielkie
zbiory ze wszystkich dziedzin, począwszy od archeologii do najnowszych dzieł sztuki artystycznej.
Posiada ono też największą bibliotekę z zakresu sztuki, zawierającą około 50 000 vol. oraz bogate
archiwum. Celem Muzeum jest budzenie rozumienia sztuki i piękna, w szczególności u młodzieży.
Urządza się w Muzeum oprócz stałych i zmiennych wystaw (najmniej 20 w roku) również wystawy
objazdowe, odczyty i pokazy filmowe. Muzeum publikuje też prace o sztuce. Posiada ono bogaty
dział zbiorów z zakresu etnografii żydowskiej i obcej. Wyszczególnić tu należy: zbiór „Iudaica" ,
jeden z największych w świecie (ok. 5000 eksponatów), zbiór monet i medalionów-talizmanów
(ponad 20 000 okazów), sztukę ludową przedniego Orientu, na którą składają się arabskie, jemenickie, perskie ubiory, ozdoby i klejnoty oraz fajanse, ceramika i brązy, sztukę afrykańską,
meksykańską i Oceanii. Niektóre z tych zbiorów, np. jemenicka sztuka ludowa, perska ceramika,
zostały opracowane i opublikowane w formie broszur lub katalogów. Zbiory są zinwentaryzowane
i skatalogowane. Prace te zostały przeprowadzone gruntownie w ostatnich latach pod kiero
wnictwem dra H . Feuchtwangera, który od śmierci dyrektora M. Narkisa jako doskonały znawca
tej dziedziny jest kierownikiem działu żydowskiego .
Trudno mówić o Muzeum, a w szczególności o zbiorach etnograficznych w Becalelu, i nie
poświęcić kilku słów zmarłemu w 1957 r. b. dyrektorowi M. Narkisowi . Od 1924 r. asystent
i współpracownik prof. Borysa Schatza, dyrektora i założyciela Muzeum Becalelowskiego, został
po śmierci dyrektora w 1932 r. jego następcą. Doskonały ten specjalista w dziedzinie żydowskiej
sztuki, jeden z nielicznych w świecie, potrafił rozbudować zbiory do olbrzymich rozmiarów i otoczyć
je fachową opieką. Pozostawił liczne publikacje z najrozmaitszych dziedzin sztuki, wśród nich
także bardzo cenne o żydowskiej sztuce ludowej .
30
31
32
33
34
2 8
Która zawiera też wiele materiału z dziedziny legend i przypowieści (Midrasze).
Podczas wieków bytowania na różnych ziemiach nie było na przykład własnych narzędzi
rolniczych ani swoistego sprzętu domowego itp.
„Iudaica" — przedmioty rzemiosła artystycznego i sztuki ludowej, odnoszące się do świąt
i zwyczajów rodzinnych.
Ozdoby i klejnoty stanowią u ludów Wschodu integralną część ubioru kobiecego.
Pracuje honorowo.
Urodzony w 1898 r. w Skale obok Krakowa w Polsce, studia (historia sztuki, numizmatyka)
odbył w Austrii i Niemczech.
Bodajże najcenniejszą z jego prac jest wielka monografia o lampach chanukowych.
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
�KRONIKA
301
Muzeum sztuki w Ęjn-Harod, jedno z najpoważniejszych, a przestrzennie największe w kraju,
powstało w 1939 r. w drewnianym namiocie kibucu Ejn-Harod z inicjatywy malarza, członka
kibucu, Atar-Apotekera. Zaczęto gromadzić dzieła żydowskich artystów (rzeźby i grafikę), a w krót
kim czasie także sztukę ludową, która dziś zajmuje ważne miejsce wśród tego rodzaju krajowych
zbiorów. Obecnie dział ten posiada ponad 1000 obiektów, na które składa się wielka kolekcja lamp
chanukowych i świeczników, misy paschowe, przeważnie cynowe, ozdoby na Torę, hafty synagogalne, stare druki i rękopisy, np. umowy ślubne z Włoch, Persji, Indii, Afganistanu, wycinanki
z Europy Wschodniej i wiele innych przedmiotów z zakresu rzemiosła artystycznego. Przy Muzeum
jest archiwum i biblioteka z dziedziny sztuki żydowskiej, zawierająca około 4000 książek. Oprócz
udzielanych wyjaśnień przy zwiedzaniu pracownicy urządzają odczyty na miejscu oraz wystawy
objazdowe, przeważnie na podstawie zbiorów archiwum — w domach Rad Robotniczych, w klu
bach pracowników Związków Zawodowych, w fabrykach. Obecnie np. jest w cyrkulacji po kraju
wystawa (z odczytami) o bożnicach drewnianych w Polsce i o rozwoju związanej z nimi sztuki lu
dowej. Odczyty prowadzi przeważnie dyr. Z. Efron, który wydał poważną pracę oraz wiele arty
kułów i rozpraw o sztuce żydowskiej . Ostatnio naukowiec ten pracuje nad zagadnieniem źródeł
stylu sztuki żydowskiej oraz pochodzenia motywów zwierzęcych i ornamentu -roślinnego. Utrzy
muje też kontakty z muzeami i instytucjami równoległymi, nie tylko w kraju, ale i za granicą .
W nowym, wspaniałym gmachu „Hechal Szlomo" w Jerozolimie otwarte zostało w 1958 r.
muzeum, które nosi nazwę „Midor 1'dor" (Z pokolenia w pokolenie) i które zapowiada powię
kszenie zbiorów w dziale etnograficznym do wielkich rozmiarów. Celem tej instytucji jest zbieranie:
przedmiotów kultu religijnego wszystkich szczepów żydowskich z całego świata, wytworów o cha
rakterze obyczajowym z życia codziennego, klejnotów ludowych, pamiątek pochodzących ze współ
życia gmin, dokumentów historycznych, rękopisów ilustrowanych itp. W posiadaniu muzeum
znajduje się obecnie około 600 zarejestrowanych w księdze inwentaryzacyjnej i opisanych szcze
gółowo w kartotece przedmiotów o wysokiej wartości zabytkowej i ekspozycyjnej. W opracowaniu
jest katalog ilustrowany, mający zawierać odbitki i opisy około 150 eksponatów. Pokaźna część
zbiorów pochodzi z Polski; są to pamiątki sztuki ludowej ze sławnych starych miast polskich, jak
Kraków, Lublin, Sandomierz i in. Dyrektorem tej instytucji, kierującym stroną naukową i orga
nizacyjną, jest L . Bialer. W swych badaniach poświęcił on dużo miejsca nagrobkarstwu na cmen
tarzach żydowskich w Polsce i obecnie przygotowuje pracę na ten temat. Poświęcił też dużo
studiów żydowskiej sztuce ludowej i tematom folklorystycznym. W druku ukazały się Legendy
o Warszawie oraz obszerne monografie historyczne o Lublinie i Krakowie, zawierające bardzo
dużo materiału etnograficznego '.
W Tel-Avivie zarząd miasta oddał gmach dla muzeum szczepów izraelskich, ale na razie prace
przygotowawcze do otwarcia tego muzeum są jeszcze w toku.
Natomiast w 1959 r. otwarte zostało z ramienia „Ginzy" jedyne w Tel-Avivie Muzeum Sztuki
Ludowej. Od 10 lat istnieje w tym mieście Towarzystwo „Ginza — koło dla żydowskiej sztuki
ludowej", założone z inicjatywy architekta Jakuba Pinkerfelda. Towarzystwo to skupiło grupę
znawców sztuki ludowej , którzy postawili sobie za zadanie zbieranie rozsianych w różnych
35
36
37
38
3
40
3 3
Zawiera ono m. in. dział architektury bożnic i reprodukcje ze sztuki ludowej.
« Np. Jewish Art, red. Z. Efron i C . Roth, Israel 1957, ss. 902, ryc. 379 barw. tabl. 10.
Z muzeami żydowskimi w Pradze, Amsterdamie, Londynie i Paryżu, Akademią Nauk
w Budapeszcie, nowym Muzeum Żydowskim w Krakowie i niektórymi instytucjami naukowymi
w Polsce.
Zainicjował swego czasu odremontowanie starego cmentarza żydowskiego w Warszawie,
sprofanowanego podczas okupacji niemieckiej i sfotografował wówczas ok. 200 starych nagrobków.
L . Bialer jest też poetą — oprócz publikacji w rozmaitych czasopismach wyszedł też dru
kiem tom jego pieśni hebrajskich.
Inż. D. Dawidowicz, arch. Eisenberg, S. Lewin-Epstein (jeden z bardzo czynnych
organizatorów nowego Muzeum), arch. J. Pinkerfeld, dr K . Schwarz (b. dyrektor Muzeum
Żydowskiego w Berlinie, historyk sztuki i autor wielu prac w tej dziedzinie), dr Zeitlin i in. Słowo
3
3 7
3 8
3 9
4 0
�KRONIKA
302
stronach kraju przedmiotów sztuki ludowej, celem uchronienia ich od zniszczenia, i rozprzestrze
nianie wiadomości o tej gałęzi twórczości. Z braku własnego lokalu urządzano w muzeum telavivskim corocznie doskonale zorganizowane i opracowane w katalogach wystawy* , na które
składały się własne zbiory Towarzystwa oraz eksponaty zebrane w całym kraju, tak z muzeów,
jak i prywatnej własności. Urządzano też odczyty. Ponieważ wielu członków pracowało zawodowo
w dziale architektury i inżynierii, naświetlano niektóre zagadnienia ludowej twórczości z tej
tak mało dotychczas poruszanej strony . Od 1959 r. Towarzystwo, dzięki pomocy miasta TelAvivu, posiada już własne muzeum, w którym jedna sala nazwana jest imieniem tragicznie zmarłego
przedwcześnie przed trzema laty Jakuba Pinkerfelda, tak bardzo zasłużonego w dziedzinie badań
nad synagogami . Ten to archeolog i doskonały znawca sztuki ludowej odbył kilka większych
podróży w celach naukowych. Przywieziony przez niego z Włoch materiał ilustracyjny jest dziś —
po zniszczeniu niektórych starych zabytkowych bożnic tamtejszych podczas wojny — jedynym
materiałem dokumentacyjnym. Pinkerfeld pozostawił monografie: Synagogi w Izraelu , Świątynie
muzułmańskie w Izraelu , Synagogi we Włoszech , Synagogi regionu Djerba , i wydaną w 1958 r.
pośmiertnie księgę pamiątkową Drogami sztuki żydowskiej' oraz wiele pomniejszych prac i rozpraw.
Dodajmy w tym miejscu, że nad zagadnieniem bożnic w szczególności, a także różnych aspektów
sztuki ludowej pracuje inny członek „Ginzy", a mianowicie inż. D. Dawidowicz . W 1960 r.
ukazała się jego monografia Zburzone synagogi w Polsce, będąca częścią drukującej się obecnie
w języku żydowskim w Buenos Aires wielkiej 3-tomowej pracy o synagogach w Polsce. Muzeum
„Ginzy" posiada również bibliotekę i archiwum.
W ramach Instytutu im. Haima Avshaloma (przy Związkach Zawodowych w Tel-Avivie)
dla badań nad krajową kulturą istnieje mały, doskonale zorganizowany oddział: „Człowiek i jego
praca" (kierownik: dr Sh. Avitzur). Oddział ten zbiera we współpracy z kołami krajoznawczymi
materiał i przeprowadza badania nad tubylczymi palestyńskimi narzędziami pracy, nad starą za
chowaną tradycją w arabskich wsiach, małych osiedlach beduińskich i wśród żydowskich rze
mieślników miejscowego pochodzenia. Od 1958 r. posiada ta placówka muzeum pod nazwą „Czło
wiek i jego trud", które rozpracowało różne działy pracy so i spełnia ważką rolę w kierunku wy
chowania i podkreślania wielkiego znaczenia kultury materialnej dla rozwoju społeczeństwa i jego
historii. Muzeum to rozwija się i czeka na możliwość urządzenia się w ramach typu skansenowskiego.
Jedynym muzeum, które zajmuje się wyłącznie etnografią ogólną i żydowską, jest założone
w 1956 r. Miejskie Muzeum Etnologiczne w Haifie si (dyrektor dr Dov Noy). Działalność tego
Muzeum, jak to zwykle bywa, rozwija się w kilku kierunkach:
1
42
41
44
45
46
41
4S
4Э
„Ginza" urobione jest od czasownika li-gnoz 'ukryć, przechować', oznaczać ma więc miejsce
względnie schron na przechowanie cennych przedmiotów.
M. in. wystawa wycinanek w 1955 г., wystawa rzeźby w drzewie w 1957 r.
Np. „Motywy architektoniczne w lampach chanukowych" i in.
Badania te przeprowadził ze szczególnym uwzględnieniem wszelkich aspektów etnogra
ficznych. Napisał np. wyczerpujący artykuł na temat rozpowszechnionej bardzo na Wschodzie
jako talizman „chamsy" (ręki pięciopalcowej), spotykanej też często w synagogach w formie wiszącej
lampy.
J. Pinkerfeld, Synagogi w Izraelu, Jerozolima 1946, ss. 59, ryc. 75, tabl. 22.
J. Pinkerfeld, Świątynie muzułmańskie w Izraelu (Some Principal Muslem Religious
Buildings in Israel), Jerusalem 1950, ss. 50, ryc. 60 (wyd. w językach: hebrajskim, arabskim
i angielskim).
<> J. Pinkerfeld, Synagogi we Włoszech, Jerozolima 1954, ss. 70, ryc. 80.
J . Pinkerfeld, Un témoignage du passé en voie de disparition. Les synagogues de la region
de Djerba, „Cahiers de Byrsa", t. 7: 1957, s. 127-137, ryc. 25.
48 J. Pinkerfeld, Ścieżkami sztuki żydowskiej, Merchawia 1958, ss. 155, ryc. 170.
9 D. Dawidowicz, Synagogues in Poland and their destruction, Jerusalem 1960, ss. 96
(hebr.) i 7 (ang.), tabl. 30.
Obok rozmaitych narzędzi są prasy do wyciskania wina, oliwy, stare instalacje studzien
i w. in.
si Ethnological Museum and Folklor Archives, 19. Artosoroff St. Haifa.
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4
4 7
4
5 0
�KRONIKA
303
a. Zbiory. W ciągu tych 4 lat zgromadzono około 1300 wyselekcjonowanych przedmiotów.
Składają się na nie głównie: ubiory Żydów Wschodu, przedmioty związane z żydowskimi obrzę
dami świątecznymi i rodzinnymi, a ponadto okazy z dziedziny kultury materialnej Burmy, Indo
nezji, Indian Ameryki oraz przemysłu i sztuki ludowej z Europy Środkowej i Wschodniej.
b. Wystawy. Dotychczas odbyło się ich około 30, w tym 40% na tematy żydowskie, 60% na
o g ó l n e . Obecnie odbywa się wystawa ubioru i zdobnictwa Indian Ekwadoru oraz stalą wystawa
ubiorów ludowych Żydów Jemenu, Buchary i Tunisu.
c. D z i a ł a l n o ś ć wychowawcza. Od 3 lat istnieją przy Muzeum koła młodzieży „Przy
jaciół Muzeum" . Prowadzi je nauczycielka (Aviva Harnea), która dwa razy w tygodniu miewa
odczyty i pogadanki związane przeważnie z tematyką wystaw, ale zakrojone na szerszą skalę i ilu
strowane częstokroć filmami oraz muzyką ludową (płyty patefonowe, magnetofony). Kilkakrotnie
młodzież przygotowywała własne wystawy w malej sali odczytowej (afrykańska, japońska, znaczki
pocztowe na różne tematy), które cieszyły się liczną frekwencją. Odbywają się też referaty dla
dorosłych, związane zazwyczaj z tematyką wystaw.
d. Praca naukowa. Muzeum prowadzi badania terenowe. Rezultatem pierwszych poczynań
w tym kierunku jest materiał zebrany do stroju weselnego Żydów Jemenu, nad którym pracuje
obecnie asystentka Muzeum, Aviva Lancet.
e. Publikacje. Muzeum wydaje katalogi z opracowaniem tematyki wystaw. W tłumaczeniu
i opracowaniu dra Noya wydana została przez UNESCO broszura Muzea i nauczyciele; ponadto
Zbiór bajek ludowych (17) w lekkiej hebrajszczyźnie w cyklu „Szaar". W pierwszych 2 latach dru
kowano miesięczny biuletyn, który na razie z braku funduszów został zawieszony.
f. Biblioteka (kieruje dr Giza Frenklowa) zawiera około 3000 książek i czasopism. Główny
nacisk położony jest na czasopisma naukowe z różnych stron świata; bieżących czasopism posiada
biblioteka ponad 120 w 18 językach.
g. Archiwum folklorystyczne. Część zbiorów archiwalnych, najbardziej się rozwijają
cych, stanowią materiały do bajki ludowej, gromadzone przez sekcję „Yeda-Am".
h. Kontakty z z a g r a n i c ą utrzymywane są przez korespondencje w sprawach naukowych.
Dyrektor Noy jest jednym z 7 członków Międzynarodowego Komitetu dla badań nad bajką lu
d o w ą . W międzynarodowych kongresach etnologicznych ostatnich 4 lat uczestniczyli z ramienia
Muzeum dr Dov Noy i Aviva Lancet.
Najbliższym zadaniem jest stworzenie muzeum pod otwartym niebem. Tereny na ten cel są
już wyznaczone przez zarząd miasta Haify, na Karmelu. Jest nadzieja, że z czasem znajdą się też
fundusze do zrealizowania tego planu.
Muzeum Miejskie w Acre, które mieści się w obszernym budynku starożytnej łaźni tureckiej
(dyrektor dr Z. Goldman), posiada również dział etnograficzny. W 1958 r. urządzono tam w ra
mach jubileuszu dziesięciolecia istnienia państwa wielką wystawę mniejszości narodowych. Wystawa,
zaplanowana na okres trzech miesięcy, otwarta byla przez cały rok, a odwiedziło ją ponad 150 000
osób. Ekspozycją objęto arabskie środowiska (mahometan i chrześcijan) oraz Druzów i Czerkasów. Rekonstruowano sceny z życia, rynki ze straganami, izby mieszkalne, wnętrze namiotu
beduiriskiego uzupełnione manekinami w oryginalnych strojach ludowych. Ponadto był dział
narzędzi gospodarczych i pokaz wykonywania pracy oraz wiele innych działów kultury materialnej.
Materiał ekspozycyjny pochodził częściowo z własnych zbiorów Muzeum, częściowo wypoży
czony był wśród odnośnych grup etnicznych. Niektóre części tej wystawy pozostały w Muzeum
jako wystawa stała.
52
53
54
5 2
Między nimi dwa razy wystawa polskiej książki z kącikiem sztuki ludowej, a ponadto:
Indianie Brazylii; Burma; Wycinanka chińska; Ludowa sztuka jugusłowiańska i w. in.
Młodzież w wieku 9-16 lat, w dwóch grupach.
Jednym z członków tego Komitetu jest prof. Julian Krzyżanowski.
5 3
3 4
�304
KRONIKA
W Beer-Shewie, stolicy Negewu (połud. cześć Izraela), znajduje się małe muzeum poświęco
ne przeważnie kulturze Beduinów (dyr. Cwi Ofer).
W Tiberias nad jeziorem Genezaret istnieje muzeum regionalne, w którym zebrane są prze
ważnie ubiory i narzędzia gospodarskie Arabów i Druzów.
2. Zbiory prywatne
Wśród szeregu zbiorów prywatnych istniejących w Izraelu niektóre uporządkowane są celowo
i odpowiednio utrzymane, dzięki czemu posiadają bardzo pozytywną wartość.
1. Zbiory dra Feuchtwangera w Jerozolimie zawierają przedmioty żydowskiej sztuki ludowej
i rzemiosła artystycznego. Zbiory te, doskonale fachowo uporządkowane, składają się z 2500 przed
miotów pochodzących ze wszystkich krajów żydowskiego zasiedlenia (diaspory). Tworzą one
w mieszkaniu właściciela piękne, rozmieszczone w 3 pokojach muzeum. Dr Feuchtwanger roz
począł gromadzenie zbiorów jeszcze w latach dwudziestych w Europie, a od 1936 r. kontynuował
je w Palestynie. W 1930 r. opublikował w Niemczech prace wraz z kwestionariuszami o pielęgnacji
zabytków, inwentaryzacji i ich katalogowaniu . Poza tym pisał rozmaite przygodne artykuły
z zakresu żydowskiej sztuki ludowej. Jest też doskonałym fachowcem w tej dziedzinie, kieruje
działem żydowskim w Muzeum Becalel, a ponadto jest doradcą naukowym w Muzeum „Midor
1'dor".
Zbiór H. Górnickiego w Haifie jest doskonałym przykładem pozytywnych rezultatów mrów
czej pracy indywidualnej, mającej swe źródło w zamiłowaniu do zbieractwa i umiłowaniu sztuki
ludowej. Od trzydziestu lat zbiera H . Golnicki przedmioty odnoszące się do życia rodzinnego,
obrzędów i uroczystości świątecznych Żydów. Z początku laik, dziś — mimo że samouk — doskonały
znawca tej dziedziny i pierwszorzędny konserwator, poświęcający wolny czas i zaoszczędzony grosz
swemu muzeum. Jest ono uporządkowane systematycznie i rozmieszczone w 3 pokojach prywatne
go mieszkania. Obecnie Golnicki opracowuje obszerny katalog, do którego przewidziane są liczne
ilustracje.
Wymienić należy jeszcze małe zbiory prywatne. W Jerozolimie dr Ticho posiada piękny zbiór
lamp chanukowych , a dr Kirschner przedmioty sztuki ludowej i artystycznej. Piękne zbiory
z dziedziny sztuki, a wśród nich małą grupę cennych przedmiotów sztuki ludowej, posiada też
dr M. Atlas. W Tel-Avivie jest w posiadaniu Gaji Kaduri zbiór wycinanek używanych do przy
strajania okien na Zielone Święta (szawuosłech) . Wycinanki te pochodzą ze spuścizny po skrzętnym
zbieraczu folkloru dr. Józefie Reizesie. Jehuda Nahumlewi (Jemenita) posiada w Cholonie obok
Tel-Avivu piękny i oryginalny zbiór przedmiotów sztuki ludowej oraz rękopisów Żydów jemeń
skich. Aby uprzystępnić je publiczności, zorganizował wystawę pod nazwą „Ginzej Tejman",
(„Skarby Jemenu") w przybudowie domku, który zamieszkuje.
Także w niektórych kibucach znaleźć można małe zbiory z dziedziny sztuki. Wprowadzeniem
w życie twórczości ludowej, podobnie jak w Polsce CPLiA, zajmują się w Izraelu „Maskit" (prze
ważnie wyroby tkackie, koszykarstwo, ceramika itp.) oraz „Wizo" (głównie hafty i wyroby biżuteryjne, w których celują Żydzi jemeńscy). Placówki te przyjmują do zbytu wyroby chałupnicze
i wpływają na wydajność pewnych działów wyrobów ludowych.
W głównych zarysach byłby to przegląd stanu nauk etnologicznych i odnośnych placówek
muzealnych. Mimo najlepszych chęci ukształtowania pełnego obrazu mogłam jednak pewne dro
bne dane przeoczyć. Ponadto nasuwają się rozmaite problemy, które jednak wychodzą już poza
ścisłe ramy tematu i nadają się do osobnych rozważań.
55
56
57
58
Giza Frenklowa (Haifa)
5 5
H . Feuchtwanger, Jiidische Denkmalpflege. Im Auftrage des Landesverbandes Bayrischer
Israelitischer Gemeinden, „Hamburger Israelitisches Familienblatt", Juli 1935.
Pochodzi z Grodna, z zawodu jest skromnym pracownikiem instytucji budowlanej.
Święto „Chanuka" przypada na okres obchodów grudniowych (przesilenia słonecznego).
Święta te zwą „Szawuoth" („święta tygodni") — stąd nazwa wycinanek „szawoosłech".
5 6
5 7
5 8
�305
KRONIKA
Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U E T N O G R A F I I I F O L K L O R U
CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K
ZA R O K 1959
I. P R O B L E M A T Y K A Z A S A D N I C Z A
1
Rok 1959 stanowi w rozwoju Instytutu Etnografii i Folkloru początek nowego okresu. Dzia
łalność całego zespołu pracowników skoncentrowała się nad problematyką historii kultury narodu
czeskiego, czego rezultatem jest przygotowana do wydania Czechosłowacka wiedza o kraju oj
czystym. W pierwszych miesiącach 1959 r. nieomal cały zespół pracował nad podstawowym planem
tego dzieła, który został podjęty szeroko i opracowany bardzo szczegółowo, tak że niejednokrot
nie ułatwiał pracę nad redakcją problematyki zasadniczej. Plan został rozesłany do wszystkich
pracowni VI Sekcji, a poza tym do wszystkich instytucji, stowarzyszeń i pojedynczych osób, któiych
praca jest związana z I E F . Z końcem czerwca 1959 r. sekcja zorganizowała dyskusję, w której
wzięły udział wszystkie pracownie sekcji. Przyczynki do dyskusji zostały nagrane na magnetofon
i rozesłane w pierwszym rzędzie wszystkim uczestnikom dyskusji. Historia kultury ludu czeskiego
obejmuje wszystkie części składowe kultury materialnej i duchowej w opracowaniu, które będzie
zawierać całkowitą literaturę, a luki uzupełni się — dopóki to będzie możliwe — przy pomocy
badań terenowych oraz studiów w muzeach i archiwach .
Oto kilka danych dotyczących Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym.
W latach 1930 — 1931 praskie wydawnictwo „Sfinx" opublikowało obszerną pracę zbiorową
pod nazwą Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym (wyszło 10 tomów), a w 1936 r. został wydany
jako uzupełnienie tom poświęcony czeskiemu i słowackiemu językowi literackiemu. Praca została
dawno wyczerpana, a poza tym rezultaty badań naukowych w ciągu ostatnich 30 lat wymagają
koniecznie nowego opracowania zbiorowego.
Czechosłowackie Towarzystwo Szerzenia Wiedzy Politycznej i Naukowej przy udziale pra
skiego wydawnictwa „Orbis", pod opieką Czechosłowackiej Akademii Nauk, postanowiło przy
gotować pod starym tytułem Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym nową pracę zbiorową,
która zostanie podzielona na 10 tomów po 500—600 stron oraz będzie bogato ilustrowana, uzu
pełniona mapami, wykresami itd. Pierwszy tom ma się ukazać w 1962 г., a ostatni w 1965 r.
•Tom I I I będzie zawierać zbiorowe opracowanie czeskiej i słowackiej etnografii oraz folkloru
(500 stron). Ostateczne sprecyzowanie planu zostało dokonane na konferencji w Smolenicach
(na Słowacji) we wrześniu 1959 i. przy licznym udziale pracowników czeskich i słowackich.
W s t ę p (część I) będzie zawierał w trzech rozdziałach omówienie znaczenia historii czeskiej
i słowackiej etnografii oraz folkloru, zarys etnogenezy Czechów i Słowaków i etnograficzny obraz
Czechosłowacji (z oznaczeniem poszczególnych ugrupowań etnograficznych).
C z ę ś ć II poświęcona ludowej kulturze czeskiej zostanie podzielona w sposób następujący:
A. Historia kultury materialnej: 1. Gospodarka i technika; 2. Pożywienie; 3. Osiedla i budynki;
4. Strój ludowy. B. Historia stosunków społecznych: 1. Cechy charakterystyczne rozwoju sto
sunków społecznych wśród ludu wiejskiego; 2. Cechy charakterystyczne życia rodzin robotniczych
za czasów kapitalizmu. Życie społeczne klasy robotniczej, stowarzyszenia, zrzeszenia, partia;
3. Obecne zmiany stosunków społecznych. C . Historia kultury duchowej: 1. Światopogląd (Rozwój
światopoglądu narodu czeskiego. Racjonalne i irracjonalne części składowe. Religia i jej wpływ
na dzieje kultury duchowej. Ludowe synkretyczne pojęcie chrześcijaństwa. Wierzenia ludowe
i obrzędy. Pozytywne i zabobonne przejawy ludowego lecznictwa. Zaklęcia i zamawiania); 2. L i
teratura ludowa, muzyka i taniec (proza ludowa, przysłowia, porzekadła, przepowiednie, zagadki.
Zabawy dziecięce i wyliczanki. Pieśni ludowe, muzyka i taniec. Teatr ludowy); 3. Ludowe rze
miosło artystyczne.
2
1
W dalszym tekście używam skrótu I E F . Instytut należy do VI Sekcji (historycznej) CzSAN.
Problematykę zasadniczą oznaczam skrótem
HKLCz.
W ramach tego przeglądowego artykułu nie podaję szczegółowych informacji dotyczących
planu dzieła. Zagadnieniu temu będzie poświęcony samodzielny artykuł.
2
Etnografia polska, t. V
20
�306
KRONIKA
C z ę ś ć Ш zostanie poświęcona ludowej kulturze słowackiej, a podział jej będzie zgodny z pla
nem części czeskiej.
C z ę ś ć IV obejmie kulturę ludową mniejszości narodowych: 1. Mniejszości w Czechosłowacji;
2. Czesi i Słowacy za granicą.
C z ę ś ć V omówi miejsce, znaczenie i tradycję czeskiej i słowackiej kultury ludowej w cało
kształcie kultury narodowej i światowej.
C z ę ś ć VI obejmuje wybraną bibliografię.
Z wyżej podanego przeglądu wynika, że obszerne dzieło zbiorowe będzie stanowić dobrą
podbudowę do opracowania zasadniczej syntezy historii kultury narodu czeskiego. W tym miejscu
należy wspomnieć, że zwarta monografia poświęcona etnografii i folklorowi ziem czeskich została
już opracowana, i to w większości przez członków instytutu, dla radzieckiej encyklopedii Narody
świata. Rękopisy i ilustracje zostały posłane do Moskwy w 1958 r.
Te nowe zadania przyczyniły się do konsolidacji' działalności instytutu i pracy zespołowej.
Postępy prac, będące wynikiem planowego działania w dążeniu do realizacji problematyki zasa
dniczej, podajemy poniżej.
Etnografia
1. Osiedla wiejskie i budynki na ziemiach czeskich
Kierownik Dr Emanuel Bałaś i liczny zespół pracowników całego szeregu instytucji. Dr Bałaś
przeprowadził razem z pracownikiem kontraktowym dr V. Klimą wspólne badania w okolicach
Sázavy i Łaby. Nad Sázava (powiat Ledeć nad Sázava) przebadano 57 osiedli, nad Łabą (powiat
Melnik, Doksy, Roudnice nad Łabą) 71 osiedli. Przy poszukiwaniach orientacyjnych przebadano
szereg gmin w powiatach Ceská Lipa i Novy Bor. Szczególną uwagę poświęcił dr Bałaś dawnym
mieszkaniom jaskiniowym, które zostały z punktu widzenia etnograficznego zbadane po raz
pierwszy.
2. Rolnictwo
Zespół: kierownik dr Jaroslav Kramarík, abs. hist. Jaroslav Stika, abs. hist. Frantiśek Vancík.
Dr Kramarík systematycznie uzupełniał materiał m. in. z 5 zachodnioczeskich muzeów do mono
grafii Problemy etnograficzne starego rolnictwa szumowskiego. Główna uwaga została poświęcona
różnicy pomiędzy czeskimi a niemieckimi starymi formami rolnictwa. Rezultatem badań było
ustalenie w kilku wypadkach ścisłych granic określonych zjawisk, co posiada znaczenie i dla przy
szłego atlasu etnograficznego CSRS. Abs. hist. Stika badał wysokogórskie pasterstwo „wołoskie"
w zachodnich obszarach karpackich na szerokim tle porównawczym, wykorzystując literaturę
poświęconą pasterstwu polskiemu i rumuńskiemu oraz Słowian Bałkańskich. Abs. hist. Vancík
zbierał materiał do monografii o corocznych cyklach kalendarzowych ludowych zwyczajów rol
niczych i przesądów. Rezultaty studiów uzupełnił badaniami nad Wełtawą (na rozległym terenie
budowli wodnych) i w południowo-zachodnich Czechach (na Klatovsku).
3. Wyroby ludowe
Zespół: kierownik kand. nauk dr Vladimir Scheufler, dr Hana Hynková, kand. nauk dr Jitka
Stañková, abs. hist. Vlasta Svobodová, dr Vera Trkovská. Kand. nauk dr Scheufler poświęcił się
przede wszystkim pracom przygotowawczym do monografii o czeskiej ceramice ludowej i malo
widłach na szkle. Została przeprowadzona dokumentacja fotograficzna i katalogizacja w 41 muzeach
w poszczególnych okręgach Czech, badania informacyjne w 15 archiwach i kilku istniejących jeszcze
pracowniach ceramicznych. Badania przyniosły wyjaśnienia charakteru ceramiki ludowej wschod
nich i północno-wschodnich Czech. Dr Hynková zajęła się pracą nad strojem ludowym i z zespołem
�KRONIKA
307
specjalistów opracowała tematy planowanych prac w Czechach, na Morawach i na Słowacji. Do
konała badań w 20 gminach w Górach Orfickich (północno-wschodnie Czechy) i uzupełniła stu
diami w 5 muzeach tego okręgu. Kand. nauk dr Stañková obroniła pracę kandydacką Tkaniny
ludowe i tkactwo na Źdarsku w latach 1880—1914. Uzupełniła materiał terenowy i przestudiowała
zbiory w 16 muzeach w południowo-wschodnich Czechach i na Wyżynie Czesko-Morawskiej.
Poświęciła w równym stopniu uwagę tak tkaninom ludowym, jak i ostatnim fragmentom sztuki
ludowej: przedmiotom z drzewa, obrazkom na szkle, kształtom masek karnawałowych, wyci
nankom itd. Abs. hist. Svobodová zajmowała się badaniami terenowymi stroju ludowego w za
chodnich Morawach i opracowała inteiesujący rrateriał archiwalny, a także ikonograficzny, który
pomoże objaśnić cechy charakterystyczne stroju ludowego w zachodnich Morawach w przeszłości.
Dr Trkovská zestawiła bibliografię do średniowiecznych miniatur i ilustrowanych rękopisów
(200 pozycji).
4. L u d o w a kultura materialna na obszarach g ó r n i c z y c h i p r z e m y s ł o w y c h
Zespół: kierownik dr Olga Skalníková, kand. nauk dr Kareł Fojtik, abs. hist. Jarmila Stastná»
Dr Skalníková odbyła studia przygotowawcze w Belgii, zapoznając się z zachodnioeuropejską
literaturą o klasie robotniczej, szczególnie dotyczącą górnictwa i górników. Do monografii o stroju
górniczym w czasie feudalizmu zebrała bardzo ważny materiał ilustracyjny z map górniczych
w archiwach w Kutnej Horze w Czechach i w Banskej Stiavnicy na Słowacji. Badania terenowe
skoncentrowała na obszarach górniczych w Czechach (Mostecko, Svatoñovicko), przestudiowała
materiały z życia robotników w 14 muzeach w Czechach (wsch. i płn.) i na Słowacji oraz w kilku
archiwach. Kand. nauk dr Fojtik (oddział w Brnie) dokonał badań w gottwaldowskim okręgu
przemysłowym (Morawy) i poświęcił się studiom nad stosunkami społecznymi i rodzinnymi oraz
nad typowymi cechami codziennego życia rodzinnego. Zwrócił przede wszystkim uwagę na dokładne
studia źródeł z X V I i XVII w. Poprzez studia w centralnych i powiatowych archiwach zebrał
duży material, który będzie podstawą monografii o czeskim społeczeństwie i rodzinie w X V I
i XVII w. Abs. hist. Stastná przygotowuje dwa rozdziały: Etnografia klasy robotniczej i Poży
wienie. W 1959 r. studiowała głównie życie robotników tekstylnych zachodnich i północnowschodnich Czech. Poprzez badania terenowe i studia w muzeach uzyskała cenne dane dotyczące
rozwoju przemysłu fabrycznego i sposobu życia robotników. Do rozdziału Pożywienie wykorzy
stała regionalną literaturę etnograficzną i beletrystyczną z zakresu, w jakim dokonywała badań
związanych z życiem klasy robotniczej.
5. Czeska m n i e j s z o ś ć za g r a n i c ą
Dr Iva Heroldová uzupełniła bibliografię publikacji o czeskich mniejszościach za granicą
i w związku z rozbudową tej pracy nawiązała kontakt z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym.
Chodzi tu także o pozyskanie współpracowników z kręgu reemigrantów, o gromadzenie pisanych
dokumentów z krajów, z których odczuwa się brak relacji (z Ameryki Południowej, Kanady,
Teksasu itd.). Dr Heroldová przeprowadziła w 7 wsiach na Horsovotynsku w płd. Czechach ba
dania terenowe o sposobie życia i o stosunkach kulturalnych Czechów, którzy w 1947 r. powrócili
do ojczyzny z radzieckiej części Wołynia. Są to prace przygotowawcze do monografii o Horsovotynsku.
Folklor
1. P i e ś ń ludowa i muzyka
Obszar południowoczeski jest ważny dla studiów nad czeską pieśnią ludową, ponieważ za
chowały się tam najstarsze cechy. Z inicjatywy dyrektora został stworzony w instytucie zespół,
który przygotowuje zbiorowe wydanie pieśni południowoczeskich.
�308
KRONIKA
Wytyczano granice zakresu badań, rozwinięto współpracę z rozgłośnią w związku ze zbiera
niem materiałów oraz ukończono spis południowoczeskich śpiewników, materiałów rękopiśmien
nych i innych źródeł do zbioru pieśni południowoczeskich. Przeprowadzono badania terenowe
na niektórych obszarach nadwełtawskich na odcinku południowoczeskim.
Zespół: dyrektor I E F prof. Jifí Horák, kand. nauk dr Vladimir Karbusicky, kand. nauk
dr Hannah Laudová, kand. nauk dr Jaroslav Marki, st. asystent Bohumir Nuśl i niektórzy praco
wnicy kontraktowi, zwłaszcza dr Lubomir Soukup, kierownik czechosłow. radiostacji w Czes.
Budejovicach i inni.
Kand. nauk dr Karbusicky obronił pracę kandydacką Pieśń robotnicza w kulturze narodowej.
Razem z dr V. Piętką zbierał materiał do zbiorowego wydania pieśni, które stały się ludowymi.
Rozpisano, a w większej części i zmikrofilmowano 500 rękopiśmiennych śpiewników. Prócz tego
rozpoczął spisywanie ludowych i półludowych pieśni oraz przeróbek pieśni światowych w drukach
jarmarcznych, przygotował studium o teorii pieśni ludowej i zmienionej na ludową. Ukończył
niektóre rozdziały pracy Pieśń robotnicza w kulturze narodowej. Kand. nauk dr Marki ukończył
pracę o rozwoju historycznym czeskich pieśni ludowych, w której krytycznie analizuje różną wartość
zasadniczych zbiorów. Obszerne wydanie jest przygotowane do druku i stanie się ważnym źródłem
do właściwych rozdziałów HKLCz. Starszy asystent Nuśl katalogował melodie pieśni ludowej,
sklasyfikował 2000 pieśni według wstępów melodycznych i zajmował się fotograficznym drukiem
pieśni. Dr Karol Vetterl (oddział w Brnie) założył katalog melodii Morawskiej Wołoszczyzny
(Valassko — ogółem 1200 melodii). Przeprowadził analizę akcji kwestionariuszowej o muzykalności
na Morawskiej Wołoszczyźnie (500 pytań) i zaczął przygotowywać bibliografię instrumentalnej
pieśni ludowej i ludowych muzykantów. Abs. hist. Olga Hrabalová (oddział w Brnie) zbierała lu
dowe pieśni żniwne we wschodniej i zachodniej Słowacji, w północnej Morawskiej Wołoszczyźnie
i w południowo-wschodnich Morawach. Badania terenowe uzupełniła studiami w kilku archi
wach.
2. Taniec ludowy
Kand. nauk dr Laudová obroniła pracę kandydacką Ludowe uroczystości taneczne i zabawy
od czasów odrodzenia narodowego i zapoczątkowała wstępne prace nad katalogowaniem czeskich
tańców ludowych. Asystent techniczny Zdenka Jelínková (oddział w Brnie) przeprowadziła
w 7 gminach w zachodnich Morawach badania tańców ludowych. Uzupełniła wykaz tzw. kręcących
się tańców na Śląsku i w Polsce. Badania terenowe zostały pogłębione studiami w bibliotekach
i w centralnych archiwach. Abs. hist. J. Gelnar kontynuował systematyczne badania muzyki
ludowej w okręgach śląskim i walaskim ze szczególnym zwróceniem uwagi na tańce ludowe.
3. Proza ludowa
Dyrektor Instytutu, prof. Jifí Horák, przygotował pełny wykaz czeskich ballad ludowych,
który winien stać się podstawą do opracowania danego tematu w HKLCz i Czechosłowackiej wiedzy
o kraju ojczystym. Do tej pory opracowano prawie wszystkie teksty z drukowanych zbiorów i zna
czną część materiału przechowywanego w Archiwum I E F . Uczestniczył on zwłaszcza w pracach
nad systematycznym spisem i analizą południowoczeskich ballad. Z pracami tymi pozostaje w ści
słym związku krytyczne wydanie zbioru czeskich pieśni ludowych K . J. Erbena. Wydanie oparte
na badaniu wszystkich drukowanych zbiorów zbliża się ku końcowi. Oprócz tego zbierał on ma
teriał do monogram o rozwoju badań historycznych nad czeskimi opowieściami ludowymi.
Dr J. Jech przygotował do druku I I tom zbioru czeskich opowiadań ludowych J. S. Kubina,
a poprzez badania nad prozą ludową w Kłodzku uzyskał materiały do części HKLCz poświęconej
czeskim mniejszościom za granicą. Dr D. Klímová pracowała nad monografią poświęconą ludowym
�KRONIKA
309
podaniom w Javomiku (w południowo-wschodnich Morawach) i w tym celu uzupełniła materiał
badaniami terenowymi i studiami archiwalnymi na tym terenie. Kand. nauk dr Oldfich Sirovátka
(oddział w Brnie) zbierał materiał do wykazu zbiorów i materiałów dotyczących ludowych utworów
prozaicznych na Morawach i zanotował blisko 1700 spisów opowiadań. Obok tego przeprowadził
badania terenowe na Morawskiej Wołoszczyźnie. Pracownik specjalny, Josef Spilka, zebrał w latach
ubiegłych około 40 000 przysłów, około 30 000 ludowych powiedzonek i mnóstwo przypowieści
i zagadek. W ubiegłym roku podzielił materiał według treści i uzupełnił bibliografię czeskich i sło
wackich zbiorów przysłów ludowych. Przygotował do druku drugie wydanie dzieła Jaroslava
Zaorálka, Przysłowia ludowe, które ukażą się nakładem CzSAN. Dr V. Trkovská od dłuższego
czasu ekscerpuje odpowiednią literaturę i przygotowuje spis czeskich przypowieści ludowych.
Dotąd zebrała 4000 pozycji.
Wyżej wymienione prace dotyczące różnych odcinków HKLCz dowodzą, że wszyscy pra
cownicy skoncentrowali się nad dziełem zbiorowym, z którym są ściśle powiązane zadania dru
goplanowe.
II. Z A D A N I A D R U G O P L A N O W E
Niektórzy pracownicy uzupełniali swój plan przy zastosowaniu dawniejszych tematów, których
opracowanie było zaawansowane i należało je jedynie dokończyć; inni znowu zajęci byli pracami
redakcyjnymi itp.
1. Prace redakcyjne
Dr Bałaś jako właściwy redaktor zajmował się wydawaniem czasopisma „Ćeskoslovenska
etnografie". Dr Kramafik był wyznaczony do współpracy z Instytutem Encyklopedii CzSAN.
Dokonał przeglądu haseł z zakresu etnografii, folkloru i dziedzin pokrewnych dla podręcznej en
cyklopedii, którą wyda CzSAN. Dr Skalníková, jako naczelny redaktor, redagowała czasopismo
„Ćesky lid".
2. Opracowania z r ó ż n y c h d z i a ł ó w kultury C z e c h o s ł o w a c j i i i n .
Abs. hist. Vancík opracował materiał stosując badanie we wsiach spółdzielczych na pograniczu.
Kand. nauk dr Scheufler przygotował dla Rozpraw CzSAN monografię o żegludze na rzekach południowoczeskich. Kand. nauk dr Stañková przeprowadziła badania terenowe na temat tkanin ludo
wych na Horehroniu (Słowacja) w celu uzupełnienia materiału do monografii tego obszaru, którą
przygotowuje Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk. Dr Heroldová zapoczątkowała
prace bibliograficzne do monografii o czeskim pożywieniu ludowym. Dr Karbusicky działał jako
sekretarz Towarzystwa Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN. Dzięki wnikliwym badaniom
w kilku okręgach przemysłowych uzyskał cenny materiał folklorystyczny. Kand. nauk dr Marki
opracował krytycznie zapiski pieśni ludowych z archiwum Czechosłowackiej Radiostacji w Ćes.
Budejovicach, podjął badania terenowe w południowych Czechach i doskonale prześledził dzia
łalność południowoczeskich ludowych zespołów pieśni i tańca. St. asystent Nuśl zbierał materiały
o kapelach górniczych w niektórych okręgach przemysłowych i zestawił bibliografię artykułów
o ludowej muzyce w południowych Czechach. Dr Jech ukończył antologię czeskich bajek, która
wyjdzie drukiem w niemieckim przekładzie. Dr Klímová przeprowadziła wnikliwe badania
w Pelhfimovsku (w Czechach) współpracując z pracownikami Słowackiej Akademii Nauk
w Debreczynie (Węgry). Kand. nauk dr Sirovátka wydał książkową antologię Bajki z Moraw.
Specjalista Spilka ukończył obszerną monografię o wybitnej gawędziarce ludowej Karolinie
Stikovej. Dr Hynková kończy monografię porównawczą o czeskich opisach podróży do Bułgarii,
szczególnie w X V I — X V I I I wieku.
�310
KRONIKA.
3. Sekcje etnografii
ogólnej
Oprócz sekcji poświęconej etnografii i folklorowi czechosłowackiemu i słowiańskiemu tworzy
I E F sekcję etnografii powszechnej, która posiada wielkie znaczenie zwłaszcza dla teorii i metodyki.
Chwilowo pracuje w tej sekcji pracownik specjalny Ćestmir Loukotka, który jako amerykanista
zyskał uznanie na forum światowym. W 1958 r. działał na uniwersytecie w Rio de Janeiro, a po po
wrocie do kraju przygotował do druku materiał uzyskany w czasie badań terenowych i studiów
w muzeach. Nadto opracował i wykonał wielką mapę etnograficzną Brazylii (dla uniwersytetu
w Rio de Janeiro) oraz dokonał wyboru przy uporządkowaniu rękopisów zmarłego podróżnika
H . V. Fricla, przeznaczonych do publikacji. Przygotował również objaśnienia do wystawy „Jak
doszli Czesi i Słowacy do poznania Ameryki Łacińskiej", którą Ministerstwo Szkolnictwa i Kul
tury CSRS organizuje w Ameryce Południowej. Wygłaszał także liczne wykłady ze swojej dziedziny,
a na zaproszenie UNESCO pracował w Paryżu w Musee de 1'Homme.
Abs. hist. Ladislav Holy, młody pracownik w dziedzinie afrykanistyki, przygotował mono
grafię o systemie społecznym plemion wschodnioafrykańskich, ogłosił kilka artykułów, referatów
i recenzji ze swojej dziedziny i przygotował się do podróży naukowej do Sudanu.
III. DZIAŁALNOŚĆ P U B L I C Y S T Y C Z N A
Członkowie Instytutu opublikowali w ubiegłym roku w sumie 61 pozycji (rozpraw, studiów)
i 137 recenzji, referatów i sprawozdań. Z tego na dział etnografii przypada 25 rozpraw i 94 recenzje,
referaty i sprawozdania, a na dział folkloru 36 rozpraw i 43 recenzje, referaty i sprawozdania.
1. Publikacje k s i ą ż k o w e
Prof. J. Horák wydał kilka rozpraw, między innymi artykuł Feudal survivals in Slovak popular
balladry (Księga zbiorowa Histórica, tom I I , wyd. przez CzSAN).
Dr J. Jech opublikował zebrane w terenie Ludowe opowiadania z Kladska (ss. 537), dołączył
do nich wstępne studium krytyczne oraz opatrzył je uwagami. Praca ta (antologia) jest obecnie
tłumaczona na niemiecki (Tschechische Volksmárcheñ). Kand. nauk dr O. Sirovátka wydał Bajki
z Moraw (ss. 266). Poza dokonaniem wyboru napisał wstęp i uwagi od wydawcy. Nadto J. Spilka
opracował wybór bajek ludowych z Ukrainy Zakarpackiej (3 wyd.).
W jesieni 1959 r. wyszła nakładem CzSAN obszerna księga zbiorowa, Kladensko. Życie i kultura
ludu w okręgu przemysłowym (ss. 591), z licznymi tablicami i wkładkami ilustracyjnymi. Zespół
pracowników Instytutu zebrał tu wyniki kilkuletnich badań. Jest to pierwsze fachowe dzieło na
ukowe poświęcone kulturze górniczego ludu od strony etnograficznej i folklorystycznej na rozległym
i wysoko uprzemysłowionym obszarze. Obcy fachowcy wyrażali się z pełnym uznaniem o pracy
zespołu.
Syntetyczną monografię o życiu kladenckich górników z końca XDÍ i z początku X X wieku
opracowała dr O. Skalniková. Podany tam dojrzały wybór krytyczny opracowań był niezbędny,
żeby badania terenowe umiejętnie połączyć z liczną, wszechstronną literaturą, aby monografia
pozostała w ramach etnograficznych, a podała przykładowo obraz życia i kultury materialnej w da
nym regionie. Jest to pierwsze opracowanie tego rodzaju w naszej literaturze etnograficznej.
Ważny rozdział Opowiadania ludowe w Kladensku opracował dr J. Jech. Monografię swoją
oparł na nowych metodach badawczych, które podkreślają znaczenie gawędziarzy. Praca ta podaje
charakterystyki nosicieli twórczości ludowej, oparte na psychologii, szczegółowo analizuje środo
wisko, z którego pochodzi opowiadanie, dołącza analizę rzeczową, materiałową i estetyczną opo
wiadań, śledzi stosunek folkloru robotniczego reprezentowanego przez pracę do folkloru trady
cyjnego, stwierdza obszerność materiałów (materiały miejscowe, krajowe, międzynarodowe), spe
cyfikę kladeńskich opowiadań, fantastyczny i rodzajowy skład i rozprzestrzenienie repertuaru
�KRONIKA
311
fcladeńskiego, charakteryzuje kulturę ludową itd. Jest to pierwsze w tym ujęciu obszerne studium
0 czeskiej prozie ludowej.
J. Spilka opracował monograficznie Górniczy humor na Kladensku. Ten najbardziej indywi
dualny rodzaj ludowego opowiadania na danym obszarze popart typowymi cechami życia gór
niczego. Ograniczywszy rodzaj i jego charakterystyczne cechy podzieli! autor opowieści według
treści na pięć działów: Życie „na dole", Życie rodzinne, Życie na wsi. Wojsko, wojna, okupacja.
Wesoły kladeński górnik — Frantisek Varhulik. Analizę budowy humorystycznych opowieści
górniczych uzupełniają fachowe objaśnienia form czasownikowych, zasobu słów, wyrazy z zakresu
języka górniczego, obserwacje wyrazów ekspresywnych i przysłów, a ogólnie podana jest cha
rakterystyczna fonetyka górniczych anegdot i humoresek.
Uzupełnieniem do monografii Jecha i Spilki jest antologia, do której Spilka zaliczył 112 pozycji.
Kand. nauk dr V. Karbusicky opracował monografię Robotnicza pieśń w Kladensku. Zawiera
ona w 10 rozdziałach przegląd materiałów źródłowych i zasadniczych rodzajów pieśni w środowisku
górniczym: od pieśni religijnych do pieśni robotniczych typu folklorystycznego i pieśni socjali
stycznych, których rozwój śledził od pierwszej wojny światowej. Ponadto autor objaśnił wpływ
pieśni na uświadomienie klasowe i ich znaczenie w ludowym kolektywie. Końcowe rozdziały ana
lizują formalną i konstrukcyjną stronę pieśni na ziemi kladeńskiej, dają objaśnienia dotyczące
metody opracowań i zawierają antologię sięgającą 94 pozycji. Dołączone drobne uwagi zawierają
ważny, wnikliwy materiał porównawczy, który tworzy podstawę do dalszej pracy w tym kie
runku.
Rozwój górniczych kapel w okolicach Kladna opracował B. Nuśl na podstawie historycznych
danych i szczegółowych materiałów o ich działalności. Monografia objaśnia skład kapel, obsadę
instrumentów, repertuar, stosunek kapel do życia górniczego, wpływ wojskowych orkiestr, sta
nowiska muzykantów, ich sposób życia, wykształcenie i wpływ kapel. W ten sposób praca Nuśla,
która powstała z dokładnych studiów źródeł, zawiera krytycznie opracowany rozległy materiał.
L . Janacková opracowała rozdział o ludowej tradycji i artystycznej twórczości w dziedzinie
pieśni ludowej, dołączyła wybór i alfabetyczny spis początków pieśni oraz wykaz śpiewaków.
Uważamy za wielkie osiągnięcie fakt, że udało się włączyć do planu wydawniczego wydaw
nictw CzSAN jeszcze dwie ważne, obszerne publikacje: 1. Kand. nauk dr K . Fojtíka i kand. nauk
dr O. Sirovátki, Rosicko-Oslavensko (ta etnograflczno-folklorystyczna monografia dotyczy gór
niczej części Moraw); 2. Dr K . Vetterla, Ludowe pieśni wolosko-kiobuckie.
IV. PRACA ORGANIZACYJNA I POPULARYZACYJNA
W zależności od doświadczenia i działalności publicystycznej poważna część pracowników
poświęciła się pracy organizacyjnej w Instytucie. Dyrektor prof, dr J. Horák zajmował się pracami
administracyjnymi i organizacyjnymi, sporządził roczne plany i sprawozdania, a przede wszystkim
organizował zespoły badawcze.
Zastępca dyrektora, dr E . Bałaś, brał udział we wszystkich pracach związanych z prowadze
niem Instytutu, a sam kierował zagadnieniami mającymi charakter prawny i finansowy. Wielu
uczestników brało udział w prawnej i naukowej komisji, działały zespoły robocze, którym zostały
przydzielone poszczególne odcinki pracy, jak referaty, agendy prawne itd.
Archiwista, Anna Janousková, przeprowadziła inwentaryzację 4000 negatywów, 300 rysunków
1 sporządziła miejscowy i rzeczowy katalog 1500 fotografii.
Działalność ideologiczną i badawczą dobrze uzupełnia wykładami i poradami nowo założone
Towarzystwo Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN.
Doskonale na rozwój Instytutu wpływała wielostronna współpraca z innymi zakładami i in
stytucjami, przede wszystkim z Ministerstwem Szkolnictwa i Kultury CSRS, z uniwersytetami,
szczególnie Czechosłowacką Akademią Nauk Rolniczych, z licznymi instytutami Akademii, z To
warzystwem Czechosłowackich Etnografów, z Czechosłowackim Towarzystwem Etnograficznym,
�KRONIKA
312
z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym, z muzeami, z Czechosłowackim Radiem i z bardzo
licznymi zakładami okręgowymi oraz towarzystwami na terenach Czech i Słowacji. Członkowie
Instytutu pogłębili łączność z praktyką. Rozwijali ożywioną działalność wykładową na terenach
Czech, pracowali w radio, w różnych komisjach, pomagali przy organizacji muzeów i wystaw,
uczestniczyli jako doradcy w różnych towarzystwach i kołach, w okręgowych domach kultury,
w zespołach tanecznych i chórach itd.
Kierownictwo Instytutu z zadowoleniem podkreśla sukcesy, ale jest świadome licznych nie
dociągnięć w swojej działalności i w swoich osiągnięciach. Rozwój Instytutu świadczy właśnie
o tym, że pracownicy coraz bardziej instensywnie koncentrują swą uwagę na zadaniach ściśle okre
ślonych, pogłębiają swoją fachową wiedzę, znajomość przedmiotu i języka i zmierzają do coraz
bardziej rozleg ych prac, z których wyłoni się ostateczne opracowanie HKLCz i Czechosłowackiej
wiedzy o kraju ojczystym.
l
Jifí Horák (Praha)
P R A C E Z Z A K R E S U HODOWLI BYDŁA I PASTERSTWA
W POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ E U R O P I E
Wydawnictwo Węgierskiej Akademii Nauk wkrótce opublikuje zbiorową pracę o hodowli
i pasterstwie w basenie środkowego Dunaju, w Karpatach i na Bałkanach. Na całość pracy złożyły się
artykuły badaczy bułgarskich, czechosłowackich, jugosłowiańskich, polskich, rumuńskich, ukraiń
skich i węgierskich. Zbiorowe dzieło obejmuje studia nad wieloma formami hodowli bydła na
odmiennych geograficznie i etnicznie terenach, począwszy od ekspansywnego pasterstwa puszty
węgierskiej do halnej i w ogóle sezonowej gospodarki Karpat i koczownictwa na Półwyspie Bałkań
skim.
Prace węgierskie, znajdujące się oczywiście w liczebnej przewadze, dają przegląd różnych form
hodowli bydła i pasterstwa na Węgrzech w historyczno-regionalnym ujęciu. S. Bokónyi na pod
stawie znanego dotychczas wykopaliskowego materiału kostnego przygotował zooarcheologiczne
studium o gatunkach i rasach bydła domowego na Węgrzech w okresie średniowiecza. Marta
Belényesy, kierowniczka zespołu gromadzącego wczesnośredniowieczny materiał do kultury ma
terialnej, w artykule o hodowli bydła w X I V w. na Węgrzech dała nam interesujący przekrój tej
gałęzi gospodarki, do której scharakteryzowania wykorzystała wszystkie poznane źródła archiwalne
badanego okresu.
Wśród prac dotyczących poszczególnych regionów Węgier w pierwszym rzędzie wymienić
należy pracę I . Balogh, omawiającą pasterstwo nizinne w okolicach Debreczyna. Autor zapoznaje
nas w swoim studium z podstawowymi formami pasterstwa stepowego, a zwłaszcza bazującego
na węgierskich pusztach, obejmujących ponad sto tysięcy morgów (jochów) w krainie Hotobagy.
Znajdowano tam podstawowe formy pasterstwa w ogóle charakterystyczne dla ekstensywnej ho
dowli bydła na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Dla tegoż obszaru A. Beres opracował częściowo
zagadnienie dotyczące naczyń pasterskich i sposobów pędzenia bydła. Te wytwory kulturowe
zostały zakwalifikowane jako najbardziej reprezentatywne dla omawianego rodzaju pasterstwa,
świadczące o jego charakterze stepowym (np. pędzenie bydła przy pomocy konnych pastuchów,
lasso, baty o krótkich rączkach).
G. Varga rozpatruje w zwartym studium podstawowe formy hodowli bydła spotykane na
bagnistych jeszcze do niedawna terenach południowo-wschodnich Węgier. Z. Bene charaktery
zuje w swojej pracy hodowlę owiec na obszarach pagórkowatych północno-wschodnich Węgier,
�KRONIKA
313
która co najmniej w terminologii wykazuje powiązanie z pasterstwem karpackim. Inny autor, L . Timaffy, opisuje hodowlę owiec, jaka występuje na obszarach zachodnich Węgier. Pasterze w korycie
Dunaju wraz z owcami przeprawiają się w bród z wyspy, wędrując wiele razy w ciągu jednego
sezonu. (Artykuł zaopatrzony jest w bardzo piękne ilustracje.) Badacz z tymi sposobami i formami
życia pasterzy zapoznał się jeszcze w okresie międzywojennym. O stosowaniu podobnych form
pasterskiego życia w południowym korycie Dunaju pomiędzy X V I I a X I X w. pisze B. Andrásfalvy.
W przygotowanym tomie znajdują się również trzy prace węgierskich autorów, opisujących
życie pasterskie na podstawie materiału z Siedmiogrodu. Rozpatrywane przez nich zagadnienia
należą już do zakresu studiów bałkańsko-karpackich. Piękną serię tego rodzaju artykułów otwiera
studium V. Marinova o hodowli owiec u Karakaczan, prowadzących do dziś nomadyczny tryb
życia.
V. Novak w plastyczny sposób zobrazował formy hodowli bydła stosowane w słoweńskich
Alpach. Autor daje przegląd tych form w rozwoju historycznym, zajmuje się także stosunkiem
pasterstwa słoweńskiego do szwajcarskiego, włoskiego, a nawet śródziemnomorskiego. Cytowane
materiały posiadają duże znaczenie dla badaczy pasterstwa w Karpatach, gdyż otwierają nowe
perspektywy na to frapujące zagadnienie. Praca I. Vladu(iu zapoznaje nas w sposób realny z halową
gospodarką hodowlaną oraz sezonowym wypasem w górach Siedmiogrodu Karpat Południowych.
Te dwa sposoby stanowią na tym obszarze przejście od koczowniczych form nomadów bałkań
skich do szałaśnictwa pasterskiego w Karpatach. L . Fóldes, opisując zespołowe pasterstwo Szeklerów (etniczna grupa węgierska zamieszkała w Siedmiogrodzie), porusza zagadnienie stosunków
gospodarczych i prawnych oraz rozdziału produktów pasterskich. Podobnie niektórymi zaga
dnieniami pasterskimi środkowej części niecki siedmiogrodzkiej zajmuje się L . K . Kovács, opisując
przede wszystkim przeróbkę mleka i rozdział tych przetworów. Ceniony ten badacz daje konkretną
i wnikliwą analizę materiałów w sposób dotychczas nie podawany w fachowej literaturze. Jest
jeszcze jedno godne podkreślenia. Opisywane przez Kovácsa tereny zamieszkuje ludność mieszana
węgiersko-rumuńska, w związku z czym autor podaje terminologię używaną w obydwu językach,
dając przez to możliwości porównania i wyprowadzenia wniosków ogólnych. Inny badacz kultury
pasterskiej, B. Gunda, analizuje liczne powiązania, jakie w perspektywie historycznej zachodzą
w Siedmiogrodzie pomiędzy formami osadnictwa a gospodarką hodowlaną. I. Simonenko, opisując
halną gospodarkę pasterską, uprawianą przez ludność ukraińską w lasach karpackich, wypełnił
lukę, jaka do niedawna istniała w tym zakresie.
B. Kopczyńska-Jaworska podała bardzo obiektywną charakterystykę pasterstwa zarówno
dla całego obszaru, jak też poszczególnych regionów Karpat Polskich.
Jak wiadomo, zachodnim obszarem pasterstwa karpackiego jest Wołoszczyzna Morawska.
Na tym terenie znane są obecnie całkiem nowoczesne formy hodowli. Dla badacza kultury Karpat
i ten odcinek jest równie ważny, jak i poprzednie. Do poznania tego właśnie terenu przyczynia się
L . Kunz swoją cenną pracą o chłopskiej hodowli i wypasaniu bydła w XVIII w. na obszarach
średnich Moraw.
Wreszcie należy wymienić zapowiedzianą, a ze wszech miar interesującą pracę K . Dobro
wolskiego o typach wędrówek pasterzy w Karpatach Polskich, ujętych w perspektywie historycznej
od form koczownictwa, poprzez wędrowne, sezonowe pasterstwo, do współczesnego pasterstwa
osiadłego. Wielką zasługą autora jest syntetyczne ujęcie tego ważnego problemu dla badań kar
packich.
W ramach tego krótkiego ujęcia jest rzeczą niemożliwą podanie szczegółowego omówienia
poszczególnych prac, ich tematyki i wyników. Ale już samo wyliczenie rozpraw daje zaintereso
wanym badaczom pewien pogląd na charakter pasterstwa większości opisywanych obszarów. Na
leży jednakże podkreślić, że w omawianym dziele wszyscy autorzy potraktowali hodowlę i pas
terstwo głównie jako system gospodarczy. Dlatego też pewne zagadnienia kultury pasterskiej,
jak np. folklor, sztuka plastyczna, zostały potraktowane marginesowo. Jednakże zapowiedziana
�314
KRONIKA
praca zapoznaje nas z formami życia wielu ludów Europy, które wielostronnie naświetlone po
wiązały się poprzez podziały państwowe i etniczne w wielobarwną jedność.
Ponieważ celem wydawnictwa jest m. in. przysłużenie się międzynarodowej współpracy na
ukowej, przeto powyższa publikacja będzie wydana w jednym z języków kongresowych, w tym
wypadku po niemiecku. Wielką też wagę położono na możliwie pełne podanie ludowej termino
logii. Chciano przez to nie tylko zgodnie z metodą „Wort und Sache" lepiej naświetlić podjęte za
danie, ale przede wszystkim mniemano, że terminologia na tak zmieszanym ludnościowo obszarze,
jakim jest południowo-wschodnia Europa, posiada dla badacza międzyetnicznych stosunków
szczególnie ważne znaczenie.
W skład przygotowywanej pracy, poza omówionymi artykułami, wejdzie także bogaty ma
teriał ilustracyjny. Wydaniem tego zbiorowego dzieła, jak już wspomniano, chlubnie zapisała się
Węgierska Akademia Nauk, a prace redakcyjne przypadły w udziale László Foldesowi przy współ
pracy Marty Belényesy i Béla Gunda.
László Fóldes (Budapest)
POWOJENNA DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W R U M U N I I
Z E SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM BADAŃ ŻYCIA PASTERSKIEGO i
Powojenna działalność etnograficzna została zorganizowana w czterech centrach: Bukareszt,
Cluj, Jassy, Sibiu. Przy czym badacze kultury ludowej z innych części Ludowej Republiki Ru
muńskiej pracują w powiązaniu z jednym z tych czterech głównych ośrodków etnograficznych.
Bukareszt. Działalność naukowo-badawczą w Bukareszcie skupia się w dwóch jednostkach
akademickich i w dwu muzeach specjalnych, a mianowicie: w Sekcji Sztuki Ludowej przy Insty
tucie Historii Sztuki Akademii R P R (Academia Republicei Populare Romina, Institutul de istoria
artei, Sec(ia de arta populará), prowadzonej przez dr Florea Bobu Florescu, oraz w Sekcji Etno
grafii przy Instytucie Archeologii Akademi RPR (Akademia RPR, Institutul de archeologi, Sectia de
etnografie), kierowanej przez prof, dr Romulus Vuia; następnie w Muzeum Sztuki Ludowej RPR
(Muzeul de arta populará al RPR), pod dyrekcją dr Tancred Banateanu, i w Muzeum Wsi (Muzeul
satului 7), którego kieiownikiem jest dr Gheorghe Focsa.
Jassy. W tym centrum uniwersyteckim i akademickim Mołdawii działalność etnograficzna
rozwija się w ramach Muzeum Etnograficznego Mołdawii (Muzeul etnografie al Moldavei), prowa
dzonego przez mgr. Gheorghe Bodor. Ta placówka ma w tej chwili najbardziej naukowo opra
cowaną w Rumunii ekspozycję muzealną.
Sibiu. Jak wiadomo, miasto Sibiu posiada godną uwagi tradycję badań i działalności po
pularyzatorskiej z zakresu etnografii i folkloru. Pracuje tutaj Sekcja Sztuki Ludowej przy Muzeum
Brukenthal (Muzeul Brukenthal, Sec{ia de arta populará), prowadzona przez dr Cornel Irimie.
Cluj. W głównym mieście Transylwanii, którym jest Cluj, rozwijane są różnorodne formy
działalności etnograficznej. Przede wszystkim należy wymienić Filię Akademii RPR, w której przy
Sekcji Historii Sztuki (Filíala Cluj a Academiei RPR, sectorul de arta populfri al Sect'ei de istoria
artei) zorganizowany jest dział sztuki ludowej; przy Komisji do badań nad ukształtowaniem się
języka i ludu rumuńskiego (Comisia pentru studiul formárii limbii ci poporului romin) pracuje
kolektyw clujański. Obydwie jednostki są prowadzone przez dr Nicolae Dunáre. Do pierwszej
z nich należą także etnografowie, współpracownicy Akademii z Sibiu: O. Stalin, Timisoara,
Arad i in.
i Artykuł został przygotowany do druku przez Marię Gładyszowa na podstawie dostarczonych
Redakcji wyciągów i streszczeń z konferencji i odczytów wygłoszonych przez dr Nicolae Dunáre,
wiceprezesa Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR, Filia Cluj, z okazji jego
pobytu w Polsce w 1960 r.
��316
KRONIKA
Nadto działalność badawcza obok muzeograficznej rozwija się w Muzeum Etnograficznym
Transylwanii (Muzeul etnografie al Transilvaniei) prowadzonym przez prof. Gheorghe Dancus.
Wreszcie liczne formy działalności etnograficznej rozwijają się w kierowanej przez dr Nicolae
Dunare Sekcji Etnograficznej i Folkloru Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR —
Filia Cluj (Societatea de stiin(e istorice si filologice din R P R — Filíala Cluj-Sectia de etnografie
ei folclor).
Należy zaznaczyć, że na posiedzeniach i sympozjach tej Sekcji, mającej charakter jak gdyby
koła etnografów i folklorystów z Cluj, odbywanych raz lub dwa w miesiącu, biorą udział wszyscy
pracownicy z dziedziny kultury ludowej z Akademii, Uniwersytetu, Muzeum, Instytutu Folkloru,
Instytutu Sztuk Plastycznych, Urzędu Konserwatorskiego, jak również nauczyciele szkół średnich.
Na tych zebraniach dyskutuje się zagadnienia badań terenowych, problemy odnoszące się do hi
storii etnografii i folkloru, tematykę muzeograficzną, kursów uniwersyteckich oraz nowości bi
bliograficzne.
Jakie znaczenie dla rozwoju działalności etnograficznej i folklorystycznej posiada ten ośrodek,
warto dodać, że na posiedzeniach została ustalona liczba zespołów dla badań w następujących
dziedzinach: a) historii etnografii i folklorystyki, b) historii folkloru, c) folkloru robotniczego,
d) folkloru współczesnego, e) monografii folklorystycznych i etnograficznych, f) słownika etno
graficznego i folklorystycznego rumuńsko-węgierskiego i węgiersko-rumuńskiego, g) publikacji
periodycznej dla Muzeum Etnograficznego Transylwanii, h) atlasu etnograficznego i folklorystycz
nego. Tamże został opracowany program kolektywu przygotowującego etnograficzną monografię
wsi. Wówczas po raz pierwszy w Rumunii zostało szczegółowo przygotowane badanie kolektyw
ne wsi położonej w centrum regionu etnograficznego Cimpia Transilvaniei (Pole Transylwańskie).
W badaniach tych uczestniczyli etnografowie, folkloryści, historycy, lingwiści i muzeografowie
rumuńscy i węgierscy z Cluj, Tg. Mures etc. Dodajmy, że zespół ten organizuje spotkania ze spe
cjalistami innych krajów odwiedzających Rumunię, aby móc przedstawić i przedyskutować wyniki
swoich badań.
II. T E M A T Y K A BADAŃ
Na wstępie należy podkreślić, że pierwsze poszukiwania przedsięwzięte w Transylwanii zaini
cjowane zostały w 1945 r. przez Biuro Studiów Ministerstwa Narodowości. Miały one na celu
naświetlenie bardzo licznych pozytywnych kontaktów między ludem rumuńskim a mniejszościami
narodowymi. Badania te naświetlały od strony etnograficznej i społecznej rezultaty współistnienia
rumuńsko-węgierskiego na terytorium Rumunii. Było to nowe ujęcie w powojennej etnografii
rumuńskiej, mające tak poważne znaczenie w historii jej rozwoju.
Obecnie główną rolę w kierowaniu badaniami etnograficznymi odgrywa Akademia RPR.
Pod jej egidą pierwsze badania rozpoczęto w 1949 r. i jako główny cel obrano zagadnienia ze sztuki
ludowej. Zostały one przeprowadzone przez etnografów rumuńskich, węgierskich i saskich z Bu
karesztu, Cluj i Sibiu. Badania nad architekturą ludową, którymi do chwili obecnej objęto przeszło
/Ą obszaru Rumunii, w pierwszym rzędzie przeprowadzali: Paul Petrescu, Paul Stahl, Gheorghe
Focsa i Károly Kós. Ceramika ludowa, przedstawiająca w Rumunii szerokie pole możliwości badaw
czych, pociągnęła wielu etnografów: Tancred Báná(eanu,'Julius Bíelz, Florea Bobu Florescu, Paul
Petrescu, Paul Stahl, Cornel Irimie, Herbert Hoffmann, Károly Kós, Nicolae Dunáre. Równie
popularny temat w badaniach rumuńskich stanowi od dawna strój ludowy. Z tego zakresu opu
blikowali różnego rodzaju materiał następujący autorowie: T. Báná(eanu, J. Bielz, N . Dunare,
F. B. Florescu, G. Focsa, C . Irimie, J. Nagy, J. Szentinvei, R. Vuia.
Od początku 1958 r. sektor sztuki ludowej (Sekcja Historii Sztuki Filii Cluj Akademii R P R )
przygotowuje pod redakcją N. Dunare obszerną monografię, Stroje ludowe rumuńskie Transyl
wanii, która ma być opublikowana w 1965 r.
Podjęto również badania nad zagadnieniem wsi wyspecjalizowanych w różnych rzemiosłach.
W Rumunii, podobnie jak i w wielu innych krajach, zwłaszcza w strefach pogranicza gór i nizin,
3
�317
KRONIKA
większość wsi specjalizuje się w jednym lub kilku jakichś rzemiosłach. To zjawisko znane było
w dużej rozpiętości podczas okresu kapitalizmu. Dotychczas zostały opublikowane trzy studia
etnograficzne z tego zakresu, dotyczące Gór Apusenii (zachodnia Transylwania). Autorami ich
są: T. Bañateanu (okręg Bihor), N. Dunare (okręg Závand), К. Kós (okręg Huedin).
Nadto zostały zapoczątkowane badania nad nową twórczością ludową oraz sposobami użyt
kowania nowych form kultury i sztuki ludowej w dziedzinie produkcji, a także ekspozycji muze
alnej. Studia nad tym zagadnieniem podjęli: N. Dunare, B. Zderciuc, P. Petrescu.
Ryc. 2.
Pasterz z Karpat Południowych (Góry Retezat).
Dolina Jiu
Fot. N . Dunare
NAJWAŻNIEJSZE W Y D A W N I C T W A
Pierwsza powojenna publikacja, zamieszczająca regularnie prace i materiały ze sztuki ludowej
oraz etnografii, to „Studia i badania z historii sztuki" („Studii si cercetari de istoria artei"), organ
Instytutu Historii Sztuki R P R w Bukareszcie. Od 1954 r. drukuje się po dwa wielkie tomy rocznie.
W Cluj rozpoczęto wydawanie „Rocznika Muzeum Etnograficznego Transylwanii" („Anuarul
Muzeului Etnografie al Transilvaniei"). Pierwszy tom ukazał się za dwa lata: 1957 i 1958, obecnie
drukuje się drugi tom za lata 1959 i 1960. Również Muzeum Sztuki Ludowej RPR wydaje od 1959 r.
biuletyn roczny „Studia i badania etnograficzne oraz sztuki ludowej" („Studii si cercetari de etno-
�318
KRONIKA
grafie si de arta popularea"). Ponadto należy wymienić rocznik „Problemy muzeografii" („Probleme
de Muzeografie") wydawany przez Radę Ludową regionu Cluj, w którym od 1955 r. publikowane
są artykuły etnograficzne.
Obecnie Sekcja Etnograficzna Instytutu Archeologicznego Akademii R P R w Bukareszcie
przygotowała pierwszy tom nowego peiiodyku, zatytułowanego „Etnografia".
W końcu należy zaznaczyć, że pewna liczba prac etnograficznych, jak również dotyczących
sztuki ludowej, oryginalnych lub przekładów (w pierwszym rzędzie prace radzieckie) ukazała się
Ryc. 3. Pasterz z Karpat Południowych (Góry Paring).
Dolina Jiu
Fot. N . Dunare
w następujących wydawnictwach: Wydawnictwa Akademii RPR, Wydawnictwo literatury i sztuki
(redakcja dotycząca plastyki jest obecnie przeniesiona do Wydawnictwa „Meridiane"), Wydawnictwo
naukowe, Wydawnictwo techniczne Bukaresztu i Wydawnictwa Muzeum Brukenthal w Sibiu.
Na ściśle określonym obszarze etnograficznym badania są przeprowadzane zazwyczaj kolek
tywnie. Stąd rezultaty studiów przybierają często charakter monografii regionalnych. Pierwsza
tego rodzaju praca, pt. Sztuka ludowa doliny Jiu (region Hunedoara), zredagowana przez Filię Aka
demii w Cluj pod kierunkiem N. Durare, zestala złożona do druku w Wydawnictwie Akademii
R P R w styczniu 1960 r. Monografia ta zawiera 600 stron tekstu, tyleż fotografii, rysunków, szki-
�KRONIKA
319
ców, kart i plansz barwnych. Poza wstępem teoretycznym i informacjami, dotyczącymi historii
badań, składa się z następujących rozdziałów: 1) charakterystyka geograficzna i historyczna re
gionu i zajęcia ludności, 2) narzędzia i ich walory artystyczne, 3) architektura ludowa, 4) ceramika,
5) tkaniny, 6) strój ludowy, 7) rozważania estetyczne, 8) podsumowanie, 9) słownik terminów
gwarowych. Na wiosnę tegoż roku złożono w tym samym wydawnictwie podobną monografię
dotyczącą Sztuki
ludowej
w dolinie
Bistrija
(region Suceava), opracowaną pod kierunkiem naukowym
F . B. Florescu, P. Stahl i P. Petrescu.
IV. B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E ŻYCIA P A S T E R S K I E G O
Problem życia pasterskiego w Rumunii interesował wielu badaczy. Zajmowali się nim histo
rycy, geografowie, lingwiści, folkloryści, etnografowie, socjologowie etc., lecz dotychczas nie do
prowadzili do opracowania syntetycznego, jakie na przykład zaczęło się ukazywyć w Polsce,
pt. Pasterstwo
Tatr
Polskich
i Podhala.
Tłumaczy się to brakiem dostatecznej ilości opracowań
monograficznych zasadniczych regionów Rumunii.
N. Dunáre w artykule programowym Problem
badań
etnograficznych
życia
pasterskiego
(Problema
cercetarii
etnografice
a pastoritului),
opublikowanym w 1956 г., wykazuje konieczność,
aby badania etnograficzne życia pasterskiego były robione kolektywnie przez etnografów, jak
również przez specjalistów pokrewnych nauk (historia, geografia, antropologia, dialektologia,
folklor, ekonomia i socjologia). Koncepcja ta została zrealizowana przez kolektyw z Cluj w bada
niach monograficznych dotyczących życia pasterskiego Muntii Apuseni (w zachodniej Transylwa
nii), prowadzonych w terenie w latach 1949 — 1958. Powyższa monografia jest w stadium znacznego
zaawansowania redakcyjnego. Kolektyw ten doszedł do przekonania, że w powyższy sposób ba
dania doprowadzą do wartościowych rezultatów, do których nie doszłoby się ograniczając je do
zagadnień czysto etnograficznych. W rzeczywistości bowiem nigdy nie natrafia się na zjawiska
etnograficzne całkowicie uniezależnione ani od miejsca, ani od czasu, ani nie związane z rolą, jaką
spełniają w życiu społecznym.
W warunkach szybkiego procesu przemiany ekonomicznej i kulturalnej nowej Rumunii
naczelną potrzebą jest zarejestrowanie zjawisk pasterskich w ich archaicznych formach jeszcze
istniejących, jak również przejściowych i wreszcie nowych. Kolektywna monografia życia pas
terskiego w Rumunii winna być, według programu N. Dunáre, rozpatrywana z dwu punktów
widzenia: jako encyklopedia faktów życia pasterskiego w Rumunii i jako synteza historycznoetnograficzna.
Chociaż kolektyw z Cluj zapoznał się tylko z jednym regionem Muntii Apuseni, niemniej
na potrzeby porównawcze zebrano liczne informacje terenowe również gdzie indziej w Tran
sylwanii, a dla kilku zjawisk (trepanacja baranów, siano, ser, „żywy ogień", byt pasterski) także
w całym kraju, a niekiedy i poza jego granicami.
W 1959 г., kończąc poszukiwania na terenie Muntii Apuseni, rozpoczęto pod kierunkiem N. Du
nare badania nad życiem pasterskim na północy i północnym zachodzie Transylwanii (regiony:
Mramures, Oas, Ugocea, Sátmar, Sálaj, Lapus, Násáud-Rodna).
Badania nad życiem pasterskim w zachodniej Transylwanii rozpoczęły się w 1949 r. Od 1956 r.
rozwinęły się w ramach Komisji do Badań Nad Kształtowaniem się Języka i Ludu Rumuńskiego
Akademii RPR pod przewodnictwem akademika prof, lorgu Jordan. W ramach tej Komisji doko
nuje badań etnograficznych nad pasterstwem prof, dr Romulus Vuia w regionie Hunedoara (góry
Paring, Vílcan, Retezat) i kand. n. h. dr lon Vladu{iu w kraju Birsa (region wschodni Południowych
Karpat Rumuńskich).
Podobnie prof, dr Traían Herseni i dr Cornel Irinie przygotowują analizę dotyczącą życia
pasterskiego w ramach monografii kolektywnej, która jest przygotowywana dla regionu etno
graficznego „Marginimea Sibiului" (środkowa część Karpat Południowych Transylwanii).
�320
KRONIKA
Przed całkowitym podsumowaniem materiałów dotyczących monografii Życie pasterskie
w Górach Apusenii, a także przed posunięciem naprzód nowych badań rozpoczętych w 1959 r.
na północnym zachodzie Transylwanii N. Dunare poddał dyskusji specjalistów polskich tematykę
i metodę badań terenowych, a także kilka wyników. Przedłożył również układ przygotowywanej
monografii.
A. Morfologia pasterstwa.
1. Rozprzestrzenienie terytorialne w przeszłości.
a. Najdawniejsze formy zajęć (rolnictwo, pasterstwo i in.) i rola warunków naturalnych
(równina, góra itd.). Stopniowe uwalnianie się od środowiska geograficznego. Jedność funkcji
Ryc. 4. Kobiety powracające do wsi z wyrobami pasterskimi. Zachodnie Karpaty Transylwanii
(Góry Apusenii)
Fot. B. Jaworska
ekonomicznych rodziny i gospodarstwa chłopskiego w okresie gospodarki naturalnej. Paster
stwo jako pierwszy wyłom w życiu gospodarczym wsi (stado poza gospodarstwem, pastwisko
poza wsią itp.).
b. Regiony i strefy życia pasterskiego (podkreślenie rozwoju dawniejszego życia pasterskiego
w ścisłym znaczeniu przez bazy hodowli rolniczej, pastorit agricolo, występujące w całej Rumunii,
oraz okoliczności, w których oddzieliły się strefy pasterskie).
c. Rekonstrukcja ewolucji obszaru pasterskiego (pastwiska i wędrówki).
d. Migracje ludności pasterskiej i osiedlanie się w innych strefach (strefy kolonizacji i infil
tracji pasterskiej).
�KRONIKA
321
2. Obecne rozprzestrzenienie terytorialne.
3. Typy życia pasterskiego.
B. Kultura materialna.
1. Gospodarstwo pasterskie.
2. Osiedla pasterskie.
3. Produkcja pasterska.
4. Sprzedaż produktów pasterskich.
5. Pożywienie i ubiór pasterzy.
C. Sposoby życia.
1. Organizacja pasterska.
2. Analiza życia pasterskiego jako typu etnograficznego. Pasterstwo jako zajęcie. Życie męż
czyzn w czasie wykonywania zajęć, zakazy i ułatwienia związane z pasterstwem. Konkretne formy
życia pasterzy. Ramy życia pasterskiego (przestrzeń, czas, obyczaje e/c). Świadomość społeczna
(grupy, hierarchia, różnice społeczne i zawodowe, różnice klasy społecznej w środowisku paster
skim). Wpływ pasterstwa na inne przejawy życia.
3. Walka klasowa w życiu pasterskim.
D. Kultura duchowa.
1. Sztuka pasterska.
2. Zwyczaje i tradycje.
3. Folklor pasterski.
4. Terminologia pasterska.
E . Przyczyny kształtowania się życia pasterskiego.
1. Warunki ekonomiczno-społeczne. Sposób produkcji (rozwój tego zajęcia poprzez formacje
społeczno-ekonomiczne: wspólnota pierwotna, niewolnictwo, kapitalizm, socjalizm). Stan spo
łecznych sił produkcyjnych (narzędzia, ludzie, doświadczenie w produkcji, posiadacze, źródła
produkcji, rzut historyczno-rozwojowy).
2. Środowisko geograficzne.
3. Ewolucja demograficzna.
F. Rola i ewolucja życia pasterskiego w Rumunii. .
1. Rola pasterzy w życiu ludu rumuńskiego.
2. Proces rozkładu archaicznych zajęć pasterskich.
3. Rozwój pasterskiego sektora socjalistycznego.
V. N I E K T Ó R E W Y N I K I B A D A Ń
Jednym z najważniejszych zadań, jakie zostały postawione przed nauką rumuńską, jest roz
wiązanie problemu ciągłości istnienia ludu rumuńskiego na swoim terytorium od czasu staro
żytnej Dacji i zajęcie stanowiska wobec dotychczas wysuniętych dwu przeciwstawnych tez, według
których lud rumuński był w swej przeszłości wyłącznie pasterski bądź wybitnie rolniczy. Tymczasem
badania etnograficzne, jak również najnowsze rezultaty poszukiwań archeologicznych, historycznych
i in. pozwalają uważać, że lud rumuński, podobnie jak i inne ludy, był jednocześnie rolniczy i pas
terski, trudniąc się przy tym innymi zajęciami nierolniczymi i niepasterskimi. Wszystkie te zajęcia są
związane licznymi węzłami współzależności zjawisk w warunkach walki człowieka, celem wyko
rzystania wszystkich bogactw środowiska geograficznego. Tezę tę umacniają dwa społeczno-etnograficzne rysy, które pozostają w ścisłej zależności ze sobą jeszcze od epoki formowania się ludu
rumuńskiego, a mianowicie: charakter kolektywny (obstesc), wspólny i złożność czy różnorodność
(rolnictwo, pasterstwo, myślistwo i in.) starożytnej gospodarki protorumuńskiej i rumuńskiej.
Przed penetracją kapitalizmu w rolnictwie Rumunii hodowla i zajęcia pasterskie miały nie
zawodnie większe i specyficzne znaczenie ekonomiczne w całokształcie sposobu życia wsi rumuń
skiej. Na taką sytuację wpłynęło również kilka czynników, a przede wszystkim możliwość użytkoEtnografia polska, t. V
21
�322
KRONIKA
wania lasów. Sprzyjała ona rozwojowi życia pasterskiego i praktykowaniu pewnych prymitywnych
technik w rolnictwie, co poza ustaleniem ścisłego związku pomiędzy rolnictwem a zajęciami pa
sterskimi i hodowlą dawało chłopom wielką swobodę w działalności pasterskiej.
Pomimo pozytywnego znaczenia zajęć pasterskich należy podkreślić fakt o szczególnym zna
czeniu historyczno-etnograficznym, a mianowicie, że ludzie zajęci bezpośrednio w pracach pas
terskich stanowili zawsze tylko część ludności chłopskiej. W czasie gdy stada wspólnoty wiejskiej
Ryc. 5. Gospodarstwo pasterskie w zamkniętym czworoboku (rum. ,,okol"). Karpaty
Zachodnie (Góry Apusenii)
Fot. N . Dunáre
pozostają pod opieką pasterzy, tj. grupy zawodowej zamkniętej, znaczna większość mieszkańców
tej samej wsi może oddawać się spokojnie uprawie ziemi. To, że rolnictwo stanowi powszechne
zajęcie ludności rumuńskiej, może wynikać z faktu, iż towarzyszyło zajęciom pasterskim i hodowli
aż do wysokich obszarów karpackich, podobnie jak zajęcia pasterskie i hodowla towarzyszyły
rolnictwu aż do nizin.
2. Typy ż y c i a
pasterskiego
A. W regionie karpacko-bałkańskim zarejestrowano z punktu widzenia morfologii pięć
głównych typów ruchu pasterskiego:
a. Nomadyzm jako forma życia pasterskiego znana jest jedynie na południu Półwyspu Bał
kańskiego, a mianowicie u Aromunów „Firseroti" w Albanii. Niedawno była również praktykowana
przez niektóre plemiona górali albańskich;
b. P ó ł n o m a d y z m został zarejestrowany wyłącznie na południe od Dunaju, przede wszyst
kim u Aromunów w Grecji, Karakaczan w górach Bułgarii, w pewnej mierze występuje także u pas
terzy serbskich w Bośni;
�KRONIKA
323
c. Transhumancja stanowi najbardziej rozpowszechnioną formę ruchów pasterskich w Ru
munii;
d. Okresowy ruch pasterski ogranicza się do letnich wypasów (váratul) i gór sąsiadu
jących z wsiami, w których znajdują się zimowiska (iernatul);
e. Pasterstwo o s i a d ł e nazywane również lokalnym (pastorit local) albo hodowlą rolną
(pastoril
agricol).
Ryc. 6. Owce w wiejskiej zagrodzie zimowej w Karpatach Południowych (Márginimea Sibiului)
Fot. M . Gladysz
Transhumancja (łącznie ze swoją formą bardziej zredukowaną, tj. ruchem okresowym) stanowi
formę najbardziej charakterystyczną dla życia pasterskiego dako-rumuńskiego, tj. na północ od
Dunaju. Nomadyzm i półnomadyzm nie zostały stwierdzone jako występujące na północ od Dunaju
co najmniej od początku feudalizmu.
Na północ od Dunaju zajęcia pasterskie w ścisłym znaczeniu tego słowa, tj. transhumancja
i okresowy ruch pasterski, rozwinęły się na bazie rolnej, która pokrywa całą Rumunię.
B. Natomiast z punktu widzenia gospodarczego i prawnego zarejestrowano w Rumunii sześć
innych typów:
a. Pasterstwo indywidualne praktykowane w wielkich własnościach, u bogatych chło
pów i u tych rolników, dla których miało całkiem uboczne znaczenie. Ta forma organizacji pas
terstwa nie istnieje już obecnie w Rumunii;
b. W s p ó l n o t a pasterska jest to archaiczna forma organizacji kolektywnej (obsteasca).
Objęci są nią właściciele owiec całej wsi lub jej części, a niekiedy nawet kilku wiosek;
c. Kapitalistyczne p r z e d s i ę b i o r s t w o pasterskie to forma organizacji, która była
praktykowana w X I X w. i pierwszej połowie X X w.;
�324
KRONIKA
d. S p ó ł k a pasterska jest początkową formą organizacji socjalistycznej, bardzo rozpo
wszechnionej w ostatnim dziesięcioleciu;
e. Kooperatywa pasterska rozwinęła się ostatnio w powiązaniu ze spółdzielczością
wiejską;
f. Kolektywne gospodarstwo pasterskie jest organizowane od 5 do 10 lat, całko
wicie według zasad prawnych i ekonomicznych gospodarstw rolno-kolektywnych.
3. Uczestnictwo kobiet w ż y c i u pasterskim
Nie wszędzie na obszarze karpacko-bałkańskim kobieta spełnia tę samą rolę w codziennych
zajęciach pasterskich.
U nomadów i półnomadów na południe od Dunaju kobieta uczestniczy w wędrówkach pas
terskich, jak u Aromunów „Armateli" w Grecji, Karakaczan w Bułgarii, Aromunów „Firseroti"
Ryc. 7. Sprzedaż tkanin i wyrobów z drzewa. Karpaty Południowe (Marginimea Sibiului)
Fot. M . Gladysz
w Albanii, a także u Albańczyków i Serbów w Bośni. Można rzec, że jest to sytuacja nieodłączna
,od życia koczowniczego i półkoczowniczego.
Nieobecność kobiety szczególnie w przeszłości występuje we wszystkich wyższych formach
pasterskich począwszy od terytorium Rumunii. Jest to konsekwencja odpowiadająca jakiejś wspól
nocie etnicznej, w której większa liczba ludzi (łącznie z kobietami) musiała pozostawać w nor
malnych osiedlach. Dodajmy, że właśnie na północ od Dunaju kobieta zawsze obecna jedynie była
w hodowli rolnej, a także w niższych formach okresowego ruchu pasterskiego, to znaczy we wszyst
kich wypadkach przydomowej hodowli.
�325
KRONIKA
4. Prymitywne zabiegi lecznictwa
pasterskiego
W czasie przeprowadzanych przez zespół z Cluj badań napotykano pasterzy, którzy prakty
kowali jeszcze w swoim życiu pewne prymitywne zabiegi weterynaryjne. Tak na przykład na długo
przed rozpowszechnieniem zabiegów weterynarii naukowej pasterze w całej Rumunii stosowali
na ospę rodzaj uproszczonej szczepionki. Brali nawleczoną igłę, przeprowadzali ją przez ropień
chorej na ospę owcy, a następnie przewlekali nią uszy zdrowych owiec, co stanowiło zabieg ochron
ny. Archeolog, prof. С. S. Nicoláescu-Plopsor, i historyk medycyny, prof, dr Valerin L . Bologa,
uważają, że w tym wypadku można mówić o pewnej reminiscencji zaczątkowej medycyny, która
niegdyś była praktykowana w Rumunii, a prawdopodobnie i w innych krajach.
Pasterze rumuńscy znają także groźną chorobę, zwaną kołowacizną (capiatul) . Choroba ta
jest następstwem umiejscowienia się larwy tasiemca (Taenia coenurus) albo w mózgu, albo rzadziej
w rdzeniu kręgowym. W tym wypadku pasterze rumuńscy, podobnie jak macedońsko-rumuń2
Ryc. 8. Początek zabiegu trepanacji owcy chorej na „kołowaciznę". Karpaty Zachodnie
Fot. N . Dunáre
scy w Grecji, Karakaczanie w Bułgarii, Słowacy, Morawianie i Węgrzy, próbowali kilku sposobów
zwalczania tej choroby. Można by je podzielić na: a) magiczne i religijne (przechowywanie na strychu
domu zatkniętej na kół głowy owcy dotkniętej kołowacizną; uderzanie chorej owcy po głowie
„przez siedem ranków z rzędu"; wzywanie mocy boskiej lub odmawianie modlitwy); b) stosowanie
lekarstw (herbata z malin, liście malva neglecta wprowadzane do ucha owcy, wprowadzanie kwasu
i soli do pyska owcy); c) zabiegi chirurgiczne (wypalanie przy pomocy żelaza, przebicie szydłem lub
igłą, trepanacja czaszki wykonana starą techniką wiercenia przy pomocy ostro zakończonego
noża).
2
Fr. letournis, bułg. virtoglavst, niem. die Drehung albo die Drehkrankheit, węg. kergekor
albo kergeseg.
�326
KRONIKA
Nacięcia przy otwieraniu czaszki przybierają na ogół formy stosowane dawniej w Europie
przy trepanacjach u ludzi, a między innymi u Trako-Gotów, to znaczy w postaci koła, elipsy, trój
kąta, półkola albo linii prostej. Nawiasem należy dodać, że pasterze nie przyswoili sobie techniki
wyskrobywania, bardziej postępowej, przyniesionej po najściu Węgrów prawdopodobnie przez
znachorów węgierskich i rozpowszechnionej przy trepanacji człowieka w Transylwanii.
Na uwagę zasługują również nazwy na oznaczenie narzędzi i samego zabiegu trepanacji po
siadające etymologię łacińską. I tak cutit, łac. cotitus, 'nóż'; crista, łac. crestare, 'nacięcie'. Natomiast
Ryc. 9. Pozycja pasterza wykonującego trepanację i pasterza pomagającego przy niej. Karpaty
Zachodnie
Rys. M . Baluu
Ryc. 10. Cięcie trepanacyjne w kształ
cie elipsy. Karpaty Zachodnie
Rys. M . Báláu
nazwy dotyczące choroby i jej objawów są wyłącznie pochodzenia starosłowiańskiego. U Ru
munów na północ od Dunaju istnieje nazwa kopija, capie 'dotknięty kołowacizną'; vruteti 'owca,
która się obraca', a na południe od tej rzeki u Macedo-Rumunów Vrulu, vrilá 'wściekła'; Virlire,
capiat ^obłęd'.
W związku z tym N. Dunáre wysuwa hipotezę, że trepanacja jako zjawisko kultury ludowej
zostało przez starożytnych pasterzy rumuńskich przeniesione z ówczesnej medycyny do wetery-
�KRONIKA
327
narii w czasach współżycia rzymsko-słowiańskiego (VII w. n. e.) na terytorium Rumunii. Prakty
kowanie trepanacji na ludziach, owcach lub koniach na tym obszarze lub w krajach sąsiednich
i znaczenie pasterstwa rumuńskiego dla południowo-wschodniej Europy pozwalają na wysunięcie
wniosku, że z Rumunii, od przodków obecnych Rumunów, zabieg ten rozszerzył się ha okoliczne
terytoria.
W końcu warto wymienić praktykę magiczną i leczniczą związaną z „żywym ogniem". Zapalanie
żywego ognia u pasterzy rumuńskich jest bardzo starym lokalnym zwyczajem. Było praktykowane
jako zabieg leczniczy zarówno przy zwalczaniu choroby (tej samej nazwy) u owiec, krów, jak również
u ludzi. Był także elementem higieny w szałasie, spełniał rolę zabiegu magicznego i wszedł do
tradycji jako praktyka z okazji rozpoczynającego się na wiosnę życia pasterskiego. W rozpalaniu
żywego ognia nie mogły brać udziału czynnego kobiety, żonaci mężczyźni, a także młodzież
męska, która rozpoczęła życie dojrzałe.
5. Przyczynek do klasyfikacji ornamentu ludowego
Badacze rumuńscy uważają, że zagadnienie klasyfikacji ornamentu ludowego nie jest należycie
wypracowane. Trzeba bowiem z jednej strony rozpatrywać jego morfologię i styl, a z drugiej brać
pod uwagę treść i źródło inspiracji.
Stwierdzono w licznych wypadkach, że autorowie mylą formę z treścią, posługując się na
przykład w tej samej grupie ornamentów takimi terminami, jak: motywy geometryczne, antropomorficzne, zoomorficzne itd., wbrew faktowi, że określenie „geometryczne" dotyczy formy,
natomiast terminy „zoomorficzny", „antropomorficzny" odnoszą się do treści czy podmiotu mo
tywów. W celu usunięcia powyższych niewłaściwości klasyfikacji N. Dunáre rozpoczął w 1952 r.
badania, w których m. in. stwierdził w ornamencie geometrycznym sporo motywów będących
odbiciem środowiska naturalnego i społecznego. W rezultacie wiele z ornamentów sklasyfikowanych
jako geometryczne miały za temat świat naturalny, były więc zoomorficzne, antropomorficzne,
a zwłaszcza fitomorflczne. Nawet w nowych pracach rumuńskich powtarza się jeszcze to pomie
szanie. W publikacji o sztuce ludowej, która ukazała się w 1958 г., wyrażona jest opinia tego ro
dzaju, że „motywy geometryczne zaczęto zastępować roślinnymi". Jest to oczywiście dowód po
mieszania przez autora stylu z tematem.
Wyniki badań nad monografią kolektywną dotyczącą sztuki ludowej w dolinie Jiu (region
Hunedoara w południowo-zachodniej Transylwanii) wykazały, że motywy ornamentów mogą
być podzielone z kilku punktów widzenia, a mianowicie pod względem formy (geometryczne i wypły
wające ze swobodnego rysunku), podstawowej treści (fitomorficzne, zoomorficzne i antropomor
ficzne i in.), terytorialnego pochodzenia (miejscowe, rodzinne, obce), czasu powstania (archaiczne,
tradycyjne i nowe).
Dwu pierwszym kategoriom poświęcono specjalną uwagę. Analizując polimorfizm ornamen
tu ludowego, podzielono różne dziedziny sztuki ludowej według tematu, czyli treści, oraz formy
albo rodzaju stylu.
Rozpatrując treść tematyczną ornamentów ludowych łatwo można wyróżnić motywy zbli
żone do abstrakcji albo całkiem abstrakcyjne, a następnie motywy o tematyce konkretnej, reali
stycznej, powtarzające się w tradycji różnych regionów etnograficznych.
Ogólnie biorąc kategoria ornamentów abstrakcyjnych jest rozumiana jako przedstawienia
dekoracyjne, które wynikają wyłącznie z technik, struktury materiału, a nie są czerpane z otacza
jącej rzeczywistości. Pochodzenie ich nie jest jeszcze wytłumaczone na obecnym etapie badań. Ta
kategoria należy wyłącznie lub prawie wyłącznie do stylu ściśle geometrycznego.
Kategoria ornamentów pochodzenia konkretnego, według badań autora, obejmuje sześć
grup motywów: kosmiczne (przedstawienia ciał niebieskich i następstwa pór roku), fitomorficzne,
zoomorficzne, antropologiczne, socjalne i symboliczne. Przy czym grupa motywów socialnych
�328
KRONIKA
Ryc. 11. Lokalizacja w terenie stosowania trepanacji pasterskich w Rumunii i w krajach
sąsiednich
Wyk. N . D u n á r e
�329
KRONIKA
obejmuje: sprzęty i narzędzia gospodarskie, konstrukcje, sceny z życia gospodarczego, wyobra
żenia dotyczące zwyczajów folklorystycznych, emblematy itd. Motywy symboliczne dotyczą te
matów związanych z pojęciami religijnymi czy z dawnymi wierzeniami i przesądami ludo
wymi.
Przechodząc do rozważania formy stylistycznej motywów N. Dunare dzieli je, jak wyżej za
znaczono, na geometryczne czy zbliżone do geometrycznych, a realizowane przez osie i linie, oraz
na wyrażone w swobodnym konturowym rysunku. Do pierwszej grupy wchodzą wszystkie mo
tywy abstrakcyjne lub te, w których przejawia się tendencja do abstrakcji, następnie pewna część
motywów konkretnych, wreszcie spora liczba starożytnych motywów, częstych w sztuce ludowej,
a pochodzenia konkretnego, poddanych z biegiem czasu procesowi przeróbki i abstrakcji.
W rumuńskiej sztuce ludowej w grupie motywów stylizowanych przy pomocy swobodnego
rysunku znajduje się pewna część ornamentów pochodzenia realistycznego, które z wyjątkiem kilku
form elementarnych pochodzą z ostatniego stulecia i odnoszą się do przedmiotów konkretnych,
widzianych.
Analiza struktury morfologicznej ornamentacji ludowej rumuńskiej dowiodła bezpodstaw
ności tezy, według której przejawy estetyczne zawarte w sferze stylu geometrycznego winny wynikać
wyłącznie z gry mechanicznej zastosowanych technik. Przeciwnie, zdano sobie sprawę z roli czynnej
artysty ludowego, który interweniuje z intencją zużytkowania i kombinowania elementów de
koracyjnych, czy to aby poprawić wyniki technik, czy to aby dokładnie ustalić rozmieszczenie
motywów na polu ornamentacyjnym, a także aby dozować walory barwne. Wkład osobisty każ
dego twórcy ludowego uwypukla się także przez różnorodność morfologiczną, w jakiej są od
dane motywy ornamentacyjne, przez tendencję ciągłego ich narastania, która wynika z obserwacji
przedmiotów sztuki.
Zjawisko różnic indywidualnych spotyka się w łonie tej samej rodziny zależnie od wieku, płci,
a nawet w grupie tego samego wieku, zależnie od gustu osobistego i ustalonych upodobań każdego
twórcy ludowego. Różne dziedziny sztuki rumuńskiej, a także innych ludów, zdradzają pomysły
dążące do niepowtarzania formy, objętości, kolorytu czy układu składników dekoracyjnych w kom
pozycji. W rezultacie realizm ornamentacji ludowej przejawia się w tendencji do wykazania znajo
mości otaczającego świata, doświadczenia artystycznego nagromadzonego przez społeczeństwo
lub wypraktykowanego przez każdego twórcę.
Nicolae Dunáre (Cluj)
BADANIA K A R P A C K I E ZAKŁADU E T N O G R A F I I U.Ł.
ORAZ ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O I H K M PAN W ŁODZI
Łódzki ośrodek etnograficzny w pierwszych latach po wojnie prowadził badania nad for
mami pomocy wzajemnej i współdziałania w wybranych wsiach Śląska Cieszyńskiego (Istebna
i Koniaków, lata 1946 — 1947), Spiszą (Kacwin i Krempachy, 1949 г.), Orawy (Lipnica Wielka,
1948 г.), Żywieckiego (Milówka, 1947 r.) i częściowo Sądeckiego (kilka wsi, 1948 г.). W badaniach
uczestniczyli pracownicy Zakładu Etnografii U.Ł. przy współudziale studentów etnografii, socjo
logii, geografii i prawa.
Badania były prowadzone w myśl jednolitych wytycznych zawartych w dwóch kwestionariu
szach: 1) ogólna charakterystyka badanej wsi i 2) pomoc wzajemna i współdziałanie!. W wyniku
i K . Zawistowicz-Adamska, Żywe tradycje współdziałania na wsi, Łódź 1948, s. 51-59;
por. tejże, Technika etnograficznych badań terenowych w świetle doświadczeń ośrodka łódzkiego,
„Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", Seria I, z. 3, s. 183-187.
�KRONIKA
330
2
badań nad pomocą wzajemną opublikowano tom V I I I — I X Prac i Materiałów Etnograficznych ,
poświęcony współdziałaniu, uwzględniający w dużym stopniu tereny karpackie .
Ponadto w latach 1950—1955 asystentka Zakładu, mgr B. Jaworska, biała udział w zespo
łowych badaniach nad Podhalem zorganizowanych przez dr A. Kowalską-Lewicką. W ramach
prac kompleksowych B. Jaworska prowadziła badania nad chowem i wypasem zwierząt domowych
na Podhalu, posługując się własnym kwestionariuszem. Badania powyższe nie zostały zakończone.
Zebrane materiały opracowano w pierwszej redakcji, wymagają one jednak badań uzupełniają
cych .
W ramach badań nad różnymi formami współpracy gospodarczej Zakład Etnografii U.Ł.
rozpoczął w 1951 r. badania nad organizacją spławu. W pierwszej fazie opracowano materiały
dotyczące organizacji retmańskiej oraz zgromadzono część materiałów do techniki spławu. Po
kilkuletniej przerwie zagadnienie to podjęła w Pracowni Łódzkiej I H K M PAN mgr M. Misińska,
przygotowując większe studium o spławie drzewa na rzekach polskich w drugiej połowie X I X
i na początku X X w. Po opracowaniu spławu drzewa na Pilicy i Odrze specjalną uwagę zwróciła
na spław na rzekach górskich. Na podstawie badań, prowadzonych w 1948 — 1960 г., opracowany
został spław na Dunajcu, Popradzie, Sanie i Sole .
Badania powyższe prowadzone były indywidualnie z funduszów I H K M . Polegały one na prze
prowadzaniu wywiadów we wsiach, skąd drzewo spławiano i skąd pochodzili flisacy. Tam, gdzie
spław jeszcze istnieje (Dunajec, San), robiono zdjęcia i rysunki tratew oraz sporządzano opisy
pracy na spławie.
W badaniach uwzględniono przede wszystkim budowę tratwy i technikę spławu, organizację
spławu oraz rolę spławu w życiu gospodarczym i społecznym wsi nadrzecznych. W badaniach
terenowych posługiwano się dwoma kwestionariuszami: własnym, obejmującym podstawowe za
gadnienia dotyczące organizacji, techniki i roli gospodarczej spławu, oraz kwestionariuszem opra
cowanym w Zakładzie Etnografii U.Ł., zawierającym dyspozycje robocze do badań osad flisac
kich 8.
Z problematyki karpackiej opracowywanej w Zakładzie Etnografii U.Ł. zajmowano się głównie
organizacją pasterstwa wysokogórskiego. Podczas tych badań, zainicjowanych przez dr K . Zawistowicz-Adamską, kierownika Zakładu Etnografii U.Ł., zajmowano się zrzeszeniami pasterski
mi, jako jedną z form tradycyjnej współpracy gospodarczej. Zgodnie z tymi założeniami badano
szczegółowo organizację zespołu pasterskiego, podział pracy na szałasie, stopień zaangażowania
w pracach szałasowych współwłaścicieli pastwiska, owiec itp. W wyniku takiego ustawienia na plan
pierwszy wysunęły się badania zakresu pracy na szałasie, nie pominięto jednak inwentaryzacji
przedmiotów i wytworów związanych z całokształtem życia pasterskiego (budownictwo, sprzęt,
strój, wyposażenie szałasu). Ponadto w badaniach starano się uwzględnić związek pasterstwa z cało
kształtem kultury góralskiej.
W 1947 r. zbadano wszystkie czynne szałasy w Beskidzie Śląskim (powtórne badania kon
trolne odbyły się w 1958 i.). W roku następnym przeprowadzono badania wyrywkowe w Żywiec
czyźnie, a pełna inwentaryzacja czynnych szałasów nastąpiła dopiero w 1958 r. W latach 1948—1959
3
4
5
6
7
2
Łódź-Lublin 1950/1951, ss. 777.
Np. artykuł M. Szubertowej, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, tamże,
s. 597-616, oparty jest w całości na materiałach ze Śląska i Orawy.
Na podstawie tych badań B. Jaworska opublikowała artykuł Hodowla w kulturze trady
cyjnej Podhala, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 5: 1957 nr 2, s. 291-298.
5 „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnogra
ficzna, t. 2: 1958, s. 25-45.
Praca oddana do druku w monografii zbiorowej wsi Siołkowice Stare, wyd. Zakładu Etno
grafii I H K M w Krakowie.
Patrz artykuł M. M i s i ń s k i e j w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej".
K . Zawistowicz-Adamska, Wpływ flisu na życie gospodarcze i kulturalne wsi, Prace
i Materiały Etnograficzne, t. 8-9: 1950-1951, s. 187-189.
3
4
6
7
8
�331
KRONIKA
zbadano: Orawę (szałasy należące do wsi Lipnica Wielka i Chyżne), Podhale (przebadano wszystkie
szałasy tatrzańskie czynne w 1952 i 1953 r. oraz wsie będące centrami pasterskimi), Spisz (szałasy
wsi Kacwin i Łapsze), Gorce (szałasy Obidowej oraz Szczawy), Sądeckie (szałasy na tzw. nowych
terenach wypasu we wsiach Szlachtowa, Czarna Woda i Jaworki). Ponadto prowadzono badania
porównawcze w 1957 r. na Słowacji i Wołoszczyźnie Morawskiej, a w 1959 r. w Rumunii.
Do 1950 r. badania były prowadzone przez Zakład Etnografii U. Ł. w kilkuosobowych ze
społach pod kierownictwem mgr B. Jaworskiej. Natomiast w latach późniejszych były to tylko
poszukiwania indywidualne przewidziane w ramach Pracowni Łódzkiej I H K M PAN. W toku
prac badawczych opracowano cztery kolejne kwestionariusze: trzy o charakterze regionalnym,
a ostatni przeznaczony do badań porównawczych . W wyniku powyższych badań kilka prac zo
stało ogłoszonych drukiem .
Zimą 1960 r. ośrodek łódzki przystąpił do serii badań monograficznych w wybranych wsiach
górskich. W pierwszej kolejności do pogłębionych badań została wybrana Obidowa, leżąca u stóp
Gorców, w powiecie nowotarskim. Głównym celem prac było zbadanie specyfiki gospodarczej
wsi, wzajemnej proporcji zajęć podstawowych i pobocznych oraz roli, jaką w niej pełni gospodarka
pasterska i polaniarska. •
Materiały z badań, niezależnie od publikacji, gromadzone są w Archiwum Zakładu Etnografii
U. Ł., na które składają się przede wszystkim wywiady, ponadto fotografie, rysunki i mapy. Każdy
wywiad stanowiący odrębną pozycję inwentarza jest uporządkowany zapisem rozmowy prowa
dzonej z jednym informatorem (zapis taki obejmuje od 2 do 20 i więcej stron) .
Jeżeli chodzi o dalsze plany badawcze odnośnie do spławu drzewa na rzekach górskich, po
żądane byłoby stwierdzenie podobieństw i różnic między spławem w Polsce i Czechosłowacji,
tak pod względem budowy tratw, techniki i organizacji spławu, jak jego roli w życiu społecznym
i gospodarczym. Zwraca uwagę to, że w Polsce w porównaniu z Czechosłowacją ubogi jest folklor
flisacki. Nasuwałoby to pewne sugestie dotyczące odmiennej pozycji flisu w obu krajach. Pożądane
byłoby również zbadanie porównawcze nomenklatury (podobieństwa nomenklatury spotykamy
na rzekach czeskich i górnej Odrze). Wreszcie zapewne interesujące byłoby zapoznanie się etno
grafów czechosłowackich z żywymi jeszcze ośrodkami flisackimi w Polsce.
Dalszy plan badań nad organizacją pasterstwa wysokogórskiego uzależniony jest w dużym
stopniu od ogólnego planu badań Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej Karpat,
ze swej strony ośrodek łódzki szczególną uwagę chce zwrócić na region żywiecki i Gorce, słabo
opracowane w dotychczasowej literaturze pasterskiej. Ponadto planuje się badania monograficzne
w wybranych wsiach karpackich, przy czym tematem naczelnym dalszych badań będzie zagadnienie
tradycyjnych wspólnot i ich użytkowania.
9
10
11
Bronisława
9
Kopczyńska-Jaworska
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogór
skim na Podhalu, „Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XLX i X X wieku", Wrocław
1958, s. 303-307.
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Pasterstwo w Beskidzie Śląskim, „Sprawozdania z czynności
1 posiedzeń PAU", Kraków 1949 nr 9, s. 543-547; tenże, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim,
„Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 155-322, 2 mapy, 39 rys., 10 tabl.; tenże,
Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, tamże, s. 251-311, 1 mapa,
2 tabl.; tenże, Materiały do badań nad pasterstwem na Słowacji, „Slovensky Národopis", t. 7;
1959 nr 3, s. 387-432, 21 fot.
W Archiwum Zakładu Etnografii U . Ł . znajdują się: 172 wywiady i 118 fot. z badań
na Śląsku Cieszyńskim; 50 wyw. i 48 fot. z Żywieckiego; 75 wyw. i 5 fot. z Orawy; 157 wyw. i 15 fot.
ze Spiszą; 272 wyw. i 250 fot. z Podhala; 62 wyw. i 80 fot. z Gorców; 21 wyw. i 3 fot. z Sądec
kiego oraz 30 wyw. i ok. 40 fot. z badań nad flisem na rzekach górskich. Ponadto 35 wyw., 70 fot.
i 96 rys. z badań porównawczych nad pasterstwem w Czechosłowacji oraz 14 wyw. i 351 fot. z Ru
munii.
1 0
1 1
�KRONIKA
332
E T N O G R A F I C Z N E BADANIA T E R E N O W E W K A R P A T A C H Z A C H O D N I C H
PROWADZONE W 1960 R. PRZEZ KATEDRĘ E T N O G R A F I I OGÓLNEJ I SOCJO
L O G I I U. J.
Powojenne badania Katedry Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. zostały omówione niedawno
na łamach „Wierchów" . W nawiązaniu do tego sprawozdania podaję kilka uzupełniających uwag
o pracach badawczych, prowadzonych w 1960 r.
Poza kontynuacją badań w Miętustwie, gr. Ciche, pow. Nowy Targ, poświęconych rozpadowi
związku rodowego i jego przejściu w społeczność terytorialną, Katedra zorganizowała we wrześniu
1960 r. obóz ćwiczeniowo-badawczy w Ochotnicy Dolnej, pow. Nowy Targ. W obozie tym, prze
znaczonym dla studentów socjologii U. J . , wziął również udział zespół etnografów, i to zarówno
studentów, jak i wykwalifikowanych badaczy teienowych (mgr Barbara Bazińska, mgr Krystyna
Cholewianka, mgr Władysław Kwaśniewicz i mgr Edward Pietraszek).
Podstawowa problematyka badawcza, przygotowana przez prof, dr Kazimierza Dobrowol
skiego, oparta na odpowiednich kwestionariuszach, była poświęcona rodzinie wiejskiej na tle społecz
ności lokalnej i zmierzała do wykrycia procesów zmian, jakie dokonały się na tym wycinku rze
czywistości społeczno-kulturowej w ciągu ostatnich 60-80 lat.
Punktem wyjścia było zagadnienie gospodarki na łanie leśnym, prowadzonej przez grupę
rodzin, zamieszkujących położone tu zwarte zwykle osiedle i nieraz powiązanych pokrewieństwem.
W trakcie badań dążono do ustalenia faktycznego stanu współzależności gospodarczych i społecz
nych mieszkańców poszczególnych osiedli u schyłku X I X w., a następnie do uchwycenia postę
pującego procesu załamywania się tych współzależności i przechodzenia na tory gospodarki
o silniejszych tendencjach indywidualistycznych. Na tym tle starano się ustalić wszystkie zasad
nicze przeobrażenia w obrębie rodziny chłopskiej, biorąc pod uwagę różnorodne dziedziny jej
życia społeczno-kulturowego.
Równolegle przedmiotem badań była gospodarka pasterska. W tym zakresie przeprowadzono
między innymi inwentaryzację wszystkich czynnych, jak i porzuconych już szałasów pasterskich.
Uwzględniono również dawne zwyczajowe prawo pasterskie i proces jego zanikania.
Niezależnie od tego członkowie ekipy badawczej zajęli się zbieraniem onomastyki zwierzęcej.
Łączy się to z prowadzonymi od lat przez prof. К. Dobrowolskiego studiami nad elementami
rumuńsko-bałkańskimi w nazewnictwie ludowym Karpat Zachodnich.
1
Władysław Kwaśniewicz
P R A C E ZAKŁADU E T N O G R A F I I SŁOWIAN U. J. NA T E R E N I E K A R P A T
Problematyka kultury ludowej w Karpatach nie stała wprawdzie nigdy na czele zainteresowań
Zakładu Etnografii U. J., była raczej czymś sporadycznym, jednak jego pracownicy oraz studenci
pod kierunkiem prof. К. Moszyńskiego zebrali i opracowali dość bogaty materiał z różnych dziedzin
tej kultury.
Do prac sprzed I I wojny światowej należą: M. G ład у sza, Góralskie zdobnictwo drzewne
na Śląsku, oraz tegoż autora Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Obydwie prace są dobrze znane.
Uwalnia mnie to od ich omawiania, a czytelnika odsyłam do licznych recenzji, które się o nich
ukazały . Przypominam również ocenę prof. К. Moszyńskiego zamieszczoną we wstępie do Góral1
1
K . Dobrowolski, Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich
prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. przy współudziale Zakładu Etnografii
IHKM w Krakowie, „Wierchy", R. 28: 1959, s. 221-224.
M. G ł a d y s z , Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, ss. VII, 151, nib. 1,
tabl. 108 (K. M o s z y ń s k i , Przedmowa, s. III-V). Prace były wielokrotnie recenzowane. Kilka z nich
podaje: R. Bednárik, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolećnosti", Turć. Martin, R. 29: 1935,
1
�KRONIKA
333
skiego zdobnictwa drzewnego. Także przed wojną w latach 1930 i 1931 grupa etnografów pod kie
runkiem prof. К. Moszyńskiego zbierała materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce, między
innymi również w Karpatach (M. Gładysz, J. Klimaszewska, S. Kołtatow).
Po wojnie zagadnienia kultury ludowej Karpat były tematem kilku prac magisterskich stu
dentów Zakładu Etnografii Słowian U. J., a mianowicie: Zdzisław Szewczyk, Strój ludowy w dolinie
górnego biegu Stradomki; Anna Zambrzycka, Rzemiosło na Podhalu; Irena N i z i ń s k a , Porów
nanie rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego; Zofia Szromba, Pożywienie ludności wiejskiej
wsi rolniczej i pasterskiej w powiecie cieszyńskim w końcu ubiegłego wieku i polowie bieżącego; Jan
Bujak, Porównanie budownictwa ludowego Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim
na podstawie budownictwa mieszkalnego dwóch wsi; Magdalena Me res, Ludowa wiedza o drze
wie i jego użytkowanie na terenie pow. żywieckiego w pierwszej polowie XX wieku; Magdalena
Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach w Lubatowej pow. krośnieński; Ewa Fryś, Garncarstwo
ludowe w zachodniej części woj. krakowskiego. S. K u b i a k o w a zebrała i opracowała materiały
do garncarstwa w Starym Sączu (praca seminaryjna). Poza tym pracownicy, studenci i absol
wenci Zakładu brali udział w latach 1953 i 1954 w badaniach dla Polskiego Atlasu Etnograficz
nego na terenie Karpat.
W roku 1958 grupa studentów pod kierunkiem mgr Z. Szewczyka w ramach praktyk studen
ckich przeprowadziła badania w Szczyrzycu i okolicy, zbierając materiały do budownictwa i obrzę
dowości. Wspomnieć również należy, że w opracowaniu mgr M. Bujakowej znajduje się garncar
stwo ludowe Rabki i okolicy.
Wartość naukowa wymienionych rozpraw magisterskich jest różna. Omawiam jedynie ich
treść ze względu na przydatność źródłową.
Praca mgr Z. Szewczyka, Strój ludowy w dolinie górnego biegu Stradomki, daje dokładny
opis tradycyjnego stroju z okolic Szczyrzyca (pogranicze Krakowskiego i Góralszczyzny) z uwzględ
nieniem przemian, jakim on uległ pod koniec X I X i X X wieku. Autor wykazuje elementy odzieży
dwóch grup etnicznych, zróżnicowanie tego ubioru w związku z rozwarstwieniem społecznym
ludności, omawia przyczyny zmian w nim zachodzących, najpierw rozwoju, a potem zanikania,
wpływy, jakim w różnych okresach ulegał, i w czym się one przejawiają. Materiały do pracy autor
zebrał w latach 1951 i 1952 w 16 wsiach, gdzie strój ten jeszcze był zachowany. W literaturze, poza
luźnymi wzmiankami, brak danych o tym stroju. Liczne rysunki i fotografie ilustrują omawiane
w tekście elementy.
Sprawozdanie czy streszczenie pracy mgr A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Rzemiosło
na Podhalu, ukazało się w „Etnografii Polskiej" . Autorka podaje przegląd literatury dotyczącej
wytwórczości rzemieślniczej Podhala oraz obraz zmian zachodzących w tej dziedzinie w okresie
od uwłaszczenia do 1954 r. Zagadnienie jest bardzo rzeczowo i ze znawstwem opracowane. Oparte
głównie o własne badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953 i 1954, ilustrowane rysunkami
i fotografiami.
Bardzo ciekawym, a nawet wnikliwym studium jest praca mgr 1. N i z i ń s k i e j , Porównanie
rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego. Rolnictwo Podhala opracowane jest głównie na podstawie
badań terenowych przeprowadzonych przez autorkę indywidualnie lub w zespole kierowanym
2
s. 218-219; J. Wiktor, „Polska Zachodnia", R. 10: 1935 nr 232; J. Lakota, „Anthropos",
Wiedeń, t. 31: 1936, z. 3-4, s. 638; A. Fischer, „Lud", t. 34: 1936, z. 287; E . Boidol, „Der
Oberschlesier", Opole, R. 17: 1935, s. 609; „Revue des études Slaves", Paryż 1935, s. 148; A. W a n tuła, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, nr 4, s. 271-272; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník", Opava,
R. 48: 1950, z. 4, s. 550-552; M. G ł a d y s z , Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938,
ss. XVIII, 312, tabl. 56, wyd. PAU (SI. P. E . nr 3). Rea: E . Boidol, „Der Oberschlesier", R. 20:
1938, s. 618; K . M a ś l a n k i e w i c z , „Czas", 1938, nr 353, s. 14; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník",
R. 48: 1950 z. 4, s. 552-553.
A. Zambrzycka, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu, „Etnografia Polska", t. 1: 1958,
s. 257-268.
2
�KRONIKA
334
przez dr A. Kowalską-Lewicką w latach 1951-1953. Natomiast rolnictwo Krakowskiego opraco
wane jest wyłącznie na podstawie literatury. Jest to niewątpliwie pewne niedociągnięcie metodyczne.
Materiały dotyczące Podhala są dość szczegółowe, opracowane w aspekcie historycznym, w po
wiązaniu z innymi działami gospodarki, jak hodowla bydła, pasterstwo wysokogórskie, gospodarka
leśna i inne, w oparciu o dzieje osadnictwa z uwzględnieniem warunków glebowych, klimatycznych,
geomorfologicznych itd. Przy badaniach nad gospodarką wykorzystano też stare testamenty oraz
spisy dziedziczonego inwentarza. Badania terenowe autorka uzupełniła wiadomościami z literatury,
niestety bardzo skąpymi. Rolnictwo opracowane jest pod względem przyrodniczym, ekonomicz
nym, jak i społeczno-prawnym, ale przede wszystkim uwzględniona jest uprawa roli (również
chemiczna), technika uprawy, rośliny uprawiane, narzędzia używane do uprawy, produkcja i zużycie
lub zbyt. W miarę możliwości wszystkie zagadnienia opracowane są porównawczo z obydwu
terenów. W zakończeniu podana jest ogólna charakterystyka współczesnego stanu rolnictwa chłop
skiego na Podhalu. Do pracy dołączone są rysunki i fotografie.
Praca mgr Z. Szromby, Pożywienie ludności wsi rolniczej i pasterskiej w pow. cieszyńskim,
dotyczy dwóch wsi tego samego terenu, lecz o innych warunkach geograficznych, a przez to odmien
nej strukturze gospodarczej. Chodzi o rolniczą wieś Haźlach i pasterską niegdyś wieś Istebne
(obecnie Istebna). Autorka rozpatruje zagadnienie pożywienia w okresie ok. od 1880 i . prawie
do ostatnich czasów. Opiera się głównie na własnych materiałach terenowych, zebranych w 1954 г.,
uzupełniając je danymi z literatury. Po ogólnej charakterystyce wsi pod względem geograficznym
i społeczno-gospodarczym daje analizę czynników wpływających na charakter pożywienia i jego
zmianę. Następnie opisuje sposoby przygotowania pokarmów, ich konserwację oraz różne rodzaje
pożywienia. Nadto autorka wskazuje na ekonomiczne uwarunkowanie rodzaju pożywienia, na
przyczyny zmian, jakim ulegało, oraz zachowawczość w pożywieniu obrzędowym.
Zestawienie wyników poszukiwań daje nam praca mgr i. Bujaka, Porównanie budownictwa
Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim. Chodzi tu o budownictwo w Woli Szczygiełkowej w Górach Świętokrzyskich i w Cichem na Podhalu. Praca oparta jest na materiałach tere
nowych zebranych indywidualnie przez autora, jak też zaczerpniętych z literatury. Autor, opisując
budownictwo w obydwu wsiach, porównuje je i dochodzi do wniosku, że istnieją między nimi
nie tylko różnice, ale i pewne podobieństwa (surowiec budowlany, usytuowanie budynków względem
słońca, plan starych zagród). Podobieństwa te wypływają ze zbliżonych warunków: bliskość lasów,
ochrona przed niebezpieczeństwem. Natomiast jego odmienność warunkuje: klimat, drożność,
układ gruntów, ukształtowanie terenu. Nadto wśród różnic wymienia większą ilość zabudowań
gospodarskich w zagrodach podhalańskich, różny wybór terenu pod budynki, inne drzewo budul
cowe (na Podhalu — świerk, w Górach Świętokrzyskich — sosna), lepszą, silniejszą konstrukcję
ścian na Podhalu itp. Do pracy dołączone są plany kilku zagród z obydwu wsi.
Nie omawiam bliżej pracy mgr E . Fryś, Garncarstwo ludowe w zachodniej części woj. krakow
skiego, gdyż znajdujemy w niej tylko nieliczne wzmianki dotyczące tego rzemiosła w Żywcu
i Milówce oraz obszerniejsze dane z Andrychowa.
Należy jeszcze wspomnieć o pracy seminaryjnej S. Kubiakowej. Są to raczej materiały do
garncarstwa zebrane podczas wywiadów u 3 garncarzy w Starym Sączu. Autorka opisuje w każdym
wypadku surowiec, pracownię, narzędzia, proces wytwarzania, przedmioty wytwarzane, naukę
rzemiosła, organizację pracy, wymianę, stosunki między garncarzami, uwzględniając również
zachowaną magię w tej gałęzi ludowego rzemiosła. Do materiałów dołączone są liczne rysunki
i fotografie.
Praca mgr M. Meres, Ludowa wiedza o drzewie i jego użytkowaniu na terenie pow. żywiec
kiego w pierwszej polowie XX wieku, została szczegółowo omówiona w artykule mgr Z. Białego,
Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski*. Autorka zebrała bardzo wiele
3
Z. Biały, Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski, „Etnografia
Polska", t. 2: 1959, s. 372-399.
�335
KRONIKA
ciekawych i szczegółowych materiałów z zakresu botaniki i technologii drzewa. Rozpatrując wiedzę
ludową wykazuje, jak bardzo praktyczne i dokładne są wiadomości ludu (w dziedzinach go inte
resujących i związanych z jego praktycznymi zajęciami), przewyższając nieraz w szczegółach opra
cowania naukowe. Natomiast w dziedzinach nie objętych ich praktyką wiedza ludowa zawiera
wiele zasadniczych błędów, zwłaszcza z zakresu botaniki.
Na zakończenie należy jeszcze wymienić pracę mgr M. Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach
w Lubatowej, pow. krośnieński, nie uwzględnioną w wymienionym artykule Z. Białego, gdyż została
opracowana dopiero w 1960 r. Autorka zebrała materiały wg tego samego kwestionariusza, jak
i poprzednia. Zasadnicze dane i wnioski potwierdzają materiały z innych regionów.
Jak wynika z powyższego zestawienia, Zakład Etnografii Słowian U. J. nie prowadzi planowych
badań w Karpatach. Podobnie może być i w innych Zakładach. Byłoby zatem wskazane koor
dynowanie prac różnych placówek przeprowadzających badania na jednym terenie, aby w ten
sposób można szybciej osiągnąć jakiś wspólny cel.
Małgorzata Matusek
MATERIAŁY DO K U L T U R Y PASTERSKIEJ K A R P A T W TRANSYLWAŃSKIM
MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W CLUJ
Obszerna niecka Siedmiogrodu, zajmująca wewnętrzną przestrzeń Karpat, jest domeną
najintensywniejszej działalności pasterskiej na terytorium Rumunii. Góry Rodniańskie i Kelimeńskie,
Karpaty Południowe i Góry Bihorskie z centralnym masywem Gór Apusenii stanowią jej osłonę,
która też od najdawniejszych czasów chroniła mieszkańców tej części Karpat. Najgęstsze zalud
nienie tego basenu uwarunkowane zostało nie tylko na skutek żyzności gleb, ale także bogactwa
złóż mineralnych, a w pierwszym rzędzie licznych pokładów soli oraz aluwiun, dolin zawierających
łuski złota wypłukiwane i znoszone z okolicznych masywów górskich. Tak bogate i wspaniale
osłonięte doliny Siedmiogrodu były nie tylko wymarzonym schronieniem dla miejscowej ludności,
ale także stały się pociągające dla wędrownych ludów i zdobywców. Obok więc rodzimej ludności
osiedlili się i z nią zasymilowali Słowianie. Później zjawili się Węgrzy, a następnie koloniści sascy,
usadawiając się mocno na dogodnych przestrzeniach. Wprawdzie ich siedziby leżały obok osiedli
rumuńskich, jednak grupując się wzdłuż ruchliwych, wiodących na zachód arterii komunikacyjnych
oraz łatwo dostępnych przełęczy górskich, łączących niecki siedmiogrodzkie ze stepami zewnątrzkarpackimi, zapewnili sobie przewagę gospodarczą i polityczną nad całą prowincją. Nic też dziwnego,
że ludność rumuńska była stopniowo wypierana ku wyniosłym masywom górskim, zagęszczając
swoje osiedla na wschodniej i południowej granicy basenu siedmiogrodzkiego, gdzie rozciągają
się rozległe pastwiska strefy alpejskiej Gór Rodniariskich, Kelimańskich, Fogarskich, Lotru, Retezat
itd. U stóp tych gór grupują się właśnie osady, w których najintensywniej rozwinęło się życie pas
terskie. Łańcuchy górskie oddzielające basen siedmiogrodzki od zachodu, należące do tzw. Frontu
Zachodniego, jako najwyższe i najrozleglejsze posiadają bogate pastwiska jedynie w Górach Apu
senii. Ten to masyw górski obok Okręgu Maramures posiada największe zaludnienie na terytorium
republiki rumuńskiej. Toteż w Maramures skupiały się najliczniejsze ogniska intensywnej emigracji
rumuńskiej, kierującej się ku Mołdawii i północnym Karpatom. Maramures i strefa wewnątrzkarpacka dzięki swojej różnorodności odmian lokalnych odsłaniają nam szczególne bogactwo
kulturowe pastwiska rumuńskiego. Na tych to obszarach posiadamy dużą skalę jego form prze
strzennych od klasycznego życia pasterstwa wędrownego, jak w „Marginimea" , w okolicach Sibiu,
i Tara Birseii , położonego w okolicach Orasul Stalin (Brasov), aż do różnorodnych postaci osiad1
2
1
Region wsi pasterskich położony na północnym stoku Karpat Południowych między rzekami
OH i Jiu.
Region zamykający obniżenie wewnątrzkarpackie, w którym znajduje się miasto Orasul
Stalin (Braszów).
2
�KRONIKA
336
Jego pasterstwa w górskich strefach rolniczych, gdzie hodowla mieszana ściśle łączy się z uprawą
stoków górskich. W regionach pasterskich, wyróżniających się zwiększonym wypasem sezonowym,
areał uprawny jest zredukowany i biedny.
Łańcuchy górskie — tak bliższe, jak i dalsze — okazały się rozległymi i dogodnymi obszarami
eksploatacji pasterskiej. Stada powiększały się znacznie, a pastwiska sąsiadujących gór stały się
niewystarczające. Wówczas to na letni wypas bydła wydzierżawiano pastwiska strefy alpejskiej,
położone w wysokich partiach Karpat, mało dotychczas wykorzystywane tak przez ludność wsi
położonych u stóp tych gór, jak też ich feudalnych właścicieli. W ten sposób, jak to wynika ze
studiów prof. Tiberiu Morariu, przeprowadzanych nad życiem pasterskim Rodna, niekiedy właś
ciciele stad z okolic Sibiu (Poiana, Gales Saliste) i Tara Birseii wynajmowali pastwiska na letni
wypas w tym masywie górskim. Ich obecność, podobnie jak i gdzie indziej, poświadczona jest
przede wszystkim w miejscowym nazewnictwie .
Pastwiska strefy alpejskiej zapewniły utrzymanie licznych stad jedynie na okres lata. Nato
miast zimowisk szukano w niskich strefach, położonych wewnątrz Karpat i na zalewowych tere
nach Dunaju, zwanych Balta Dunarii. Te to obszary o małym zaludnieniu i łagodnym klimacie
zimowym stały się właśnie dogodnymi zimowiskami, zarówno dla bydła indywidualnych pasterzy,
jak też dla wielkich stad zespołów wiejskich z sąsiednich stref położonych wewnątrz niecki siedmio
grodzkiej.
Pasterstwo sezonowe przedstawiało również korzystne możliwości podniesienia wartości
bydła i wyrobów mlecznych, pokrywając w ten sposób pewne potrzeby gospodarskie, a przede
wszystkim w zakresie produktów rolnych. Sprzedaż nadwyżek produkcji pasteiskiej była zapew
niona przede wszystkim dzięki sąsiedztwu starodawnych centrów rzemieślniczych i handlowych,
jakie znajdowały się w Sibiu i Brasovie.
W północnym sektorze Karpat Rumuńskich ważne centrum zbytu wełny i tkanin było w Bistrita. Tu również sprzedawali wełnę pasterze sezonowi, spędzający lato w Góiach Rodniańskich.
Jeśli cena nie była zbyt korzystna, udawali się wówczas na sprzedaż do Sibiu .
Ponieważ zobowiązania feudalne dla pasterzy były o wiele cięższe w Siedmiogrodzie aniżeli
w strefach położonych na zewnątrz Karpat, spora część ludności biednych pogranicznych obszarów
wyemigrowała poza góry, gdzie znajdowały się nie tylko łagodniejsze tereny na zimowiska dla bydła,
lecz także nadzwyczaj żyzne obszary rolnicze. Na tych obszarach posiadacze ziemscy bezpośrednio
zainteresowani intensywną uprawą swych ziem poszukiwali świeżych rąk do pracy, dlatego też
chętnie przyjmowali emigrujących pasterzy . Mieszkańcy niektórych okręgów pogranicznych,
z których emigracja była najbardziej masowa, uprawiali zajęcia rolniczo-pasterskie, a przede wszyst
kim hodowlę mieszaną. Toteż ludność ta przystosowała się stosunkowo szybko do nowych warun
ków życia, redukując coraz bardziej swoje zajęcia pasterskie.
W zbiorach Transylwańskiego (siedmiogrodzkiego) Muzeum Etnograficznego w Cluj dział
poświęcony kulturze pasterskiej zawiera ponad 1 2 0 0 obiektów. Najbardziej reprezentatywne okazy
pochodzą z omawianych regionów karpackich. Dokumentacja do całokształtu kultury materialnej,
a zwłaszcza podstawowych zajęć pasterskich, była w ciągu ostatnich dziesięciu lat stale opraco
wywana przez zespół naukowy tamtejszego muzeum. Osobną kategorię stanowią przedmioty
osobistego użytku pasterzy. Do niej należą: laski bite, czerpaki drewniane do picia wody caucuri
albo capéele, piszczałki drewniane itd. Te to wyroby pasterskie wyróżniają się przede wszystkim
bogatą ornamentyką. Laska, którą tylko niekiedy posługuje się rolnik, pasterzowi służy za podporę
i broń. Dlatego też niektóre z tych lasek opatrzone są zgrubieniami bądź metalowymi młoteczkami
umieszczonymi na ich końcach, tzw. baltagul. Niekiedy dolna część lasek posiada nacięcia, wręby,
3
4
5
3
T. Morariu, Viata pastorału in Mun(li Rodnei. Studii si cercetari geografice, t. 2, Bucuresti
1937, s. 108-109.
Morariu, op. cit., s. 111.
D. Pro dan, Teoria imigratiei Rominilor din Proncipatele Romine in Transilvania in veacul
al XVIII-lea, Sibiu 1944.
4
5
�KRONIKA
337
przedstawiające rozmaite obliczenia pasterskie. Zazwyczaj te rozliczenia czy rachunki zaznaczane
wrąbkami nacinane są na innym kawałku drzewa, tzw. ráboj albo ratas, który się wywodzi z wyżej
opisanych lasek. Rachunki pasterzy związane z gospodarką są dosyć skomplikowane. Materiały
dokumentarne dotyczące takich różnorodnych rachunków pochodzą z Maramures, Nasáud
i Karpat Południowych. W Maramures sezonowy, tj. od wiosny do jesieni, wypas owiec na terenach
górskich niżej położonych, a nawet zimowiska organizuje się w ramach wielkich spółek. Do nich
należą rodziny spokrewnione lub sąsiadujące. Część wsi zamieszkała przez członków takich spółek
Ryc. 1. Inwentarz pasterski z gór Rodna. Dział ekspozycji w Muzeum
nazywa się boteie. Przy tworzeniu większych stad łączy się kilka boteie na z góry ustalo
nych zasadach. Tak np. część produktów mlecznych należna poszczególnym właścicielom owiec
jest ustalona według obowiązującej umowy. Dzień odłączania owiec jałowych od innych, tzw.
la ruptul sterpelor, jest dniem mierzenia mleka i ustalania ilości sera, la bágatul pe brinza.
Wówczas to doi się owce, a otrzymane mleko od owiec każdego właściciela mierzy się półtoralitrowym naczyniem drewnianym, zwanym сира. Ilość udoju zaznaczona jest na sporzą
dzonym specjalnie do tego celu kawałku drzewa, tzw. carimb, który posiada tyle boków, ile
boteie grupuje się w tej samej spółce szałaśniczej. W celu dokonania pomiaru przy użyciu
carimbu mleko jest nalewane do innego drewnianego naczynia, tj. budacd. Carimb wkłada się
do naczynia i nacina na poziomie mleka zawartego w. budacd. Na bokach carimbu są również za
znaczone nacięciami ilości mleka otrzymane od owiec każdego członka boteie. Zgodnie z doko
nanym pomiarem każdy właściciel otrzymuje odpowiednią ilość sera. Do miary sera służy zwy
czajna drewniana waga, zwana cumpana. Pierwotne formy tej wagi, znajdujące się w Muzeum,
pochodzą z szałasów Gór Rodniańskich i Południowych Karpat. Wagi te składają się z ruchome
go .'amienia opatrzonego na końcach zwykłymi szalkami. W Maramures takie ważenie odbywa
się w sposób następujący. Do jednej z szalek przymocowuje się budacd, a do drugiej kocioł.
Równowagę ustala się przy użyciu ciężarków pomocniczych. Następnie do budacd nalewa się
wody aż do poziomu mleka zmierzonego w czasie zawiązywania się szałasu, zaznaczonego na
Etnografia polska, t. V
22
�KRONIKA
338
carimb, a do kotła kładzie się odpowiednią ilość sera równoważącą wodę. Przy zawiązywaniu
szałasu ustala się porządek i ilość produktów oddawanym poszczególnym właścicielom.
Inwentarz szałaśniczy z poszczególnych regionów (ryc. 1) składa się przede wszystkim z różnych
naczyń. W Muzeum znajdują się jedynie ich typowe formy. Wśród nich wyróżniamy specjalne
naczynia drewniane użytkowane przy wyrobie sera, zwane przez pasterzy sezonowych crinte. Jedno
z tych naczyń było używane pizez trzy pokolenia pasterzy z Tara Birsei. Z niektórych regionów
zgromadzono prawie całkowite wyposażenie szałasu dla Gór Rodniańskich (z Telci, okręg
i.."
•
Ryc. 2. Zespół pasterski działu skansenu Muzeum, pochodzący z Gór Apusenii
Nasaud, dep. Cluj) i dla Gór Apusenii (z Sálciua, okręg Clmpeni, dep. Cluj). Te inwentarze zostały
skompletowane okazami pochodzącymi z innych wsi sąsiednich okręgów. Tak np. w Maramures.
zostały zakupione oprócz carimburi naczynia nazwane cupe, wielkie łyżki drewniane, zwane gávane,
naczynia na masło itd. Wymienione przedmioty różnią się od takichże z Gór Apusenii, a szczegól
nie od analogicznych z okręgów, gdzie ludność uprawia indywidualny wypas ściśle związany z terasowatą uprawą rolną. Pomiędzy takimi wsiami a czasowymi schronieniami pasteizy istnieje w czasie
lata intensywna komunikacja, uwarunkowana potrzebami aprowizacyjnymi. Dlatego też znaj
dujemy w tych osadach przede wszystkim liczne drewniane naczynia przeznaczone do transportu,
a w pierwszym rzędzie do produktów mlecznych, zwane dloabe.
Braki istniejące w tutejszych zbiorach w zakiesie szałaśnictwa zostaną uzupełnione rozbudową
sekcji plenerowej Muzeum, tzn. miejscowego skansenu, która zostanie wyposażona w dział pas
terski, m. in. w zrekonstruowane szałasy i kompletne wyposażenie, pochodzące z okręgów pas
terskich i pastersko-rołniczych. Dział tutejszego skansenu zawiera już zespół pasterski z Gór
Apusenii, utworzony: 1) z niewielkiej konstrukcji drewnianej, zwanej koliba (ryc. 2), w której przy
gotowuje się i przechowuje produkty mleczne; 2) z indywidualnego schronu na płozach sanek,
tj. cramba; 3) z obory, tzw. staul, a więc koszaru. Dodajmy, że w początkowym okresie pasterstwa
typy schronów były różne, gdyż hodowla rozwinęła się tutaj w ścisłym związku z uprawa roli na
�KRONIKA
339
6
terasach . Zróżnicowanie schronów występuje również w sąsiednich strefach, objętych tym samym
masywem górskim, pozostając w związku ze sposobem wykorzystania areału rolnego, bardziej
ograniczonego ze względu na pochyłości i ostrzejszy klimat. Zresztą w tych regionach zajęcia
ludności kierują się ku coraz lepszemu wykorzystaniu także innych produktów naturalnych.
Tak więc w Tara Abrudului wydobywanie złotodajnych minerałów stało się zajęciem podstawo
wym, podczas gdy rolnictwo i hodowla były jedynie zajęciem dodatkowym. Oczywiście ostatnie
wzmagało się w okresach stagnacji eksploatacji złota. Z tego to powodu na terenach należących
7
i
Ryc. 3. Stodoła do młócenia zboża, tzw. sura de imblatit. Dział skansenu Muzeum
do złotodajnego regionu za czasowe schronienia dla pasterzy obierano szczególny typ stodoły
umieszczonej pośród pola, służącej równocześnie do młócenia zboża, zwanej sura de Imblatit (ryc. 3).
W okresach uprawy zboże gromadzono na strychach czy pięterkach tych budynków, prze
chowując je aż do młocki. Podczas gdy w innych latach, kiedy pola zamieniano na pastwiska,
stodoły służyły za schronienie dla pasterzy i ich trzód.
Stodoły te mają szczególny profil, przypominający stare drewniane kościoły, a zwłaszcza ich
prezbiteria. Jedna z nich, zbudowana z dwóch części, a więc właściwej stodoły i obory, została
przeniesiona do tutejszego skansenu (ryc. 3) ze wsi Bucium (okr. Cimpeni, dep. Cluj).
W sąsiednim regionie, tj. Tara Motilor , gdzie wyrób naczyń drewnianych był głównym zaję
ciem tamtejszej ludności, schronienia pasterskie lokalizowały się zarówno na terenach o bardziej
intensywnych uprawach łąkowo-rolnych, jak też w górskich strefach alpejskich, będących domeną
letniego wypasu bydła. Czasowe schronienia umieszczone na przestrzeni zarezerwowanej dla rol
nictwa górskiego, tzw. miietori, stawały się często miejscami nowych osiedli, jak np. Tara Mo{ilor,
8
6
Zob. V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-vestul MunfUor Apuseni, [w:] Anuarul
Muzeului Etnografie al Transihaniei pe anii 1957-1958, Cluj 1959, s. 95-134.
Region złotonośny okolic miasta Abrud.
Region Centralny Gór Apusenii, którego ludność jest znana pod nazwą Mo{i.
7
8
�340
KRONIKA
będąca typową strefą osadnictwa rozproszonego. W archiwum Transylwańskiego Muzeum Etno
graficznego znajduje się wartościowy materiał dokumentarny, dotyczący powstawania takiego
osadnictwa i wsi Gór Apusenii, skąd też pochodzi typ reprezentatywny starych domów umiesz
czonych w skansenie.
W strefach zajęć mieszanych oraz tam, gdzie uprawiane jest rolnictwo, górskie typy schronów
czasowych i ich lokalizacja są rozmaite. Zróżnicowanie uzależnione jest od sposobu, w jaki został
rozwiązany problem wypasu letniego i użyźniania pól. To ostatnie było praktykowane bardziej
intensywnie w przeszłości w ramach gospodarki naturalnej, kiedy schrony masowe o mieszanych
funkcjach rolniczo-pasterskich osiągnęły swoje maksimum rozwoju. W okresie kapitalizmu ilość
schronów maleje, zwłaszcza liczba stodół do młócenia zboża, a ich funkcje stają się bardziej ogra
niczone ze względu na rozwój gospodarki wymiennej i ukazanie się młockarni mechanicznych.
Dwie jednostki, które posiada sekcja plenerowa Muzeum (skansen), należą do kategorii schro
nów o funkcji rolniczo-pasterskiej. Spotyka się je nie tylko w Górach Apusenii, ale także w innych
strefach, gdzie jest uprawiane rolnictwo górskie. Typy ich są jednak różne. Osobną np. kategorię
funkcjonalną stanowią schronienia stref przeznaczonych na uprawy łąkowe i zbiór siana.
Poza eksponatami charakterystycznymi dla zajęć pasterskich Muzeum tutejsze posiada także
inne wytwory związane ze sposobem życia omawianych regionów, a przede wszystkim narzędzia
używane w rolnictwie górskim (Maramures, Góry Apusenii, Masyw Poiana, Ruscá itd.). Nadto
zebrane są przedmioty użytku gospodarskiego, tkaniny, ubiory i in. Zwłaszcza zwracają uwagę
tkaniny, które są w tych regionach liczniejsze aniżeli na równinach, gdyż kobiety dysponowały
większą ilością surowca i czasu. Dywany z Maramures, bogato haftowane ręczniki z Tara Oltului
itp. świadczą o głębokim poczuciu estetycznym i artyzmie ich twórczyń. Również górski strój
ludowy jest bogaty w elementy tradycyjne i przedstawia wyraźne zróżnicowanie regionalne. W Mu
zeum gromadzi się odzież nie tylko świąteczną, ale także roboczą, na którą zwraca się specjalną
uwagę. Ona to właśnie zachowała niejeden rys charakterystyczny dla czasów odległych. Tak np.
części płócienne stroju pasterskiego pochodzące ze wsi Telciu (okręg Naśaud, dep. Cluj) są impreg
nowane serwatką, co czyni je nieprzemakalnymi. Wysiłki pracowników Muzeum dotyczą głównie
w ostatnich latach zbierania pełnej dokumentacji materiału związanego z zajęciami pasterskimi
oraz przemian socjalnych i ekonomicznych, jakie zaszły także w tej dziedzinie produkcyjnej. Głów
nie położono nacisk na gromadzenie okazów i ich wszechstronny opis metrykalny, ponieważ studia
nad życiem pasterskim w Karpatach należą do zakresu czynności zespołów etnograficznych Akademii
Republiki Rumuńskiej, która nie dysponując odpowiednimi funduszami nie może zdobywać i kon
serwować dokumentów materialnych. Tym, którzy przygotowują studia syntetyczne, przypada
więc w udziale badanie obfitego materiału gromadzonego w archiwach, który przede wszystkim
jest bogaty i przekonywający dla okręgów pasterskich zewnętrznych regionów Karpat.
Badania życia i kultury pasterskiej pobliskich regionów zostały również włączone do planów
naukowych znaczniejszych muzeów Siedmiogrodu. Tak np. zespół naukowy Muzeum Bruckenthal
w Sibiu przygotowuje monografię typowego okręgu dla wysokogórskiego sezonowego życia paster
skiego „Marginimea". Życie pasterskie we właściwych warunkach dla Siedmiogrodu wytwarza
liczne problemy, które nie mogą być rozwiązane inaczej, jak tylko przy pomocy szczegółowych
studiów poszczególnych regionów. Te zaś ujawniają się przez zastosowanie wszechstronnej analizy
lokalnego sposobu życia, rozpatrywanego zarówno na podstawie terenowych materiałów etnogra
ficznych, jak też dokumentów pisanych oraz funkcji lokalnych zajęć pasterskich, odległej i bliższej
przeszłości, rozpatrywanych pod kątem widzenia materiału historycznego. Stosowanie pełnej
analizy jest niezbędne w tego rodzaju badaniach, gdyż pasterstwo było przeważnie rozpatrywane
w sposób jednostronny. Pomijano prawie wszędzie uboczne zajęcia ludności związanej z paster
stwem, wskazujące na znaczenie również innych naturalnych źródeł utrzymania w badanych regio
nach górskich.
Poszukiwania obecne podjęte przez zespół pracowników Muzeum Transylwańskiego kierują
się głównie ku mniej zbadanym regionom etnograficznym Siedmiogrodu, które też są mniej repre-
�KRONIKA
341
zentowane w zbiorach muzealnych. Jak to już wspomniałem, badanie przejawów kultury material
nej przebiega w parze z nabywaniem charakterystycznych obiektów. Podejmowane penetracje są
oczywiście poprzedzone studiami literatury, co znacznie ułatwia badającym orientację i ujmowanie
zjawisk kulturowych wytypowanych regionów. Do planu zbiorowych poszukiwań został przede
wszystkim włączony obszar dotychczas unikany przez etnografów, a mianowicie Tara Lápusului
(dep. Baja Mare) .
W następnych latach będą prowadzone poszukiwania również w mało zbadanej strefie zachod
niej i południowo-zachodniej tego regionu. Wspomnieć także należy o nieco regionalnie zawężo
nych badaniach prowadzonych w celu skompletowania obiektów dla działu skansenu, a w szcze
gólności dotyczące sektora przemysłowego i rzemiosł wiejskich, które znajdowały się już w upadku
w epoce kapitalizmu. Przy tego rodzaju badaniach, po zapoznaniu się z różnymi typami urządzeń
gospodarczych, nabywanie obiektów poprzedzane jest szczegółowymi studiami form odpowia
dającego im terenu . Wśród urządzeń chłopskich, zwłaszcza bardziej rozpowszechnionych w stre
fach pasterskich, brane są pod uwagę przede wszystkim folusze (piuá, viltoare) służące do wykań
czania wełnianych pokryć, косу itp. W sekcji plenerowej, tj. w skansenie, znajdują się już skomple
towane urządzenia piuá i viltoare, pochodzące ze wsi Zagra (okręg Násáud, dep. Cluj). Ten typ
jest częsty we wszystkich wsiach położonych na południowym stoku Gór Rodniańskich. Obok
tego urządzenia będą umieszczone typy dawniejsze, znajdujące się w Górach Apusenii, i nowsze
w Tara Birsei i „Marginimea".
Wyniki poszukiwań regionalnych były publikowane w Roczniku Muzeum Etnograficznego
Transylwanii , którego pierwszy wydany tom zawiera, poza szczegółowym studium o schronach
czasowych w Górach Apusenii , także inną rozprawę o terminologii Daków, zachowanej w rumuń
skim życiu pasterskim .
W innym artykule są wspomniane regiony, które dostarczyły obiektów do Muzeum. Położono
w nim nacisk na nabytki ostatnich lat z wymienieniem personelu naukowego, któremu je zawdzię
czamy .
Valeria Buturá (Cluj)
9
10
11
12
13
14
K A R P A C K A K U L T U R A LUDOWA
W P R A S K I C H ZBIORACH E T N O G R A F I C Z N Y C H
Etnografia środkowoeuropejska zajmuje się coraz częściej rozległym terytorium karpackim
gdzie zachowało się wiele takich form i zjawisk kultury ludowej, które często dają wyjaśnienie
do historii i rozwoju kulturowego innych krajów. Obecnie planuje się i podejmuje rozległe badania
w zakresie karpackiej kultury, w pierwszym rzędzie pasterskiej; należy sobie uświadomić, co zostało
na tym polu dokonane już uprzednio w poszczególnych krajach i jaki jest materiał, stanowiący
niejednokrotnie punkt wyjścia do nowych opracowań najrozmaitszych problemów etnograficznych
tych ziem. Oczywiście doniosłą rolę odgrywać tu będą etnograficzne zbiory muzealne, gdzie się
od dawna gromadzi najrozmaitsze dokumenty kultury ludowej, które mimo to zwykle nie są dokład
nie znane i opracowywane. Również w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego w Pradze
zgromadzono dużo materiału z obszaru Karpat. Ponieważ Muzeum nie ma obecnie możliwości
wydania katalogów swoich zbiorów, niniejsze opracowanie pragnie ogólnie poinformować badaczy
9
Region północnej Transylwanii przecięty rzeką Lápus.
V. Buturá, Die Siebenbürgischen Turbinenmühlen, „Ethnographica", Brno, t. 1: 1959,
s. 19-26.
Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1958, Cluj 1958, ss. 333.
V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-estul munfilor Apuseni, [w:] Anuarul ..., s. 95-134.
I . I . Russu, Din trecutul pástoritului rominesc, [w:] Anuarul..., s. 135-156.
T. On is or, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, [w:]
Anuarul..., s. 15-78.
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
�KRONIKA
342
przez dokładny opis tego, co posiada ta placówka z okręgu karpackiego, co tara zbadano i jaka
była historia tego zbioru. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że w tym przeglądzie będzie
mowa jedynie o przedmiotach zgromadzonych z terenów właściwego karpackiego obszaru górskiego,
a nie o tych, które pochodzą z ziem, dokąd sięgała kultura karpacka w X I X i X X w., bądź to kom
pleksowo, bądź też w pojedynczych elementach.
Najstarszy zbiór etnograficzny powstał w Pradze w Muzeum Náprstka, gdzie jego postępowi
właściciele zaczęli już w 1877 r. gromadzić okazy kultury ludowej, a szczególnie hafty czeskie.
Bardzo szybko ich zainteresowanie, jak również przyjaciół i współpracowników objęło poza Cze
chami, Morawami i Śląskiem także i Słowację. Już w 1878 г. V. Náprstek rozpoczął działalność
kolekcjonerską, rozszerzając swoje zbiory także wytworami innych Słowian . Rozszerzenie zakresu
zbiorów na kulturę całej ludności słowiańskiej oznaczało oczywiście zwrócenie uwagi na eksponaty
reprezentujące życie ludności w okręgu Karpat. W początkach pracy chodziło przede wszystkim
0 zachodnią i południowo-zachodnią część Słowacji. Na tych to terenach zwracała uwagę niezwykle
bogata kultura nizinna , a także godna uwagi starodawna kultura ówczesnego okręgu trenczyńskiego, w której wytworach niepospolite wyczucie artystyczne łączyło prostotę wyrazu z wyra
finowaną szlachetnością technik dekoracyjnych i kombinacji kolorystycznych.
Muzejm Náprstka otrzymało materiał z krajów nieczeskich dzięki mnóstwu przyjaciół tej
instytucji (w większości Czechów), zamieszkałych stale bądź tymczasowo poza terytorium Czech,
bądź też będących na służbie ówczesnego państwa w różnych częściach Austro-Węgier albo za
granicą jako urzędnicy, kupcy itd. Wśród nich odznaczał się głębokim zapałem i prawdziwie na
ukowym zainteresowaniem kulturą ludową bardzo czynny literat Frantisek Rehof. Przebywał
on także do 1890 r. we Lwowie. Wówczas to całe swoje zainteresowanie i sympatię zwrócił do
ludu ukraińskiego, zamieszkałego na północnych zboczach Karpat, którego osobliwy sposób
życia oraz charakterystyczna i malownicza kultura szybko przykuły uwagę badaczy. Rehof
zaczął ten lud studiować i równocześnie gromadzić dla Muzeum Náprstka eksponaty charak
teryzujące jego życie. W odróżnieniu od normalnej podówczas praktyki jego zainteresowania się
gały znacznie głębiej. Do Pragi zaczęły szybko dochodzić oprócz przepięknych i cennych okazów
sztuki ludowej także eksponaty odnoszące się do różnych zwyczajów, świąteczne i obrzędowe
pieczywo, rzeczy codziennego użytku i narzędzia pracy, zabawki, ceramika zdobnicza i użytkowa,
prace dekoracyjne wybijających się ludowych artystów i wyroby jarmarcznych kramarzy, instru
menty muzyczne, odzież oraz jej części składowe w zależności od tego, dla jakiego wieku i okazji
były przeznaczone. Tam, gdzie zmuszała konieczność — czy to były powody finansowe, czy zbyt
wielkie rozmiary przedmiotu — sporządzano zmniejszone modele. Miało to miejsce nie tylko przy
wzorach budownictwa ludowego, ale i w wypadku szeregu narzędzi rolniczych i innych, środków
komunikacji itd. Oczarowany charakterem miejscowej kultury żydowskiej nie wahał się F . Rehof
gromadzić i jej okazów, a to dotyczących życia, kultu i zwyczajów samych Żydów, jak i ich wyrobów
rzemieślniczych przeznaczonych na rynek, głównie wsi. Swoje zbiory Rehof zaopatrywał wskazówką
dotyczącą pochodzenia, wieku, autorów i funkcji uzyskanych przedmiotów. Wytrwałą działalność
kolekcjonerską przerwała właściwie dopiero jego śmierć w 1899 r. Dzięki niemu został utworzony
w Pradze pierwszy, naprawdę wszechstronny, przejrzysty zbiór etnograficzny, bardziej celowy
1 lepiej opracowany aniżeli zbiory dotyczące pozostałych Słowian zamieszkałych na ziemiach
ówczesnego państwa austro-węgierskiego. Obejmuje on materiał przede wszystkim z okolic Lwowa,
Jaworowa i Czerniowiec w liczbie przeszło 2600 sztuk, w tym wiele cennych starych egzemplarzy
tamtejszej sztuki ludowej i wyroby niektórych wtedy jeszcze żyjących artystów ludowych.
1
2
1
S. F . Svoboda, Národopisné oddélení Národního musea v Praze, odbitka z czasopisma
„Sbornik pro hospodáfské a sociální dejíny", R. 2: 1947, s. 1; D. Stránská, Národopisné
oddaleni, „Sbornik Národní museum", Praha 1949, s. 122-123.
Z tego okręgu pochodziły przepiękne, starannie wykonane hafty, które dostarczane do Pragi
przez przeróżnych handlarzy stały się bardzo szybko przedmiotem handlu.
2
�343
KRONIKA
Po wystawie jubileuszowej w 1891 г., na której jednym z największych osiągnięć stała się
„Czeska chata", wypełniona najlepszymi wyrobami czeskiego haftu ludowego i innymi przejawami
twórczości ludowej, świadectwo uzdolnień artystycznych ludu znalazło drogę również i do ówczes
nego Muzeum Królestwa Czeskiego. Kiedy została w 1894 r. ukończona organizacja sali czeskiej,
kontynuowano prace nad zabezpieczeniem pamiątek również z Moraw, Śląska i Słowacji . Zarzą
dowi oddziału historyczno-archeologicznego, któremu podlegały zbiory etnograficzne, udało się
wówczas przy pomocy licznych ofiarodawców stworzyć niewielki, ale piękny zbiór wyróżniających
3
Ryc. 1. Fragment polichromowanej figury św. Jana.
Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka
nr S 1202 dostarczył F . Rehoi
Fot. J . Látalová
się okazów: strojów ludowych, haftów, ceramiki, obrazków na szkle i drobnych przedmiotów
zdobniczych. Część z nich pochodziła z obszaru karpackiego, przede wszystkim z morawskiego
okręgu wałaskiego, okolic Horńacka, morawskich i słowackich Kopanie i okręgu trenczyńskiego.
Dalsze kompletowanie tych cennych zbiorów przebiegało jednak stosunkowo powoli i w zasadzie
było realizowane pod określonym kątem zainteiesowań. Opiekun bowiem tej kolekcji, prof. Koula,
3
Svoboda, op. cit., s. 2; Stránská, op. cit., s. 125-126.
�344
KRONIKA
prowadząc poszukiwania terenowe na Morawach oraz Słowacji i publikując ich wyniki, kładł
nacisk przede wszystkim na artystyczny wyraz wytworów kultury ludowej, przesłaniając tym samym
ich pełniejszą wymowę. Między innymi miało to także i ten skutek, że szereg pięknych przedmiotów
wchodzących w skład kolekcji nie posiadało wyczerpujących metryk.
W tym samym czasie kiedy zarząd „Czeskiej chaty", kierowany przez prof. Koulę, organizował
wystawę etnograficzną w Muzeum Królestwa Czeskiego, także i w innych miejscowościach Czech
i Słowacji z Pragą na czele tworzyły się podwaliny pod przyszłe reprezentacyjne muzealnictwo
Ryc. 2. Fragment polichromowanej figury Marii. Okręg
Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S
1201 dostarczył F . Rehof
Fot. J . Látalová
etnograficzne. W wyniku szeroko zakrojonej akcji zostały zgromadzone bardzo bogate zbiory z całego
obszaru Czech i Słowacji, które wystawiono na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej w 1895 r.
Na bazie tych zbiorów i w pewnym sensie jako przedłużenie wystawy powstało w 1896 r. Etno
graficzne Muzeum Czechosłowackie w Pradze. Założenia oraz zamierzenia tego Muzeum odbiegały
znacznie od polityki muzealnej Muzeum Náprstka i Muzeum Królestwa Czeskiego. Zbiory etno
graficzne zgromadzone na wystawie etnograficznej (1895 r.) i później przejęte przez Muzeum Etno-
�345
KRONIKA
graficzne w przeciwieństwie do ujęć dotychczasowych miały dać pełny przegląd życia i właściwy
obraz kultury ludu wiejskiego na ziemiach czeskich i na Słowacji. Toteż problematykę kolekcji
starano się w miarę ówczesnych możliwości utrzymać w odpowiednich do aktualnych przejawów
życia wiejskiego proporcjach, i co więcej, ze względu na ówczesne tendencje polityczne podkreślić
w niej integralność ziem odpowiadającą w przybliżeniu granicom dzisiejszej CSRS. Przesłanki
polityczne sugerowały również pokazanie materiałów porównawczych przede wszystkim w postaci
szerokiego przeglądu kultur słowiańskich.
W początkach swej działalności Muzeum nie organizowało systematycznych penetracji terenu
w celach kompletowania zbiorów, czy też badań naukowych. W tym okresie praca w Muzeum
polegała głównie na porządkowaniu i klasyfikowaniu eksponatów, jak i na odpowiednim kom
ponowaniu ekspozycji. Zbiory w Muzeum z grubsza odpowiadały terytorialnie i rzeczowo materia
łom zgromadzonym na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej. Były jednak mniej liczne i wsku
tek tego straciły swą wymowę statystyczną; brakowało też dokumentacji, która by wystawę uzupeł
niała. W swoich początkach zbiory muzealne obejmowały oprócz materiału czeskiego i moraw
skiego również dosyć bogaty zbiór eksponatów ludowej kultury słowackiej i piękne zaczątki zbiorów
z niektórych innych ziem słowiańskich. Kultura karpacka zajmowała w tej kolekcji znaczne miejsce
chociażby dlatego, że do tego okręgu należy praktycznie cały materiał wschodniomorawski i śląski
oraz większość eksponatów słowackich (o ile pochodziły z górzystych części kraju). Tych rzeczy
była wielka ilość. Znalazła się tutaj przede wszystkim rozległa kolekcja z morawsko-słowackich
Kopanie i okręgu Homacka oraz zbiorów wałaskich, które obejmowały głównie materiał tekstylny
i hafciarski, uzupełniony kilkoma kompletnymi strojami i wybranymi okazami sztuki ludowej.
W zbiorze wałaskim były również eksponaty dotyczące niektórych rodzajów zajęć ludowych, jak
fajczarstwo, naszyjnikarstwo, wyrób kozików i pewna ilość okazów narzędzi pasterskich. Zbiór
z Beskidu Śląskiego tworzyły przede wszystkim okazy strojów ludowych i hafty — niektóre z nich
bardzo stare — srebrne ozdoby stroju, stare dokumenty prawne i zwyczajowe oraz trochę malo
wanych mebli.
Bardziej obszerna była kolekcja słowacka. Wyróżniała się przede wszystkim haftami i ko
ronkami oraz całkowicie się nastawiła na uwydatnienie pięknych, uszlachetnionych form arty
stycznych wytworów kultury ludowej, a nawet wyraźnie dążyła do przedstawienia całokształtu
tej kultury, podobnie jak to miało miejsce przy zbiorze czeskim. Pod względem terytorialnym ekspo
naty ze Słowacji ograniczały się do obszarów, skąd pochodziły piękne hafty, które były przy ów
czesnych uciążliwych warunkach komunikacyjnych lepiej dostępne, względnie do obszarów, chociaż
niedostępnych, to jednak dzięki niektórym zbieraczom lepiej poznanych. Do takich znanych ziem
należała cała dolina Wagu, Orawa, dolina Nitry, Góry Głogowieckie (Hlohovecké), dolina Hronu
oraz północna część dawniejszego Hontu i Gemeru. Z tych ziem pochodziły również zbiory
Muzeum Etnograficznego z pojedynczymi okazami z okolic Koszyc i Presova, z Vazca itp.
Przeważał materiał z zachodniej i południowo-zachodniej części kraju i ze środkowej Słowacji,
głównie z Detvy.
Obok tego jednak miało Muzeum już w pierwszych latach działalności także niemały zbiór
okazów sztuki ludowej z karpackiej części Ukrainy (przede wszystkim z ówczesnej Galicji), który
otrzymało częściowo w roku 1899 po zmarłym F . Rehofu, częściowo w 1901 r. z Kosowa . Tak
powstała w Muzeum kolekcja około 300 przedmiotów, obejmujących przede wszystkim okazy
sztuki ludowej i kompletne dwa piękne stroje z okolic Jaworowa. Nie była wprawdzie tak intere
sująca i wszechstronna, jak zbiory Náprstka, odznaczała się jednak wartością artystyczną poszcze
gólnych eksponatów.
Początkowa kolekcja muzealna (ok. 10000 przedmiotów), którą posiadał instytut do dyspozycji
w pierwszych latach działalności w swoim dotychczasowym budynku na Smichowie, stanowiła
4
4
Zbiory pochodzą ze spuścizny Jana C i e r p i ę t y - Ś w i e y k o w s k i e g o z Kosowa (Vestník
Národopisného musea ceskoslovanského, 1902, s. 8) i obejmują przeszło 170 przedmiotów.
�346
KRONIKA
bardzo dobrą podstawę do stworzenia przejrzystego zbioru karpackiej kultury ludowej. Materiał
obejmował zaledwie czwartą część wszystkich zbiorów. W następnych latach Muzeum starało się
stopniowo zbiory i luki w nich istniejące uzupełnić. Działalności tej jednak brakowało koniecznej
intensywności i świadomości celu. Główna przyczyna takiego stanu rzeczy leżała w nieznacznej
liczbie fachowych pracowników i w tym, że Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne jako prywatny
instytut przez państwo skromnie dotowany, a administrowany przez Towarzystwo Czechosło
wackiego Muzeum Etnograficznego, stale borykało się z trudnościami finansowymi i było skazane
bardziej na dary przyjaciół aniżeli na własną działalność kolekcjonerską. Przyrost zbiorów był
więc nadal bardzo nierównomierny również i w następnych latach, a gdy osłabło zainteresowanie
publiczności, obudzone kiedyś nowymi celami i popularnością wystawy etnograficznej, opadał
i prawie wygasł. Mimo to zbiory się rozwinęły w okresie przed I wojną światową dosyć znacznie,
a nowe nabytki obejmowały niektóre cenne uzupełnienia z obszaru karpackiego. Na szczególną
uwagę zasługuje zbiór P. Wyhlidala ze Śląska z szeregiem bardzo rzadkich starych haftów uzyski
wanych często z majątku kościelnego, hafty i okazy rzemieślniczych wyrobów ludowych z okręgu
wałaskiego, interesujące uzupełnienia do zbioru huculskiego, głównie zabawki z Jaworowa, pisanki
i pierścionki, mnóstwo haftów z pogranicza morawsko-słowackiego oraz materiał ikonograficzny
i etnograficzny z byłego Hontu .
Po powstaniu Republiki Czechosłowackiej Muzeum Etnograficzne zostało przejęte przez admi
nistrację państwową, a zbiory zostały dołączone do Muzeum Narodowego w Pradze. Finansowa
sytuacja instytutu wprawdzie się polepszyła, jednak w sposobie jego pracy z początku niedużo się
zmieniło. Zbiory przez połączenie z materiałami etnograficznymi Muzeum Narodowego nie zmie
niły jednak swojego charakteru (jeżeli nie weźmiemy pod uwagę ważnej przemiany, do której
doszło poprzez wydzielenie zbiorów rolnictwa ludowego i innych zawodów oraz modeli budynków
dla muzeum rolniczego). Szybko jednak koło zakładu, który ciągle jeszcze w istocie nie pracował
w terenie, zaczęli się grupować obok dotychczasowych sympatyków i nowi pracownicy. Dzięki
nim do zbioru muzealnego trafił również materiał etnograficzny pojęty u zbieraczy bardziej nowo
cześnie, aniżeli to było dotychczas w zwyczaju. Nowym zagadnieniem dla etnografii była Ukraina
Zakarpacka, przyłączona wtedy do młodego państwa i przedstawiająca dzięki złym warunkom,
w których żyła ludność, prawdziwy rezerwat ciekawych starych form kultury ludowej, osiągają
cych nierzadko godny uwagi poziom artystyczny. Samo Muzeum nie przejawiało aktywności w ba
daniach tego kraju, otrzymywało jednak względnie kupowało materiał ikonograficzny i zbiory
od tych, którzy tam przeprowadzali poszukiwania, a pomiędzy nimi byli i wybitni badacze . W roku
1929 przewieziony został do Pragi ze wsi Medvedovec koło Mukaceva drewniany kościółek Św.
Michała, pochodzący chyba z drugiej połowy X V I I stulecia, który Muzeum zrekonstruowało w dziel
nicy Petfin na zboczu, powyżej budynku Muzeum. W tym samym roku Muzeum otrzymało wielki
zbiór materiału etnograficznego z Ukrainy Zakarpackiej, zgromadzony przez tamtejszy Oddział
Zarządu Szkolnego i obejmujący ponad 3900 dokumentów kultury ludowej i fotografii ze wszyst
kich części danego obszaru. Przy zestawianiu zbiorów kierowano się przede wszystkim wartością
artystyczną eksponatów. Zbiory składają się głównie z materiału tekstylnego (kompletnych strojów
i ich miniatur, haftów i tkanin), ozdób, rzeźb i ceramiki, eksponatów związanych ze zwyczajami
i kilku modeli budowli. Są również odpowiednio uzupełnione pięknymi fotografiami i obrazują
w ten sposób bardzo wartościowy, wszechstronny przegląd ludowej kultury materialnej ludności
ukraińskiej z wschodniej części Karpat.
W tych latach Muzeum zaczęło z wolna rozwijać także i własną działalność kolekcjonerską
i naukową, kierując ją w dużej mierze w stronę wschodnich części kraju. W ten sposób zyskiwało
5
6
5
Wszystkie dane co do zasobów Czechosłowackiego Muzeum Etnograficznego i oddziału
etnograficznego Muzeum Narodowego, o wyprawach kolekcjonerskich i ich rezultatach, są za
czerpnięte z inwentarzy, katalogów, ksiąg inwentarzowych i z wewnętrznego pisemnego mate
riału oddziału etnograficznego Muzeum Narodowego.
Np. P. Bogatyrev, A. Kozmínová, O. Vondrácek i inni.
6
�347
KRONIKA
Ryc. 3. Ryty i polichromowany drewniany obrazek z Jaworowa. Okręg
Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1084 dostarczył F. Rehof
Fot. J . Látalová
�KRONIKA
348
zarówno zajmujący materiał z okręgu wałaskiego (przede wszystkim dzięki zapobiegliwości w za
kresie fotografii ówczesnego dyrektora, dr V. Fabiana), jak też ze Słowacji, skąd przywozili foto
grafie i zbiory niektórzy wybitni etnografowie .
Wydatną pomoc uzyskało sobie kierownictwo oddziału i w osobach kilku słowackich przekupni,
którzy w Pradze sprzedawali słowackie hafty i okazy sztuki ludowej; zrozumieli oni bowiem wyma
gania Muzeum i przywozili potem do zbiorów bardzo interesujące i wartościowe rzeczy z okolic
Modrego Kamienia, Krupiny i Zvolenia, Dobśina, Rozñavy i z okręgu bratysławskiego.
Właściwą, rozleglejszą działalność kolekcjonerską rozpoczął oddział etnograficzny Muzeum
Narodowego od roku 1932, gdy kierownictwo instytutu przejęła D. Stránská. Zaczęła ona od razu
dążyć do celowego tworzenia i uzupełniania zbioru, postanawiając odrzucić jego dotychczasową
jednostronność i ze zbioru zabytków sztuki ludowej przebudować go na zbiór naprawdę etno
graficzny. Ten zamiar pociągnął za sobą oczywiście zwrócenie uwagi na wschodnią część państwa,
gdzie tradycyjna kultura ludowa była jeszcze żywa i można było nadal uzyskiwać interesujący
materiał. Dotąd miało Muzeum zbiór wprawdzie obszerny, ale — jak już wspomniano — o bardzo
specjalnym charakterze i nie odpowiadający zamiarem nowego zarządu instytutu.
Pierwsze wyprawy wiodły do północnej Słowacji, na obszar Tatr, którego niezmiernie cie
kawa kultura ludowa w Muzeum praktycznie wcale nie była reprezentowana. Dzięki intensywnej
działalności kolekcjonerskiej udało się w ciągu dwu lat zgremadzić dosyć materiału, żeby Muzeum
urządziło w 1933 r. razem z innymi instytucjami wielką wystawę: „Tatry Słowackie, kraj i ludzie",
w której położono nacisk na materiał etnograficzny (ikonograficzny i plastykę). Obejmował on
nie tylko odzież ludową, dom, jego urządzenie w oryginale i w modelach, ale również eksponaty
dotyczące zwyczajów oraz narzędzi pracy, głównie pasterzy i drwali. Wystawa ta zaznajomiła
właściwie po raz pierwszy społeczeństwo czeskie z kulturą ludową okręgu tatrzańskiego, a materiał
zgromadzony na niej stał się zaczątkiem dalszych zbiorów. Dzięki wystawie powstał w Muzeum
Etnograficznym piękny zbiór zabytków tatrzańskiej kultury ludowej. Również niektóre z dalszych
muzealnych wypraw kolekcjonerskich w latach 1934—1936 wiodły na Podtatrze, skąd uzyskano
cenny materiał ikonograficzny, jak również plany i rysunki budownictwa ludowego, ich szczegóły
itp. Poza tym zwracały stale uwagę i inne rejony słowackie, przede wszystkim Ćićmany i sąsiednie
wsie z kulturą o bardzo archaicznym charakterze, okolice Trenćanskiej Tępiej i Trenćanskich
Teplic, Kysúcy, okolic Bańskiej Bystricy, Modrego Kamienia, Zvolenia, Dobiśina i Rozñavy.
Mniejsze ekspedycje podejmowało Muzeum i do morawskiej części Beskidów, przede wszystkim
na obszar wałaski, zaś w roku 1937 zbiory zostały wzbogacone o obszerną kolekcję haftów śląskich
i części strojów ludowych , których zasadniczy trzon mieścił się już poza okręgiem karpackim,
na obszarze opawskimi".
Intensywną działalność kolekcjonerską Muzeum, kierowanego przez D . Stranską, przerwała
I I wojna światowa, podczas której zbieranie eksponatów w terenie praktycznie zupełnie ustało
zbiory muzealne wzrastały bardzo wolno. W tym czasie, tj. w roku 1943, powzięto zasadniczą
decyzję, a mianowicie przeniesienia z Muzeum Náprstka zbioru etnografii słowiańskiej do działu
etnograficznego Muzeum Narodowego, skąd wywieziono zbiór eksponatów niesłowiańskich kultur
7
8
9
7
Np. K . Chotek, D. Stránská, P. Bogatyrev, A. Václavík, I. Vydra i inni.
Z większych ekspedycji trzeba wspomnieć wyprawy do Ośturni, Liptovskiej Teplićki,
Lendaka, Vazca, Spiśskiej Belej, SvoSova, Batizovców, Maldura, Vychodnej, Liptov. Sliacov,
Malej Frankovej, Trstenej, Suchej Hory itd. w roku 1933, w okolice Rużomberka i Mikulása
(Huty, Vel. Borovej i innych) w roku 1934, na Oiawę i do górnego Liptowa w roku 1936.
Kolekcja M. Vecerkowej z Opavy, zawierająca około 230 przedmiotów.
Należy zauważyć, że nie został podany wykaz wypraw kolekcjonerskich oddziału etnografi
cznego w tym okresie, ale tylko przypomniano te, które były zorganizowane do obszaru Karpat.
Muzeum organizowało w latach 1932-1939 takie wyprawy w Czechach, na Morawach i w Bułgarii.
Działalność kolekcjonerska była w tym czasie organizowana i kierowana przez D. Stranską, po
dróże przedsiębrała przede wszystkim ona sama przy współudziale pracowników muzealnych
R. Blazkovej i H . Fickovej.
8
9
1 0
�349
KRONIKA
11
ludowych do Muzeum Náprstka. Zbiory były później stopniowo przekazywane . Ostatecznie
w byłym Muzeum Etnograficznym połączyły się wszystkie trzy starsze praskie zbiory etnogra
ficzne w znakomitą, obszerną muzealną całość, dołączoną do Muzeum Narodowego w Pradze.
Nowy okres prac kolekcjonerskich i naukowych rozpoczął dział etnograficzny Muzeum Na
rodowego dopiero w roku 1948, gdy wszystkie zbiory wióciły do Pragi i zostały znowu uporządko
wane i wystawione. Zajęto się w tym czasie, z inicjatywy D. Stránskiej, przede wszystkim górzystą
częścią Śląska, skąd w Muzeum znajdowała się tylko bardzo mała ilość zabytków, chociaż w tam
tejszych okolicach górskich zachowały się bardzo interesujące i stare formy kultury ludowej. Dlatego
Ryc. 4. Chata we wsi Trnie, powiat Zvolen. Ze zbiorów fotografii E . Málka, z pierwszej
ćwierci X X w.
Fot. E . Małek
pracownicy oddziału i niektórzy współpracownicy spoza Muzeum podjęli w latach 1948 — 1951
szereg wypraw do ziemi jabłonkowskiej i cieszyńskiej. Stamtąd też przywieźli szereg godnych uwagi
okazów sztuki ludowej, dotyczących przede wszystkim odzieży, mebli, poza tym staiych skrzyń-schowków, z których jedna, drążona zpnia topoli, jest datowana na rok 1738. Udało się tam uzyskać
obszerną i bardzo cenną kolekcję srebrnej biżuterii, obejmującą ponad 130 sztuk, między nimi
unikat — lity pas członowy. Dalsze wyprawy badawcze podjęli pracownicy oddziału w okolice
Czacy, przede wszystkim do wsi położonych na granicy słowacko-polsko-śląskiej (Czerne, Skaliste,
Czadeczka, Oszczadnica), a w latach 1952 — 1953, współpracując z Czechosłowackim Towarzyst
wem Etnograficznym, znowu na Śląsk, do okręgu łaskiego, do dolin Ostrawicy i Morawki, w oko
lice Mistka i Frydka oraz do ziemi jabłonkowskiej (Mosty, Łomna, Górna i Dolna Koszarzyska
i inne). Następstwem tych wypraw była z jednej strony ikonograficzna dokumentacja ludowej
architektury i współczesnego stanu kultury ludowej oraz jej zmian, z drugiej zbiory obejmujące
1 1
S t r á n s k á , op. cit., s. 124.
�KRONIKA
350
przede wszystkim eksponaty dotyczące ludowych zajęć (drwalstwo, rolnictwo), wyposażenie wnętrza,
obyczaje i odzież (np. unikat — żeńska koszulka i żywotek z Dobrej koło Frydka).
Inne dw'e o większym zasięgu wyprawy kolekcjonerskie podjęli pracownicy oddziału w latach
1953 i 1954 do północno-wschodniej Słowacji. Celem ich było w miarę możliwości zebranie zestawu
wytworów kultury ludowej z tego obszaru, których do tej pory Muzeum zupełnie nie posiadało.
Brak ten był tym uciążliwszy, że chodziło w pewnym stopniu o obszary zamieszkałe przez ludność
ukraińską i sąsiadującą z Ukrainą Zakarpacką, skąd pochodzi znajdujący się w Muzeum obszerny
zbiór, akurat nie posiadający uzupełnienia ze strony słowackiej. W czasie niezbyt długich dwu
wypraw nie można było wprawdzie uzyskać zbyt wielu materiałów w okręgach zniszczonych nie-
Ryc. 5. Domy w Ciernym Balogu, pow. Brezno
Fot. E . Milek
dawno działaniami wojennymi, mimo to udało się jednak stworzyć mniejsze całości, obejmujące
egzemplarze starszej i współczesnej odzieży i ceramiki ludowej, okazy wyrobów domowych i narzędzi
rolniczych oraz znaczną ilość fotografii dokumentarnych, przedstawiających współczesny stan
kulturowy.
W latach 1950 i 1951 Muzeum kompletowało zbiory w ramach mniejszych wypraw także
na niektórych mających ulec zatopieniu terenach (przyszłych jezior sztucznych — od tłum.), np. na
Orawie i w okolicach Modrego Kamenia. Również tematyczny zbiór ludowych drukowańców objął
z powodzeniem niektóre okręgi karpackie (wałaski, puchowski, Vazec, Turie Pole i Velky Lom).
Współpracując z Instytutem Etnograficznym Słowackiej Akademii Nauk pracownicy oddziału
prowadzili kilka lat systematyczne badania także nad odzieżą ludową w okolicach górskich koło
Povazskiej Bystricy, które przyniosły dla Muzeum cenną zdobycz nie tylko z zakresu dokumentacji
tamtejszych strojów ludowych, ale również i urządzenia gospodarstwa domowego, drobne narzędzia
i naczynia, skrzynie ludowe, środki komunikacji i inne. Dzięki badaniom słowackiej biżuterii
ludowej wzbogaciły się zbiory muzealne o niektóre okazy ozdób ludowych, domowej obróbki
kruszca oraz o fotografie .
12
1 2
W podróżach kolekcjonerskich i naukowych z pracowników oddziału etnograficznego
brali udział przede wszystkim: w latach 1947-1951 D. Stránská i H. Johnová z udziałem M. Jirouśkovej; od 1952 r. H . Johnová (w okolice Modrego Kamenia, do Vazca, na Orawę, do Kisucy, ziemi
�KRONIKA
351
Również współpracownicy spoza Muzeum dzielili się z nim niektórymi rezultatami swoich
badań oraz zbiorami z zakresu kultury karpackiej. Udane były np. wysłanie M. Pulcy do doliny
Wagu, celem zebrania narzędzi, i wyprawa J. Stañkovej, dzięki którym Muzeum uzyskało przede
wszystkim eksponaty z zakresu ludowego tkactwa znad górnego Hronu (Horehroní) i Podtatrza
oraz materiał fotograficzny.
Dzięki opisanemu rozwojowi praskich zbiorów etnograficznych i działalności pracowników
Muzeum doszło do tego, że w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego powstał i rozrósł się
dosyć duży kompleks eksponatów reprezentujących kulturę ludową okręgów karpackich. W bardzo
zwięzłym przeglądzie można ująć ogólny charakter zbioru następująco:
Ryc. 6. Czarna, bogato zdobiona skrzynia z Zdechova, pow. Vsetín. Ze zbiorów etnograficznych
Muzeum Narodowego
Fot. J . Stenc
Z południowych części Białych Karpat pochodzą przede wszystkim zbiory z Morawskich
Kopanie i z okręgu horńackiego. Stanowią one bogaty przegląd tamtejszych haftów i części strojów
ludowych, a także nieco eksponatów z zakresu ludowej sztuki stosowanej (rzeźby, obrazy na
szkle). Znajduje się również i dosyć obszerny zbiór fotografii z niektórymi bardzo starymi
i wartościowymi zdjęciami. W przybliżeniu również taki sam charakter mają kompletne zbiory
jabłonkowskiej, w dolinę Ostrawicy, do okręgu horńackiego i północno-wschodniej Słowacji,
badania nad ludową biżuterią) i A. Plessingerová (na Spisz, dolinę Ostrawicy, do okręgu horńac
kiego, do północno-wschodniej Słowacji, w okolice Pov. Bystricy). Oprócz tego pracownicy Muzeum
przedsiębrali także szereg wypraw do innych okręgów, głównie czeskich.
�352
KRONIKA
ze słowackich zboczy tych gór. Pochodzący stamtąd materiał ikonograficzny jest jednak wyraź
nie uboższy.
Bogato jest reprezentowany w Muzeum morawski okręg wałaski, nie tylko przez liczne starsze
i nowsze okazy haftów ludowych oraz przez stroje ludowe, w całości, jak i w ich części, ale i przez
określone okazy i eksponaty z zakresu ludowych narzędzi rolniczych, drwalstwa, pasterstwa, zajęć
domowych i przez niezwykle obszerną kolekcję fotografii, pochodzącą przede wszystkim z Vsetínska. Piękny zbiór przechowuje Muzeum i z przeciwległej strony słowackiej, a mianowicie z okolic
Púchova i Povazskiej Bystricy. Z okręgu puchowskiego pochodzą przede wszystkim piękne
stare hafty, zebrane już z końcem X I X w. Nadto w okolicy Pov. Bystricy zebrano dość kompletny
zbiór eksponatów z zakresu starszej i współczesnej odzieży ludowej, rolnictwa, przemysłu drzewnego
i narzędzi pasterskich, ceramiki wraz z dokumentacją dotyczącą ludowych zwyczajów (przeważnie
ze wsi Mariková i Papradno). Stosunkowo dużo zabytków zdobyto również na Śląsku. Stare zasoby
obejmujące bardzo cenne okazy sztuki hafciarskiej z końca XVIII i X I X w., ozdoby, drobne narzę
dzia, meble, zabawki, ceramikę i przedmioty dotyczące stosunków prawnych (godny uwagi jest np.
zbiór samorodnych sołtysich „kluk"). Z nowszymi zbiorami trafiły do Muzeum również młodsze oka
zy haftów i strojów ludowych, przede wszystkim materiały góralskie dotyczące zajęć ludowych, bu
dowli i wnętrz, transportu, obyczajów itd. W materiale ikonograficznym, uzupełniającym ten zbiór,
jest dużo fotografii przedstawiających osiedla i dom oraz nieco okazów dotyczących zajęć ludowych.
Z przyległych okręgów słowackich położonych na stokach Beskidów Muzeum posiada sto
sunkowo bardzo mało materiałów, głównie pojedyncze okazy ludowej odzieży.
Pozostałe górzyste części Słowacji są na ogół wszystkie reprezentowane w zbiorze oddziału
etnograficznego. Zupełnie brak tylko eksponatów odnoszących się do życia i kultury mniejszości
etnograficznych, jak węgierska z południowej części kraju, niegdyś niemiecka, np. na Spiszu. Zostało
to spowodowane tym, że Muzeum miało zawsze program konsekwentnie słowiański i nie groma
dziło wytworów kultury niesłowiańskiej, i to nawet wtedy, gdy pochodziły z obszaru naszego
państwa.
Pomimo intensywnej działalności kolekcjonerskiej pozostał jednak do dnia dzisiejszego zbiór
słowacki wyraźnie niewyrównany. Podczas gdy z niektórych okręgów Muzeum posiada dużo dość
różnorodnego materiału, z innych nie ma ich wcale. Pod względem etnograficznym najcenniejsze
są zbiory z okręgów tatrzańskich, z okolic Trenćanskiej Tępiej i Trencanskich Teplic, Rajcy, Pov.
Bystricy, Zvolenia i Modrego Kamenia, Dobśina, Bardejowa i Presova. Z tych ziem ma bowiem
Muzeum do dyspozycji także nowsze i całkiem nowe zbiory, nastawione nie tylko na sztukę ludową,
ale również na okazy informujące o sposobie życia, zatrudnienia itd. Nadto w kilku wypadkach
dotyczą one współczesnej kultury ludowej oraz jej przeobrażeń, różnic społecznych itp. Dla etno
grafa szczególnie ważne są zbiory narzędzi do domowej wytwórczości tekstylnej i odpowiednie
wyroby tekstylne. Zupełnie wyjątkowy okaz stanowi np. warsztacik tkacki do tkania pasów na
deseczkach, który zdobyła w 1933 r. w cechu w Prievidzy dr Stránská, a który jest jedynym przykła
dem tego sposobu tkania z Karpat Zachodnich. Oprócz tego Muzeum posiada piękną kolekcję
warsztatów tkackich i deseczek do tkania na ramie, a także do sporządzania pasów, tkanin,
koronek i rękawic; ma również snowadła i inne narzędzia.
Z Podtatrza, doliny Wagu i okolic Rajcy przywieźli pracownicy Muzeum zbiory narzędzi
pasterskich od kija do narzędzi i naczyń do wyrobu sera. Obszerny jest zbiór ceramiki słowackiej,
wśród której pierwsze miejsce zajmuje majolika. Główne warsztaty do wyrobu majoliki są w zbio
rach muzealnych bardzo dobrze reprezentowane przez swoje starsze i nowsze wyroby. Nie bra
kuje również i wielu wyrobów garncarskich. W ostatnim czasie zdobyto eksponaty niektórych
jeszcze pracujących warsztatów, których dotąd w zbiorach nie było (Bardejov, Presov). Naj
większa liczba eksponatów słowackich pochodzi z południowo-zachodniej części kraju, z okolic
Bratysławy, Trnavy, Pieśtan, Myjavy itp., ale obejmuje prawie tylko ceramikę i hafty, które nie
są określone pod względem miejsca i czasu, dlatego nie mają większego znaczenia naukowego,
oprócz wartości czysto estetycznej. Ciągle jeszcze stosunkowo mało materiału Muzeum posiada
�353
KRONIKA
Ryc. 7. Półka na naczynia z Suchej Hory, pow. Trstená
Fot. J . Stenc
z północno-wschodniej i wschodniej części kraju, głównie z okręgu bojkowskiego i łemkow
skiego.
Muzeum Narodowe posiada w swoim oddziale etnograficznym również dosyć rozległy zbiór
obrazujący karpacką kulturę ludową z krajów sąsiadujących z CSRS, ale — jak to już zaznaczo
no — nie jest on jednak całkowity i usystematyzowany. Muzeum również prawie zupełnie nie
posiada materiału z polskiej strony masywu karpackiego, gdyż kilka zabytków, przypadkowo
Etnografia polska, t. V
23
�354
KRONIKA
uzyskanych albo sprowadzonych do Słowacji i tam zakupionych, nie zasługuje nawet na wzmiankę.
Jedynie zbiory z Ukrainy zgromadzone w Muzeum zasługują na uwagę. Jak już wspomniano, od
dział etnograficzny posiada bogatą kolekcję okazów huculskiej kultury ludowej, która po po
łączeniu zbiorów Náprstka i dawnego Muzeum Etnograficznego rozrosła się w całość o wysokiej
wartości etnograficznej (3000 egzemplarzy). Również z przyległego Okręgu Zakarpackiego USRR
zna!ad się w Muzeum zbiór złożony z ponad 4000 przedmiotów, uzupełnionych mnóstwem foto
grafii i dużą ilością materiału rysunkowego. Dodajmy, że z rumuńskiej części Karpat w Muzeum
Etnograficznym zgromadzono tylko pojedyncze przedmioty, głównie elementy strojów ludowych.
Oddział etnograficzny praskiego Muzeum Narodowego posiada więc z okręgu Karpat obszerny
i wartościowy zbiór, obejmujący dużo cennego materiału. Zbiory karpackie stanowią co najmniej
jedną trzecią całości zbiorów muzealnych, co w przybliżeniu wynosi od 25 000 do 30 000 przed
miotów. Jest to zbiór naprawdę bardzo wartościowy, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że
powstawał od dziewięćdziesięciu lat i zgromadził zabytki od XVIII w. do chwili obecnej. Dużo
z nich ma charakter wyjątkowo rzadki i znakomicie wyjaśnia starsze fazy karpackiej kultury lu
dowej. Obck swojej bezsprzecznej wartości ten wielki zbiór posiada jednak również i poważne braki,
z powodu których Muzeum musi planować dalsze badania i wyprawy kolekcjonerskie do okręgów
karpackich.
Wyżej wskazano już, że poszczególne okręgi etnograficzne są reprezentowane w zbiorach
nierównomiernie i przez dość różny materiał. Nie jest to jednak ich jedyny brak. Jest rzeczą ważną,
że w praktycs wszystkie okazy obrazują życie i kulturę ludności wiejskiej, rolniczej lub pasterskiej,
a tylko mała ilość zbiorów charakteryzuje lównież inne warstwy społeczeństwa. Poza zbiorami
z ostatnich lat poprzednio prawie wszystkie tworzone były według tradycyjnego „muzealnego
wzoru", dlatego też starały się przedstawić najpiękniejszą postać kultury ludowej, a przede wszyst
kim sztukę luJową i jej najcenniejsze i najstarsze przejawy. Tam, gdzie zachodziły pod wpływem
zmian ekonomicznych i warunków społecznych zasadnicze przemiany kultury ludowej, zbiory
wystrzegały się troskliwie „zdegenerowanych" form, uboższych albo artystycznie mniej wartościowych
wytworów współczesnych. Wielkim zainteresowaniem cieszyły się archaiczne formy lub szcze
gólnie malownicze czy niezwykłe, a nawet wtedy, gdy były czasem nietypowym przejawem nędzy.
We wszystkich nowoczesnych zbiorach starano się zwrócić uwagę i na elementy codziennego by
towania, na pracę i jej wpływ na kulturę, mimo to jednak decydujące znaczenie miał nadal este
tyczny punkt widzenia. Karpackie zbiory Muzeum Narodowego w Pradze przedstawiają dzisiaj
bezcenny materiał dla studium starych cech karpackich kultury ludowej, ich szczytowych form
z punktu widzenia estetycznego. Współczesne postępowe rozumienie nauki etnograficznej stawia
przed Muzeum jednak wielki cel przebudowania zbioru zabytków karpackich przez systematyczne
badania i uzupełnienie go elementami wiedzy o przemianach historycznych sposobu życia i kul
tury ludności góralskiej.
Helena Johnová (Praha)
Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M TATRZAŃSKIEGO I M . T. CHAŁUBIŃSKIEGO
W ZAKOPANEM
Zakładając w 1888 r. Muzeum Tatrzańskie jego twórcy przystąpili do dzieła z konkretnym
i przemyślanym programem, który nowej placówce wytyczył i zadania, i obszar mający być przed
miotem jej działalności. W koncepcji założycieli Muzeum jest nie tylko dydaktyczną, ale i naukową
instytucją, obejmującą swoim zainteresowaniem Tatry i najbliższe im okolice. Tylko z tego terenu
miało nastąpić „gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych" oraz „wytworów prze
mysłu miejscowego". Wymieniają więc statutowe założenia kolekcjonowania okazów mineralo
gicznych, zoologicznych, botanicznych, etnograficznych, archeologicznych, nadto „książek, ry
sunków, planów i map" dotyczących wytyczonego obszaru.
�KRONIKA
355
Do dziś nie zmienił się w zasadniczych punktach program regionalnego Muzeum pod Tatrami.
Przybyły z czasem nowe zadania i obowiązki, jak np. działalność wydawnicza, akcja oświatowa,
poszerzyły się granice terenowej penetracji, jednak wytyczne sprzed siedemdziesięciu dwóch lat
pozostały te same.
Jest w nich jedno niedomówienie: jak rozumieć „najbliższe okolice Tatr"? Tego nie wyjaśniono.
Prawdopodobnie fundatorowie początkującej i w trudnych warunkach zakładanej placówki uznali,
że jeszcze za wcześnie sięgać w odleglejsze tereny Podhala, i stąd sprawa granic zasięgu pozostała
otwarta i przekazana przyszłości.
Dopiero znacznie późniejsze warunki wpłynęły na ustalenie granic terytorialnej działalności.
Ostateczne ich zdefiniowanie przypada na lata 1918 — 1922 w związku z nowymi ogólnopolskimi
i miejscowymi wydarzeniami.
Ten okres przyniósł krajowi niepodległość. Podczas gdy przez trzydzieści lat w austriackich
czasach zaledwie raz jeden jedyny otrzymało Muzeum subwencję od zaborczej władzy po licznych
staraniach i przy wielkiej protekcji „wysoko postawionych osób", to w niepodległej Polsce finan
sowej pomocy zaczęły udzielać własne ministerstwa. Choć niedostateczne, nieregularne i nie zawsze
pewne bywały zasiłki w międzywojennym okresie, przecież po latach zastoju lub mizernego postępu
umożliwiały stopniowy rozwój i żywszą kolekcjonerską działalność na większym obszarze Podhala.
Rozszerzyły się w tym czasie południowe granice państwa i nowotarski powiat powiększył się przez
przyłączenie bliskich Podhalu polskich wsi na Spiszu i Orawie, gdzie nie istniała wtedy żadna mu
zealna placówka.
Z miejscowych wydarzeń, które zapoczątkowały nowy okres w dziejach Muzeum Tatrzańskiego,
na pierwszym miejscu znajduje się ukończenie budowy murowanego muzealnego gmachu i prze
niesienie jeszcze niezasobnych zbiorów z dawnego drewnianego budynku do murowanicy. Dawała
ona wielokrotnie więcej możliwości systematycznej pracy w regionie i gromadzenia eksponatów.
Już w pierwszych latach gospodarowania w nowym pomieszczeniu wzbogaca się dział etnogra
ficzny kilkoma cennymi i licznymi kolekcjami prywatnych zbieraczy, zawierającymi eksponaty
z odleglejszych wsi Podhala. Również ważnym wydarzeniem była ówczesna reorganizacja Towarzys
twa Muzeum Tatrzańskiego. Przez utworzenie naukowego organu nadzorczego, przez mianowanie —
po raz pierwszy od trzydziestu paru lat — stałego pracownika dla działu etnograficznego i stałego
dla działu przyrodniczego podkreślono dobitnie naukowy charakter Muzeum, z tym jednak ogra
niczeniem, iż dział etnograficzny miał być i naukowy, i dydaktyczny, natomiast przyrodniczy —
tylko dydaktyczny. Taka decyzja, zapoznająca konieczność stałej pracy naukowej w wyjątkowo
charakterystycznym regionie, spotkała się nieraz z uzasadnioną krytyką nie tylko ze strony przy
rodników. Od wspomnianej decyzji mija prawie czterdzieści lat, a przez ten czas zmieniły się po
glądy na naukową pracę na prowincji i zmniejszyły centralistyczne ambicje. Toteż Muzeum powoli
przygotowuje teren dla właściwego charakteru także przyrodniczego działu.
Jednocześnie z opisanymi nowymi warunkami ustalają się granice etnograficzne kolekcjo
nerskiej ekspansji Muzeum Tatrzańskiego. Obejmują -one całe Podhale, tj. Nowotarszczyznę i jej
południową część, czyli tzw. Skalne Podhale, od borów orawskich po Czorsztyn i od Tatr ku po
łudniowym stokom Gorców, oraz polskie osadnictwo na Spiszu i Orawie. Nie należą tu tereny
pienińskie, niesłusznie podciągane pod termin Podhale.
Tylko z tego obszaru gromadzi się dawne i współczesne przedmioty z zakresu etnografii i sztuki
ludowej. Jeżeli w muzealnej kolekcji znajduje się mała ilość okazów spoza tych granic, np. z Pienin
lub Podegrodzia, to wyłącznie dla celów porównawczych (ubiór, ornament). Wszystko, co pochodzi
z darowizn z jakiegokolwiek zakresu, a nie wiąże się z celami Muzeum Tatrzańskiego, przekazu
jemy innym właściwym instytucjom. Tak np. otrzymany w darze olejny obraz Kraszewskiego
z widokiem z San Remo skierowaliśmy do Muzeum Narodowego w Warszawie, rękopis o dziejach
poczty w Kongresówce przeszedł do zbiorów wrocławskiego Muzeum Pocztowego.
Muzeum posiada dział przyrodniczy liczący kilka tysięcy okazów, dział etnograficzny, pewną
ilość eksponatów z zakresu historii i z dziejów techniki (dawne tatrzańskie górnictwo i hutnictwo),
�356
KRONIKA
małą kolekcję grafiki, trochę obrazów oraz bibliotekę. Otwarte są tylko dwa działy, etnograficzny
i przyrodniczy.
Zbiory etnograficzne i sztuki ludowej, liczące obecnie ponad 5400 przedmiotów, są wprawdzie
pokaźne, ale jeszcze nie wystarczają do pełnego poznania Podhala, ponieważ nie obrazują wszyst
kich problemów dawnego i bieżącego życia góralskiej ludności i nie informują o wszystkich okolicach
regionu. Tak np. dotychczas źle jest reprezentowane rolnictwo, rybołówstwo, pszczelarstwo, trans
port, obrzędy, dziecinne zabawki, lecznictwo itd. Duże braki dotyczą mało zbadanych wsi na
północ i wschód od Nowego Targu oraz niektórych zakątków Spiszą i Orawy. Oczywiście stopniowo
uzupełnia się niekompletne grupy eksponatów.
W związku z obecną ilością zbiorów i dalszym kolekcjonowaniem należy podkreślić, że Muzeum
Tatrzańskiemu przybędzie w ciągu następnych lat nowy dział, mianowicie skansen, podhalański
park etnograficzny złożony z 16 zagród, szałasów i ginących w szybkim tempie ludowych obiektów
przemysłowych, jak folusz, tartak, młyn, olejarnia, browar i kuźnia. Wnętrza mieszkalnych bu
dynków i stodół trzeba będzie wyposażyć w odpowiednie sprzęty i urządzenia z danej miejscowości,
ponieważ przenoszone stamtąd zabudowania przeważnie już nie zawierają staroświeckich okazów
lub posiadają je tylko szczątkowo.
Zwracam uwagę, iż niektóre grupy w muzealnej kolekcji są wyjątkowo liczne, podczas gdy
inne znajdują się na dalekich miejscach, np. bogaty zbiór obrazów na szkle czy ozdobnej ceramiki
i bardzo skromna ilość rolniczego sprzętu. Taka dysproporcja stąd pochodzi, że w międzywojennym
okresie i po wojnie Muzeum otrzymało w darze lub zakupiło kilka większych i mniejszych pry
watnych kolekcji, których właściciele gromadzili cenne, ale jednostronnie dobierane przedmioty,
przede wszystkim artystyczne, efektowne i osobliwe, niewiele uwzględniając takie, które tyczyły
codziennego chłopskiego życia. Jednak i Muzeum w pewnych wypadkach przyczyniało się do
zwiększenia niektórych, nawet już bogatych, grup eksponatów. Gdy otrzymywaliśmy wiadomość,
że naukowy pracownik przystępuje do opracowywania np. metalowych zapięć lub łyżników
z naszego regionu, Muzeum specjalnie starało się, aby powiększyć interesującą badacza kolekcję.
Przykładowo przytaczam ilość przedmiotów w niektórych działach:
Pasterstwo
sztuk
Tkactwo
„
Narzędzia pracy różne
„
Meble
„
Urządzenia domowe, drobne sprzęty kuchenne,
w tym 511 łyżników
„
Ubiory kompletne, ich
części, hafty, koronki
„
403
96
237
137
969
628
Dodatki do ubiorów,
ozdoby, „biżuteria"
wiejska, w tym 489 spinek do koszul i klamer
do pasów, opasków
Instrumenty muzyczne
Obrazy na szkle, w tym
kilkanaście kopii
Rzeźby i kapliczki
Ceramika ozdobna i zwykła
„
„
572
88
„
,,
„
549
149
541
W porównaniu z tymi liczbami ubogo przedstawiają się inne grupy, np. rolnictwo, reprezento
wane dotychczas zaledwie kilkudziesięciu okazami. Ta dysproporcja musi ulec zmianie.
Przed wielu laty, dworując sobie na wesoło z krakowskiego muzeum, głosił wierszyk Boya
w Zielonym Baloniku:
Zbrzydliśmy Panu Bogu
Bez katalogu.
Nie trzeba sięgać aż tak wysoko, bo nawet samemu muzealiście zbrzydłoby muzeum bez nie
zbędnego w każdej naukowej i dydaktycznej pracy wewnętrznego zorganizowania zbiorów. Otóż
te podstawowe obowiązki: sporządzanie katalogów, kart inwentarzowych, kartotek alfabetycznych,
rzeczowych itd., zabierają w Muzeum Tatrzańskim o wiele więcej czasu pracownikom, niżby moż-
�KRONIKA
357
na się było spodziewać po tylu latach istnienia tej placówki. To spadek przeszłości, którą warto
porównać z obecnym stanem.
Więc o tej przeszłości. Przez pierwsze trzydzieści lat po założeniu nigdy Muzeum nie miało
środków na zatrudnienie stałego naukowego pracownika. Potem, w międzywojennym okresie,
już w nowym budynku, tylko przez niedługi czas utrzymywały się dwa naukowe etaty, natomiast
w ciągu lat piętnastu muzealny personel składał się z kierownika i dwóch woźnych. I tylko dorywczo
angażowano na pracach zleconych naukowych pracowników, np. do inwentaryzacji jednej z grup
etnograficznych kolekcji, do opracowania zbiorów kartograficznych itd. Jeden z działów opraco
wali wolontariusze. W takich warunkach jedyny stały pracownik mógł prowadzić tylko prowizo
ryczną ewidencję całego muzealnego dobytku.
Taki stan zmienił się nareszcie, odkąd opiekę nad muzealnictwem przejęły władze państwowe.
W ciągu minionego dziesięciolecia obsadzono w Muzeum etaty etnografa, bibliotekarza i przy
rodnika. Odtąd wieloletnie zaległości ubywają w powolnym tempie. Z jednej strony wewnętrzna
organizacja dała lepszą sposobność orientacji w zasobie eksponatów i zakresie niedostatecznego
jeszcze zbadania regionu, z drugiej jednak strony nadrabianie wieloletniego zastoju znacznie ogra
niczyło pracownikom ten czas, który by w innych warunkach mogli przeznaczyć na naukową
robotę.
W każdym razie z rokiem 1950 Muzeum weszło w nowy okres swojej historii, który po raz
pierwszy zapoczątkował lepsze warunki do naukowej działalności. Region wymaga jeszcze sporo
archiwalnych i terenowych badań, a całe partie etnograficznych, społecznych i gospodarczych,
problemów z teraźniejszości i przeszłości czekają na opracowanie. Na całe lata nie zabraknie tematów
Pomijam już ogłoszone rozprawy muzealnych pracowników, jak Wandy Jostowej o zarobko
wych wędrówkach górali w X I X w., jak poprzedniej kierowniczki działu etnograficznego, Edyty
Starkówny, o strojach spiskich. W obecnej chwili na ukończeniu, w opracowaniu lub tylko w za
rodku są następujące tematy: 1. Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Inwen
taryzacja kapliczek i rzeźb przydrożnych. Wpływ miejskiej kultury materialnej na materialną kul
turę wsi podhalańskiej. 2. Gospodarka chłopska na torfowiskach orawskich i nowotarskich. Aktu
alny stan pasterstwa w Tatrach Polskich (w związku z akcją Komisji Badań Karpackich przy IHKM).
Badania nad rozmieszczeniem typów budownictwa na Podhalu w związku z organizacją skansenu.
3. Historyczne podania góralskie i ich odbicie w piśmiennictwie X I X i X X w. Dzieje badań etno
graficznych na Podhalu. Dzieje Muzeum Tatrzańskiego.
Ponadto w Muzeum koncentrują się archiwalne i terenowe badania dawnego tatrzańskiego
górnictwa i hutnictwa, prowadzone przy udziale niektórych pracowników muzealnych pod egidą
i z funduszów Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN. Zamarły przemysł pod Tatrami nie jest
obojętny dla etnografa, ponieważ „banie" i „hamry" dawały w X I X w. zarobek miejscowej lu
dności i pozostawiły pewien osad w podaniach, pieśniach i słownictwie. Z powodu ważniejszych
zajęć inwentaryzacyjnych przerwano na razie rozpoczęte i dość zaawansowane prace bibliogra
ficzne.
Muzeum nie przystąpiło jeszcze do wznowienia przedwojennych serii naukowych i popularno
naukowych wydawnictw treści etnograficznej, literackiej, historycznej i przyrodniczej. W ostatnich
latach wydano po raz pierwszy dwa przewodniki po zbiorach wystawowych; jeden z nich, autor
stwa Edyty Starkówny, oprowadza po dziale etnograficznym. Wydajemy także fotograficzne po
cztówki na dobrym artystycznym poziomie (tematy: stroje, tańce, obrzędy weselne, eksponaty
muzealne).
Muzeum zyskało wiele w ostatnich latach, ale to dopiero początek dalszego rozwoju. Toteż
już teraz zachodzi potrzeba dyskusji nad najbliższą przyszłością.
Muzeum mieści się w murowanicy, którą zaprojektowano jeszcze w latach 1912 — 1913, a która
w dziewięć lat potem przy urządzaniu ekspozycji była już za ciasna, aby w salach wystawowych
uwidocznić wszystkie, choćby wyłącznie najważniejsze, przyrodnicze i etnograficzne właściwości
tak charakterystycznego regionu. W gmachu są tylko dwie sale wystawowe na wystawy stałe, nie
�358
KRONIKA
ma osobnego pomieszczenia dla wystaw czasowych, które z konieczności urządza się w hallu, gdzie
przestrzeń na ekspozycje nie przekracza rozmiarów średniej wielkości pokoju, i to tylko z jedną
ścianą użytkową dla ulokowania eksponatów. W tych warunkach nie może być mowy o większej
czasowej wystawie. Przy budowie gmachu w ogóle nie pomyślano o magazynach, o pomieszczeniu
dla biblioteki, dla czytelników i o wielu innych wymaganiach muzealnictwa. Ale pomimo licznych
braków i niedomagań ten murowany budynek umożliwił w ostatnich czterdziestu latach, a przede
wszystkim w ostatnim dziesięcioleciu, bardzo znaczny rozwój i postęp. Bo znowu należy podkreślić,
że właśnie po wojnie gmach uzyskał dużo wewnętrznych urządzeń: Wprowadzono w nim centralne
ogrzewanie, oświetlenie sal wystawowych, wykrojono ze. zbyt wysokiego hallu osobne, choć nie
wielkie, pomieszczenie dla biblioteki, urządzono magazyny, ciemnię fotograficzną i odwodniono
okoliczny teren. Poprzednio podczas zimnych miesięcy, a tych jest sporo w tutejszym ostrym kli
macie, muzealny budynek był dosłownie lodownią, najzimniejszym muzeum w Europie.
Gdy robiono projekty budynku, obliczano, że roczna frekwencja może dojść najwyżej do 20
tysięcy zwiedzających. To były jeszcze „austriackie czasy". Tymczasem obecne warunki, udostęp
niające poznanie Tatr i Zakopanego najszerszym warstwom ludności, dawno obaliły przewidy
wania z innej epoki. W 1959 r. zwiedziło Muzeum 91 tysięcy osób. Można sobie wyobrazić to za
tłoczenie w ciasnym budynku w pełnym sezonie, utrudniające zwiedzanie sal wystawowych i opro
wadzanie wycieczek przez przewodników.
Już dziś zachodzi potrzeba wybudowania nowego gmachu, uwzględniającego współczesne
wymagania, parokrotnie obszerniejszego niż obecny, przy czym i ten obecny byłby nadal użytko
wany. Tylko w takiej budowli będzie możliwe pokazanie wielu regionalnych problemów z zakresu
materialnej i umysłowej kultury ludności, stosunków społecznych gospodarczych i demogra
ficznych, sztuki ludowej oraz przyrodniczych właściwości Tatr i Podhala. Powinny też przybyć
nowe działy, jak: dziejów Podhala, wpływu regionu na literatulę i plastykę, historii górnictwa
i hutnictwa i wysokogórskiego taternictwa.
W związku z postulatem obszernego budynku nasuwa się taka koncepcja: Ta'rzans'd Park
Narodowy zamierza tworzyć własne muzeum, poświęcone przyrodzie tatrzańskiej. Projektowana
instytucja musiałaby objąć zbiory geologiczne, zoologiczne, botaniczne oraz położyć silny akcent
na tatrzańskie lasy, czyli demonstrowałaby co najmniej w połowie te same problemy, jakie pokazuje
Muzeum Tatrzańskie. Czy nie byłoby wskazane, choć w realizacji nie takie proste, aby wystawić
wie'ki b' dynek, w którym ki'kanascie sal wystawowych przypadłoby Tatrzańskiemu Parkowi
na ekspozycję, a obecny dział przyrodniczy Muzeum Tatrzańskiego wszedłby jako składnik tej
ekspozycji, stale ulepszany i wzbogacany. Oczywista, że zgodnie z wymaganiami muzealnictwa
i nauki byłyby w gmachu sale na wystawy czasowe, magazyny, pracownie z aparaturą i preparatornie. Drugą częścią połączonych zbiorów byłby dział etnograficzny, historyczny itd. Symbioza
Muzeum i Tatrzańskiego Parku dałaby w wyniku placówkę odgrywającą znaczną rolę w życiu re
gionu i w naukowych badaniach, obejmującą zarówno same Tatry, jak i Podhale.
Muzeum nie może się obyć bez nowych etatów w dziale etnograficznym. Nawet wstępne prace
nad organizowaniem skansenu wymagają większej ilości pracowników. Z liczniejszym persone
lem można by podejmować zbiorowe badania regionalnych problemów, racjonalnie zorganizować
terenowe prace oraz stacjonarną eksplorację regionu.
Należałoby także dział przyrodniczy podnieść do rangi naukowej oraz pod egidą Polskiej
Akademii Nauk utworzyć przy Muzeum stację naukowo-badawczą, przeznaczoną do wszech
stronnego badania Tatr, Podhala, Gorców, Pienin, Spiszą i Orawy. Muzeum jest ponadto najdalej
ku państwowej południowej granicy wysuniętą naukową placówką, która może i powinna utrzy
mywać stały kontakt ze słowackimi naukowymi instytucjami, będąc łącznikiem między polskimi
i słowackimi badaniami Karpat.
1
1
Etnograficzny park podhalański będzie umieszczony przy drodze do Kuźnic na terenie
pod Nosalem. W samych Kuźnicach jeden z pohutniczych budynków powinien być przeznaczony
na dział dawnego tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa.
�KRONIKA
359
1 jeszcze jedna koncepcja. W podtatrzańskim regionie oprócz Muzeum Tatrzańskiego z jego od
działami i przyszłym parkiem etnograficznym znajdują się jeszcze inne placówki muzealne. W Za
kopanem jest Muzeum Jana Kasprowicza, na Orawie, w Zubrzycy Górnej, etnograficzny park
orawski z zabytkowym dworkiem Moniaków. Organizuje się nowe muzeum w Nowym Targu;
w Łopusznej, w dworku Tetmajerów, powstanie stała ekspozycja poświęcona Sewerynowi Gosz
czyńskiemu. Mówi się o spiskim muzeum w zamku niedzickim. Rozwija działalność Muzeum
im. Władysława Orkana w Rabce. Nie można pominąć także małego, lokalnego zbioru etnogra
ficznych eksponatów przy podstawowej szkole w Dzianiszu, zorganizowanego z inicjatywy tam
tejszego nauczyciela. Czy nie należałoby powiązać ze sobą ściślej tych wszystkich placówek i utwo
rzyć nowy muzealny okręg?
Juliusz Zborowski
Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M I M . W. O R K A N A W R A B C E
Myśl założenia Muzeum w Rabce powstała w miejscowym oddziale Polskiego Towarzystwa
Tatrzańskiego w 1928 r. Utworzono wówczas przy PTT komisję muzealną, a owocem jej kilku
letniej działalności było otwarcie Muzeum w 1936 r. Patronował mu wielki poeta i syn tej ziemi,
Władysław Orkan. Jego też imię nadano nowej placówce, która swoją działalnością obejmuje
Gorce i Beskid Wyspowy (pow. limanowski) oraz części' powiatów myślenickiego, suskiego i no
wotarskiego.
Początkowo zakładano utworzenie kilku działów: geologicznego, przyrodniczego i etnogra
ficznego. Jednakże w trakcie organizacji — ze względu na bogactwo zebranych okazów — zwy
ciężyła koncepcja muzeum jednodziałowego, etnograficznego, ze specjalnym uwzględnieniem
sztuki ludowej najbliższego regionu . Przeważająca część zbiorów pochodzi z miejscowości le
żących w dorzeczu górnej Raby, u podnóża północnych zboczy Gorców i południowych stoków
Beskidu Wyspowego oiaz z północnej części pow. nowotarskiego.
Wystawa. Zbiory umieszczono w przystosowanej do celów muzealnych dzwonnicy drew
nianego kościółka, jednego z najciekawszych zabytków architektonicznych na Podhalu, którego
fundatorem był około 1606 r. kasztelan krakowski Wawrzyniec Spytek Jordan, założyciel Jorda
nowa, a wykonawcami miejscowi cieśle. W przebudowanym wnętrzu dzwonnicy powstały cztery
sale i korytarz o łącznej powierzchni 134 m i kubaturze 410 mJ, w których urządzano ekspozycje.
Wystawa w sposób systematyczny obrazuje kolejno zbieractwo, łowiectwo, pasterstwo, rolnictwo,
przygotowanie pożywienia, rzemiosło wiejskie, transport, wreszcie strój, zabawki, instrumenty
muzyczne, sztukę i obrzędy. Zwrócono przy tym uwagę, aby przedstawiane działy kultury oddawały
właściwie i zgodnie ze stanem rzeczywistym podstawowe zajęcia miejscowej ludności. W trakcie
gromadzenia zbiorów, a zwłaszcza w ostatnich latach, duży nacisk położono również na komple
towanie tych wytworów, które niegdyś występowały powszechnie i były typowe dla okolic Rabki,
a dziś już zanikły lub zanikają. To spowodowało, że nie wszystkie działy ekspozycyjne potrakto
wano jednakowo.
W sali obrazującej sposoby zdobywania pożywienia stosunkowo wiele miejsca poświęcono
nie tylko rolnictwu, które jest obecnie zajęciem podstawowym, ale i zanikającemu w Gorcach
pasterstwu, do niedawna jeszcze odgrywającemu dużą rolę w gospodarce wiejskiej. Posługując się
tradycyjnymi naczyniami i urządzeniami pokazano cały cykl produkcyjny przerobu mleka owczego
na sery .
Przy scharakteryzowaniu przemysłu wiejskiego dużą uwagę zwrócono na dokładne opra
cowanie ekspozycji garncarstwa, poświęcając mu niemal całą osobną salę. Rabka i jej najbliższe
1
2
2
1
Muzeum w połowie 1960 r. posiadało 1094 eksponaty, z tego 626 reprezentuje wszystkie
działy kultury materialnej, a 468 sztukę ludową regioru.
Eksponaty związane z wypasem owiec i bydła zakupiono od właścicieli nie istniejących
już przeważnie szałasów. Wiele z nich uzyskano w latach ostatnich.
2
�KRONIKA
360
okolice były aktywnym ośrodkiem garncarskim, który swoją przeszłością sięgał czasów bardzo
odległych. W drugiej połowie ubiegłego stulecia pracowało tu jeszcze kilkudziesięciu garncarzy,
a ich wyroby rozchodziły się na całe Podhale. W samej Rabce żyło kilka rodzin garncarzy, a naj
starsza z nich, a mianowicie rodzina Raczków, od pięciu pokoleń trudni się tym rzemiosłem. Jeszcze
obecnie 56-letni Jan Rączka wypala garnki, zachowując na ogół wiernie tradycyjne wzory. Odwie
dziny w jego warsztacie, gdzie kieruje się zwiedzających, są niejako uzupełnieniem Muzeum. Na
wystawie znajdują się głównie wyroby Raczków. Przy pomocy zdjęć fotograficznych zilustrowano
cały cykl wyrobu naczynia, a pod ilustracjami pokazano narzędzia piodukcyjne oraz rodzaje wy
robów i ich zdobienia, a także funkcję naczyń. W,dziale tym eksponowano również narzędzia i wy
roby kowalskie oraz ciesielskie, stolarskie i kołodziejskie. Praca w lesie i obróbka drewna stanowi
bowiem w chwili obecnej ważną część miejscowych zajęć gospodarczych.
Wystawę stroju ograniczono do zwartej i największej na terenie objętym działalnością Muzeum
grupy etnicznej Zagórzan. Strój ten w całości skompletowano, uzupełniono i eksponowano do
piero w roku 1959, przy czym bardzo pomocna okazała się wyczerpująca praca S. Flizaka . Poza
narzędziami służącymi do obróbki lnu i wełny podano na tablicach chronologiczny rozwój parzenic
góralskich od początków X I X w. do chwili obecnej. Wykazano także różnice w zdobieniu spodni
Zagórzan i Górali podhalańskich. W tejże sali znalazł pomieszczenie również warsztat szewca
wiejskiego.
Podhale, a także Gorce były i są aktywnymi ośrodkami plastyki ludowej. Odzwierciedlają
to zbiory Muzeum, na które składa się rzeźba w drzewie oraz malarstwo na szkle, drzewie, papierze
i płótnie. Znajdują się tu od X V I do X I X w. okazy w przeważającej mierze o tematyce religijnej.
Dodajmy, że kolekcja rzeźby należy do jednej z większych w Polsce. Wśród eksponatów zwraca
uwagę figura pochodząca z Dobrej, pow. Limanowa, przedstawiająca Chrystusa jako pasterza,
w góralskim kapeluszu na głowie i z laską pasterską w ręce, trzymającego na ramionach baranka.
Ten rodzaj świeckich akcesoriów może niewątpliwie świadczyć o głębokich tradycjach pasterskich
wśród ludności wsi gorczańskich. Wystawę uzupełniają kompozycyjnie rozliczne płaskorzeźby oraz
drewniane kapliczki przydrożne i przyścienne. Reprezentowane są w tym dziale także prace współ
czesnych artystów wiejskich, z którymi nawiązano stały kontakt i współpracę.
Zbiory rabczańskiego Muzeum dobrze są znane nie tylko w Polsce (z wielu ogólnokrajowych
wystaw), ale i za granicą. Wiele tutejszych eksponatów było kilkakrotnie na wystawach Polskiej
Sztuki Ludowej, zarówno przed, jak i po wojnie .
W ostatnich latach skompletowano brakującą część eksponatów związanych z obrzędami
okresu Bożego Narodzenia oraz Wielkanocy. Zostały one wystawione w korytarzu dzielącym
sale wystawowe.
Prace kolekcjonerskie. Muzeum zatrudnia trzech pracowników, w tym jednego pra
cownika naukowego, który zajmuje się też sprawami administracyjnymi i oświatowymi. Dlatego
więc prace badawcze prowadzone są w bardzo niewielkim zakresie i ograniczają się z konieczności
do kilku podstawowych zagadnień. Przede wszystkim zajmowano się działalnością kolekcjonerską,
mającą na celu nie tylko uzupełnienie działów wykazujących luki, ale jednocześnie zbieranie wiado
mości dotyczących pochodzenia, funkcji, nazewnictwa itd. tych eksponatów, które były groma
dzone w okresie organizowania Muzeum. Penetracja terenu miała również na celu zarejestrowanie
ciekawszych zabytków budownictwa ludowego w związku z projektowanym urządzeniem nie
wielkiego skansenu, który składałby się początkowo z domu mieszkalnego oraz zabudowań go
spodarczych .
Ponieważ miejscowe władze przychylnie ustosunkowały się do powyższego projektu, zapew
niając przyznanie odpowiedniego terenu w pobliżu Muzeum, już w 1961 r. będzie można przystąpić,
oczywiście w miarę przyznawania kredytów, do jego realizacji. Pod tym kątem prowadzono ostat3
4
5
3
4
5
S. Flizak, Strój Zagórzan, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1956.
Paryż (1948 i 1957), Londyn (1956).
Odpowiedni obiekt wytypowano w Kasinie Wielkiej, pow. Limanowa.
�361
KRONIKA
nio zakupy eksponatów. W tej chwili Muzeum posiada komplet zabytkowych mebli i urządzeń
gospodarczych.
Wyjazdy w teren dały okazję do wyszukania i nawiązania stałych kontaktów z wiejskimi rze
mieślnikami i twórcami.
W ramach współpracy ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego i Artystycznego Muzeum wyty
powało kowali, garncarzy i rzeźbiarzy, z których kilku otrzymało już zamówienie, a ich produkcja
będzie w przeważającej części przeznaczona na eksport.
D z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Ze względu na dużą frekwencję dzieci (Rabka — jak wiadomo —
jest ośrodkiem sanatoryjnym i miejscowością kuracyjno-wypoczynkową dla dzieci) działalność
oświatowo-wychowawczą prowadzona jest w specjalnych warunkach. Uwzględniono to w ekspo
zycji, starając się uczynić ją jak najbardziej przystosowaną do poziomu dziecka. Praca ta — poza
oprowadzaniem zorganizowanych grup — polega na wygłaszaniu prelekcji i odczytów dla na
uczycieli i dzieci w sanatoriach. Tematem jest zazwyczaj kultura materialna i sztuka regionu, ilustro
wana przykładami ze zbiorów Muzeum. Jednym z celów działalności oświatowej prowadzonej
wśród miejscowej ludności jest podtrzymanie, a w niektórych wypadkach przypomnienie ginących
tradycji i obrzędów. Temu też służył zorganizowany w 1958 r. konkurs na „najpiękniejszą palmę
wielkanocną". Nagrodzone wówczas okazy zostały zakupione przez muzea w Krakowie, Łodzi
i Warszawie. W 1960 r. zaplanowano urządzenie konkursu na podłaźniki.
D z i a ł a l n o ś ć badawcza. Żadnych prac Muzeum dotychczas nie publikowało. W ostatnich
latach ukazało się jedynie kilka sprawozdań i artykułów oraz notatek w prasie codziennej, infor
mujących o stanie zbiorów i ekspozycji, działalności, zamierzeniach itp. W latach 1958 i 1959 wy
głoszono na podobne tematy kilka pogadanek w miejscowym radiowęźle w Rabce. W przygoto
waniu natomiast znajduje się przewodnik po Muzeum, który ukaże się drukiem w 1961 r.
Pobieżny choćby przegląd zbiorów ukazuje szereg zagadnień, które mogłyby, a nawet powinny,
doczekać się opracowania naukowego w oparciu o prace badawcze w terenie. Niestety, wspomniane
wyżej przyczyny, tj. szczupłość personelu obciążonego sprawami administracyjnymi, oświatowymi,
remontami itp. oraz niewielkie fundusze, jakimi Muzeum dysponuje, nie sprzyjają realizacji tych
zadań. Trudności te potęguje jeszcze zupełny niemal brak zorganizowanych kontaktów z zakła
dami i instytucjami naukowymi, co ze zrozumiałych względów ujemnie odbija się na całokształcie
pracy Muzeum.
Prowadzone obecnie badania kultury ludowej Karpat i przewidywany udział w nich muzeów
nasuwają uwagę, której rozpatrzenie i ewentualna realizacja mogłyby w znacznym stopniu poprawić
ten stan rzeczy. Na terenach objętych badaniami znajduje się szereg placówek muzealnych, prze
ważnie niewielkich, które jednak mogą prowadzić samodzielną pracę badawczą lub być przynaj
mniej dla niej oparciem. Obecnie muzea te nie mają żadnych niemal kontaktów ze sobą, nie zna
ją granic kolekcjonerskiego zasięgu ani programu badań czy zagadnień, które są przez nie opra
cowywane. Dlatego warto się może zastanowić, czy nie byłoby korzystne powołanie do życia
organizacji obejmującej wszystkie muzea karpackie na terenie Polski lub na całym obszarze
Karpat, która wytyczałaby im kierunek prac naukowych, stanowiła płaszczyznę wymiany osiąg
nięć i speł.iiała wiele innych zadań. Realizacja tego projektu, nienowego zresztą , wydaje się
w chwili obecnej uzasadniona i możliwa. Niewątpliwie przyczyniłoby się to do stworzenia warun
ków aktywniejszej, bardziej planowej i racjonalnej działalności muzeów na tym terenie.
6
7
8
Jan Bujak
6 Zob. E . Fryś, Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce, „Polska Sztuka Ludowa", R. 12:
1958 nr 2, s. 122.
A. Kopf, Sprawozdanie z działalności Muzeum Narodowego w latach 1954 i 1955, [w:]
Rozprawy i sprawozdania za lata 1954 i 1955. Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1956,
cz. IV, s. 344-345; J. Bujak, Z działalności Muzeum im. Wł. Orkana w Rabce, „Wierchy",
R. 27: 1958, s. 229; tenże, W starym kościółku świątki drzemią..., „Turysta", nr 6: 1959, s. 6-7.
Por. J. Borowski, Muzeum Tatrzańskie, „Wierchy", R . 7: 1929, s. 168.
7
8
�362
KRONIKA
ZBIORY Z K A R P A T I PODKARPACIA W M U Z E U M K U L T U R Y I SZTUKI
L U D O W E J W WARSZAWIE
Ostatnia wojna całkowicie zniszczyła 50-letni dorobek Muzeum Etnograficznego w Warszawie.
Przystępując w latach powojennych (począwszy od 1947 r.) do reaktywowania działalności tej
instytucji całą uwagę zwrócono na pozyskanie zbiorów poszczególnych dziedzin kultury, szcze
gólnie z zakresu tkactwa i stroju.
Najżywszą akcję kolektorską prowadzono w pierwszych latach na terenie Polski południowej
i środkowej. Nie była to w pełni dojrzała praca terenowa, a raczej dorywcze wyj izdy osób spoza
personelu Muzeum. Na obszarze Polski południowej organizowała pracę specjalna delegatura
w Krakowie, powołana przez Muzeum, a kierowana kolejno przez doc. dr J. Klimaszewską, doc.
dr A. Kutrzeba-Pojnarową i mgr M. Gładyszowa. Delegatura dysponowała funduszami Muzeum
i organizowała zakupy muzealiów. Działalność jej przypadła na lata 1948 — 1954. Niezależnie
od tej akcji na teren Polski południowej i Podkarpacia wyjeżdżali pracownicy Muzeum, a zwłaszcza
mgr W. Jostowa i mgr B. Bazińska.
Zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej licznie reprezentują
pasterstwo Górali podhalańskich, w znacznie mniejszej ilości gorczańskich i cieszyńskich. Muzeum
posiada kompletne wyposażenie bacówki, liczny zbiór zdobionych foremek na serki owcze, czer
paków i dzwonków. Drugim wyraźnie zaznaczającym się zespołem są przedmioty wchodzące
w skład wyposażenia wnętrza mieszkalnego, jak skrzynie wianne, krzesła o ozdobnie profilowanych
oparciach, listwy, kratownice, łyżniki. Zespół ten liczy kilkadziesiąt pozycji i reprezentuje bo
gatą i wysoką kulturę snycerską Górali podhalańskich. Muzeum posiada również zbiór liczący
kilkadziesiąt pozycji zabytkowej ceramiki z Podhala i Orawy. Najliczniej jednak reprezentowa
ny jest strój. Muzeum posiada kompletny strój Lachów i Górali sądeckich, Górali podhalań
skich, gorczańskich, szlachtowskich, szczawnickich, spiskich, orawskich, istebniańskich oraz
strój mieszczan żywieckich. Przy kompletowaniu stroju sądeckiego udało się uzyskać rzadkie
części stroju, jak rańtuch i chustki czepcowe.
W dziedzinie sztuki ludowej wyróżnia się przede wszystkim zespół metaloplastyki podhalań
skiej, obejmujący ok. 200 pozycji, głównie spinek do koszul, klamer, fajek. Znajduje się tu także
metaloplastyka współcześnie żyjących artystów (jak np. Bigosa z Głodówki). Ciekawy zbiór tworzy
grupa rzeźb Chrystusa Frasobliwego, pochodząca z okolic Krosna. Ponadto w zbiorach Muzeum
znajduje się kilkanaście rzeźb Jędrzeja Wowry z Gorzenia Górnego. Malarstwo ludowe repre
zentuje głównie twórczość Nikifora z Krynicy, w sumie ok. 60 pozycji. Niewielki zbiór obrazów
na szkle pochodzi ze Spiszą i Podhala.
Ogólnie biorąc zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War
szawie nie obejmują całości kultury ludowej, jak też terytorialnie mają charakter fragmentaryczny.
Badania, mające na celu uzupełnienie posiadanego materiału, podjęto dotychczas tylko na terenie
Sądeczyzny. Prowadzi je B. Kaznowska-Jarecka, zwracając szczególną uwagę na strój oraz zwy
czaje i obrzędy doroczne.
Muzeum posiada również nieco materiału z terenu Karpat Wschodnich, leżących w granicach
ZSRR. Wymienić należy tu części stroju huculskiego, metaloplastykę i kilka egzemplarzy ceramiki.
Barbara Kaznowska-Jarecka
Z DZIAŁALNOŚCI NAUKOWO-BADAWCZEJ NA T E R E N I E K A R P A T
I PODKARPACIA ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O M U Z E U M
A R C H E O L O G I C Z N E G O I E T N O G R A F I C Z N E G O W ŁODZI
Działalność Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi
na terenie Karpat i Podkarpacia miała na celu głównie zakup eksponatów. Objęty nią został Śląsk
Cieszyński, Podhale oraz powiaty: żywiecki, wadowicki, jasielski i sanocki. Ilość eksponatów,
jakie Muzeum posiada z tych terenów, wynosi około 1500.
�363
KRONIKA
Ryc. 1. Stępka do soli. Ciche, pow. Nowy Targ
Fot. B. Czarnecki
�364
KRONIKA
Ryc. 2. Kaganek. Dzianisz, pow. Nowy Targ
Fot. B. Czarnecki
�365
KRONIKA
Ryc. 4. Kierpec podhalański. Ciche, pow. Nowy Targ
Fot. B. Czarnecki
�366
KRONIKA
Ryc. 5. Sirój kobiecy z końca XTX w. Zakopane
Fot. B. Czarnecki
�367
KRONIKA
Największą wartość posiada zbiór z terenu Śląska Cieszyńskiego, liczący około 250 eksponatów.
Zakupiony on został prawie całkowicie przez dr L . Malickiego i posiada dużą wartość zabytkową.
Znajdują się w nim części stroju, pochodzące z drugiej połowy X I X w., piękne okazy ceramiki
(część również z tego okresu), dawne narzędzia rzemieślnicze, kilkadziesiąt przedmiotów związanych
z gospodarstwem domowym i szałaśnictwem oraz kilka sprzętów.
Zbiór z Podhala liczy około 100 eksponatów. Największą wartość posiadają w nim części
stroju (niektóre z drugiej połowy X I X w.) oraz łyżniki. Z powiatów żywieckiego i wadowickiego
znajduje się w Muzeum kilkanaście przedmiotów: kilka rzeźb, kilka zabawek, kołyska i skrzynia.
Zbiory z powiatów jasielskiego i sanockiego stanowi przede wszystkim ceramika (około 800 obiek
tów), oprócz niej Muzeum posiada z tych terenów kilkadziesiąt eksponatów z dziedziny stroju
i kilkanaście eksponatów z innych działów (skrzynia sarkofagowa, warsztat tkacki, formy do ro
bienia rękawic, międlice i kilka łyżników).
Oprócz zbiorów wymienionych wyżej znajduje się w Muzeum kilkaset eksponatów z Huculszczyzny, pcchodzących ze zbiorów przedwojennych. Są to pisanki (około 300 sztuk), obrazy na
szkle (około 20 sztuk), około 20 rzeźb (świątki, krzyże, świeczniki), około 30 obiektów ceramicznych
i kilkanaście przedmiotów domowego użytku. Największą wartość w tym zbiorze przedstawia
kolekcja huculskich pisanek.
Muzeum w Łodzi na terenie Karpat i Podkarpacia nie prowadziło systematycznych badań.
Jedynym zagadnieniem przebadanym dokładnie było garncarstwo w woj. rzeszowskim .
1
Maria Misińska
BADANIA A R C H E O L O G I C Z N E W K A R P A T A C H
W badaniach nad prahistoryczną przeszłością osadnictwa północnych stoków Karpat brali
udział przed pierwszą wojną światową pracownicy naukowi ośrodków krakowskiego i lwowskiego.
Początkowo ośrodek pierwszy wykazuje ożywioną działalność, zaznaczoną przede wszystkim
w pracy terenowej subwencjonowanej przez instytucje naukowe, jak Krakowskie Towarzystwo
Naukowe, przekształcone w Akademię Umiejętności, a po powstaniu państwa polskiego Polską
Akademię Umiejętności w 1919 r. Drugi ośrodek, nie mając odpowiedniej instytucji naukowej,
nie mógł w tym czasie rozwinąć pracy badawczej na większą skalę.
W okresie międzywojennym w działalności tych ośrodków następują znaczne zmiany. Praca
placówek krakowskich ogranicza się przede wszystkim do zachodnich regionów Północnych Karpat,
natomiast lwowskich instytucji do przeciwległych terenów naszego górotworu oraz do pogranicza
obu obszarów. Aktywność lwowskiego ośrodka archeologicznego zaznacza się też w pracach
syntetycznych L . Kozłowskiego, T. Sulimirskiego, M. Smiszki i J. Polańskiego oraz w opracowaniu
inwentaryzacyjnym B. Janusza. Do ostatniej grupy należy zaliczyć prahistoryczną monografię
Karpat, opublikowaną przez J. Pasternaka. Reprezentantem ośrodka lwowskiego jest też K . Żu
rowski, który po 1945 r. opracował skarby z górnego dorzecza Dniestru okresów środkowej i późnej
epoki brązu oraz halsztackiego.
Najdawniejszej przeszłości osadnictwa Karpat specjalną pracę poświęcił prof. S. Nosek ze
szczególnym uwzględnieniem wyników badań osrcd'.a krakowskiego . Autor nie był widocznie
zbyt dobrze wprowadzony w tematykę zagadnienia, skoro pominął podstawowe prace, jak A. Kirkora, B. Janusza i innych, a zwłaszcza autorów prac syntetycznych: J. N. Sadowskiego, W. De1
1
Na podstawie przeprowadzonych badań została wydana praca zbiorowa pod kierunkiem
dr Janiny Krajewskiej, Katalog garncarstwa ludowego w woj. rzeszowskim, opracowany według
zbiorów i materiałów archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 81, nlb. 6,
rys. 128.
S. Nosek, Badania nad archeologią Polskich Karpat, „Acta Archeologica Carpathica",
t . 1: 1958, s. 31 n.
1
�KRONIKA
368
metrykiewicza, W. Antoniewicza, L . Kozłowskiego i J. Kostrzewskiego. W opracowaniu swym
Sadowski , omawiając zestawione stanowiska prahistoryczne z terenu Karpat, po raz pierwszy
w naszej literaturze zwrócił uwagę na wielką rolę, jaką odgrywały czynniki geograficzne
w formowaniu się najstarszego osadnictwa. Z wynikami jego badań zapoznali się obcy archeo
logowie, gdyż praca Sadowskiego należy do nielicznych opracowań polskich wydanych w całości
w języku niemieckim.
Badania terenowe i syntetyczne opracowania Karpat wykonane przez pracowników Zakładu
Archeologii Przedhistorycznej U; J . , później przekształconego w Katedrę Archeologii Polski U. J.
w Krakowie, zostały przez prof. Noska pominięte. A przecież do pierwszych wybitnych znawców
zagadnień karpackich powinno się zaliczyć dra W. Demetrykiewicza, prof. U. J . , twórcę wspo
mnianego zakładu uniwersyteckiego. Dokonał on po raz pierwszy całkowitej inwentaryzacji sta
nowisk ówczesnej Galicji, łącznie z północnymi stokami Karpat. Materiał ten naniesiony przez
niego na mapę pozwalał oznaczyć rolę przełęczy karpackich, jaką odgrywały w pradziejach
i wczesnym średniowieczu. Żałować należy, że wyniki tych badań nie zostały opublikowane przez
prof. Demetrykiewicza. Nadto zaznaczyć trzeba, że archeolog ten prowadził samodzielne prace
wykopaliskowe w regionie przemyskim .
Zainteresowania zagadnieniami karpackimi Demetrykiewicz przekazał swemu uczniowi
J. Żurowskiemu, docentowi, a następnie profesorowi U . J . , co zaznaczyło się już w pracy semi
naryjnej późniejszego uczonego, napisanej jeszcze przed poprzednią wojną. Podobne dowody
zainteresowań widzimy w jego pracy habilitacyjnej, opublikowanej w 1927 г., poświęconej również
zagadnieniom karpackim . W dalszym ciągu, jak wiemy, pracę tę pogłębił w swoim studium o osad
nictwie przedhistorycznym na północnych zboczach Karpat Zachodnich. Niestety, najważniej
sze wyniki znane są tylko ze streszczenia , gdyż przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu na
dokończenie pracy. Rozprawę habilitacyjną poświęcił Żurowski głównie skarbom okresu halsz
tackiego w dolinie Dunajca. Autor przeprowadził ścisłe powiązania stanowisk archeologicznych
z tłem geograficznym, odzwierciedlone w wyróżnionych poziomach hipsometrycznych, łączących
się z jednostkami fizjograficznymi. Związek ten bardzo plastycznie jest przedstawiony na rysunku
profilu doliny Dunajca.
Prof. Sulimirski, następca prof. Żurowskiego, wykazuje również wielkie zainteresowanie
pradziejowym osadnictwem w Karpatach. Zaznaczyło się ono w badaniach terenowych przepro
wadzonych w Rzeszowskiem z ramienia ośrodka lwowskiego. Po przeniesieniu się do Krakowa
prof. Sulimirski bierze nadal czynny udział w organizacji wykopalisk w Karpatach, a przede wszyst
kim w badaniach jaskini Magury koło Zakopanego . Dzięki też jego staraniom udało się uzyskać
subwencje na prace wykopaliskowe w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. brzeski, przeprowadzone
z ramienia Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. przez dra G. Leńczyka i piszącego te
2
3
4
5
6
7
2
J. N. Sadowski, Drogi handlowe greckie i rzymskie przez porzecza Odry, Wisły, Dniepru
i Niemna do wybrzeży Morza Bałtyckiego, „Pamiętnik Wydziału Filologicznego i Historyczno-Filozoficznego", Kraków 1876.
W. Demetrykiewicz, Kurhany w Przemyskiem i Drohobyckiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 2: 1897, s. 116-156; tenże, Neolityczne groby szkieletów
tzw. siedzących (Hoeckergraber) w Przemyskiem i Krakowskiem, tamże, t. 3: 1898, s. 76-92.
J. Ż u r o w s k i , Skarby halsztackiego okresu z doliny Dunajca, „Prace i Mat. Antrop.-Archeol.
i Etn.", t. 4: 1927, s. 3-112, tabl. X, mapka 1.
J . Ż u r o w s k i , Sprawozdanie z badań archeologicznych Pogórza Karpackiego Małopolski
zachodniej, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności", t. 38: 1933, s. 33-35; tenże, Osad
nictwo przedhistoryczne północnych zboczy Karpat Zachodnich Małopolski, [w:] / / Zjazd Prehistoryków Polskich w Krakowie, publikacja powielana, 1935 r.
A. Jura, Siedziba łowców niedźwiedzia jaskiniowego w Grocie Magury w Tatrach (1446 m),
„Spraw. PAU", t. 50: 1949, s. 524-526; tenże, Grota Magury w Tatrach (1460 m n.p. т.), najwyżej
w Polsce położona siedziba człowieka epoki lodowej, „Swiatowit", t. 21: 1955, s. 81-119.
G. Leńczyk, Prasłowiański gród nad Dunajcem w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko,
„Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950, s. 82, ryc. 43, tabl. 28.
3
4
5
6
7
�KRONIKA
369
8
słowa . Badania te prowadzone przez dwa sezony wykopaliskowe w latach 1938 i 1939 należały
do prac terenowych w skali nie spotykanej w Karpatach przed ostatnią wojną. Wydobyto wówczas
materiał łużycki, kultury pomorskiej oraz z doby wczesnego średniowiecza.
W projektowanych badaniach terenowych Zakładu prof. Sulimirski uwzględnił problem
granicy polsko-ruskiej w zaraniu naszej państwowości. Przypuszczał, że uda się go wyjaśnić na pod
stawie wykopalisk przeprowadzonych na grodziskach wczesnośredniowiecznych. W tym celu
w 1939 r. rozpoczął prace wykopaliskowe na grodzisku w Starym Żmigrodzie, pow. jasielski.
W badaniach tych wziął udział mgr G. Blajda, wówczas student U . J. Materiał ceramiczny zaginął,
gdyż nie zdołano go przetransportować do Krakowa z powodu rozpoczęcia wojny. Jednakże
najciekawsze zabytki z tego grodziska, wraz z fragmentami wagi, Blajda zdołał przywieźć do Za
kładu.
Wspomnieć jeszcze trzeba o badaniach terenowych prowadzonych w 1933 r. przez dra R. Jamkę, asystenta Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U . J . , na terenie cegielni w Boguchwale,
pow. rzeszowski . Wynikiem wykopalisk było odkrycie ceramiki reprezentującej starszą kulturę
wstęgową i siwą ceramikę późnorzymskąi°. Podkreślić trzeba, że było to pierwsze odkrycie ceramiki
kultury wstęgowej rytej na terenie Rzeszowskiego.
Kończąc omawianie okresu badań w Karpatach w czasach przedwojennych trzeba parę słów
jeszcze poświęcić wynikom wykopalisk na terenie Sporysza w Grójcu pod Żywcem, nieściśle przed
stawionym przez prof. Noska . Prace tam zostały przeprowadzone w latach 1938 i 1939 z inicja
tywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Żywieckiej. W pierwszym roku badaniami kierowali dr R. Jam
ka, później dr T. Reyman, a w następnym roku A. Nasz i C. Blajda, ówcześni zaawansowani stu
denci U . J. W obrębie zamku średniowiecznego, pod jego fundamentami, natrafiono na ciałopalne
groby łużyckie, a w obrębie wałów na materiały ceramiczne reprezentujące formy celtyckie oraz
może puchowskie. Większość pozostawiono w zbiorach wymienionego Towarzystwa, a tylko drobna
część została przekazana do zbiorów Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. W grudniu 1939 r.
okazy te jako depozyt Zakładu przeszły do Muzeum Archeologicznego Polskiej Akademii Umieję
tności w Krakowie.
Po zamknięciu Uniwersytetu przez okupanta w okresie ostatniej wojny żywe zainteresowanie
zagadnieniami karpackimi wykazało kierownictwo powyżej wspomnianego Muzeum Archeolo
gicznego, które należało pod względem organizacyjnym do Abteilung Wissenschaft und Unterricht przy dziale Schulwesen. Wyjątkowo przyjazne stanowisko okazywane Muzeum przez kierownika
tego działu, dra A. Nowothnego z Wiednia, nie spotykane u Niemców w czasie okupacji, pozwo
liło na przeprowadzenie wykopalisk w Karpatach pod kierunkiem piszącego te słowa. W 1941 r.
zbadano razem z M. Trzepacz, studentką tajnego U . J . , stanowisko obronne w Marcinkowicach,
pow. nowosądecki. Na miejscu odkrycia skarbu brązowego znaleziono resztki tego skarbu ,
następnie skorupy neolityczne, łużyckie i wczesnośredniowieczne. W tymże roku zbadano wspól
nie z mgr L . Dubielcem, wówczas studentem U . J., cmentarzysko łużyckie w Bachorzu, pow. brzo
zowski. Obejmowało ono kilkadziesiąt grobów ciałopalnych.
W 1942 r. prace wykopaliskowe przeprowadzono w Szaflarach, pow. nowotarski, na zameczku
pochodzącym z pełnego średniowiecza, pod kierunkiem R. Jamki. W badaniach tych ze mną
współpracowali pracownicy Muzeum Archeologicznego PAU, a mianowicie dr S. Nosek, mgr S. Buratyński oraz studentki tajnego uniwersytetu w Krakowie: M. Trzepaczówna i A. Kowalska, a czę9
11
12
8
R. Jamka, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na Mieścisku w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko, „Spraw. PAU", t. 43: 1938, s. 340-342.
O odkryciu materiałów otrzymano wiadomość od doc. F . Kotuli.
Sprawozdanie z czynności i wydawnictw PAU od czerwca 1933 do czerwca 1934, Kraków
1934, s. 9.
11 Nosek, op. cit., s. 35-36, pizyp. 18.
1 A. Żaki, Początki rozwoju kultury łużyckiej w dorzeczu górnej Wisły, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. 3: 1950'z. 1, sekcja F , s. 164-165. Materiały pochodzące z moich
badań terenowych doc. Żaki opublikował bez porozumienia się ze mną.
9
1 0
2
Etnografia polska, t. V
24
�370
KRONIKA
ściowo К. Kowalski. Prof. Nosek niesłusznie informuje, jakoby te wykopaliska były prowadzone
z ramienia „Ostinstytutu" . Prace te, jak również w Marcinkowicach i Bachorzu, prowadzili
pracownicy wspomnianego Muzeum przy pomocy funduszów muzealnych. Również nieścisła jest
informacja prof. Noska, jakoby kierownikiem badań szaflarskich był Radig. Udział w pracach tego
niemieckiego archeologa ograniczył się wyłącznie do parokrotnego przyjazdu do Szaflar, a tylko
do jednorazowego pobytu w Marcinkowicach. Na terenie Bachorza badacz ten w ogóle nie prze
bywał. Z ramienia „Ostinstytutu" na wykopaliskach w Szaflarach przebywała M. John, studentka
II roku prehistorii Uniwersytetu Berlińskiego . Do niej należał nadzór polityczny, gdyż do nad
zoru naukowego nie miała przygotowania ani teoretycznego, ani praktycznego.
Po roku 1945 badaniami nad prahistorycznym osadnictwem w Karpatach wykazują zainte
resowania różne placówki archeologiczne. Najpierw trzeba wspomnieć o pracach terenowych
prowadzonych z ramienia Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Prace te, rozpoczęte przed wojną,
były w dalszym ciągu kontynuowane przez dra Leńczyka wspólnie z mgr S. Buratyńskim, asysten
tem U. J . Przyniosły one ciekawe wyniki z wykopalisk, przeprowadzonych przede wszystkim
na grodziskach. Po 1950 r. działała na terenie Karpat grupa osób zorganizowana przez dra Żakiego,
w której w okresie początkowym brali udział studenci archeologii Polski U. J . Nieco później
prowadzi wykopaliska na interesującym nas obszarze mgr A. Krauss, konserwator zabytków ar
cheologicznych na województwo krakowskie.
Po 1955 r. rozpoczyna się organizacja ośrodków regionalnych z zakresu archeologii polskiej
w Rzeszowie i Krośnie. Kierownicy tych ośrodków, mgr mgr J. Janowski, A. Kunysz i K . Moskwa,
dostarczyli już wielu ciekawych materiałów do znajomości prahistorycznego osadnictwa w Kar
patach. Oprócz wymienionych archeologów małopolskich żywe zainteresowanie Karpatami wy
kazuje dr inż. T. Żurowski z Warszawy, który specjalną uwagę zwraca na grodziska górnego do
rzecza Sanu . Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach w Cieszynie, przeprowadzonych w latach
1948 — 1950 przez mgr A. Kietlińską i W. Bendera z ramienia Państwowego Muzeum Archeolo
gicznego w Warszawie .
W badaniach przeprowadzonych w Karpatach bierze również udział Katedra Archeologii
Polski U. J. Początkowo pracownicy Katedry i studenci uczestniczyli w wykopaliskach kierowanych
przez pracowników różnych placówek archeologicznych. Dopiero od 1956 г., po uzyskaniu z Uni
wersytetu subwencji na prace terenowe, można było organizować własne badania. Obecnie na
13
14
1 5
1 6
17
18
1 3
Nosek, op. cit., s. 36, przyp. 19.
M. L . John, Vorbericht iiber die Ausgrabung auf dem Burgberg von Szaflary, „Deutsche
Forschung im Osten", Kraków, t. 3: 1943, s. 47-53.
G . Leńczyk, Sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania grodzisk w okolicy Krakowa,
„Spraw. PAU", t. 37: 1932, s. 36-40; tenże, Drugie sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania
grodzisk w województwie krakowskim w 1933г., „Spraw. PAU", t. 39: 1934, s. 28-33; tenże, Gro
dziska i zamczyska w województwie krakowskim, „Z otchłani wieków" (ZOW), t. 9: 1934, s. 45-50;
tenże, Trzecie sprawozdanie z badań archeologicznych w województwie krakowskim w 1934 г.,
„Spraw. PAU", t. 40: 1938, s. 99-104; tenże, Prasłowiańskie grody w ziemi krakowskiej, ZOW,
t. 15: 1946, s. 68-69; tenże, Na śladach dawnych miejsc obronnych, ZOW, t. 15: 1946, s. 79-86;
tenże, Nowe stanowiska przedhistoryczne w powiecie rzeszowskim, „Spraw. PAU", t. 49: 1948,
s. 166-169; tenże, Prasłowiański gród, „Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950; tenże, W sprawie atlasu
grodzisk, ZOW, t. 19: 1950, s. 130-132; tenże, Na śladach miejsc obronnych, „Dawna Kultura",
t. 3: 1956, s. 122-127; tenże, Sprawozdanie z badań w r. 1955 na terenie grodziska w Poznachowicach Górnych, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 4: 1957, s. 132-141.
i<> Nosek, op. cit., s. 36-41.
T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Światowit", t. 21: 1955, s. 324-330.
A. K i e t l i ń s k ą , Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie
do 1949 г., „Materiały Wczesnośredniowieczne", t. 1: 1949, s. 59 п.; tejże, Sprawozdanie z prac
wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie w roku 1950, „Mat. Wczesnośredn.", t. 2: 1950,
s. 29 п.; tejże, Materiały z Cieszyna, „Sprawozdania PMA", t. 4: 1951, s. 121-126; tejże, Osad
nictwo starożytne na Górze Zamkowej w Cieszynie, „Materiały Starożytne", t. 4: 1958,
s. 91-126.
1 4
1 5
1 7
1 8
�371
KRONIKA
obszarze ziemi sądeckiej prowadzi je dr M. Trzepacz-Cabalska, adiunkt naszej katedry. O wynikach
tych prac terenowych informuje oddzielne sprawozdanie .
Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach przeprowadzonych na terenie garncarń w K o
łaczycach, pow. jasielski, w latach 1954 i 1955, przez kierownika katedry wspólnie z Instytutem
Sztuki Ludowej w Krakowie. Prace te miały na celu wyszukanie powiązania ciągłości istnienia
pracowni garncarskich od średniowiecza aż do X I X w. Powiązania tego nie zdołano uchwycić.
Uzyskano jednak stratygrafię materiałów ceramicznych z X I X w. Podczas prac tych udało się wy
szukać stanowiska archeologiczne w Kołaczycach i Kłodawie, pow. jasielski. W badaniach wzięli
udział mgr O. Mulkiewicz oraz ówcześni studenci archeologii Polski U . J . : K . Gadcmska, J. Gromnicki i J. Wanatowicz. O wynikach tych prac z zakresu archeologii podaje informacje mgr J. Gromnicki °.
W ramach prac naszej placówki uniwersyteckiej podejmowane są też opracowania o chara
kterze syntetycznym. Do nich należy studium dr. M. Trzepacz-Cabalskiej o pradziejach Kotliny
Sądeckiej w świetle wykopalisk przeprowadzonych w Biegonicach, Marcinkowicach, Starym Sączu
i w innych stanowiskach. Tematem pracy mgr J. Kozłowskiego, starszego asystenta Katedry, jest
osadnictwo paleolityczne na przestrzeni całych Karpat od Dunaju do Żelaznej Bramy. Również
tematyka niektórych prac magisterskich łączy się z Karpatami. Wspomnieć trzeba o takiej pracy
mgr A. Wałowy, traktującej o zameczku późnośredniowiecznym w Szaflarach w świetle wyko
palisk przeprowadzonych w 1942 r. Oprócz tego eksternistka, A. Kulesz, również w pracy ma
gisterskiej uwzględnia osadnictwo pradziejowe w Beskidzie Śląskim. Od 1957 r. kierownik Katedry
Archeologii Polski U.J. sprawuje nadzór naukowy nad ośrodkiem archeologicznym w Rzeszowie,
z íamienia którego prowadzone są prace terenowe w Karpatach, a zwłaszcza w górnym dorzeczu
Sanu, ze szczególnym uwzględnieniem Przemyśla .
Z artykułu tego jasno wynika, że znaczny jest udział Katedry Archeologii U.J. w badaniach
nad osadnictwem prahistorycznj m w Karpatach. Jak powyżej wspomniano, zainicjował je prof. Demetrykiewicz przed poprzednią wojną. W okresie międzywojennym dzięki praccm terenowym
prof. J. Żurowskiego i prof. Т. Sulimirskiego dcchcdzą one do największego nasilenia. Spośród
różnych placówek archeologicznych nasz Zakład uniwersytecki osiąga w tym czasie największą
aktywność w regionie karpackim. Obecnie wspólnie z innymi placówkami naukowymi dąży do
wyjaśnienia roli, jaką odgrywały Karpaty w pradziejach i wczesnym średniowieczu Polski.
19
2
21
Rudolf Jamka
UWAGI O STANIE BADAŃ N A D STARSZĄ EPOKĄ KAMIENNĄ
W KARPATACH
Potężny górotwór karpacki, rozciągający się łukiem od Bratysławy do Orsovej, odgrywał
dużą rolę w kształtowaniu stosunków osadniczych na terenie Europy środkowo-wschodniej począ
wszy od czasów najdawniejszych. Rola antropogeograficzna Karpat była wielokrotnie w litera
turze archeologicznej, historycznej i etnograficznej podkreślana. Jednocześnie zwracano uwagę
na specjalny rozdział w historii pierwotnego osadnictwa, jakim były postępy osadnictwa w regionach
górskich i wynikające z tego konsekwencje ekonomiczno-społeczne i etniczne.
Zagadnienie najdawniejszych śladów człowieka na terenie Karpat i w ich sąsiedztwie było
od końca X I X w. przedmiotem badań archeologów, geologów, paleontologów i speleologów
węgierskich, słowackich, rumuńskich i rosyjskich. Na pierwszym miejscu należy wymienić prace
1 9
M. Cabalska, Nowe materiały do pradziejów Sądeczyzny, „Etnografia Polska", w druku.
J. Grom nick i, Ślady dawnych osad w Kołaczycach i Kłodawie, pow. Jasło, „Acta Arch.
Carp.", t. 1: 1958, s. 113-114. W tej pracy porninięto udział Zakładu Archeologii Polski U . J.
A. Kunysz, Przemyśl wczesnodziejowy, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2:
1959, s. 9 n.
2 0
2 1
�372
KRONIKA
1
prowadzone w Słowacji przez S. Rotha w jaskiniach okolic Rużina w dolinie Hornadu w 1879 r.
Razem z odkryciami na skałce w Puchove (1894) i w Miskolcu (1891) były to pierwsze znaleziska
paleolityczne w regionie Karpat. Wśród pierwszych badaczy jaskiń tego terenu należy wymienić
też G . Ossowskiego, który prowadził badania jaskiń tatrzańskich w latach 1881—1882 . Nie u¬
jawnił on jednak śladów paleolitycznego osadnictwa.
Większe nasilenie badań przypada na lata 1906 — 1914. Rozpoczęto wtedy poszukiwania
w większości jaskiń w Górach Bukowych (jaskinia Szeleta — 1906, Biidóspest — 1906, Balia — 1909,
Istalloskó - 1912, Peskó - 1912, Haromkut - 1913, O. Hermanna - 1915). Badania te prowa
dzili przede wszystkim O. Kadić i J . Hillebrand . W tychże latach rozpoczęto prace na terenie
Transylwanii. J . Teutsch bada w latach 1910—1911 stanowisko w Valea Cremenei koło Buzául
Ardelean (okr. Orasul Stalin б), a M. v. Roska rozkopuje namulisko jaskini Cioclovina (okr. Hunedoara) i kilku innych grot (Igri{a i Somesul Rece) . Na Słowacji, w Białych Karpatach, J. Hillebrand
rozpoczął badania stanowiska w jaskini Dzerava Skala koło Plav. Mikulaśa (okr. Malacky), które
później stało się podstawą ważnych uogólnień stratygraficznych .
W latach dwudziestych i trzydziestych odkryto pierwsze ślady paleolitu na terenie Bukowiny,
Besarabii i Mołdawii. Materiały z tego terenu są znane dzięki pracom Ambrożewicza , J. BotezaW,
N. Morosanaii i G . Florovai . Z górnego dorzecza Dniestru materiały paleolityczne zostały opu
blikowane przez J. Polańskiego 13. Z tego okresu można też wspomnieć o odkryciach na Słowacji,
zarówno w jaskiniach (Prepośtskiej w Bojnicach — w 1928 r. bad. К. A. Medvecky; Jasovskiej —
w 1927 r. bad. J. Babor i J. Eisner), jak też i na stanowiskach otwartych (Zamarovce, okr. Trenćin —
w 1927 r. bad. J. Babor), oraz na wyżynie Tokajsko-Presovskiej (J. Janśak).
Większy rozmiar osiągają badania nad paleolitem regionu karpackiego w okresie powojennym.
Pojawia się szereg opracowań o charakterze bardziej syntetycznym, szczególnie w zakresie paleolitu
górnego. Na pierwszym miejscu trzeba wymienić prace F . Prośka. Jego zasługą są badania na sta
nowiskach w trawertynach północnej Słowacji (Ganovce, Sv. Ondrej, okr. Poprad) oraz nad
2
3
4
5
7
8
9
2
14
1
S. Roth, Az o-ruzsini „nagy barlang"-ban eszkozolt ujabb azsatasok erdemenye, „Foldtanyi Ertesitó", t. 2: 1881, s. 120-122; O. K a d i ć , A barlangok elnevezesérol, „Barlangkutatas",
t. 1: 1913, s. 10-13.
Badania E . F . J. Hoenninga O'Caroll (zob. artykuł V. Halsy (w): „Sbornik Muzealnej
Slovenskej Spoloćnosti", t. 8: 1903, s. 3-23, t. 10: 1905, s. 131-138; J. Skutil, Paleolitikum Slovenska a Podkarpatské Rusi, „Spisy Historického Odboru Matice Slovenskej", t. 4: 1938, s. 45-67.
3 O. Hermann, A miskolczi paleolith lelet, „Archeologiai Ertesitó", t. 13: 1893, s. 1-25.
Zob. J. Hillebrand, Die altere Steinzeit in Ungarn, „Archaeologia Hungaríca", t. 17:
1935, s. 13.
G . Ossowski, Czwarte sprawozdanie z badań antropologiczno-archeologicznych w jaski
niach okolic Krakowa w r. 1882 oraz rozpoznanie przygotowawcze do badań jaskiń tatrzańskich,
„Zbiór wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7: 1883, s. 66-88.
J. Teutsch, Das Aurignacien von Magyarbodza, „Barlangkutatas", t. 2: 1914, s. 10-15.
M. Roska, Traces de l'homme diluvien dans la cáveme de Cholnochi á Csoclovina, „Dolgoza
tok-Traveaux", t. 3: 1912.
C. A m b r o ż e w i c z , Beitrage zur Kenntnis der Aurignacienkultur Bessarabiens und der Bukovina, „Wiener Prahistorische Zeitschrift", t. 17: 1930.
J . Hillebrand, Neue Spuren des Urmenschen in Ungarn, „Fóldtanyi Kbzleny", t. 43: 1913,
s. 390-391, i inne prace.
J. Botez, Recherches sur le paleontologie humaine au Nord de la Bessarabie, „Annales
Scientifiques de l'Université de Jassy", t. 17: 1933, s. 175, i inne prace.
N. Mor о с an, Le pleistocene et le paléolithique déla Roumanie du Nord-Est, „Annuaires
de l'Institut Géologique de Roumanie", t. 19: 1938 (odb).
N. Florov, Die Quartarformation in Bessarabien, „Bulletin du Musée Scientifique de
Chisinau", t. 1: 1926.
!3 J. Polanskij, Podolische Studien, „Sammelschrift math.-nat.-arztliche Sektion der Sevcenko
Gesellschaft der Wissenschaft", t. 20: 1929; t e n ż e Rekonstruktion der geographischen Verhaltnisse
des Jungpaláolithikums der podolisch-bessarabischen Provinz, „ П р а щ Географично1 комиси",
t. 1: 1935, s. 6-8.
F . ProSek, V. L o í e k , Stratigraphische Übersicht des tchechoslovakischen Quartárs,
„Eiszeitalter und Gegenwart", t. 8: 1957, s. 54-59.
2
4
5
6
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 4
�373
KRONIKA
15
oryniakiem wschodniej Słowacji . Dalej wymienić należy prace J. Barty i L . Bánesza. Pierwszy
z nich bada osadnictwo jaskiniowe na terenie Słowacji oraz prowadzi poszukiwania w jaskiniach
Radosinej, Domicy i in. Drugi ze wspomnianych badaczy opracowywuje stanowiska oryniackie
wschodniej Słowacji, uzyskując na tymże terenie nowe interesujące materiały do osadnictwa
górnopaleolitycznego . Na specjalną uwagę zasługują poszukiwania L . Vértesa w jaskiniach Gór
Bukowych (Istalloskó, Pesko-Petenyi i in.) , wyróżniające się najbardziej nowoczesną i precyzyjną
metodą stratygraficzno-sedymentologiczną oraz nowymi ujęciami zagadnień przemysłów środ
kowo- i górnopaleolitycznych .
Na terenie Karpat Rumuńskich badania prowadzi C. S. Nicoláescu-Plopsor . Prace te przy
niosły interesujące materiały do osadnictwa mustierskiego na południowych stokach Karpat w do
linie Aluty, Czernej i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier, Baile Herculane i in.) oraz osadnictwa
górno- i epipaleolitycznego w Karpatach Wschodnich w dolinie Bystrzycy Mołdawskiej (CeahláuScaune, Ceahlau-CeteUca, Dirtu, Podię i in.) . Ogólne opracowanie paleolitu w górnym dorzeczu
Dniestru, oparte na własnych badaniach wielowarstwowych stanowisk w Mołodowej i Babinie, jest
zasługą A. P. Czernysza .
Dla właściwego postępu badań nad najdawniejszym osadnictwem Karpat konieczne jest opra
cowanie historii tego terenu w okresie plejstocenu. Znajomość dyluwium Karpat jest najwięcej
zaawansowana na terenie Karpat Polskich. Dzięki badaniom M. Klimaszewskiego , W. Szafera ,
E . Romera , B. Halickiego i in. podano ogólny zarys zlodowaceń karpackich, rozwoju rzeźbywarunków hydrograficznych oraz podstawy stratygrafii plejstocenu w Karpatach i na ich przed,
polu. W Karpatach Słowackich, dzięki pracom F . Vitaska , D. Andrusova , J. Hromadki ,
16
17
18
19
20
21
22
23
25
27
1 5
24
26
28
29
F . Prośek, V. Lożek, Stratigrafické otazky ceskoslovenského paleolitu a mezolitu
„Pamatky Archeologické", t. 45: 1954, s. 42-50 (tam dalsza literatura).
L . Bánesz, Pfispevok к poznaniu aurignacienu na vychodnim Slovensku, „Śtudjne Zvestí
AU-SAV", t. 1: 1956, s. 1-33; J. Barta, Problematyka osadnictwa w jaskiniach Słowackich Karpat,
„Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 (w druku).
Zob. „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae" t. 5: 1955, s. 111-113,
oraz „Folia Archaeologica", t. 8: 1956, s. 3-32.
L . Vértes, Untersuchungen an Hóhlensedimenten. Methode und Ergebnisse, „Regeszeti
Fiizetek", t. 2: 1959 ser. 7, s. 63-121.
C. S. Nicolaescu-Plopsor, Le Paléolithique en R.P.R.,
„Dacia", N. S., t. 1: 1958,
s. 13-18.
Santierul Cerna-Olt, „Studii si Cercetárii de Istorie Veche", t. 6: 1955, s. 129-147; Santierul
Arheologic Baia de Fier, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 13-27; Santierul arheologic Ohaba-Ponor, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 41-49.
Santierul arheologic Bicdz, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 6: 1959, s. 57-63.
А. П. Ч е р н ь и и , Поздний палеолит среднего Поднестровъя, „ Т р у д ы Комисии
по Изучению Четвертигного Периода", t. 15: 1959, s. 5-209.
М. Klimaszewski, Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym, „Prace Wrocław
skiego Towarzystwa Naukowego", ser. B, nr 7: 1948 (passim).
W. Szafer, Stratygrafia plejstocenu w Polsce na podstawie florystycznej, „Rocznik Pol
skiego Towarzystwa Geologicznego", t. 22: 1953; tenże, Plioceńska flora okolic Czorsztyna i jej
stosunek do plejstocenu, „Prace Instytutu Geologicznego", t. 9: 1954 (passim); t e g o ż , Flora plejstoceńska w Jarosławiu, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego", t. 5: 1928; t e n ż e ,
Plejstoceńskie jezioro pod Jasiem, „Starunia", t. 8: 1935, i inne prace.
E . Romer, Tatrzańska epoka lodowa, „Prace Geograficzne", t. 11: 1929.
B. Halicki, Dyluwialne zlodowacenia północnych stoków Tatr, „Sprawozdania z posiedzeń
Państwowego Instytutu Geologicznego", t. 5: 1930.
F . Vitasek, O rozsahu byvaleho zaledneni v naśich horach, „Ćeskoslovenska Vlastiveda",
t. 1: 1930, i inne prace (por. też „Die Eiszeit", t. 3: 1926, s. 92-97).
V. Andrusov, O ctvrtohornich terasach Oravy a stfedniho toku Vahu a nekolik poznamek
к geomorfologii zapadnich Karpat slovenskych, „Vestnik Statního Geologického Ústavu", t. 8:
1932, s. 244-257.
J. Hromadka, ukoly geomorfologického vyskumu na Slovensku, „Sbornik Ćeskoslovenské Spoloćnosti Zemepisne", t. 37: 1931, s. 12; tenże, Povrchove formy Slovenska, „Bratislava",
t. 5: 1931, s. 481-510, i inne prace.
1 6
1 7
1 8
1 9
20
21
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
�374
KRONIKA
30
J. Kunskiego i in., też przyczyniono się do wyjaśnienia zagadnienia zlodowaceń górskich i morfogenezy dolin rzecznych. Ponadto J . Petrbok, F . Prośek i V. Lożek zapoczątkowali nowoczesne
opracowanie stratygrafii plejstocenu na przedpolu Karpat, m. in. stratygrafii trawertynów
słowackich.
Badania w Górach Bukowych i Tokajsko-Presovskich są stosunkowo mniej zaawansowane.
W małym stopniu znane są też zagadnienia plejstocenu Karpat Rumuńskich. W zakresie znajomości
zlodowaceń górskich nie postąpiono wiele naprzód od czasów klasycznych prac E . de Martonne'a .
31
32
Ryc. 1. Ceahláu, reg. Bacau (Rumunia). Grupa stanowisk paleolitycznych w dolinie Bystrzycy
Mołdawskiej. W głębi widoczne stanowisko przemysłu szeleckiego Cetetica, a bliżej stanowisko
przemysłu grawerskiego Dirtu (oba położone na prawym brzegu rzeki)
Badania w dolinach rzek karpackich też niewiele posunięto od czasu Morosana, Florova i Polań
skiego. Ostatnie publikacje C . S. Nícoláescu-Plopcora i ośrodka geograficznego w lassach
przynoszą informacje zapowiadające pewien zwrot w tej dziedzinie badań .
33
3 0
J. Kunsky, Ke geomrfologii íulového jadra nizkotatranskeho, „Rozpravy Ceskoslovenské
Akademie Ved", t. 54: 1954; J. Sekyra, Vélohorsky kras Bélskych Tater, „Publikace Ustfedniho
Üstavu Geologického", Praha 1954 (passim), i inne prace.
Prosek, Lożek, Stratigraphische Übersicht...,
s. 54; V. L o ż e k , Nové interglacialni
malakofauny ze Slovenska, „Antropozoikum", t. 7: 1957, s. 37 n.
E . de Martonne, Sur les anciennes glaciers des Carpathes meridionales, „AsociaCiunea
Romana Pentru Inainfarea si Respandirea Sfiintelor", Congresul II din Bucuresti 1903 (odb);
t e n ż e , La période glaciaire dans les Carpathes meridionales, [w:] Comptes-rendus du Congres
International Géologique de Vienne, Wiedeń 1903 (odb.); Gh. Niculescu, E . Nedelcu, S. Iancu,
Nouvelle contribution á Vétude de la morphologie glaciaire des Carpates roumaines, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République Populaires Roumaine", Buka
reszt 1960, s. 29-43, i inne prace.
С. S. N i c o l á e s c u - P l o p s o r , Les phénoménes périglaciaires et la geochronologie du
paléolithique supérieur de terasses en Roumanie, „Dacia", N. S., t. 2: 1958, s. 383-391; T. Morariu,
Fenomene periglaciare din R. P. R. in stadiul actual de cercetáre, „Studia Universitatis Babes-Bolyai",
Ser. II, fase. 1: 1959, s. 139-152; T. Morariu, Le stade actuel des recherches sur le périglaciaire
de la R. P. Roumaine, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République
Populaire Roumaine", Bukareszt 1960, s. 45-53.
3 1
3 2
3 3
�375
KRONIKA
SJaby postęp badań nad plejstocenem niektórych części Karpat utrudnia znacznie prace nad
osadnictwem paleolitycznym wobec ograniczonej znajomości zmian tamtejszych warunków mor
fologicznych, a przede wszystkim utrudnionej synchronizacji geologicznej poszczególnych prze
mysłów na różnych terenach. Postulatem badawczym o pierwszorzędnym znaczeniu pod adresem
geologów-plejstocenistów, geomorfologów i paleobotaników jest opracowanie jednolitego systemu
stratygraficzno-chronologicznego dla plejstocenu Karpat, zarówno w oparciu o kryteria facjalnolitologiczne, jak i biostratygraficzne. W tym zakresie postulatem najpilniejszym jest systematyka
Ryc. 2. Buda, rai. Ze'.etin, reg. Bacáu (Rumunia). Miejsce kultowe związane z przemysłem
grawerskim położone ponad doliną Bystrzycy Mołdawskiej (badania prof. C S . NicolaescuPlopsora 1960 r.)
i chronologia terasów rzecznych, ich nawiązanie wzajemne i synchronizacja ze zlodowaceniami
górskimi i kontynentalnymi, stratygrafia pokryw lessowych i osadów organogenicznych (przede
wszystkim trawertynów), stratygrafia osadów jaskiniowych i opracowanie zmian neotektonicznych
(plejstoceńskich) w Karpatach.
Dotychczasowa znajomość materiałów paleolitycznych z Karpat wykazuje, iż osadnictwo
z tej epoki występuje głównie w dolinach rzek karpackich, trzymając się poziomów ok. 200 — 350 m
n. p. m. Na tereny wyżej leżące osadnictwo wkracza rzadziej — przeważnie w regionach sąsiadu
jących z ważniejszymi przejściami przez Karpaty. Terenami takimi są:
1. Dolina górnego Popradu i górnej Torysy w północnej Słowacji: Gánovce (628 m n. p. m.),
Sv. Ondrej, okr. Poprad (649 m n.p.m. — stanowiska przemysłu mustierskiego) , Haligovce (jas
kinia Aksamitka), okr. Spisśka St. Ves (841 m n.p.m. — przemysł oryniacki z płoszczem typu
Mladeć), Drevenik, okr. Spisśka Nova Ves, Velky Saris, okr. Sabinov (stanowiska z płoszczami
34
33
3 4
P r o ś e k , L o ż e k , I.e.; J. К. K o z ł o w s k i , Р. Sikora, Człowiek neandertalski na
terenie Karpat, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, s. 45-55.
M. Badany i, A haligoczi barłangrok, „Archeologiai Ertesitó", t. 8: 1884, s. 293-294;
L . Vértes, Prvni paleolitické należy z oblasti Karpat, „Antropozoikum", t. 4: 1954, s. 1-9.
3 3
�376
KRONIKA
36
liściowatymi typu szeleckiego) . Teren ten pozostaje w związku z przejściem doliną Popradu
przez Karpaty do Polski. O roli, jaką ta droga od okresu mustierskiego odgrywała, świadczy wy
stępowanie importów surowców krzemiennych polskich na Słowacji (Barca, Tibava, okr. Sobrance — surowiec świeciechowski znad środkowej Wisły w przemyśle oryniackim, Cejkov — su
rowiec jurajski podkrakowski w przemyśle graweckim ) i na Węgrzech (jaskinia Sólyomkutiw Gó
rach Bukowych — surowiec świeciechowski w przemyśle mustierskim ). Znane jest występowanie
słowackiego jaspisu radiolariowego i obsydianu w oryniaku środkowym w Polsce (Kraków-Zwierzyniec i Kraków-Sowiniec 40).
2. Teren prawobrzeżny górnego Prutu, szczególnie w okręgu Stanisława. Stanowiska paleo
lityczne występują wzdłuż najwyższej części Prutu po Majdan Gorisznij koło Nadwornej (570 m
n.p.m.)4i. Niżej, w międzyrzeczu Prutu i Dniestru, leżą stanowiska takie, jak Pużniki, rej. otyniański, Obertyń i in., twoizące większą grupę pomiędzy Tłumaczem i Horodenką . Dalej na wschód
od tej grupy znane są stanowiska w dolinie Czeremoszu (Zamostea I — 392 m n.p.m., Zamostea
II — 405 m n.p.m.) oraz w rejonie Czerniowiec (Biła i Ostricja) . Stanowiska te związane są
głównie z przemysłem graweckim (w wypadku stanowiska Zamostea I łącznie z elementami o cha
rakterze śródziemnomorskim). Stanowiska te wykazują przenikanie przez Karpaty elementów
graweckich drogą łączącą Ruś Podkarpacką z Ukrainą Zachodnią, przez przełęcze na linii JaremczeJasna-Rachów. Używanie tej drogi potwierdzają też importy surowców, a mianowicie występowanie
w przemyśle graweckim wschodniej Słowacji (Cejkov) krzemienia kredowego naddniestrzańskiego .
Z tą drogą mogą być też związane stanowiska w Beregowie i Mukaczewie .
3. Dolina Bystrzycy Mołdawskiej, gdzie w okolicach Ceahláu (okr. Bicáz) znana jest duża grupa
stanowisk górnopaleolitycznych. Najwyżej, bo na górze Scaune (1327 m n.p.m.), leży stanowisko
epipaleolityczne związane z grupą mazowszańską (pokrewne przemysłowi płudzkiemu) . Jest
to najwyżej leżące stanowisko epipaleolityczne w tej części Europy. Ponadto w dolinie rzeki (na
wys. ok. 800 —900 m) leżą stanowiska oryniackie (Cete1,ica, Lutarie), graweckie (Dirt,u, Podis),
epigaweckie (CeteUca, Schitai, Curtea Boului i in.) oraz pojedyncze znaleziska szeleckie (Cetetica) . Wkraczanie osadnictwa paleolitycznego w górną część doliny Bystrzycy Mołdawskiej
pozostaje w związku z drogą przez Karpaty w kierunku górnego biegu Maroszy. Droga ta, prze
biegając od Ceahláu do Deda i Regin, otwierała przejście do Transylwanii. Można przypuszczać,
37
38
39
42
43
44
4 5
46
47
48
3 6
L . Banesz, Listovite hroty z Tibavy, „Archeologicke Rozhledy", t. 10: 1958; tenże,
К problematice mladśej fazy starśej doby kamennej na vychodnim Slovensku, „Referaty o Pracovnich
Vysledkoch Ceskoslovenskych Archeologu", t. 2: 1959, s. 33-45.
J. K . K o z ł o w s k i , Przyczynek do znajomości surowców krzemiennych w paleolicie i neo
licie C.SR, „Wiadomości Archeologiczne", t. 24: 1948, s. 355-356.
K o z ł o w s k i , Sikora, op. cit., s. 50; L . Vértes., Aus Polen Stammendes Silexmaterial
in ungarischen Palaolithikum und Mesolithikum, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 z. 2,
s. 157-161.
L . Sawicki, Wyniki badań stanowiska myśliwców z epoki lodowcowej na Zwierzyńcu w Kra
kowie, „Archeologicke Rozhledy", t. 1: 1949, s. 74.
A. Jura, Stanowisko paleolityczne na Sowińcu, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń
Polskiej Akademii Umiejętności", t. 44: 1939, s. 183.
Pol ans kij, Rekonstruktion der geographischen..., s. 11.
А. П. Ч е р н ь и и , Карта
палеолита ЧРСР,
„NaynoBi З а п и с ш Института
С у с т л ь н ы х Наук", t. 2: 1954.
С. Ambojevici, R. Popovici, Zamstea I am Ceremus, „Dacia", t. 5-6: 1938, s. 23-39.
Б . О. Т и м ощ у к , Развидка
в басейнй р. Пруту, „ А р х е о л о г и г н и Пам'ятки
Ч Р С Р " , t. 3: 1952, s. 409; Ч е р н ь и и , Карта палеолита,
s. 131.
K o z ł o w s k i , op. cit., s. 356.
Skutil, Paleolitikum Slovenska..., s. 132; П. И. Б о р и с к о в с к и й , Палеолит
Украины,
„Материалы и исследования по археологии СССР", t. 40: 1956, s. 421.
С. S. Nicolaescu-Plopsor, Sur la presence du Swidérien en Roumanie, „Dacia", N. S.
t. 2: 1958, s. 5-34.
Santierul Bicáz..., s. 57-63.
3 7
3 8
3 9
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
�377
KRONIKA
że rozpowszechnienie przemysłu oryniackiego na tereny na wschód od Karpat (górne dorzecze
Dniestru) pozostawało w związku z tym szlakiem. Na obszarze naddunajskim i w Transylwanii
istnieją liczne materiały należące do tego przemysłu (Buzául Ardealean, Cioclovina, Boinesti i in.).
Dalej ku wschodowi stanowiska oryniackie są znacznie rzadsze.
4. Na terenie południowych Karpat obserwujemy przenikanie osadnictwa mustierskiego
i oryniackiego w górę Aluty i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier i i n . ) . Wiąże się to z przejściami
przez Karpaty południowe, prowadzącymi z basenu Dunaju do terenów położonych wewnątrz
łuku Karpat.
Brak miejsca nie pozwala na podanie dokładniejszego przeglądu przemysłów paleolitycznych
w rejonie Karpat. Byłoby to podstawą do nakreślenia wniosków o antropogeograficznej roli Karpat
w paleolicie. Można jedynie wskazać, że zagadnienia te kształtują się bardzo interesująco. Stano
wiska mustierskie interglacjalne skupiają się głównie wewnątrz łuku Karpat. Reprezentują przede
wszystkim formy nawiązujące do grupy L a Quina. Natomiast stanowiska tego samego przemysłu
z Würmu I znane są zarówno wewnątrz łuku Karpat, jak i na wschód od niego oraz na północ. Grupa
ta wykazuje obecność form charakterystycznych dla facjesu z tradycją aszelską. Wewnątrz łuku
Karpat na gruncie tego przemysłu pojawiają się elementy przejściowe mustiersko-szeleckie, zwią
zane z występowaniem płoszczy liściowatych.
Przemysł oryniacki będzie z wtórnego centrum naddunąjskiego penetrował przez Karpaty
na tereny leżące na północ i na wschód. W tym ostatnim kierunku występuje on w dorzeczu Dniestru
i Prutu, a dalej jest znany jedynie z pojedynczych znalezisk w Siureń I i Kostienkach I . Do Polski
przychodzi też zarówno drogą przez Bramę Morawską, jak i przez Karpaty.
Przemysł szelecki występuje głównie wewnątrz łuku Karpat. K u wschodowi pojedyncze zna
leziska sięgają doliny Dniestru (Bukiwna, Nieźwiska), Prutu (Mitoc) i Bystrzycy (Cete{ica). Na
tym terenie występują już głównie wschodnioeuropejskie przemysły z płoszczami liściowatymi
(Mołodowa I/10 i in.). Droga przez Karpaty z Węgier do Polski, podkreślana ostatnio przez
J. Bartę ", w stosunku do przemysłów z płoszczami liściowatymi nie odgrywała chyba większego
znaczenia. Materiały szeleckie, podkrakowskie, nie wykazują bezpośrednich nawiązań z terenem
Węgier, a raczej z terenem Moraw. U podstaw wspomnianego poglądu stoi zapewne fakt, iż stano
wiska jaskiniowe polskie (Jerzmanowska i Koziarnia) niesłusznie były nawiązywane do tzw. „póź
nego solutrenu" z Gór Bukowych.
Na obszarze Polskich Karpat osobnym zagadnieniem jest rola Bramy Morawskiej, która
wymaga jednak obszernego oddzielnego omówienia. Teren ten leży zresztą na peryferium Karpat.
Brama Morawska odgrywała niewątpliwą rolę w paleolicie, czego dowodem są m. in. liczne im
porty surowców krzemiennych górnośląskich w górnym paleolicie Moraw .
W Karpatach Polskich stanowisk paleolitycznych dotychczas nie znamy. Wzmiankowane
przez C . Kuźniara znalezisko wióra krzemiennego z Poznachowic Dolnych jest najprawdopo
dobniej neolityczne . Znaleziska z jaskini w Magórze nie mogą być uważane za bezsprzeczne
dowody pobytu człowieka paleolitycznego w Tatrach. Opublikowane przez A. Jurę domniemane
wyroby kościane i kamienne nie mają charakteru intencjonalnego . W nowszej literaturze euro49
5
51
52
53
4 9
Por. przyp. 20.
J . Barta, Koreferat na konferencji w Liblicach w r. 1959 (por. „Referaty o Pracovnich
Vysledkach Ceskoslovenskych Archeologu za rok. 1958", cz. 2, s. 4-7).
Zagadnienie to omawiam w przygotowanej do druku pracy Paleolit na Górnym Śląsku.
Por. L . Sawicki, Sprawozdanie z działalności konserwatora okręgu województw wschod
nich, „Wiadomości Archeologiczne", t. 10: 1929, s. 286-287.
A. Jura, Grota Magury w Tatrach (1460 m), najwyżej w Polsce położona siedziba człowieka
epoki lodowej, „Światowit", t. 21: 1955, s. 81; K . Kowalski, Jaskinie Polski, t. 2, Warszawa
1953, s. 17-1:8 i 159, oraz recenzje: M. Chmielewska, K. Kowalski, Jaskinie Polski, „Archeo
logia Polski", t. 1: 1957, s. 237-240; K . K o w a l s k i , A. Jura, Grota Magury w Tatrach, „Archeologia
Polski", t. 1: 1957, s. 240-242.
5 0
5 1
5 2
5 3
�378
KRONIKA
pejskiej zagadnienie tzw. protolitycznego przemysłu kościanego zostało przesądzone w sensie
negatywnym 54. Brak stanowisk paleolitycznych w Karpatach Polskich wydaje się wynikać jedynie
z niedostatecznego stanu badań. Dalsze poszukiwania, szczególnie w dolinie Dunajca i Popradu,
niewątpliwie dadzą nowe materiały do najstarszych śladów człowieka w regionach górskich.
Janusz K. Kozłowski
I L E O P O L D WĘGRZYNOWICZ |
19 I X 1881 - 11 VIII 1960
Krajoznawstwo, tak żywiołowo rozrastające się w okresie międzywojennym, posiadało niemałe
znaczenie w pogłębieniu i ugruntowaniu się ruchu regionalistycznego, rozwijającego się w większości
krajów ówczesnej Europy. To z kolei wymownie rzutowało na wzmożenie studiów lokalnych, a zwła
szcza bliższe zainteresowania miejscową kulturą ludową, przez co został znacznie poszerzony zakres
badań etnograficznych, tak pod względem tematycznym, jak też geograficznym. Dążenie do od
dania wiernego obrazu rzeczywistości mniejszych regionów przyniosło nowe kategorie źródeł,
jak też pobudziło nie spotykane dotychczas liczebnie rzesze regionalistów, pochodzących z różnych
warstw społecznych, do czynnego udziału w poszukiwaniach terenowych i gromadzenia różno
rodnych dokumentów i wytworów ludowej kultury. Ruch ten był bardzo płodny. Powstawały nowe
placówki badawcze, muzea, czasopisma, zjawiały się dziesiątki publikacji o charakterze regionalnym.
Z okresem tym wiąże się także wielu znakomitych organizatorów i badaczy, łączących umiejętnie
pracę zawodową z szeroko pojmowaną działalnością kulturalno-wychowawczą i twórczością li
teracką czy naukową. Do nich właśnie należał w Polsce prof. Leopold W ę g r z y n o w i c z , zmarły
11 sierpnia 1960 r. w Dobrej koło Limanowej, którego działalność zasługuje z wielu względów
na szczególną uwagę i bliższe poznanie. Była to bowiem postać nie tylko jedna z najbardziej popu
larnych wśród młodzieży szkolnej okresu międzywojennego, ale także wysoko ceniona przez wy
bitnych pracowników nauki i działaczy społecznych za osiągnięcia organizacyjne i wychowawcze,
za wdrażanie młodzieży do poszukiwania głębszej myśli i bogatej treści życia, przede wszystkim
odnajdywanych drogą naukową we własnym środowisku geograficznym i kulturalnym. I chociaż
prof. L . Węgrzynowicz nie pozostawił zbyt obfitego ani szczególnie doniosłego dorobku etnogra
ficznego, to przecież ta właśnie działalność rozbudzająca energię i ujmująca organizacyjnie żywio
łową akcję ośrodków prowincjonalnych dla służby nauce drogą miejscowych poszukiwań, zmierza
jących do zebrania i opracowania materiałów ludoznawczych, zapewniła mu trwałą pamięć i nie
poślednie miejsce w historii etnografii polskiej. Tego rodzaju akcja, jak najbardziej zgodna z ów
czesnymi prądami umysłowymi, zwalczającymi centralizm i szablon kulturalny wielkich ośrodków
miejskich, miała wydać — o czym będę mówił poniżej — jak najlepsze rezultaty. Niestety, niszczy
cielska działalność drugiej wojny światowej i centralizm pierwszych lat powojennych hamujący
rozwój kulturalnych ośrodków regionalnych położyły kres tej pracy tak ożywiającej cały kraj,
a przy tym wzmacniającej poczucie dumy oraz odpowiedzialności za własne środowisko.
Taki punkt widzenia był dominujący w działalności prof. Węgrzynowicza. Zdawał sobie On
sprawę, że istnieje niezaprzeczalny związek pomiędzy jednostką a jej otoczeniem, że kultura śro
dowiska kształtująca się w długim procesie historycznym winna być utrwalona jako niezbędna
podstawa dalszego działania, że bez poznania obrazu przeszłości nie może być prawidłowej prze
budowy ani życia społecznego, ani kulturalnego.
Prof. Leopold Węgrzynowicz urodził się 19 I X 1881 r. w Tuchowie, pow. tarnowski, w rodzinie
drobnomieszczańskiej . Do szkoły powszechnej uczęszczał na wsi, a do gimnazjum w Nowym Sączu
1
54 Sprawę tę omawiam szerzej w artykule W sprawie tzw. kultury łowców niedźwiedzia jas
kiniowego, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1959 z. 2, s. 243-263.
Ojciec był poczmistrzem w Dobrej koło Limanowej, gdzie też osiadł na stałe, budując tam
jednorodzinny domek. W nim to często przebywał prof. L . Węgrzynowicz i tam umarł. Został
pochowany w Dobrej.
1
�KRONIKA
!
Prof. Leopold Węgrzynowicz
379
�KRONIKA
380
(1892 — 1900). Uniwersytet ukończył w Krakowie (1900 — 1905), obierając sobie za cel studiów
matematykę i fizykę. Po uzyskaniu dyplomu zajmuje chwilowo różne stanowiska: bibliotekarza,
prefekta bursy i inne. Jako nauczyciel gimnazjalny pracuje w kilku miejscowościach ówczesnej
Galicji: Kuty, Borszczów, Stryj, Nowy Targ. Po kilku latach pracy w 1918 roku osiada na stałe
w Krakowie (VII Gimnazjum im. A. Mickiewicza), w którym właściwie pozostaje prawie do końca
życia. Dodajmy, że do otrzymania stanowiska nauczyciela w krakowskim gimnazjum przyczynił się
walnie dyr. Seweryn Udziela, skupiający wokół swojej placówki młodych i zdolnych pracowników.
Zetknięcie z dyr. Sewerynem Udzielą, tym najżyczliwszym i najuczynniejszym z etnografów, jak
go nazywał prof. К. Moszyński, związało prof. L . Węgrzynowicza z Muzeum Etnograficznym
na zawsze.
Już od pierwszych lat pracy pedagogicznej prof. L . Węgrzynowicz włącza się w wartki nurt
działalności społeczno-wychowawczej, biorąc czynny udział przede wszystkim w życiu młodzieży.
Widzimy go przez parę lat przy pracy w organizowaniu Związku Harcerstwa Polskiego (1917 —1920) .
W tym też czasie jako członek Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego podejmuje wraz z prof.
Ludomirem Sawickim akcję zapoczątkowaną przez Aleksandra Patkowskiego zorganizowania
i rozwinięcia ruchu krajoznawczego wśród młodzieży szkolnej całej Polski. Istnieje, jak to już wspo
mniałem, ścisły związek pomiędzy popularyzowaniem ruchu krajoznawczego wśród młodzieży
i budzeniem u młodego pokolenia czynnej miłości kraju a akcją regionalistyczną głoszącą
priorytet kultury regionu i jej rozwoju przez ścisłe poznawanie wszystkich przejawów ży
cia w konkretnym środowisku społecznym i geograficznym. „Celem moim — pisze Węgrzy
nowicz — było zwrócenie uwagi młodzieży na własne najbliższe otoczenie, dom rodzinny,
wieś" . Prof. Węgrzynowicz dzięki energii, zupełnemu oddaniu się i umiłowaniu głoszonych wów
czas haseł zdołał w latach międzywojennych zorganizować na terenie całej Polski gęstą sieć, bo
liczącą kilka setek ognisk młodzieży, ujętych w tzw. Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej .
Dla tych to właśnie Kół Młodzieży zakłada i redaguje przez kilkanaście lat z ogromnym wysiłkiem
miesięcznik „Orli Lot", w którym ogłoszone artykuły i materiały weszły jako trwałe pozycje do
bibliografii etnografii polskiej. Z tego to dla młodzieży redagowanego czasopisma wyłania się
sylwetka prof. L . Węgrzynowicza jako wychowawcy, z pasją oddającego się sprawie nauki: „Roz
mawiając z naukowcami, czy też czytając rozprawy naukowe — pisze Węgrzynowicz we wspo
mnieniach — uświadomiłem sobie, jak wielkie luki istnieją w zakresie wielu zagadnień, spowodowane
brakiem materiałów terenowych i źródłowych". Postanawia zatem zmniejszyć te rażące braki drogą
konkretnych pytań i konkretnych odpowiedzi, które chce uzyskać od zorganizowanej w Kołach
młodzieży, a następnie przesyłać je zainteresowanym placówkom naukowym bądź drukować je
częściowo na łamach „Orlego Lotu" . Pierwszym warunkiem powodzenia tak pojętej akcji bada
wczej musiało być odpowiednie przygotowanie młodzieży do samodzielnych poszukiwań terenowych,
a następnie do umiejętnego ich opracowywania. Kreśląc więc plan badań regulowany nie własnymi,
lecz ogólnymi potrzebami, prof. L . Węgrzynowicz wprowadza młodzież w trudne zagadnienia
badawcze za pomocą ogłaszanych w „Orlim Locie" wskazówek i specjalnych kwestionariuszy .
2
3
4
5
6
7
2
Pod koniec tego okresu został komendantem Hufca Krakowskiego.
Por. Aleksander Patkowski, „Orli Lot", R. 21: 1947 nr 9-10, s. 131.
„W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis).
Zob.C. Skopowski, Rys historii i pracy Kól Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej,¥iiaków 1934.
Do utrwalenia bytu i powagi pisma przyczynili się wydatnie znani powszechnie uczeni:
Julian Talko-Hryncewicz, Władysław Szafer, Ignacy Chrzanowski (opiekował się także czasopismami
młodzieżowymi wychodzącymi w Katowicach, a mianowicie „Młodym Polakiem", był również
w 1927 r. naczelnym redaktorem wychodzących tamże „Orląt"), Stanisław Pawłowski i Stanisława
Niemcówna. Zwłaszcza zaś służył pomocą czasopismu prof. Ludomir Sawicki, drukując je we
własnej placówce wydawniczej „Orbis". Łącznie w latach 1920-1939, 1946-1950 ukazały się 24
roczniki. Indeks treści etnograficznej „Orlego Lotu" został opracowany przez jego redaktora.
Zob. wykaz prac.
Por. L . W ę g r z y n o w i c z , Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920¬
-1950, Wrocław 1958.
3
4
5
6
7
�381
KRONIKA
„Ażeby uzyskać na pewne tematy odpowiedź z całej Polski równocześnie — pisze w »Służbie Nauce
Polskiej« — wybieraliśmy pewien kwestionariusz, co roku inny, który polecaliśmy do obowiąz
kowego opracowania przez każde Koło. Liczyliśmy na to, że przy dużej ilości Kół, ilość punktów
wywiadowczych będzie dość gęsta, abyśmy mogli uzyskać pełny obraz pewnego zjawiska z całego
obszaru Polski".
Do tak pomyślanej pracy prof. Węgrzynowicz zaprasza przedstawicieli różnych dyscyplin
naukowych. Wśród autorów ogłaszających na łamach „Orlego Lotu" swoje kwestionariusze znaj
dujemy najznakomitszych uczonych i badaczy, jak Kazimierza Nitscha, Władysława Semkowicza,
Jerzego Smoleńskiego, Władysława Szafera, Eugeniusza Piaseckiego, Oskara Sosnowskiego, Sta
nisława Arnolda i Adama Fischera, a nade wszystko Kazimierza Moszyńskiego i Seweryna Udzielę.
Wśród autorów widzimy też młodych wówczas pracowników, a obecnie już zaawansowanych
w latach i pracy naukowej, jak K . Buczkowskiego, M. Gładysza, J. Ligęzę, J. Klimaszewską,
A. Kutrzeba-Pojnarową, R. Reinfussa, M. Sągajłło-Kaczanowską, T. Seweryna, K . ZawistowiczAdamską czy M. Znamierowską-Priifferową. Redaktor sięga także do obcych opracowań, publikując
kwestionariusz dwćch szwedzkich badaczy, a mianowicie O. Bannbersa i S. O. Janssona . Ogółem
zostało opublikowanych ponad 30 kwestionariuszy, które prof. Węgrzynowicz zamierzał wydać
w zbiorowej pracy: „W 1938 r. postanowiliśmy je uporządkować — pisze w »Służbie Nauce
Polskiej« — ułożyć według hierarchii potrzeb i opatrzyć odpowiednimi komentarzami, objaśnieniami
i wskazówkami. Drukarnia rozpoczęła ich druk, niestety, wojna przerwała pracę, a to, co było
wydrukowane, zniszczyli Niemcy".
Autorzy kwestionariuszy nie tylko dają wskazówki, jak należy zbierać materiały, ale apelują
do młodzieży, zachęcając ją do pożytecznego dla nauki wysiłku. Prof. К. Nitsch ogłaszając artykuł
Zbierajcie właściwości mowy ludowej zamieszcza mapkę z białymi plamami, świadczącymi o brakach
wiadomości; pisze on: „z mapki widać, że są jeszcze całe okolice Polski, w których nie znalazł się
ani jeden informator, chcący dopomóc do zbierania bogactwa mowy polskiej, do wydania wielkiego
słownika. Do młodzieży tych okolic szczególnie gorąco apelujemy" . Posiew rzucony w młode
wrażliwe umysły wydał w niedługim czasie obfity plon. Napływały liczne odpowiedzi, artykuły
i samoistne opracowania, które redaktor niekiedy kierował do poważnych wydawnictw naukowych .
Wzbogacają się archiwa placówek uniwersyteckich i muzealnych, a także rośnie własne archiwummuzeum, które miało się stać centralnym ośrodkiem badawczo-informacyjnym . Toteż z uznaniem
wyrażają się o pracy naukowej Kół Krajoznawczych Młodzieży nasi uczeni. Tak np. prof. S. Arnold
(naczelny wówczas redaktor „Nowego Słownika Geograficznego Państwa Polskiego") pisze:
„Z prawdziwą radością muszę stwierdzić, że przygotowane odpowiedzi są pod każdym względem
bez zarzutu i wyróżniają się spośród innych sumiennością, dokładnością i bogactwem informacji"! .
Podobnie ocenia pracę Kół prof. К. Moszyński: „... współpracę Kół Krajoznawczych bardzo
cenię. Skłoniły mnie do tego przede wszystkim rezultaty ankiet, ogłoszonych ostatnimi czasy
w »Orlim Locie«. Tak np. w odpowiedzi na kwestionariusz o prymitywnych ludowych narzędziach
muzycznych (»Orli Lot«, 1932 nr 2) dały zarówno w starannych opisach, jak i w równie starannych
rysunkach materiał naukowy z u p e ł n i e p i e r w s z o r z ę d n e j w a r t o ś c i . . . " , a dalej padają słowa
pełne uznania: „ . . . ogromna teka materiałów, nadesłanych przez Koło Żywieckie w odpowiedzi
8
9
10
11
2
8
Etnograficzna ankieta Północnego Muzeum (Nordiska Museet) w Sztokholmie, od nici do
tkaniny, „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 107-108.
„Orli Lot", R. 6: 1925, s. 25-28.
Obok pracy zbiorowej członków Koła w Tomaszowie Mazowieckim wydanej przez P A U
(Zamki drewniane przy drzwiach, Materiały zebrane przez Koło Krajoznawcze uczniów Państw.
Seminarium Naucz, w Tomaszowie Mazowieckim, Kraków 1927, ss. 22, nib 1, tabl. X X I X , mapa 1),
Muzeum Etnograficzne w Krakowie opublikowało drugą cenną pracę ówczesnej członkini Kół
Krajoznawczych Państwowego Gimn. Żeń. w Krakowie, A. Kutrzebianki, Budownictwo ludowe
w Zawoi, Kraków 1931, ss. 55, tabl. 11, rys. 15 w tekście. Zob. „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 147-148.
11 Mieściło się w 4 pokoikach przy ul. Studenckiej 4 w Krakowie.
1 „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 139-140.
9
1 0
2
�382
KRONIKA
na ankietę z zakresu ludowej kultury duchowej (nie ogłoszoną w »OrIim Locie«), przedstawia się
wręcz nadzwyczajnie. Dotychczas nie zdążyłem zapoznać się z całokształtem tej wzorowej pracy,
jednak to, co przeczytałem, naprawdę zaimponowało mi"i3. Takie i podobne oceny utwierdzały
prof. Węgrzynowicza na obranej drodze „służby nauce". Widział i cieszył się, jak „wyrasta poko
lenie dzielnych pracowników", a rezultatami ich pracy wypełniał stronice „Cr!ego Lotu". Aby
jeszcze bardziej związać młodzież z pracą naukową, rozpoczyna inną poważną akcję, a mianowicie
organizuje obozy w różnych zakątkach kraju, na których instruktorzy, specjaliści z kilku dyscyplin
naukowych, szkolą i wprawiają młodzież do badań terenowych. Wyniki tak prowadzonych badań
ogłasza w „Orlim Locie" bądź w postaci samoistnych broszur. E o 1939 r. ukazało się kilka mo
nografii tych miejscowości, w których odbywało się szkolenie . Nie była to jedyna droga publi
kowania zebranych materiałów. Niektóre Koła ogłaszają rezultaty swoich poszukiwań w prasie
miejscowej bądź we własnych pisemkach, których liczba rośnie z każdym rokiem. A mnożą się te
pisemka na całym terenie Polski w sposób zadziwiający. Do 1939 r. liczba ich wynosiła ponad
dwadzieścia. Niektóre z nich, jak np. „Młody Krajoznawca Śląski", pisemko Kola Krajoznawczego
przy gimnazjum klasycznym w Królewskiej Hucie (Chorzów), ukazujące się w latach 1934 — 1938,
wydało w 33 numerach sporo wartościowego materiału etnograficznego. Trudno na tym miejscu
omawiać rezultaty poszukiwań wszystkich Kól Krajoznawczych Młodzieży, opublikowanych
bądź nadesłanych do archiwów. Już w 1931 r. w archiwim K K M S znajdowało się ponad 300
tek wypełnionych opisami, fotografiami i rysunkami. Ogromną większość tego licznego i cennego
materiału pochłonęła wojna. Ocalało przeważnie to, co zostało opublikowane.
Zbieranie materiałów przy pomocy kwestionariuszy miało także dla młodzieży znaczenie
wychowawcze: „chodziło — pisze Węgrzynowicz — o wychowanie obywatela wrażliwego na
głosy nauki... Społeczeństwo bowiem nasze (to „inteligenckie") nie reagowało na prośby uczonych,
którzy zwracali się z pewnymi pytaniami w celach naukowych. Na 1000 rozesłanych kwestionariuszy
napłynęło kilkanaście odpowiedzi" .
Innym nurtem, który w pracy naukowej Kół Młodzieży rozwijał prof. Węgrzynowicz, była
akcja zbierania wytworów futury ludowej i składanie ich do muzeów. O tej akcji pisze Seweryn
Udziela: „Serce rośnie z radości na widok tych pięknych wyników pracy młodych etnografów
i troska schodzi z czoła na myśl, że gdy się starsi badacze usuną, będzie ich miał kto zastąpić i pro
wadzić dalej rozpoczęte studia nad poznaniem kraju naszego" . Prof. Węgrzynowicz nie tylko
zachęca młodzież, daje wskazówki, ale sam daje przykład, przynosząc różnego rodzaju muzealia,
aby je włączyć do zbiorów ogólnych . Osiągnięcia i w tym zakresie są duże. Młodzież nie tylko
ofiarowuje muzeum zebrane eksponaty, ale organizuje wystawy, tworzy własne zbiory. Najpo
ważniejsze z nich to Szkolne Muzeum Krajowe, które mieściło się w Krakowie pod bezpośrednią
opieką prof. Węgrzynowicza .
Była to zatem jedyna w swoim rodzaju organizacja młodzieżowa w okresie międzywojennym,
kierowana przez człowieka, który całe swoje życie, jak sam mawiał, oddał przede wszystkim na
usługi ludziom nauki. Niezwykłe to oddanie nauce pozostawiło trwałe osiągnięcia, dostarczając
wielu badaczom niezmiernie cennych materiałów, zwłaszcza przy kartografowaniu zjawisk kul
turowych . Ale nazwisko prof. Węgrzynowicza utrwaliło się w historii etnografii polskiej nie tylko
jako organizatora zasilającego archiwa placówek naukowych; znamy je także jako samoistnego
badacza. Owocem tej samodzielnej pracy naukowej jest kilkadziesiąt artykułów i przyczynków z za.
14
15
16
17
18
19
13 „Orli Lot", R. 15: 1934 nr 2, s. 19.
W ę g r z y n o w i c z , op. cit.,
„W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis).
„Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 101-103.
„Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 103.
Zob. przypis U .
Zob. K . M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, Kraków 1936 z. 3; M. G ł a d y
szowa, Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław 1960, s. 9.
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
�383
KRONIKA
2
kresu kilku dziedzin kultury ludowej ". Pisywał — jak to już wspomniałem — niewiele, bo przecież
praca zawodowa i organizacyjno-młodzieżowa, a także redakcyjna omówionego miesięcznika
pochłaniały go prawie całkowicie. Część tego trudu przejmowała żona, ale przecież praca ciągle
narastała, a sił ubywało. Podejmowaną tematykę znał wybornie. Zawsze pełen inicjatywy, czynny,
użyteczny i sumienny, a przede wszystkim życzliwy dla młodych pracowników, służył im zawsze
stosem materiałów i zachętą do pracy. Jako twórca ruchu krajoznawczego wśród młodzieży nasyca
ją głównie treścią wartości rodzimych, do których w pierwszym rzędzie zalicza osiągnięcia kultury
ludowej. Budzi dla niej szacunek i zdolność jej widzenia, jako zagadnień istotnych w dobie naj
większych przeobrażeń społecznych. I w tym leży ogromna zasługa prof. Leopolda Węgrzynowicza.
W Po see Ludowej za liczne zasługi został prof. Węgrzynowicz odznaczony Krzyżem Oficer
skim Polonia Restituía, Złotą Odznaką Zasłużonego Nauczyciela i Złotym Krzyżem Zasługi.
Mieczysław
Gładysz
W Y K A Z D R U K O W A N Y C H ARTYKUŁÓW I PRAC N A U K O W Y C H
PROF. L E O P O L D A WĘGRZYNOWICZA
Smigustne dziady, „Orli Lot", R. 1: 1920, s. 8-10.
Smigustne dziady (kwestionariusz), „Orli Lot", R. 2: 1921, s. 44 —45.
Motywy zdobnicze na owczych serkach, „Orli Lot", R. 6: 1925, s. 35 — 38.
Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Soli, „Orli Lot", R. 10: 1929, s. 51—52.
Konik w Chomranicach, „Orli Lot", R . 11: 1930, s. 15.
Notatki z Soli (Zwyczaje Bożego Narodzenia), „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 12—14.
Tlukno, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 254.
Przypisek Redakcji, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 255-257.
Obróbka lnu w Starym Bystrem, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 12 — 14.
Na marginesie sprawozdań, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 22.
Ze zwyczajów ludu polskiego. „Pucheroki" w Zielonkach, „Dziennik Polski", 1947 nr 92.
Niektóre zwyczaje świąt Bożego Narodzenia w powiatach krakowskim, bocheńskim, chrzanowskim
(Streszczenie referatu wygłoszonego 24 I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 1, s. 59 — 62.
Szałasy w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. Przyczynek do etnografii Zagórzan (Streszczenie
referatu wygłoszonego 29 I I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 2, s. 102-105.
Na Krowodrzy w czasie Świąt Bożego Narodzenia, „Orli Lot", R. 23: 1949, s. 154—156.
Rzepiór, „Orli Lot", R. 24: 1950, s. 34-35.
Szalaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10: 1952 —
1953 z. 1, s. 16-37.
Zdobienie serków owczych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 9: 1955 nr 1, s. 3—22.
Dziady smigusne, „Ziemia", R : 2: 1957 nr 4, s. 6.
Wszyscy krajoznawcy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 8, s. 29.
Na Podlazy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 12, s. 22-23.
Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920—1950, PTL, Wrocław 1958, ss. 282.
Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie limanowskim, „Etnografia Polska", t. 2: 1959,
s. 361-371.
Tradycja pracy etnograficznej kół krajoznawczych młodzieży szkolnej, „Etnografia Polska", t. 2:
1959, s. 424 -429.
Fedorki, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 421-245.
2 0
Zob, Wykaz drukowanych artykułów i prac naukowych prof. Leopolda Węgrzynowicza.
�KRONIKA
384
I JANINA K R A J E W S K A |
1 X I I 1901 -
11 X I 1960
Janina Krajewska uzyskała doktorat z etnografii i etnologii w 1930 r. na Uniwersytecie Poznań
skim. W 1931 r. zostaje zatrudniona w Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi. W tym samym
roku oraz następnym bierze udział w badaniach archeologicznych, pod egidą prof, dr W. Anto
niewicza, na terenie powiatu łęczyckiego . Jesienią 1932 r. Ząrzad miasta Gdyni powołuje dr Krajew
ską do zorganizowania muzeum. W związku z tym należało sprecyzować podstawowe założenia
muzeum, jak też określić teren jego działania . Jako teren wyznaczono powiat pomorski i kartuski
1
2
Dr Janina Krajewska
natomiast w obrębie muzeum postanowiono zorganizować dwa działy: archeologii i etnografii.
Na terenie objętym działalnością muzeum di Krajewska przeprowadza następnie intensywne
badania archeologiczne i etnograficzne.
Po I I wojnie światowej dr Krajewska obejmuje kierownictwo Miejskiego Muzeum Etnogra
ficznego w Łodzi, którego zbiory zostały przez okupanta w znacznej mierze zniszczone lub wy1
Por. W. Ber, Z polskich wypraw archeologicznych, „Ziemia", R. 16: 1931, s. 303.
Na Zjeździe Związku Muzeów w Poznaniu na temat przyszłego profilu Muzeum w Gdyni
wypowiadają się m. in.: prof, dr W. Antoniewicz i dr B. Stelmachowska. (Por. W. Antoniewicz,
Sprawy muzelane, Warszawa 1933, s. 63-67; B. Stelmachowska, Zbiory etnograficzne naPomorzu,
„Pamiętnik Muzealny", z. 6: 1937, s. 33).
2
�KRONIKA
385
3
wiezione . Już 17 listopada 1945 r. zostaje otwarta stała ekspozycja muzealna obejmująca bu
downictwo, urządzenia wnętrza mieszkalnego, narzędzia pracy, strój, tkactwo oraz obrzędy ludowe.
W tym czasie również dr Krajewska przystępuje do realizacji przedwojennych założeń i planów
Muzeum, według których placówka ta miała kompletować zbiory głównie z terenów Polski i krajów
egzotycznych , toteż wiele czasu poświęca na wyjazdy w teren w celu zakupu eksponatów, początko
wo w powiecie łaskim i łowickim, później na Podhalu i Śląsku. W latach 1948 — 1950 dr Krajewska
organizuje zakupy w powiatach: kieleckim, iłżeckim i łańcuckim, i to nie tylko dla Muzeum Etno
graficznego w Łodzi, ale również dla Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach i Ośrodka Muzealnego
w Łańcucie .
W 1950 r. Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków powierza dr Krajewskiej zakup
eksponatów na czasową wystawę w Rapperswilu (Szwajcaria). W związku z tym organizuje ona,
przy pomocy dobranego przez siebie zespołu, szeroko zakrojoną akcję skupu eksponatów na terenie
całej Polski.
Równocześnie dr Krajewska kieruje nadal pracami muzealnymi, których rezultatem m. in.
jest zorganizowanie w latach 1951-1952 objazdowej wystawy, pt. „Naczynia w kulturach ludowych",
oraz opracowanie dla niej ilustrowanego przewodnika.
Poza uzupełnianiem zbiorów i organizowaniem stałych i objazdowych wystaw muzealnych
dyrektor Krajewska położyła również pewne zasługi na polu etnograficznych badań terenowych,
prowadzonych od 1945 r. równolegle do innych prac muzealnych. Pierwsze badania prowadzi
na terenie powiatu opoczyńskiego, zbierając materiały głównie do stroju, tkactwa i budownictwa.
W latach 1948-1951 poszukiwania terenowe dotyczą przede wszystkim garncarstwa w woj. rze
szowskim i budownictwa w Kieleckiem. Rezultatem tych badań były następujące prace: Strój opo
czyński oraz Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego.
W latach 1951-1954 w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Krajewska przy
stępuje do badań stacjonarnych na obszarze woj. łódzkiego, początkowo w Czarnocinie, pow.
łódzki, a następnie w Jasieniu, pow. rawski. Są to badania zespołowe, obejmujące szeroki wachlarz
zagadnień z różnych działów kultury ludowej.
Interesując się od bardzo dawna muzealnictwem dyrektor Krajewska znała nie tylko muzea
polskie, ale również zagraniczne, jak na przykład w Pradze, Wiedniu, Tallinie i Helsinkach. Jako
specjalistka w tej dziedzinie dr Krajewska przez pewien czas wykładała muzeologię na Uniwer
sytecie Łódzkim.
W 1954 r. dyrektor Krajewska opuszcza Muzeum Etnograficzne w Łodzi, powiększywszy
dzięki długoletniej akcji kolekcjonerskiej zbiory tej placówki o kilka tysięcy eksponatów.
W ostatnich latach dr Krajewska gromadzi materiały do stroju gostynińskiego i rawskiego,
studiuje nie publikowane prace po prof. Stanisławie Poniatowskim oraz opracowuje dane z polskiej
literatury etnograficznej do bibliografii redagowanej w Bazylei (Szwajcaria) przez dr Roberta
Wildhabera.
Piotr Dekowski
4
5
NAJWAŻNIEJSZE P U B L I K A C J E J. K R A J E W S K I E J
Zabytki z cmentarzyska popielnicowego w Nietulisku D., pow. opatowskim, „Światowit", t. 13:
1929, s. 49-94.
Cmentarzysko łużyckie z epoki brązu w pow. łęczyckim, Sierpów, Błonie i Zabokrzeki, „Wiadomości
Ludoznawcze", 1932, s. 9-15.
Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 36: 1946, s. 396-398.
3
Muzeum Etnograficzne w Łodzi straciło w czasie wojny dwie trzecie swoich zbiorów, w czym
najcenniejszą pozycję zajmowały kolekcje egzotyczne, wywiezione przez okupanta.
W 1950 r. dr Krajewska nabywa od D . Sabacińskiej z Łodzi ciekawe eksponaty z zakresu
sztuki peruwiańskiej.
Dla ośrodka Muzealnego w Łańcucie dr Krajewska nabywa ponad 1000 eksponatów.
4
5
• Etnografia polska, t. V
25
�386
KRONIKA
Katalog wystawy garncarstwa i wycinanek regionów województwa łódzkiego zorganizowanej przez
Spółdzielnię Sztuki i Przemyślu Ludowego R. P. w Łodzi z inicjatywy Wojew. Wydz. Kultury
i Sztuki w ¿odzi, Łódź 1948, s. 16.
Obrzędy ludowe świąt Bożego Narodzenia, „Dziennik Łódzki", R. 4: 1948 nr 354, s. 3.
Plecionki ze słomy, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 673-679.
Przewodnik po wystawie objazdowej Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 8.
Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego, Łódź 1952, ss. 81, tabl. 6.
Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 39: 1952, s. 467-483.
Muzeum Etnograficzne w Łodzi, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", t. 1: 1953 nr 1-2,
s. 254-255.
Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 41: 1954, s. 1166-1171.
Legendy wigilijne w Polsce, „Głos Robotniczy", 1954 nr 24.
Strój opoczyński, Wrocław 1956, ss. 92.
Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 3,
s. 157-168; nr 4, s. 215-238.
1
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8666438e8f1ef8b015f08b9bf8c63411.pdf
e652de5a7e7868cfba344b7148560cce
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2698
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2509
Title
A name given to the resource
Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.80-90
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Oziewicz, Marek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Co można znaleźć w szafie?
Światy równolegle Kronik narnijskich C. S. Lewisa
(cz.I)
Marek Oziewicz
W niniejszej pracy zajmiemy się kwestią równoległych
wszechświatów w Kronikach narnijskich CS. Lewisa, a do
kładniej: analizą tematyki przejścia z jednego świata do dru
giego. W tym celu przyglądniemy się zarysowywanemu
przez autora statusowi tych światów oraz ich czasoprzestrze
ni. Postaramy się zlokalizować miejsca styku tych rozmai
tych światów, a następnie zbadać mechanikę przenikania bo
haterów z jednego do drugiego. Dokładne i jasne ujęcie tego
tematu będzie wymagało precyzyjnych definicji pojęć, który
mi będziemy się posługiwać. Bez wątpienia bowiem kwestia
różnych światów w dziele literackim ma tak szeroki zakres np. można ująć ją z perspektywy stref liminalnych, z perspek
tywy mitologii (w przypadku Lewisa szczególnie mitologii
celtyckiej) itd. - że każda kolejna próba analizy tego tematu
wymaga jak największej precyzji terminologicznej. Dlatego
też, świadomi faktu, że niektóre używane przez nas pojęcia
funkcjonują w pracach różnych autorów w innych konte
kstach znaczeniowych, będziemy starali się dokładnie zdefi
niować każde z nich.
W Kronikach narnijskich pojawia się kilka różnych świa
tów: kształtowana na wzór rzeczywistości realnej Anglia
(ukazywana w krótkich ujęciach począwszy od 1900 г., do
późnych lat czterdziestych naszego wieku); Narnia i otacza
jące ją krainy odwiedzane przez ludzkich bohaterów w róż
nych okresach swego istnienia, od powstania do zagłady; kra
ina Aslana (stanowiąca przedsionek do świata Aslana), leżą
ca na pograniczu świata Narni, ale praktycznie z niej niedo
stępna; obumarły świat Charnu; czy las między światami miejsce znajdujące się ponad czasem. Światy te możemy
podzielić na dwa rodzaje. Pierwsze to takie, do których moż
na przedostać się (lub z nich powrócić) jedynie dzięki magii.
Nazwiemy je tutaj światami równoległymi. Takimi światami
będą względem siebie np. Anglia, las między światami, Na
rnia, Charn czy kraj Aslana (z pewnymi zastrzeżeniami).
1
Drugą grupę stanowią światy, które istnieją w obrębie te
go samego wszechświata i do których można dostać się bez
pomocy magii, lecz po prostu podróżując do nich w jednej
czasoprzestrzeni: kopiąc dziurę w ziemi lub żeglując poza
znane morza. Z jednej strony moglibyśmy użyć w stosunku
do nich miana krain, ale o ile określenie to pasowałoby np. do
Kalormenu, Samotnych Wysp, Telmaru czy północnych kra
jów zamieszkanych przez olbrzymów, nie w pełni oddawało
by status Krainy Bizm czy Królestwa Otchłani, rządzących
się zupełnie innymi prawami niż pozostałe, współistniejące
z nimi światy. Rzeczywistości te nazwiemy zatem światami
80
wtórnymi, bowiem: czasami różnią się one między sobą tak
znacząco, że nie sposób sprowadzić ich statusu do rozmai
tych krain tego samego świata, natomiast istnienie ich wszy
stkich uwarunkowane jest przez poszczególne światy równo
ległe, w obrębie których się znajdują. Takimi światami wtór
nymi będą więc np. poszczególne wyspy napotykane przez
Wędrowca do świtu w jego podróży, Kalormen, Telmar, Kra
ina Bizm, Królestwo Otchłani, Archenlandia itd.
Motyw istnienia światów wtórnych przewija się w litera
turze światowej od początku jej istnienia. Nawet jeszcze
w obrębie tradycji ustnej stanowił on jeden z nieodzownych
elementów większości opowieści. Od niepamiętnych czasów
bajarze wprawiali swych słuchaczy w zachwyt, opowiada
jąc im o przedziwnych wydarzeniach z przeszłości i krai
nach leżących daleko za horyzontem. Opowieści te nabiera
ły rozmaitego charakteru - niektóre stawały się mitami, inne
urastały do poziomu legend, jeszcze inne określano mianem
baśni. Niemniej jednak wszystkie krainy (lub według naszej
terminologii: światy wtórne) wspominane w tych opowie
ściach (np. platońska Atlantyda, tajemnicze wyspy odwie
dzane przez Odyseusza, cudowny dwór króla Artura, dziwne
krainy opisane przez Marco Polo, wyspa Robinsona Crusoe
czy kraina Liliputów Swifta) znajdowały się w obrębie pew
nej geograficznej całości, tzn. na Ziemi (za horyzontem, za
górami, za morzem, na końcu świata) lub przynajmniej
w naszym wszechświecie (na księżycu lub rzadziej na in
nych planetach). Odległość dzieląca nas od nich była albo fi
zyczna, albo czasowa, albo fizyczno-czasowa. Fizyczną
można było zmierzyć i czasami nawet pokonać. Nawet bo
gowie mieszkali na Olimpie, czyli w obrębie naszego świa
ta, choć śmiertelnicy nie mogli dostać się do ich siedziby.
W tym drugim wypadku, gdy odległość była czasowa, świa
ty wtórne należały do odległej przeszłości, jak np. dwór
króla Artura. Gdy odległość była zarówno fizyczna, jak
i czasowa opowieści o tych światach przypominały Platoń
ską historię Atlantydy. W każdym z tych przypadków jednak
świat wtórny mieścił się gdzieś w otaczającej nas, trójwy
miarowej rzeczywistości. Mieściły się w niej nawet naj
śmielsze fantazje literackie. Zupełnie inaczej było ze świata
mi równoległymi.
Idea światów równoległych - czyli innych wymiarów
przestrzenno-czasowych - pojawiła się w literaturze świato
wej dopiero niedawno. Choć niektórzy myśliciele przeszłości
zastanawiali się nad istnieniem wyższych wymiarów, prak
tycznie aż do połowy dziewiętnastego wieku panowało prze
konanie, że świat ma jedynie trzy. Przekonanie to sankcjono2
�wane było geometrią euklidesową, na fundamencie której po
wstała i opierała się cała nauka, filozofia i sztuka Europy.
To oczywiste, mawiał Euklides, że punkt jest bezwymiarowy.
Linia ma jeden wymiar: długość. Płaszczyzna ma dwa wymiary:
długość i szerokość. Bryłę cechują trzy wymiary: długość, szero
kość i wysokość. I w tym miejscu grecki uczony się zatrzymał.
Nie ma obiektów czterowymiarowych. Te poglądy znalazły
odzwierciedlenie w filozoficznej myśli Arystotelesa, który
pierwszy wyraził pogląd, że czwarty wymiar przestrzenny nie
może istnieć.
1
Filary klasycznej geometrii euklidesowej runęły w 1854 r.
Za sprawą Georga Bernharda Riemanna, który podczas swo
jego wykładu habilitacyjnego przedstawił teorię wyższych
wymiarów. Narodziny geometrii riemannowskiej miały
olbrzymi wpływ na przyszłość nauki i sztuki. Nie wdając się
w jej matematyczne i fizyczne implikacje, należy zauważyć,
że teoria wyższych wymiarów Riemanna rozbudziła tak wiel
kie namiętności, że wkrótce weszła na stałe do literatury, da
jąc początek niezliczonej już dziś ilości utworów klasyki
dziecięcej (Piotruś Pan, Alicja w krainie czarów, Kraina Oz),
fantastyki naukowej (począwszy od Wehikułu czasu) i fanta
styki baśniowej (Tolkienowskie Sródziemie, czy Lewisowska
Narnia). Już w 1884 ukazała się pierwsza powieść poruszają
ca kwestię istnienia różnych wielowymiarowych światów za
tytułowana Flatland: A Romance of Many Dimensions by
a Square, którą napisał duchowny Edwin Abbot. Jak zauwa
ża Kaku, dzięki wielkiej fascynacji czytelników wyższymi
wymiarami, książka odniosła w Anglii natychmiastowy suk
ces, a przed 1915 ukazało się dziewięć jej kolejnych wzno
wień. W swojej książce Abbot dowcipnie obnażył ograniczo
ność i zakłamanie osób, które nie przyjmowały możliwości
istnienia innych światów oraz skrytykował bigoterię i ciasno
tę poglądów, powszechnych w wiktoriańskiej Anglii. Znacze
nie książki Abbota polegało na tym, że była ona pierwszą, po
wszechnie czytaną popularną pozycją o wizycie w wielowy
miarowym świecie, a jego opisy psychodelicznej podróży Pa
na Kwadrata do krainy przestrzeni były matematycznie po
prawne. W 1894 ukazała się następna wpływowa książka:
Wehikuł czasu Herberta George'a Wellsa. Spopularyzował on
w nauce pogląd, że czwarty wymiar może być również cza
sowy, a nie wyłącznie przestrzenny. Wkrótce potem powstała
Liłith George'a McDonalda (w którym to utworze spekuluje
on na temat tego, czy niebo znajduje się w czwartym wymia
rze) oraz Alicja w krainie czarów i Alicja po drugiej stronie
lustra Lewisa Carolla. Caroll pierwszy wykorzystał ideę cię
cia Riemanna jako bramę i przejście między światami. W Ali
cji po drugiej stronie lustra cięciem Riemanna, które łączy
krainę czarów z Anglią, jest lustro. W pierwszej z Kronik narnijskich Lewisa funkcję tę pełni szafa.
Podsumowując: o ile idea światów wtórnych obecna była
w literaturze od niepamiętnej przeszłości, to koncepcja świa
tów równoległych pojawiła się dopiero niedawno. I choć na
ukowe aspekty tej teorii - zwanej teorią hiperprzestrzeni będą jeszcze przedmiotem badań matematyków i fizyków
przez wiele lat, nie ma żadnych wątpliwości, że teoria ta za
domowiła się w literaturze fantastycznej i baśniowej. Jed
nym z bezpośrednich tego dowodów są Kroniki narnijskie C.
S. Lewisa.
W niniejszej pracy skoncentrujemy się na stworzonych
przez Lewisa światach równoległych, z pominięciem świa
tów wtórnych. Chociaż opisy światów wtórnych są bardzo in
4
5
teresujące, a ich rzeczywistość często przesiąknięta magią,
nie będziemy zajmować się kwestią, w jaki sposób można się
do nich dostać, gdyż sprowadziłoby się to do analizy geogra
ficznej tych światów. Zajmiemy się raczej magicznym prze
nikaniem z jednego świata do drugiego na poziomie światów
równoległych. Analiza taka wymagać będzie zdefiniowania
pojęć 'magiczne przenikanie' oraz 'świat równoległy'.
Świat (lub wszechświat) równoległy zdefiniowaliśmy już
po części powyżej, ale warto uczynić to dokładniej na przy
kładzie Kronik namijskich. Każdy twórca literatury fanta
stycznej posługuje się bowiem własnym rozumieniem kon
cepcji światów równoległych, a stąd istnieją różne jej warian
ty. Dla Lewisa światy równolegle - a przynajmniej te, które
odnajdujemy w kronikach - charakteryzują się dwoma cecha
mi: są hipotetycznie prawdziwe i mają wzajemnie nieprzystawalną czasoprzestrzeń.
Hipotetyczna prawdziwość przedstawionych przez Lewi
sa światów to propozycja autora w jego dialogu z czytelni
kiem; jest kwestią ich konsensusu. W zależności od punktu
odniesienia można bowiem traktować światy przedstawione
w Kronikach namijskich na dwa sposoby: wychodząc z za
łożenia, że niepodważalną, obowiązującą rzeczywistością
(usankcjonowaną historią oraz naszym codziennym doświad
czeniem) jest w całym cyklu Anglia, można uznać wszystkie
pozostałe światy za drugorzędne - będące wytworami fanta
zji autora. Tym samym status Narni, Kalormenu, Charnu czy
krainy Aslana zostaje zrównany. Światy równoległe i światy
wtórne sprowadzone zostają do wspólnego mianownika, a ich
rzeczywistość, tzn. realność, zakwestionowana. Można jed
nak potraktować zarysowaną przez Lewisa wizję rozmaitych,
istniejących obok siebie światów hipotetycznie. W takim uję
ciu wszystkie one są hipotetycznie prawdziwe - Anglia (czy
ogólnie mówiąc, świat naszego codziennego doświadczenia)
jest tylko jednym z wielu równorządnych światów. Realność
danego świata zależy od punktu odniesienia. Ten, w którym
się znajdujemy, wydaje się nam bardziej prawdziwy niż po
zostałe, bowiem nasze doświadczenie ograniczone jest tylko
do niego, a o tych innych nie wiemy nic.
Te dwa różne sposoby traktowania rozmaitych światów
Kronik namijskich warunkują dwa, zupełnie różne sposoby
odbioru całego cyklu. Gdy odmówimy realności Narni i in
nym światom - czy to z powodu ich magii, której nasz zdro
wy rozum nie jest w stanie przyjąć, czy to z jakiegokolwiek
innego powodu - Kroniki jawią się wtedy jako czysta rozryw
ka, a zawarta w nich głęboka treść moralna zostaje odsunięta
w sferę fantazji autora; w obszar, który nie ma nic wspólne
go z realną rzeczywistością naszego życia. Gdy zaś pozosta
niemy otwarci na hipotetyczną prawdziwość tych światów co nie oznacza oczywiście zaakceptowania ich natychmiast
i bez zastrzeżeń - wówczas odkryjemy, iż opisane w Kroni
kach wydarzenia zawierają głębokie przesłanie moralne i fi
lozoficzne, które możemy odnieść do siebie. Ogólnie
mówiąc, przygody dzieci w Narni stają się wówczas obrazem
odysei ludzkiego życia ku duchowemu spełnieniu; nabierają
wymiaru archetypalnego.
Taką interpretację wydaje się sugerować sam autor. Posłu
gując się rozmaitymi środkami, daje nam do zrozumienia, że
aby doświadczyć pełnego efektu Kronik, nie wolno z góry
kwestionować realności przedstawionych w nich wydarzeń.
Lewis pokazuje jednocześnie, że jest to trudne zadanie. Nasz
intelekt wzbrania się bowiem przed zaakceptowaniem istnie81
�nia czegoś, co pozostaje poza domeną naszego bezpośrednie
go doświadczenia, a sama wiara wypływająca z serca w nie
których przypadkach może okazać się naiwna i ślepa. Lewis
nie oczekuje od swych czytelników ani jednego, ani drugie
go; wybiera drogę środka - czujący intelekt. Wielokrotnie
pokazuje, że poleganie jedynie na rozumie jest w istocie
ograniczeniem. Lewis kwestionuje ideę płytkiego, ograniczo
nego pojmowania otaczającej nas rzeczywistości sprowadza
jącego cały świat do percepcji zmysłowej, „niezmiennych
praw", „naukowej interpretacji" i źle pojmowanego „zdrowe
go rozsądku". Wbrew powszechnemu dla społeczeństwa in
dustrialnego przekonaniu o mocy rozumu, Lewis pokazuje,
jak mało w istocie wiemy o świecie i jak łatwo wpadamy
w pułapkę banalnych, pseudonaukowych wyjaśnień. Gdy na
przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci rozma
wiają z profesorem Kirke, pytając go o zdanie odnośnie do
twierdzeń Łucji o świecie, który znajduje się w szafie, jego
odpowiedzi całkowicie burzą ich pozornie racjonalne rozu
mowanie:
6
...A więc przynajmniej czasowo, zanim nie uzyskamy jakichś
nowych danych, musimy założyć, że [Łucja] mówi prawdę.
Zuzanna popatrzyła na niego [Profesora] uważnie, ale wyraz
jego twarzy nie wskazywał na to, że żartuje.
- Ale jak coś takiego może być prawdą? - spytał Piotr.
- Dlaczego o to pytasz?
- Z jednego powodu - odpowiedział Piotr. - Jeżeli to praw
da, to dlaczego każdy, kto wejdzie do szafy, nie znajduje tego
kraju? Chodzi mi o to, że tam naprawdę nic nie było, kiedy zaj
rzeliśmy do środka; nawet Łucja nie twierdziła wówczas, że jest
inaczej.
- A co to ma do rzeczy? - zapytał znowu Profesor.
- Ależ, Panie Profesorze, jeżeli coś jest prawdziwe, to musi
być prawdziwe zawsze!
- Musi? - raz jeszcze zapytał Profesor i Piotr nie wiedział,
co na to powiedzieć.
7
Podobnie płytkie - w obliczu rozmowy z Ramandu, isto
tą stojącą powyżej hierarchii istot śmiertelnych - okazuje się
rozumienie rzeczywistości, jakie reprezentuje Edmund.
- Jestem Ramandu. Ale widzę, że patrzycie po sobie tak,
jakbyście nigdy nie słyszeli tego imienia. I wcale się temu nie
dziwię: czas, w którym byłem gwiazdą, przeminął dawno temu,
zanim ktokolwiek z was pojawi! się na tym świecie. Od tego cza
su zmieniły się wszystkie konstelacje.
- Ojej! - zawołał Edmund, wciągnąwszy głęboko powietrze.
- On jest EMERYTOWANĄ gwiazdą!
- Czy już nie jesteś gwiazdą? - zapytała Łucja.
- Jestem gwiazdą w stanie spoczynku, moja córko - odpo
wiedział Ramandu. [...]
- W naszym świecie - odezwał się Eustachy - gwiazda jest
olbrzymią kulą płonącego gazu.
- Nawet w waszym świecie to, o czym mówisz, mój synu,
nie jest gwiazdą, lecz jedynie tym, z czego jest zrobiona.
8
Lewis sugeruje, że postrzeganie świata jedynie w oparciu
o rozum i wyjaśnianie jego praw w kryteriach naukowych
często okazuje się zawodne. Dzieje się tak, ponieważ nasza
wiedza jest ograniczona i nieustannie się zmienia. Jedne
twierdzenia - z pozoru niepodważalne w danej epoce - zała
mują się w obliczu nowatorskich myśli następnych pokoleń.
Jeżeli zatem nawet nasze doświadczenie ukazuje historyczną
zmienność naukowych praw, upieranie się przy tym, że nie
które z nich stanowią ostateczność, wydaje się co najmniej
naiwne. Dzięki temu tak jasnemu i logicznemu wywodowi,
wplecionemu w narrację i zilustrowanemu rozmaitymi przy
82
kładami, Lewis zdaje się skłaniać czytelników do zajęcia
otwartej postawy wobec światów i wydarzeń, które opisuje.
Hipotetyczne traktowanie światów opisanych w Kronikach
narnijskich nie wymaga jednakże ich bezkrytycznego przyję
cia - należy po prostu pozostać na nie otwartym.
Jednak nawet to otwarcie jest dla nas trudne. Lewis zdaje
sobie z tego sprawę i aby ułatwić nam zajęcie takiej postawy,
posługuje się narracją. Na początku naturalnie identyfikuje
my się z bohaterami, którzy kwestionują realność innych
światów, a w miarę jak oni przekonują się o niej, także i my
stajemy się bardziej skłonni do zajęcia postawy otwartej.
W reakcjach bohaterów Lewis pokazuje nasze własne ograni
czenia i uprzedzenia. Trudno nam zaakceptować hipotetyczność światów równoległych, pociąga to bowiem za sobą
uznanie, że nasza rzeczywistość jest (lub może być) równie
realna jak rzeczywistość tych innych światów. Wszystko za
leży od punktu odniesienia.
Zasada ta działa jakby w dwie strony. My nie wierzymy
w istnienie innych światów, a mieszkańcy innych światów
w istnienie Ziemi. Gdy Łucja po raz pierwszy odkrywa Narnię
pozostałe dzieci nie wierzą w jej opowieść, bowiem nie mie
ści im się w głowie, że może istnieć jakaś odrębna rzeczywi
stość poza Anglią - światem ich codziennego doświadczenia.
- Nie, Piotrze, nie wymyśliłam tego - powiedziała Łucja.
- To jest zaczarowana szafa. W środku jest las, i pada śnieg,
i tam jest Faun i Czarownica, i to się nazywa Narnia, a jak nie
wierzycie, to idźcie i sami zobaczcie.
Dzieci nie wiedziały, co o tym sądzić, ale Łucja była tak
wzburzona, że wszyscy wrócili do pustego pokoju. Łucja pierw
sza podbiegła do szafy, otworzyła drzwi i zawołała:
- A teraz wchodźcie do środka i sami zobaczcie!
- No i co, głupia gąsko - powiedziała Zuzanna, wsadzając
głowę do środka i rozchylając futra - to przecież jest zwykła sza
fa. Popatrzcie, tu jest tylna ściana.
Potem każdy po kolei zaglądał do środka, rozchylał płaszcze,
i - cóż, wszyscy - łącznie z Łucją - mogli sobie obejrzeć naj
zwyklejszą w świecie szafę. Nie było ani lasu, ani śniegu, tylko
tylna ściana szafy ze sterczącymi z niej hakami. Piotr wszedł do
środka i zabębnił w nią pięściami, aby upewnić wszystkich, że
jest to tylko zwykle, twarde drewno.
- Znakomity kawał - powiedział po wyjściu z szafy. - No,
Łusiu, naprawdę udało ci się nas nabrać. Prawie ci uwierzyli
śmy.
9
Podobnie jest z Telmarami, którym Asian polecił zgroma
dzić się przy Brodzie Beruny po obaleniu króla Miraza i prze
kazaniu władzy Kaspianowi i mówiącym zwierzętom. Asian
opisał Telmarom historię ich rasy, ich pochodzenie, a następ
nie zaproponował wszystkim, którzy nie chcą zaakceptować
nowego porządku w Narni, powrót do świata ludzi, skąd po
chodzili ich przodkowie. „Na te słowa połowa Telmarów
wszczęła tumult, wykrzykując piskliwie: - Sami widzicie!
A nie mówiliśmy? Chce nas pozabijać, chce nas zgładzić z te
go świata!". Telmarowie nie znają żadnego innego świata
poza Narnią, którą podbili wiele wieków wcześniej. Nie pa
miętają nawet swej ojczyzny -Telmaru, choć wiedzą, że ona
gdzieś istnieje. Natomiast istnienie jakiegoś innego świata,
w innej czasoprzestrzeni, jest dla nich niewiarygodne, nawet
jeśli na własne oczy widzieli „cud" przeniesienia jednego
z nich w inny wymiar.
10
[Żołnierz] wyprostował się i wszedł przez Drzwi.
Wszystkie oczy były w nim utkwione. Wszyscy widzieli trzy
drewniane tyczki, a pomiędzy nimi drzewa, trawę i niebo Narni.
�Widzieli mężczyznę, między tyczkami, a potem - w jednej sekun
dzie - j u ż go nie było.
Z drugiego końca polany, gdzie zgromadzona była reszta Telmarów, rozległ się głośny lament.
- Och! Co się z nim stało? Czy chcesz nas wszystkich poza
bijać? Nie przejdziemy tamtędy! - ale jeden z mądrzejszych Telmarów powiedział:
- Nie widzimy żadnego innego świata między tymi tyczka
mi. Jeżeli chcesz, abyśmy ci uwierzyli, dlaczego jeden z WAS nie
przejdzie pomiędzy nimi? Wszyscy twoi przyjaciele jakoś się
trzymają z dala od tych drzwi."
Jednym z ważniejszych powodów, które dyskredytują
w naszych oczach inne światy, jest fakt, że często są one dia
metralnie różne od naszego. Przez to jesteśmy skłonni uznać
je za fantazję. Lewis pokazuje jednak, że różnice te leżą w sa
mej naturze tych różnych światów; jeżeli przyjmujemy, że są
one hipotetycznie prawdziwe, dlaczego nie miałyby funkcjo
nować na różnych zasadach? W przeciwieństwie do wielu
twórców literatury fantastycznej, którzy w swoich utworach
starają się modelować rzeczywistość fantastyczną na wzór
rzeczywistości realnej - co służyć ma podkreśleniu realności
świata przedstawionego - Lewis podkreśla ją właśnie przez
pokazanie, że świat równoległy rządzi się w niektórych
aspektach prawami zupełnie różnymi od naszych. Dla niego
jest to argument na rzecz niezależnego i realnego bytu świa
ta równoległego. Dlatego też już przy okazji pierwszej wizy
ty Łucji w Narni różnice te zostają bardzo mocno uwypuklo
ne. U nas zwierzęta są nieme, a tam mówią. U nas fauny, jed
norożce, smoki, karły, driady, najady i wiele innych stworzeń
uważa się za mityczne, a tam podaje się w wątpliwość istnie
nie człowieka. Na półce z książkami u Pana Tumnusa Łucja
znajduje między innymi książki (naukowe opracowania) za
tytułowane: Ludzie, mnisi i leśnicy; studium znanej legendy
oraz Czy człowiek jest mitem? Podobnie jak u nas istnieją
książki w rodzaju Juliusz Verne - życie i twórczość, tak istnie
ją pozycje takie jak np. Życie i pisma Sylena albo Nimfy i ich
życie. Jest to kolejny sposób, w jaki Lewis dowodzi względ
ności nauki. Łucja nie może się nadziwić, że spotyka fauna,
a faun, że spotyka Łucję. Oboje stanowią dla siebie gości
z (dosłownie) innego świata; postacie, które mogli nawzajem
znać jedynie z legend i opowieści.
Lewis pokazuje, że światy równoległe są (lub mogą być)
prawdziwe, ale ich prawdziwość nie oznacza, że są one takie
same jak nasz. Ich prawdziwość polega na tym, że w każdym
z nich rządzą odrębne prawa, dzięki którym dany świat jest
wewnętrznie spójny i logiczny. Takie rozumienie koncepcji
„prawdziwości" świata równoległego zgodne jest z opiniami
wielu badaczy literatury dziecięcej i fantastycznej - uważają
oni, że warunkiem koniecznym do tego, aby opowieści fanta
styczne mogły odnieść pełny skutek, jest stworzenie przez
autora wrażenia realności opisywanego świata. J. R. R. Tol
kien opisuje ten proces następującymi słowami:
[Autor baśni lub opowieści fantastycznej] stwarza równole
gły świat, do którego odbiorca może wejść w swym umyśle.
Wewnątrz tego świata to, co autor opisuje, jest prawdziwe', [to
znaczy] zgodne z prawami tego świata. Dlatego też wierzymy
w to, podczas gdy sami znajdujemy się w tym fantastycznym
świecie. W chwili gdy pojawia się niedowierzanie, pryska czar;
magia, a właściwie sztuka, nie osiągnęła zamierzonego rezulta
tu. Znajdujemy się wówczas ponownie w naszym codziennym
świecie, przyglądając się nieudanemu światu równoległemu z
zewnątrz. Jeżeli dobre wychowanie lub okoliczności nie po
zwalają nam wyjść, musimy przemóc (lub zdusić) swe niedo
wierzanie, w innym przypadku słuchanie i oglądanie byłoby nie
do zniesienia. Jednak to tłumienie niedowierzania (willing su
spension of disbelief) jest jedynie substytutem prawdziwego
doznania; podstępem, którego używamy, by udawać, że w coś
wierzymy, lub gdy próbujemy (z mniejszą lub większą chęcią)
doszukać się jakiejkolwiek wartości w dziele sztuki, które nas
zawiodło.'
2
Moc projekcji fantastycznych, a jednocześnie wiarygod
nych światów Tolkien uważał za nieodzowną cechę baśni.
Określał ją mianem wtórnego tworzenia (secondary creation)
i stawiał wyżej niż inne cechy tego gatunku, jak np. symboli
ka reprezentacji czy interpretacji. Opinie Tolkiena na temat
bajki i literatury fantastycznej - zawarte w jego eseju Tree
and Leaf - wydają się tu istotne także dlatego, że w znaczą
cy sposób ukształtowały rozumienie tych gatunków przez Le
wisa. W eseju O trzech sposobach pisania dla dzieci Lewis
wyznał bowiem, że dwie najczęściej pojawiające się w jego
umyśle teorie bajki to propozycje Tolkiena i Junga. Dodał
także, iż uważa wysuniętą przez Tolkiena teorię za „najpraw
dopodobniej najważniejszy wkład w tej dziedzinie, jaki do tej
pory uczyniono".
Teoria Tolkiena - według której bajki zawierają cztery
wyróżniające je elementy: fantazję (fantasy), uzdrowienie
(recovery), ucieczkę (escape) oraz pocieszenie (consolation)
- sprawdza się w przypadku Kronik namijskich całkowicie.
Z perspektywy niniejszej analizy możemy zignorować funk
cje uzdrowienia, ucieczki i pocieszenia, i skupić się na pierw
szym z tych elementów, który potwierdza postawioną przez
nas tezę, że Lewis oczekiwał od czytelników (lub przynaj
mniej sugerował) traktowanie światów równoległych opisa
nych w Kronikach jako hipotetycznie prawdziwych.
Zdaniem Tolkiena fantazja polega na stwarzaniu lub za
glądaniu do innego świata i stanowi istotę bajki. Jest ona nie
odzowna - na niej opiera się istnienie pozostałych elemen
tów. Tolkien używa terminu fantazja na określenie „wyższej
formy sztuki, właściwie prawie najczystszej formy sztuki,
która (gdy zostaje osiągnięta) jest [też] najpotężniejsza".
Fantazja powstaje z wysiłku wyobraźni (mocy umysłu po
zwalającej na stwarzanie obrazów) skupionej na wtórnym
stwarzaniu (zupełnie nowych światów), i to w taki sposób,
aby jednocześnie były one na wskroś realne i aby cechowała
je atmosfera bajkowej cudowności. Fantazja, będąca według
Tolkiena domeną literatury, jest bardzo trudna do osiągnięcia
właśnie dlatego, że stworzony przez nią wtórny świat musi
być całkowicie wiarygodny - musi wznieść się ponad to, co
jest „tylko wymysłem" i dziwacznością.
Nacechowana magią i cudownością sztuka, zmierzająca
do rozbudzenia w czytelniku wiary w realność opisywanego
świata, zawsze wywołuje oczarowanie. Oczarowanie z kolei
stwarza wtórny świat, do którego może wejść zarówno jego
twórca, jak i odbiorca (widz lub czytelnik). Świat ten jest re
alny dla nich tak długo, jak długo się w nim znajdują. Jego
magia wywołuje lub wydaje się wywoływać alternację świa
ta pierwotnego (realnego). Według Tolkiena celem fantazji
jest właśnie osiągnięcie oczarowania. Jednocześnie też fanta
zja nie jest domeną irracjonalizmu. Tolkien uważają za natu
ralną działalność ludzką, która w żaden sposób nie jest
sprzeczna z rozumem.
13
14
15
16
17
Wręcz przeciwnie. Im bystrzejszy i dociekliwszy jest ro
zum, tym lepsza będzie stworzone przezeń fantazja, [bowiem]
fantazja opiera się na rozpoznaniu, że rzeczy na tym świecie są
83
�takie, jakie są; na rozpoznaniu tego faktu, ale nie na zniewoleniu
przez niego.
18
Oczarowanie czytelnika wprowadza go do zupełnie
odrębnej rzeczywistości - z reguły niedostępnej zwykłemu
doświadczeniu ludzkiemu - rządzącej się własnymi prawami,
często diametralnie różnymi od praw obowiązujących w na
szym świecie. Niemniej jednak świat ten jest prawdziwy tak
długo, jak trwa czar. Tym czarem jest właśnie hipotetyczna
prawdziwość świata równoległego lub - w ujęciu Tolkiena funkcja bajki zwana fantazją. Pozwala nam ona zaakcepto
wać, że inne światy są (lub mogą być) niewyobrażalnie różne
od wszystkiego, co znamy.
Bardzo ważną konsekwencją przyjęcia hipotetycznej wizji
światów narnijskich jest zarysowująca się wówczas zupełnie
inna kosmologia świata przedstawionego. Gdy bowiem przyj
mujemy, że obowiązującą rzeczywistością jest tylko Anglia,
wówczas wszystkie inne światy możemy sklasyfikować jako
wymysły. Gdy zaś dopuścimy możliwość, iż nasz świat może
być tylko jednym z wielu równorzędnych ontologicznie świa
tów równoległych, okazuje się, że ponad tymi wszystkimi
światami istnieje świat Aslana, który można także identyfiko
wać z chrześcijańskim rajem. Świat ten różni się od wszelkich
innych światów tym, że podczas gdy tamte pojawiają się i gi
ną, on jest kwintesencją niezmienności - jest wieczny. Poza
tym jest nieskalany żadnym złem. Stanowi archetyp wszyst
kiego, co istnieje, istniało lub może zaistnieć. Gdy pod koniec
Ostatniej bitwy cała grupa przyjaciół Narni - nie rozumiejąc
jeszcze, co się dzieje - zostaje wprowadzona przez Aslana do
jego świata, profesor Digory zastanawia się na głos:
Posłuchaj, Piotrze. Kiedy Asian powiedział, że już nigdy nie
wrócisz do Narni, mówił o Narni, jaką ty miałeś' na myśli, lecz
nie o prawdziwej Narni. Tamta miała początek i koniec. Była tyl
ko cieniem lub odbiciem prawdziwej Narni, która zawsze tu ist
niała i zawsze tu będzie, tak jak nasz własny świat, Anglia i cała
reszta jest tylko cieniem lub odbiciem czegoś w prawdziwym
świecie Aslana. Nie musisz opłakiwać Narni, Łucjo. Wszystko,
co się liczy ze starej Narni - wszystkie kochane stworzenia - zo
stało wciągnięte do prawdziwej Narni przez Drzwi. Masz rację,
ta jest trochę inna, tak jak prawdziwa rzecz jest inna od swojego
cienia, lub jak życie na jawie różni się od snu. [...] To wszystko
jest u Platona, wszystko jest u Platona. Coś takiego!
19
W takim ujęciu prawdziwa Narnia, prawdziwa Anglia
i wszystkie prawdziwe światy okazują się jedynie „ostrogami
grzbietów wyrastających z wielkich gór Aslana", podobnie
jak kraina Aslana, ku której bohaterowie płynęli w Podróży
„Wędrowca do świtu" okazuje się zaledwie szczytem w
wielkim łańcuchu gór otaczającym cały świat. Prawdziwe
światy nie istnieją przy tym oddzielnie, wręcz przeciwnie w pewnym miejscu wszystkie łączą się w niewyobrażalną za
równo dla bohaterów, jak i dla czytelnika jedność. Według
słów Pana Tumnusa, aby dojść do tego miejsca, należy iść
wzdłuż krawędzi gór, „w górę i do wewnątrz". Opis taki
brzmi jak oksymoron, lecz w cyklu narnijskim Lewis wielo
krotnie podkreślał koncepcję, że wnętrze jest większe niż to,
co na zewnątrz.
20
Im dalej wzwyż i im dalej w głąb, tym wszystko staje się
większe. Wnętrze jest zawsze większe od tego, co na zewnątrz,
[powiedział Faun]
Łucja popatrzyła uważnie na ogród i zobaczyła, że naprawdę
nie jest to jakiś ogród, lecz cały świat z rzekami i lasami, z mo
rzami i górami. Nie były jej obce, znała je dobrze.
84
- Rozumiem - powiedziała. - To jest wciąż Narnia, jeszcze
bardziej prawdziwa i jeszcze piękniejsza od tej Narni na dole, tak
jak ta w dole jest bardziej prawdziwa i piękna od Narni za
Drzwiami Stajni! Ach tak.. świat wewnątrz świata, Narnia w Na
rni...
- Tak - rzekł Pan Tumnus - jak cebula, tyle tylko, że im głę
biej się wchodzi, tym większa jest średnica.
21
Drugą główną cechą charakterystyczną światów równole
głych przedstawionych w kronikach jest nieprzystawalność
ich czasoprzestrzeni. Według Słownika języka polskiego PWN
czasoprzestrzeń jest pojęciem zaczerpniętym z teorii względ
ności i oznacza czterowymiarową rozciągłość powstałą w
wyniku zespolenia czasu i przestrzeni. W naszej analizie nie
przystawalność tej czasoprzestrzeni będzie oznaczać, że za
równo przestrzeń (tzn. obszar), jak i czas poszczególnych
światów będą całkowicie inne.
Nieprzystawalność przestrzeni tych światów polega na
tym, że niebo nad Narnią to zupełnie coś innego niż niebo
nad Anglią, czy w ogóle nad Ziemią. Narnia nie jest też ja
kimś zakątkiem znanego nam wszechświata. Jest światem
równoległym, to znaczy przestrzennie nieprzystawalnym do
znanej nam rzeczywistości. Według naszej trójwymiarowej
logiki jest to stwierdzenie zupełnie bezsensowne, bowiem dla
nas przestrzeń jest bezgraniczna i wypełnia wszystko, co ist
nieje. W trójwymiarowości nie ma po prostu miejsca na „in
ne przestrzenie". Skoro jednak bohaterowie na rozmaite
sposoby przenoszeni są do innego świata, oznacza to, że mu
szą istnieć jakieś punkty styku światów równoległych. Z lek
tury Kronik wydaje się, że Lewis wyznawał pogląd, iż miej
sca styku różnych światów są zdefiniowane i przenikając
z jednego do drugiego, zawsze będziemy pojawiać się w
tych samych wrotach czasoprzestrzeni. Z perspektywy rze
czywistości Anglii bohaterowie zawsze powracają do tego sa
mego miejsca, z którego wyruszyli, tzn. miejsce styku świa
tów równoległych jest zdefiniowane przestrzenią, w której
tuż przed przeniesieniem przebywają bohaterowie. Nie ma
znaczenia, czy będzie to garderoba w domu profesora (jak
w przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy); „mała, wiejska
stacja, pusta i uśpiona" w Księciu Kaspianie; pusty pokój w
Podróży „ Wędrowca do świtu "; prowadzące na wrzosowisko
drzwi w murze dziedzińca szkoły eksperymentalnej w Srebr
nym Krześle; czy pracownia wuja Andrzeja w Siostrzeńcu
czarodzieja, bowiem wracając do naszego świata bohatero
wie niezmiennie znajdują się w tym samym miejscu, z które
go przeniknęli do Narni.
22
Zasada ta sprawdza się jedynie częściowo w przypadku
wchodzenia do Narni. Oprócz przejść z Lwa, czarownicy
i starej szafy oraz ze Srebrnego Krzesła miejsce wejścia w
rzeczywistość narnijską nie pokrywa się z miejscem opu
szczenia jej. Rzuca się jednak w oczy następująca prawidło
wość związana z pojawianiem się w Narni: w sześciu
z ośmiu przejść opisanych w Kronikach bohaterowie wcho
dzą (lub zostają przeniesieni) do lasu. Uprzywilejowana po
zycja lasu, jako miejsca styku dwóch światów, jest szczegól
nie wyeksponowana w pierwszych dwóch książkach cyklu:
w Lwie, czarownicy i starej szafie (tam wejście do Narni
znajduje się w dokładnie tym samym miejscu) oraz w Księ
ciu Kaspianie. W następnych książkach pojawiają się dwa
inne przejścia: bohaterowie „lądują" w oceanie albo wchodzą
do krainy Aslana, z której zostają zdmuchnięci do Narni. Do
piero w Siostrzeńcu czarodzieja las pojawia się ponownie.
�Jest miejscem, w którym „ląduje" w Narni Digory, Pola i ca
ła grupka postaci - i jest to dokładnie to samo miejsce, co
w Lwie, czarownicy i starej szafie.
Nie wiemy, dlaczego Lewis na miejsce styku dwóch
światów wybrał las, wiemy jednak, że wybór ten ma uzasa
dnienie w długiej tradycji bajki. Bruno Bettelheim, w swoim
wielkim opracowaniu poświęconym baśniom zatytułowa
nym Przyjemne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach
baśni stwierdza, że las symbolizuje miejsce decyzji; jest po
czątkiem dążenia do samodzielności i dojrzałej indywidual
ności. Las „symbolizuje miejsce, w którym zgłębiamy wła
sne ciemności wewnętrzne, gdzie rozstrzygamy pytanie, kim
jesteśmy, i zaczynamy rozumieć, kim chcemy być". Zwy
kle las ten jest gęsty i groźny; jest nieomal nie do przebycia.
Bohater czuje się w nim zagubiony, co według Bettelheima
może także symbolizować naszą bezradność wobec ciemne
go, ukrytego, niemal nie dającego się przeniknąć świata na
szej nieświadomości. Bezradność ta jest regułą - w więk
szości opowieści bohater zaraz po wyruszeniu z domu wkra
cza do lasu i ma wrażenie, że się w nim zagubił. Wrażenie
to wywołane jest przez to, że porzucił stary tryb życia, a no
wego jeszcze nie zdążył stworzyć. Dotyczy to szczególnie
dzieci, których osobowość dopiero się kształtuje. Zagubienie
bohatera symbolizuje bezdroże, w którym się znajdujemy,
gdy nasza osobowość nie jest jeszcze wystarczająco rozwi
nięta, a „znalezienie drogi pomimo wszystkich trudności,
świadczy o tym, iż osiągnęliśmy wyższy stopień człowie
czeństwa". Bettelheim dodaje także, iż w lesie dochodzi
zwykle do spotkań, a ponieważ odnalezienie swej drogi
w ciemnym gąszczu nie jest łatwe, z reguły uwarunkowane
jest przez naturę owych spotkań.
23
24
ła wpływ na całe jej życie. Tak samo dzieje się w przypadku
Edmunda, którego decyzja, aby opowiedzieć się po stronie
czarownicy, sprowadza całą serię poważnych konsekwencji
kulminujących samopoświęceniem Aslana i całkowitą zmia
ną charakteru Edmunda. W Księciu Kaspianie, gdy czwórka
dzieci zostaje przeniesiona do lasu u ujścia wielkiej rzeki,
podejmują one decyzję przyłączenia się do powstania Kaspiana, ryzykując życie za sprawę Narni. Decyzja ta zostaje
później wynagrodzona spotkaniem z Aslanem. Po trzecie,
przeniesione do lasu dzieci zawsze na początku czują się
w nim bezradne i trochę zagubione. Nie wiedzą, gdzie iść, ani
co robić, dopóki nie dochodzi do spotkania - z dylematu za
gubienia zawsze wybawia ich postać, którą spotykają. Postać
ta (lub samo spotkanie) nadaje tor dalszemu rozwojowi wy
padków. Podczas pierwszej wizyty Łucji w Narni tą postacią
jest Faun. Dla Edmunda - czarownica, a dla całej czwórki
w Księciu Kaspianie - karzeł Zuchon.
Pomimo nieprzystawalności przestrzennej poszczegól
nych światów potrafimy (jako czytelnicy) zasymilować je
w jednym ciągu przyczynowo-skutkowym. Dzieje się tak dla
tego, że punkty styku światów równoległych - wyjątkowe
miejsca, o wiele bardziej podatne na dziwne, magiczne wy
darzenia - pozwalają nam skonwencjonalizować pojęcie
przestrzeni w ten sposób, że odbieramy narrację jako logicz
ną ciągłość, niezależnie od tego, czy rozwija się ona w świe
cie naszych codziennych doświadczeń, czy też przenosi się
do światów równoległych.
25
Symbolika przedstawiona przez Bettelheima znajduje peł
ne odniesienie do wszystkich przejść między światami,
w wyniku których dziecięcy bohaterowie Kronik zostają
przeniesieni do lasu. Po pierwsze las, w którym lądują, jest
zawsze bardzo gęsty, prawie nie do przebycia. Np. W Księciu
Kaspianie Lewis pisze: „...znaleźli się w jakimś lesie, tak gę
stym, że gałęzie wbijały im się w ubrania i trudno było się
poruszyć". Po drugie, rzeczywiście symbolizuje on miejsce
decyzji. Np. wkraczająca do Narni Łucja w istocie podejmu
je decyzję, która - jak przekonamy się później - będzie mia
26
Drugim aspektem nieprzystawalności światów równole
głych jest czas. W Kronikach namijskich różne światy cha
rakteryzują się zupełnie innym upływem czasu. Według spo
rządzonego przez Lewisa Zarysu historii Narni, na tyle, na ile
jest ona znana, pomiędzy stworzeniem a zagładą Narni upły
wa 2555 lat namijskich, natomiast w tym czasie na Ziemi mi
jają zaledwie 52 lata. Niemniej jednak nie istnieje dokładny
narnijski ekwiwalent jednostek czasu ziemskiego (lat, mie
sięcy itp.) bowiem np. między 1940 a 1941 naszego czasu,
mijają aż 1303 lata narnijskie, podczas gdy pomiędzy 1941
a 1942 naszego czasu - zaledwie trzy lata narnijskie.
Zamieszczona przez Hoopera tabela lat i wydarzeń skom
ponowana przez Lewisa dla celów Zarysu historii Narni, na
tyle, na ile jest ona znana wygląda następująco:
27
NARNIA
ANGLIA
Lata
narnijskie
Lata
ziemskie
Narodziny Digorego Kirke.
Narodziny Pola Plummer.
1
Stworzenie Narni. Z w i e r z ę t a otrzymują dar mowy. Digory
sadzi Drzewo chroniące Narnię. Biała Czarownica Jadis
pojawia się w Narni, lecz umyka na daleką północ. Frank I
koronowany na króla Narni.
1888
1889
1900
180
K s i ą ż ę K o l , m ł o d s z y syn króla Franka V Narnijskiego,
prowadzi g r u p k ę o s a d n i k ó w do Archenlandii ( w ó w c z a s je
szcze niezamieszkanej) i zostaje pierwszym królem tego
kraju.
204
Banici z Archenlandii uciekają przez P o ł u d n i o w ą Pustynię
i [na drugim jej krańcu] zakładają królestwo Kalormenu
300
Imperium Kalormenu szybko się powiększa. K a l o r m e ń czycy kolonizują ziemie Telmaru [leżące] na zachód od
Narni.
1927
1928
1930
Narodziny Piotra Pavensie.
Narodziny Zuzanny Pavensie.
Narodziny Edmunda Pavensie.
1932
Narodziny Łucji Pavensie.
Pola i D i g o r y przeniesieni do
magicznych pierścieni.
Narni
przy
pomocy
85
�302
407
460
570
898
900
1000
1014
K a l o r m e ń c z y c y w Telmarze zachowują się bardzo niego
dziwie i Asian zmienia ich w nieme zwierzęta. Kraina pu
stoszeje. Król Zefir z Narni wyzwala Samotne Wyspy od
smoka i w d z i ę c z n i m i e s z k a ń c y koronują go na swego
króla.
O l w i n z Archenlandii zabija Olbrzyma Pira.
Piraci z naszego świata zajmują Telmar.
Mniej więcej w t y m czasie żył Księżycowy Zając.
Biała Czarownica Jadis powraca do Narni z dalekiej pół
nocy.
P o c z ą t e k Długiej Z i m y .
Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie pojawiają się
w N a m i . Zdrada Edmunda. P o ś w i ę c e n i e Aslana. Porażka
Białej Czarownicy i koniec Długiej Zimy. Piotr ukorono
wany na Wielkiego Króla Narni.
Król Piotr prowadzi z w y c i ę s k ą w y p r a w ę przeciw dzikim
olbrzymom z północy. K r ó l o w a Zuzanna i król Edmund
odwiedzają królewski d w ó r Kalormenu. Król Luna z A r
chenlandii odnajduje swego zagubionego syna, księcia
Kora, i odpiera zdradziecki atak księcia Rabadasza z Ka
lormenu.
1015
C z w ó r k a W i e l k i c h Królów i K r ó l o w y c h Narni ściga Białe
go Jelenia i znika z N a m i .
1050
1502
Ram W i e l k i następcą tronu Archenlandii po królu Korze.
Mniej więcej w t y m czasie żyła w Narni królowa Łabędzia
Śnieżka.
Telmarowie najeżdżają i zajmują Narnię. Kaspian I koro
nowany na króla Narni.
2290
Narodziny księcia Kaspiana, syna Kaspiana I X . Kaspian
I X zamordowany przez swego brata Miraza, który uzurpu
j e sobie prawo do tronu.
2303
Książę Kaspian ucieka od swego stryja Miraza. Wojna do
mowa w Narni. Dzięki pomocy Aslana i czwórki dzieci Pa
vensie, których Kaspian przyzywa czarodziejskim rogiem
królowej Zuzanny, M i r a ż zostaje pokonany i ginie. Ka
spian koronowany na króla Kaspiana X Narnijskiego.
2304
Kaspian X pokonuje o l b r z y m ó w z północy.
2306-7 Wielka p o d r ó ż Kaspiana X do końca świata.
2310
Kaspian X poślubia córkę Ramandu.
1933
Narodziny Eustachego Scrubba i Julii Pole.
1940
Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie odwiedzają
Digorego Kirke (teraz j u ż starego Profesora) i w c h o d z ą do
N a m i przez z a c z a r o w a n ą szafę.
1941
Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja Pavensie wciągnięci do
N a m i d ź w i ę k i e m magicznego rogu.
1942
Edmund, Łucja i Eustachy ponownie znajdują się w Narni
i biorą udział w podróży Kaspiana.
1942
Eustachy i Julia za szkoły eksperymentalnej,
przeniesieni do N a m i .
1949
Poważny wypadek na Kolejach Brytyjskich. [Tzn. śmierć
wszystkich „przyjaciół N a m i " i ich wejście do wiecznego
świata Aslana.]
1998
2325
2345
2356
2534
2555
2555
Narodziny księcia Riliana.
Królowa ginie za sprawą węża. Rilian znika.
Eustachy i Julia pojawiają się w Narni i uwalniają księcia
Riliana. Ś m i e r ć Kaspiana X .
Rebelia banitów na Latarnianym Pustkowiu. Budowa wież
strażniczych w regionie.
Rebelia szympansa Krętacza. Król Tirian uwolniony przez
Julię i Eustachego.
Narnia w rękach K a l o r m e ń c z y k ó w . Ostatnia bitwa. Zagła
da N a m i . Koniec świata.
Na przykładzie powyższego zestawienia łatwo zauważyć
całkowitą nieprzystawalność czasu ziemskiego i narnijskie
go. Hooper utrzymuje, że operując czasem w ten sposób, Le
wis bardzo dobrze wiedział, co robił. Od dłuższego czasu
„był przekonany, że inne s'wiaty mogły charakteryzować się
innymi cechami [niż nasz], jak np. gęstością lub rozrzedze
niem czasu". Jako przykład rozważań Lewisa nad tą kwe
stią Hooper podaje następujący fragment jego listu (z Letters
To Malcolm), w którym rozważa on pojęcie czasu, jakiego
mogą dos'wiadczac w czys'ccu dobrzy ludzie:
28
Zmarli mogliby [tam] doświadczać czasu, który nie byłby tak
linearny jak nasz - mógłby, że się tak wyrażę, posiadać gęstość
i długość. Nawet w tym życiu czasami doświadczamy zagęszcze
nia czasu, kiedykolwiek zajmujemy się kilkoma rzeczami jedno
cześnie. Można spróbować wyobrazić sobie, że ta [gęstość] po
głębiałaby się do takiego stopnia, że choć dla nich, tak jak i dla
86
zostają
nas teraźniejszość zawsze [jednocześnie] staje się przeszłością,
to każda chwila tej [ich] teraźniejszości zawierałaby niewyobra
żalnie więcej niż nasza.
29
Jeżeli zatem czasoprzestrzenie poszczególnych światów
są zupełnie nieprzystawalne, a mimo to bohaterowie prze
mieszczają się między nimi, nasuwa się wniosek, że w Kro
nikach mamy do czynienia z motywem podróży w czasie
(i jednocześnie w przestrzeni). Według Andrzeja Zgorzelskiego „motyw podróży w czasie nastręcza wiele trudności
badawczych głównie chyba z tego powodu, iż niełatwo
określić, co jest właściwie podróżą. Sam fakt przeniesienia
nie tylko akcji, lecz i bohatera w przyszłość, jak to miało
miejsce w dziewiętnastowiecznej utopii, jest przecież także
pewnego rodzaju wędrówką w czasie". Także zwolnienie
lub przyspieszenie upływu czasu dla bohaterów jest pewne30
�go rodzaju „podróżą w czasie", bowiem odbiega od ogólnie
przyjętej, linearnej koncepcji czasu. Niektórzy badacze
uznają za podróż w czasie tylko taki wypadek, gdy bohater
zostaje przeniesiony w przeszłość lub w przyszłość za po
mocą środków technicznych, a nie np. za pomocą magii
czy marzeń sennych. Wobec braku jednomyślności i nie
zwykłej elastyczności pojęcia czasu w odniesieniu do dzieł
literackich, (na co zwraca uwagę wielu badaczy ) należy
zdefiniować, co będziemy rozumieć pod tym pojęciem.
W naszych rozważaniach - w odniesieniu do Kronik namij
skich - za motyw podróży w czasie przyjmiemy przeniesie
nie bohatera(ów) i akcji utworu w inny wymiar czasowy
w innym świecie.
31
32
Sposób, w jaki bohaterowie kronik przemieszczają się
między światami, uwarunkowany jest przyjętym przez Lewi
sa modelem czasoprzestrzeni. Zgorzelski stwierdza, że w
literaturze fantastycznej operującej motywem podróży w
czasie pojawiają się trzy możliwe teorie czasoprzestrzeni:
33
-
-
-
Teoria monistyczna, według której ruch możliwy jest tyl
ko w jednej płaszczyźnie, na osi przeszłość-przyszłość
(choć istnieje możliwość wyboru kierunku i niezliczona
ilość punktów startu i końca podróży).
Teoria pluralistyczna, według której istnieje kilka równo
ległych wobec siebie światów czasoprzestrzennych. Prze
rzucenie w czasie warunkowane jest wtedy równocze
snym przerzuceniem w przestrzeni. Jest to podróż pomię
dzy różnymi światami o różnych czasach i różnej lokali
zacji przestrzennej.
Teoria zbieżna, według której światy czasoprzestrzenne są
połączone zbieżnością, tzn. każda najmniejsza cząstka ta
kiej czasoprzestrzeni dzieli się w każdym następnym mo
mencie na dwie, a te z kolei ulegaj dalszemu podziałowi.
Możliwości wyboru kierunku i płaszczyzny ruchu są tu
olbrzymie, bo ilość tych światów jest praktycznie niezli
czona.
Kuszące byłoby więc wyobrazić sobie nieskończoną ilość
istniejących równocześnie światów, urzeczywistniających wszy
stkie ewentualności. Najbliższe byłyby prawie identyczne, różni
łyby się tylko drobnymi szczegółami, nazwą stacji czy ulicy [...].
Można też wymyślić tkaninę przyczyn tak ścisłą, że tylko jakieś
nieliczne, kluczowe wydarzenia są w mocy pozwolić na jakąś al
ternatywę [...] albo znowu tak elastyczną, że wkrótce konse
kwencje wyrównują się przez samą swą ilość, także odchylenie
wywołane inną decyzją, w pierwszej fazie bardzo wielkie, w na
stępnych zmniejsza się powoli aż do zupełnego zaniku. Z reguły
przyjmuje się jednak, że podróżujący w czasie nie poprawia ani
nie odmienia przeszłości. Po prostu porzuca jeden świat, by prze
nieść się do drugiego czy trzeciego, w których decydują się bar
dziej lub mniej odmienne, lecz zawsze sprzeczne przyszłości.
34
Lewis w Kronikach posługuje się pluralistyczną koncep
cją czasoprzestrzeni, tzn. ukazuje istnienie kilku równole
głych wobec siebie światów, których czas jest linearny jedy
nie w ograniczonym do danego świata układzie odniesienia,
podczas gdy czasy poszczególnych światów są zupełnie nieprzystawalne.
Gdyby autor nie wprowadził jakiegoś łącznika między ty
mi różnymi czasami, przeniesienie bohatera i akcji utworu
do innego świata byłoby niemożliwe, lub też narracja byłaby
dla nas niezrozumiała. Posługujemy się bowiem linearną
koncepcją czasu i jeśli nawet teoretycznie potrafimy wyobra
zić sobie odstępstwa od niej, jesteśmy bezradni, gdy chodzi
35
0 przedstawienie ich w praktyce. Tym łącznikiem między
różnymi czasami różnych światów jest czas bohaterów. Zwią
zanie światów przedstawionych, tj. świata kształtowanego na
wzór rzeczywistości empirycznej z czasów autora (Anglii)
1 świata Narni, dokonuje się jedynie za pomocą bohaterów.
Gdy na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci
wchodzą do Narni, spędzają tam prawie 15 lat: dojrzewają,
dorośleją, zmieniają maniery i całkowicie zapominają o nie
gdyś realnym dla nich świecie Anglii.
Dwaj Królowie i Dwie Królowe rządzili Narnią sprawiedli
wie, a panowanie ich było długie i szczęśliwe. [...] A w miarę,
jak upływały lata, zmienili się i wydorośleli. Piotr stal się wyso
kim barczystym mężczyzną i słynnym rycerzem, a nazywano go
Królem Piotrem Wspaniałym. Zuzanna wyrosła na smukłą, peł
ną wdzięku dziewczynę o czarnych, opadających prawie do stóp
włosach; wkrótce królowie z zamorskich krajów zaczęli przysy
łać swych posłów, prosząc ojej rękę. Nazywano ją Królową Zu
zanną Łagodną. Edmund stał się mężczyzną poważniejszym i
spokojniejszym niż Piotr i zasłynął z mądrych rad i wyroków;
nazywano go Królem Edmundem Sprawiedliwym. A Łucja po
została wciąż tak samo żywa i złotowłosa, a wszyscy książęta z
państw ościennych pragnęli, aby została ich królową; jej własny
lud nazywał ją Królową Łucją Mężną.
I tak żyli sobie w wielkiej radości, a jeśli kiedykolwiek
wspomnieli swoje życie w tym świecie, było to tylko jakby
wspomnienie snu.
36
Wchodząc do szafy w domu profesora Piotr ma 13 lat, Zu
zanna 12, Edmund 11, a Łucja 9. Od momentu, gdy znajdują
się w Narni, ich czas ziemski prawie zatrzymuje się. Nie
oznacza to, że zatrzymuje się zupełnie, bowiem w naturze
czasu (przynajmniej w naszym jego pojęciu) leży ciągły
upływ - nastąpiło jedynie jego zwolnienie. To spowolnienie
czasu tworzy swego rodzaju pętlę czasową, która pozwala
dzieciom na przeżycie wielu lat (czasu namijskiego) w Narni,
podczas gdy według czasu angielskiego upływa zaledwie
krótka chwila. Gdy po wielu latach życia w Narni dzieci po
wracają do Anglii, czas ziemski ponownie „rusza" dla nich od
chwili, w której się prawie zatrzymał. Lewis pisze, że kiedy
dzieci wyszły z szafy „był to ten sam dzień i ta sama jego po
ra, kiedy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej
schować". Zasadę tę stosował on konsekwentnie we wszy
stkich kolejnych częściach Kronik namijskich. Porzucenie li
nearnej koncepcji czasu pozwoliło mu uniknąć wielu proble
mów, z którymi borykają się twórcy literatury fantastycznej
operującej motywem podróży w czasie.
37
[Żjadne rozwiązanie nie jest w stanie zamaskować dokładnie
rozdarcia, którego przyczyną jest podróżujący w czasie bohater.
Przecież grał on jakąś rolę w świecie, który nagle opuszcza, prze
cież wprowadza do świata, do którego się wślizguje, nadprogra
mową, niepotrzebną istotę. A n i zniknięcie, ani wtargnięcie nie
mogą przejść niepostrzeżenie ani pozostać bezkarne. Przeniesie
nie upraszcza tu lub przerywa serie przyczynowe; tam kompliku
je je lub też powoduje nowe. Są to istotne zakłócenia, nad który
mi nie sposób przejść do porządku bez przekonujących wyja
śnień.
38
Tym logicznym i „przekonywającym wyjaśnieniem",
dzięki któremu wszystkie opisane w Kronikach namijskich
podróże między światami wydają się czytelnikowi prawdo
podobne, jest prawie nieskończone spowolnienie upływu
czasu ziemskiego, przez co zniknięcie bohatera i jego powrót
nie mają żadnych konsekwencji z perspektywy naszej nor
malnej rzeczywistości; jest to tak, jak gdyby podróż do in-
87
�39
nych światów nigdy nie miała miejsca. Oczywiście pobyt
w Narni ma niewypowiedziany wpływ na kształtowanie oso
bowości i wnętrza bohaterów, niemniej w żadnym stopniu
nie zaburza ich życia w normalnym świecie - z małymi wy
jątkami. Na przykład, gdyby nie podróż Digorego do Narni,
skąd wrócił z Jabłkiem Młodości, jego matka prawdopodob
nie by zmarła. Po zjedzeniu jabłka - wyzdrowiała. Podobnie,
gdyby nie fakt, że z ziaren tego jabłka wyrosła potężna ja
błoń, z której Digory zrobił potem szafę, przez którą czwór
ka rodzeństwa Pavensie weszła do Narni, kto wie, może nig
dy nie doświadczyliby oni wszystkich swych przygód. Wy
darzenia te nie mają jednak większego wpływu na bieg
spraw w naszym świecie. Nawet tak pozornie poważna
rzecz, jak zniknięcie londyńskiego dorożkarza z żoną i ko
niem, nie jest wydarzeniem na tyle znaczącym, aby wpłynąć
na rzeczywistość Anglii. Jak zatem widać, nawet te - spowo
dowane przez ingerencję z innego świata - alternacje ciągu
przyczynowo-skutkowego w żaden istotny sposób nie burzą
rzeczywistości naszego świata.
Wielu badaczy zauważa, że przeniesienie bohatera w inny
punkt wymiaru czasowego może nieść ze sobą powikłania dla
samej akcji utworu.
40
Jeśli przeniesiony w przyszłość lub przeszłość podróżnik
w czasie zachowuje się tam jako bierny i niewidzialny świadek,
nic w tym groźnego. Problem wyłania się dopiero wtedy, kiedy
włącza się w akcję w jakimkolwiek punkcie przeszłości. Czyniąc
to, powoduje nieuchronnie pewne zmiany w późniejszym biegu
wydarzeń, które muszą się następnie odbić w łańcuchu przyczynowo-skutkowym, tak że wprowadzona przezeń zmiana może się
nawet odbić na samym podróżniku, powodując jego zagładę.
41
Lewis uniknął tego dylematu, bowiem przygody bohate
rów z opowieści narnijskich mają miejsce w innych świa
tach, a nie tylko w różnym czasie. Gdyby jednak tak było
i podróże te byłyby ograniczone do jednego świata, dylemat
pozostałby nie rozwiązany: jeżeli zmienimy przeszłość, to te
raźniejszość, z której rozpoczynamy podróż, nigdy się nie za
ktualizuje, a przez to sama podróż nie będzie mogła dojść do
skutku.
Porzucenie przez Lewisa linearnej koncepcji czasu, przy
najmniej w odniesieniu do poszczególnych światów, mogło
służyć także innemu celowi. Według Hoopera zastosowane
przez Lewisa zagęszczanie i spowalnianie czasu oraz inne
„operacje na czasie" mogły być zamierzonym przez autora
sposobem przekazania zarówno bohaterom, jak i czytelni
kom głębokiej, chrześcijańskiej prawdy o świecie: żyjąc tu
i teraz nie wiemy, na jakim etapie historii świata się znajdu
jemy, a zatem nie jesteśmy w stanie objąć i zrozumieć świa
ta jako całości - jako procesu, który ma jakiś cel. Nie wie
my, czy jesteśmy gdzieś na początku, w środku czy może bli
sko końca istnienia świata, a fakt, że ten musi kiedyś nastą
pić, uświadamia nam w pełni Ostatnia bitwa. Hooper cytuje
ulubioną analogię Lewisa: „Nie znamy [tejj sztuki [życia,
w której gramy]. Nie wiemy nawet, czy jesteśmy w akcie
pierwszym, czy w piątym. Nie wiemy, komu przypadła
główna rola, a komu marginalna"
42
w jaki sposób bohaterowie fizycznie przenikają z jednego
świata do drugiego i spróbujmy zdefiniować pojęcie 'magicz
ne przenikanie'.
Wszystkie opisane w Kronikach przejścia między świata
mi dokonują się za pomocą magii, a nie środków mecha
nicznych, ani też letargu, marzeń sennych i wizji (jak np.
w Alicji w krainie czarów). W całym cyklu istnieją tylko
dwa odstępstwa od tej zasady. Pierwszy wyjątek stanowią
przeniesienia za pomocą pierścieni, podczas których pełnią
one rolę swoistych wehikułów czasu, a właściwie wehikułów
czasoprzestrzeni, natomiast drugi - wizja króla Tiriana.
Wątek podróży za pomocą magicznych przedmiotów jest
dość popularny w literaturze baśniowej i fantastycznej, choć
zwykle był on ograniczony do podróży w czasie i przestrzeni
tego samego świata. Jednym z pierwszych, którzy rozszerzy
li go na inne wymiary czasoprzestrzenne, był serdeczny przy
jaciel Lewisa Charles Williams. Jego filozoficzno-mistyczna
powieść pt. Many Dimensions (1931), w której poruszył on
motyw podróży w czasie i przestrzeni za pomocą białej ma
gii, mogła podsunąć Lewisowi pomysł z magicznymi pier
ścieniami umożliwiającymi przemieszczanie się między
światami. U Williamsa magicznym przedmiotem był szla
chetny kamień z korony Salomona. Dzięki niemu właściciel
mógł przenosić swe ciało zarówno w przestrzeni, jak i w cza
sie, dokonywać cudownych uzdrowień i doświadczyć dosko
nałej jedności wszechświata. Nawet przy mechanicznym
podziale kamień ów się nie zmniejszał, lecz powtarzał siebie
w nieskończonej ilości kopii i odbitek posiadających wszyst
kie cechy oryginału. Możliwość przenoszenia właściciela
w czasie i przestrzeni stanowiła jednak w powieści William
sa tylko jedną z wielu cudownych właściwości kamienia Sa
lomona, i to wcale nie najważniejszą. Pod tym względem lewisowskie pierścienie różniły się od niego; służyły bowiem
wyłącznie do przenoszenia właściciela między światami. Po
za tym niektóre z nich przenosiły tam, a niektóre z powrotem.
Lewis, podobnie jak Williams, zaznajamia czytelników z po
chodzeniem tych magicznych przedmiotów i jego wyjaśnie
nie jest nie mniej cudowne niż wyjaśnienie Williamsa. Otóż
materiał, z którego zostały zrobione pierścienie - pył pocho
dzący z innego świata, przyniesiony na Ziemię w czasach,
kiedy nasz świat dopiero się zaczynał - zachował się przez
długie tysiąclecia w szkatułce z zaginionej wyspy Atlantydy.
Jednak dopiero, gdy nadano mu odpowiednią formę, nabierał
cudownych właściwości i mógł przenieść tego, kto go do
tknął, w inny świat. Cechami wspólnymi koncepcji Lewisa
i Williamsa było użycie do podróży białej magii przy jedno
czesnym założeniu, że samo przemieszczenie się w czasie
i przestrzeni „nie stanowi głównej linii tematycznej, [lecz]
jest po prostu jednym z wielu zdarzeń w akcji, której całość
pełni wyraźnie służebną funkcję w przekazywaniu [filozoficzno-]mistycznej idei utworu". Niemniej jednak należy
zauważyć, że nawet przeniesienia za pomocą pierścieni nie są
czysto mechaniczne. Podlegają prawom magii - pierścienie
mają bowiem magiczne właściwości.
44
45
43
W przypadku Kronik narnijskich za motyw podróży
w czasie przyjęliśmy przeniesienie bohatera(ów) i akcji
utworu w inny wymiar czasowy w innym świecie. Wiemy, ja
kich środków użył Lewis, aby skoordynować nieprzystawalne czasy światów równoległych; przyglądnijmy się teraz,
88
Drugi wyjątek, podczas którego przejście między świa
tami dokonuje się za pomocą innych środków niż tylko ma
gia, stanowi wizja króla Narni Tiriana. Przywiązany do
drzewa przez Kalormeńczyków król ma sen, podczas które
go wydaje mu się, że stoi w jasno oświetlonej komnacie i
widzi przed sobą siedem osób. Słyszy ich głosy, ale sam nie
może nic powiedzieć. Ludzie, których ma przed sobą, zau-
�ważają go jako zjawę lub cień, ale nie potrafią nawiązać
z nim kontaktu. Po chwili, dla obu stron jednocześnie, obraz
rozpływa się i znika. Siedmioro przyjaciół Narni zostaje sa
mych w pokoju, a przywiązany do drzewa Tirian budzi się
w Narni zziębnięty i odrętwiały. Z jednej strony wydarze
nie to można uznać za przejście do innego świata, bowiem
choć trwało zaledwie krótką chwilę, obie strony zdążyły na
wiązać ze sobą jakiś kontakt. Z drugiej jednak pozostaje
wątpliwość, czy w istocie jest to przypadek przejścia mię
dzy światami, skoro nie doszło w nim do cielesnego prze
niesienia bohatera.
Biorąc pod uwagę wszystkie przejścia między światami,
jakie w Kronikach namijskich opisuje Lewis, można zapro
ponować następującą ich klasyfikację (w opozycji binarnej):
przejścia wolicjonalne (tzn. w momencie, w którym otwiera
się magiczne przejście między światami, bohater ma możli
wość wyboru: albo wejść do innego świata, albo pozostać
w swoim) i niewolicjonalne (tzn. bohaterowie zostają wcią
gnięci do innego świata bez własnej woli lub nawet wbrew
niej); oraz przejścia bezpośrednie (tzn. te, w których przenik
nięcie do innego świata polega na fizycznym przejściu do
niego przez swego rodzaju bramę światów i punkt, w którym
dosłownie się one stykają w tzw. cięciu Riemanna. Światy te
mogą wówczas albo na siebie zachodzić, albo do siebie przy
stawać) i przejścia przeniesienia (tzn. te, podczas których nie
ma bliskości fizycznej światów równoległych, a bohaterowie
uniesieni siłą magii „szybują" w przestrzeni, aby w końcu
znaleźć się w innym świecie). Każde przejście mieści się w
dwóch kategoriach jednocześnie. Stosując tę klasyfikację,
należy także pamiętać, że pod piórem tak wybitnej indywidu
alności twórczej, jaką był Lewis, każde z tych przejść jest
w istocie różne od pozostałych.
46
cdn.
BIBLIOGRAFIA
K. Bartoszyński
1967
Z problematyki czasu w utworach epickich, w: W kręgu zaga
dnień teorii powieści, Wroctaw-Warszawa-Kraków
Bruno Bettelheim
1985
Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni. Pań
stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa
R. Caillois
1967
Od baśni do science-fiction,
w: Odpowiedzialność
i styl. War
szawa
Joseph Campbell
1994
Potęga Mitu, Signum, Kraków
Corbin Scott Carnell
1974
Bright Shadow of Reality. С. S. Lewis and The Feeling Intellect,
William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids
Walter Hooper
1979
Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing House Co., New
York
Michio Kaku
1997
Hiperprzestrzeń, wszechświaty równolegle, pętle czasowe i dzie
siąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warszawa
Paul A. Karkainen
1979
Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey
C. S. Lewis
1985
Lew, czarownica i stara szafa, przel. Andrzej Polkowski, PAX,
Warszawa
C. S. Lewis
1985
Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1985 Podróż „Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkowski, PAX,
Warszawa
C. S. Lewis
1987
Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1987
Koń tjego chłopiec, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1988
Siostrzeniec czamdzieja, przel. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1989
Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa
C. S. Lewis
1967 Tlie Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Literature, Cambridge University Press, Cambridge
C. S. Lewis
1982
On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and Other
Worlds, Collins, London
J. R. R. Tolkien
1988
Tree and Leaf, Unwin Hyman Ltd., London
Andrzej Zgorzelski
1976
Motyw podróży w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie nar
racyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdań
skiego, Gdańsk
PRZYPISY
1
Tu moglibyśmy także wyróżnić kilka odrębnych światów, jak np.
podziemny świat gnomów zwany Krainą Bizm, Samotne Wyspy - prak
tycznie nie znane mieszkańcom Narni aż do podróży księcia Kaspiana na
koniec świata, świat wodnych istot zamieszkujących słodki ocean za wy
spą Ramandu, Kalormen czy Telmar.
Np. „Siedemnastowieczny filozof angielski Henry More utrzymy
wał, że duchy i zjawy istnieją naprawdę, zamieszkując czwarty wymiar.
W dziele Enchiridion metaphisicum (1671) opowiadał się za istnieniem
pozaziemskiego królestwa, niepoznawalnego dla zmysłów, będącego do
mem dla duchów i zjaw"; Michio Kaku, Hiperprzestrzeń,
wszechświaty
równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warsza
wa 1997, s. 44
2
5
Tamże, s. 59
Antycypując postęp nauki w następnym stuleciu Riemann stwier
dził, że natura najlepiej czuje się w wielowymiarowej przestrzeni. Do
wiódł on istnienia czwartego wymiaru przestrzennego (pokazał, że elek
tryczność, magnetyzm i grawitacja są wynikiem pomarszczenia naszego
trójwymiarowego wszechświata w czwartym, niewidzialnym wymiarze)
4
i stworzył język matematyczny (tzw. tensor metryczny Riemanna), za po
mocą którego można opisać przestrzeń o dowolnej liczbie wymiarów
i krzywiźnie. W ten sposób udowodnił też możliwość istnienia wielu
wymiarów. Poza tym pokazał, że możliwe jest istnienie przestrzeni wie
lokrotnie połączonych. Połączenia te - zwane cięciami Riemanna - to
klasyczny przykład tuneli łączących dwa światy czasoprzestrzenne, tyle
tylko, że o zerowej długości. I choć sam Riemann nigdy nie traktował
swych cięć jako sposobu podróżowania między wszechświatami, wyka
zał jednoznacznie, że całkowicie spójne i podlegające własnej logice
wszechświaty równolegle są możliwe.
„[Wjyobraźmy sobie stos wielu kartek papieru ułożonych jedna na
drugiej. Każda kartka przedstawia cały świat, podporządkowany wła
snym prawom fizycznym, odmiennym od tych, które panują w innych
światach. Nasz Wszechświat nie byłby wtedy samotny, lecz stałby się
jednym z wielu możliwych, równoległych światów. [...] Zazwyczaj życie
toczy się na każdej z tych równoległych płaszczyzn niezależnie od in
nych. Jednak w pewnych wyjątkowych przypadkach płaszczyzny mogą
się przeciąć i na krótką chwilę naruszyć strukturę samej przestrzeni, two-
89
�rząc otwór - albo przejście - między dwoma wszechświatami. Podobnie
jak tunele pojawiające się w Star Trek, przejścia te umożliwiają podróże
między światami, na kształt kosmicznego mostu łączącego dwa różne
wszechświaty lub dwa punkty w tym samym wszechświecie"; Michio
Kaku, Hiperprzestrzeń,
wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dzie
siąty wymiar, s. 47
Tunele łączące dwa odległe miejsca we wszechświecie można wyko
rzystywać do podróży międzygwiezdnych lub do podróży w czasie, jeśli
czas płynie inaczej w tych dwóch obszarach. Można także łączyć nimi
różne, wielowymiarowe wszechświaty. Nie wiemy jednak do tej pory,
czy tunele takie są fizycznie możliwe, czy też są i pozostaną jedynie ma
tematyczną ciekawostką.
5
Sześćdziesiąt lat po historycznym wykładzie Riemanna, Einstein
użył czterowymiarowej geometrii riemannowskiej do wyjaśnienia po
wstania wszechświata i jego ewolucji. Dziś, 130 lat po odkryciu Rieman
na, fizycy próbują łączyć wszystkie prawa fizycznego wszechświata uży
wając dziesięciowymiarowej geometrii.
6
The feeling intellect. Termin ten zastosował w stosunku do całej
twórczości Lewisa Corbin Scott Camell w Bright Shadow of Reality,
CS. Lewis and The Feeling Intellect, William B. Eerdmans Publishing
Company, Grand Rapids 1974
7
C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, przeł. Andrzej Polkow
ski, PAX, Warszawa 1985, s. 39
C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow
ski, PAX, Warszawa 1985, s. 143
' C S . Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 21-22
C. S. Lewis, Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War
szawa 1985, s. 153
" C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156
J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf Unwin Hyman Ltd., London 1988,
s. 36-37
Nie wdając się w tym miejscu w genologiczną dyskusję o Kroni
kach Lewisa - które określiliśmy mianem opowieści fantastycznych należy wspomnieć, że według kryteriów wyróżnionych przez Tolkiena,
kwalifikują się one jako bajki.
J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf s. 25
C. S. Lewis, On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and
Other Worlds, Collins, London 1982, s. 24
J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf, s. 45
" T a m ż e , s. 49
Tamże, s. 51
C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War
szawa 1989, s. 120
Tamże, s. 127
Tamże, s. 126. Koncepcja taka przypomina wyznawaną przez wie
lu filozofów ideę Boga jako pełni - kuli, inteligentnej sfery, której śro
dek jest wszędzie, a obwód nigdzie. Zob. np. Joseph Campbell, Potęga
Mitu, Signum, Kraków 1994, s. 147
Nawet bohaterowie Kronik mają wielkie trudności ze zrozumie
niem tego faktu. Np. Digory w Siostrzeńcu czarodzieja, podczas jednego
z przeniesień za pomocą pierścieni widział jaskrawe światła na tle czar
nego nieba. „Digory był później przekonany, że widzieli planety i gwia
zdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko, by rozpoznać
jego księżyce"; C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, przeł. Andrzej Po
lkowski, PAX, Warszawa 1988, s. 32. Digory nie potrafił wyobrazić so
bie innej, tj. nieprzystawalnej przestrzeni i stąd lokował swoje doświad
czenia w obrębie naszego wszechświata.
s
10
12
13
14
15
16
18
19
2 0
21
2 2
2 3
Bruno Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i warto
ściach baśni. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 183
Tamże, s. 184
" T a m ż e , s. 184
C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6
Walter Hooper, Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing Ho
use Co., New York 1979, s. 39
Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 39
Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40
Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an
gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwer
sytetu Gdańskiego, Gdańsk 1976, s. 4
Zgorzelski twierdzi, że w literaturze nowoczesnej ten rodzaj prze
2 4
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
31
90
rzutu spotyka się raczej rzadko, ale w przypisie dodaje: „niezmiernie po
pularny jest ten zabieg w angielskiej literaturze dziecięcej, np. w cyklu
opowieści C. S. Lewisa [...] czy u E. Nesbit"; Tamże, s. 5
Np. K. Bartoszyński Z problematyki czasu w utworach epickich, w:
W kręgu zagadnień teorii powieści. Wrocław- Warszawa-Kraków 1967, s.
41, czy R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w:
Odpowiedzialność
i styl. Warszawa 1967, s. 61-62
Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an
gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 5-7
R. Caillois, Od baśni do science-fiction,
w:
Odpowiedzialność
i styl, s. 61-62
Jak zauważa Zgorzelski, podejmowane do tej pory próby przedstwienia różnych czasów w obrębie tej samej czasoprzestrzeni (tzn. cza
su narracji, który odebrać ma czytelnik) kończyły się na ogół fiaskiem.
Opowiadania takie są mało zrozumiałe i nielogiczne. „Przykładem mo
głoby być opowiadanie J. Blisha Common Time, w którym kosmiczna
podróż z nadświetlaną szybkością jest jednocześnie przyczyną rytmicz
nego zwalniania i przyspieszania czasu dla przedmiotów i człowieka
znajdujących się w rakiecie. Powstają wówczas paradoksy: czas statku
jest inny niż czas kosmonauty, a oba różnią się od czasów przyjętych na
Ziemi i na planetach Alfa Centauri"; Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży
w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie narracyjnej wieku dwudzie
stego, s. 9. Wobec braku punktu odniesienia czytelnik dosłownie „gubi
się w czasie" i nie jest w stanie nadążyć za akcją utworu; im głębiej za
stanawia się próbując znaleźć ten punkt odniesienia (czas wspólny narra
cji), tym mniej z niej rozumie.
1 2
3 3
3 4
3 5
3 6
C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 132-133
Tamże, s. 135
R. Caillois, Od baśni do science-fiction,
w:
Odpowiedzialność
i styl, s. 62
Choć na przykład w Ostatniej bitwie Eustachy zastanawia się, co
stałoby się, gdyby on i Julia zginęli w Narni, i wcale nie jest przekona
ny, że wydarzenie to zostałoby odwrócone w ich świecie: „... Ale chodzi
mi o to, co stanie się w naszym świecie. Czy obudzimy się znowu w po
ciągu, czy może po prostu znikniemy i nikt już więcej o nas nie usłyszy.
Albo może znajdą nas nieżywych w Anglii?
- Ojej! Nie pomyślałam o tym.
- To by okropnie wstrząsnęło Piotrem i innymi. Pomyśl: zobaczyli
mnie, jak macham do nich z okna pociągu, a potem pociąg przyjeżdża,
staje, i nigdzie nas nie ma! Albo znajdują dwa... to znaczy, jeśli tam też
umrzemy..."; C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 68
Według Kaku paradoksy związane z podróżami w czasie da się
podzielić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym jest spotkanie z rodzicami
przed własnym narodzeniem, a drugim tzw. człowiek bez przeszłości.
Pierwszy z nich najbardziej niszczy tkankę czasoprzestrzeni, ponieważ
zmienia wydarzenia, które już się wydarzyły, a drugi dotyczy wydarzeń
bez początku. Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty
równoległe,
pętle czasowe i dziesiąty wymiar, s. 302
3 7
3 8
3 9
4,1
4 1
R. Caillois, Od baśni do science-fiction,
w:
Odpowiedzialność
i styl, s. 60
Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40
Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40
Lewis właściwie nigdzie w Kronikach nie zamieszcza dokładnej de
finicji magii. Wydaje się, że świadomie pozostawił to niedopowiedzenie;
może miało ono skłonić czytelnika do sformułowania własnej definicji
magii? Z lektury Kronik wiemy, że magia jest niewyjaśnialna w katego
riach rozumowych i że poddana jest wszechpotężnej, kontrolującej ją mo
cy - w Kronikach najczęściej utożsamianej z Aslanem. Przez to magia nie
jest ślepą, bezrozumną siłą; jest raczej prawem. Oczywiście, można to
prawo także wykorzystywać do złych celów (jak to robi np. Czarownica
Jadis), ale Lewis jednoznacznie daje nam do zrozumienia, że te naduży
cia kończą się bardzo źle dla każdego, kto daje się złapać w ich pułapkę.
Poza tym, wspomina też o „większej magii", o magii sprzed początków
czasu - czyli o prawie miłości, które jest dla niego ostatecznością wszel
kiego przejawienia i najpotężniejszą zasadą rządzącą wszechświatem.
4 2
4 3
4 4
4 5
Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an
gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 30
To znaczy, istnieją przejścia wolicjonalne bezpośrednie i wolicjonalne przeniesienia oraz niewolicjonalne bezpośrednie i niewolicjonalne
przeniesienia.
4 6
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/558795cb06238e393141f36f6e27efe8.pdf
107b32ea4d0f79780788877d9c205f9e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2215
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Subject
The topic of the resource
medycyna komplementarna
Kazachstan - medycyna ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2058
Title
A name given to the resource
System naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa w Kazachstanie / LUD 1998 t.82
Description
An account of the resource
LUD 1998 t.82, s.223-252
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Penkala-Gawęcka, Danuta
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 82, 1998
DANUTA PENKALA-GA Wr;CKA
Instytut Etnologii i Antropologii Kullllrow~j
Uniwcrsytet im. Adama Mickiewicza
Pozl1iui
SYSTEM NATURALNEGO UZDRAWIANIA PORFIREGO IWANOWA
W KAZACHSTANIE
"Metoda Iwanowa", "system Iwanowa", czy "system naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa" w wąskim znaczeniu utożsamiany bywa z hartowaniem
ciała i ducha poprzez oblewanie zimną wodą i praktykowanie postów, W takim
rozumieniu może być rozpatrywany jako rodzaj samoleczenia, wchodzącego
w zakres medycyny komplementarnej. Z drugiej strony, posiada pewne elementy filozoficzne i religijne - cechy pozwalające, być może, traktować go
jako nową religię. Zasługuje on, jak sądzę, na szersze omówienie - zarówno
od strony zespolu przekonati, jak i praktyki ~ ponieważ zajmuje ważne miejsce
w kulturze i życiu społecznym współczesnego Kazachstanu,
Materiały do niniejszej pracy zostały zebrane w trakcie badali nad medycyną
komplementarną prowadzonych przez autorkę od 1995 roku w Ałmaty w Kazachstanie. Przeprowadziłam badania ankietowe i wywiady indywidualne,
uczestniczyłam w konferencjach, słuchałam wykładów, obserwowałam i rejestrowałam praktyki zwolenników Porfirego Iwanowa, potocznie zwanych
"iwanowcami". Brak, niestety, opracowali naukowych na ten temat - dostępne
pozycje książkowe, z których korzystałam, mają charakter informacyj nopropagandowy. Użyteczne były ponadto rozmaite broszury, ulotki, plakaty,
informacje z gazet, wywiady publikowane w prasie, materiały filmowe.
Twórca "systemu,,1
Porfiry Korniejewicz Iwanow urodził się w )898 roku na Ukrainie, w rosyjskiej wsi Oriechowka (w Guberni Ługanskiej), jako syn ubogiego górnika,
Parszek, jak zwali go mieszkalicy wsi, od 14 roku życia najmował się do prac
rolnych, potem pracował jako górnik. Prowadził zwyczajne życie, ożenił się
w wieku 20 lat, miał dwóch synów, parał się różnymi zajęciami, żeby utrzymać
rodzinę w trudnych latach wojny domowej. Żył przez wiele lat ,Jak wszyscy".
Na początku lat 30. "otrzymał od Przyrody pierwsze znaki" wskazujące na jego
wyjątkowe przeznaczenie - np. zaczął chodzić bez czapki, nie wiedząc jeszcze,
że jest to początek jego misji. W roku Wielkiego Głodu, 25 kwietnia )933,
Iwanow doznał "iluminacji" (ozarienije). Według relacji Parszeka, zerwał się
I Pomijam
pcwnc drobnc niczgodności
nych źródcł.
w życiorysie
Iwanowa
występujące
w relacjach
z róż-
�224
wówczas silny wiatr i "coś w niego weszło". Pojawiła się w jego głowie myśl:
"Oto PIERWSZY DZIEŃ MOJEGO POCZĄTKU" (Tulekiejew, 1995, s. 10)2.
Rozpoczął się "trwający pół wieku eksperyment" Iwanowa (Własow, 1982),
jego zbliżenie z przyrodą. Stopniowo zaczyna przyzwyczajać się do chodzenia
boso, zdejmuje odzież, pozostając tylko w spodenkach do kolan i tak chodzi,
niezależnie od pory roku, nawet przy temperaturze poniżej 40 stopni mrozu'.
Ludzie śmiali się z niego, nie rozumieli go jego najbliżsi. On jednak nie rezygnował. Jednocześnie, przez coraz to dłuższe okresy pościł, obywając się bez
jedzenia i picia, haltował również na inne sposoby swoje cialo. W opisach
podkreśla się jego nadnaturalne możliwości - np. zimą 1948 roku poddał się
próbie: przez 12 dni pościł i bez wypoczynku i snu szedł brzegiem morza
od Tuapse do Soczi, od czasu do czasu zanurzając się całkowicie w morzu
i przebywając w wodzie bez oddychania do 3 godzin~. Według jego relacji,
potrafił uspokoić morze w sztormową pogodę, kiedy indziej - sprowadzić
deszcz podczas suszy. Ludzie twierdzili, że gdy Nauczyciel biegał, jakby unosił
się nad ziemią i nie zostawiał śladów na śniegu! Pod koniec życia jakoby wytrzymał bez jedzenia i picia 108 dni. Do legendy Parszcka należaJy też jego siły
uzdrawiające. Od początku "swojej drogi" łwanow pomagał ludziom chorym mył im nogi do kolan zimną wodą i nakładał na nich ręce, przepuszczając w ten
sposób "energię daną mu przez Przyrodę", siłę tę nazywał "prądem, magnito".
Ponadto, kazał im trzykrotnie wciągać ustami powietrze, aż do oporu. Według
licznych relacji, nawet ciężko chorzy ludzie zdrowieli po jednym takim seansie
leczniczym. Parszek leczył ludzi sparaliżowanych, przywracał wzrok, zarejestrowano podobno 52 przypadki uzdrowienia przez niego chorych z medycznymi diagnozami raka (Tulekiejew, 1995, s. I I). Niezwykły wygląd i zachowanie Iwanowa nie uchodziły, oczywiście, uwadze władz. Został zwolniony
z pracy, umieszczony w 1935 roku w szpitalu psychiatrycznym w Rostowie
i w 1936 roku, z diagnozą schizofrenii, uznany za inwalidę pierwszej grupy bez
prawa do pracy. W ciągu jego 50-letniej działalności wielokrotnie zatrzymywano go, zamykano w szpitalach psychiatrycznych, więziono za nielegalne leczenie. Łącznie spędził w więzieniach i szpitalach psychiatrycznych 12 lat. Przeprowadzano na nim rozmaite próby i eksperymenty, sprawdzając wytrzymałość
na zimno, głód i pragnienie (np. zakopywano w śniegu), podobno zatruwano go
też małymi dawkami arszeniku. Podczas wojny również Niemcy zainteresowali
2 Dzień 25 kwietnia jest specjalnie czczony przez iwanowców. Tulekiejew (1995. s. 10) nazywa ten dzień •.początkiem Nowej Ery ludzkości"'.
3 Według opowieści Iwanowa Va: Tulekiejew.
1995. s. 10-11). pobudził go do lego proroczy
sen, w którym zobaczył pięknego. obnażonego człowieka. idącego boso po śnicgu. Tcn obraz stal
się dla niego .,przykładem i cclem·'.
4 W tych próbach, jak i w samych praktykach uzdrawiającego
oblcwania mo/na się dopatrzyć
symbolizmu akwatycznego (Eliade. 1998. s. 177-179) - woda ma znaczcnie oczyszczające
i odradząjąee.
�225
się tym "przypadkiem" - został zatrzymany przez gestapo w Dniepropietrowsku
i poddany różnym próbom. Wylewano na niego, przy 36-stopniowym mrozie,
wiadra zimnej wody i wożono rozebranego przez 14 godzin w przyczepie
motocykla. W końcu Niemcy wypuścili Iwanowa, nazywając go "rosyjskim
Bogiem". Pomiędzy zatrzymaniami Parszek kontynuował swoją misję i stawał
się coraz bardziej popularny, jego idee i działalność były coraz szerzej znane
(od lat 50. często bywał m.in. w Moskwie, gdzie w prywatnych domach leczył
chorych). Zarówno na wolności, jak i podczas częstych pobytów w szpitalach
spisywał swoje idee, stopniowo je rozwijając (częściowo w postaci wierszowanej), rejestrował swoją drogę życiową i przekazywał wskazania, jak ludzie
powinni żyć. Zostało po nim ponad 300 zeszytów notatek. W roku 1982 spisał
zbiór zasad postępowania - ,,12 przykazaó". Ludzie nazywali Iwanowa
"Nauczycielem", "Zwycięzcą nad Przyrodą", "Bogiem Ziemi". W I970 roku
w chutorze Wierchnij Kondriuczij w obwodzie Ługanskim kilkoro najbliższych
pomocników Porfirego Iwanowa wybudowało dom, w którym po śmierci żony
Nauczyciel mieszkał wraz ze swoją współpracownicą Walentyną Leontiewną
Suchariewską i leczył chorych. Władze nalegały, by Suchariewskajako właścicielka domu eksmitowała Iwanowa, który był zameldowany w miasteczku
Krasnyj Sulin. W tej sytuacji 84-letni Porfiry i Walentyna wzięli oficjalny
ślubs. Pozwolono Nauczycielowi mieszkać w tym domu, pod warunkiem,
że będzie się od niego oddalał jedynie w promieniu 30 metrów. Do domu,
zwanego "Domem Nauczyciela", "Domem Zdrowia" przyjeżdżało wielu ludzi,
nawet z odległych stron, jeszcze za życia Iwanowa. Dom ten istnieje nadal, jest
miejscem spotkaó zwolenników Nauczyciela. Porfiry Iwanow zmarł w 1983
roku.
Nauka Porfirego Iwanowa
System Iwanowa często nazywany bywa "Nauką" (uczenije), dokładniej:
"Nauką o niezależnym życiu człowieka w Przyrodzie".
Wprawdzie
"Nauczyciel" podkreślał, że najważniejsza jest praktyka, działanie, ale wypracował swoistą teorię, w której naczelnym pojęciem jest "Przyroda", ważne
miejsce zajmuje także pojęcie zdrowia. Doszedł do niej poprzez praktykę,
poprzez swój "czyn" (die/o), swój "eksperyment w Przyrodzie". Idee Iwanowa
ewoluowały, w jego zapiskach można dostrzec wiele sprzeczności. Postaram
się przedstawić jego koncepcję w ogólnym zarysie.
Człowiek jest częścią przyrody (przyroda to powietrze, woda i ziemia; są to
jednocześnie części składowe człowieka), ale zapomniał o tym, oddalił się
od niej. Stworzył sztuczne warunki życia, odgradzając się od zimna, wiatru,
od tego, co uważa za nieprzyjemne. "Wszyscy starają się uniknąć niewygody
5 Żona Portirego Iwanowa. Uljana. umierając w 1974 roku błagała podobno
Walentynę Leonticwnę, by zaopiekowała się Nauczycielem.
�226
i zimna, sądząc, że tak lepiej żyć, lecz w przyrodzie dzieje siy inaczej niż myślą
i chcą ludzie" (z pism Iwanowa, za: Szabłonowa,
1993, s. 23). Takie życie
Nauczyciel
nazywa "zależnym".
Prowadzi ono do chorób i śmierci. Choroba
jest rezultatem
ciągłego naruszania
praw przyrody. Taki stan bydzie trwał,
dopóki człowiek
nie uświadomi
sobie w pełni swojego ścislego związku
z przyrodą
i nie zbliży się do niej poprzez
odpowiednie
postępowanie.
"Uważamy przyrodę za macochę. A przecież jasne. że powietrze. woda i ziemia
to nasi najbliżsi przyjaciele" (Iwanow, 1992, s. 22). "Nie należy się odgradzać
od przyrody, trzeba przyjmować ją taką, jaka jest, a wówczas nasze ciało będzie
żyć zgodnie z jej prawami i stanie się silne, zdrowe i wytrzymałe"
(z pism
Iwanowa, za: Tulekiejew,
1995, s. 34). Droga ta wiedzie także do uzdrowicnia
duszy człowieka. Nazywają
Iwanow "ewolucją człowieka w Przyrodzie", która
doprowadzi
do nowego,
"niezależnego"
życia: człowiek
nauczy się żyć
w przyrodzie bez potrzeb, tj. praktycznie obchodzić się bczjedzenia
i bez takiej
ochrony, jaką jest odzież i dom. Nowy Człowick
przezwycięży
choroby
i śmierć ("Człowiek
dzisiaj umiera, a jutro - przestanie umierać!"). Musi jednak na to zasłużyć ("Przyroda
daje zdrowie skąpo i tylko według zasług"),
co wymaga wiele trudu, samozaparcia.
Drogą do osiągnięcia
zdrowia, której
Iwanow chce nauczyć ludzi, jest wypełnianie
12 przykazal1, zwanych "Dietka"(',
stanowiących
trzon systemu Iwanowa. Przytaczam je wraz z prologiem i kOI1cową prośbą Nauczyciela - w takiej formie, w jakiej są publikowane obecnie'.
"Wkrótce ukollczę 85 lat. 50 z nich oddałem praktycznym
poszukiwaniom
dróg do zdrowego życia. Dla osiągnięcia
tego celu codziennie doświadczam
na sobie rozmaite przejawy przyrody, jej szczególnie
surowe strony. Pragnę
całe swoje doświadczenie
przekazać naszej młodzieży i wszystkim ludziom. To
mój podarek dla nich.
«DIETKA»
Pragniesz
wym.
przysłużyć
SIę swojemu
narodowi?
Postaraj
SIę więc być zdro-
6 ,.Dietka"
oznacza w j.,:zyku rosyjskim: ..dziecko" ... dzieci.,:·· .. tak Nauczyciel zwracał si.,:
do wszystkich ludzi niczalcżnie od ich wieku.
, Reguły ,.Dietki'· były wypracowywane
przez Iwanowa stopnio\\O. W wersji wcześniejszej.
przytoczonej przez S. Wlasowa (1982). było to 7 pra\videl. poczynaiqc od doskonalenia duchowego. a dalej dopiero hartowania ciala. z powstrzymywaniem
si.,: od jedzenia i picia i oblewaniem. Po ukazaniu się artykułu Własowa. do Iwanowa zaczęły nadchodzić liczne listy z zapytaniami. Wówczas stormułował on ostateczną wersję ..Die:tki". którą wysyłał każdemu z nadawców
listów. Należy dodać. że: ta wersja nieco różniła się od przytaczanych
w książkach o Iwanowie
z lat 90. Mianowicie. Iwanow we wstępnej frazie pisał: ..Pragniesz przysłużyć się całemu sowieckiemu narodowi budującemu
komunizm?"
(Iwanow.
1992. s. 12). W niektórych
miejscach
swoich prac roztaczał wizję przyszłej ludzkości. gdzie wszyscy ludzie b.,:di) równi. mówiqc nawet
wprost. że będzie to prawdziwy komunizm.
�227
Mam do ciebie serdeczną prośbę: przyjmij ode mnie kilka rad, żeby wzmocnić swoje zdrowie:
I. Dwa razy dziennie kąp się w zimnej, naturalnej (prirodnoj) wodzie, tak,
żebyś poczuł się dobrze. Kąp się, w czym możesz: w jeziorze, rzeczce, wannie,
bierz prysznic albo oblewaj się. Gorącą kąpiel zakot'lcz zimną.
2. Przed kąpielą i po niej, a jeśli to możliwe, także w jej trakcie, wyjdź
na powietrze, stat'l bosymi nogami na ziemi, a zimą na śniegu, choćby na ł-2
minuty. Wdechnij kilka razy powietrze przez usta i w myśli życz sobie
i wszystkim ludziom zdrowia.
3. Nie pij alkoholu i nie pal.
4. Staraj się choć raz w tygodniu całkowicie obywać się bez jedzenia i wody
od godziny 18.20 w piątek do godziny 12 w niedzielę. To twoja zasługa i spokój. Jeśli ci trudno, wytrzymaj chociażjedną dobę.
5. O godzinie 12 w niedzielę wyjdź boso na powietrze i kilka raz pooddychaj i pomyśl tak, jak napisano wyżej. To święto twojego ciała. Po tym możesz
jeść wszystko, co zechcesz.
6. Kochaj otaczającą cię przyrodę. Nie pluj wokoło i nie wypluwaj z siebie
niczego. Przywyknij do tego - to twoje zdrowie.
7. Pozdrawiaj wszystkich zawsze i wszędzie, szczególnie ludzi starszych.
Chcesz mieć zdrowie - pozdrawiaj wszystkich.
8. Pomagaj ludziom, jak możesz, szczególnie biednemu, choremu, skrzywdzonemu, potrzebującemu. CZYi) to z radością. Odpowiedz na jego potrzeby
duszą i sercem. Zyskasz w nim przyjaciela i pomożesz sprawie POKOJU!
9. Pokonaj w sobie skąpstwo, lenistwo, samozadowolenie, chciwość, strach,
obłudę, pychę. Wierz ludziom i kochaj ich. Nie mów o nich niesprawiedliwie
i nie bierz sobie do serca złych sądów o nich.
10. Uwolnij swoją głowę od myśli o chorobach, niedomaganiach, śmierci.
To twoje zwycięstwo.
II. Nie oddzielaj myśli od czynu. Przeczytałeś - to dobrze, ale najważniejsze - DZIAŁAJ!
12. Opowiadaj i przekazuj doświadczenie tego dzieła, ale nie chwal się i nie
wywyższaj. Bądź skromny.
Proszę, błagam każdego człowieka: powstat'l i zajmij swoje miejsce w przyrodzie. Ono nie jest zajęte przez nikogo i nie można go kupić za żadne pieniądze, a tylko poprzez wlasne uczynki i pracę w przyrodzie, dla twego dobra,
żeby bylo ci lekko.
Jeśli coś wydaje ci się niejasne albo niepełne, napisz do mnie. Zawsze gotów jestem przekazać swoje doświadczenie, aby twoja praca była skuteczna.
Życzę ci szczęścia, dobrego zdrowia
Porfiry Korniejewicz Iwanow".
�228
Część "Dietki" dotyczącą oblewania się zimną wodą. chodzenia boso i powstrzymywania od jedzenia i picia, sam Nauczyciel określał jako hartowanie
się, trening (zakalka-trenirowka),
ale zwracał uwagę, że ważna jest całość
przykazań, należy wypełniać wszystkie ("Dietka jest niepodzielna"). Prowadzą
one nie tylko do odzyskania czy zachowania zdrowia, ale i do duchowego
doskonalenia. Według Iwanowa poprzez stosowanie się do tych przykazań
człowiek zdobywa "świadomość" (soznanije), zaczyna się dla niego nowe
życie.
Sam Porfiry Iwanow przywiązywał również duże znaczenie do hymnu, który
ułożył w 1979 roku. Nosi on tytuł: "Chwała życiu", a śpiewany jest na melodię
"Marsylianki":
Ludzie wierzyli Panu jak Bogu
A On sam przyszedł do nas na ziemię
Śmierć jako taką przegoni
A życie wprowadzi do chwały
Gdzie ludzie zbiorą się na tym wzgórzu
Powiedzą głośno słowo
To jest nasze rajskie miejsce
Człowiekowi nieśmierteina chwała8.
Iwanow powiedział w ostatnich latach swego życia: "W Hymnie mieści się
wszystko. Powinien on zabrzmieć na całej ziemi". "Ja sam śpiewam Hymn
bezustannie" (Bronnikow i in., 1997, s. 95). W literaturze można przeczytać
następujące komentarze zwolenników Nauczyciela: "Niektórzy uczeni uważają,
że w hymnie Iwanowa ukryta jest energia wibracji; wpływa on analogicznie do
dawnych sposobów koncentracji poprzez modlitwy czy rytmiczny strój poetyczno-muzyczny". Zwraca się też uwagę, że słowa hymnu mogą być częściowo niezrozumiałe, mogą się wydawać nielogiczne, ale znaczy to, że ludzie
odwykli od "żywego słowa", pobudzającego do życia (arlin, 1991, s. 95).
Według innego autora: "w Hymnie mieści się jakiś nie całkiem dla nas zrozu8 Ponieważ iwanowcy uważąją. że znaczenie ma melodia i rytm słów hymnu. przytaczam
również tekst w języku rosyjskim:
Ludi Gospodu wieriIi kak Bogu
A On sam k nam na ziemlu priszoł
Smiert' kak takowuju izgonit
A żizn' wo stawu wwiediot
Gdie ludi woz'mut~ja na etom bugrie
Oni gromko skażut słowo
Eto jest' nasze rąiskoje miesto
Czełowieku sława biessmiertnaja.
�229
miały, ale określony Strumiel1 Informacji", która posiada specjalną wartość dla
człowieka.
Hymn
stanowi
prawdopodobnie
"zwieńczenie
Systemu"
(Zołotariew, 1995, s. 95-96). Takie interpretacje pojawiają się na fali modnych
obecnie w krajach byłego ZSRR tematów: kosmologii, magii, spirytyzmu
i okultyzmu, parapsychologii.
Nowy ród ludzki ma wyjść z miejsca, o którym mowa w hymnie,
z "rajskiego miejsca" jakim jest Czuwiłkine Wzgórze kolo wsi Oriechowka.
Tam nie ma nic "prócz powietrza, wody i ziemi". Tam, według Iwanowa, miało
narodzić się dziecko, które pójdzie potem w ślady Nauczyciela. Wyznawcy
wierzą, że ten jego następca zostanie uznany na całej ziemi, od niego rozpocznie się pokolenie nowych ludzi (Bronnikow i in., 1997, s. 83-87t
Na jakim miejscu w swej "nauce" stawiał Iwanow siebie, za kogo się uważał? Twierdził, że jest jedynym człowiekiem, który przezwyciężył ograniczenia
przyrody, zwykłym rosyjskim wieśniakiem, a jednocześnie kimś wyjątkowym,
niosącym ludziom, jak to nazywał, "nowe niebywałe", wzorem dla nowego,
przyszłego człowieka, który wykształci się w procesie ewolucji (Kononow,
Kononowa, 1993, s. 30-31). Określał się jako pośrednik między ludźmi i przyrodą (on jeden jest "zasłużony w przyrodzie", jego ludzie powinni prosić, a on
z kolei wyprosi im u przyrody zdrowie). Iwanow mówił: "Przyroda mnie wybrała i poruczyła to dzieło, (...) oświeciła mnie, żebym ludziom pomagał".
W tej charakterystyce postaci - dawcy skarbu, czyli "dzieła", które ma zbawić
ludzkość, pośrednika między ludźmi a usakralnioną przyrodą, przy tym człowieka o nadnaturalnych zdolnościach - widoczne są pewne cechy bohatera
kulturowego (por. Penkala-Gawęcka, 1987). Nauczyciel w późniejszych wypowiedziach prezentuje siebie jako boga. Pisze: "Iwanow sam siebie nie przedstawiał jako boga ( ...), ale sama historia go zmusiła. Nie otrzymasz miana boga
za nic (...). Ciało mam takie, jak wy, ludzkie, ale według mojego dzieła - jestem
bogiem" (za: Tulekiejew, 1995, s. 26-27). Widział siebie jako zbawiciela ludzkości, a zbawienie osiągną ludzie poprzez wypełnianie jego przykazań. Ludzie
nazywali Iwanowa "Bogiem Ziemi" i on sam także, w późniejszym czasie, tak
siebie określał (wcześniej sprzeciwiał się, gdy jego pomocnicy zwali go bogiem
- upominał ich, że jeszcze nie nadszedł czas, aby to ogłaszać). Sformułował to
m.in. w następujący sposób: "Bóg przebywa na ziemi w człowieku, który zdołał
odnieść zwycięstwo nad sobą" (za: Burau, 1994, s. 315). Iwanow mianował się
również Duchem Świętym. W swoich zeszytach "Jeden, dwa, trzy" i "Trzy
historie", pisał o trzech okresach w historii: okresie Ojca, Syna i Świętego
9 Wzgórzu temu nadawał Nauczyciel
specjalne znaczenie. Zaczął tam przywozić swoich
zwolenników w latach 70. Twierdził, że z tego miejsca weźmie początek nowy ród ludzki
(Bronnikow i in., 1997. s. 83-85). Wydąje się. że można odnaleźć w nim archetypiczne wyobrażenie sakralnego miejsca - Kosmicznej Góry, Środka Świata, gdzie dokonało się stworzenie
człowieka (Eliade, 1998, s. 44-49). Na Czuwiłkinym Wzgórzu miało się dokonać jakby powtórne
stworzenie człowieka.
�230
Ducha. On właśnie jest wcieleniem
Ducha Świętego,
tą ,.trzecią postacią
w Przyrodzie" (Bronnikow
i in., 1997, s. 82). Znamienne jest, żc w literaturze,
szczegółowo
opisującej
drogę życiową Porfirego
Iwanowa, trudno znaleźć
wzmianki o dokładnej dacie jego śmierci. Dla stronników Nauczyciela nie jest
to istotne - umarła tylko cielesna jego powłoka.
W koncepcjach Iwanowa można dostrzec elementy panteizmu, a szczególnie
jego wersji zwanej panpsychizmem,
przypisującej
przyrodzie
świadomość.
Przyroda jest boska, to ona rządzi światem, jest najwyższą instancją. Przyroda
daje człowiekowi
według zasług, a Nauczyciel jest Bogiem Ziemi, bliskim
ludziom i pośredniczącym
między nimi i wszechmocną
przyrodą.
W nauce Iwanowa
przejawiają
się wyraźnie
mesjanistyczno-millenarystyczne idee zbawienia
(por. Posern-ZieliJ1ska,
1987a, 1987b). Koncepcje
Nauczyciela
mają zostać powszechnie
przyjęte na kuli ziemskiej na przełomie
tysiącleci, około 2000 roku (Nauczyciel przepowiedział,
że w swojej ojczyźnie
będzie uznany począwszy od 1989 roku). Iwanow-zbawiciel
przepowiada swoje
drugie przyjście. "Wkrótce na ziemi nastaną takie czasy, że każdy krok będzie
można postawić tylko ze mną. Swoich ludzi przeprowadzę
po cienkim drucie
i nakarmię jednym jabłkiem". "Przyjdę i oświecę Duchem Świętym wszystkich
tych, którzy zasłużyli" (za: Tulekiejew,
1995, s. 29). Zbawienie obejmie więc
tych, którzy postępowali śladami Nauczyciela.
W innych miejscach w pismach
Iwanowa oraz w relacjach jego współpracowników
jako nowy mesjasz występuje jego syn, który narodził się jakoby w J 975 roku i objawi się w roku dwu•
10
tysIęcznym
.
Należy dodać, że w koncepcjach Nauczyciela,
szczególnie tych dotyczących
zbliżenia z naturą, pobrzmiewają
myśli bliskie tym, które propaguje ruch New
Age. Zapewne nieprzypadkowo
właśnie teraz, w kOJ1cU tysiąclecia,
idee Iwanowa zyskują sobie dużą popularność.
10 Relacje na temat tego domniemanego
syna są nicjasne. Wedlug opowieści Walentyny Suchariewskiej z 1987 roku (za: Tulekiejcw, 1995. s. 88): ..Nauczycielowi urodzi I się syn
na Czuwiłkinym Wzgórzu, 15 czerwca 1975 roku. (... ) Chłopiec nigdzie nic zniknął. jest wychowywany. I kiedyś się ujawni". W innym źródle (I3ronnikow i in.. ł 997. s. 86-87) znaidujcmy
dokładniejsze. ale nic całkiem zgodne z powyższym wyjaśnienie. Nauczyciel jakoby znalazł
kobietę, która spodziewała się dziecka i zgodziła się urodzić to dziecko ... nowego człowieka".
na Czuwilkinym Wzgórzu. Otrzymano nawct zgodę miejscowych władz i 15 czerwca 1975 roku
Iwanow przywiózł tę kobietę oraz akuszerkę na Wzgórze. Jednak władze w ostatniej chwili
wycofa/y zezwolenie. przyslaly milicjanlów i samochód pogoto\\ia ratunkowego. Kobietę
zawieziono do kliniki położniczej. gdzie tego samego dnia urodziła dziecko. Na tym kOllczy się
relacja. nie wiemy więc. czy od tego dziecka miałaby się zacząć owa nowa generacia ludzi. mimo
że nie urodziło się ono na świętym wzgórzu.
�231
R·ecepCJa systemu I wanowa
II
Porfiry Iwanow wielokrotnie
próbował
zainteresować
lekarzy, władze,
dziennikarzy
swoim systemem "naturalnego
uzdrawiania".
Autorzy książek
o Nauczycielu (np. Bronnikow i in., 1997, s. 53-54) tłumaczą, że nie było to
zjego strony naiwnością
(ciągle podejmował
na nowo takie próby, mimo
że kOllczy/y sier Il<~icz<rściej zamknięciem
w szpitalu psychiatrycznym
albo
więzieniu). tylko wytrwalym dążeniem do realizacji swej misji niesienia pomocy (zdrowia, "życia") ludziom.
Już w latach 30. Iwanow spotykał się z lekarzami, którzy nieraz, na próbę,
pozwalali mu leczyć ciężko chorych, ale później wycofywali się. Piętnowano
go jako znachora, był karany za leczenie bez licencji. Swą ideę wyłożył m.in.
w liście wysłanym na VIII Nadzwyczajny
Zjazd Rad 25 listopada 1936 roku
(ponieważ nie doczekał się odpowiedzi, pojechał do Moskwy, ale z Domu Rad
odprawiono
go na Lubiankę)12. W latach 50. i 60. także próbował dotrzeć
ze swą koncepcją do medyków, uczonych oraz do władz. Udało mu się nawet
uzyskać zgodę na wystąpienie przed studentami Rostowskiego
Instytutu Medycyny. Ale z drugiej strony. gazety ogłosiły go szamanem, stosującym szkodliwe
praktyki.
apisal wiele pism skierowanych
do instytucji medycznych,
Akademii Nauk oraz do rządu, w szczególności
do Ministerstwa
Zdrowia. Kolejna
próba wystąpienia na ~ieździe, tym razem KPZR (XXII Zjazd, w 1961 roku)
zakoIlczyła się znowu umieszczeniem
lwanowa w szpitalu psychiatrycznym
(a chciał przedstawić
swoją ideę jako "nowy wkład w dzieło komunizmu").
Po następnym, długotrwałym
zamknięciu,
ponawiał swe wysiłki w kOlku lat
60. Kontaktował się również z dziennikarzami
z prasy, radia i telewizji. Stawał
się coraz bardziej popularny, również dzięki wyleczeniu szeregu wysoko postawionych osób. Pod jego adresem do miejscowości
Krasnyj Sulin przychodziły dziękczynne Iisty z najdalszych części kraju, od osób, które wyleczyły się
stosując jego zalecenia.
W 1972 roku grupa wyleczonych
przez Iwanowa
chorych skierowała
list do N. Podgornego,
ówczesnego
przewodniczącego
Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z prośbą, by pozwołono Iwanowowi przekazać instytucjom
medycznym
swoje doświadczenia
w leczeniu
chorych
na raka. Nie odniosło to jednak skutku.
Na początku lat gO. zaczęły się ukazywać publikacje przedstawiąjące
osobę
Nauczyciela, jego system i osobiste doświadczenia
osób wyleczonych.
Takim
uleczonym był m.in. pisarz W. Czerkasow, który w 1990 roku wydał książkę
Stwórz dohro. Z szerokim oddźwiękiem spotkał się artykuł S. Własowa (\ 982)
II W tym rozdziak
IOstan'ljcdynic
przytoczone fakty obrazujące popularyzację idei Iwanowa
w ZSRR i późnicj - w krajach bykgo ZSRR. Jedynie \V części artykułu dotyczącej Kazachstanu
będzic mowa o spoleQnych przyczynach i uwarunkowaniach
lego procesu.
11 Ponadto
przytacza się na poly - albo całkowicie legendarne opowieści o spotkaniu Iwanowa L generakm von Pauluscm i Le Stalinem.
�232
w popularnym czasopiśmie "Ogoniok". Pierwszy publiczny odczyt o systemie
Iwanowa odbył się w 1983 roku w Moskwie, jeszcze za życia Nauczyciela,
a zgromadził prawie tysiąc osób. Za nim poszły następne, także w innych
miastach ZSRR. Po awarii czarnobylskiej setki, a potem i tysiące Kijowian
zaczęło wypełniać przykazania "Dietki". Ideami Iwanowa zaczęli się interesować uczeni, le~arze, programy o nim pojawiały się coraz częściej w telewizji,
publikowano liczne artykuły w prasie centralnej i poszczególnych republik.
W 1988 roku na Wystawie Osiągnięć Gospodarczych ZSRR otwarto ekspozycję poświęconą Portiremu Iwanowowi i jego systemowi. Poszerzono ją znacznie w następnym roku - wzbudziła ona wielkie zainteresowanie. Podczas
wystawy regularnie odbywały się wykłady, konsultacje, dostępna była literatura. Jak ocenia się, bardzo wielu ludzi po raz pierwszy zetknęło się z nauką
Iwanowa właśnie podczas tej wystawy, w latach 1989-1990. W ramach analogicznej wystawy na Ukrainie podobną ekspozycję urządzili kijowscy zwolennicy Nauczyciela. Autorzy omawiający rozprzestrzenianie się systemu Iwanowa
podkreślają, że zgodnie z przepowiednią Nauczyciela, rok 1989 był przełomowy w procesie popularyzacji i uznaniajego idei.
W latach 90. nadal rosło zainteresowanie "systemem naturalnego uzdrawiania". 25 kwietnia 1990 roku, w dniu święta iwanowców, na Czuwiłkinym
Wzgórzu opodal Oriechowki zgromadziło się około 3 tysięcy zwolenników
Iwanowa. Oprócz licznych popularyzatorskich
konferencji i odczytów,
w różnych częściach ZSRR, a potem byłego ZSRR, odbywały się "okrągłe
stoły" z udziałem lekarzy, specjalistyczne konferencje medyczne, poświęcone
systemowi Iwanowa. W rezultacie, doszło do przynajmniej częściowego uznania wartości systemu przez oficjalną medycynę". Ale nie tylko problemy
fizycznego uzdrawiania przyciągały uwagę stronników koncepcji Nauczyciela.
W 1992 roku miała miejsce wielka konferencja pedagogiczna "Wszystko
zaczyna się od dzieci", podczas której pedagogowie zwrócili uwagę na wychowawcze i moralno-etyczne aspekty nauki Iwanowa. Zaczęło przybywać zwolenników systemu wśród młodzieży, która znalazła w nim pomoc w rozwiązywaniu swoich życiowych problemów. W 1992 roku pod Moskwą odbyła się
pierwsza konferencja dotycząca samej postaci Iwanowa, pod znamiennym
tytułem "Bóg narodził się w Rosji". W konferencjach uczestniczyły tysiące
ludzi. Zaczęły ukazywać się książki o Nauczycielu, podręczniki metodyczne,
wydawano jego zeszyty, nakręcono kilka filmów, w tym i pełnometrażowe.
Organizowano wystawy, kręcono wideofilmy w oparciu o materiał na nich
eksponowany. Coraz bardziej masowego charakteru nabierała popularyzacja
idei Iwanowa przez jego zwolenników, organizujących spotkania i odczyty w
szkołach, przedszkolach, na wyższych uczelniach, w zakładach pracy, jednostkach wojskowych. Powstało wiele klubów i towarzystw w różnych miastach
IJ
Przede wszystkim za pośrednictwem
zwolenników-lekarzy.
�233
i w związku z tym zaczęto
lokalnych. Zainteresowanie
organizować
coraz więcej spotkat'l w środowiskach
ideami Iwanowa nadal nie słabnie'4.
System Iwanowa w Kazachstanie
Popularyzacja
idei,
organtzacJa
ruchu
Rozpowszechnianie
się "nauki Iwanowa"
w Kazachstanie
datuje się od
ostatnich lat ósmej i pierwszych lat dziewiątej dekady i trwa nadal. Największe
zasługi w tym dziele położył niewątpliwie
Walery Kopiatowicz
Tulekiejew,
przewodniczący
alm3tyt'lskiego towarzystwa
iwanowców "Przyroda i Zdrowie".
On sam mianuje się pierwszym,
który zaczął propagować
idee Nauczyciela
w Kazachstanie,
choć prawdopodobnie
zwolennicy
Iwanowa, którzy nie prowadzili popularyzacyjnej
misji, byli tu już wcześniej. Tulekiejew zainteresował
się nauką Iwanowa w 1989 roku, a pobyt w Domu Nauczyciela
w chutorze
Wierchnij Kondriuczij dał mu impuls do dalszej działalnościl).
Uznał za swą
życiową mis.i9 popularyzowanie
nauki Iwanowa. W 1990 roku zorganizował
towarzystwo ..Przyroda i Zdrowie". Nie posiada ono sformalizowanej
struktury,
nie ma wpisów czlonków (według iwanowców
,.dzieło Nauczyciela
przyjmowane jest indywidualnie
przez każdego człowieka").
Każdy zainteresowany
człowiek może przyjść. zajrzeć do literatury, kupić książki czy broszury, obejrzeć filmy o Iwanowie i wystawę, porozmawiać
z iwanowcami.
Jest to zatem
rodzaj ośrodka in fonnacyj no-propagandowego
16.
Ministerstwo
Zdrowia'7
udzieliło ośrodkowi
bezpłatnie
lokal. Utrzymanie
centrum, organizacja odczytów, wystaw itp. spoczywa na barkach przewodniczącego, jego rodziny i wolontariuszy
z grona iwanowców.
Prelekcje w siedzibie klubu, pokazy filmów wideo, odbywają się przeciętnie dwa razy w miesiącu, w sobotę. Mają na celu przede wszystkim
zaznajomienie
nowicjuszy
z systemem. Z reguły wygłasza je sam przewodniczący;
jeżeli wyjeżdża, zleca
to zadanie komuś z pomocników.
Towarzystwo
drukuje broszury,
plakaty
(materiały informacyjno-propagandowe
wydrukowano
również w języku angielskim), sam Tulekiejew
napisał i opublikował
książkę o Nauczycielu.
Odczyty wygłasza się także poza klubem. w różnych środowiskach
- w szpitalach
i ośrodkach zdrowia, fabrykach,
koszarach wojskowych
i szkołach. Z myślą
I~ W z\\,j,vku
z rozpo\\'sz~chniallielll
idei Iwanowa pojawiają
się m~irozmaitsze
interpn:tacje
systemu i próby jq!O \Iyiaśni~nia.
Niektórzy
autorzy (np. Bronnikow
i in .. t 997. s. t 79-180)
z\\Tacaj'l
Iwano\\'a.
ll\\
ag',:. i,~ n i~raz interpretatorzy
I'
Wczdniei
lo
Obecni~
trulll Zdnmia
17
Tukki~je\I'.
olicjalna
Według
jak sam przyznaje.
nama
ośrodka
Syst~mu
I'orlirego
W tY97 roku Minis(~rstwo
cji: odtąd
istnieje
Komitet
snują s\\'oje własne
Zdrowia
Zdro\\'ia
\1'
fantazje.
daleko
odbiegając
od nauk
Informacyjno-Melodyczne
Cen-
dużo pil i paliI.
brzmi:
Republikańskie
Korniejewicza
Iwallowa.
zostało
poiączone
Ministerstwie
Edukacji.
z ministerstwami
Kultury
i Zdrowia.
Kultury
i Eduka-
�234
06llJ,eCTBO «npUpO,lJ;a
U 3,lJ;OpOBbe» PK
nPMfJlAIDAEM BAC
HA BCTPEąY
c nOCJle~OBaTeJUIMH~eH
npBpoABOI'O
03~OpOBJleHHJI
-
50
HBaHOBa
AeT Be6LJBaAOrO 3KcuepHMeBTa B npHpOAe
n.
K.-3TO
nOHCK H peaJ\H3~WI
AIO~HH '1eAOBe'leCTBa.
-
Y'IHTeAb
paCKp~B
HsaROB
n.
K. npeAAOJf(HAnpaKTH'IecKIIii
pe3epBOB opraRH3Ma H npo6y~eRWI
nOMOIqbIO npHpOABWX CBA-Bo3Ayxa,
-
HcnLITLJBaB Ba ce6e
Y'IHTeJUI
ROBIdX nyreii
3BODyn.
C03BaRWI C
BOAbl H 3eMAH.
pa3AH'IBLIe
Ka'leCTBa
OPHPOALI,
OCo6eBBO cypOBlde CTOpORIdee (XOAOA,CTY}I(a, AeABHaB BOAa,
MHTeAbRoe
A'lM
B03Aep}l(aBHe OT n~H
H BOAId),OH nOKa3a.A AIO-
B03MO:>KJIOCTb
}l(H3BH '1eAOBeKa B 6YA}'IqeM 6e3 nOTpe6-
BOCTeR.
-1/ P/?jJŁ.4<,-P
MmOnpOBC)lCHIłIl
Vd ,,1y;htde AĄ
i .~
71'); il 7;jr /'/ 3.;zBe-TpC'la COCTOIłTCR
Hauno
!6'4:z
B -/
cZ
;reJ/e
i
c.c
'lacr
«1/
/
BxoJl. CBo60Jl.Hblii
K\lHcyn.,UIlIłH "POBO)lRTCRno 2Apecy: 480100
r. AnMaTbI, yn. JJ.. 1(yHaeBa, 86 (6b1BW. K. MapKca) KOM.37
Haw TeAecjJoH61-43·92
Ryc. I. Plakat zapraszający na wykład "Naturalne uzdrowienie według systemu P. K. Iwanowa"
�235
o zainteresowaniu tą ideą młodego pokolenia, urządza się konferencje na wyższych uczelniach, np. w Instytucie Pedagogicznym, czy, w 1997 roku, w Kazachskim Uniwersytecie Prawa. Ogólnorepublikańskie
konferencje, także
z udziałem uczestników z krajów WNP, organizowane są w Ałmaty niemal
co roku, poczynając od roku 1991. Pomagają w tych akcjach coraz częściej
władze - np. ostatnia taka konferencja, z okazji 100. rocznicy urodzin Iwanowa
(w lutym 1998), urządzona została z pomocą akimatu miasta, a uczestniczyli
w niej także przedstawiciele Komitetu Zdrowia Ministerstwa Edukacji, Kultury
i Zdrowia. Ważną rolę w propagowaniu nauki Iwanowa w Kazachstanie odgrywają tzw. "przejścia" (prochody). Odbywają się one coraz częściej i coraz
więcej iwanowców-ochotników bierze w nich udział. Jeżdżą na swój koszt,
biorąc zwolnienia z pracy. Początkowo przewodniczący jeździł wszędzie sam,
albo tylko z jednym pomocnikiem. Akcja "przejścia" trwa obecnie kilka dni,
do tygodnia. Wcześniej organizatorzy kontaktują się z władzami obwodu
i poszczególnych miejscowości, ustalają, gdzie odbędą się spotkania (najczęściej w zakłaclach pracy, szpitalach, przedszkolach, także z milicją i wojskiem, iwanowcy występują również w regionalnej telewizji). Jeżdżą nawet
do odległych rejonów kraju, starają się dotrzeć do terenów szczególnie zagrożonych ekologicznie (SemipałatYllsk, Morze Aralskie i in.). Istnieją obecnie
ośrodki iwanowców w różnych miastach kraju, m.in. w Karagandzie, Kokszetau, UsC-Kamienogorsku,
Pawłodarze, SemipałatYrlsku, Uralsku, Tarazie,
a ruch w postaci niezorganizowanej obejmuje właściwie cały kraj. Do upowszechniania systemu przyczyniają się w dużej mierze środki masowej informacji. W telewizji - pallstwowej i komercyjnej - często pokazywane są filmy
o Iwanowie, audycje zaznajamiające z jego metodą, nieraz w ramach serii
popularnych programów dotyczących zdrowia i medycyny. W przygotowywaniu ich uczestniczą nierzadko lekarze, którzy sami są zwolennikami Iwanowa.
Tak więc równicż za pośrednictwem personelu medycznego mogą do pacjentów przenikać te idee (choć lekarze deklarują zwykle ostrożność w udzielaniu
takich rad, indywidualne podejście do poszczególnych chorych). O Iwanowie
mówi się też w radiu, pisze w prasie, przy czym można spotkać tak artykuły
pisane przez dziennikarzy, jak i przez samych iwanowców, szczególnie przewodniczącego ich stowarzyszenia. Dużą rolę odgrywa przykład wpływowych
osób, przestrzegających reguły "Dietki". Wśród nich na pewno najbardziej
znana jest Sara Nazarbajewa, żona prezydenta. W licznych wywiadach, których
udziela, zawsze propaguje idee Iwanowa, wskazuje na swoim własnym przykładzie skuteczność systemu (wyleczyła się z wielu chorób, w tym także
z cukrzycy, znacznie schudła, zyskała spokój wewnętrzny i harmonię). Nazarbajewa od kilku lat przestrzega ściśle wszystkich 12 przykazań i według jej
wypowiedzi, przynajmniej po części stosuje się do nich prezydent Nazarbajew
(oblewanie zimną wodą, post całodobowy) oraz ich 3 córki. Pierwsza Dama
realizuje gorliwie 12. przykazanie, nakazujące rozgłaszanie systemu. Jako
�236
założycielka
i prezes istniejącego
od 5 lat Funduszu
Pomocy Dzieciom
"Bobek", przyczynia się do wprowadzania
metody naturalnego
uzdrawiania w
l8
szkołach i przedszkolach .
Dzięki działalności funduszu "Bobek" w 1997 roku
otwarto w Ałmaty wielki, nowoczesny,
wręcz pokazowy
ośrodek leczenia
i rehabilitacji
dzieci. Dzieci z różnych stron Kazachstanu,
które przechodzą
rehabi litację, przebywają
w ośrodku przez dłuższy czas. tam uczą się i odpoczywają. Jednocześnie
poddawane są swego rodzaju indoktrynacji - uczy się je
"zdrowego
sposobu życia", który jest utożsamiany
ze stosowaniem
systemu
Iwanowa. Dzieci oblewają się, naucza się je reguł "Dietki", korzystają z literatury na ten temat, będącej w zasobach tamtejszej biblioteki. Jak wyraziła się
jedna z pracownic ośrodka, chodzi o to. aby dzieci zawiozły nabytą tu wiedzę
i umiejętności
do regionów,
z których przyjechały,
i tam upowszechniały
metodę Porfirego Iwanowa. Innym środowiskiem
propagowania
tych idei jest
gwardia prezydencka.
Broszurka "rcklamowa"
gwardii prezentuje Sarę Ałpysowną jako częstego gościa gwardzistów,
zapoznającego
ich ze zdrowym
sposobem
życia.
Spośród
g,<vardzistów
rekrutowali
się też .,ochotnicy",
na których w laboratorium
immunologii
Kazachskicgo
Uniwersytetu
Medycznego przeprowadzano
badania nad wpływem oblewania zimną wodą na system
odpornościowy.
Sara Nazarbajewa
uczestniczy
w konferencjach
na temat
systemu Iwanowa, a podczas I Zjazdu Lekarzy Kazachstanu,
który odbył się
w listopadzie 1997 roku, wystąpiła z referatem propagującym
system Iwanowa
Uak skomentowano
to w programie telewizyjnym,
zdecydowała
się wystąpić,
"zdając sobie sprawę ze znaczenia
propagowania
tcgo systemu dla zdrowia
narodu").
Stosunek oficjalnych
instytucji medycznych,
w tym Komitetu Zdrowia Ministerstwa Edukacji, Kultury i Zdrowia, do systemu Iwanowa jest pozytywny.
Uznano jego wartość, szczególnie
profilaktyczną.
W wywiadzie
dla prasy
w ) 996 roku ówczesny
minister
zdrowia
Wasilij
Diewiatko
stwierdził,
że oficjalna
medycyna
wspiera wszystkie
metody uzdrawiania
naturalnego,
w tym i system Iwanowa, niemniej, nie uważa go za panaceum. Jak wspomniałam wyżej, prowadzi się badania nad działaniem zimnej wody na system immunologiczny
- stwierdzono,
że oblewanie
się podnosi odporność
organizmu.
Oczywiście,
medycyna oficjalna podchodzi do systemu Iwanowa wybiórczo,
interesując się jego elementami praktycznymi.
Do niedawna wszakżel') Walery
Tulekiejew
uskarżał się na całkowity brak zainteresowania
czynników oficjalnych systemem Iwanowa i działalnością
stowarzyszenia
iwanowców,
niezrozumienie dla znaczenia
systemu dla zdrowia narodu. Twierdził,
że jedyną
pomocą było udostępnienie
lokalu, a dzięki Sarze Nazarbajewej
władze nie
18 W pięknym
albumie o Sarze Nazarbaje\\l~j i jcj działalności, lIydanYIll z okazji 5. rocznicy
powstania fundacji .. Bobek", cały rozdział omawia wartości nauki I"anowa (/l"o illl/a .... 1(97).
19 W wywiadzic.
którego udzielił mi IV marcu 1997 roku.
�237
przeszkadzają
im w działalności.
Sytuacja jednak uległa zmianie dzięki ogłoszonemu przez prezydenta Nazarbajewa
w październiku
1997 roku posłaniu do
narodu, zatytułowanemu
"Kazachstan
2030". W posłaniu,
prezentującym
siedem
"długoterminowych
priorytetów"
strategii
rozwoju
Kazachstanu
do roku 2030, czwal1y punkt dotyczy "Zdrowia,
wykształcenia
i dobrobytu
obywateli Kazachstanu",
przy czym jako pierwszoplanowe
zadanie wyznacza
się propagowanie
zdrowego sposobu życia i wfaśnie kampania o zdrowy sposób
życia wymieniona jest wśród ,.ośmiu konkretnych
zadań rządu na 1998 rok"
(Nazarbajew,
1997). W rezultacie. w grudniu 1997 roku utworzono w Ałmaty
instytucję o dość skomplikowanej
nazwie Narodowe
Centrum
Problemów
Kształtowania
Zdrowego
Sposobu
Życia (Haz(lIOIIO'lbllb1l1
l{e1l11lP llpoó-'le~H
(jJOIJ.lIUjJO(WIIWI 'j()oPO(;o,~O oópma
.)IClI'Jll1l)10. Walery
Tulekiejew został powołany na stanowisko
kierownika jednego z oddziafów tego centrum: Oddziału
Naturalnych
Czynników
Uzdrawiania
(OI1/(klellUe
npllpooHblX
qJaKflJOpOB
()J()opo(ue1llm).
Dzięki temu ma etatową pracownicę
oraz uzyskał większe
możliwości propagowania
systemu. Twierdzi, że na powstanie centrum wpfynęło jego dlugotrwale
przekonywanie
oficjalnych
czynników
medycznych
o znaczeniu
systemu Iwanowa jako metody uzdrawiania
bez lekarstw,
bez
nakładu kosztów, szczcgólnie cennej w sytuacji dramatycznego
stanu medycyny oficjalncj w Kazachstanie.
Jednak nadal narzeka na konserwatyzm,
skostnienie pracowników
medycznych,
niezrozumienie
dla idei Nauczyciela;
krytykuje program dzialalności
centrum, poszukiwanie
wzorców w innych krajach,
podczas gdy pod bokiem mają najlepszy - jego zdaniem - system uzdrowienia
narodu. Określa siebie jako człowieka czynu, a nie widzi dla siebie możliwości
skutecznego
działania
w sztywnych,
biurokratycznych
strukturach
centrum.
Tulekiejew ma swój program: chce zorganizować
społeczny ruch, przyciągnąć
do niego ludzi, którym naprawdę leży na sercu zdrowie narodu. Swój program
przedstawiał w prasie już \v maju 1997 roku, sądzil, że zostanie wykorzystany
w dzialaniach nowego centrum, ale rozczarował się.
Zwolennicy,
wyznawcy:
ich
poglądy
i praktyki
Trudno określić, ilu jest zwolenników
systemu Iwanowa w Kazachstanie.
Istniejące stowarzyszenia,
czy raczej ośrodki, w których mogą się spotykać
iwanowcy, nie prowadzą żadnej rejestracji. Z grubsza ocenia się, że w Ałmaty
jest ich co najmniej kilka tysięcy. Niemal każdy w mieście słyszał o systemie
Iwanowa i zetknął się z ludźmi praktykującymi
jego zasady. Nie budzi już
niczyjego zdziwienia widok osób w kostiumach kąpielowych,
oblewających
się
wodą z wiadra przed blokiem lub na balkonie, rano i wieczorem, niezależnie od
pory roku. Ponieważ jest to najbardziej uderzający, widoczny element praktyk
20 L;l\:m 1998 roku mcr Almaty powołał Miejskie Ccntrulll Problemów
Kształtowania Zdrowego Sposobu Życia. o ukicrullko\\aniu głó\\nic prockologicznyrn.
�238
iwanowców, zarówno obserwatorzy wyróżniają ich, jak i oni sami identyfikują
się jako "ci, którzy się oblewają". Oprócz rzadszych spotkań podczas konferencji, odczytów, czy też bardziej kameralnych rozmów w siedzibie stowarzyszenia, ałmatYr1scy iwanowcy gromadzą się regularnie w określonym czasie
i miejscu - w każdą niedzielę zbierają się przed południem za miastem, w Butakowce, nad górską rzeczką Mała Ałmatynka, dokąd można dojechać zatłoczonym miejskim autobusem.
Fot. ). Zimowa kąpiel
.. i\\ano\\'ców··.
HUlako\\
Fol. D. Pcnkala-(jawęcka
k<l. <).03.)<)')7 r.
Ludzie dźwigają torby z prowiantem, wielkimi termosami, składane krzesełka. Nad rzeczką panuje świąteczna atmosfera, wszyscy, znajomi i nieznajomi,
odnoszą się do siebie przyjaźnie i serdecznie się witają pozdrowieniem zdrawstwujtie, które nie oznacza dla nich "dziet'J dobry", a rozumiane jest literalnie
jako "bądź zdrów" - życzenie zdrowia. Spotykają się tam, niezależnie od
pogody i pory roku, setki ludzi - w różnym wieku, różnej płci i różnej przynależności etnicznej. Rozbierają się do kostiumów kąpielowych (czasami,
w mniej zatłoczonych miejscach i w innych dniach tygodnia, można zobaczyć
kąpiących się nago). Przed zanurzeniem się w wodzie stają prosto, z rękoma
opuszczonymi wzdłuż ciała albo wyciągniętymi ukośnie w górę, nieraz
w kierunku słor1ca. W tej pozycji robią kilka głębokich wdechów (zwykle trzy)
i potem wypuszczają powietrze. Potem wchodzą do rzeczki i zanurzają się
w płytkiej, ale wartkiej, lodowatej wodzie, kładąc się w niej na brzuchu. Wielu
zanurza się razem z głową, nawet dwa, trzy razy. Niektórzy obracają się potem
na wznak. Dorośli zanurzają dzieci, nawet zupełnie malel1kie (uważa się,
�239
że dzieci należy oblewać, a nawet kąpać w rzeczce od samego urodzenia).
Czasem ktoś nabiera wody z rzeczki i oblewa się, wraz z głową, z wiadra, albo
oblewa w ten sposób dziecko. Podobno, jak twierdzili niektórzy informatorzy,
początkowo wszyscy tak robili, dopiero od kilku lat upowszechniła
się kąpiel w
rzeczce. Po kąpieli zwykle pozostaje się jeszcze jakiś czas w kostiumie, niektórzy ponawiają
wdechy. Potem przebierają
się (kobiety często osłaniają
się
tkaniną upiętą w rodzaj zapaski). O godzinie 12 iwanowcy gromadzą się w
jednym miejscu, wokół przewodniczącego
Tulekiejewa
i razem śpiewają hymn.
Każdy z czterowierszy
powtarza się dwukrotnie.
Po hymnie recytowana jest
krótka inwokacja do Nauczyciela:
"Chwała, chwała, chwała Tobie, drogi nasz
Nauczycielu!
Ty jesteś
Początkiem,
Ty jesteś
kOJ1cem, Ty jesteś
Panem
Wszechświata,,"I.
Fol. 2. Wspólne śpiewanie hymnu. Butakowka.
Fot. D. Penkala-Gawęcka
12.11.1995 r.
Na koniec zwykle zabiera głos Walery Tulekiejew,
informując o zebraniach
w klubie, prosząc o zgłaszanie swego uczestnictwa
w prochodach czy pomoc w
innych pracach towarzystwa.
Czasami zwraca się również o wspólną modlitwę
w jakiejś intencji. Podczas jednej z niedziel prosił na przykład o pomodlenie się
o zdrowie dla dziewczyny,
która była po operacji kamieni w woreczku żółciowym oraz o lżejszą śmierć dla kogoś w ostatnim stadium raka. Modlitwa pole21 Inwokacja ta wysti;puje w zakończeniu
mowy Walentyny Leontiewny Suchariewskiej. wygłoszonej na Czuwilkinym Wzgórzu 25 kwietnia 1990 roku. krótko przed jej śmiercią
(Tulekiejcw. 1995. s. 89).
�240
gała na tym, że stojący wokół przewodniczącego
iwanowcy wciągali głośno
ustami powietrze i odchylali do tyłu głowy, po czym wypuszczali
powietrze
skłaniając głowy do przodu. Czynili to po 2-3 razy. Było to zatcm powtórzenie
odbywanych
przedtem indywidualnie
tzw. "wdechów życia". Zapewne podczas
tej czynności w myśli prosili Nauczyciela
o wysłuchanie
wymienionych
intencji. Po odśpiewaniu
hymnu i ewentualnej
wspólnej "cichej modlitwie", opisanej wyżej, iwanowcy przygotowują
się do posiłku - rozkładają na ziemi ceratowe obrusy, rozpakowują
prowiant - mają ze sobą nawet ciepłe potrawy. Jest
to ich pierwszy posiłek po 42-godzinnym
poście. Ale, jak przekonałam
się,
nawet ci, którzy nic praktykują
postu, przynoszą jedzenie
i uczestniczą
we
wspólnej uczcie.
Dla iwanowców
cotygodniowe
spotkania
w Butakowce
są prawdziwym
świętem. W ich wypowiedziach
powtarzają się stwierdzenia,
że jest to okazja
do oderwania
się od codzienności,
bycia z ludźmi myślącymi podobnie, wymiany opinii i doświadczell,
podzielenia się wiedzą na temat nauki Iwanowa.
Jednocześnie
mogą wejść w bliski kontakt z przyrodą - ziemią, powietrzem i
wodą. Ważne jest dla nich wspólne śpiewanie hymnu i świąteczny posiłek. W
każdą niedzielę pojawiają się nowi kandydaci na iwanowców
i wielu z nich
zaczyna
przychodzić
regularnie
i stopniowo
przyswajać
sobie zalecenia
"Dietki". Często tu właśnie stawiają pierwszy krok ku nauce Iwanowa. Znamienne, że jeśli ktoś zainteresowany
dzwoni do siedziby towarzystwa,
by
dowiedzieć się czegoś więcej. zapraszany jest, by w najbliższą niedzielę stawił
Fo\. D. Pcnkala-Gawęcka
Fot. 3. Wspólny
posiłek
.. iwanowców".
końcZ<lcy ich 42-god/.inny
posl. Butakowka.
12.11.1995
�241
się w Butakawce. Wprawdzie iwanowcy zawsze podkreślają, że nikogo nie
zmuszają do zanurzania się w wodzie czy chodzenia boso po śniegu, ale wydaje
im się oczywiste, że jeśli ktoś przyjdzie, to spróbuje, a jeśli spróbuje na pewno będzie kontynuował. Według nich - zgodnie z poglądami Nauczyciela - dobrze, jeśli ktoś zdobywa wiedzę, ale najważniejsza jest praktyka,
"nie można oddzielać myśli od czynu,,22.
Iwanowców w szerokim rozumieniu, czyli zainteresowanych systemem Iwanowa i przynajmniej w jakimś stopniu stosującym jego zasady, można z grubsza podzielić na dwie kategorie (Penkala-Gawęcka, 1998, s. 94-95). Pierwsza,
to zwolennicy, którzy podchodzą jednak wybiórczo do systemu, stosują tylko
niektóre z zasad "Dietki" - najczęściej ograniczają się do oblewania, "wdychania powietrza", niektórzy także poszczą, ale raczej nieregularnie i nie tak
długo, jak inni np. tylko 24 godziny. Nieraz "zawieszają" sobotni post, jeśli
przyjeżdżają do nich goście albo mająjakąś rodzinną uroczystość. Część przestrzega zalecenia Nauczyciela, by oblewać się stojąc na ziemi, inni oblewają się
w domu, w wannie. Raczej nie stosują się do nakazu całkowitego zaprzestania
picia alkoholu, ale uważają, że należy go używać umiarkowanie, przy specjalnych okazjach. Podchodzą do metody Iwanowa pragmatycznie, traktują ją
przede wszystkim jako hartowanie (zaka/ka), jeden z systemów samoleczenia,
które są obecnie bardzo popularne w Kazachstanie. Określają go jako "metodę
uzdrawiania", "Ieczenie bez lekarstw". Niektórzy wyjaśniali, że próbowali
przedtem różnych innych "systemów", ale dopiero ten okazał się naprawdę
skuteczny. Tę grupę przyciągnęła przede wszystkim chęć wyleczenia różnych
chorób, a jeśli im się to udało, nadal stosują oblewanie i ewentualnie niektóre
inne praktyki dla utrzymania zdrowia. Przyznąją jednak, że pomaga im to
nie tylko fizycznie, ale i duchowo, daje spokój i harmonię. I oni chętnie bywają
w Butakowce; jeśli nie chcą, mogą nie uczestniczyć w śpiewaniu hymnu.
Przedstawiciele tej grupy uważają, że nie należy z tego systemu robić religii,
krytykują ,Janatyzm" przewodniczącego i części iwanowców. Ci, którzy dłużej
uczestniczą w tym ruchu utrzymują, że początkowo przewodniczący nie przedstawiał nauki Iwanowa w taki sposób, dopiero później jego poglądy ewoluowały w tym kierunku. Do tej kategorii iwanowców należy np. grupka kobiet emerytek, z którą się zaznajomiłam. Kobiety te, z wyższym wykształceniem,
o różnych zawodach, uważają, że stosowanie oblewania przynosi dobre efekty
dla zdrowia, wyjazdy do Butakowki traktują jako okazję do spotkania się,
odpoczynku, a jednocześnie zbliżenia z przyrodą. Chociaż większość z nich nie
pości, również urządzają południowy posiłek, ale we własnym gronie i w nieco
oddalonym miejscu. Ta nieformalna grupa zbiera się ponadto 2 razy w tygodniu
na wspólnych ćwiczeniach gimnastycznych. Niektóre z nich bywają na odczy22 Nie tak wainajest
wiedza (=nan(je). jak świadomość (so=nanije), a tę ostatnią zdobywa się
poprzez praktyko; (z wykładu Tult:kicjcwa. wygłoszonego 27 lutego ł 996 roku).
�242
tach i konferencjach,
ale z pewnym dystansem podchodzil do całości systemu,
a szczególnie
jego interpretacji
w kierunku religijnym,
odsiewają jakby to,
co uważają za wartościowe
i im odpowiadające.
Drugą kategorię można by określić jako "wiernych wyznawców".
Dla nich
"Dietka" jest niepodzielna,
nic można z niej wybierać tylko tego, co komuś
odpowiada. Nie ma ważniejszych
i mniej ważnych przykazall, należy wypełniać
wszystkie.
Informatorzy
przyznają, że jest to trudnc. N iektórym największą
trudność sprawia powstrzymywanie
się przez 42 godziny od jedzenia i picia.
Wtedy odwołują
się do "ulgi" danej przez Nauczyciela
i poszczą tylko 24
godziny.
Iwanowcy
nie nazywają
tego zresztą
postem
czy głodówką,
a "świadomym
wytrwaniem"
(soznatielnoje tierpiel7ije), podejmowanym
"nie
tylko dla siebie, ale dla wszystkich ludzi", tak jak określal wypełnianie owego
przykazania
sam Iwanow. Są tacy, którzy twierdzą,
że przychodzi
im to
z łatwością,
w czasie tierpienija czują się znakomicie
i wydajniej
pracują.
Niektórzy z tej grupy decydują się na dłuższe tierpienije, dochodząc nawet do
108 godzin w tygodniu (powołują się przy tym na Nauczyciela,
który potrafił
obyć się bez jedzenia i wody przez 108 dni). Do postu od piątkowego wieczoru
do niedzielnego
południa dochodzi, również 42-godzinny,
od wtorku wieczór
do południa w czwartek oraz 24-godzinny od niedzielnego do poniedziałkowego wieczoru. Należy jednak, przed przedłużeniem
"wytrwania",
uzyskać odpowiednią "świadomość",
być do tego przygotowanym
duchowo. Później jedzenie między okresami postu przestaje być zwykłym pochłanianiem
pokarmu,
staje się nie tylko wielką przyjemnością,
ale i świętem. Tak opisywał swoją
drogę do cotygodniowego
lOS-godzinnego
tierpiel7ija przewodniczący
Tulekiejew, który stał się wzorem dla innych z tej grupy. Zdarzają się i tacy iwanowcy, którzy zaledwie po paru miesiącach od rozpoczęcia stosowania "Dietki"
przechodzą na tak długi post.
Iwanowcy na ogół zgodni są w opinii, że człowiek nie może przyzwyczaić
się do oblewania zimną wodą tak, by po pewnym czasie "nie robiło to na nim
wrażenia".
Zawsze wylanie sobie na głowę wiadra lodowatej wody jest szokiem dla organizmu, ale na tym właśnie ma polegać dzialanie oblewania. Za to
potem człowiek czuje się świetnie. Informatorzy opisują również swoje początkowe opory psychiczne przed wychodzeniem
na ulicę w celu oblewania, szczególnie jeśli zaczynaJ i kilka lat temu, gdy system Iwanowa nie był jeszcze tak
popularny.
Ci, którzy gorliwie starają się przestrzegać
wszystkich przykazań "Dietki",
mówią także o problemach, jakie mają np. z punktem 7., zgodn ie z którym
należy "pozdrawiać
wszystkich
i wszędzie". Jedna z informatorek żaliła się,
że trudno jej jest wypełniać to przykazanie w każdym miejscu, np. w autobusie.
Natomiast punkt 3., zakazujący palenia i picia alkoholu, nastręcza mniej trudności. Na ogół iwanowcy z tej kategorii nie mają z tym problemów, twierdzą,
że wstrzemięźliwość
przychodzi
w naturalny
sposób, jeśli przestrzega
się
�243
innych przykazall - po prostu nie ma się wówczas chęci pić ani palić. Zresztą
wśród nich jest wielu byłych alkoholików, którzy teraz, jak się wyrażają,
"nie mogą zrozumieć, jak mogli pić".
Zgodnie z punktcm 12. iwanowcy winni przekazywać innym swoje doświadczenia. To zalecenie bywa różnie rozumiane i zdarza się, że ktoś zbyt
gorliwie namawia członków rodziny i znajomych do przyjęcia systemu. Ale
na ogól panuje zrozumienie, że zgodnie z intencją Iwanowa chodzi tu nie o
usilne przekonywanic, a po prostu o opowiadanie o nauce i o swoich osobistych
doświadczeniach, pokazywanie poprzez swój przykład wartości tej metody.
Realizują len postulat wśród krewnych, znajomych, w miejscach pracy.
W wielu rodzinach bywa tak, że żona "oblewa się", a mąż nie, albo odwrotnie.
W pierwszej kolejności za przykładem ojca czy matki idą zwykle dzieci. Iwanowcy nie ukrywają że są szczęśliwi, jeśli uda im się pociągnąć za sobą resztę
rodziny. Jak podkreślał jeden ze stosunkowo "nowych" iwanowców, Aleksiej,
którego żona dopiero ostatnio przekonała się do systemu, wpływa to bardzo
na poprawienie stosunków w rodzinie, na wzajemne zrozumienie. Jego żona
przeciwstawiała się np. udziałowi Aleksieja w kilkudniowych prochodach,
a teraz zrozumiała ich znaczenie. Ponadto, duchowe doskonalenie zwolenników
Iwanowa prowadzi do ich lepszych kontaktów z otoczeniem. Iwanowcy starają
się w sobie rozwijać miłość do ludzi; mogą potem powiedzieć, jak ujęła to
pewna informatorka, że "nie ma dla nich ludzi złych, tylko niedoskonali".
Generalnie, zwraca się uwagę, że jest to droga bardzo trudna, ale tylko to,
co trudne, jest wartościowe. Należy pokonać siebie, swoje ograniczenia, swoje
lenistwo. Tulekiejew wyraził się nawet, że nie tak ważne jest samo oblanie się
zimną wodą, jak fakt, że człowiek przemógł się, zostawił gazetę, wstał
od telewizora, zrobił coś wymagającego wysiłku - w ten sposób dopomógł
sobie fizycznie i duchowo. Iwanowcy nazywają to "wejściem na drogę Nauczyciela", drogę zbliżenia z przyrodą i doskonalenia się. Pojęcie "drogi" (pul')
ma tu ważne znaczenie. Jeżeli człowiek zaczyna stosować się do przykazań
"Dietki", wybiera specjalną drogę życia. Staje się innym człowiekiem, już nie
interesują go wyłącznie materialne wartości, jak to określił Tulekiejew:
"przestaje gonić za złotym cielcem". Na pytanie, czym jest dla nich system
Iwanowa, gorliwi iwanowcy odpowiadali, że jest to dla nich "sposób życia",
"sens życia" albo po prostu "życie".
W tej grupie iwanowców wielu zdaje się traktować naukę Iwanowa jako religię. Oni sami sprzeciwiają się takiemu jej określaniu, jednak opowiadając o
tej koncepcji, przytaczają wypowiedzi Nauczyciela o sobie jako Bogu Ziemi,
wcieleniu Ducha Świętego, opisują niezwykłe czyny wskazujące na jego boską
istotę. Są oczytani w literaturze na temat Iwanowa i cytują zdania z jego zeszytów. Niektóre frazy po prostu powtarzają za przewodniczącym Tulekiejewem, którego traktują jako najbardziej ortodoksyjnego wyznawcę, wysłuchują
�244
jego wykładów i jego interpretacje przyjmują~:;. O traktowaniu Iwanowa jako
boga mogą świadczyć różne wypowiedzi wyznawców, np. "Dietka to nie panienka, żeby miała się podobać albo nie podobać, to Boskie przykazania, które
należy wypełniać w całości" (Wiktor, 42 lata, inżynier elektryk); "Zaczęłam się
oblewać i wypełniać rady-przykazania Nauczyciela, kiedy zrozumiałam, że to
Bóg przyszedł na Ziemię w ciele człowieka" (Larisa, 25 lat, nauczycielka);
"Po czynach Nauczyciela poznałam, kto on taki, że dzieło jego jest Boskie"
(Alfija, 42 lata, muzyk); "Lubię zimą oblewać się i pochodzić po śniegu bosymi
nogami - to Boży dar" (Antonina, 58 lat, emerytowana pielęgniarka);
"Ta nauka dana jest wszystkim ludziom od Boga" (Natalia, 28 lat, ekonomistka). łwanowcy z tej kategorii podzielają przekonanie, że bóg, wciełając się
w ciało Porfirego łwanowa, chciał przekazać swoją naukę wszystkim ludziom
na ziemi - poprzez swoje dzieło przyniósł zbawienie całej ludzkości. Wierzą,
że już niedługo dojdzie do uznania tej nauki przez wszystkie narody. Uważają,
że wypełniając przykazania "Dietki" kontynuują boskie dzieło i przyczyniają
się do upowszechniania jego idei. Zwracają się do Nauczyciela jako do boga
w modlitwie wypowiadanej w myśli podczas "wdechów życia".
Jak wydaje się, nie istnieje żadna relacja między przynależnością do wyróżnionych kategorii iwanowców, a wiekiem, pleią. wykształceniem czy przynależnością etniczną. Trzeba również pamiętać, że są to pewne generalne typy,
a pomiędzy nimi spotyka się różne wariacje pośrednie przekonall i zachowań.
Fol. D. Pcnkala-Gawęcka
Fot. 4. Spotkanic ..iwanowców" w sicdzibie towarzystwa ..Przyroda i Zdrowic··.
Ałmaty. 7.04.1998 r.
23 Przykładem takiej interpretacji.
odmiennej od wzorca. jest rozumienie punktu 2... Dietki··.
według którego nakży, wykonując wdech, .,w myśli poprosić o zdrowie dla siebie i wszystkich
ludzi". W interpretacji przewodniczącego. do której odwołują siy taki.e inni iwanowcy. należy
prosić o zdrowie dla siebie i swoich bliskich. natomiast innym ludziom jedynie życzyć zdrowia
(bo. być może, na nie nie zas/użyli).
�245
System
Iwanowa
jako
metoda
samoleczenia
Jak wspomniałam, wielu ludzi zaczyna praktyczną znajomość z systemem
łwanowa od oblewania się, traktowanego jako sposób na wyleczenie chorób
i utrzymanie zdrowia. Do tego może być również dołączony post i niektóre inne
praktyki. W takim rozumieniu, system ten można uważać za rodzaj samoleczenia, stanowiący w Kazachstanie ważną część medycyny komplementarnej.
Profilaktyczne, a po części także lecznicze znaczenie tej metody jest tutaj
powszechnie uznawane, nie tylko w środowisku iwanowców. Natomiast iwanowcy traktują ją najczęściej jako panaceum, sądzą, że można w ten sposób
wyleczyć nawet najcięższe choroby. Podkreślają jednak, jak ważna jest wiara
w wyleczenie. W wielu wypowiedziach powtarzała się uwaga, że należy się
duchowo przygotować do wypełniania tych praktyk. Należy być wytrwałym
i gorąco wierzyć, wówczas odzyska się zdrowie. Wierni wyznawcy kładą
nacisk na modlitwę skierowaną do Nauczyciela z prośbą o zdrowie. Uważająją
za nieodzowny składnik praktyk, ich zdaniem samo oblewanie nie pomoże.
Według Tulekiejewa, to co "żywe", czyli woda, powietrze i ziemia, w połączeniu z modlitwą, wygania to co "martwe", czyli chorobę.
Iwanowcy chętnie i szeroko opowiadają o dolegliwościach, najakie cierpieli
i z jakich wyleczyło ich praktykowanie systemu Iwanowa. Należą do nich
chroniczne choroby, z którymi nie może sobie poradzić oficjalna medycyna,
takie jak astma, cukrzyca, nadciśnienie, ciężkie choroby serca. Mówi się również o uzdrawianiu przypadków onkologicznych, niemniej, nie spotkałam
iwanowca, który utrzymywałby, że on sam wyleczył się tą metodą z raka. Wielu
."byłych chorych" zaczęło stosować oblewanie właściwie jako ostatnią deskę
ratunku, zmęczeni zażywaniem wielkiej ilości lekarstw i różnymi medycznymi
procedurami nie przynoszącymi skutku. Opowiadają nieraz dramatyczne historie. W jednym z nadanych w telewizji filmów przytoczono opowieść niemłodej
kobiety, lekarza-internisty, która od ponad 20 lat chorowała ciężko na astmę,
była po kilku zawałach i cierpiała jeszcze na kilka innych poważnych dolegliwości. Ponieważ nic jej nie pomagało, postanowiła odrzucić wszystkie lekarstwa i przejść całkowicie na system Iwanowa. Jak opisuje, była to droga przez
mękę. Przez 6 miesięcy prawie wcale nie spała, miała bardzo częste ataki. Mąż
i dzieci pomagali jej oblewać się, bo sama nie mogła się ruszać. Oblewali ją
bardzo często, wiele razy w ciągu dnia i nocy. Cały czas mocno wierzyła, że jej
to pomoże. W kOl1cupoczuła się o tyle lepiej, że mąż zaczął ją wozić od czasu
do czasu do Butakowki. Od tego czasu minęły bodaj 3 czy 4 lata, kobieta ta
wyzdrowiała i czuje się znakomicie. Regularnie oblewa się i co niedzielę jeździ
do Butakowki. Nie wszyscy odrzucają całkowicie lekarstwa. Rozmawiałam np.
z inną kobietą chorującą na astmę, która nadal, oprócz regularnego oblewania
się, zażywa leki sterydowe. Jednak od czasu stosowania metody Iwanowa
�246
nastąpiło wielkie polepszenie, nie ma ataków duszności, które kiedyś występowały u niej często.
Wszyscy zgodnie twierdzą, że nie należy się wycofywać, jeżeli po rozpoczęciu oblewania nastąpi zaostrzenie choroby. Występuje to bardzo często i ich
zdaniem jest normalnym zjawiskiem; choroba objawia się jakby zc wzmożoną
siłą, by potem opuścić ciało. Mówi się też, żc jcżeli organizm jest zatruty
antybiotykami i innymi lekarstwami, musi się najpierw oczyścić, czasem
w burzliwy sposób, aby nastąpiło wyzdrowienie. Powszechne jest mniemanie,
że w ostrym stadium choroby należy oblewać się co najmniej 3-4 razy dziennie,
a w ciężkich przypadkach jeszcze częściej, co 2-3 godziny.
Wiele matek najpierw zaczęło oblewać swoje dzieci, a potem same przekonały się do tego. Często opowiadają, że wyleczyły dzieci w ten sposób z nękających je zaziębiet'l, zapalet'l oskrzeli i innych chorób układu oddechowego.
Powtarzają się relacje, że dzieci ciągle chorowały, nie pomagały im już antybiotyki ani różne procedury, więc matki decydowały się na zabranie ich
do Butakowki i wypróbowanie metody Iwanowa. Dzieci zresztą na ogół chętnie
się temu poddają, nawet same o to proszą, obserwując oblewające się osoby.
Iwanowcy, widząc opory matki, np. wtedy, gdy dziecko ma wysoką temperaturę, zachęcają do spróbowania. Matki zaczynają od polewania dzieci z wiadra.
Potem kontynuują oblewanie w domu albo przed domem. Widząc pozytywne
skutki, często jednak nie mogą zdecydować się na zastosowanie tej metody
u siebie. W relacjach powtarza się, że zaczynają to robić pod pewną presją
iwanowców, którzy mówią im, że dla pełnego wyzdrowienia dziecka konieczne
jest, by oblewała się także matka. Jedna z kobiet opowiadała, że spotkała się
z ironicznymi uwagami, że sama się nie polewa, tylko eksperymentuje na
dziecku. Inna twierdziła nawet, że ostrzeżono ją, że jeśli nie zacznie się także
oblewać, jej choroby przejdą na dziecko.
Na ogół twierdzi się, że jeśli ktoś już zaczął się oblewać, nie powinien przestawać. Niektórzy iwanowcy mówili, że jeżeli w pewnych warunkach nie mogli
tego robić, natychmiast czuli się gorzej. Gdy ktoś rzuca oblewanie, zwykle
do niego wraca, kiedy pogorszy się jego samopoczucie. Większość nie ma
zamiaru odchodzić od tej metody. Obawiają się, że zaczną ich znowu nękać
stare choroby. Jeden z informatorów wyraził to tak: ,.Nie będę próbował zaprzestać oblewania. Nie mam chęci wracać do poprzedniego chorego i złego
życia".
Spotyka się już nawet trzy pokolenia stosujące metodę Iwanowa. Przykładem może być Walery Tulekiejew, jego żona, córka, syn i synowa oraz trzyletnia wnuczka, którą zaczęto oblewać zaraz po urodzeniu. Podobno nie widziała
ona nigdy lekarza, jest całkowicie zdrowa, świetnie rozwinięta fizycznie i
umysłowo. Zdaniem iwanowców, takie dzieci to zaczątek nowego pokolenia
zdrowych ludzi. Taki właśnie, zdrowy, silny, doskonały pod względem fizycznym i duchowym ma być według Nauczyciela przyszły nowy człowiek.
�247
Nauka
Porfirego
Iwanowa
jako
nowa
religia
System Iwanowa ma swoją stronę religijną, która, jak starałam się pokazać
wyżej, realizuje się w wierzeniach
i praktykach części kazachstańskich
iwanowców. W tym miejscu podsumuję cechy pozwalające
ujmować system także
w tym aspekcie, nie tylko jako metodę samoleczenia.
Grupa "wiernych wyznawców"
wierzy, że Bóg - jako Duch Święty
- wstąpił w ciało człowieka, Porfirego Iwanowa, w dniu, gdy doznał
on "olśnienia".
Świadczą
o tym
niezwykle jego czyny, zdolności,
próby, które wytrzymywał.
Walery
Tulekiejew
sformułował
to tak:
,,50 lat na krzyżu - czy człowiek
mógłby to wytrzymać'?".
Równ ież
sposób, w jaki przedstawiany
jest
wygląd zewnętrzny
Iwanowa, za24
równo w opisach , jak i w ikonografii,
wpływa
na przekonania
o jego boskości.
Fotografie
ukazują Nauczyciela jako dostojnego,
wysokiego, półnagiego starca z siwą brodą i długimi siwymi włosami. Portrety jeszcze bardziej podkreślają tc cechy, przedstawiając
go jako białowłosego
i białobrodego olbrzyma
idącego po śniegu
gdzieś ponad widocznymi
przez
Fol. D. Penkala-Gawęcka
Fot. 5. Trzy pokolenia ..i\\anowców'· - Walerij
mgłę lasami i wioskami, albo na tle
Tulekiejew. przewodn icz1ley towarzystwa
błękitnego
nieba
z obłokami.
..Przyroda i Zdrowie", jego eórka i wnuczka.
Jednakże i przewodniczący
i inni
Almaty.I4.()4.1998r.
iwanowcy
wierzący
w boskość
Nauczyciela
podkreślają,
że nie każdemu można o tym mówić. Na zewnątrz,
wobec czynników oficjalnych,
eksponuje się aspekty związane ze zdrowiem.
Również osobom przychodzącym
po raz pierwszy nie ujawnia się od razu całej
ideologii. Nowicjusze zaczynają praktykować "Dietkę", a później, gdy zobaczą
rezultaty, "przychodzi
świadomość,
kto dał im zdrowie". Przechodzą jakby oczywiście, nie wszyscy - stopnie wtajemniczenia,
choć nie są one sformalizo2~ Oto przykład takiego opisu: ..CÓŻ to był za człowiek! Wysoki, biała broda do pasa. a zapach jaki od nicgo szedł! Jak od świeżo zaoranej ziemi wiosną. Kiedy na kogo popatrzy - przeniknie na wskroś w/rokiem. A jak on biegał! Po prostu fruwal" (Lawrieniuk.1989).
�248
wane, "poznanie, zrozumienie" ma charakter zindywidualizowany. Grupa
"wiernych wyznawców" traktuje metodę naturalnego uzdrawiania jedynie jako
część praktyczną nauki Iwanowa o ewolucji człowieka, jego przyszłym niezależnym i nieśmiertelnym życiu w Przyrodzie (por. Bronnikow i in., 1997, s. 83).
W systemie występują przykazania, traktowane jako przykazania boskie,
należy je wypełniać nie tylko dla indywidualnego doskonalenia się fizycznego
i duchowego, ale "dla wszystkich ludzi", aby w ten sposób, poprzez powszechną realizację idei Nauczyciela mogło spełnić się zbawienie ludzkości. Wyznawcy wierzą w owo zbawienie oraz w życie wieczne ("Nauczyciel przyniósł
ludziom życie", "ukazał «drogę», aby ludzie żyli, a nie umierali,,)25.
Kieruje się do Nauczyciela-Boga modlitwy - prośby o zdrowie; za rodzaj
modlitwy można także uważać hymn i kOr1cową inwokację głosząca jego
chwałę. Niektórzy wyznawcy opowiadają nawet o cudownym ocaleniu dzięki
modlitwie do Nauczyciela26. Występują święta, takim świętem jest sobota,
kiedy bezwzględnie należy zachować tierpienije oraz niedziela, kiedy kOllczy
się post i radośnie spożywa pierwszy posiłek. Świętuje się również dziell urodzin Iwanowa - 20 lutego idziell "iluminacji" - 25 kwietnia. W te dni wyznawcy zbierają się, rozmawiają o Nauczycielu, wymieniają doświadczeniami,
przestrzegają wtedy lierpienija.
Zgodnie z 12. przykazaniem "Dietki", gorliwi iwanowcy szerzą jego naukę,
uważają to za swoją misję. Opowiadają o Nauczycielu w gronie bliskich, ale
uważają, że i publicznie może wystąpić właściwie każdy i nie musi się nawet
do tego specjalnie przygotowywać, "bo właściwe słowa przychodzą same".
Jeden z wyznawców, dopiero od okolo pół roku związany z ruchem iwanowców, uczestniczył już w prochodach. Twierdził, że za pierwszym razem bardzo
bał się, nie wiedział, co powie, ale inni uspokajali go. I rzeczywiście, nie musiał
się zastanawiać, zdania po prostu wypływały mu z ust i wykłady wypadły
bardzo dobrze. Jest to charakterystyczna dla różnych religii cecha misj i apostolskiej, głoszenia słowa bożego.
W ruchu iwanowców nie występuje sformalizowana organizacja - nie rejestruje się członków, nie istnieje hierarchia. W Ałmaty jedynym ,,\vyróżnionym"
jest przewodniczący towarzystwa "Przyroda i Zdrowie". Jest on jednak raczej
primus inter pares, podkreśla, że zgodnie z przykazaniami Nauczyciela, nie
chce się wywyższać, a jeśli ma większą wiedzę niż "młodsi" iwanowcy, to jego
zadaniem jest tę wiedzę przekazywać. Twierdzi również, że nie należy do nauki
Iwanowa niczego dodawać ani z niej ujmować, tylko po prostu głosić to,
25 Nieśmiertelność
przyszłego człowieka rozumiana bywa różnic, na ogół mgliście. Tłumaczy
się np., że tak. jak przyroda jest wieczna i nieśmierteina. tak człowiek będzie żył wiecznie
w przyrodzie.
26 Taki przypadek opowiedziała
mi Swietłana. córka Tulekiejewa. Podobno chlopiec. który
na terenie budowy spadł z II pięlra na belon. zdążył. spadając. pomodlić się do Nauczyciela
i dzięki temu uszkodził sobie tylko nogę.
�249
27
co powiedział Nauczyciel . Według Tulekiejewa niepotrzebni są kapłani,
zbędne jest wszelkie pośrednictwo, każdy sam, swoją drogą ma dochodzić do
Nauczyciela i jego wielkiej idei. N iepotrzebne im kościoły, jak wyraził się, "ich
kościół to Butakowka".
Iwanowcy sprzeciwiają się nazywaniu systemu Iwanowa religią. Określają
go jako "naukę" - to, co przekazał ludziom Nauczyciel, a w aspekcie wyznawców i ich praktyk - jako "ruch". Powołują się na słowa Nauczyciela: "Jeśli
z mojego dzieła ludzie zrobią religię, znaczy, że ono przegrało". Religia, jak
można sądzić z wypowiedzi, kojarzy im się ze skostniałymi formami, przestarzałymi, bezsensownymi obrzędami. Nie cenią religii nie wymagających
od wiernych trudu. Za takie wyznanie uważają np. prawosławie, gdzie, jak to
sformułował Tulekiejew: ,.postawisz świeczkę i możesz grzeszyć dalej". Prawdopodobnie ich niechęć do nazywania swego ruchu religią jest efektem wieloletniego wpajania ideologii ateistycznej szerzącej pogardę dla wszelkich religii.
Niemniej, cechy ideologii i pewne elementy praktyki pozwalają mówić
o ,.ruchu" iwanowców jako religii. Ponadto, z wypowiedzi samych iwanowców
wynika, że nauka Iwanowa zastępuje im inne religie. Zapytywani, czy nie ma
sprzeczności między tym systemem, a różnymi religiami, których wyznawcy
zaczynają interesować się koncepcjami Iwanowa, odpowiadają przecząco,
mówią. że ta nauka jest dla wszystkich ludzi. "Może przyjść każdy, i chrześcijanin, i muzułmanin". Ale w ich rozumieniu, gdy człowiek innej religii
"wejdzie na drogę Nauczyciela", stopniowo, postępując tą drogą uzyska
"świadomość" i wówczas zrozumie, że niepotrzebna mu jego dawna religia.
Walery Tulckiejew sformułował to dobitnie, mówiąc, że wśród iwanowców
"BYLI i chrześcijanie, i muzułmanie". Iwanowcy przyznawali, że niektórzy
z nowicjuszy mają pewne obiekcje, np. nie odpowiadają im słowa hymnu, ale
było dla nich oczywiste, że to podejście zmieni się, jeśli będą gorliwie przestrzegać wszystkich przykazall "Dietki".
Przyczyny
popularności
systemu
Iwanowa
w Kazachstanie
Najczęstszą chyba drogą dojścia do systemu jest zainteresowanie się nim
poprzez bezpośrednie kontakty z iwanowcami - krewnymi, znajomymi, sąsiadami, kolegami z pracy. Ich opowieści o własnych doświadczeniach, o zdrowotnych rezultatach stosowania tej metody mają zapewne największą siłę
przyciągającą. Niektórzy iwanowcy wskazują również na programy telewizyjne, książki, broszury jako źródło zainteresowania się koncepcjami Iwanowa.
Większość informatorów twierdziła, że przyczyną, jaką kierowali się zaczynając stosować reguły "Dietki" było pragnienie odzyskania zdrowia. Na pewno
wiara w uzdrawiające działanie oblewania i innych praktyk jest bardzo ważną
~7 W praktyce. oczywiście.
i on interprcluje myśli Iwanowa na swój sposób (przykład przedstawiłam II przypisie 23 l.
�250
przyczyną coraz większej popularności
systemu. Sytuacja medycyny oficjalnej
w Kazachstanie jest dramatyczna.
Uszczuplenie
kadry mcdyczncj, jcj degradacja i demoralizacja,
upadek bazy materialnej,
brak wielu podstawowych
lekarstw i środków, ograniczenie
dostępu do opieki medycznej i generalnie jej
obniżająca się jakość. wszystko to skłania rozczarowanych
ludzi do poszukiwania innych dróg zaspokajania
swych potrzeb zdrowotnych.
Stąd też wielkim
wzięciem cieszy się medycyna
komplementarna
oferująca
szcroki wachlarz
usług. poczynając od akupunktury
chil'1skiej i koreal'1skiej, medycyny tybetal'1skiej, bioenergoterapii,
homeopatii,
muzykoterapii
i ludowego kazachskiego
ziołolecznictwa,
a na niezwykle
popularnych
metodach
leczenia magicznoreligijnego (w tym i szamanistycznych)
kol'1cząc. Chorzy stosują również często
samoleczenie,
próbując
różnych metod domowych
oraz polecanych
przez
szeroko dostępną literaturę, najczęściej
pochodzącą
z Rosji i innych krajów
WNP. Niektórzy sięgają do systemu Iwanowa i zaczynają go regularnie praktykować, traktując jako swego rodzaju "objawienie"
- nie potrzebują już lekarzy
i lekarstw! Inni uzupełniają oblewaniem i ewentualnie postem lcczenie zalecane
przez lekarzy.
Ale nie tylko potrzeby zdrowotne skłaniają ludzi do zainteresowania
się tym
systemem.
Według przewodniczącego
Tulekiejewa,
dawnicj ludzie przychodzili przede wszystkim po to, by odzyskać zdrowie. Teraz coraz więcej kieruje
się innymi motywami - poszukują ideologii, wiary. Przychodzi dużo młodzieży, zagubionej
\V
świecie.
potrzebującej
jakichś
wytycznych
moralnych.
"Dzieło" Nauczyciela jest znane coraz szerzej, ruch .,wśnie w postępie geometrycznym".
Dzięki jego popularyzacji
wśród mlodzie7.y, "rozwija się nowe,
zdrowe pokolenie"ls.
Również wielu przedstawicieli
starszego
i średniego
pokolenia
przychodzi
z podobnych
pobudek, a nawet jeśli pierwotne
były
motywy zdrowotne,
później zaczynają traktować systcm w jcgo pełnych wymiarach. Ludzie stracili dawną, komunistyczną
ideologię.
W poszukiwaniu
jakiejś wiary często kierują się początkowo ku wierzc przodków - prawosławnej w przypadku Rosjan, większości
Ukraillców, islamowi w wypadku Kazachów. N ieraz jednak nie potrafią się w niej odnaleźć (powtarzają się następujące wypowiedzi
informatorów:
"Próbowałem
chodzić do cerkwi. Stwierdziłem
jednak, że to nie moje"). Szukają więc czegoś całkowicie nowego, pozbawionego sztywnych
form, obrzędów,
hierarchii.
Do "ruchu" przychodzi
wielu
dawnych zagorzałych
ateistów, działaczy
komunistycznych.
u których więź
z dawnymi religijnymi korzeniami uległa całkowitemu zerwaniu.
28 Jest to według
iwanowców nalllralny. ewolucyjny proces pnl\\adz<lcy do upowszechnienia
nauki Iwanowa na całym świccie. Nauczyciel przccież powiedzial: .. Wszystkie narody mi si.,:
pokłonią". Tulckiejew twierdzi. że wielu jest już wyzna\\l;ów nic tylko \\' kraiach hyłego ZSRR.
ale także w USA. Wielkiej Brytanii. Niemczech. Izradu. 1)0 rozprzestrzeniania
systemu przyczyniają się emigranci z Rosji i Kazachstanu.
�251
Można przcwidywać,
żc ruch iwanowców będzie nadal cieszył się popularnością i nawet rozszerzał swój zasięg, dzięki propagowaniu
przez zwolenników
i życzliwemu podejściu władz, a przede wszystkim dzięki zdolności zaspokajania ważnych społecznych potrzeb.
BIBLIOGRAFIA
.·It Olle...
b. r. w.
Bronnikow
1997
Burau I.
I ')94
L1iadć M.
I ')9X
.It Olle lI'ilh Sallll·e .. 1 .\1'slelll ofNalllral
.1(1). Almat\.
i\. .I. i in.
{'e::ilielllluIIO\I'
/1::11' 1 lIcemje. Oniks.
by Porphyry Ivanov. Jibek
Mosbva.
lU/III' Iseelclli/u. KijćII.
Ohl'ic\' 1slwholc. W)dallnićlwo
lI\anO\\ I'.K.
1992
Il'lld\'. I'-okon.
KR. Warszawa.
Moskwa,
Kononol\ J. W .. KononO\\a Z. N.
1993
I!og ::iclll/i. Russkij DućhO\\t1),i
Lawrieniuk
19X9
Nazarbajew
1997
Rehabililation
Cenlr.
Akademija
kosmiczieskich
nauk. Moskwa.
L
('::eloll'iek i/cgo lU/ilU... Raduga". nr 8.
N.
J..:a::ue!lslal[ 2030. Proell'ieialli/e. hie::opusllosl' 1 lIllIcs::elli/e hlagosos/()/ani/a
\I'siceh l;u::achslullee1l': PosIani/e Prie::idielllu slrally narodll Ka::achstana. Byłym.
Almat).
Orlin W. S.
1991
('celli/e
Penkala-(ial\t;cka
D.
19X7
I!olwler
199X
I'mjiri/u
Warszalla
Szahlonowa
1993
"Dielka ". Sowekspurlkniga.
1;1111111'0\1)'.
w: SIO\l'lIil; elnologicny.
Terminy og(llne. red, Z, Slaszczak,
1\:
"Iillel[([r1'::III.
Warszalla
L i\.
/i::ll'
\I'
Slml'l/lk etllologicny.
TerlIliny ogólIle. red.
Z. Staszczak.
PWN,
Terminy ogólne. red. Z. Staszczak.
PWN.
-- Po/naIl.
II:
SIOJmik etnologicny.
.- Pozmui.
jedilliellii
s prirodoj.
S'isticllla jesliest1l'iennogo
p K. hl'(//w\I'a. Kokszdau.
Tulekie,ićw
1995
Wlasow S.
19X2
Mosbva.
PWN. Warszalla
~ I'oznail.
llic "I\'([nov 's i\lethod": A Complementary llierapy ill Ka::al;hstan. w: EthnothempiclI. llierapellllsche
KOII::eple im Kllllllrvergleich.
Ilrsg. C.E. CrottschalkBatschkus & C. Raetsch ... Curare" -- Sonderband.
14. WYB. Berlin. s, 93-95.
Pusern-Zieliliska
M.
19X7a
"Ics/([lIi::lII.
1987b
hl'llnO\l'a
W. K.
..I
OI[
salll I; nalll lIa ::Iellllll pris::ol .... Konżyk.
Icklperillllent dliIlO/1I \1' polwieka ... Oguniok".
Almaty.
nr 8.
o::dorowlenija
lIc::itiela
�252
Wo imia ...
1997
Z%tariew
lVo imia :::i=ni.red . .I. Alijarow
1995
Danuta
i in .. Sojuz mo!odiożi
Kazachstana.
Alrnaty.
.I. Z.
C=elowiek, pros=lI /iebja ...• Soglasije.
Nowosibirsk.
Penkala-Gawl;cka
SYSTEM
OF NArURAL
IIEAlJNG
OF PORFIRY
IV I\NOV
IN KI\I.I\KIISTI\N
(Summary)
The ..1vanov' s system". if understood
that consists or taking cold baths. some
is a part of a wider system.
between humans and nature.
ered a form or religion.
(1898-1983).
barefoot
named ..Ivanov·s
teaching"
whid1 deals with the general relations
\Iith the figure orthe Teacher - Ivanov as (jod. and may be consid-
It was founded
He developed
as a kind of sci f treatment.
is a special ..natural" heal ing
breathing
exercises.
and litsting.. Ilowever.
this method
by a Russian
his ideas through
and with no dothes
but shorts
li'om Ukraine.
50-year
irrespective
practice
Porliry
of severe
or the \Ieather.
Korneyevitch
ordeals.
prolonged
Ivanov
such as walking
haths and {;Isting.
Ivanov was persecuted
and spent more than 12 years in all in prisons and pSYl:hiatric hospitals.
His experiences
and achieVt:ments
hel:ame an example and idealor
enduraJKe
Ill!' his 1111Iowers.
Today his ideas arc very popular in Russia. Ukraine. Kazakhstan
and other countries orthe {l)fmer
USSR. The fbllOlvers or Ivanov in Almaty. Kazakhstan.
may he estimated
at several thousand.
Part of them simpl) fulfill some general recommendations
in order to be healthy. The others
are the devoted
and strict fl)lIo\lers
who try to kccp all 12 11'<\lIOI"S commandments.
called
.. Dyctka".
and
(Ivanov's)
body to savc allmankind.
treat
the Teacher
tant part of complementary
by poor condition
meets
the needs
orthe
or those
as God
medicine
in today's
state-sponsored
who for many
their way back to the pre-Soviet
who
dcscelltkd
The Ivanov's
religious
method
to the Larlh
Kazakhstan
services.
decades
were deprived
The religious
the human
constitutes
and its popularit)
medical
bclids
and entaed
as sclrtreatment
component
of religion
an impor-
can he explaim:d
ofthe
system
and no\\' cannot
lind
and practices.
hallSla/al
hl' /) I'enkala-(jall'r:cka
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2775bb93f08cb7a0182f313be96afa83.pdf
3b5e69b3774ae1504d761602aa8e7b78
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2216
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Subject
The topic of the resource
pasterstwo - zwyczaje
Gaddi - górale - Indie
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2059
Title
A name given to the resource
Tradycje pasterskie i współczesność górali Gaddi ze stanu Himachal Pradesh ( Indie) / LUD 1998 t.82
Description
An account of the resource
LUD 1998 t.82, s.253-278
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Hinca, Przemysław
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud. t. 82. 1998
PRZEMYSLAW IIINeA
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. A. Mickiewicza
Pozmlń
TRADYCJE PASTERSKIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ GÓRALI GADDI
ZE STANU HIMACHAL PRADESH (INDIE)!
W północno-indyjskim stanie Himachal Pradesh2 większość obszarów położonych powyżej 2000 m n.p.m. objętych jest granicami tzw. ,.pasa plemiennego" (ang. Iribal helI'), w którego skład wchodzą dystrykty Chamba, Lahaul
i Spiti oraz Kinnaur~. Rejon ten zamieszkały jest przez wiele małych grup
etnicznych, które są określane w nomenklaturze administracyjnej jako plemionas. Jednym z największych plemion stanu Himachal Pradesh jest społeczność
pół-osiadłych pa~terzy Gaddi(~ Są oni zarazem grupą najlepiej do tej pory
poznaną. W odróżnieniu od pozostałych społeczności plemiennych, które
w przeszłości zamieszkiwały obszary trudno dostępne i znacznie oddalone
od ośrodków władzy, Gaddi sezonowo wypasali swoje stada na terenach przyległych do siedzib rządowych. Ta sytuacja nie uległa zmianie do dzisiaj. BezI Materiały wykorzystane w niniejszym artykule zostały przeze mnie zebrane podczas Ekspedycji Etnologiclllej ..Toward Asia" przeprowadzon~i II okresie od listopada 1996 do maja 1997
roku.
2 W wi.;kslOśei prac z.ajmujących si.; zagadnieniami
z obszaru Indii. autorzy horykąją się
z prohlemem zapisu naz.w geograficznych i własnych. Ze 117gl.;du na ogromne zróżnicowanie
j.;zykowe ohszaru. na którym przeprowadzone zostaly hadania oraz brak źródcl polskich opisujących ów region. lIil;kslOŚĆ nazw podaj l; w transkrypcji angielskiej. Taka forma zapisu jest
pO\\szechnie używana przez administracjI; stantmą w Ilimachal Pradesh. Spolszczoną pisownię
stosujl; jedynie dla nazll geograficznych upowszechnionych
w naszym j.;zyku tj. Gudżarat.
Kaszmir. Pend/ah. Nazlly lI'łasne przedmiotów pochodz<lee z j.;zyków miejscowych zapisuję
kursywą w transkrypcji angielskiej.
) Angielskie określenie jest powszechnie stoSO\\£1I1ew literaturze przedmiotu. także przez naukowców indyjskich. Zasil;g "pasa plemiennego" ilustrujl; na I)'cinic 2 ukazującej mapę stanu
Ilimachal Pradesh.
4 Jest to najcz.l;ściej stosowany. schematyczny
sposób wyznaczania granic obszaru ..pasa plemiennego". zaw.;/ąj'lcy jego zasil;g do terytorium \vymienionych dystryktów. W rzeczywistości.
społeczności plemiennc zamieszkują także dystrykty Kangra. Mandi. l3ilaspur i Sirmaur.
, Dotychczas nie ustalono kryteriów. na których podstallie można sklasyfikować określoną
grupę jako plemi~. Mimo tego. iż termin ów jest cz.;stokroć stosowany przez przedstawicieli
rządowych nic \\)jaśnia się jego znaczenia w żadn~j z rządowych ustaw (Ahluwalia. 1993. S.
223).
" Z powodu hraku żródd niemożliwe jest nawet szacunkowe podanie wielkości populacji poszczególnych plemion. Jcdnakż<:: wielu autorów opisujących problematykę etniczną stanu Himachal Pradesh jako największą grupę plemienną w regionie uznaje Gaddich.
�254
pośrednie kontakty Gaddich z lokalnymi decydentami
lub ich przedstawicielami dały władzom możliwość sprawowania
kontroli i czerpania zysków z gospodarki pasterzy. Obecnie rząd stanowy czyni wszelkie starania. aby doprowadzić do całkowitego
osiedlenia
Gaddich i zmiany ich tradycyjnego
stylu
życia.
Geneza etnonimu "Gaddi" wskazuje na tradycje pasterskie grupy. Jak podaje S. S. Shashi (1977, s. 4), nazwa może się wywodzić z terminów:
Gahar - określającego w języku hindi jesienne pastwiska wysokogórskie,
Godar - w języku hindi oznaczającego pasterza lub owcę (maciorkę),
Godar - określenia owcy Uako rodzaju zwierząt7) pochodzącego
z prakrytus.
Trudno dokładnie wskazać, które pojęcie dało początek nazwie Gaddich.
Najstarszą
formą jest ostatnia z podanych definicji i ona też wydaje się być
źródłem etnonimu.
Podczas badall terenowych
przeprowadzonych
w ramach
projektu "Toward Asia" udało się ustalić, że miano gaddi (lub K[Id/) funkcjonuje w języku pahari nie tylko jako nazwa omawianej
grupy, lecz jest także
ogólnym terminem określającym
pasterzy, bez względu na ich etniczne pochodzenie.
Region, który zamieszkują
pasterze, jest przez nich określany jako gadaren
(kraina Oll'iec- a więc nawiązanie do terminu z prakrytu).
PoslLlkuj'lc korzeni etnonimu Gaddi nie można pominąć wyjaśnienia
za\\<artcg.o \\. podaniach ludowych i mitach samych pasterzy. Według nich nazwa
społeczności
ma związek z regionem Brahmaur, który zamieszkują.
Obszar ten
jest uważany za krainę boga Sziwy. Brahmaur jest często opisywany
przez
pasterzy jako Gódi (lub Kailash), tron SZiwylO. W związku ze szczególnym
kultem, jakim pasterze obdarzają Sziwę, nazwę jego "tronu" przyjęli jako swój
etnonim (Balokhra, 1995, s. 24).
Tu .•rodzaj" jako jednostka taksonomiczna stosowana w zoologii.
Ogólna nazwa języków indoaryjskich. którymi posługiwano siC;w okrcsic średnioindoaryjskim od okola IV wieku p.n.e. do okola X wieku n.e. (Stasik. 1994, s. 4).
ą Mimo. że zapis w postaci ..gaddi·· pochodzi z języka hindi. bard/O często jest stosowany
także w języku pahari. W nawiasie podaję pisownię \\cdlug Tika Ram Joshi'ego (19X9. s. 43).
10 .lest to odwołanie się do świętej góry Kailash. która znajduje sio,:na północ od jeziora ManasanlVar (Manasa) w Tybecie, będącej celem pielgrzymek wyznawców hinduizmu oraz buddyzmu. W tradycji hinduistycznej Kailash jest górą boga Sziw)" (I)owson. ł96X. s. ł39). W stanic
Himachal Pradesh zm1jduje się kilka gór lokalnie nazywanych mianem Kailash. W słowniku
języka pahari opracowanym przez T. R. .Joshi (1989. s. 43) jako pierwsze znaczenie terminu RĆldi
autor podaje ,.tron": drugim jest ..pasterz".
7
8
�255
Zarys historyczny
i organizacja
społeczna grupy
Do tej pory nic opracowano zwartego opisu dziejów Gaddich. Dla każdej
z klasii, na jnkie podzielona jest ich społeczność, historia przedstawiana jest
osobno. Przed krótkim omówieniem każdej z nich przedstawię obecny podział
Gaddich na warny i kasty (patrz tabela l). Wszystkie te struktury społeczne
można sklasyfikować według ogólnej kategorii "czystości rytualnej". Do kast
"czystych" należą Braminowie, Radżputowie, Khatri - noszący świętą nićl2
oraz Thakur i Rathi, którzy nie posiadają symbolu powtórnych narodzin
(świętej nici).
Tabela I. Klas)' i kasty plemienia Gaddi*
Podział wg rytualnej
czystości
Czyste
Nieczyste
*Wcdług S. S. Shashl ( 11)77. s.
Klasy
(warny)
Bramini
Radżputowie wYżsi
Radżputowie niżsi
Służący
-
Grupy kast'J
Bramini
Radżputowie, Khatri
Rathi, Thakur
Sipi, Rehra
Koli, Lohar, Badhi, Hali
4)).
Kasty "nicczyste", których codzienne życie obwarowane jest szeregiem tabu, nie mają statusu "niedotykalnych" w takim wymiarze, jak ma to miejsce
wśród społeczności zamieszkujących obszary nizinne. Szczególne miejsce
w klasie sIużących zajmują kasty Sipi i Rehra, których członkowie w przeciwieństwie do pozostałych "nieczystych" mogą odwiedzać świątynie, a ich
dotyk nie wiąże się z koniecznością dokonania obrzędów oczyszczających
(Shashi, 1977, s. 46). Klasa służących nie jest uważana przez kasty "czyste"
II Klas)' (Iuh \1'(//'11.\'harwa. rasa. klasa) są podstawo\\ymi warstwami struktury społecznej
wieksIości indyjskich grup clnicznych. Tradycyjny pod/iał obejmo\\a! Cztery Wielkie Klasy:
I. Bramini .. klasa najwyis/a. elila kulturowa (kaplani. mędrc)'): 2. Kszatrijowie - elita polityczna
i militarna: J. Wajśjollie - rolnicy. hodowcy. r/cmicślnicy i kupcy: 4. Sudrowie - służący
pozostałym. Po/a systemem klasowym była grupa ..nieezystych" (pariasów), składająca się
z rze/ników. granarl)'. myśliw)'ch. spr/ątac/Y itp. W litcratuw: kasty (ja/h) ezęsto mylone z klasami. w)'odr.,:hnily si.,: w ramach poszczcgólnych warn jako endogamie/ne
grupy tworzące
wspólnot.,: terytorialną zall'odow<\ luhli kultową połączone tradycją genealogiczną.
12 Swi.,:ta nić (określana
takie jako święly sznur) jest zellnętrzną oznaką przejścia obrzędu
inicjacji-- /lflw/(/jw/(/
- najwai.nicjszej ceremonii IV życiu hinduislów (mężczyzn) klas wyższych,
podc/as której d/iecko rod/j si.,: powtórnie (stąd cz~sto spotykana nazwa ..podwójnie urodzonych") i jest pr/.~j1l1ll\\ane do spo!cezności dorosłych. Święta nić noszona jest przez cale życie
IV postaci luinej p.,:t Ii pr/elliesl.Oncj
przel tulów od lewego ramienia do prawego boku (Herrmann i in.. 1')'.12. s. 120).
13 (irupy kast
podzielone na szereg kast (ja/h). a Ie 1_ kolei na podkusty.
s,,
�256
za część społeczności Gaddi. Według nich nazwa plemienia obejmuje tylko
Braminów, Radżputów, Khatri, Thakurów i Rathi (Balokhra, 1995, s. 24).
Podczas krótkiego omówienia historii poszczególnych grup kastowych postaram się przedstawić ich obecną pozycję społeczną. W wielu opracowaniach
system kastowy traktowany jest jako tradycyjny porządek społeczny, który
od wieków trwa w niezmienionej formie aż po dzid, dzisiejszy. Jednakże
z biegiem czasu wiele praw kastowych uległo zmianie. Szereg przywilejów,
nakazów i zakazów, które w pewien sposób rozgraniczały ludzi należących
do różnych kast złagodzono bądź zniesiono (w rzeczywistości tylko częściowo)
na mocy konstytucji z 1947 roku. Niegdyś członków poszczególnych kast
można było rozpoznać po ubiorze lub codziennych zajęciach. Obecnie w każdej
z grup znajdują się osoby zarówno o wysokim, jak i niskim statusie majątkowym. W społecznościach, które nadal przestrzegają prawa kastowego naj istotniejszym elementem jest zachowanie czystości rytualnej.
Bramini
Bramini Gaddi, według swojej tradycji, pojawili się na obszarze Brahmaur
za panowania Radży Ajia Varmana w latach 7S0 - sao n.e. (Balokhra, 1995,
s. 24). Fakt ten wpłynął prawdopodobnie na dalsze losy tego władcy. Jego syn
Lakszmi Varman zaraz po osiągnięciu pełnoletności został przysposobiony
do sprawowania rządów i osadzony na książęcym tronie. Po przekazaniu władzy następcy Aija Varman opuścił Brahmaur i udal się na odosobnienie.
U zbiegu rzek Ravi i Budhil spędził resztę życia na adoracji Sziwy. Według
podal1, jako jedyny spośród władców księstwa Gaddich przeszedł po śmierci
do kręgu Istniet'l Najwyższych (Shashi, 1977, s. IS).
Bramini zajmowali, i formalnie zajmują do dzisiaj, najwyższą pozycję
w społeczet'lstwie. W okresie rządów książęcych otrzymywali od władcy ziemię
i byli zwolnieni od danin. Ich pola były uprawiane przez służących najmowanych z niższych kast. Bramini zajmowali się zazwyczaj odprawianiem modłów,
prowadzeniem ceremonii religijnych. Wierzono, iż są obdarzeni ponadnaturalną
mocą. Konsultowano się z nimi przy ustalaniu np. daty zawarcia związku
małżel1skiego, dnia, w którym można wyruszyć w podróż czy rozpocząć budowę domu. Obecnie nadal pełnią istotne funkcje społeczne, lecz nie posiadają
tak wielu praw i przywilejów jak w przeszłości. Biedniejsze rodziny bramiłlskie
uprawiają pola własnymi siłami, bez pomocy służby, wielu z nich zatrudnia się
przy pracach budowlanych górskich szlaków komunikacyjnych, niektórzy
najmują się nawet do służby li bogatszych Radżputów czy Khatri (Shashi, 1977,
s.44).
�257
Radżputowie
i Khatri
Według J. M. Balokhra (1995, s. 24) wielu Radżputów to potomkowie
najeźdźców z obszarów nizinnych, lecz trudno jednoznacznie
określić ich pochodzenie. Inne źródła wiążą ich historię z dziejami Braminów z okresu panowania
Radży Ajia Varmana (Ahluwalia,
1993, s. 228). Całkiem odmienny rodowód
mają Khatri, którzy według podarl przybyli do Brahmaur z miasta Lahorel4.
Okresu, w jakim miała miejsce ich wędrówka, nie ustalono do dzisiaj. Podczas
gdy jedni historycy podają daty zawarte w przedziale od VIII do XVI wieku,
inni twierdzą, że migracja Khatri była długim procesem trwającym kilkaset lat
(Balokhra, 1995, s. 24).
Obie wspomniane
grupy łączył rodzaj służby jaką pełnili dla lokalnych
władców. Byli klasą wojowników formujących armię radżów. Podczas wypraw
wojennych,
przed i po przeniesieniu
stolicy księstwa Gaddich z Brahmaur
do Chamby (ok. 920 rok za panowania
Sahila Varmana),
stanowili jedną
z potężniejszych
armii w regionie, opisywaną w kronikach księstw sąsiednich
(Kangra, Kulu)jako Armia Gaddi (Shashi, 1977, s. 44).
Współcześnie
nazwy Radżput i Khatri odnoszą się do tej samej grupy społecznej. Z biegiem czasu zatarte zostały wszystkie elementy rozróżniające
ich
w przeszłości.
Członkowie
rodzin radżpuckich
określają siebie używając zamiennie obu nazw, lecz określenie
Khatri wspominane
jest coraz rzadziej
(Shashi, 1977. s. 44). Ich codziennym
zajęciem jest uprawa ziemi połączona
z hodowlą bydła oraz wypas stad owiec i kóz. Z tej grupy wywodzi się większość pasterzy prowadzących
obecnie półosiadły tryb życia.
Rathi i Thakur
Nie zachowały się żadne źródła opisujące historię tych kast. Można jedynie
domniemywać,
że ich przodkowie należeli w przeszłości do kast omówionych
powyżej, lecz złamali określone
prawa zachowując
jednak status czystości
rytualnej. W przypadku
Rathi przypuszczenia
tego rodzaju potwierdza
ich
nazwa. Termin Rathi pochodzi z pojęcia rakhehi oznaczającego
"poślubianie
wdów,·I'. Ludzie należący do tej kasty starają się nie używać tej nazwy. Częściej określają siebie jako Radżputowie
niższej klasy. Tak też są traktowani
przez Braminów, Radżputów i Khatri. Głównym zajęciem Rathi jest obecnie
uprawa ZiemI.
I~ Obecnie jedno z wi<;kszyeh miast pakistańskiego
stanu Punjab położone około 20 km
od granicy z Indiami.
~I; W iradyeyjnym syslemie kasLOwym wdowa nie mogła być poślubiona ponownie.
�258
Sipi, Rehra i inne kasty służących
Spośród wszystkich
kast "nieczystych",
Sipi i Rehra posiadają
wyższy
od pozostałych
status w hierarchii
społecznej.
Kasta Sipi obejmuje
rodziny
kowali, rolników i pasterzy (często najmowanych
przez Radżputów). Uczestniczą jako muzykanci
w ceremoniach
ślubnych
i świętach
kast ,.czystych".
Jakjuż wspomniałem,
mogą odwiedzać świątynie. Mimo tego, iż Sipi i Rehra
znajdują się w grupie "nieczystych",
to ich dotknięcie nic wymaga "zmycia"
poprzez obrzęd oczyszczający.
Mogą pić wodę oraz prać w strumieniach
zarezerwowanych
dla kast "czystych".
Od Braminów otrzymują błogosławicllstwo
podczas ślubu. Lecz tak jak pozostałe kasty służących nic mają prawa wstępu
do domostw klasy Braminów
i Radżputów
oraz nie mogą z nimi spożywać
posiłków. Nawet gdy jako muzykanci są zapraszani na uroczystości, organizuje
się dla nich osobne miejsce na podwórzu przed domostwem
(Shashi. 1977,
s.46).
Po wstępnym omówieniu systemu kastowego w powyższym zarysie historycznym należy opisać równie istotną w kulturze Gaddich strukturę grup pokrewiellstwa.
W większości
,.plemion"
stanu Himachał
Pradesh nadal powszechnie
spotykany jest tradycyjny
model rodziny rozszcrzonej
(wielkiej)
jako podstawowej
jednostki
organizacji
społecznej.
Lecz obecnie u Gaddich
coraz większego
znaczenia
zaczynają
nabierać
rodziny
nuklearne
(małe)
(Shashi, 1977, s. 27)16.
Pomimo zmian w organizacji rodzin wciąż zachowywany
jest ich charakter
patriarchalny
i patrylinearny.
W podejmowaniu
decyzji dotyczących
przebicgu
prac, planowania
zajęć, wydatków itp .• ostatnie słowo należy do naj starszego
mężczyzny
w rodzinie rozszerzonej.
Podczas jego nieobecności
(sezonowy
wypas) lub śmierci prawo to przypada naj starszemu synowi. Lineaż określany
17
jest przez Gaddich terminem Khandw1 (patrz rycina 1). W przeszłości często
się zdarzało,
iż Khandan dzielił się na mniejsze jednostki
zwane Khind.
Od momentu podziału lineażu (np. w wyniku międzyrodzinnych
waśni). rodziny należące do danego Khind przyjmowały
nazwisko bąd:l. imię przodka. który
odłączył się od Khandanu. Po rozlamie. członkowie
obu części lincażu nadal
zachowywali
świadomość
przynależności
do określonego
Khandal1lf oraz
x
kultywowali
tradycje wspólnego przodka. Każdy Khind
składa się z pewnej
liczby rodzin rozszerzonych
nazywanych
Tal. Jeżeli żyjący członkowie danej
16 Już. na początku
lat 70 .. w trakcie badaJ] tcrenowych pr/qml\\ad/Onych
pr/cz S. S. Shashi·ego. na 300 objętych badaniami rod/in 249 stanowily rodziny nuklearne (tj. X3(~/()).
17 Język Gaddich jest dialektem powszechnćgo
w Ilimaehal Pradesh ję/.yka Iwhari.
który należy do północnej grupy (Zachodnie Pahari) int!oeuropejskićj rodziny ję;yko\\ć.i.
18 .leżeli \II przeszłości lineażu nic było wewnętrznego
rozłamu lo lakże A"//(/I/(Iall
�259
rodziny nie zamicszkują
w jednym gospodarstwie,
wówczas
Tal składa się
ze wszystkich
blisko ze sobą spokrewnionych
rodzin nuklearnych
(Bhasin,
1988, s. 121). Zatem To/ spełnia istotną rolę w integracji i podtrzymywaniu
więzi mi~dzy rodzinami podstawowymi.
Organizacja
społeczna jest u Gaddich
ściśle powiązana 7. systemem kastowym. Przykładem może być Shariki, termin
określający ród złożony z kilku lineaży (Khandon). Shariki obejmuje wszystkich ludzi z osady należących do tej samej kasty (Bhasin, 1988, s. 121). Rody
zaś wchodzą w skład nadrzędnego
szczebla organizacji
społecznej jakim jest
Golra. W terminologii antropologicznej
można ją określić mianem fratrii.
Rody (Shllriki równe kastom z danej osady) są zazwyczaj egzogamiczne,
podczas gdy w ramach (jolly przestrzega się zasady endogamii (Shashi, ł 977,
s. 36). Odpowiada to endogamicznemu
charakterowi
poszczególnych
kast.
Tradycyjny strój. jaki Gaddi noszą po dziell dzisiejszy, pozwala na ich łatwą
identył1kację. Mężczyźni wkładają bawełnianą koszulę (kurIa), na którą narzucają luźny plaszcz (cho/a) sięgający poniżej kolan, wykonany z wełnianego
samodzialu.
Luźnc. do kolan, wełniane spodnie (slItthan), w dolnej części
ciasno opasują łydki i kostki. Lecz Gaddi, szczególnie poza okresem zimowym,
wolą chodzić bez spodni. Wówczas ich nogi są osłonięte przez stosunkowo
długie poly płaszcza cho/a. Charakterystyczny
jest sposób wkładania
tego
okrycia wierzchniego.
Płaszcz posiada szeroki kołnierz przechodzący
w duże
klapy. Przewiązywany
jcst w pasie długą liną (dora) z owczej wełny, w taki
sposób, aby na wysokości klatki piersiowej było dużo wolnej przestrzeni między ciałem a klapami płaszcza. Wolne miejsce wykorzystywane
jest przez
pasterzy do noszenia naczyń, pożywienia,
a także dzieci i nowo narodzonych
jagniąt (Shashi, 1977, s. 157).
Najważniejszym
elementem
ubioru Gaddich jest wspomniana
dora (lina
z owczej wełny). Jest ona noszona zarówno przez mężczyzn,
kobiety, jak
i dzicci. Zwoje tej mocno splecionej liny podtrzymują
płaszcz chola na wysokości pasa. Imponująca jest jej długość, różna w zależności od płci i wieku jej
właściciela.
Dora dorosłego mężczyzny może osiągać długość do około 60
metrów. Noszona przez kobiety dochodzi do 50 metrów, natomiast
dzieci
opasują się liną o długości od 10 do 25 metrów (Balokhra,
1995, s. 29). Łatwo
sobie wyobrazić
wielkość tego wełnianego
"pasa", który u mężczyzn waży
około 2 do 2,5 kilograma. Dora jest wykorzystywana
w wielu sytuacjach.
Z jej pomocą przenosi się ładunki i bagaże, w razie potrzeby służy do związania kilku sztuk owiec i kózl'), zatyka się za nią niezbędne podczas podróży
przedmioty (np. sierp, fajkę wodną, zapałki, pieniądze
itp.), w czasie wypol" Gdy podczas
soono\\ ych przepo;dów stad pasterze nic mają do dyspozycji koszarów
ahy zapo;d/.ić z\\'icrzo;ta na noc. kozy i owce wiązanc sq razem za pomocą liny. Taka konieczność
powstaje także w trakcie wo;dró\\ki po niehezpiecznyeh stokach górskich.
�260
GOTRA
- obejmuje rody należące
do jednej kasty
(FRATRIA)
SHARI KI
~SHARIKI
(RÓD)
obejmujqcy członków lineaży
określonej kasty zjednej osady
(RÓD)
Khandan
Khandan
(LINEAŻ)
(LlNEAŻ)
Khind
Khind
/\
Tol
Tol
To)
Tol
Tol
°
00
i
O
Tol
00
Rodziny nuklearne
Rodziny rozszerzone
Ryc. I. Struktura
~
.~OOO
grup pokrcwicIlslwa
picmienia
(iaudi
�261
czynku jest używana jako poduszka. Dora ma także znaczenie religijne. Gaddi
wierzą, że jest ona symbolem Sziwy (Shiva-ri Seli) i nosząc ją w imię boga
zapewniają sobie zdrowie oraz łaskę pozostałych bóstw (Shashi, 1977, s. 158).
Kobiety noszą rodzaj bawełnianej
sukmany (Iua/1chari) szytej na wzór męskiej cho/a, z tą różnicą, że sięga do kostek. Jako okrycie wierzchnie
przywdziewają weln iany płaszcz cho/a i przewiązują
go wełan ianą Iiną (dora).
Żellskim nakryciem glowy jest chach'u (lub chadaru) będący luźno narzuconym, długim na 2 metry pasem bawełnianej tkaniny (Balokhra, 1995, s. 29).
Tradycyjne obuwie Gaddich było wykonywane
w całości ze skóry owczej
(ju/a), bądź skórzana podeszwa łączona była z wierzchem uplecionym z koziej
sierści (jare/u\"). Drugi typ obuwia noszony był zazwyczaj w czasie wędrówek
po ośnieżonych
zboczach (Shashi, 1977, s. 159). Obecnie skórzane, gumowe
i plastikowe buty sprowadzane z nizin wypierają wzory tradycyjne.
Pasterstwo w kulturze Gaddich
Ze względu na brak źródeł historycznych
trudno dokładnie
podać okres,
od którego pasterstwo
stało się domeną Gaddich oraz jaki to miało wpływ
na tryb ich życia. Można jedynie przypuszczać,
iż w czasach rządów radżów
oraz w okrcsie angielskiego
kolonializmu
system kastowy regulował
życie
społeczne w większej micrze niż obecnie. Niegdyś Bramini i Radżputowie
najmowal i do wypasu swoich stad pasterzy z n iższych kast "czystych"
i kast
służących. Obccnie wypasem zwierząt zajmują się członkowie wszystkich kast,
lecz coraz większe utrudnienia,
z jakimi spotykają się pasterze podczas sezonowych wędrówek sprawiają,
iż muszą się najmować do niskopłatnych
prac
organ izowanych przez stanową adm in istrację.
Przed omówieniem
praw własności Gaddich warto wspomnieć o tradycyjnym systcmie opIat za dzierżawę ziemi nazywanym Bachh Dasri/. Wszystkie
pola i lasy księstwa (radżostwa) Brahmaur należały do radży. Rolnicy i pasterze
byli tylko jej użytkownikami.
Bachh Dasri/ nakładany był na wszystkich Gaddich bcz względu na to czy ich rodziny zamieszkiwały
teren Brahmaur od kilku
pokolell, czy też byli nowymi osadnikami.
Podatek pobierany był w postaci
zbol.a, ghcc, miodu, welny, przędzy oraz utkanego samodziału.
Zapłaty wełną
i przędzą wymagano nawet od rolników nie mających zwierząt (Bhasin, 1988,
s. 88). Sytuacja taka zmuszała
ich do prowadzenia
wymiany
barterowej
z pasterzami.
Rolnikom
regularnie
płacącym
Bachh Dasri/ radża nadawał
prawa dziedziczne do użytkowania ziemi o określonej powierzchni.
Takie same
prawa przyznawal
pasterzom,
którzy podejmowali
się wypasu stad władcy.
W dowód uznania
opiekunowie
zwierząt
otrzymywali
dziedziczne
prawo
wypasu na wybranym obszarze. W roku 189 ł, kiedy wysokość pobieranego
podatku została ustalona przez władze kolonialne,
Bachh DC/sri/ mogli także
pobierać drobni właścicicle ziemscy, którzy wcześniej uzyskali prawa od radży.
�262
Niedługo potem (źródła nie podają dokładnej daty) podatki tego rodzaju zostały
zniesione całkowicie (Bhasin, 1988, s. 89). Obecnie gospodarze zobowiązani są
do uiszczania opłat sezonowych,
ustalanych przez rząd stanowy.
Prawem własności Gaddich objęte są zagrody (budynki mieszkalne i gospodarcze), ziemia uprawna, zwierzęta hodowlane i pastwiska. W wypasie zwierząt
bierze udział tylko męska część rodzin/O.
Pozostałe osoby (najczęściej
osoby
starsze, kobiety i dzieci) pozostają w domostwach
zamieszkałych
przez wielką
rodzinę. Tradycyjnie
była to dwupiętrowa.
szeroko frontowa chata z wyżką~'
oraz małym podwórzem. Jako materiał budowlany wykorzystywano
drewniane
bale, z których stawiano konstrukcję
szkieletową
budynku wypełnianą kamieniami uszczelnianymi
gliną bądź mieszanką gliny, nawozu i słomy. 00 dzisiaj
można spotkać także chaty o kamiennej
konstrukcji
ścian uszczelnionych
na sposób podany powyżej. Pomieszczenia
\V parterowej
czyści domu służą
jako składy drewna opałowego oraz spełniają funkcję obór dla zwierząt. Izby
na dwóch piętrach są pomieszczeniami
mieszkalnymi.
Wyżki znajdujące
się
na pierwszym i drugim piętrze stanowią miejsce, w którym wykonuje si<; większość prac domowych, ponieważ izby zazwyczaj nie mają okien. W przeszłości
teren zajęty pod budowę chaty należał do radży, lecz nie wi,vało się to z uiszczaniem
wysokich
podatków.
Władca pobierał symboliczną
opłatę roczną
o wał10ści jednej rupii. Obecnie właściciele domów zobowiązani
s'\ do zapłaty
podatku na poczet miejscowego pOJ7czayalu (Bhasin. 1988, s. 90).
Opłaty związane z użytkowaniem
ziemi i pastwisk w znacznej mierze zależą
od charakteru ich własności.
Z i e m i a u p r a w n a. Po uzyskaniu przez Indie niepodległości,
ziemia została rozdzielona między rolników według Księgi Nadania (Palla) pochodzącej
z okresu rządów książęcych.
Były w niej wyszczególnione
tereny uprawne,
nazwiska rodzin mających dziedziczne prawa, opłaty itp.n .
N i e u ż y t k i i P r z y I e g ł e d o w s i p a s t w i s k a (j li h ) . Ten typ
ziemi miał charakter
własności
wspólnotowej
mieszkailców
danej osady.
Nie był wymieniany w dowodzie nadania Palla, ale podlegał odrębnemu prawu
użytkowania
zwanenul
Bar/aJ/. Zgodnie
z jego regulami gospodarze
mogli
wypasać owce, kozy i bydło, ścinać na paszę trawę i liście pewnych gatunków
drzew, zbierać i obłamywać
suche drewno na opal, obcinać sosnowe lub cedrowe gałęzie z przeznaczeniem
na pochodnie, gromadzić suche i obalone pnie
20 Ubogie rodziny pasterzy. najmujących
sit; do wypasu cudzych stad. prowadZi\ koczowniczy
tryb życia przenosząc sil,: na sezonowe pastwiska wraz 7. calą rodziną i dobytkiem. Jednakże
stanowią bardzo małą grupt; IV społeczności Gaddich.
21 PrzykladO\\'c wymiary jednej z chat: dług. 10 m. SIeI'. 8 m. "ys. 6 Ill. Ohccnie sl,mia się
curaz większe budynki o nieco odmiennej konstrukcji.
22 Podczas badań nic mogkm ustalić aktualnych opiat za użytkowanie poszczególnych
typów
ziemi.
�263
drzew, ścinać drzewa podrzędnych
gatunków na uroczystości
ślubne i pogrzebowe. Po uzyskaniu pisemnej zgody z wyższych urzędów przysługiwała
dodatkowo pewna ilość drewna z przeznaczeniem
na cele budowlane.
Rolnikom
nie zezwalano ścinać zdrowych drzew nawet na obszarze ich ziemi uprawnej
(Bhasin, 1988, s. 89).
P o 1a n y (g h a I i). Wszystkie przyległe do wsi polany stanowiły własność wspólnoty wiejskiej. Każdemu należącemu
do niej gospodarzowi
przysługiwała część polany o określonej
powierzchni,
przyznawana
podczas spotkall wszystkich czlonków.
Poprzez otrzymanie
praw do użytkowania
części
wspólnotowego
terenu nabierał on charakteru własności prywatnej. Obszar ten
był źródłem produkcji siana, którego zapasy gromadzono
na okres zimowy jako
paszę dla zwierząt. Mimo tego, iż rolnicy otrzymywali
stałe prawo do parceli
ghali, za jej użytkowanie
nie płacili podatków. Przyległe do wsi polany były
i są nadal przez wladze lokalne traktowane jako nieużytki.
Z i e m i a k s i ą ż ę c a. W okolicach osad znajdowały się także tereny książęce (radży), które nie były objęte prawem własności tamtejszych
mieszkatlców. Ziemie tego rodzaju były wolne od jakichkolwiek
opłat i mogły być
użytkowane
przez wszystkich
mieszkatlców
księstwa Brahmaur.
Tradycyjnie
były to obszary pastwiskowe
(Bhasin,
1988, s. 90). Obecnie tereny książęce
są własnością
rządu stanowego,
który wydaje oficjalne
zezwolenia
na ich
użytkovvan ic.
T rak a r i K (/ f o h ar. Oprócz pastwisk znajdujących
się w pobl iżu osad,
zamożniejsi
gospodarze
posiadali tereny gospodarcze
i zagrody w znacznej
odległości od miejsca ich zamieszkania.
"Dodatkowe"
pola i budynki były
określane mianem kafohar. Obszar pastwiskowy okalający katohar nazywał się
frakar. Ze względu na znaczną odległość i niejednokrotnie
bardzo trudną drogę,
którą trzeba było przepędzać zwierzęta, na pastwiskach
larkar wypasano
wyłącznie stada owiec i kóz. Wiele rodzin Gaddich zamieszkujących
tehsil Brahmaur w dystrykcie Chamba do dzisiaj posiada pastwiska i pola uprawne znajdujące się w granicach dystryktu Kangra położonego około 1000 metrów niżej.
Dzięki temu latem mogą zbierać plony w Brahmaur, zimą natomiast uprawiać
pola kafohar (Bahadur, 1978, s. ł 6).
r a s t Vi i s k a \V y S o k o gór s k i e (d h ar). Pastwiska te wykorzystywane są wyłącznic w sczonie letnim do wypasu owiec i kóz. Wszystkie obszary
położonc w wysokich górach znajdują się pod kontrolą Wydziału Leśnictwa,
w którym (po oplacen iu podatku wypasowego)
można otrzymać pozwolenie
na sezonowy wypas zwierząt (Shashi,
1977. s. 115). Swobodne
korzystanie
z wyżej wymienionych
terenów uzależnione
było od opłacenia
stosownych
podatków, którc były nakładane na pasterzy zarówno w przeszłości, jak i dzisiaj. W latach 1863-1864 radża Sri Singh wprowadził
aukcyjny system przyznawania praw wypasu na określonych obszarach (Bhasin, 1988, s. 91). Pasterze Iicytowal i ccnl; za prawo do całorocznego
korzystania
z poszczególnych
�264
hal23. W pozwoleniu dokładnie wyznaczano trakty, którymi mogły być przepędzane stada zwierząt z miejsca zamieszkania
gospodarza na pastwisko. Dzięki
temu ograniczano
niekontrolowane
spasanie
obszarów
leśnych.
Według
V. Saberwala (1996, s. 7) wydzielone hale wraz z prowadzącymi
do nich traktami przeznaczone
były na wypas około 1000 - l 200 zwierząt. Lecz rzadko
się zdarzało, aby jeden właściciel
posiadał tak liczne stado. Rodzina miała
zwykle około 300 - 400 owiec i kóz. Dlatego, aby zrekompensować
sobie część
zapłaty za prawa wypasowe,
gospodarze
podnajmowali
nie wykorzystywane
partie pastwisk innym pasterzom (Saberwal,
1996, s. 8).
Pastwiska
były podzielone
na dwie kategorie: zimowe (han - położone
w niższych partiach księstwa) oraz letnie (dhar - pastwiska wysokogórskie).
Najbardziej
powszechnymi
formami wypasu były transhumancje:
zstępująca
i wahadłowa.
W związku z niewielką ilością pastwisk han na obszarze księstwa, pasterze częstokroć
wędrowali
na odległe tereny obecnie
położone
w granicach stanów Pendżab czy Uttar Pradesh. Od polowy XIX wieku gospodarka pasterska
Gaddich
była stopniowo
ograniczana
przez kolonizatorów
brytyjskich. Ze względu na wzrastające zapotrzebowanie
na drewno Brytyjczycy zdecydowali
się na wprowadzenie
szeregu obostrzeó dotyczących
użytkowania obszarów
leśnych. Aby ograniczyć
wypas zwierząt w lasach Wydział
Leśnictwa wymagał od Gaddich zapłaty trzech podatków w ciągu roku. Poza
tym, w trakcie sezonowych przepędów stad, pasterze byli zobowiązani do przebycia minimum pięciu kilometrów dziennie, aby nie doprowadzić
do spasania
terenów położonych
na ich szlaku. Oprócz powyższych
ograniczeó
Gaddi
nie zostali zwolnieni z opłat ustalonych
wcześniej przez radżę. Tym samym
pasterze
zostali zmuszeni
do respektowania
obu systemów
podatkowych.
Gospodarze
byli szczególnie
zniechęcani
do hodowli kóz, które ze względu
na mniejsze jakościowo
wymagania
paszowe mogły być wypasane w lasach
(Saberwal, 1996, s. 8).
Przechodząc przez granice poszczególnych
księstw (radżostw) pasterze winni byli płacić "podatek graniczny"
(rahdari). Niegdyś była to forma zapłaty
symbolicznej,
mającej
raczej status religijny
niż finansowe
zobowiązanie
wobec radży. Granice przekraczano
na wysoko położonych przełęczach.
Pasterze w dziękczynnym
geście za pomyślne przebycie niebezpiecznych,
górskich
szlaków składali bogom w ofierze kilka zwierząt. Zwyczaj ten praktykowany
jest do chwili obecnej na obszarach
wysokogórskich
(Bhasin,
1988, s. 92).
Po reformie administracyjnej
w 1971 roku, kiedy na mapie Indii Himachal
Pradesh zaistniał jako odrębny stan, rahdari jest opłacany przez pasterzy podc3 Stosuj.; l~rll1in używany pr7~Z górali podhalańskich,
wadzone.i przez pasterzy Gaddi hyły prawa do wypasu
nie zawsze położonych w lej samej dolinie.
poniewai.
na kilku
przedmiotem
pastwiskach
licytacji projednoczcśnie.
�265
czas przekraczania jego granic. W roku J 997 pobierany przez Wydział Leśnictwa podatek wynosił 50 pajs(/~ zajedno zwierzę na cały sezon.
Zwierzęta hodowane w wiejskich zagrodach (najczęściej krowy, byki, konie,
osły i muły), których nie łączono ze stadami owiec i kóz pędzonych na sezonowe pastwiska, nazywane były terminem ghareri. Ich właściciel musiał płacić
dodatkowy podatek przedstawicielowi radży (Bhasin, 1988, s. 91). Dzisiaj
opłata za ghareri włączona jest w stały podatek za ziemię, na której wybudowana została chata i budynki gospodarcze.
Podstawową jednostką produkcyjną u Gaddich jest rodzina rozszerzona25.
Nie ma w nich wyraźnie zarysowanego podziału prac domowych i gospodarczych w zależności od płci i wieku. Członkowie rodziny pomagają sobie nawzajem w codziennych czynnościach. Można jednak wyodrębnić pewne grupy
zajęć, zwykle wykonywanych przez poszczególne osoby. Mężczyźni zajmują
się zazwyczaj wypasem stad owiec i kóz, przędzeniem wełny, tkaniem, wyplataniem lin i narzut z koziej sierści oraz pracami polowymi (siew, orka, bronowanie, zbiory plonów itp.), gdy nie uczestniczą w wypasie sezonowym. Kobiety, które biorą udział w przepędach stad, pomagają w pilnowaniu zwierząt
oraz przygotowują posiłki. Pozostając w domostwie wykonują większość prac
w obejściu gospodarskim, gotują pożywienie, opiekują się bydłem oraz pomagają w pracach polowych. W zajęciach domowych i lżejszych czynnościach
przy uprawie pól kobietom towarzyszą dzieci. Osoby starsze podejmują się
obróbki owczego runa i koziej sierści oraz asystują na roli, a także wykonują
codzienne zajęcia domowe (posiłki, drobne naprawy itp.).
Większość rodzin Gaddich posiada choćby małe stado owiec i kóz. Według
V. Bhasin (1988, s. 157) w przeszłości pasterstwo było ich tradycyjnym zajęciem, a wielkość stad świadczyła o statusie majątkowym właściciela. Stada
owiec i kóz do dzisiaj określa się terminem dhan, który w języku pahari oznacza "bogactwo" (Shashi, 1977, s. 115).
Niemal każdy mężczyzna z plemienia Gaddi doświadcza w ciągu swego życia pracy przy wypasie zwierząt. Liczba pasterzy opiekujących się zwierzętami
zależy od wielkości stada. Okolo 400 do I 500 owiec i kóz tworzy stado nazywane khandah (Shashi, 1977, s. 114). Na podstawie wywiadów przeprowadzonych podczas badar'] ,.Toward Asia" można stwierdzić, iż pięcioosobowa grupa
pasterzy wystarcza do opieki nad stadem obejmującym około 500 sztuk zwie-
e4 Podstawow,! j.:dnostka mont:tanH\ w Indiach jt:st rupia indyjska (1 rupia = 100 pajsa).
Wczcśniej rupia dzieliła si~ na 16 anna. Prza długi czas po uzyskaniu przez Indie niepodległości
na targowiskach pol!allano c.::ny wannach. Iccz współcześnie monety o tym nominale nie funkcjonuj,) \\ obiegu picni~;f.nym.
e; Pomimo proc.:ntollcj prz.:wagi rodzin nuklearnych (patr/. ..Organizacja społeczna"). wiele
ząi~ć gospol!arClych lIykony\\'anych jest w ramach rodzin rozszerzonych (tof).
�266
rząt. W zachowaniu bezpieczel1stwa takiej liczby owiec i kóz pomaga około
5 do 8 psów pasterskich. Jednakże powyższe proporcje (l pasterz + I pies / 100
sztuk zwierząt) nie stanowią reguły w przypadku stad większych. Przykładowo,
I 200 owiec i kóz jest zazwyczaj pilnowane przez 7 lub 8 pasterzy i 8 do 1a
psów.
Właściciele około 20 do 100 sztuk owiec i k.óz zazwyczaj nie uczestniczą
w wypasie sezonowym. Powierzają wówczas zwierzęta posiadaczom dużych
stad (około 150 do 300 sztuk). Są to najczęściej zaufane osoby należące do tego
samego lineażu (Shashi, 1977, s. 159). W przypadku, gdy z kręgu rodziny
rozszerzonej, posiadającej duże stado (khandah), nie można zebrać odpowiednio licznej grupy pasterzy, najmuje się dodatkowych pomocników zwanych
puhal (wynajęty pasterz). Często stosowaną praktyką jest także łączenie małych
stad kilku rodzin w większe (około 400 do 500 sztuk). Daje to możliwość
stworzenia grupy pasterzy, w której skład wchodzą sami właściciele zwierząt.
Rozwiązanie takie, szczególnie w okresie letniego nasilenia zajęć rolnych,
pozwala pozostałym w gospodarstwie mężczyznom na prace przy zbiorach
plonów oraz przygotowaniu pól pod kolejne uprawy.
Gospodarka wypasowa Gaddich opiera się głównie o owce rasy Gaddi oraz
kozy rasy Gaddi26. Liczba zwierząt przez nich hodowana obejmuje 41,9%
owiec i 63,3% pogłowia kóz z obszaru pasa plemiennego (patrz tab. 2). Do tej
pory nie przeprowadzono dokładnych badal1 naukowych nad wydajnością obu
ras. Natomiast dane uzyskiwane od hodowców różnią się do tego stopnia,
że nie sposób opisać walorów hodowlanych tych zwierząt.
Tabela 2. Pogłowie O\\'iec i kóz na obszarze plemiennym Ciaddich
. zWIerząt
.
W sezonowo wypasanyc ł1 stat Ił'
ac l
oraz roporc.le
Proporcje owiec i
Pogłowie
Pogłowie na obszaPogłowie na obszakóz w wypasanych
rze pasa plemienrze zamieszkałym
w stanie
neQo
przez Gaddich
stadach [%J
Himachal
Owce
1 090328
183583
76963
49,0
Kozy
1 058868
98484
61 402
50,027
'Na podstawIe danych z pracy R. Slllgh'a (1992).
26 Termin Gaddi określający
rast,: owiec i kóz jest tradycyjm\ nazwą zwierząt wypasanych
przez pasterzy Gaddi. Obecnie w publikacjach naukowych autorzy starają siC;zamienić nazwc; kóz
Gaddi na nieprecyzyjny termin koza himalajska (Negi. 1988. s. 24).
27 Mimo tego. że pogłowie kóz na obszarzc plemiennym Gaddich jest niższe od owczego. stanowią one okolo p%wę wypasanych sezonowo stad. Powodem jest większa odporność kóz
na trudne warunki otoczenia. Kozy mogą rodzić mlode nawet \\ trakcie przcpc;du siad. Dlatego
przez ealy rok mogą uczestniczyć w wypasie. podczas gdy owce na okres porodu i odchowania
jagniąt pozostają w zagrodach gospodarskich.
�267
Roczny cykl pasterski oraz rozkład prac polowych Gaddi uzależniają od warunków klimatycznych
w poszczególnych
sezonach. Zimowe opady śniegu oraz
niskie temperatury zmuszają pasterzy do prowadzenia
transhumancyjnej
formy
wypasu. Umożliwia to zwierzętom ciągły dostęp do świeżej paszy.
Całoroczny rozkład zajęć pasterzy można podzielić na sześć omówionych
poniżej okresów.
p o ł o w a p a ź d z i e r n i k a d o k o J1c a I i s t o p a d a (początek zimy)
Początek m igracj i stad na obszary
pastwiskowe
położone
w dolinach
(transhumancja
zstępująca).
Jeżeli ro~
"'
dzina posiada ziemie uprawne i pa~
stwiska po południowej
stronieł3llcucha Dhauladhar
(w dolinie Kangra)
zwierzęta przegania się na pola. Przez kilkanaście dni wypasane są na pastwiskach i koszarowane
w nocy na obszarze pól. Jest to często spotykana forma
naturalnego nawożenia terenów uprawnych.
Przełom
listopad/grudzieJ1
do kOl1ca
lutego
(sezon zimowy)
Stada przepędzane
są na pastwiska
położone na obszarze niskich łal1cuchów górskich
(Shiwalik,
Shimla).
Właściciel
stada musi dysponować
otrzymanym
z Wydziału
Leśn ictwa
pozwoleniem
na wypas
sezonowy.
Zwierzęta pozostają tu przez okres około 3 miesięcy. Na przełomie
łutego
i marca rozpoczyna się wędrówka powrotna do Brahmaur.
Początek
marca
do połowy
kwietnia
(okres wiosenny)
Pasterze docierają
do pól położonych po południowej
stronie Dhauladhar. Podobnie jak w czasie zimowego
przepędu
zwierząt
pozostają
przez
Kangra
okolo 2 tygodnie, nawożąc pola świeżo
zaorane po zbiorach. W marcu dokonuje się strzyżenia owiec i kóz.
. ...
Przełom
kwieciel1
/ maj
do połowy
czerwca
(sezon letni)
Stada powracają
do stałych osad właściciel i. Zwierzęta
są wypasane
na przyległych do wsi pastwiskach
(wypas dzienny). W nocy koszarowane
są
na polach uprawnych
(nawożenie).
W ciągu dnia owce i kozy prowadzi
się na położone w górach pastwiska,
lecz znajdujące
się na tyle blisko,
aby na noc zwierzęta
powróciły
�268
lipca odbywa się drugie w roku strzyżenie
do osady. Na przełomie czerwca
owiec i kóz.
Przełom
czerwiec/lipiec
do pierwszych
dni września
(lato)
Pasterze przepędzają stada owiec
i kóz na pastwiska wysokogórskie dhar
(transhumancja
wstępująca).
Zwierzęta wypasane są na obszarze
dystryktu Lahaul i Sp iti (Dorje, 1974,
s. I) oraz w wyższych partiach dystryktu Chamba.
P o ł o w a w r z e ś n i a d o p o ł o w y p a ź d z i e r n i k a (sezon jesienny)
Powrót pasterzy i zwierząt z pastwisk dhar do stałych osad właścicieli.
Przez okres około miesiąca owce i
kozy wypasane są na pastwiskach
przyległych do wsi. W tym okresie
mężczyźni, pozostający przez większą
część roku poza gospodarstwem, pomagają w pracach polowych (nawożenie pól przez zwierzęta, orka i przygotowania pod siew jęczmienia) i gromadzeniu zimowych zapasów siana28 z okolicznych polan (ghali). Pod koniec
września odbywa się trzecie strzyżenie owiec i kóz. W połowie października,
wraz z pierwszymi opadami deszczu i śniegu, pasterze ponownie rozpoczynają
cały roczny cykl transhumancją zstępującą.
W rzeczywistości stada odbywają wędrówki, które można zakwalifikować
jako transhumancję wahadłową. Przez cały rok wypasane są poza miejscem
zamieszkania właścicieli. Podczas wędrówki z pastwisk zimowych (pogórze
himalajskie) na letnie - wysokogórskie (i z powrotem) zwierzęta zatrzymują się
tylko na krótki okres czasu w osadzie, gdzie wykorzystywane są do nawożenia
pól.
Główne miejsca będące celem wędrówek pasterzy oraz prowadzące do nich
szlaki zostały oznaczone na rycinie 2. Większość Gaddich posiadających duże
stada zwierząt wykupuje prawa wypasowe do terenów położonych w granicach
stanu Himachal Pradesh. Wraz z wynajętymi pasterzami prowadzą owce i kozy
na tereny wypasowe w dystryktach Una, Bilaspur, Sirmaur (w Himachal Pradesh) oraz Gurdaspur (Pendżab) i Dehra Dun (Uttar Pradesh) (Singh, 1992,
s. 105). Dotarcie do najdalej położonych pastwisk w stanie Uttar Pradesh
zajmuje pasterzom około 4-5 tygodni. Dziennie mogą pokonać odcinek około
28 Zapasy siana gromadzone na okres zimowy wykorzystywane
są do karmienia krów pozostąjących w zagrodzie przez cały rok oraz owiec (maciorek), które po narodzinach jagniąt
nic uczestniczą w sezonowym wypasie.
�269
Uttar
Pradesh
Legenda:
_ •._ •._._._.
------
Granice państwowe
Granice stanowe
Granice dystryktów
, ..~~. Obszar "plemienny"
~
SKALA
o
20
!
"
20
40 km
• I
Szlaki sezonowych wędrówek Gaddich
Ryc. 2. Szlaki sczonowych przcp<;:dów stad owicc i kóz nąjczęściej wykorzystywane
pastcrzy z plemicnia Gaddi (map<;:opracowano na podstawie Singh. 1992. s. 106)
przez
12-17 kilometrów w zależności od ukształtowania terenu, po którym się poruszają. Przebycie takiego dystansu trwa niemal cały dziell. Co trzy, cztery dni
pasterze zatrzymują się na całodzienny odpoczynek lub pokonują znacznie
krótszą drogę (do 5 kilometrów). Obecnie Gaddi napotykają na coraz większe
trudności związane z uzyskaniem pozwolenia na wypas poza granicami stanu.
Dodatkowym utrudnieniem jest konieczność opłacenia podatku granicznego,
który zwiększa koszty wypasu.
�270
Właściciele
mniejszych
stad w okresie
zimowym
prowadzą
zwierzęta
na niedaleko
położone
pastwiska
w niższych
partiach dystryktów
Chamba
i Kangra.
Zwierzęta pasą się dziennie około 7 do 8 godzin. Trasy wypasu dziennego
oraz szlaki migracyjne muszą być planowane w taki sposób aby przynajmniej
dwukrotnie w ciągu dnia stado mogło być pojone. Podczas pobytu na pastwiskach zimowych pasterze powinni zapewnić zwierzętom dost9P do soli, która
uzupełnia w ich organizmie braki jodu, mikroelementów
oraz soli mineralnych
(Singh, )992, s. 107). Sól podawana jest zwierzętom
w postaci dużych brył
nabywanych na lokalnych targowiskach.
Aby utrzymać zwierzęta w lepszej kondycji, ogranicza się im dostęp do wodopoju przez 2-3 dni po podaniu soli. Pasterze twierdzą, iż owce i kozy jedzą
wówczas więcej zielonej paszy i ziół, co poprawia ich zdrowie. Na pastwiskach
wysokogórskich
zwierzęta często wylizują skały zawierające sól kamienną oraz
wapno. Dodatkowa porcja soli jest im podawana raz w tygodniu (Singh, 1992,
s. 108).
Pasterze (puhal) wynajęci
do pomocy w wypasie zwierząt są opłacani
w różny sposób. Tradycyjnie,
za sezon wypasowy
właściciel
zapewniał
im
darmowe wyżywienie
(ok. l kg kukurydzy na dziel1, sól i warzywa), owcze
i kozie mleko w dowolnej ilości, odzież (para obuwia, plaszcz - dmla , wełniany koc), dwie owce lub kozy na każde sto sztuk znajdujące
się pod opieką
puhala, wynagrodzenie
pieniężne w wysokości 4 rupii indyjskich miesięcznie
(Bhasin,
) 988, s. 162). Obecnie wynajmowani
pasterze rezygnują z wielu
powyższych
świadczet1.
Preferują
zapłatę w postaci zwierząt
i pieniędzy.
Po około 3-4 latach stają się posiadaczami
niewielkiego
własnego stada2'!, które
mogą wypasać razem ze zwierzętami
obcymi. Tym samym nabywają praktyki
i podnosi się ich status w zawodzie, ponieważ zostają mahlundi (przywódcą
grupy pasterzy, bacą) i mogą samodzielnie
organizować
wypas zwierząt powierzonych im przez kilka rodzin.
Produkty pasterskie, takie jak wełna, kozia sierść, mleko kozic, baranina,
koźlina, skóry i nawóz, Gaddi wykorzystują
na własne potrzeby oraz do sprzedaży na lokalnych rynkach. W warunkach górskich jednym z bardziej istotnych
produktów w życiu górali jest owcza wełna. W przeszłości Gaddi wykonywali
z niej odzież dla całej rodziny oraz różnego rodzaju koce i narzuty. Współcześnie wełna służy jako podstawowy
surowiec do tkania materiału, z którego
szyte są płaszcze - chola i koce. Runo ciemnego koloru (brązowe, czarne)
29 Na przykład. jeżeli co roku pasterz otrzymuje IV ramach I.aplaty dwie s/luki owiec łub kóz.
to po 6 latach przy małej śmiertelności młodych może mieć około 120 zwierz'lt (n)fpoczynając
od stanu zerowego).
�271
wykorzystywanc jest przez Gaddich do wyplatania liny - dora wcześniej opisanego elemcntu ubioru.
Wełna pozyskiwana jest w trakcie strzyży dokonywanej trzy razy w roku
(marzec, czerwiec, wrzesiellio. Do dzisiaj strzyżenie odbywa się za pomocą
ręcznych no:i.yc zwanych kat. Do tej czynności zatrudniani są zazwyczaj górale
z kasty Sipi. Otrzymują zaplatę w wysokości do 2,5 kilograma surowego runa
za ostrzyżenie 25 owiec. Wprawny pracownik w ciągu jednego dnia może
ostrzyc około 80 do 85 owiec (Bhasin, 1988, s. 163).
Welna jcst następnie myta (często stosowaną praktyką jest mycie wełny
przed strzyżą) i rozczesywana za pomocą grępli ręcznych. Przędzenie jest
czynnością wykonywaną zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Częstym
widokiem jest grupka rozmawiających ze sobą górali, którzy nieprzerwanie
wysnuwają cienką nić z kądzieli noszonej za połami płaszcza cha/a. Wykonywane jest to na dwa sposoby. Kobiety używają kołowrotka z napędem ręcznym
(charkha), mężczyźni zaś wrzeciona (takli). Użycie wrzeciona daje możliwość
nieprzerwanego wykonywania pracy podczas wędrówki ze stadem czy w chwilach odpoczynku. W razie potrzeby cienka przędza powtórnie jest skręcana
na wrzecionie w nić podwójną.
Tkanina wełniana jest wykonywana przy pomocy krosien poziomych. Tkaniem zajmują siy głównie mężczyźni, choć kobiety także uznaje się za dobre
wykonawczynie tego rzemiosła. Praktycznie w każdym domostwie jest przynajmniej jeden warsztat tkacki. Tkanie jest uważane przez Gaddich za rzemiosło związane ze sferą sacrul11 (Shashi, 1977, s. 117). Dlatego w całym plemieniu jest tylko kilka rodzin znanych z wyrobów wysokiej jakości.
Rodziny posiadające dużą liczbę owiec otrzymują rocznie wystarczającą
ilość wełny, aby znaczną jej część sprzedać w postaci runa lub gotowych wyrobów. Dla przykładu: właściciel posiadający stado około 200 owiec pozyskuje
w ciągu raku okolo 90 kilogramów runa (Singh, 1992, s. ł 83). Po przerobieniu
całości na tkaniny11 jej wartość wynosi około ł 5 rupii za metr (półmetrowej
szerokości). Sprzedaży produktów wełnianych dokonuje się podczas grudniowego i kwietniowego pobytu na pastwiskach położonych po południowej
stronie gór Dhauladhar w dolinie Kangra (Bhasin, 1988, s. 168).
Kozia sierść wykorzystywana jest przez właścicieli zwierząt do wyplatania
lin oraz grubo plecionych narzut i toreb. Tradycyjnie wykonywano z niej
wierzchy obuwia (jare/w'), lecz obecnie umiejętność ta zanika. Aby pozyskać
długą,latwiejszą
w obróbce sierść, kozy są strzyżone co trzy lata. Po tym
okresie, od jednego zwierzęcia można pozyskać do około 0,5 kilograma surowOd jednej owcy rasy Gaddi średnio otrzymuje się w marcu ok. 150 g. w czerwcu ok. 350 g,
wc wrześniu ok. 50() g runa (Bhasin. 1988. s. 163).
-'I Na wykollanić l1lćlra tkaniny welnianej pulrzeba okolo pól kilograma przydzy.
3(1
�272
ca (Singh, 1992, s. 199). Sierść skręcana jest ręcznie w mocną i grubą nić.
Ciasno zwinięta w kłębki jest odkładana na okres około dwóch miesięcy,
w którym to czasie przyjmuje nadany kształt i dzięki temu nie rozkręca się
w trakcie wyplatania. Produkty z niej wykonane oraz nadwyżki sierści nieobrobiOllej wraz z tkaninami wełnianymi są sprzedawane na targowiskach. Podczas
badal1 terenowych w roku 1997 cena surowej sierści na targowiskach wynosiła
około 30 rupii za kilogram.
Owcze i kozie skóry rzadko są sprzedawane na lokalnych rynkach. Jeżeli
gospodarz posiada jakiekolwiek nadwyżki, zazwyczaj wymienia je na inne
towary (do chwili obecnej są obiektem wymiany barterowej). Jest to związane
z niewielką ich produkcją i dużym zapotrzebowaniem w gospodarstwie domowym. Skóry owcze wykorzystuje się na przykrycia posłal1, siedziska oraz jako
okrycie wierzchnie w sezonie zimowym. Skóry kozie z okrywą włosową także
są używane jako element odzieży, natom iast wygarbowane i wysuszone
na słońcu są stosowane do przechowywania zbóż i pożywienia.
Gaddi nie opierają swojej diety na produktach zwierzęcych. Większość
ich posiłków składa się z ryżu, roślin strączkowych, warzyw oraz chapali
(rodzaj chleba wypiekanego w postaci cienkich placków z mąki pszennej
wymieszanej z ryżową lub kukurydzianą).
Mleko służy głównie jako dodatek do herbaty, wypijanej w dużych ilościach. Pozyskuje się je od krów hodowanych w przydomowych zagrodach.
Dojenie owiec i kóz praktykowane jest (w ograniczonej formie'") jedynie przez
pasterzy, którzy bardzo często piją mleko (szczególnie kozic) zamiast herbaty.
Spożywa się je w postaci świeżej. Nie gromadzi się jego zapasów w celu przerobu na inne produkty spożywcze. N ie jest także sprzedawane na targowiskach.
Mięso nie stanowi częstego posiłku Gaddich. Górale nie praktykują uboju
owiec i kóz wyłącznie w celu pozyskania mięsa. Zwierzęta, które zginą podczas
wypadków na sezonowych pastwiskach spożywane są przez pasterzy. Okazyjnie, właściciele stad przeznaczają kilka sztuk na ofiary skladane podczas obrzędów religijnych. Wówczas mięso ofiarowanych zwierząt dzielone jest między
wszystkich uczestników ceremonii.
Gaddi w znacznym stopniu zasilają rynek mięsny w stanic Himachal Pradesh. Dzieje się to za sprawą pośredników, którzy skupują od pasterzy zwierzęta
i sprzedają miejscowym rzeźnikom. Trudno ocenić. jak duży jest przyrost liczbowy stada w ciągu roku, ponieważ zależy to od warunków panujących
w danym sezonie. Szacunkowo można przyjąć, że właściciel 200 owiec i 200
kóz sprzedaje co roku około 20 owiec i 35 kóz, przy zachowaniu wyjściowej
wielkości stada (Bhasin, 1988, s. 163).
32
Pasterze doją tylko tyle mleka. ile sami mogą spożyć.
�273
Ostatnim produktem
zwierzęcym,
na który należy zwroclc uwagę przy
omawian iu dróg dystrybucj i i konsumpcj i w społecznościach
pasterskich, jest
nawóz. Jak już wspomniałem
podczas omawiania rocznego cyklu życia pasterzy, CZysto stosuje się koszarowanie
zwierząt w ciągu nocy na polach uprawnych. W len sposób gospodarze oszczędzają wiele godzin pracy, które musieliby poświęcić na gromadzenie nawozu, jego transport oraz rozrzucenie na polu.
Podczas przepędu sIad na pastwiska letnie i zimowe pasterze często skracają
dystans kierując zwierzęta drogami przebiegającymi
przez prywatne tereny
uprawne. Oczywiście,
wcześniej trasa jest uzgadniana
z właścicielami
pól,
którzy pozwalają na ich przcjście pod warunkiem,
że zwierzęta przez krótki
czas (dwa, trzy dni) pozostaną na wyznaczonych
ziemiach w celu ich użyźnienIa.
Nawóz krowi jest wykorzystywany
tylko w gospodarstwie
domowym. Miesza się go z dodatkiem słomy, formuje w placki golu (wielkość i kształt gotu
zależą od rodzaju pieca w jakim mają być spalone) i suszy na SłOllcU. Wysuszone golu jest używane w kuchennym piecu codziennie podczas gotowania posiłków.
Pozagospodarcze
znaczenie zwierząt hodowlanych
Gaddi są w znacznej większości hinduistami.
Szczególną czcią darzą boga
Sziwę - Pana narodzin i zniszczenia.
Wiąże się to z przekonaniem
górali
o świętości krainy, którą zamieszkują.
Obszar Brahnaur traktowany jest przez
nich jako świyta góra Kailash. Pozostałe postaci z panteonu hinduistycznego
także pozostają w ogromnym poszanowaniu.
Na całym terenia pasa plemiennego
do dnia dzisiejszego
pozostało wiele
śvViątYll związanych z kultem Nagów (Naga = snskr. 'wąż'). Pochodzenie tego
kultu wciąż pełne jest nie wyjaśnionych
tajemnic. Ich historia przeplata się
z legendą i jest podawana w innej wersji przez mieszkańców
różnych osad.
Gaddi także są wierni tej tradycji i podczas świąt odprawiają modły w świątyni
lokalnie czczonego Naga. Na co dzier'l noszą przy sobie zatknięty za wełniany
,.pas" - dora rodzaj sierpaka nazywanego dat (lub dral). Symbolizuje on boga
Kailunga - ojca wszystkich Nagów (Bahadur, 1978, s. 108). Szczególnie pasterze prowadzący stada na pastwiska sezonowe wierzą w moc Nagów. Za "pasem" mają zatknięty zwykły sierp do ścinania paszy oraz dal noszony wyłącznie jako symbol Naga.
Podczas każdego obm;du rei igijnego Gaddi ofiarowują kozy lub owce. Płeć
zwierząt zależy od rangi święta lub rodzaju prośby kierowanej
do bogów.
Nie sposób wymienić wszystkich
świąt i sytuacji, kiedy składane są ofiary.
Dlatego ograniczę siy do podania kilku przykładów:
- owce i kozy ofiarowywane
są na przełęczach górskich, po pomyślnym ich
przebyciu,
�274
- aby uzyskać błogosławieJlstwo duchów skał (Jogini) pasterze poświęcają
im kozę,
- rolnicy oczekujący na pomyślne plony ofiarowują przed świątynią dorosłego kozła. Lecz podczas wyraźnego zahamowania wzrostu roślin darem
dla bogów jest koza.
Podczas wszystkich obrzędów rodzinnych (takich jak narodziny dziecka,
ślub, śmierć itp.) poświęcany jest dorosły kozioł. Zwierzę jest przygotowywane
do obrzędu przez cały dzień. Najpierw dokładnie jest myte oraz obsypywane
kwiatami i ryżem. Karmi się je trawą i wodą. Ofiary dokonuje mężczyzna
wybrany z rodziny lub wioski. Głowa kozła powinna spaść po jednokrotnym
cięciu dużym, obrzędowym nożem. Drganie ciała po ścięciu głowy uważane
jest za przyjęcie ofiary przez boga (Bahadur, 1978, s. l 10). W ceremoniach
tego rodzaju zazwyczaj uczestniczy bramin odmawiający i śpiewający mantry.
Po zakończeniu ofiarowania dostaje on skórę zwierzęcia, jego głowę i nogi.
Reszta dzielona jest pomiędzy wszystkich uczestników modłów. Jako zabezpieczenie przed złem, Gaddi noszą przy sobie amulet w postaci małego kawałka
skóry koziej.
Od czasu, kiedy Gaddi zaczęli hodować krowy, cztery razy w roku składają
ofiary bogu Gunga. Ofiarowuje się mu obrzędowe pieczywo i kozła (Bahadur,
1978, s. 109).
Wśród wielu tabu obowiązujących w systemie kastowym Gaddich znajdują
się też zakazy dotyczące krów. Nie zezwalają one na zabijanie krów, spożywanie wołowiny oraz używanie krowich skór (Shashi, 1977, s. 109). Naruszenie
któregoś z nich jest równoznaczne z popełnieniem wykroczenia przeciw tradycJI.
Zwierzęta i życie pasterzy są także tematem większości pieśni i podań ludowych. Opisywane w nich wątki miłosne, czy odległe krainy zwykle są przedstawiane na tle stad wypasanych na górskich polanach.
Trudności Gaddich związane z wypasem sezonowym
Niemal wszystkie społeczności "plemienne" stanu Himachal Pradesh, które
do dzisiaj kultywują tradycje pasterskie, napotykają na coraz większe trudności
ze strony administracji stanowej. Gaddi twierdzą, że przedstawiciele lokalnych
władz nie traktują ich poważnie. Ograniczony dostęp do osad położonych
w trudno dostępnych dolinach zachodniej części dystryktu Chamba nie sprzyja
nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktów między urzędnikami i góralami.
Największym problemem dla właścicieli stad jest zdobycie pozwolenia
na wypas i przepędzanie zwierząt przez określone tereny. W poprzednim rozdziale wspomniałem o szeregu podatków, jakie Gaddi musieli płacić w przeszłości i jakie płacą do dzisiaj. Pozwolenia wypasowe wydawane są przez
lokalne przedstawicielstwa Wydziału Leśnictwa. Lecz nie wszyscy gospodarze
�275
mają równą szansę w otrzymaniu tego dokumentu. Zwykle otrzymują go pasterze, którzy od kilkunastu sezonów korzystają z tych samych pastwisk sezonowych. Właścicielom małych stad proponuje się oddanie zwierząt pod opiekę
gospodarzy, którzy pozwolenie już otrzymali. W ten sposób urzędnicy znacznie
upraszczają sobie pracę, ponieważ nie muszą opuszczać swoich miejsc pracy,
aby w odległych wioskach kontrolować rzeczywistą wielkość stada. Natomiast
"stali" petenci Wydziału Leśnego mogą liczyć na dodatkowy zarobek, który
zrekompensuje wszelkie opłaty administracyjne.
Bardzo często pastwiska, na które wydano pozwolenia, nie spełniają podstawowych kryteriów wydajności terenu wypasowego. Są to obszary ubogie
w roślinność (Singh, 1992, s. Ill). Zdarza się także, że miejscowa ludność
nie respektuje postanowień urzędowych i nie pozwala przybyłym pasterzom
na korzystanie z pastwisk przyległych do wsi. Rada wioskowa (panchayat)
wymaga uiszczenia dodatkowych opłat na rzecz osady. Poza tym utrudnia się
opiekunom zwierząt codzienne życie, poprzez podnoszenie cen podstawowych
produktów żywnościowych (mąka, warzywa, herbata). Wpływa to znacznie
na wielkość kosztów poniesionych podczas wypasu. Owce i kozy, które pasterze wymieniają w zamian za pożywienie lub oddają jako zapłatę za dodatkowe,
pal1chaya/owe pozwolenie, znacznie tracą na swej wartości.
Właściciele stad wypasający zwierzęta poza granicami stanu Himachal Pradesh o zezwolenia wypasowe muszą się starać w urzędach, którym dane pastwiska podlegają. Nie jest to łatwe, bowiem wydziały leśnictwa w każdym
stanie starają się ograniczyć dostęp obcych pasterzy do pastwisk, które są wykorzystywane przez miejscową ludność. Podczas sezonowego wypasu Gaddi
czę~to są kontrolowani przez miejscowe służby leśne, które nielegalnie pobierają od nich dodatkowe opłaty, a nawet wymuszają łapówki (Singh, 1992,
s. 111). Jak podaje R. Singh (1992, s. 112), podczas zimowego przepędu stad
w 1991 roku, na granicy stanów Himachal i Uttar Pradesh, zwierzęta przez
kilka dni były pozbawionc pożywienia, ponieważ zatrzymano je na posterunku
z powodu... nieobecności urzędnika. Pasterze byli zmuszeni do czekania
na powrót inkasenta, który zgodnie z przepisami pobrał od nich podatek graniczny. Jak widać, opieszałość pracowników administracji naraża opiekunów
zwierząt na duże straty.
N ie sposób omówić wszystkie problemy bytowe Gaddich, a jeszcze trudniej
znaleźć ich rozwiązanie. Kolejnym jest brak pomocy weterynaryjnej nad wypasanymi zwierzętami. W styczniu 1997 roku (podczas badań terenowych
"Toward Asia") lokalna prasa donosiła o szybko rozprzestrzeniającej się wśród
owiec i kóz tajemniczej chorobie, która powodowała masowy pomór zwierząt.
Relacje pochodziły z pastwisk w dystrykcie Sirmaur. Infekcja w ciągu czterech
�276
dni od wystąpienia
pierwszych
objawów
doprowadzała
bydło do śmierci.
Szacuje się, że pasterze stracili około 180 stad (!) w ciągu 1996 rokułł (Jerath,
1997). Pasterze przypuszczają,
że na obszarach
wypasowych
rozpylane są
trujące chemikalia. Mimo tego, iż o pierwszych symptomach choroby mówiono
już 6 lat temu, służby weterynaryjne
ze stanowego szczebla ministerstwa
rolnictwa nie poczyniły żadnych kroków w celu zbadania zjawiska i ograniczenia
śmiertelności
zwierząt. Cóż w takim razie mają robić pasterze, dla których
owce i kozy stanowią jedyne źródło utrzymania?
Tak to skomentował jeden
z czytelników
dziennika
"The Indian Express"
(Janardhan,
1997): "Kilka
ostatnich lat, aż po dzieJl dzisiejszy, wielu gaddich ("pasterzy" - P.H.) chodzi
z miejsca na miejsce w poszukiwaniu
rekompensaty
za szkody, które boleśnie
przeżyl i".
Przedstawiona
powyżej sytuacja Gaddich, a szczególnie tradycyjnie
uprawianego przez nich pasterstwa, nie pozwala na optymistyczne
myślenie o ich
przyszłości. Można mieć jedynie nadzieję, że restrykcje stosowane przez administrację
stanową zostaną częściowo
zniesione.
Działania
lokalnego rządu
powinny
się skupić
na reałizacji
programu
pomocy
społecznościom
"plemiennym",
które coraz częściej
są traktowane
jako "niecywilizowane
zabytki" jakiejś tam kultury z odległych gór. Ograniczenia
wypasu wprowadzane przez Wydział Leśnictwa mają rzekomo uchronić obszary leśne przed deforestacją, zwiększyć areał ziemi uprawnej, z której będą mogli korzystać rolnicy
nie posiadający własnych pól, oraz umożliwić wykonywanie
różnych przedsięwzięć administracyjnych
(Negi, 1988, s. 18). Tymczasem nie przeprowadzono
żadnych
rzetelnych
badaJl potwierdzających
zniszczenia
środowiska
przez
działalność
pasterską. Natomiast
ludziom, którzy od wielu pokoleJl wędrują
ze stadami, proponuje się pracę w labour camps (już sama nazwa wywołuje
nieprzyjemne
skojarzenia)
przy budowie górskich dróg. Warunki oferowane
przez pracodawców
(głównie stanowy zarząd dróg) są gorsze od tych (niecywilizowanych),
w jakich pasterze żyją podczas sezonowych
migracji ze zwierzętami (osobiście widziałem pracujących
przy budowie mostów i dróg Gaddich,
którzy nawet przy swoich blaszanych
barakach
pracowniczych
starają się
hodować kilka owiec i kóz). Jak widać, ich tradycje nadal są obecne w świadomości i ciężko jest im przestawić się na całkowicie odmienny slyl życia.
33 Nieslely. au lor nie podaje dokładni~jszych
danych liczhOlI)'ch. lecz z oSlrożnością przrimując. iż były to małe stada (do 40 sztuk. ch00 zazwyczaj S'l to stada o wielkości okolo 120-150
sztuk), można powiedzie0. iż wciąż nierozpoznana choroha pochlollyla jUl. ponad 7 tysi~cy owiec
i kóz.
�277
I3II3L10GRAFIA
Ahluwalia
M. S.
/lisIon' o(/limocltoll'radesh.
Intellectual Publishing House. New Delhi.
8ahadur K. 1'.
1978
Casle, hihes & Cllllllre o( India, /Iwyano, /Iimachal Pradesh, Punjab. Jammu
& Aosltlllir and Sikkilll. vol. 4. Ess Ess Publications, New Delhi.
l3alokhra J. M.
1995
nie II'ondl!rlond llilllachal Pradesh. Ncw Delhi.
I3hasin V.
/limalayon I:'cology, hanshllmance and Social Organisa/ion. Kamla-Raj Enterpri1988
scs. 1)Clhi.
Dorjc T.
1974
UllIIographic S//ldies on BllOds or ilho/s and SwclI1glas Tribes o/Lahalll and Spili
!Jis/ricl o(/lilllaclwl Pradesh. maszynopis.
Dowson J.
1968
('IlISsicol !Jiclionwy (i( llindll My/hology and Religion. Geography. His/ory .
. /nd !.i/em/llre, Routlcdgc & Kcgan Paul Ltd" London.
Ilcrnnann '1.. Jurcwicz L Koc B. L Lugowski A.
1992
,Hall' sl0l1'l1ikkla.lyc::nej lIly/.1iindyjskiej. Semper, Warszawa.
Janardhan
1997
Saw 0111' sheep'. "The Indian Express", January 121h• s. 2.
Jerath S. P.
1997
/I-Il's/('/'iolls!Jisease Kills 18n Herds a/Goal, Sheep. "The Indian Express", January
1993
5th• s. 2.
Joshi T. R.
1989
:1 !Jiclionill:v of /he Pa har i [Jialec/s as .5J)()ken in Ihe Pllnjab Himalayas,
z 1911. Ilimachal Acadcmy or Arts Culture and Languagcs, Shimla.
reprint
I.il·estock !Jl!wlo{Jmenl in /liIIlachal Pmdesh,
Vidyalaya. Palamrur.
Vishva
Negi G. C.
1988
Sabawal
Himachal
Pradesh
Krishi
V.
1996
ibl' I'olilici::a/ioll of (jaddi Access /0 Gra::ing Resollrces in Kangra, Himachal
I'mdl!sh. 1960 lo 199-1... llimalayan Research 8ulletin" vol. 16, s. 7-11.
Shashi S. S.
1977
Singh R.
1992
Stasik D.
1994
ibl! (jaddi hihe o(/lilllachall'radesh.
I'rodlluioll and .\larke/in,!!
I'radl!sh). MiHal Publications.
JI(::ykhil/{Ii. Wydawnicl\\'O
Sterling Publishers
Pvl. Ltd., New Delhi.
Wool and Mul/on in India (i' S/lIdy of Himachal
New Delhi.
(i(
Akadcmickie
DIALOG.
Warszawa.
�278
Przemysław Hinca
PASTORAL TRADII'IONS AND THE PRESENT DA Y OF GADDI MOUNTAINEERS
FROM THE STATE OF HIMACHAL PRADESII (INDIA)
(Summary)
The Gaddi are one of the tribes still inhabiting valleys between high mountains in Ilimachal
Pradesh state ofthe North India.
In the past times Gaddi have been semi-nomadic pastoral group. Their neighbours concerned
them as the best shepherds in West part of the Ilimalaya range. Local rulers very olien chose
Gaddi as herders ofthe rajah's goats and sheep /locks. Rajahs gave them rights lo graze specific
tracts and parIs of forest lands in the winler grazing grounds and summ.:r grazing grounds as well.
Over lime a series of regulations wen: imposed on the Gaddi by the British colonizas. Shepherds
were forced to pay many taxes (Ihree annual laxes lor the For.:st Department: cross-lax on the
borders ofrajah's counlies and frontiers ofslates - lixed by the British, and so on).
Today the Himachal Pradesh D.:partment for For.:st Farming and Cons.:rvalion wntinually
demands many kinds of payments Illr grazing permission. Moreover. herders have to lead their
animals by tixed routes (ofkn longer than traditional one). 1\ is no doubt. that state government
would like to stop Gaddi's seasonal migrations and to settle them il1to villages. For officials will
be easier to manage a settled communily. They are not inlerested in conservation of the culture
with long (over 1000 ycars) tradition. Fon:st Dept. is not providing any veterinary help for
Gaddi's !locks. During my ticldworks in 1997 I have heard and IlJund in local ne\\spapers terrible
information about unknown disease. which mass killed goats and sheep. Many shepherds lost
their flocks and only one source of means. But in opinilln of the state government it is not any
problem. Unemployed Gaddi can go to the "well-paid" work. 1\ means lo build mountains roads
and bridges. They will not get any fortune for a hard and dangerous \\ork. Conditions when: they
live, during "working season" are \\'orse than those in small. temporary shelters on pasture lands.
Even in such situation "road-workers" breeding a tell' goats or sheep tied ncar their transient
"houses" made oftin plates (gained from tins ofmustard oil).
II seems, not so easy to root out Ihe shepherds tradition from tl1\:ir souls. 13ul Ihe government
wilh patience will wait of ne);t generations of ""unemployed herders", \\hen all sheep and goats
will disappear from Himalayan slopes. I hope, that pride and importance of tradition (so typical of
pastorał cultures) will thrive in Gaddi's hearts till better times. Beller times \\ith a place for
people who will hold millenarian tradition in respect.
This article is based on lieldworks data galhered during Polish Ethnological Survey 'Toward
Asia" in 199611997 and reviews in many libraries of the Ilaryana, Ilil11aehal Pradesh and Uttar
Pradesh slates.
ham/a/ec} by P llinca
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a4cf1cacc971ecb3dfd88f4827e7aad.pdf
1eb7f09a2358d10e20eb762249a4a3ba
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2689
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2500
Title
A name given to the resource
Henrik Ibsen - mit osobisty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.29-33
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sokół, Lech
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Henrik Ibsen - mit osobisty
L e c h Sokół
Powszechnie akceptowane wyobrażenie Ibsena jako pisa
rza pozostaje niepełne i w dużym stopniu fałszywe. Jego
twórczość i jego samego jako człowieka wiąże się nazbyt ści
śle i jednoznacznie z nieubłaganym zdrowym rozsądkiem
i realizmem, prozaicznym przywiązaniem do konkretu
i szczegółu, z problematyką wyzwolenia kobiet i interwen
cjonizmem pisarskim w dzieło naprawy społecznej Europy
minionego wieku, walką o prawdę w życiu jednostkowym
i zbiorowym, liberalizmem religijnym i politycznym etc., etc.
- listę tę łatwo przedłużyć.
Są to wszystko zagadnienia bardzo istotne dla jego twór
czości, wśród jego dramatów realistycznych znajdziemy ar
cydzieła, ale ograniczając Ibsena do realizmu w dziewiętna
stowiecznym sensie słowa zapoznajemy poetę. Jego powoła
nie pisarskie narodziło się jako powołanie poety i pozostało
takim do ostatniego napisanego przez niego dramatu, co nie
kłóci się wcale z tendencjami realistycznymi, wręcz przeciw
nie, doskonale z nimi współgra. Ibsen wcześnie ukształtował
swoją złożoną i mroczną, poetycką wizję świata, która okre
ślała zawartość myślową i formę literacką nawet jego drama
tów realistycznych. Ibsen zbudował pewien mit osobisty.
W psychoanalizie mit osobisty pełni istotne funkcje
obronne - niewątpliwie obecne u Ibsena, jednego z najbar
dziej tajemniczych i skrytych wielkich pisarzy europejskich ukrywa osobowość, ale wyraża także ważne treści nieświado
me, powiązane z tematem tzw. romansu rodzinnego, opraco
wywanego już przez Freuda. Używam określenia „mit osobi
sty" w sensie bardziej potocznym, tylko po części zgodnym
z koncepcjami psychoanalityków. Interesują mnie przeżycia
i miejsca mityczne Ibsena: obrazy, które mu towarzyszyły,
motywy jego myśli i twórczości, które miały dające się opi
sać związki z rzeczywistością realną, wreszcie momenty ilu
minacji w kontakcie z naturą i sztuką, prowadzące do głęb
szego i szerszego poznania. Oczywiście, wyciągam tylko kil
ka nitek z tkaniny o bardzo złożonym wątku.
Związek Norwegów z naturą, mający często charakter mi
styczny, ważna cecha ich życia jednostkowego i społecznego,
ich kultury, stał się przedmiotem wielu rozważań sięgających
daleko w głąb historii. Ibsen na swój sposób realizuje ten para
dygmat życia społecznego swojej ojczyzny. Już jako młody
człowiek odbywał piesze wędrówki, zbierał podania i pieśni
ludowe, docierając do samotnych i trudno dostępnych osad
i pojedynczych farm. Realizował w ten sposób postulat norwe
skiego i europejskiego romantyzmu, ale uczył się także krajo
brazu. Kontemplacja natury stała się wcześnie jego nawykiem
i potrzebą. Ponadto Ibsen rozwinął wcześnie zdolność obser
wacji i widzenia. Widzenie, wizualność stały się istotną cechą
jego stosunku do świata i jego twórczości. Jak sam przyznawał,
gdy tworzył swoje postacie, w i d z i a ł je, a także s ł y s z a ł ,
zanim pojawiły się na kartach jego dramatów.
W jednym z listów napisał zdanie, które stało się lejtmotywem jego życia i twórczości: „Kocham morze" („Havet elsker jeg"). Przywiązanie do morza stało się częścią jego mitu
osobistego. Gdziekolwiek mieszkał, wszędzie chciał mieć ła
twy dostęp do morza, jeziora albo rzeki. Kontemplacja wody
została zapisana w jego obrazach i, oczywiście, w jego twór
czości literackiej. Na szczególnie istotną obecność wody
w jego obrazach wskazał Daniel Haakonsen w swojej książ
ce o Ibsenie jako człowieku i artyście. Wodzie na obrazach
Ibsena towarzyszyły w sposób naturalny góry, niezwykłej
24
�urody góry i fiordy Norwegii. Haakonsen dowiódł, że młody
Ibsen, malujący od czasu, gdy miał 14 lat (do około 35 roku
życia), nie odwzorowywał po prostu otaczającego go świata.
Zestawienie ocalałych gwaszy i akwarel z fotografiami rze
czywistych miejsc, które Ibsen przedstawiał, pokazuje pewną
stałą tendencję do dramatyzacji krajobrazu: góry przedsta
wiane są zwykle jako wyższe, bardziej strome, dziksze i gro
źniejsze niż w rzeczywistości.
Jedna z najwcześniejszych akwarel, pochodząca z 1842
roku, przedstawia majątek stryjecznego dziadka Ibsena, Nicolaya Plesnera, Store Follestad niedaleko Skien. Pojawia się
w niej motyw odbicia w wodzie, efekt lustra'. Motyw ten wy
stępuje w innych obrazach Ibsena, pojawia się także w dra
macie Peer Gynt (1867) jako obraz bohatera tytułowego ska
czącego z górskiego urwiska na grzbiecie kozła w jezioro (a.
I , w. 98-106): obraz rzeczywisty i odbity zostały przeciwsta
wione, a następnie unicestwione, gdy zwierzę i człowiek zde
rzają się z taflą jeziora.
Norweskie akty dramatu (a. I - I I I i V) rozgrywają się we
względnie konkretnej scenerii. Nie da się wszakże wskazać
jednego, ściśle określonego miejsca dla takiej czy innej sce
ny. Ibsen zwykł był bowiem łączyć konkretność i przywiąza
nie do rzeczywistego miejsca z dążeniem do pewnej syntezy
i uogólnienia, do jego przekształcenia w obraz i mit. Tę cechę
swojego myślenia, kształtowania miejsca akcji dramatów,
opisał w rozmowie z Paulem Lindau pod koniec życia, po na
pisaniu przeważającej większości swoich najbardziej zna
nych dramatów: „Ibsen powiedział mi, że rzadko myśli o ja
kimś określonym miejscu; przy pracy wyobraża sobie zwykle
jakiś większy krajobraz, jakąś ogólnie norweską okolicę bez
lokalnego ograniczenia. Pisząc Upiory miał na myśli okolice
Bergen, «gdzie jest wiele bardzo pochmurnych dni i wiele pada», pisząc Panią z morza natomiast - miły, robiący prawie
wrażenie włoskiego, krajobraz Molde i Romsdalsfjordu, Dzi
ką kaczką - coś jakby Kristianię" .
2
Jeśli zgodzimy się, że pojęcie ojczyzny to przede wszyst
kim, lub także, zespół obrazów, Ibsen swoją ojczyznę wiązał
z górami i morzem. W roku 1897, w kilka lat po powrocie na
stałe do Norwegii z dobrowolnej, trwającej 27 lat emigracji,
pisał do Georga Brandesa: „Tu, nad fiordami, mam kraj ro
dzinny. Ale - ale - ale: gdzie jest mój dom? Jest n i m mo
rze, które pociąga mnie najbardziej" .
Jakkolwiek byłoby to trudne do przyjęcia dla nas, nacji
wybitnie lądowej, morze w micie osobistym Ibsena stoi po
nad lądem; żywioł wody przeważa nad żywiołem ziemi
w głęboko zakorzenionej w świadomości i podświadomości
Ibsena instynktownej hierarchii wartości. Żywioł wody po
wraca w jego twórczości w formie tematów, których sens jest
w dużym stopniu nieświadomy. Morze, związek z morzem,
funkcjonują w dramatach Ibsena jako symbole, co oznacza,
że otwarcie na znaczenia niejasne i nieświadome zostało
w nich z góry założone, gdyż należy to do natury symbolu,
jakkolwiek byśmy go rozumieli.
Mitologizowanie rzeczywistości przez Ibsena wiąże się
ściśle z traumatycznymi przeżyciami z dzieciństwa, które
wymusiły na nim odejście w świat wyobraźni i kompensacji.
Nagłe bankructwo ojca pociągnęło za sobą zubożenie i dekla
sację. Ibsen był wówczas dzieckiem, miał siedem lat, okres
szczęśliwego dzieciństwa i poczucie bezpieczeństwa uległy
zniszczeniu nagle i nieodwracalnie. Od bankructwa ucierpia
ła cała rodzina: ojciec, nie mogąc sprostać nowej sytuacji, za
czął pić, matka wycofała się ze świata, zajęła się malowaniem
akwarel, robiła drewniane laleczki. Od dzieciństwa zdradzała
3
30
zainteresowania artystyczne, pociągał ją zwłaszcza teatr. Te
raz sztuka stała się dla niej ucieczką. Przykład matki z pew
nością dopomógł synowi w odnalezieniu własnej drogi do
świata kompensacji. Utrata poczucia bezpieczeństwa małego
Ibsena stała się dla niego szkołą wyobraźni.
Nie był dzieckiem towarzyskim. Jego siostra Hedvig, je
dyna z rodziny, z którą utrzymywał kontakt przez całe swoje
życie, wspomina go jako samotnika, szukającego schronienia
w pomieszczeniu obok kuchni, gdzie mógł, nie niepokojony
przez nikogo, malować, rysować i zajmować się teatrem lal
kowym, który sam zbudował. Wycinał także postacie i mode
le z tektury, które sprzedawała dla niego właścicielka kramu
z owocami. W ten sposób Ibsen sam troszczył się o kieszon
kowe.
Jego teatr był poważnym przedsiębiorstwem. Na przedsta
wieniach bywały dzieci, a także dorośli z okolicy. Wejście by
ło płatne. Ibsen zbudował sam scenę, zmajstrował lalki, poru
szał nimi, reżyserował i odgrywał przedstawienia, występował
także jako magik i brzuchomówca. Za jedynego zaufanego
pomocnika w przedsięwzięciu miał chłopca z sąsiedztwa. Lal
ki były wykonane niezwykle starannie, z dbałością o efekty
plastyczne. Wedle wspominających te przedstawienia widzów
szczególnie piękna była lalka Izabelli Hiszpańskiej, pojawia
jąca się w przedstawieniu opisanym następująco: „Czarne jak
węgiel loki, krynolina z różowoczerwonego jedwabiu. Mogła
ona poruszać się wymyślnie ponad płaszczyzną sceny i wów
czas dziewczynki krzyczały z radości. Rycerz Fernando uka
zywał się wtedy na scenie: kapelusz z piórem, czerwony strój
ze złotymi sznurami. Przesuwał się powoli i z godnością
w kierunku Izabelli. Wówczas - o zgrozo! - przybywał szyb
ki jak błyskawica czarny Maur, chwytał ją i próbował porwać.
Ale rycerz Fernando odpychał go tak gwałtownie, że Maur pa
dał jak długi, a Fernando i Izabella pozdrawiali widownię" .
4
Ibsen traktował swój teatr z powagą, wpadał we wście
kłość, gdy młoda publiczność przeszkadzała mu w przedsta
wieniach. Świat gry, teatru, pozoru stawał się dla niego ko
niecznością. Te zainteresowania i dokonania teatralne zdra
dzają także oczywiste zdolności plastyczne i manualne Ibse
na, o czym już wspominałem. Warto również odnotować jego
zainteresowanie strojem, widoczne już w strojności Izabelli
i Fernanda. Chciał też sam wyróżniać się strojem, podziwiał
tych, którzy się wyróżniali, na przykład mężczyznę w Venst0p w aksamitnych spodniach i jedwabnej kamizelce, wi
dzianego na jakiejś lokalnej gali. Hedvig wspomina, że gdy
malował jako dziecko, przejawiał „specjalną predylekcję [...]
do rysowania ludzi we wspaniałych strojach" .
Biorąc udział w wieczorkach towarzyskich, występach,
balach, swego rodzaju parateatrze, nieco starszy już Ibsen (te
atrzyk lalkowy zbudował mając 12 lat) przejawiał zamiłowa
nie do stroju odnotowane w wielu wspomnieniach i zauważo
ne przez biografów, trudne dla niego do zrealizowania jako że
żył w skrajnej biedzie. Owo zainteresowanie odezwie się
w jego późniejszym życiu w dandysowskiej dbałości o wy
gląd zewnętrzny, w świadomym kształtowaniu oficjalnego
wizerunku własnego, swojej persony, w dziecinnym przywią
zaniu do odznaczeń i orderów, o które zabiegał i które nosił
nawet w sytuacjach zupełnie do tego nieodpowiednich. Psy
choanalityk dopatrzyć się w tym może znamion „kompleksu
spektakularnego" - pragnienia widzenia i bycia widzianym.
Zdaniem Haakonsena był to wyraz odmowy uznania deklasa
cji, bunt przeciwko niej. Ibsen uwolnił się od poczucia głębo
kiego upokorzenia dopiero we Włoszech, gdy napisał Branda
(1866), odnosząc pierwszy wielki sukces, który doprowadził
5
�do znaczącej, choć krótkotrwałej, poprawy jego opłakanej sy
tuacji materialnej.
Wyjazd do Włoch nie był pierwszym doświadczeniem za
granicznym Ibsena, ale jego waga była nieporównywalna
z innymi doświadczeniami podróży. Prowincjusz ze Skien,
który znał wcześniej jedynie miasta rozmiarów Kristianii
i Bergen (odpowiednio 30 i 25 tysięcy mieszkańców w cza
sie, gdy tam mieszkał), w 1852 roku wyjechał do Kopenhagi
i Drezna. Wrażenie było ogromne: znalazł się w wielkim
świecie, powiedzielibyśmy dzisiaj - w Europie. Doświadcze
nie teatralne i kulturowe, impulsy, jakie odebrał, zaważyły
znacząco na jego rozwoju intelektualnym oraz na jego drodze
jako człowieka teatru i pisarza. Docenił od tej pory podróże
jako najlepszy bodziec duchowego wzrostu człowieka. Dlate
go napisał: „Mogę powiedzieć z doświadczenia: wiem, jaka
możliwość rozwoju znajduje się w podróży."
Podróż do Włoch przebiegała etapami, celem był Rzym.
5 kwietnia 1864 Ibsen popłynął statkiem z Kristianii do Ko
penhagi, gdzie spotkał się z żoną i synem Sigurdem. 20
kwietnia popłynął do Lubeki, zostawiając rodzinę w Kope
nhadze, stamtąd pociągiem pojechał przez Alpy. O swoich
wrażeniach wspomniał w przemówieniu wygłoszonym
w Kopenhadze 1 kwietnia 1898 г., w czasie uroczystości sie
demdziesiątej rocznicy urodzin: „Podróżowałem przez Niem
cy, Austrię i przekroczyłem Alpy 9 maja. Nad wysokimi góra
mi wisiały chmury jak wielka ciemna zasłona, a poniżej je
chaliśmy przez tunel i nagle znaleźliśmy się w Mira Mare,
gdzie piękno Południa, cudownie jasne światło, świecące jak
biały marmur, objawiło mi się nagle i wpłynęło na całą moją
późniejszą twórczość...". Ibsen określił swoje wrażenie jako
„uczucie wyzwolenia się z ciemności do światła, z mgieł
przez tunel do blasku słonecznego".
6
7
8
Ten kontrast ciemności i światła, użycie sugestywnego
obrazu wydostawania się z mroku przez tunel ku światłu jest
metaforą wyzwolenia, zyskania wolności pełnej, ale także
porzucenia życia w mroku na rzecz życia w świetle, zupełne
go odrodzenia, także rozumianego dosłownie jako urodzenie
się na nowo. Zresztą obraz podróży przez tunel zdaje się su
gerować przyjście na świat.
W wielu listach Ibsena znajdziemy spontaniczne i entu
zjastyczne opisy owego wyzwolenia i odrodzenia. Rozdział
o pierwszym z dwóch włoskich okresów życia Ibsena nosi
w książce Haakonsena wiele mówiący tytuł: „Jak człowiek
nowy".
Droga do Rzymu wiodła przez Triest, Wenecję, Mediolan,
Piacenzę, Parmę, Bolonię i Florencję. W niektórych miastach
Ibsen zatrzymał się przez jakiś czas, niektóre odwiedzał po
nownie, w Wenecji np. spędził ogółem cztery tygodnie. Nie
wiemy jednak, jakie wrażenie wywarły na nim te miasta,
z wyjątkiem tego, że podziwiał mediolańską katedrę. Mie
szkał później w różnych miejscowościach w Górach Albań
skich w pobliżu jeziora Nemi, w Neapolu i nad Zatoką Neapolitańską (na wyspie Ischia, w Amalfi, w Sorrento), odwie
dził Pompeje i inne miejsca. Ale zawsze dla niego najważ
niejszy był Rzym.
Rzym był podówczas bardziej niż Paryż magnesem przy
ciągającym artystów i pisarzy, zwłaszcza Skandynawów, dla
których był, jak pisze Michael Meyer, ziemią obiecaną. Od
działywanie Rzymu stało się decydującym punktem zwrot
nym w życiu i twórczości Oehlenschlagera, Thorvaldsena,
Andersena, Ole Bulla i wielu innych, wśród nich - Ibsena.
Ibsen był uważnym i nietuzinkowym turystą w Wiecznym
Mieście. Oprowadzał go po nim Lorentz Dietrichson, młod
9
szy od niego o sześć lat bergeńczyk, z którym zetknął się
przelotnie w Kristianii. Dietrichson wykładał literaturę skan
dynawską w Uppsali i przybył właśnie na dwa lata do Rzy
mu, by studiować historię sztuki, którą później wykładał na
uniwersytecie w Kristianii. Nietuzinkowy turysta znalazł za
tem nietuzinkowego przewodnika. Jak pisze Ferguson, w cza
sie pierwszej zimy, jaką Ibsen spędzał w Rzymie, miał okazję
uczęszczać na wykłady z archeologii i topografii miasta,
których ogółem dwadzieścia wygłosił Dietrichson dla kolonii
skandynawskiej. Odbywały się one w różnych miejscach: na
Forum Romanum, na Palatynie, w termach Karakalli, przy
ciepłych źródłach Tytusa. Był to czas dokonywania fascynu
jących odkryć archeologicznych i prawie co tydzień wykopy
wano jakiś nowy obiekt, o którym pisała prasa, który był na
ustach wszystkich. Ale Ibsen bynajmniej nie interesował się
wszystkim. W sposób sobie właściwy poszukiwał własnej
drogi do zrozumienia wybranych przez siebie aspektów kul
tury starożytnej i nowszej, jaką poznawał w Rzymie.
Zainteresowania jego ogniskowały się na rzeźbie. Ujaw
niają one nowy aspekt tego, co nazwałem jego mitem osobi
stym: fascynację kamieniem. Ferguson pisze o tym następu
jąco: „Tajemniczy stosunek Ibsena do kamienia, od jego naj
wcześniejszej fascynacji legendami i baśniami, które opowia
dały o istotach podziemnych, porywających ludzi do wnętrza
góry z lęku przed własnym skamienieniem, był już w nim
w tym czasie głęboko zakorzeniony. Poczynając od jego naj
wcześniejszych utworów jest oczywiste, iż rzeźba - wykuwa
nie człowieka z bloku kamiennego - była dla niego formą
sztuki najbliżej spokrewnioną z jego własną - tworzeniem
przemijających posągów z krwi i kości. Nie jest więc niespo
dzianką, że rzeźba i różne style w rzeźbie były dominującym
rysem w jego wrażeniach z wędrówek po tym, co było dla
niego w gruncie rzeczy muzeum o rozmiarach miasta. W l i
stach do kraju i w dyskusjach nie ma żadnych odniesień do
znanych malowideł czy znanych dzieł włoskiej literatury
i muzyki. Zajmowała go tylko rzeźba."
10
O rzeźbie rozmawiał Ibsen często z Dietrichsonem. Ten
ostatni opisał wspólną wizytę w muzeach watykańskich,
w czasie której dyskutowali o greckiej i rzymskiej rzeźbie
portretowej. Dietrichson wskazywał wyższość Greków, po
nieważ kształtują oni głowę i strukturę kości twarzy ze
względu na to, co typowe i ogólne. Ibsen wolał stworzony
przez Rzymian sposób indywidualizowania głowy za pomo
cą szczegółów, jak na przykład zmarszczki na czole Mariu
sza, rzeźby z Museo Chiaromonti, którą podówczas uważano
za portret Gaiusa Mariusa. Ten rys realizmu przekazywał le
piej, według Ibsena, ducha modela niż grecki idealizm.
Na początku swego pobytu w Rzymie Ibsen miał trudno
ści ze zrozumieniem i zaakceptowaniem rzeźby klasycznej
w ogólności. Omawia te problemy w długim i ważnym liście
do Bj0rnsona z 19 września 1864 r. „Tu w Rzymie bardzo
wiele zostało mi objawione - pisał - chociaż nie mogę dojść
do ładu ze sztuką klasyczną, tak naprawdę nie rozumiem jej
znaczenia dla naszych czasów, brakuje mi iluzji i , przede
wszystkim, poczucia osobistego i indywidualnego wyrazu za
równo w podmiocie, jak i w artyście, i nie mogę zaradzić te
mu, że widzę (w każdym razie jak dotychczas) jedynie kon
wencje, tam gdzie inni dopatrują się praw. Wydaje mi się, że
dzieła plastyczne sztuki klasycznej są, jak nasze ballady bo
haterskie, raczej wytworami epoki niż takiego czy innego mi
strza; to pewnie może być przyczyną, dla której tak wielu na
szych nowoczesnych rzeźbiarzy zawodzi, gdy usiłuje dzisiaj
podjąć próbę stworzenia ballad bohaterskich w gipsie i mar31
�murze. Michała Anioła,
Berniniego i jego szkołę ro
zumiem lepiej - ci jegomo
ście mają odwagę, by od
czasu do czasu dopuścić się
szaleństwa. Architektura
wywarła na mnie większe
wrażenie, ale ani styl kla
syczny, ani jego późniejsze
potomstwo nie pociąga
mnie tak jak gotyk; dla
mnie katedra w Mediolanie
jest czymś najbardziej przy
tłaczającym spośród tego,
co mogę sobie wyobrazić
na tym polu; człowiek,
który mógł począć takie
dzieło, musiał być zdolny,
by w wolnej chwili stwo
rzyć księżyc i cisnąć go
w głąb niebios.""
Jest oczywiste, że uwagi
Ibsena o sztuce klasycznej
wiążą się ściśle z jego dra
matami, z pragnieniem
ukazania w każdej postaci
dramatycznej
niepowta
rzalnych cech jednostko
wych. Idealizowanie, poka
zywanie tego, co typowe,
było na ogół obce jego pi
sarstwu. Natomiast odwo
łanie się do Michała Anio
Michal Aniot, Sąd
ła. Berniniego i jego szkoły
wydaje się szczególnie interesujące. Jest to odwołanie do
sztuki, która nie poddaje się łatwo regułom, jest spontanicz
na, mogła ówczesnym estetom wydawać się barbarzyńska,
jest to wreszcie odwołanie do baroku, nie rozstrzygając
w związku z twórczością Michała Anioła kwestii jej stosun
ku do baroku czy manieryzmu w sensie, w jakim używali te
go terminu niedawno raczej historycy literatury niż sztuki.
Związek między Michałem Aniołem. Berninim i rzeźbą ba
rokową a dziełem Ibsena wydaje się walnie dopomagać w in
terpretacji i zrozumieniu jego dzieła, a już na pewno jego
wrażliwości na sztukę, jego wyobraźni. Odwiedzając Floren
cję, Ibsen nie mógł nie widzieć słynnych nie dokończonych
rzeźb Michała Anioła znanych jako „więźniowie", stojących
wówczas w Ogrodzie Boboli. „W przyszłych sztukach - pi
sze Michael Meyer - od Branda po Gdy wstaniemy z mar
twych - miał on [Ibsen] stworzyć podobnych gigantycznych
i udręczonych więźniów. Bardziej niż jakikolwiek pisarz mi
strzem Ibsena był Michał Anioł; jeden tworzył w słowach to,
co drugi stworzył w kamieniu. Równie niemodna admiracja
Ibsena dla gotyku (katedra mediolańsa) i baroku (Bernini)
była jednakże logiczna u człowieka, który miał wkrótce na
pisać Peera Gynta."
12
13
W korespondencji między Ibsenem a Bj0msonem doty
czącej rzymskich wrażeń Ibsena pojawia się pewien wątek
„pedagogiczny" ze strony Bj0rnsona. Wierzył on, że jego
przyjaciel w końcu „dojdzie do ładu" ze sztuką klasyczną,
a zaakceptowawszy ją w pełni, „ucywilizuje się", upodobni
swoją estetykę i filozofię do jego własnych koncepcji. Naiw
nością ze strony Bj0rnsona było oczekiwanie, że Ibsen tak da32
lece zbliży się do jego po
glądów, natomiast co do
szerszej akceptacji sztuki
klasycznej nie pomylił się.
W liście z 28 stycznia 1865
Ibsen przyznaje, że coraz
bardziej ceni klasyczną
sztukę i rzeźbę. W liście
tym czytamy następujące
zadziwiające słowa, zdu
miewająco wiele mówiące
o twórczości Ibsena i o nim
samym: „Pamiętasz Muzę
Tragedii, która stoi w sali na
zewnątrz Rotundy w Waty
kanie? Żadna rzeźba do
tychczas nie nauczyła mnie
tak wiele jak ta. Mogę po
wiedzieć, że poprzez nią da
ne mi zostało zrozumienie,
czym była grecka tragedia.
Ta nieopisanie wzniosła,
wielka i spokojna radość
w wyrazie twarzy, ta bogato
uwieńczona laurami głowa,
która ma w sobie coś
nadziemsko bujnego i bachicznego, oczy, które pa
trzą zarazem do wewnątrz,
a jednocześnie poprzez i da
leko poza to, na co patrzą taka była tragedia grecka."
W rzeźbie przedstawia
Ostateczny (fragment)
jącej Melpomenę Ibsen do
strzegł, jak słusznie pisze Haakonsen, element bachiczny
(„det bakkantiske"), czyli to, co w niewiele lat później Frie
drich Nietzsche nazwie elementem dionizyjskim, istotą trage
dii greckiej, w swoich Narodzinach tragedii. Ibsen, wyprze
dzając Nietzschego, dostrzegł kombinację czystości i dionizyjskiej przyjemności. Jeszcze dwadzieścia pięć lat później
obraz ten powróci w Heddzie Gabler w motywie rozkoszo
wania się życiem i symbolu „winnych liści we włosach"."
14
Ale w cytacie o Muzie Tragedii skrywa się jeszcze istot
niejsza i ogólniejsza informacja o Ibsenie i jego twórczości.
We wstępie do zbioru esejów o dramaturgii Ibsena Rolf Fjelde pisze, że podchodził on w swojej twórczości na różne spo
soby do prawdy radykalnej, przy czym słowo „radykalny" na
leży rozumieć w sensie etymologicznym, czyli jako prawdę
elementarną czy podstawową. Fjelde. jak widać nie on jeden,
przywołuje również Ibsenowski opis postaci Мигу Tragedii.
Jej patrzenie zarazem do wewnątrz i na zewnątrz jest dla Fjeldego metaforą ukazującą mityczne podejście do prawdy rady
kalnej. Pozornie realistyczna czy naturalistyczna powierzch
nia ukrywa u Ibsena głęboko zaszyfrowane sensy. Fjelde przy
wołuje jako przykład rzeźbę profesora Arnolda Rubeka, boha
tera dramatu Gdy wstaniemy z martwych (1899), który wyko
nał serię rzeźbiarskich portretów ludzi, skrywających formy
zwierzęce, jakby przeświecające z wewnątrz i widoczne. War
to dodać do tego, co pisze Fjelde, że podobnie jak Rubek po
stępował w dzieciństwie Ibsen: wykonywał on satyryczne por
trety rodzeństwa w kształtach zarazem zwierzęcych i ludz
kich. Fjelde pisze, że Ibsen rozwinął u siebie „mitopoetyczną"
wyobraźnię i umiał stworzyć w dramacie nowoczesnym wy-
�miar mityczny nie odwołując się
do tradycyjnej maszynerii bogów
i demonów.
Objawieniom rzymskim nie ko
niec. Kiedy Ibsen pisał Branda, na
potkał w pewnym momencie zasa
dnicze trudości, które doprowadzi
ły do zupełnej blokady procesu
twórczego. Sztuka zresztą od po
czątku nastręczała trudności i po
wstawała najpierw jako poemat
(tzw. epicki Brand), później, już
szybko, w natchnieniu, jako znany
dziś dramat. W czasie, kiedy Ibsen
nie mógł w ogóle pisać, rozwiąza
nie przyszło jako iluminacja:
„Wówczas, pewnego dnia, wsze
dłem do św. Piotra - [ . . . ] - i nagle
wszystko, co chciałem powiedzieć,
ukazało mi się w silnym i jasnym
świetle." Takie przypadki zdarza
ją się, zwłaszcza romantycznie na
strojonym poetom. W owym czasie
Ibsen sformułował romantyczną
w istocie koncepcję twórczości.
Wspominając te lata napisał w l i
ście do Petera Hansena w 1870 r.
następujące słowa: „W czasie, gdy
pisałem Branda, miałem na moim
stole skorpiona w pustej butelce po
piwie. Od czasu do czasu zwierzę
zaczynało cierpieć; wrzucałem mu
wtedy kawałek dojrzałego owocu,
Muza
na który mógłby rzucić się w furii
i wypuścić swój jad; wówczas czuł się znowu dobrze.""* Ibsen
dodawał dalej: „Nie inaczej postępujemy my, poeci".
16
17
W takim ujęciu twórczość stawała się czymś automatycz
nym, czego istota pozostaje nie uświadomiona, co należy do
porządku popędów. W podobnych koncepcjach objawia się
rola tego, co zwykle nazywa się natchnieniem.
Włoskie doświadczenia spowodowały olbrzymi skok
w twórczości Ibsena. U jego podstaw legły nie tylko znane
walory Włoch, naturalne i kulturalne, opisywane w ogromnej
bibliotece mądrych i niemądrych książek o tym niezwykłym
kraju. Kontakt z Włochami dał Ibsenowi, przybyszowi z od
ległej północnej prowincji Europy, prawie już spoza jej gra-
nic, wedle ówczesnych poglądów,
zdumiewające i głębokie wyzwo
lenie zarówno od traumatycznych
przeżyć norweskich, jak i wyzwo
lenie w sensie głębokim i nieła
twym do opisania. Używając sta
roświeckiego języka, Włochy dały
mu olśnienie i wyzwolenie ducha
oraz umożliwiły przejście do zna
cząco różnej fazy jego twórczości.
Głównym patronem tego wyzwo
lenia jest Michał Anioł, jakkol
wiek ważne były doświadczenia
wyrażone w opisie Muzy Tragedii.
Nie bez powodu - jak zauważył
Michael Meyer - objawienie, jak
pisać Branda, miało miejsce pod
kopułą Michała Anioła w katedrze
świętego Piotra. Temu przeżyciu
zdaje się Ibsen zawdzięczać samą
koncepcję Boga, jakiej hołdował
Brand. Bóg Branda jest „młody
i silny jak Herkules". To sformu
łowanie odpowiada całkiem ściśle
wyglądowi Chrystusa w scenie Są
du Ostatecznego z Kaplicy Sykstyńskiej: młodemu, gniewnemu,
a jednocześnie zadumanemu atle
cie, przedstawionemu bez brody,
który gestem wyciągniętej ręki
ściąga potępienie na grupę postaci
na lewicy, oddzielonych od reszty
jak ewangeliczne kozły oddzielone
Tragedii
zostały od owiec.
..Michał Anioł, Bernini i nieznany architekt katedry me
diolańskiej mieli to, co Ibsen uznał za «odwagę, by od czasu
do czasu dopuścić się szaleństwa». Brand jest bezpośrednim
skutkiem ich wpływu. Jego siła nie jest statyczna, ale dyna
miczna; każda scena, wspaniała sama w sobie, przechodzi
w sposób konieczny w scenę następną, osiągając kulminację
w tym, co jest - choć można to podawać w wątpliwość - naj
większym aktem finałowym napisanym przez kogokolwiek
od czasów Króla Leara." "
14
2
Te słowa Michaela Meyera doskonale ujmują bodaj najis
totniejszą część doświadczenia Ibsena. Doświadczenie to sta
nowi fundament, na którym stanęło kilka z jego arcydzieł.
PRZYPISY
1
Por. D. Haakonsen. Henrik Ibsen - mennesket og kunstneren, Oslo
1981. s. 22-24
P. Lindau 1894. cyt. wg ibid., s. 23
Cyt. wg ibid., s. 23 (podkres'l. H. Ibsen). W oryginale nieprzetłuma
czalna gra słów na oznaczenie ojczyzny; dosłownie: fodeland - kraj ro
dzinny czy urodzenia i hjemland - kraj. gdzie znajduje się dom rodzinny
czy kraj, który jest domem.
O. Morfjeld. Henrik Ibsen og Skien. Oslo 1949. cyt. wg R. Fergu
son, Henrik Ibsen. Mellom aevne og higen. Oversatt av B.A. Herrman.
Oslo 19%. s. 20. Por. L. Sokół, Zagadnienie biografii artysty. Na przy
kład Henrik Ibsen, w: Artes atąue humaniora. Studia Stanislao Mossa
kowski sexagenario dicata. Warszawa 1998. s. 410
Cyt. wg D. Haakonsen, op. cit., s. 36
Ibid., s. 37
Cyt. wg D. Haakonsen, op.cit., s. 84
Ibid.
2
3
J
5
6
7
8
4
M . Meyer. Ibsen (abridged by the author). London 1992, s. 231-232
R. Ferguson, op. cit.. s. 127
Cyt. wg M . Meyer. op. cit.. s. 242-243
Por. np. książki zwykle krytykowane przez historyków sztuki: Gustava Rene Hockego (Die Welt ais Labyrinth. Manierismus in der Litera
tur) czy szeroko znaną pracę Arnolda Hausera Der Manierismus.
" M Meyer. op. cit.. s. 244
Cyt. wg D. Haakonsen. op. cit.. s. 101
Ibid., s. 99
R. Fjelde. Introduction, w: Ibsen. A Collection of Critical Essays.
Edited by Rolf Fjelde. Englewood Cliffs. N.J. 1965. s. 1, 8-9
List do Bjomsona z 12 września 1865. cyt. wg M . Meyer, op. cit.,
s. 256
Cyt. wg M . Meyer, ibid., s. 258
H. Ibsen. Brand, w: Samlede verier, 1.1. Oslo 1993, s. 227
-" M . Meyer, op. cit., s. 259
111
11
12
14
15
17
18
14
33
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c7bdceb42b9e106e0cfc7a1c5e88ec6.pdf
b9f9b1948c9e34166ec930b800a1b36a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2690
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2501
Title
A name given to the resource
Toskania. Trzy podróże / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.34-41
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
... Śliczna niewiasta odziana w bogate szaty, w narzuconym na nie płaszczu Wielkiego Księ
stwa z czerwonego aksamitu podbitego gronostajami. Na głowie ma koronę Wielkiego Księ
cia, suknia pod płaszczem ma być podobna do białej tuniki z cieniutkiego lnu. Po jej lewej
stronie widoczny jest różnoraki oręż i rzeka Arno, tj. starzec brodaty i długowłosy, spoczy
wający z łokciem wspartym na urnie, z której wylewa się woda. Wspomniana rzeka ma czo
ło opasane wieńcem bukowym; obok niej leży lew. Po prawej widać starożytny ołtarz, na
którym płonie ogień, naokoło zaś ołtarza widać wyrzeźbione urces, paterę, lutnię i laskę auguralną. Pośrodku znajdują się rozmaite przybory kaplaiukie, stosownie do fałszywego
a pradawnego zwyczaju Pogan. W lewej dłoni figura wdzięcznie trzyma czerwoną lilię
i książkę.
... Maluje sieją urodziwą, gdyż Prowincja ta, niezwykłej szlachemości, jest klejnotem Italii,
wielce świetnym i prześlicznym, przez naturę bowiem i sztukę obdarzona jest wszystkim, cze
go tylko można pragnąć. Posiada więc nadzwyczaj łagodne Niebo, zdrowe powietrze i żyzne
ziemie obfitujące w Morza, Mosty. Rzeki, Ogrody; pełna jest sławnych i wielkich Miast tu
dzież okazałych budowli.
Alegoria Toskanii: Cesare Ripa,
Ikonołogia
Toskania. Trzy podróże
Dariusz Czaja
Jak umarł Puszkin, z jakiegoś powodu nie każdy w Polsce
wie, ale jaki dialog wywiązał się w pociągu relacji Moskwa Pietuszki, gdzieś między 65. a 85. kilometrem trasy, wie
u nas każde dziecko. Przypomnijmy więc tylko w skrócie:
kiedy pojazd opuścił już Nazariewo i skierował się w stronę
Driezny, padło to, na wskroś dramatyczne, pascalowskie
z ducha i nieuchronne jak kolejny stakan pytanie:
„ - Dużo pan widział, dużo podróżował, niech pan po
wie, gdzie bardziej Rosjan cenią - po tej, czy po tamtej stro
nie Pirenejów?
- Nie wiem, jak po tamtej, ale po tej zupełnie nie cenią.
Byłem na przykład we Włoszech, tam na Rosjanina nie zwra
ca się najmniejszej uwagi. Oni sobie tylko śpiewają i rysują.
Jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa, a drugi tuż obok siedzi i ry
suje tego, co śpiewa, a trzeci nieopodal śpiewa o tym, który
rysuje. I tak smutno się od tego robi. Ale oni naszego smutku
nie rozumieją.
- Ba, Włosi! Czy oni w ogóle coś rozumieją? - poparł
mnie Czarnowąsy".
Dialog na temat rozległych walorów poznawczych
podróży toczy się dalej. Wieniczka opowiada o tym, jak był
w Wenecji i oglądał zawody gondolierów, potem, jak usiło
wał zobaczyć Wezuwiusz, ale Wezuwiusz z niejasnych powo
dów gdzieś przepadł, potem jeszcze trudna peregrynacja
z Herkulanum do Pompei i z powrotem, dalej już prosta dro
ga na Paryż i Francję, kanał La Manche itd., itd... Ta pijacka
logorea jest tylko pozornie chaotyczna i niedorzeczna. W rze
czywistości, delirycznymi skojarzeniami i obrazami rządzi tu
żelazna logika: logika powielanego przez pokolenia, wygła
dzonego jak kamień, stereotypu. Jak Wenecja - to gondolie
rzy, jak Pompeje - to Herkulanum, jak Paryż - to burdele
i wieża Eiffla. Slinotok zafiksowanych w kulturowej pamięci
mechanicznych i niemal bezwiednych asocjacji.
1
34
I
Wróćmy do początku tej krajoznawczej gawędy. Nie do
tego fragmentu, gdzie mowa o jedynym w swoim rodzaju ro
syjskim smutku i tego smutku powszechnym nierozumieniu
(co mogłoby być przedmiotem osobnego studium, vide:
choćby nie tak dawny przypadek Andrieja Tarkowskiego
z okresu, gdy kręcił we Włoszech Nostalgię), ale do bardziej
ekscytującej nas poznawczo kwestii: zarysowanego tam
w śmiałym porywie wyobraźni wizerunku Włoch. U Jerofiejewa Włochy są krainą szczęścia, radości, permanentnego
nieróbstwa. Są miejscem nieskrywanego zadowolenia z życia
(„jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa"), bezinteresownej kon
templacji piękna („drugi siedzi i rysuje tego, co śpiewa"),
estetycznego nienasycenia („trzeci śpiewa o tym, który rysu
je"). Są połączeniem nostalgicznych wyobrażeń o rajskiej
kondycji i niewygasłych rojeń o Schlarajfenlandzie. Grote
skowa tonacja tego rodzajowego obrazka w niczym nie zmie
nia faktu, że całkiem trafnie, choć w skrótowej i karykatural
nej formie, oddaje on podstawowe intuicje, które co najmniej
od końca XVIII (gdy chodzi o podróżowanie na szerszą ska
lę) po dzień dzisiejszy, składają się na potoczne wyobrażenie
Włoch. Niech jeszcze nad tą śpiewająco-rysującą ekipą za
wiśnie słońce przyczepione do płachty nieskazitelnego błęki
tu, niech za dalekie tło mają pasmo lazurowego morza - uzy
skamy w ten sposób podstawowy zestaw elementów wypeł
niających kanoniczną Pocztówkę-Z-Italii.
2
Od czasów Winckelmanna i Goethego, od Byrona,
Wordswortha i Shelleya rozwija się mityczna opowieść
o Włoszech. Ale czy mówienie o Włoszech jako całości, ja
ko jednym spójnym organizmie ma sens? Nie mam, natural
nie, na myśli faktu, że formalne zjednoczenie kraju miało
miejsce dopiero w roku 1861, a więc długo po największej
w XIX wieku fali italomanii, ani też wynikającego z histo
rycznych powikłań czy geograficznej odmienności zróżni-
�cowania prowincji wchodzących w jego skład. Rzecz jest
subtelniejszej natury. Dla przyjeżdżających bowiem do
Włoch geografia mityczna tego kraju rzadko pokrywała się
z nie znającą sentymentów kartografią. Znacznie częściej
nazwa „Włochy" skrywała wiele odmiennych doświadczeń
i idących za nimi wartościowań. Emocjonalna topografia
wiernie odzwierciedlała poszczególne, osobiste preferencje.
Czasem, to jedno jedyne, wybrane, szczególnie admirowane
miejsce funkcjonowało jako wyeksponowany reprezentant
całości, jako obrazowy skrót ogniskujący w sobie to, co naj
ważniejsze w spotkaniu z Włochami, z Południem. Nietz
sche, który znał przecież Włochy, którego pamięć zanoto
wała z pewnością ważne jego pobyty w Sorrento, Turynie,
Rapallo, napisze w Ecce Homo całkiem jednoznacznie, nie
pozostawiając żadnych wątpliwości: „Jeśli mówię z tamtej
Alp strony, znajduję zawsze tylko słowo »Wenecja«". Sie
dząc pisarskie rezultaty podróży do Włoch natrafiamy
w obrębie jednostkowego doświadczenia na powtarzające
się fascynacje: czasem równorzędne wobec innych, kiedy
indziej żądające wyłączności. Mamy więc osobną Wenecję
- Nietzschego, Wagnera, Brodskiego; wyjątkowy Rzym Gregoroviusa, Ibsena, Mandelsztama; niezwykłą Sycylię Goethego i Iwaszkiewicza.... „Prawdziwe" Włochy, „praw
da" o Włoszech, „prawdziwa" lekcja włoskiej kultury jed
nym objawić się może w Wenecji, Rzymie, na Sycylii,
w Rawennie, innym może na Capri, w Paestum albo jeszcze
gdzie indziej. Wszędzie możliwy jest błysk iluminacji. Na
przykład w Toskanii...
3
Przyjrzyjmy się bliżej trzem relacjom z podróży do Toska
nii, opowieściom, które ofiarowują nam coś znacznie bardziej
pożywniejszego i wzbogacającego poznawczo od standardo
wego obrazka z bedekera. Trzy odmienne spojrzenia na to
mitogenne miejsce, trzy zachowujące swoje indywidualne,
biograficzne piętno zapisy doświadczenia, trzy pisarskie wa
riacje na ten sam temat. Spróbujmy, zwracając szczególną
uwagę na lekturę toskańskiego pejzażu, odnaleźć w tych te
kstach miejsca o wyraźnej intensywności, zaznaczyć punkty
węzłowe, w których oko, wyobraźnia i intelekt zbiegają się
w jedno.
1.
Z licznych napisanych dotąd Italienischen Reisen, książka
Pawła Muratowa uchodzi, nie bez racji, za jedną z ważniej
szych i piękniejszych, może najważniejszą i najpiękniejszą.
Nie są to kreślone na bieżąco impresyjne notatki z podróży.
Nie jest to też klasyczny przewodnik ani dzieło wypchane po
nad miarę „historyczno-sztuczną" erudycją. Obrazy Włoch,
obok bez wątpienia zajmującej i wielostronnej lekcji historii
i pejzażu, sztuki i obyczaju, są w swojej warstwie głębokiej
książką o urzeczeniu. Mocniej: o miłosnej fascynacji. Nie
przypadkiem tak często mowa tu o sercu: „Było słychać, jak
bije serce, jak w nie wnika, aby już nigdy go nie opuścić,
umiłowanie Florencji", i trochę dalej: „Najbliższy Florencji
będzie ten, kto kocha. Dla pielgrzymów miłości jest to miej
sce święte: tu, w tym świetlistym powietrzu, łatwiej i czyściej
płonie serce". W swoich opowieściach jest Muratów nade
wszystko miłośnikiem, kimś, kto jest bez reszty uwiedziony
i żadne, nawet najbardziej uczone i fachowe rozważania hi
storyczne czy estetyczne, których w książce nie brak, nie są
w stanie tego faktu przesłonić.
4
Pośród licznych zauroczeń, olśnień i afektacji, które poro
zrzucane są hojnie w wielu miejscach Obrazów Włoch, obok
słów małych, zwykłych, ale też i całkiem dużych, poświęco
nych - a jest z czego wybierać - choćby letejskim wodom
Wenecji, widokowi spod San Miniato we Florencji czy szcze
gólnemu zmysłowi Rzymu, najbliższe sercu Muratowa jest
wspomnienie Sieny. Ściślej: Sieny i rozciągających się wokół
niej okolic:
„Skupia się w nim to wszystko, co na dźwięk wyrazu
„Włochy" przyspiesza bicie naszego serca - święte piękno
antyku, kwitnąca sztuka, mowa Dantego w ustach ludu, uczu
cie wypełnionej powietrzem, rozległej przestrzeni, tchnąca
delikatną mocą ziemia, która od wieków rodzi oliwki, sym
bol pokoju, i winogrona, symbol upojnej wesołości".
Późna jesień, koniec listopada. Zebrano już ostatnie plony
z winnic i gajów oliwnych. Opustoszały pola. Życie wiejskie
schroniło się w domach. Lekka dwukółka wiezie Muratowa
drogą łączącą San Gimignano z Poggibonsi: „Byliśmy w ser
cu Toskanii, na trakcie wiodącym z Florencji do Sieny. W ów
dzień listopadowy subtelność i surowa prostota toskańskich
krajobrazów zaznaczały się ze szczególna siłą. Jesień, wiej
ska pora roku - a wokół nas ciągnęła się właśnie wiejska oko
lica - kryje w swoim łonie głębię i czystość życia. Ale tutej
sza wieś jest obdarzona delikatną duszą artysty. Gleba tu ma
nasyconą, bogatą barwę głębokiego brązu. I nie ma nic szla
chetniejszego nad srebrzystą zieleń oliwek i brązowe cienie
na więdnących liściach winogradu. Nawet szare jesienne
obłoki lśniły perłowym blaskiem, a nieskończona dal wyda
wała się przezroczysta niby drogie kamienie o barwie błęki
tu. Horyzont Toskanii zawsze jest wyraźnie obwiedziony bie5
Ponęta Okolice Poggibonsi. fot. D. C/aja
55
�„Tak powinien wyglądać horyzont w ojczyźnie wielkich
malarzy". Nie tylko horyzont, ale - dopowiedzmy myśl Mu
ratowa - cały niemal pejzaż toskański, który istnieje jakby
wyłącznie po to, by go malować, wręcz malowanie wymusza.
Ale i coś więcej: sam jest przecież najczystszym malar
stwem. „Droga nasza biegła na południe. Nagie cynamonowe
pagórki otaczające Sienę tchnęły smutkiem pod nisko wiszą
cą nad nimi białą zasłoną zimowych chmur". Krajobraz To
skanii, z jego swobodną i zmieniającą się grą światłocienia,
z geometrią winnic i krętą linią cyprysów, z subtelnością
przejść kolorystycznych między sąsiadującymi obok siebie
pasmami ziemi, z całym tym różnorodnym splotem form
i faktur, tworzy, nie obwiedziony ramą, nadnaturalnych roz
miarów obraz malarski. Muratów robi wiele, by czytelnikowi
to jak najdobitniej uzmysłowić.
Już w poprzednim fragmencie, przywołującym otwarcie
pierwszy rozdział Genesis, ożywia Muratów rajską topikę.
Inny fragment potwierdza, że Toskania była term prima, i to
z niej właśnie, z tej pierwotnej gliny ulepiony został pierwszy
przedstawiciel gatunku ludzkiego: „A ziemia Sieny, brązowa
i czerwona, jak gdyby wciąż jeszcze kipiąca siłami twórczy
mi, wydaje się innej, szlachetniejszej natury i można by po
myśleć, że to z niej właśnie powstał pierwszy kształt mie
szczący w sobie ducha człowieczego". Są więc widome, na
leżące do empirycznego porządku dane, świadczące, że wła
śnie tu, w tym podsieneriskim krajobrazie dokonało się dzie
ło stworzenia.
Nie ma wątpliwości: Toskania jest ziemią wybraną i zie
mią obiecaną. Jeśli całe dzieło Muratowa jest rozpisaną na
wiele stron laudacją na chwałę Włoch, kreowanych tu na kraj
harmonii i piękna, opisywanych jako miejsce całkowitego za
domowienia, gdzie wszystko stworzone jest na ludzką miarę
i gdzie każdy, miejscowy czy przyjezdny, czuje się u siebie,
to z pewnością Toskania jest krainą, w której wszystkie te ele
menty występują w stanie najczystszego skupienia: „Kiedy
jechaliśmy pod górę, na niebie nastąpiły zmiany - ołowiane
cienie spłynęły ku zachodowi i cienka opona chmur zalśniła
nagle, prześwietlona słonecznym blaskiem. Byliśmy już wy
soko; dokoła jak okiem sięgnąć widniały pola i winnice To
skanii, pociemniały lasy dębowe, obejścia, nad którymi uno
sił się dym, lśniące czerwienią dachówek sioła ze skromną
wiejską dzwonnicą. Wokół nas ciągnęła się ziemia święta ojczyzna godnego i wzniosłego piękna, które stało się udzia
łem człowieka".
Pisząc o krajobrazach toskańskich, Muratów opowiada
nam baśń o świecie c a ł k i e m i n n y m , o znanej nie zna
nej od czasów dzieciństwa fantazmatycznej Dalekiej Zamor
skiej Krainie. Jej paradoks polega wszakże na tym, iż nie
dość, że istnieje całkiem realnie, to jest także niedaleko, po
zostaje w każdym razie w zasięgu naszych możliwości.
W narracje Muratowa wpisane są i mit genezyjski, i opowieść
o czasie odnalezionym, i hymn o perle...
8
9
Ilustracja г przewodnika Florencja i Toskania, Wiedza i Życie 1996
gnącymi, jedna za drugą, delikatnymi liniami niewysokich
wzgórz. Tak wlas'nie powinien wyglądać horyzont w ojczy
źnie wielkich malarzy. Nie ma tu naszego nieokreślonego
smutku i niewypłakanej skargi naszych lasów i wąwozów
[ten rosyjski smutek... - przyp. DC]. Świat jest tu taki, jakim
go stworzył Bóg, który podarował ludziom obficie rodzące
drzewa, wino, oraz zboże i nie tylko zapowiedział im, że bę
dą pracowali w pocie czoła, lecz dał im także mocne, jak je
sienne powietrze, rubaszne uciechy oraz jasny subtelny ge
niusz artystyczny".
Muratów pisze niezwykle sensualnie, starannie skompo
nowane opisy krajobrazów pobudzają zmysły. Jego pisar
stwo, dla niektórych może miejscami nazbyt koturnowe, nie
znośnie podbite stylistycznie, przeestetyzowane, można na
zwać po prostu: estetycznym, pamiętając przy tym o źródło
wym (gr. aisthesis - zmysłowy) sensie słowa. Bowiem język
Muratowa pozwala opisywany świat nie tylko zobaczyć, ale
także usłyszeć, powąchać i posmakować, nieomal dotknąć.
Nie jest to pisarstwo o ambicjach imitacyjnych - raczej krea
cyjnych. Muratów, na naszych oczach wskrzesza widzianą
przez siebie rzeczywistość i - podobny w tym do Johanna
Huizingi, innego historycznego wizjonera - sprawia, że po
jawia się ona przed nami „jak żywa".
6
7
36
10
2.
O ile Muratów chciałby wraz z czytelnikiem prześnić
swój sen o krainie egzystencjalnego i estetycznego spełnie
nia, i tym samym, łatwo może narazić się na zarzut, że
w miejsce trzeźwej obserwacji oddaje się ryzykownej grze
fantazji, o tyle David Herbert Lawrence podróżując po Toska
nii twardo chodzi po ziemi. Dosłownie. Lawrence bowiem,
w swoich rozważaniach, łączy w sobie znajomość rzeczy
agronoma i kompetencję botanika. Uzupełnia je jeszcze o na-
�miętność i pasję ogrodnika. Muratów rozpisał swoje uwagi
0 Toskanii na kilka rozdziałów, Lawrence zaznajamia z jej
osobliwościami w krótkim, kilkunastostronicowym artykule
Flowery Tuscany zamieszczonym siedemdziesiąt lat temu
w piśmie New Criterion. Zgodnie z tym, co podpowiada ty
tuł, nie znajdziemy tu prób charakterystyki którejś ze szkół
malarskich czy profesjonalnych uwag o detalach architektu
ry, żadnych ekskursów historyka w czas przeszły dokonany;
dowiemy się natomiast wiele o roślinnym świecie tej prowin
cji. Lawrence oprowadza metodycznie po swoim ogrodzie
nie plewionym. Miesiąc po miesiącu, pozostając w zgodzie
z cyklem wegetacyjnym, prezentuje kolejne okazy.
Muratów przywoływał Toskanię jesienną, o barwach
przygaszonych i rozmytych konturach; u Lawrence'a kolor
nabiera intensywności, kształty wyraźnieją, nadchodzi eksta
tyczne święto wiosny:
„Wiosna rozpoczyna się w lutym, wraz z zimowym ja
skrem. Pewnego mroźnego dnia, kiedy wiatr schodzi w dół
z ośnieżonych szczytów, z początkiem lutego, dostrzeżesz na
skrawku ugoru, pod drzewami oliwnymi, bladozłote kulki,
zamknięte w sobie jak orzechy i spoczywające na krągłych
kryzach zieleni, tuż przy ziemi. To zjawił się niespodziewanie
zimowy jaskier.
Zimowy jaskier jest jednym z najbardziej zachwycających
kwiatów. Jak w przypadku całego wcześnie kwitnącego
kwiecia, kiedyś jego mały biały kwiat wyłoni się i będzie cał
kiem nagi. Żadnego zamknięcia w niewielkim zielonym fute
rale, jak to się dzieje ze stokrotką czy mleczem. Jego bańka
koszyczka, blada, z czystego złota, opiera się na okrągłym ża
bocie zielonego kołnierza, i wraz z zimowym wiatrem próbu
je zdmuchnąć go z siebie".
Kolejny miesiąc, kolejna botaniczna rewelacja:
„A teraz mamy marzec i przypływ kwiatów. (...) Nie znam
kwiatu bardziej fascynującego, wtedy gdy pojawia się po raz
pierwszy, od niebieskiego muszkatołowego hiacyntu. (...)
Pierwsze hiacynty muszkatołowe są kwiatami niebieskimi,
gęstymi, bogatymi i wyrastającymi ponad zeszłoroczną tra
wę. Wyższe pączki są czysto niebieskie, zamknięte w sobie;
okrągłe kulki, czystego, doskonale ciepłego błękitu, błękitu,
błękitu; podczas gdy niższe dzwoneczki są ciemnawo niebie
sko - purpurowe, z iskierką bieli u wylotu.(...)
Ale, od pierwszej chwili, masz przed sobą jedyną, zwartą
wieżę nocnego błękitu jaśniejącego w stronę brzasku, i nad
zwyczajnie piękną. Gdybyśmy byli mali jak postacie z bajek
1 żyli tylko w lecie, jakże piękne wydawałyby się nam te
wielkie drzewa dzwonków, wieże niosące kule ciemnego i ja
snego błękitu. Wyrastałyby nad nami grube i soczyste, a pur
purowe klosze białymi iskrami zmarszczek wypychałyby te
błękitne do góry. I dostrzegalibyśmy w nich boga".
Wystarczy. Chociaż żal trochę, bo już niedługo kwiecień,
maj i można by pogawędzić nieco o szkarłatnych anemonach
(„nie można ich dostrzec, o ile nie patrzy się na nie w słoń
cu), o żółtych tulipanach („wiotkie, kolczaste, trochę jak
Chińczycy"), o ciemnopurpurowym irysie („jest piękny, ale
ciężko go zauważyć")...
W każdym razie znać, że mówi fachowiec. Zachwycony,
ale fachowiec. Lawrence, dając rzeczowy komentarz do ro
ślinnego świata, potrafi czasem odbić się od botanicznego
dyskursu w stronę porównania i metafory. I choć stara się dać
maksymalnie wierny ekwiwalent obserwowanej rzeczywisto
ści, przybliżyć jej zmysłowy kształt we frazach nazbyt może
wyszukanych, nigdy przecież jego wypowiedź nie spada do
poziomu rzewnej egzaltacji bohaterek „włoskich" powieści
11
12
D H. Lawrence w Toskanii. 1927. il. z D.H. Lawrence. Etruscan
Nuova Immagine Editrice (Siena)
Places.
innego kulturalnego Anglika, Edwarda Morgana Forstera. Jak
choćby w tym kwietnym (kwiecistym?) fragmencie Pokoju
z widokiem: „Lucy dostrzegła rzekę, złocistą równinę i dalsze
wzgórza. (...) Z ust Lucy wyrwał się okrzyk zachwytu. Znaj
dowała się na miniaturowej polance, pokrytej fiołkami. Oto
czyły ją światło i piękno"." Hosanna in excelsis...
Zostawmy jednak Lucy i fiołki, porzućmy inne toskańskie
kwiatki. Lawrence, w swym tekście, dostarcza bowiem nie
tylko klucza do oznaczania roślin, ale próbuje i szerszego uo
gólnienia, choć - jak dotąd - w dalszym ciągu trzyma się bli
sko ziemi. Przypomina on i mocno eksponuje fakt, że Toska
nia to przede wszystkim obszar rolniczy, miejsce w którym
wyraźne i nieusuwalne są ślady ingerencji ludzkiej w naturę.
„Dziwną jest rzeczą, że kraina tak doskonale uprawiana
jak Toskania, obszar gdzie zbiory z pięciu akrów ziemi mu
szą wyżywić dziesięć żołądków, wciąż ma tak wiele miejsca
dla dzikich kwiatów i słowików. Od momentu gdy niewielkie
wzgórza nagle wypiętrzyły się i oddzieliły od siebie, czło
wiek musi budować swój ogród i swoją winnicę, tym samym:
rzeźbić swój krajobraz. Mówi się o wiszących ogrodach Ba
bilonu... Cała przecież Italia, wyjąwszy równiny, jest takim
wiszącym ogrodem. Przez stulecia człowiek cierpliwie mode
lował powierzchnię krajów Śródziemnomorza, delikatnie wy
równując wzgórza i formując na wielkich i małych zboczach
prawie niewidzialne poziomy terasów. (...) To dzieło wielu,
wielu stuleci. To jest ta delikatna, wrażliwa rzeźba każdego
krajobrazu. I tak właśnie zostało osiągnięte to szczególne
37
�włoskie piękno, które jest tak cudownie naturalne, ponieważ
człowiek, czując wrażliwość na owoce ziemi, kształtował zie
mię zgodnie ze swoimi potrzebami, ale nie używał wobec
niej przemocy.
Co pokazuje, że to m o ż n a zrobić. Człowiek może żyć
na ziemi i dzięki ziemi, nie szpecąc jej. To udało się tutaj, na
wszystkich tych rzeźbionych wzgórzach i miękko, wrażliwie
kształtowanych terasach".
Podobnie jak Muratów, Lawrence przywołuje tu aluzyj
nie, acz nie sposób tego przeoczyć, księgę Genesis. Z opisów
pomieszczonych w Obrazach Wioch, wynika, że Toskanię
uformowała Ręka Stwórcy, a z jej prymordialnej ziemi ule
piony został pierwszy człowiek. W tekście Lawrence'a - wy
przedzającym skądinąd znacznie manifesty ekologiczne - do
konane u Muratowa dzieło stworzenia, kontynuowane jest,
i to z dobroczynnymi skutkami, ludzką ręką. To tu właśnie,
w tej krainie, człowiek zrozumiał głębokie znaczenie zalece
nia, aby czynić sobie ziemię poddaną. Wiszące ogrody Toska
nii nie powstały mocą boskiego fiat, ale dzięki cierpliwej
i konsekwentnej - „dzieło wielu, wielu stuleci" - pracy rolni
czych pokoleń. Człowiek nie działał tu przeciw naturze, ale
wraz z nią, wykorzystując twórczo powierzony mu pierwot
nie „materiał".
Obserwując nadejście toskańskiej wiosny, nietrudno do
strzec, że zmiana w przyrodzie następuje tu szybko i gwał
townie. Pory roku tworzą osobne światy o czytelnie zaryso
wanych granicach. Inaczej niż w Anglii, odnotowuje Lawren
ce, gdzie lata miękko przechodzą w zimy (i odwrotnie), bez
wyraźniejszych dla oka oznak. Wszystko spowija permanent
na szarość i ciemność. I równie permanentny chłód. Ale róż
nica między Północą a Południem nie tkwi jedynie
w odmiennej kolorystyce, wykracza też poza klimatyczne akcydensy. Jest znacznie bardziej elementarna. Dotyczy pojmo
wania natury słońca. Niespodziewanie okazuje się, że przyro
doznawstwo łączy cienka nić z eschatologią.
„W krajach Północy człowiek ma tendencję, aby instynk
townie wyobrażać sobie i sądzić, że słońce zapalone jest jak
świeca w wieczystej ciemności i że pewnego dnia świeca wy
pali się, słońce wyczerpie się, a wieczysta ciemność odzyska
nieprzerwaną władzę. Stąd też dla człowieka Północy świat
zjawiskowy jest esencjalnie tragiczny, ponieważ jest czasowy
i musi przestać istnieć. Z samej jego istoty wynika, że prze
stanie istnieć i to leży u źródeł poczucia tragedii.
Ale dla południowca, słońce jest tak dominujące, że gdy
by cały zjawiskowy świat zniknął z uniwersum, nie pozosta
łoby nic prócz jasnej światłości, słoneczności. Słoneczność
jest absolutem; a cień albo ciemność są najwyżej względne:
są rezultatem czegoś, co trwa między rzeczą a słońcem".
Takie jest właśnie, utrzymuje Lawrence, instynktowne od
czucie człowieka Południa. Ktoś mógłby jednak oponować,
że słońce również jest rzeczywistością zjawiskową. Skoro
kiedyś pojawiło się, to i musi zniknąć. Ale jest to argument,
który ma za sobą racje czysto rozumowe. Sądzimy, że tak jak
zapalamy świecę w ciemności, a więc dajemy uchwytny po
czątek światłu, tak też jakaś Pierwsza Przyczyna musiała za
świecić słońce w nieogarnionych ciemnościach początku.
Jest to jednak argument dość kulawy, bo przecież nikt z nas
nie wie i wiedział nie będzie, czy słońce w ogóle kiedykol
wiek pojawiło się w jakimś konkretnym momencie, rozpo
częło istnienie od pewnego punktu czasowego. Cała nasza
wiedza o nim sprowadza się do tego, że wiemy jak powstaje
cień i czym jest: jest wynikiem umieszczenia czegoś mate
rialnego między nami i słońcem, nie ma więc on bytu samo
14
15
je
istnego, jego natura jest czasowa, przemijająca. Te obserwa
cje są podstawą dalszego wywodu:
„Możemy myśleć o śmierci, jeśli chcemy, jako o czymś
stale mieszającym się między nas i słońce: a to jest podstawa
południowej, podziemnej idei śmierci. Ale to nie zmienia
słońca w ogóle. Jak dalece sięga doświadczenie gatunku
ludzkiego, jedyną rzeczą, która istnieje zawsze, jest świecące
słońce, a ciemny cień jest jakimś przypadkiem ingerencji.
Stąd też, po prostu, tragedia nie istnieje. We wszechświe
cie nie ma tragedii, a człowiek jest tragiczny jedynie dlatego,
że obawia się śmierci. Co do mnie, sądzę, że jeśli słońce
świeci zawsze i zawsze będzie świecić, to pomimo milionów
posępnych słów, śmierć, jakimś sposobem, nie przynosi wie
lu obaw. W blasku słońca nawet śmierć jest słoneczna. A sło
neczny blask nie ma końca".
W prywatnej mitologii Lawrence'a jest Toskania jedną ze
śródziemnomorskich wersji wiszących ogrodów Semiramidy.
Wielobarwnym ogrodem. Żyzną krainą obfitości. Słonecz
nym kosmosem. Jej najgłębsze egzystencjalne przesłanie za
wiera się w solarnej epifanii. Lawrence, wyśpiewując swój
hymn o słońcu i do słońca, tym radykalnie antytragicznym
O sole mio unieważnia śmierć. W istocie: likwiduje ją. Bo
czymże jest „śmierć słoneczna" - wyrażenie, w którym przy
miotnik skutecznie neutralizuje rzeczownik - jeśli nie rzeczy
wistością ledwie zjawiskową, pozorem, epifenomenem... Na
prawdę jest, w mocnym sensie słowa, tylko słońce. A to
oznacza, że życie, nieustające, wiecznie odradzające się życie
jest esencją naszego świata, w którym śmierć jest, owszem,
spodziewanym, ale całkiem nieistotnym epizodem. Obok
zmiennej, znikliwej natury form widzialnych istnieje jeszcze
trwała, choć bardziej eteryczna, bo ze świetlistej materii zro
biona, rzeczywistość. Toteż miejsce cierpkiej, tragicznej wi
zji świata, zająć musi słoneczny optymizm. Where are the
snows of yesteryear? - cytuje Lawrence pytanie Villona. Ale
sens tego refrenu ulega tu odwróceniu: nie wtrąca już w me
lancholię, ale jest śmiałą zapowiedzią przyszłości. Tak, niegdysieysze śniegi już stopniały. Płatki wiosennych kwiatów
też co prawda opadły, ale - nie ma strachu - za rok pojawią
się znowu, jak gdyby naprzemienny rytm kwitnienia i wię
dnięcia poddany został przedustawnemu prawu wiecznego
powrotu.
16
Taką lekcję wyciągnął Lawrence z obserwacji toskańskiej
przyrody. A wydawało się, że to tylko o kwiatki chodzi....
3.
Muratów - jak wielu przed nim i wielu po nim - rozpo
czyna swoją podróż po Włoszech od Wenecji. I już na samym
wstępie książki dokonuje na użytek czytelnika znaczącej autoidentyfikacji: „Dla nas, ludzi Północy, którzy wstępują na
ziemię włoską przez złote wrota Wenecji, wody laguny są
w istocie wodami Lety". Wyraźna deklaracja kulturowej
przynależności. Muratów przybywa z dalekiej Północy i, jak
widzieliśmy, Lawrence także czuje się dzieckiem Północy.
(W geografii mitycznej, która bierze w nawias utrwalone
podziały, Rosja graniczy z Anglią.) Pierwszy zatem, zostawia
za sobą ziemię „nieokreślonego smutku i niewypłakanej skar
gi lasów i wąwozów", drugi - pochmurną, zimną i pogrążo
ną w wiecznym letargu wyspę. Toskania zdaje się im dosko
nałym przeciwieństwem miejsc, które opuścili.
Albert Camus natomiast, ostatni z przywołanych tu
podróżników, zdecydowanie jest człowiekiem Południa.
Gdyby pojęcie to podlegało stopniowaniu, trzeba by powie
17
�dzieć, że jest reprezentantem południowego Południa. Całe
dzieciństwo i wczesną młodość spędził bowiem w Algierii.
A z mapy niezbicie wynika - krótka lekcja geograficznego
relatywizmu - że Algieria leży jeszcze bardziej na południe
od Włoch. Podobnie jak jego poprzednicy również nie jest
„stąd". Jak oni - jest obcy. Choć, trudno ukryć, obcy inaczej.
Miasta swojej młodos'ci opisał Camus w wydanym przed
wojną zbiorze esejów Zaślubiny, pisarskim debiucie. Bohate
rami pierwszych trzech są Tipasa, Dżemila, Algier. W czwar
tym eseju, Pustynia, nieoczekiwanie przeprawiamy się przez
morze do Włoch, jedziemy do Florencji, do Toskanii. Nazwa
„eseje" jest tu dość umowna. Są to bowiem utwory gatunko
wo „nieczyste": po części jest to mocno zmetaforyzowany
opis pejzażu, po części medytacja, po części intymne wyzna
nie, po części refleksja historyczna, po części wreszcie roz
ważania antropologiczne - fragmenty, w których rozpoznaje
my wątki i tematy rozwinięte później w Micie Syzyfa czy
Człowieku zbuntowanym.
Krajobrazy algierskiej młodości, miejsca dla Camusa
p i e r w s z e , zbudowane są z kilku powtarzających się pod
stawowych elementów, choć przemieszanych w różnym po
rządku i punktowanych z różną intensywnością. Wydobyć je
łatwo: morze, wiatr, słońce, zwłaszcza to ostatnie, z godzin
największego upału, ciężkie „czarne słońce". Z barw domi
nują żółcień i błękit. Przypominam te elementarne fakty, bo
z perspektywy przybyszów z Północy, można by nie od rze
czy zapytać, czego młody Camus szukał w Toskanii? Prze
cież nie słonecznych promieni i intensywnych doznań zmy
słowych, bo tych miał u siebie w nadmiarze. Sam tekst
wprost odpowiedzi nie udziela; dla nas istotniejsze jest nie to,
czego szukał, ale co rzeczywiście znalazł.
Introdukcja jest czysto malarska. Camus zauważa u mi
strzów toskańskich - przywołuje z imienia Cimabue, Giotta,
Piero delia Francesca - szczególną własność: przenikliwą
zdolność widzenia życia ludzkiego w prawdzie. Bohaterowie
ich malarskich opowieści to ludzie z krwi i kości. Całkiem
dosłownie. Zrobieni są z ciała, przede wszystkim z ciała, tej
ulotnej materii, której jedyną prawdą jest rozpad i gnicie.
Nieśmiertelność duszy i nadzieja na życie wieczne są im nie
dostępne. Malarstwo toskańskie jest syntezą tej ziemi, ale nie
w sensie, w jakim powiada się czasem, że pejzaże z obrazów
Piero delia Francesca są syntetycznym skrótem miejscowego
krajobrazu. Owszem, są, ale na znacznie głębszym, niż tylko
zewnętrznym, imitacyjnym poziomie:
„Nieraz twarz wskutek obojętności i nieczułości osiąga
kamienną wzniosłość krajobrazu. Jak niektórzy chłopi hi
szpańscy upodabniają się do rodzimych oliwek, tak twarze
Giotta, odarte z żałosnych cieni ujawniających duszę, zrasta
ją się w końcu z samą Toskanią w jedynej nauce, jakiej krai
na ta szczodrze udziela: uprawianiu namiętności zamiast
wzruszenia, w mieszaninie ascezy i użycia, zestroju wspólne
go ziemi i człowiekowi, przy którego pomocy człowiek, jak
ziemia, określa się w pół drogi między nędzą a miłością. Nie
za wiele jest prawd, o których serce byłoby przekonane. I do
brze rozumiałem oczywistość tej prawdy pewnego wieczoru,
kiedy cień wielkim smutkiem zatapiał winnice i oliwki wsi
florenckiej. Ale smutek w tej krainie jest zawsze tylko ko
mentarzem do piękna".
Od obrazów niedaleko do rzeczywistości. Ich wnikliwa
obserwacja prowadzi do zdobycia niekwestionowalnej wie
dzy. To prawda, nie można wątpić: te pejzaże są widzialnym
ekstraktem piękna. Ale jest to piękno podszyte kruchością.
Więcej: nicością. Nad światem wykreowanym przez Murato18
Pocztówka z Toskanii. Fot. L . Betti
wa zawisła strzała Eleaty. Ziemia Toskanii była tam boskim
darem, a jej piękno emanacją wieczności. U Lawrence'a za
kwitł wieczny powrót zdarzeń. Tu, z dojmującą bezwzględ
nością, pojawiają się czas i ruch. Czas nicujący i ruch zstępu
jący - zwiastuny śmierci.
„Mądrość pogrążona w pięknie żywi się nicością. Wobec
tych krajobrazów wielkich aż do skurczu w gardle każda z jej
myśli jest przekreśleniem człowieka. Wkrótce jednostka, za
przeczona, osłonięta raz po raz, zaciemniona taką ilością przy
tłaczających przekonań, staje się wobec świata jedynie tą nieforemną plamą, nie znającą innej prawdy niż bierna, albo jego
kolorem czy słońcem. Krajobrazy tak czyste wyjaławiają du
szę, a ich piękno jest nie do zniesienia. Te ewangelie z kamie
nia, nieba i wody mówią, że nic nie zmartwychwstaje".
Żadnych złudzeń. Komentujesz się słonecznym ciepłem zamienisz się w proch; zatapiasz wzrok w pięknie pejzażu zgnijesz; wypełnia cię słodycz winogron - zjedzą cię robaki.
Marzenia o nieśmiertelności zatrzaśnięte zostały w dziecin
nym pokoju. Szczęście, jedynie możliwe szczęście, rodzi się
z braku nadziei, z mocnej świadomości, że ostatecznie umysł
znajduje swoją prawdę w ciele:
„Ale czy zawdzięczam tę naukę Italii, czy też wziąłem ją
z własnego serca? Niewątpliwie ukazała mi się tam. Ale rzecz
w tym, że Italia, jak inne uprzywilejowane miejsca, oferuje mi
widok piękna, gdzie mimo wszystko umierają ludzie. Nawet
tu prawda musi zgnić - i cóż może być wznioślejszego?". "
Przyjrzyjmy się jeszcze, jak Camus oglądał, „klasyczny"
krajobraz toskański, ze wzgórzami, cyprysami i rzędami
krzewów oliwnych. Wygląda to początkowo na zwykłe opiso
we ćwiczenie, stylistyczną wprawkę. Przed naszymi oczami
rozwija się dekoracja teatralna. Scena jest obrotowa:
„Będąc we Florencji, w ogrodzie Boboli wszedłem na sa
mą górę, na terasę, skąd odsłania się Monte Oliveto i pagórki
miasta aż do horyzontu. Na każdym z tych wzgórz rosły bla
de oliwki jak mgiełki, a w spowijającym je lekkim oparze od
cinały się twardsze piki cyprysów, bliskie - zielone, dalsze czarne. Na głębokim błękicie nieba kładły się plamy wielkich
obłoków. Z końcem popołudnia opadało srebrzyste światło,
w którym wszystko stawało się ciszą. Szczyt pagórków był
zrazu w obłokach. Ale zerwał się wiatr, czułem jego podmuch
na twarzy, i zaraz obłoki za wzgórzami się rozdzieliły jak roz
suwana kurtyna. Jednocześnie cyprysy ze szczytu wytrysły
w nagle otwarty błękit. Wraz z nimi całe wzgórze z krajobra
zem oliwek i kamieni powoli się uniosło. Napłynęły inne
obłoki. Kurtyna się zamknęła. I wzgórze wróciło na dół ze
swymi cyprysami i domami".
19
2
21
39
�Chwilowy spokój. Cisza. Obraz zielonej oazy. Ale Camus
nie roztapia się w kontemplacji, uważnie czyta tekst krajobra
zu. Estetyka ustępuje miejsca hermeneutyce. Konkluzja jest
wciąż ta sama:
„Miliony oczu, wiedziałem, oglądały przede mną ten pej
zaż, ale dla mnie był on jak pierwszy uśmiech nieba. Porywał
mnie w najgłębszym sensie tego słowa. Upewniał mnie, że
bez mojej miłości i tego pięknego krzyku kamieni wszystko
jest bezcelowe. Świat jest piękny i nie ma zbawienia poza
nim. Uczył mnie cierpliwie wielkiej prawdy - że niczym jest
umysł, a nawet serce. I że kamień wygrzany słońcem lub cy
prys powiększony na tle otwartego nieba są ramami jedynego
świata, gdzie pojęcie 'mieć słuszność' nabiera znaczenia na
tury bez ludzi. A ten świat mnie unicestwia, niesie do kresu,
odrzuca bez gniewu".
Ruch w górę, ruch w dół. Duchowy poryw, mocno jednak
wczepiony w ziemię. Fascynację drąży wciąż robak zwątpie
nia. Jedyna możliwa soteriologia ma wymiar świecki. Pięk
no, owszem, nie jest złudzeniem. Ale nawet ta niepowątpiewalna realność w niczym nie zmienia faktu podstawowego:
że świat jest miejscem wygnania. Teksty rozmawiają ze sobą,
choć o tym nie wiedzą. Muratów obwieszczał, że w Toskanii
odnalazł miarę egzystencji, Camusa tego rodzaju myśl wpra
wia w irytację. Świadectwem wykrzykniki:
„Mówią mi ciągle: Italia, Morze Śródziemne, starożytne
kraje - tam wszystko jest na miarę człowieka. Ale gdzie?
Wskażcie mi drogę! Pozwólcie mi otworzyć oczy, bym zna
lazł moją miarę i moje zadowolenie!".
Muratów i, przy wszystkich różnicach, Lawrence, pozwa
lają nam jednak na chwilowy powrót do Ogrodu, podczas gdy
dla Camusa ta myśl nosi wszelkie cechy urojenia. Więcej: po
znawczego złudzenia, skutecznie zamazującego nieusuwalną
prawdę egzystencji, do której kluczem jest pojęcie tragiczno
ści. To przekonanie nie jest, co prawda, wolne od wątpliwo
ści:
„Może się mylę. W końcu byłem przecież szczęśliwy we
Florencji, i tylu innych ludzi przede mną. Ale czymże jest
szczęście, jeśli nie zwykłą zgodą między istotą i istnieniem?
I czy jest prawowitsza zgoda łącząca nas z życiem niż
podwójna świadomość naszej chęci trwania i naszego prze
znaczenia - śmierci? Zawiera się w tym przynajmniej ta nau
ka, żeby na nic nie liczyć i uważać teraźniejszość za jedyną
prawdę, która jest nam dana «ponadto»". 1 parę stron dalej,
w podobnym tonie: „Florencja! Jedno z nielicznych miejsc
w Europie, gdzie zrozumiałem, że w głębi mego buntu drze
mało przyzwolenie. Od jej nieba, stopu łez i słońca, uczyłem
się zgody na ziemię, na spalanie się w ciemnym płomieniu jej
uciech". Ten koncyliacyjny zwrot w zakończeniu w niczym
jednak istotnym nie narusza podstawy ujawnionych wcze
śniej przekonań.
W Toskanii Camusa słońce dalej świeci, piękno jaśnieje,
a świat odsłania jedną ze swych najbardziej urodziwych twa
rzy. To prawda. Ale pierwotną akceptację przenika tu raz po
raz zasadnicza niezgoda. Wyraźne „tak" zawsze ma w tle ja
kieś mocne „nie". To nie jest przestrzeń, jak u Muratowa, peł
nego, nie zostawiającego miejsca na wątpliwości, zadomo
wienia. Warunkowe przyzwolenie nie usuwa w żaden sposób
esencjalnego poczucia wydziedziczenia. Mimo wszystkie
swe piękności i delicje świat jest głuchy - taki sens po
brzmiewa w łacińskim absurdus - i obojętny. Antynomie nie
znoszą się, sprzeczności nie zostają pogodzone. Pod słońcem
Toskanii śmierć nie umiera. Tym światem, odwrotnie niż
w heliocentrycznej teorii Lawrence'a, rządzi „tragizm solar22
23
24
25
40
ny", pojęcie które rozwinie Camus w jednym ze swoich
późniejszych esejów śródziemnomorskich. Albo inaczej: heliocentryzm z nieusuwalną geocentryczną skazą.
4.
Trzy teksty, trzy różne charakterystyki tej samej rzeczy
wistości. W pierwszym rzędzie można widzieć je jako ko
lejne próby przeniknięcia i opisania czegoś w rodzaju arche
Toskanii. Która z nich jest lepsza, prawdziwsza? W której
słowo jest najbliżej rzeczywistości? Kto zobaczył więcej?
Kto opisał trafniej? Pytania, choć psychologicznie zrozu
miałe, pozbawione większego sensu, bo nie ma ponadhistorycznej, ponadkulturowej i ponadjednostkowej miary, do
której można by je przymierzyć. Co ma być tym wspólnym
mianownikiem? Encyklopedyczne hasło z jego pretensją do
naukowego (?!) obiektywizmu? Przewodniki powielające
myślowe i wizualne clichesl Teksty, zwane z czyjegoś nazewniczego kaprysu, f i k c j a m i literackimi? Inne świa
dectwa podróżnicze - te wcześniejsze czy te późniejsze?
Nasze, czytelników (a więc i moje) głębokie przekonania
poparte sumienną wizją lokalną? Gdzie, oprócz prawd czą
stkowych, jest ta najprawdziwsza prawda? I kto jest jej dys
pozytorem?
Wobec braku sensownej odpowiedzi skonstatujmy raczej
to, co widać gołym okiem. Każdy z tych tekstów jest osten
tacyjnie subiektywny. To z pewnością coś więcej niż rutyno
we sprawozdania z podróży. Oprócz warstwy opisowej i in
formacyjnej zawierają, mniej lub bardziej wyraźnie wyeksplikowany, własny projekt egzystencjalny. W każdym z nich
więc obraz Toskanii jest wypadkową spotkania tego projek
tu z interpretacją miejscowego krajobrazu. Widzenie, nie
dość że zainfekowane biograficznie, przesłonięte jest rów
nież filtrem kulturowym bądź filozoficznym. Rzeczywistość,
za każdym razem, załamuje się w oku pod innym kątem. Ca
ła trójka zobaczyła w Toskanii nie to, co zobaczyła, ale to co
zobaczyć chciała. Toskania przyjechała z nimi. I w nich.
Opis przenikający się z prywatną wizją pełni przy tym w zależności od pierwotnego nastawienia - różne funkcje:
od kompensacyjnych (Muratów, Lawrence), po diagnostycz
ne (Camus).
Te trzy kreacje pisarskie wywołują inne jeszcze, ważniej
sze być może pytania. Ważniejsze, bo dotyczące i dotykające
nas bezpośrednio, tu i teraz.
Mimo odmienności jest jednak pewna okoliczność, która
- z dzisiejszej perspektywy - teksty te mogłaby łączyć: czas
powstania. Spójrzmy na daty: Muratów - 1914; Lawrence 1927/8; Camus - 1937. Niewiele ponad dwadzieścia lat róż
nicy. Muratów już wie o strzałach w Sarajewie; Lawrence
i Camus piszą już po doświadczeniach I wojny. Ale wciąż, je
śli trzymać się tradycyjnych historiograficznych podziałów,
jest to ta sama epoka. Cezura drugiej wojny jest tu o tyle waż
na, że wyraźnie wyznacza granice dwóch światów. Tego co
„przed" i tego co „po". Starej i nowej wrażliwości między
którymi nie może być mediacji. Więcej: dla wielu jest to mo
ment radykalnego zerwania cywilizacyjnej ciągłości, zakwe
stionowania całej dotychczasowej tradycji europejskiej.
Zmierzch ideałów kultury śródziemnomorskiej. A więc tak
że: ostateczny i nieodwołalny koniec mitu Włoch jako zreali
zowanej Arkadii. I , dodajmy, Toskanii jako jej najbardziej
eksponowanego przyczółka.
Jednym z najbardziej agresywnych i konsekwentnych de
struktorów tego mitu stał się Tadeusz Różewicz. Poemat Et
�in Arcadia ego, powieść Śmierć w starych dekoracjach... Już
tytuły wystarczyłyby za konkluzję. Jego przypadek poprzez
swoją skrajność jest dość instruktywny. Różewicz chciał
sprawdzić trwałość i adekwatność zadawnionych wyobra
żeń. Jego bohaterowie wyprawiają się do Włoch w nadziei
estetycznego olśnienia, duchowej przemiany. Nic z tego. Ita
lia ze znanych obrazków nie istnieje. Rzeczywistość włoska
zamienia się w cmentarzysko, magazyn dekoracji, śmietnik,
kloakę, wydrążoną formę... „Próbowałem wrócić do raju" kończy swój poemat Różewicz. Ale raju już dawno nie ma.
W jego miejsce są jedynie gruzy cywilizacji, fałszywe war
tości, idole z gliny, odmóżdżona ludzka masa, birth, copula
tion and death. Słowem: monstrualne, zwielokrotnione, wie
lokształtne Nic. Kłopot w tym, że jest to wizja mało przeko
nująca, przede wszystkim epistemologicznie wadliwa. Róże
wicz bierze cząstkowe fakty (jak najbardziej prawdziwe) za
całość i lepi z nich nihilistyczną kukłę. A nad tą łatwo się już
znęcać. Ponadto, pada ofiarą swoistego maksymalizmu. Rze
czywistość przyjmuje u niego dwie skrajne postaci: albo raj
ską albo apokaliptyczną - bez żadnych stopni pośrednich.
Różewicz, co dość paradoksalne, okazuje się osobliwym
utopistą: skoro współczesna rzeczywistość w żaden sposób
nie spełnia pokładanych w niej oczekiwań, to w odruchu ze
msty przystawia jej lusterko, które ma tę właściwość, że tyl
ko czarne barwy rejestruje. Różewicz, jak jego poprzednicy
we Włoszech, widzi tylko to, co widzieć chce. Zapomina też,
że destrukcja arkadyjskiego mitu Italii zapoczątkowana zo
stała jeszcze przed wojenną traumą. Poważny jego demontaż
widzieliśmy w tekście Camusa. A jeszcze wcześniej był
Mann, romantycy....
Twarda lekcja, której udziela w swoich utworach Róże
wicz, w naszym przypadku przekłada się na takie pytania:
czym jest Toskania dzisiaj? czy tylko złomowiskiem wyobra
żeń o niej? dostarczycielką tandetnych złudzeń? czy można ją
jeszcze naprawdę z o b а с z у ć? po co jechać do Toskanii?
Całkiem niedawno, z początkiem sierpnia 1998, londyński
„The Times" donosił: „Państwo Blair oczarowani Toskanią".
Brytyjski premier po raz trzeci w ostatnim czasie spędzi tu
wakacje. Richard Owen skrupulatnie odnotowuje, że Blair
wraz z rodziną zamieszka w 50-pokojowej willi księcia Girolamo Strozzi, w Cusona niedaleko San Gimignano i że do je
go dyspozycji będzie 1200 akrów książęcej posiadłości. Wie
lu Włochów jest zachwyconych z tego powodu, inni dziwią
się temu przywiązaniu do jednego miejsca. Z zebranych przez
dziennikarza wypowiedzi stałych mieszkańców wynika, że
Toskania - odmiennie niż sugeruje to „północny" stereotyp jest duszna i pokryta kurzem, cierpi na niedobory wody, miej
scowi robotnicy są niemili i agresywni, a spod traw wciąż wy
pełzają jadowite pająki i węże... „Co jest tak atrakcyjnego
w Toskanii, że przyciąga Brytyjczyków" - pyta, cytowana
w artykule, włoska „La Republica". I sama sobie odpowiada:
„Po prostu dlatego, że pragną uciec od deszczowych wybrze
ży Wysp Brytyjskich do radości i wina Chiantishire".
26
Czyżbyśmy już gdzieś tego nie czytali? Słoneczny mit To
skanii ma się zupełnie dobrze.
Coś więc chyba jest w tej Toskanii, skoro premier Blair
z małżonką tam się rokrocznie udają. Coś, co syci pragnienia,
ale nie zaspokaja do końca. No tak, ale oni, podobnie jak re
szta pospólstwa, padają ofiarą złudzenia. Szkoda. Państwo
Blair.... Tak, ci ludzie to byłoby jakieś rozwiązanie....
Ale może jest jeszcze inaczej. Może Toskania to nie jest
ani pojęcie geograficzne ani punkt na mapie. Może jest raczej
nazwą pragnienia. Imieniem tęsknoty. Zarysem formy, która
oczekuje na wypełnienie. I jak kiedyś: wszystko jest w oku
patrzącego. Dla jednych więc pozostanie Toskania kolorową
widokówką, arkadyjskim mirażem. Dla innych - ideałem po
przejściach. Ogrodem leżącym gdzieś „w pół drogi między
nędzą i miłością", między rozpaczą i nadzieją. W którym je
dyna możliwa koniunkcja będzie zawsze hybrydą przeci
wieństw. Anemon i popiół.
27
PRZYPISY
' W. Jerofiejew, Moskwa Pieluszki. Poemat, tl. N . Karsov, Sz. Szechter, Londyn 1986, s. 83
Por. wnikliwe i dobrze udokumentowane rozważania C.P. Brand,
Italy and the English Romantics. The Italianate Fashion in Early Ninete
enth-Century England, Cambridge 1957
F. Nietzsche, Ecce homo, tł. L. Staff, Warszawa 1909, s. 40
P. Muratów, Obrazy Wioch, tł. P. Hertz, Warszawa 1972, t . I , s. 158
Tamże, s. 271
Tamże, s. 264
F. Ankersmit, Język a doświadczenie historyczne, tłum. S. Sikora,
„Konteksty", nr 1-2: 1997, s. 82-84
* Muratów, Obrazy..., s. 295
Tamże, s. 295
Tamże, s. 265
" D.H. Lawrence, Flowery Tuscany, w: Selected Essays, b.m.w.
1954, s. 141-142
Tamże, s. 145-146
E M . Forster, Pokój z widokiem, Л. A. Majchrzak, Warszawa 1992, s. 61
Lawrence, Flowery, s. 140
" T a m ż e , s. 153
Tamże, s. 154
Muratów, Obrazy..., s. 18
A. Camus, Zaślubiny. Lalo. przet. M . Leśniewska, Kraków 1981,
s. 39-40
Tamże, s. 45
Tamże, s. 48-49
Tamże, s. 46-47
2
3
4
5
6
2 2
Tamże, s. 47-48
Tamże, s. 46
Tamże, s. 46
Tamże, s. 50
R. Owen, Blairs beguiled by Tuscany, „The Times", 1 August
1998, s. 12
O trwałości i aktualności toskańskiego mitu wśród Brytyjczyków
pisałem w artykule Anglicy we Włoszech, w: Kino według Alicji, pod red.
W. Godzica i T. Lubelskiego, Kraków 1995, s. 213-221
2 3
2 4
и
2 6
2 7
7
9
10
i:
NŁWS
Blairs beguiled by Tuscany
12
13
14
16
1 7
19
2 0
21
Ilustracja z artykułu z ..Timesa"
41
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3f6ccbf386ae1fd85503bd382215d30.pdf
5feb8bdb323fa24b3bfd8a6dcc927939
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2693
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2504
Title
A name given to the resource
Капо. Koszmarny upal, zmęczenie i kurz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.61-63
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Miskowiec, Marta
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Капо
Koszmarny upal, zmęczenie i kurz
Marta Miskowiec
Pora roku, podczas której wybieramy się w podróż, odmie
nia odczucia. Klimat potęguje wrażenia albo je zmienia. Tak jak
inny jest Kraków latem, a inny zimą, tak inne są i wszystkie
miasta podczas swoich deszczów, wiatrów i wielkich upałów.
W lecie nie myślimy o schronieniu się w jakimś muzeum
lub kawiarni, raczej wolimy krążyć bez planu, wysiadywać na
ławkach, co najwyżej szukając cienia. Zimą jest inaczej. Obli
czamy najkrótszą drogę i szybko przebiegamy z jednego miej
sca w drugie. Marzniemy i myślimy o powrocie do domu.
Ta dygresja wydaje mi się potrzebnym wstępem, by opis
miasta, leżącego w klimacie zmiennym, nie wprowadzał czy
telnika w błąd. Bo cóż pocznie w lutym na Patriarszych Prudach wielbiciel Mistrza i Małgorzaty! Jak będzie wyglądać
ławka, przy której spotkali się Michał Aleksandrowicz Ber
lioz i Iwan zwany Bezdomnym z Wolandem i jego piekielną
kompanią? Zapewne będzie skuta lodem i zasypana na do
kładkę śniegiem. Nawet nie będzie mu się chciało pić. A co
dopiero, gdyby zechciał czekać, aż dowiozą piwo.
W Kano jest zawsze ciepło, ale nie zawsze jest zielono.
Krajobraz okolicy - można by rzec - nieciekawy, gdyby nie
jego dojmująca senność. W zależności od pory roku zastanie
my tu morze zieleni albo morze ziemi. Morze zieleni to głów
nie dzieło człowieka. Gdziekolwiek spojrzysz, rozciągają się
pola, poletka obsadzone prosem, jamem, kukurydzą. Pomiędzy
tym wszystkim można przejść wąskimi, krętymi ścieżkami,
które są jakby wykute w dwumetrowych zbożach. Dochodzi
się nimi, czasem trafiając na rzeczkę, do wiosek rolników.
W porze suchej wszystko to zamienia się w wielką przestrzeń
falujących wzgórz, pokrytych kikutami wyschniętych roślin.
Wioski budowane z gliniastej ziemi mają jej kolor, przez co
niezbyt się odcinają od otaczających je pól. Granice ścieżek
zostały zniwelowane przez pracowitych rolników, a rzeczki po
prostu wyschły, pozostawiając po sobie coraz głębsze, z roku
na rok, wąwozy. Jedynym zielonym wyjątkiem są drzewa man
go, które nie wiadomo czemu nigdy nie pozbywają się liści.
Mamy więc miasto Kano, kawał ziemi zatłoczonej niski
mi domami, z wielką skałą przylegającą po jego jednej stro
nie. Można ominąć nie żałując, można zostać i utonąć w nim.
Godzinami się włóczyć, myląc kierunki, ulice, przesmyki.
Gdy wchodzisz w nie, miasto cię urabia. Gry świateł i cie
ni. Trzeba przeskakiwać rowy przeciwdeszczowe, ocierać się
o mury, wdychać zapachy smażonego jamu, mielonej papry
ki (sam zapach wypala oczy), rozlanego gdzieś oleju silniko
wego. Będą szły za tobą całą chmarą dzieci, będą ci się przy
glądać, nawet dotykać i wołać „Oybo pepe, how are you рере" ipepe to czerwona papryka, oybo znaczy człowiek - dla
nich jesteśmy czerwonoskórzy).
Czasem stajesz i tkwisz, nie wiadomo jak długo, w jakimś
miejscu, nie mogąc oderwać oczu od czyjejś twarzy, zabawki
dziecka, albo zziajany korzystasz z jakiegoś skrawka cienia.
Pot płynie strużkami po udach, głowa, ramiona i kark dawno
należą do słońca. Oślepiające światło południowej godziny
nie pozwala oglądać szczytów domów. Przez większość czasu
widzisz tylko drogę i własne, pokryte kurzem, stopy. Myślisz,
można się tu zgubić. No i stało się - nie wiesz, gdzie jesteś.
Ci, co są z tobą, też nie wiedzą. Teraz w którą stronę? A gdzie
my właściwie idziemy? W stronę pałacu emira, meczetu, do
centrum. Szukasz zdenerwowany kierunku i drogi, i wszystkie
bramy do błędnego koła stoją przed tobą otworem.
Gdy w końcu odnajdziesz wyjście, czujesz jedynie chęć
powrotu w te zagmatwane uliczki. Dlaczego chcesz tam
wrócić? To proste, zbyt dużo tam zostawiłeś.
Wysiłek poznawczy szanującego się turysty zostaje tu na
turalnymi siłami sprowadzony do stanu, w którym nie my po-
Widok z Dali
Domy starego miasta
61
�znajemy miejsce (czyli realizujemy plan z odczytanego
wczes'niej informatora), ale miejsce wchłania się w nas. Nie
da się powiedzieć „zwiedziłem Kano", w Kano się było albo
nie. Wszyscy wiedzą, jak zwiedzać Paryż bądź Wenecję. Wia
domo, gdzie pójść, czym się zachwycić, co sfotografować.
Zdjęcia - świadectwa minionych podróży, cenne pamiątki,
dzięki którym mamy możność pochwalić się zdobytymi kra
jobrazami - zrobione w tym mieście nie dadzą pożądanego
efektu. Niełatwo zaimponować fotografią glinianego domu
lub gromady obszarpanych dzieci próbujących zaglądnąć do
obiektywu. Aparat fotograficzny jest tu zbędnym ciężarem.
Magia tego miejsca (jeśli się jej szuka) nie tkwi w zabytkach,
jest ona w nim samym, w całym mieście. Kurz, gorąco, słoń
ce i pragnienie to główne odczucia filtrujące wszelkie inne
wrażenia ze spacerów krętymi uliczkami. Jednak, gdy - mi
mo wszystko - nie uciekniemy stąd od razu i pozwolimy, by
0 dalszym pobycie zadecydowały te marne widoki, nie odje
dziemy bez wspomnień i bez chęci, by być tu znowu.
Miasta mają swoich przyjaciół i wrogów. Kolejne opisy
1 opowieści stają się powoli źródłem fascynacji i mitologii
tych miejsc, zwłaszcza gdy podróż do nich nie jest łatwa.
Czym byłyby Chiny bez Marco Polo albo krakowski Kazi
mierz bez Żydów?
Z drugiej strony pustyni docierali do Kano arabscy handla
rze niewolników i kupcy poszukujący złota i innych cennych
towarów, w jakie obfitowało miasto. Zarówno hausańscy nie
wolnicy, jak i to, co oferował tutejszy rynek, było przez wiele
wieków, powodem wypraw przez Saharę. Tutaj kończył się je
den z trzech największych szlaków karawanowych, jakie
przecinały pustynię. Jeden z nich to Taghaza - Timbuktu na
zachodzie, będący zawsze pod kontrolą Tuaregów, drugi Ghadames - Air - Hausa, przecinający wzdłuż dzisiejszą Algierię
i kończący się na rynkach miast-państw hausańskich,
z których największe było właśnie Kano. Trzeci Fezzan - Kawar do Bornu położonego przy brzegach jeziora Czad. Rela
cje z tych wypraw dotyczyły zapewne głównie niebezpie
czeństw podróży i nagrody w postaci bogactwa, jakie można
było osiągnąć po powrocie z niej. Było ich tak wiele, zwła
szcza tych przekazywanych ustnie, że miasta takie jak Tim
buktu, Agadez, Gao, Kano otoczyła aura niezwykłości.
Leo Africanus na trwałe zaznaczył Kano na mapie Afryki.
Od niego Europa dowiedziała się na początku X V I w. o istnie
niu miasta: W środku tej prowincji [Kano] stoi miasto o tej sa
mej nazwie, mury i domy zbudowane są w większości z rodzaju
kredy. Mieszkańcy są bogatymi kupcami i uprzejmymi ludźmi.
W połowie X V I w. raguzański kupiec Vincenzo Matteo,
mieszkający w Kano przez kilka lat, pisze: Cheuno, które in
ni nazywają Kano, jest jednym z trzech miast Afryki - pozo
stałe to Fez i Kair - o których Berberowie mówią, że nie ma
nic takiego na świecie, czego nie mogliby tam znaleźć. Two
rzy ono wraz Z Kairem i Fezem trójkąt, będąc tak samo odda
lone od nich obu; wszystkie je dzieli dwumiesięczna podróżWedług kupców podróżujących do Algieru jest ono większe
niż dawna Niniwa i większy jest tam handel pieprzem, kością
słoniową i złotem. Jest to jedyne miasto czarnych otoczone
murem; do jego budowy wykorzystano nawet największe gła
zy, tak że żaden nie pozostał w okolicy. (...) Otoczone murem,
posiada osiemnaście bram...
Z tej relacji i z opowieści rozsiewanych przez kupców mia
sto wydaje się Bagdadem Afryki, miejscem z baśni. Wielkość,
bogactwo i osiągalność tylko przy wielkim wysiłku (dwa mie
siące na wielbłądzie przez pustynię) karmią wyobraźnię, ku
szą do odbycia podróży lub zrobienia tam majątku.
62
Słynny podróżnik, porucznik Hugh Clapperton, przejęty
kwiecistymi opisami Kano, wszedł do niego, jak przystało na
przedstawiciela królowej Wiktorii, wystrojony w reprezenta
cyjny mundur. Potem pisze - spodziewałem się ujrzeć miasto
o olśniewającym przepychu: zamiast tego ujrzałem domy od
ległe prawie o ćwierć mili od murów, niekiedy w pojedyn
czych grupach między dużymi sadzawkami stojącej wody. Ca
ły trud tak starannego przygotowania stroju byl zmarnowany;
ani jeden człowiek nie obejrzał się za mną.
Oczy Araba widzą co innego niż oczy Anglika. Europej
scy podróżnicy nie zachwycali się zbytnio miastami położo
nymi na południe od Sahary, nie dostrzegali w nich źródła do
brobytu i bogactwa, jakie widziały w nich pasterskie ple
miona czerpiące korzyści z pracowitości i zaradności mie
szkańców miast. Stąd też największą sławę Kano głosiły lu
dy sąsiadujące z państwami hausańskimi. Fulanie, Tuaregowie, Jorubowie zawsze chętnie tu przybywali, by zaopatrzyć
się w wyroby miejscowych rzemieślników i sprzedać własne.
Niektórzy z nich osiedlali się tu na stałe, inni wracali do swo
ich domów, gdzie rozprawiali o bogactwach, jakie zobaczyli.
Historia
Najważniejszym źródłem pisanym do dziejów miasta a za
razem podstawowym dokumentem do dziejów Hausy jest Kro
nika Władców Kano. Pierwsza jej wersja powstała w X V I w.
Wakar Bagauda (Pieśń o Bagaudzie) - najstarsze spisane
wersje pochodzą z początków XX w.
Kronika Wangarawa - Najwcześniej datowana praca od
kryta w Hausie (1650/51).
Według legendy o Bajadżiddzie, synu władcy Bagdadu,
który miał przybyć do Hausy około X wieku, jego prawowi
ci synowie mieli założyć siedem najdawniejszych miast Hau
sy, w tym Kano. Coś w okolicy musiało jednak być, by wła
śnie tu mógł powstać tak wielki i sławny gród. Być może tym
czymś było granitowe wzgórze Dala, pojawiające się znie
nacka w sennym, monotonnym krajobrazie.
Dala
Widok z Dali daje poczucie panowania nad okolicą. Każ
de zbliżające się niebezpieczeństwo mogło być i było rozpo
znawane dość wcześnie, by mieszkańcy zdążyli zorganizo
wać obronę. Ostatnią twierdzę stanowiło samo wzgórze.
Kiedyś na takich wzniesieniach czuwali strażnicy. Dla za
bicia czasu grali w dara. Po tej grze i po strażnikach pozosta
ły do dziś małe okrągłe wgłębienia wydrążone w czasie lat
pokoju. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to,
że jest to tak naprawdę najtrwalsza pamiątka z dziejów
państw hausańskich. Budowle stawiane z gliny szybko zni
szczały, po ozdobach i innych przedmiotach ślad zaginął lub
tkwią jeszcze pod warstwami ziemi. Tutejsi muzułmanie nie
chętnie patrzą na przedislamskie świadectwa przeszłości.
Stąd brak badań archeologicznych i - co za tym idzie - ich
owoców. W rozpadlinach opuszczonych wzgórz do dziś wa
lają się skorupy naczyń, kamienne żarna, gliniane figurki pa
miętające, być może, pogańską świetność Hausy. Skromnych
dołków wyżłobionych w twardej skale sam czas nie był
w stanie zatrzeć, a człowiek się nimi nie interesuje. Tkwią na
samej powierzchni tak, jakby dopiero co ktoś odszedł od gry.
Nazwa wzgórza wiąże się z jego legendarnym mieszkań
cem czarnym mężczyzną o imieniu Dala. Ponoć był on tak
�potężnej postury i posiadał taką siłę, że po zabiciu słonia swą
pałką potrafił nieść go na głowie przez dziewęć mil. Jego na
stępcą był kapłan i czarownik Barbusze. Co roku przybywała
do niego okoliczna ludność na dwudniowe obrzędy. Wtedy
opuszczał swe wgzórze, u stóp którego, w świętym miejscu,
rosło drzewo zwane „Szamus". Drzewo było otoczone mu
rem i nikt, z wyjątkiem Barbuszego, nie mógł przebywać
w jego obrębie. Po złożeniu ofiar ze zwierząt czarnej maści
bogu Tsumburburze kapłan przepowiadał zgromadzonym, co
wydarzy się przez najbliższy rok.
Według legendy przepowiedział on przybycie człowieka,
który zniszczy święte drzewo i zapanuje nad wszystkimi mie
szkańcami. Wydarzenie to nastąpiło około 999 roku, nowym
władcą Kano, a właściwie jego założycielem był Bagauda.
Jego następcy wprowadzili Islam na dobre w drugiej połowie
XIV wieku.
Islam
Kronika Władców Kano notuje: Wangarawa przybyli z Ma
li w liczbie czterdziestu, przynosząc islam. (...) Pod świętym
drzewem zbudowano prostokątny meczet zwrócony na wschód
i odmawiano tam modlitwy o pięciu wyznaczonych porach.
Opór
Lecz Sarkin Gazarzawa był przeciwny modlitwie i po tym,
jak muzułmanie pomodlili się i wrócili do swoich domów,
przybył ze swoimi zwolennikami i sprofanowali meczet, pokry
wając go nieczystościami. Z tego powodu Dan Buzi został wy
znaczony, aby trzymał wokół meczetu silnie uzbrojoną straż,
od zmroku do świtu, z ciągłym nawoływaniem się. Lecz nieste
ty oszukano go i jego ludzi. Niektórzy [z nich] usłucliali namo
wy pogan i odeszli; on i reszta ludzi odmówili. [Niewierni] nie
zaprzestali załatwiania się w meczecie, aż Sheshe powiedział
do Famoriego: „Nie ma na to innej rady prócz modłów",
a pozostali przystali na to. Potem, we wtorek, zebrali się w me
czecie w porze wieczornej modlitwy i aż do wschodu słońca
modlili się z powodu niewiernych. Odeszli, gdy słońce było już
wysoko. Bóg wysłuchał ich modlitw. Oślepił przywódcę pogan
i oślepli również wszyscy, którzy brali udział w tym postępku
oraz ich kobiety. Po tym wszyscy poganie poczuli strach. Wte
dy Yadżi usunął ich wodza ze stanowiska, mówiąc do niego:
„Bądź wodzem ślepych " (Sarkin Makafi). Takie oto było zwy
cięstwo nad pogaństwem. Ci, którzy nie wierzą, są ślepcami,
który z chrześcijan nie zna tej metafory?
Historia cd.
Waleczność nigdy nie była dominującą cechą mieszkań
ców miasta. Handel nie lubi wojennych niepokojów. Wielkie
mury otaczające gród (istniejące już w X I wieku i ciągle roz
budowywane), częściej służyły odstraszeniu przeciwnika niż
faktycznej obronie. Gdy podbój był nieunikniony, najeźdźcy
często zastawali otwarte bramy.
Kiedy w Europie mówiło się tylko o Napoleonie w Afry
ce Zachodniej, na południe od Sahary, fulański przywódca
Usman dan Fodio rozpoczął „świętą wojnę" o umocnienie is
lamu i jego praw na obszarach położonych na zachód od je
ziora Czad. Przyniosło to między innymi kres niezależnego
bytu hausańskich państw-miast. Miasta Hausy zostały zjed
noczone w potężnym państwie Kalifacie Sakkwato, który
przetrwał do podboju angielskiego na początku XX wieku.
Historia miasta dla jego mieszkańców niewiele znaczy. Mury
obronne wyznaczające granice starej części, będąc nieprzy
datne dla jej obrony, stały się źródłem budulca przy reperacji
jeszcze istniejących glinianych domów. Pamiątki przeszłości
zawadzają. Może gdyby wymyślono węższe samochody, uli
ce i bramy mogłyby ocaleć i nie zostałyby stratowane przez
pojazdy napędzane czymś daleko innym od wody i trawy.
Tradycja
Pomimo to, wśród mieszkańców istnieje podział i hierar
chia w zależności od miejsca, w którym się mieszka, na ko
rzyść tych, którzy są ze starego miasta. Historia i tradycja od
dzielają się tu od siebie. Miasto, które stało się jedynie porzu
caną przez młodych dzielnicą, staje na straży tego, co odcho
dzi w przeszłość. Zanikające zawody, stosunki rodzinne, oby
czaje być może przetrwają tu najpierw jako anachronizm, po
tem jako ostoja stabilizacji i porządku coraz bardziej amor
ficznego rozrastającego się wielodzielnicowego molocha.
Dla mieszkańców starego miasta wszystko to, co znajdu
je się poza jego granicami, skupia niepożądany element. Tam
mieszkają kryminaliści, prostytutki, pijacy i niewierni. Wszy
stkie instytucje i jednostki negujące tradycyjne wartości mu
szą znaleźć się w waje, czyli w świecie zewnętrznym. W po
bliżu murów stoją domy ludności przybyłej z okolic kultural
nie i religijnie związanych z mieszkańcami starego miasta, są
to głównie Hausańczycy. Ta strefa domów stanowi granicę
z Sabon Gari (Nowym Miastem), najmłodszą częścią miasta.
Tutaj osiedlili się przybysze z odległych, kulturowo obcych
plemion, głównie z południa: Jorubowie, Ibowie, Edowie.
Oprócz domów znajduje się tu wszystko, co wiąże się z no
woczesnym miastem i jego architekturą: biura, banki, fa
bryczki, supermarkety oraz rezydencje kontraktowych przy
byszów z Europy lub Ameryki.
Wszystko to jest waje.
Birni (stare miasto, gród) zamieszkują stare rodziny od lat
związane z miastem, parające się z uporem zanikającymi już
zawodami. Są to rzemieślnicy, potomkowie rodów budowni
czych, farbiarzy, kaletników, handlarze, mallamowie. Tutaj
właśnie jest źródło farbowanych w indygo ubrań i zawojów
sławnego a zarazem i osławionego koczowniczego ludu Tuaregów, zamieszkującego Saharę. Tutaj też produkuje się mie
cze, noszone z dumą wojownika przez Tuaregów, Fu łanów
i Hausańczyków. Stąd pochodzą wyroby skórzane znane od
wieków nie tylko na południowych obrzeżach pustyni, ale
i w krajach Maghrebu. I jeszcze jedna rzecz charakterystycz
na w tej dzielnicy: trudno tu spotkać starca lub staruszkę,
którzy by nie mieli zaczerwienionych ust i zębów od ciągłe
go przeżuwania orzecha kola. Ten owoc o cierpkim, orze
źwiającym smaku jest nam również trochę znany w dobro
dziejstwie pepsi-coli i innych „coli".
Stare miasta afrykańskie nie są oazą przeszłości, wystar
czy wejść do nowszych dzielnic, by pozbawić się złudzeń.
Nieczytelny dla obcych chaos na ulicach i osaczający z każ
dej strony beton sprawiają, że chce się wyć... lub uciec stąd.
W przypadku Kano chęć ucieczki jest chęcią powrotu do Bir
ni. Publiczne mityzowanie własnych przeżyć jest przyjemno
ścią podobną do opowieści starych ludzi, konieczni są słucha
cze, ale nieważne jest, czy ktokolwiek cię słucha. Co więcej,
opisanie na przykład miasta nie zawsze jest formą zaprosze
nia. Mogło by to zostać odebrane jako wdzieranie się do cu
dzych wspomnień. Krótko mówiąc, nie chciałabym, żeby
ktokolwiek je jeszcze widział. Bo to jest moje miasto.
6.?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9c5bd7a23829b1d1b7f01738220bd75.pdf
f6f8835e4353f6f650b175d7e888e642
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2695
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2506
Title
A name given to the resource
W Lizbonie jak na wsi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.68-72
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sikora, Sławomir
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W Lizbonie jak na wsi
Sławomir S i k o r a
Dorocie B.B. z myślą o jej muzyce
Uwielbiam miasta
Wim Wenders
Nuda jest brakiem mitologii
Fernando Pessoa
„Nie ma żadnej hierarchii między legendą a rzeczywi
stością" - powiada Josif Brodski, i być może ma rację.
Twierdzenie to nie stoi wszak w sprzeczności z tym, co mo
żemy wyczytać u Fernanda Pessoi: „To, co w naszych od
czuciach jest rzeczywiste, jest dokładnie tym, co jest nie tyl
ko nasze. To, co jest wspólne w ludzkich odczuciach, two
rzy rzeczywistość." Ta definicja wcale jednak nie zadowa
la Pessoi, albo należałoby może raczej powiedzieć: taka rze
czywistość mało go pociąga. Dwa zdania dalej dodaje: „Jak
bym się cieszył, gdybym któregoś dnia ujrzał czerwone
słońce. Byłoby moje to słońce, tylko moje!" A w innym
miejscu powiada: „Najbardziej prostackie w snach jest to,
że wszyscy je mają". Być może sny można by w tym kon
tekście zastąpić słowem „marzenia", w kontynuacji tego
wątku czytamy bowiem: „O czymś myśli chłopiec na posył
ki siedząc ospale w ciemności, czekając na polecenia.
Wiem, o czym myśli w przerwach w pracy: o tym samym,
0 czym ja myślę w przerwach w pracy, o nudnej cichości
mego biura." Podobnych w wymowie myśli w Księdze nie
pokoju można odnaleźć znacznie więcej. Pessoa szuka
„spojrzenia" tylko własnego, jest outsiderem - ale może ta
kie też winno być spojrzenie każdego artysty, jeśli już nie
każdego człowieka...
1
2
3
4
***
To, że Wim Wenders „uwielbia miasta", nie stanowi chy
ba zaskoczenia, gdy zważymy ilość filmów, w których miasta
są jeśli nie głównymi, to przynajmniej współbohaterami: wy
mienić można choćby takie, jak Alicja w miastach, Tokio-Ga,
Notatnik miast i strojów, Niebo nad Berlinem, no i Lisbon
Story. Chciałbym się tu zająć przede wszystkim ostatnim
z tych filmów.
Z Nieba spada kartka, pocztówka z Lizbony, w której re
żyser Fritz prosi swego przyjaciela Philipa o pomoc, udźwię
kowienie filmu o Lizbonie. Na kartce nie ma jednak ani nu
meru telefonu, ani faksu. Napisać list? - zastanawia się Win
ter jadąc już samochodem - Nie, to trwałoby zbyt długo.
Szybciej będzie pojechać samochodem. Wenders bywa (zde
cydowanie nie zawsze) enigmatyczny i lapidarny. W jednym
obrazie, w jednym - można by rzec przypadkowym - zdaniu,
skrywa się często charakterystyka całej epoki, całej kultury.
Kto dziś, w dobie szybkiej komunikacji, pisze jeszcze listy.
1 nie idzie już wcale o czas, idzie o nawyk, inną strukturę my
ślenia.
6H
Philip Winter wyrusza niezwłocznie w drogę samocho
dem. Wydaje się, jakbyśmy najpierw podróżowali jedynie
w przestrzeni, ale to chyba tylko złudzenie. Zjednoczona Eu
ropa nie ma już granic. Zmieniają się tylko drogi, może tro
chę krajobraz, pogoda, no i przede wszystkim języki słucha
nych w radiu wiadomości i audycji, a także muzyka. Trochę
zakłóceń, które może pozostają metaforą nie całkiem jeszcze
bezkonfliktowej i zunifikowanej społeczności europejskiej.
Trochę jak w wieży Babel. Ale jeśli wspinamy się po tej no
wej wieży Babel, jeśli zatem celem jest osiągnięcie Nieba, to
podróż w przestrzeni musi być także podróżą w czasie. I tak
w rzeczy samej się dzieje. Podróże zawsze wiążą się z przy
godami. Tak jest i w tym przypadku. W Hiszpanii, gdy dro
gowskaz wskazuje już Portugalię (! - to w istocie pierwszy
wizualny znak Portugalii w filmie, wyjąwszy parosekundowy
fragment utworu zespołu Madredeus w eterze), sympatyczny
Winter „łapie" gumę w lewym kole. Okazuje się wówczas, że
ma on nogę w gipsie, także lewą. Czyżby ten zabawny „wi
zualny kalambur" wskazywał - zgodnie z mito-poetycką lo
giką bajek - że Winter ucieka z piekła, piekła zachodniej cy
wilizacji? Nie jest to chyba podejrzenie bezzasadne, o czym
przekonamy się dalej. Na granicy portugalskiej (która wyglą
da jak porzucona na pustkowiu farma) samochód Philipa
odmawia posłuszeństwa. Wygląda na to, że to ostatnia, a wła
ściwie jedyna granica w Europie, granica nie tyle państwowa
czy polityczna (brak celników i strażników), ile cywilizacyj
na i mityczna. To zabawne, ale ciągnąca się przez cały film
opozycja obraz - dźwięk, zaczyna się właśnie tutaj. Wizual
nej „pustce", brakowi widocznych znaków zamieszkania brak ludzi, głuchy telefon, brak wody w kranie, towarzyszy
oddalony odgłos gdakania kur (wieś?!). Na chwilę sytuację
ratuje jeszcze łyk wlanej do chłodnicy coca-coli - tego sym
bolu (właśnie, czy na pewno zgniłego?) Zachodu. Ale nie na
długo. Wkrótce samochód definitywnie odmawia posłuszeń
stwa. Jest tak, jakby do tej żyjącej dawnym czasem Portuga
lii (Lizbony) nie mógł bez oporu wkroczyć koniec dwudzie
stego wieku. Pozostaje chłopski wóz i rozklekotana cięża
rówka, z właścicielem której podwiezienie do Lizbony udaje
się wynegocjować dopiero w zamian (!) za stereofoniczny ra
diomagnetofon, dolby zresztą (co okazuje się niebagatelnym
argumentem w negocjacjach), który został w porzuconym
przy drodze samochodzie. Będąc Portugalczykiem, można by
się pewnie obrazić. Cóż to za insynuacje! - Czyżby w kraju
tym obowiązywał handel wymienny, gospodarka właściwa
epoce feudalnej?
5
�W rzeczy samej. W Lizbonie jak na wsi. I dalsze przygo
dy bohatera utwierdzają nas w tym domniemaniu. Choć ad
resując listy na wieś', wypada już wpisywać numer domo
stwa, to przecież można się spodziewać, że list odnajdzie
swe przeznaczenie i bez takiego numeru, nawet w dzisiej
szych czasach, nawet jeśli list nie jest adresowany do tubyl
ca - wystarczy odrobina dobrej woli i chęć pytania. Na wsi
przecież wszyscy wszystko o wszystkich wiedzą. Prędzej
czy później można się też zatem wszystkiego dowiedzieć,
nawet uciekając się do tak ekscentrycznych i niemiejskich
zachowań, jak zajechanie drogi i zatrzymanie tramwaju
w celu zapytania o drogę motorniczego... Kiedy Winter do
ciera w końcu na miejsce, Fritza nie ma w domu, ale by do
stać się do mieszkania, wystarczy popchnąć drzwi, jak daw
niej na wsi, gdzie drzwi zamykano zdecydowanie rzadziej
i nawet jeśli miały zamek, to często pełniący funkcję raczej
symboliczną. Tak i w tym przypadku, kunsztowny klucz,
który Winter otrzymuje później od Teresy, służy chyba ra
czej do odmykania serca.
„Pasywnie odczytuję to proste zdania Caeiro [to jeden
z heteronimów Pessoi] [...] w których tak po prostu mówi, co
wynika z tego, że mieszka w małej wiosce. Z niej, mówi, po
nieważ jest mała, można więcej świata zobaczyć niż z miasta:
i dlatego wieś jest większa od miasta..." A w innym miejscu
odnajdziemy - jakby rozwinięcie powyższej myśli - porów
nanie znanego wszystkim w Lizbonie kupca ze znanym na
całym świecie milionerem. „Ludzie ci w końcu otrzymali
wszystko, co ręka może dosięgnąć, gdy się ją wyciągnie.
Różniła ich tylko długość ręki, poza tym byli jednakowi."
Lizbonę-wieś Wendersa, podobnie jak Lizbonę w prozie
Pessoi, nawiedzają czasem całkiem już miejskie (?) tram
waje...
Jeden z wzorów wiejskości Lizbony, można chyba zasa
dnie twierdzić, Wenders zaczerpnął od Pessoi. Nie wyczerpu
je to chyba jednak zagadnienia, ale o tym dalej...
Dziwna doprawdy jest ta Lizbona. Niby miasto, bo jeżdżą
tramwaje, stoją czasem nawet spore kamienice, ale jednocze
śnie jest ona przesycona czasem zatrzymanym, pełna tętnią
cych odrębnym życiem zaułków, suszącej się bielizny, prze
siąknięta swojskimi dobiegającymi z mieszkań odgłosami,
głosami gołębi, dźwiękami przenośnego warsztatu do ostrze
nia noży... miast metropolii dostajemy obraz pełnego archai
zmów zakątka.
W mieszkaniu Fritza Winter odnajduje poezje Pessoi.
Czyta je na dobranoc. Może dalej warto udać się zatem wła
śnie tym tropem...
„W Lizbonie istnieje - pisze Pessoa - pewna niewielka
liczba restauracji czy jadłodajni, które nad swoją główną sa
lą mają jeszcze na półpiętrach lokale skromne i brzydkie,
przypominające restauracje w zapadłych wioskach. Na tych
półpiętrach często spotyka się ciekawe typy o banalnych twa
rzach, różnych ludzi pokonanych przez życie."
A dalej:
„W mieście bywa czasem spokój wiejski. Bywają mo
menty, głównie w upalne południa, gdy w tej świetlistej L i
zbonie nawiedza nas wieś niczym wiatr. I nawet tu, na ulicy
Złotników, śpi nam się dobrze.
Jak to miło dla duszy widzieć przystające pod wysokim,
spokojnym słońcem te wozy ze słomą, te skrzynki, tych po
wolnych przechodniów niczym przeniesionych ze wsi. Ja
sam, patrząc na to z okien pustego biura, przenoszę się: znaj
dę się w jakiejś spokojnej osadzie na prowincji, zastygam
w jakiejś nieznanej w s i i ponieważ czuję się inny, jestem
szczęśliwy.
Dobrze wiem: gdy podniosę oczy, zobaczę brzydką linię
domostw, nie umyte okna wszystkich biur na Baixa, bezsen
sowne okna wyższych pięter, gdzie jeszcze się mieszka,
w górze suszącą się w słońcu bieliznę między wazonami
kwiatów i doniczkami roślin. Wiem, lecz światło, które złoci
wszystko, jest tak łagodne, tak spokojna atmosfera, która
mnie otacza, że nie ma żadnego powodu, nawet wizualnego,
aby abdykować z mojej sztucznej wsi, z mojej prowincjonal
nej osady, gdzie handel jest cichy."
Choć takich bezpośrednich odwołań zrównujących Lizbo
nę z wsią nie znajdziemy w Księdze niepokoju aż tak wiele,
to przecież aluzji odnajdziemy całkiem sporo:
Wim Wenders sprawia czasem wrażenie, że to, co go in
teresuje najbardziej, to sam obraz. Jego prawda, relacja do
rzeczywistości, relacja do podmiotu go wytwarzającego, re
lacje między obrazami. Wendersowi nie wystarcza robienie
filmów i fotografii, lubi o tym jeszcze mówić. Opowiada, że
kiedy kręcił swój pierwszy film na szesnastce, nacisnął spust
nieruchomej skierowanej z okna na skrzyżowanie ulic kame
ry i tak trwał, aż skończyła się taśma. To zafascynowanie
obrazem, obrazem jako kalką rzeczywistości, rzeczywisto
ścią zatrzymaną, rzeczywistością zawładniętą, a może je
szcze czymś innym, jest w filmach Wendersa wyraźne. Wizualność jego filmów „rzuca się w oczy". Wizualność pole
gająca nie tyle na bogactwie obrazu, ile chyba przede wszy
stkim na jego d o k u m e n t a c y j n e j właściwości. Czę
sto jest ona dodatkowo podkreślana słownym komentarzem.
Opowiadając o swoim stosunku do obrazu w jednej z roz
mów (1989) Wenders" podkreśla zrazu brak zaufania do fa
buły. Odwołując się do języka niemieckiego zauważa, że sa
me obrazy bliższe są prawdy. Postrzeganie (Wahniehmen)
etymologicznie bliskie jest dotykaniu prawdy (Wahrheit).
Widzenie jest dla niego „wgłębianiem się w świat". To my
ślenie - wedle Wendersa - wprowadza dystans. Stąd brak za
ufania do fabuły jako produktu myślenia o rzeczywistości.
„Fabuła to zawsze czysta manipulacja" - powiada. Jednak
jeszcze w czasie tego samego wywiadu Wenders dystansuje
się (trochę jakby z niechęcią) do zaufania wobec obrazów.
Nie podważając ich prawdy nabiera większego zaufania do
fabuły. „I w końcu nabrałem zaufania również do fabuł" powiada. Ten dylemat: obraz czy fabuła od dawna i nie
zmiennie obecny jest w jego filmach: „fetyszyzacja" obrazu
a jednocześnie próba ucieczki przed jego wszechobejmującą, izolującą naturą w stronę fabuły. Konflikt taki obserwu
jemy w dojrzałej już postaci w uroczym, nakręconym ponad
dwadzieścia lat temu filmie Alicja w miastach.
Philip Winter (jak widać, bohater Lisbon Story pojawia się
w magicznym, celuloidowym świecie Wima Wendersa już
znacznie wcześniej) tym razem jest niemieckim dziennika
rzem, który ma napisać reportaż o krajobrazie amerykańskim.
Jeździ więc i robi polaroidowe zdjęcia, które mają mu pomóc
w napisaniu tekstu. Ale rezultat - „natychmiastowa" fotogra
fia - wydaje się nigdy nie spełniać oczekiwań, zawsze rozmi
ja się z obserwowaną rzeczywistością („Nigdy nie wychodzi
6
7
8
9
* * *
10
69
�to, co się widziało naprawdę"). A gromadzone w pudłach fo
tografie - w rezultacie - zdają się raczej zawadą niż ułatwie
niem w pisaniu. W końcu wydawca odmawia dalszych zali
czek i Winter musi wracać do Niemiec. I tu zaczyna się dru
ga historia. „Przypadek" zapewne sprawia, że jest on „zmu
szony" zaopiekować się małą dziewczynką. Ponieważ przy
jazd matki Alicji opóźnia się, Winter postanawia odszukać
w Niemczech jej dziadków. Nie jest to zadanie łatwe, bowiem
dziecko wydaje się niewiele pamiętać, a nawet to, co pamię
ta, poddaje selekcji, odroczeniu i , chyba trzeba powiedzieć,
zamyślonej grze. Te zabawy z pamięcią wpływają niechybnie
na urok filmu. Dziewczynka daje tylko enigmatyczne wska
zówki: gazeta, którą przeglądał dziadek, szeleściła - to wę
glowy pył, a więc Zagłębie Ruhry. Nazwę miejscowości
dziewczynka przypomina sobie wyliczając miasta, które zna.
Pytania o wygląd domu też niewiele przynoszą. „Był stary.
Na klatce schodowej było ciemno." Pojawiają się tylko takie
enigmatyczne uwagi, które wskazują bardziej na to, jak dzia
ła pamięć człowieka, czym jest pamięć egzystencjalna, niż
pozwalają „obiektywnie" opisać i zlokalizować rzeczywi
stość. Ukazują różnicę pomiędzy pamięcią ludzką a „pamię
cią" aparatu fotograficznego. A kiedy w końcu pojawia się
zdjęcie, którego przez dłuższy czas dziewczynka zazdrośnie
strzegła, nie wnosi ono wcale wiele nowych informacji. I gdy
wreszcie po długich poszukiwaniach i rozpytywaniach trafia
ją na podobnie jak na fotografii wyglądający dom, otwiera im
obca kobieta, która zamieszkała w nim dopiero dwa lata te
mu, a o poprzednich lokatorach nie wie zupełnie nic. Zdjęcie
okazuje się d o w o d e m nic albo niewiele mówiącym. „Ja
ko reżyser - wyznaje Wenders w wykładzie wygłoszonym
w 1991 roku w Tokio - odkryłem, że mam tylko jedną moż
liwość, aby nie dopuścić do porwania moich własnych obra
zów przez powódź wszystkich innych, nie pozwolić, aby sta
ły się ofiarą konkurencji i przemożnego ducha komercjaliza
cji: m u s i a ł e m
stworzyć
i opowiedzieć
fabułę."
Trop w filmie urywa się, ale nie o to przecież chodzi...
Chodzi może raczej o ukazanie, jak enigmatyczne są obie for
my pamięci. Może też o to, jak odmiennie od fotografii pa
miętamy. A może zresztą o coś jeszcze innego - o pokazanie
silnej opozycji między Ameryką i próbą odszukania prawdy
w reprezentacji, w obrazie, dosłowności, a Europą - i próbą
odszukania prawdy w fabule, i doświadczeniem samym. Mo
że zresztą idzie o coś jeszcze innego: o pisanie jako cel i jako
skutek. Kiedy jest celem, nie trafia, kiedy jest skutkiem, po
jawia się niejako samoczynnie. W czasie podróży po Niem
czech powstają liczne notatki, dyktuje je niejako samo do
świadczenie. Doświadczenie przekłada się na pisanie...
W Ameryce „niejasne" doświadczenie przekłada się na nic
nie mówiące, „nie reprezentujące" rzeczywistości obrazy.
Obrazy, które „dławią" mówienie. Opowiedziana fabuła jest
prosta, może nawet wydawać się banalna, ale film, w którym
w gruncie rzeczy niewiele (w sensie fabularnym) się dzieje,
pozostaje nadal uroczy.
Bardzo podobną w gruncie rzeczy historię odnajdujemy
przecież także w Lisbon Story: „zwariowany" reżyser (ten po
wtarzający się dziecięcy ruch ręki zrównujący kręcenie filmu
za pomocą korbki z „kręćkiem" w głowie, kiedy się o nim
mówi) zauroczony prawdą obrazu uwolnionego od kontrolu
jącego oka - boskiego, obiektywnego obrazu i poszukujący
go dźwiękowiec. D ź w i ę k p o s z u k u j ą c y o b r a z u .
1 2
70
Dźwięku nie da się całkowicie utożsamić z fabułą i pisaniem,
tym niemniej te dwie opozycje - obraz : dźwięk i obraz : fa
buła/pisanie - nakładają się na siebie.
Wyższość Alicji w miastach nad Lisbon Story polega mo
że na tym, że film ten ucieka i radzi sobie bez czasem nieco
nachalnego teoretyzowania na temat obrazu, które bywa
w Lisbon Story nużące. (Pamiętać jednak warto, że w tym
ostatnim filmie „osobiste problemy" Wendersa z obrazem
i fabułą, czy też dźwiękiem, nakładają się na problem obrazu
i dźwięku widzianego z perspektywy historii kina - Lisbon
Story powstała przecież na stulecie tego wynalazku.) Wątłość
fabuły Alicji w miastach (jak i Lisbon Story zresztą) parado
ksalnie dowodzi także, że to, co ważne, to sam akt opowiada
nia, a nie fakty, które ujmuje ono w swoją sieć. Nie ma prze
cież - jeśli wierzyć Italo Calvino - nic bardziej naturalnego
niż snucie opowieści. Choć więc fabuła musi istnieć, nie
musi ona wcale być nadrzędna wobec obrazu. „Banalność"
Lisbon Story widać zresztą najbardziej, kiedy film ogląda się
na wideo, kiedy siła obrazu zostaje zredukowana, kiedy prze
mawia przede wszystkim treść.
W Lisbon Story, niejako na przekór przytoczonym powy
żej teoretyczno-etymologicznym dywagacjom, Wenders
p o k a z u j e , jak dźwięk może d o t y k a ć rzeczywistości,
jak jest on niezbędny do w у d o b у с i a jej na powierzch
nię. W i d a ć to świetnie w scenie, kiedy Winter siedzi na
niewielkim placu i swoim kierunkowym mikrofonem w у d o b y w a zza niemych skąpanych w słońcu facjat domostw
ukryte w nich odgłosy codziennego życia, życie samo. Tak
samo kiedy mała dziewczynka ze słuchawkami na uszach ra
dośnie n a z y w a „słyszalne rzeczy": słońce (!?), ptaszek,
kościół, drzewo, gołębie, tramwaj, statek. Czy naprawdę
można usłyszeć słońce? Może jednak można... kiedy zamy
kamy oczy i pozwalamy, by dotykała nas cisza jego promie
ni. Kiedy zespół Madredeus zaczyna grać Alfamę, następuje
cięcie i widzimy sepiowe obrazy tej starej dzielnicy Lizbony.
To dźwięki zdają się ewokować obraz, często dodając też do
płaskiej dwuwymiarowej rzeczywistości obrazu, kolejne wy
miary - barwy, uczucia, prawdę, i chyba można dodać, choć
brzmi to patetycznie - życie samo. Kuśtykający Winter swo
im mikrofonem „naprawdę d o t y k a " rzeczywistości „przylepia" nim odstający róg plakatu. Intensywność słyszal
nego dźwięku sprawia, że wydaje się jakby dźwięk wręcz po
przedzał obraz rzeczywistości, rzeczywistość samą. Dziew
czynka nazywa „niewidzialne rzeczy". Słyszymy biegnące
dzieci, n i m pojawią się one na ekranie. W tych ujęciach
Wenders nie tylko dystansuje się wobec swoich wcześniej
szych dotyczących obrazu pomysłów, ale także, być może,
składa hołd prawdzie wyrażonej w Księdze: „Na początku
było słowo".
Takie zawierzenie dźwiękowi, odwrócenie się od obrazu,
można odnaleźć także u Pessoi:
„W wielkiej jasności dnia wszystkie dźwięki są złote.
Chciałbym tak jak dźwięki,
Przeżywać zdarzenia, nie uczestnicząc w nich...
S ł u c h a ł e m nie p a t r z ą c i tak oto w i
dzę..."
Głos zabiera wyobraźnia, ta wewnętrzna mitologizująca
siła, której wizje nie zawsze tożsame są z tak zwaną nagą,
„obiektywną" prawdą spojrzenia. Ale nie idzie tu chyba wca
le o to, by przeciwstawić słuch wzrokowi, udowadniać, że
słuch jest bardziej „ludzkim" zmysłem, a raczej po prostu
13
14
�o to, iż doświadczenie człowieka jest bogate i że każda reduk
cja jest dobrowolną (?) amputacją własnych mocy człowieka.
Tę oczywistą (e-vWe-ntna) prawdę zabawnie ujmuje Wenders, każąc dźwiękowcowi na tej właśnie drodze odnaleźć
w końcu filmowca. Dźwięk odnajduje obraz. Siedzący w ka
wiarni Winter najpierw słyszy Fritza, kiedy ten (jak widać nic
nie widząc!) nagrywa komentarz do „nieskażonego", reje
strowanego przez niesioną na plecach wideokamerę, obrazu.
Rozpoznaje głos, nim spostrzeże człowieka.
Eksperymenty Wima Wendersa związane z „przysłuchi
waniem" się, czy nawet „podsłuchiwaniem" rzeczywistości
(których źródeł można szukać zapewne u Rilkego i Heideg
gera) mają zresztą już swoją historię. Aniołowie w Niebie nad
Berlinem nieinwazyjnie przenikają do ludzkich mieszkań,
przysłuchują się ludzkim myślom w metrze i bibliotece. Po
dobnie jak „odsłaniający" wnętrza domostw mikrofon Winte
ra, tak i one odkrywają przed nami to, co dzieje się w gło
wach zamieszkujących tam ludzi - „dramaty", bałagan myśli,
namiętności - których z samego wyglądu, z twarzy, z obrazu,
nigdy nie zdołalibyśmy się domyślić.
Powróćmy jednak do Lizbony. „Archiwalne", wykonane
w sepii zdjęcia z codziennego życia miasta (pralnia, ulica,
tramwaj) nabierają kolorów i ożywają, kiedy w te same miej
sca, co wcześniej reżyser Friedrich Monroe, wkracza ze swo
im mikrofonem Winter. Obserwujemy czasem te same lub
podobne ujęcia, i nawet jeśli wiemy, że wykonane w sepii
zdjęcia nie pochodzą sprzed dziesiątków lat, to nie możemy
oprzeć się wrażeniu niezmienności i trwania. Wenders miesza
ujęcia: czasem sepia wyprzedza kolor, czasem jest odwrotnie.
Odbiera to nieco klarowność stwierdzeniu, że to dźwięk
„stwarza" rzeczywistość, ale przecież rzeczywistość zawsze
pozostaje bogatsza niż logiczna konstrukcja tejże. Niewątpli
wie natomiast sama idea powtórzenia narzuca konieczność
myślenia o przedstawianej rzeczywistości w kategoriach mi
tu. Istotą mitu jest przecież właśnie powtórzenie. To, co było,
teraz (ponownie) się staje: „...nie istnieje jakieś 'widzenie
rzeczy po raz pierwszy', dopiero zobaczenie ich po raz drugi
ma znaczenie decydujące" - pisze Cesare Pavese, mając na
myśli właśnie rzeczywistość mityczną. To powtórzenie do
piero zaświadcza, że mamy do czynienia z rzeczywistością
prawdziwą, to znaczy niezmienną, a nie pierzchliwym pozo
rem ulotnych zjawisk.
Pora zwrócić uwagę na jeszcze jeden „element", który od
grywa w filmie kluczową rolę. Jest nim m u z y k a . Być mo
że to ona zresztą tworzy w decydującym stopniu klimat filmu,
klimat mitycznej Lizbony Wendersa. W filmie obecna jest
muzyka, jak i członkowie zespołu Madredeus. Zespołu, który
odwołuje się do lokalnej tradycji fado i którego imię pocho
dzi od nazwy kościoła w Lizbonie, gdzie odbywały się po
czątkowo próby muzyków. Na podobieństwo muzyki i mitu
zwracał często uwagę Levi-Strauss. „Muzyka i mit są języka
mi, które przekraczają - każde na swój sposób - poziom ję
zyka artykułowanego." Obie formy rozwijając się w czasie
pokonują go jednocześnie: „mit powtarza się, wciąż na nowo
się rodzi i jest czasem, który powraca do siebie samego - to,
co się zdarzyło, zdarza się teraz i nadal będzie się zdarzać" pisze, komentując myśl Levi-Straussa, Octavio Paz. 1 nawet
jeśli podobieństwa między tymi formami dalekie są od tożsa
mości, to jasne jest, że muzyka bliska jest mitowi - często
ułatwia nawet jego kreację, by przypomnieć tylko narkotycz
ną muzykę Philipa Glassa napisaną do Koyaanisqatsi.™
15
16
17
19
„Mit leży w samych elementach". Tak i tu obraz Lizbony-Edenu, niespiesznie konstruowany jest z czasem drobnych
elementów. Jednym z nich jest również przepływający przez
Lizbonę Tag. Dla lizbończyków jest on rzeką ważną. W fil
mie widzimy go tylko w kilku oddalonych planach i pojawia
się chyba jedynie w jednej wypowiedzi. „Tag jest jedynym
świadkiem naszego życia. Nie miasto" - mówi gitarzysta ze
społu, objaśniając Winterowi słowa piosenki. - Podobną myśl
odnajdujemy w Sonetach do Orfeusza Rilkego:
„I gdy pamięć ludzka cię wygania,
do milczącej ziemi powiedz: Płynę.
Do śpieszącej wody powiedz: Jestem."
Płynąca rzeka staje się świadkiem płynącego życia czło
wieka. Ta odwrócona perspektywa ujmuje kolejny sekret
trwania i niezmienności, zatopienia w czasie teraźniejszym,
w życiu samym. Muzyka - mit - wieczny czas teraźniejszy.
Jest też m i ł o ś ć: Wintera do Teresy, wokalistki zespołu.
Miłość rajska, której „platoniczny" charakter tylko raz zosta
je „pogwałcony" przez namiastkę zmysłowości. Kiedy Tere
sa po powrocie z tournee po Europie pyta Wintera o stan je
go nogi, ten poniesiony namiętnością jednym tchem odpo
wiada: jak twoje nogi, jak twoje usta, szyja, oczy...
Wendersowi udało się wykroczyć poza pocztówkę, uka
zać miasto-mit, Lizbonę archaiczną. Lizbonę wieś i raj. Za
kątek świata zamieszkany przez tubylców, „ludzi pierwot
nych" - to nic, że dzieci biegają bez przerwy z małymi ka
merami wideo i ciągle filmują (rozdrażniony Winter nazywa
ich wideoturystami, wideoidiotami, widiotami) i tak pozo
stają oni jak „ludzie pierwotni". Rozczarowany Ze, który
otwiera walizki Wintera w poszukiwaniu dźwięków, powia
da: Tu nie ma dźwięków. I być może jest to aluzją do stere
otypowych kalek, powtarzanych czasem na temat „dzikich"
przez samych antropologów. Miejscowy „złoczyńca", który
chcąc wyłudzić pieniądze, ofiaruje swoją pomoc w odnale
zieniu Fritza, jest doprawdy „rajskim bandytą" („Nacią
gacz": Cost you something. Winter: How much? „Nacią
gacz": How much do you have? Winter: Half, what you
think. - to naprawdę nie jest klasyczny sposób negocjacji
z gangsterami w dzisiejszym świecie). Chyba w celu uwia
rygodnienia transakcji „łotrzyk" zdejmuje w czasie „nego
cjacji" czarne okulary odsłaniając twarz. I nie trzeba czytać
Levinasa, żeby wiedzieć, co ten gest znaczy i że nie przystoi
on prawdziwemu bandycie. W tej rajskiej idylli prawdziwi
gangsterzy to tylko budowniczowie „nowości", autostrady,
która zagraża starej Lizbonie.
Wim Wenders w Lisbon Story dokonuje ciekawej rzeczy.
Choć zabieg „archaizacji", cofnięcia się w czasie, znajduje
usprawiedliwienie w motywie podróży do początków kina, to
przecież jednocześnie Wenders robi to, co Johannes Fabian
nazywa allochronicznością i co zarzuca niemal wszystkim etnografom-antropologom. Polega to na odmowie umieszcze
nia Innych na tej samej płaszczyźnie czasowej. Inny, tubylec
jest na różne sposoby oddalany, tak w przestrzeni (co najczę
ściej rzeczywiście ma miejsce), jak i w czasie (według Fabia
na zdecydowanie nie dotyczy to jedynie ewolucjonizmu).
Dokonuje się przymusowa „archaizacja" tubylca. James Clif
ford nazywa to paradygmatem ocalania (salvage paradigm),
który polegałby na nieubłaganym umieszczaniu innych w te
raźniejszości, która staje się przeszłością. Taki antropologicz
ny zabieg odkrywania źródeł, co w całej myśli europejskiej
kojarzone jest z prawdą, bliski jest właściwie „zadaniom" ja20
21
22
23
71
�kie stawia sobie turystyka, dostarczania prawdziwego dos'wiadczenia, poszukiwania autentyczności i prawdy, dociera
nia do o s o b i ś c i e p r z e ż y t e j p r a w d y ź r ó d
ł o w e j . Innego gdzie indziej. Oczywiście mowa tu o ideale.
Ale ten bliski myśli antropologicznej topos „archaizacji"
innego ma też tu inne zadanie. Pójdźmy okrężną drogą:
W tekście Światło Południowego-Zachodu Barthes, zastana
wiając się nad doświadczeniem kraju lat dziecinnych, południowo-zachodniej Francji, pisze:
„... moja ulubiona droga, którą obieram, gdy chcę sprawić
sobie przyjemność, biegnie wzdłuż prawego brzegu Adour; to
stara flisacka ścieżka, która biegnie koło wielu farm i ładnych
domków. Lubię ją tak bardzo przypuszczalnie dlatego, że wy
gląda tak naturalnie, równoważąc szlachetność ze swojskością, cechy, które są tak charakterystyczne dla PołudniowegoZachodu; można by powiedzieć, że w przeciwieństwie do
drugiego brzegu, jest to stale prawdziwa droga [route], nie
tylko funkcjonalny środek komunikacji, lecz rodzaj komple
ksowego doświadczenia, w czasie którego mamy do czynie
nia z trwającym widowiskiem (Adour jest bardzo piękną,
choć niedocenioną rzeką), a równocześnie powraca pamięć
odziedziczona z dawnych praktyk spaceru, powolnego i ryt
micznego zgłębiania krajobrazu, który później przyjmuje
odmienne proporcje; wracamy tu do tego, o czym mówiłem
wcześniej, a co podstawowo polega na tym, że o k o l i c a
ta ma m o c u n i k a n i a n i e r u c h o m o ś c i
po
c z t ó w к i: nie próbujcie usilnie robić fotografii: aby ją oce
nić i pokochać, musicie tu przybyć i tu pobyć, tak by posma
kować barwności miejsc, pór roku, pogody i światła."
W opisie Barthes'a chodzi również o nałożenie się prze
życia tego, co „tu i teraz", z tym, co odłożone w pamięci „tu,
lecz dawniej". Wędrujemy więc po okolicy, której ścieżki
wydeptywał już Proust.
Wenders wykorzystuje zabieg, który poprzez pewnego
rodzaju efekt obcości (m.in. „archaizację"), wprowadza
„efekt swojskości". Próbuje ten mit zaszczepić na nas. Uzy
skaniu tego efektu sprzyja być może właśnie kruchość fabu
ły. Prostymi zabiegami Wenders „wzbudza n o s t a 1 g i ę",
stwarza w s p ó l n e m i a s t o p r z e s z ł o ś c i , m i a
sto
„ n o s t a l g i c z n e", n a t u r a l n e
miasto
d z i e c i ń s t w a - w i e ś . Miasto, do którego nie tylko
już chciałoby się pojechać, ale do którego pragnęłoby się po
trosze także w r ó c i ć . Na tym polega przecież istota no
stalgii.
Na tym też polega siła filmu. Nawet jeśli - jak niektórzy
powiadają - Lizbona już przed filmem Wendersa była elitar
ną turystyczną mekką, to po nim stała się miejscem „piel
grzymek". Wraz z Lisbon Story pojawiła się chyba na trwałe
Lizbona Wima Wendersa. Nowa jakość, którą umiejscowić
można obok Pragi Kafki czy Petersburga Dostojewskiego.
24
PRZYPISY
1
J. Brodski, Miasto jak każde, [w:] tegoż, Pochwala nudy, Itum. A.
Kotys/ko, Znak, Kraków 1996
F. Pessoa, Księga niepokoju napisana przez Bernarda Soaresa. Wy
bór, przekład i posłowie J. Z. Klawe, Czytelnik, Warszawa 1995, s. 189190
' T a m ż e , s. 190
Tamże, s. 23
Ten podział zarysowuje się już wcześniej - w radiu słyszymy róż
nice, granice pomiędzy ludźmi (narodami, językami, muzyką - choć
fragment „lizbońskiego" Madredeusa pojawia się jeszcze „w Europie"),
wizualnie prawie już ich nie ma.
* Pessoa, op. cit., s. 5
' T a m ż e , s. 71-2. Spacja moja.
Tamże, s. 75
Tamże, s. 185
Por. Z. Benedyktowicz, Wprowadzenie [do numeru „Kontekstów"
pos'wieconcgo antropologii filmu i fotografii], „Konteksty", 1992, nr Ъ-А
" W. Wenders, Prawda obrazów, cz. I , (Zapis rozmowy Petera W.
Jansena z Wimem Wendersem przeprowadzonej dla stacji telewizyjnej 1
Plus 1 kwietnia 1989 w Berlinie), tłum. M Behlert, [w:] Wim Wenders.
Wydano z okazji przeglądu filmów W. Wendersa, Kraków 1993
W. Wenders, Pejzaż miejski (Odczyt dla japońskich architektów
wygłoszony 12.10.1991 na sympozjum w Tokio), tłum. M Behlert, [w:]
Wim Wenders, op. cit. Spacja moja.
I . Calvino, Kornbinatoryka a mit w sztuce opowiadania, tłum. T.
Rutkowska, „Konteksty" 1992, nr 3-4
Cyt. za: materiały promocyjne do filmu. Spacja moja.
C. Pavese, Dialogi z Leukoteą. Mit. Szkice literackie, przeł. S. Kasprzysiak, Czytelnik, Warszawa 1975, s. 151
C. Levi-Strauss, Le cru et le cuit, cyt. za O. Paz; Uvi-Strauss al
bo nowa uczta Ezopa, przeł. P. Fornelski, Wydawnictwo Literackie, Kra
ków 1997, s. 52
O. Paz; Levi-Strauss albo..., op. cit., s.54
Por. mój tekst na temat tegoż filmu Koyaanisqatsi jako współ
czesny epos („Kino" nr 11/1991), który inspirowany był znakomitym
2
4
5
s
9
10
12
13
14
15
16
17
1 8
72
tekstem Wiesława Juszczaka Paleolityczny epos („Konteksty" 1991,
nr 2). Ale warto w tym kontekście sięgnąć do jednej z książek, do której
odwołuje się w swoim tekście Juszczak - Songlines Bruce'a Chatwina
- by przytoczyć niezwykłą relację dotyczącą związków muzyki, mitu
i ziemi u Aborygenów australijskich. Można powiedzieć, że cały kon
tynent australijski, cały jego pejzaż znajduje wytłumaczenie w micie
tworzenia, micie, na który składa się niezliczona ilość pieśni, które są
własnością poszczególnych plemion i ludzi. Otóż w książce tej przyto
czone są przypadki wskazujące, że tubylcy są w stanie usłyszawszy kil
ka taktów pieśni należącej do plemienia i krainy oddalonej o tysiące
mil, śpiewanej w nie znanym im języku, zacząć śpiewać tę nie znaną im
pieśń o obcym kraju w swoim własnym języku. Ten dziwny i nie znaj
dujący łatwego wyjaśnienia fenomen wskazuje chyba także, jak muzy
ka bliska jest mitowi. Relacjonujący tę historię Arkady powiada na za
kończenie: „Muzyka jest bankiem pamięci służącym do odszukania
własnej drogi w świecie" (Picador 1987, s. 120). Szerzej na temat tego
„paleolitycznego eposu" przeczytać można w tekście Wiesława Ju
szczaka.
19
Ta tak często powtarzana przez etnologów myśl pochodzi z Bruno
Schulza Mityzacji rzeczywistości, [w:] Proza, Wydawnictwo Literackie,
Kraków 1973, s. 335. Ciąg dalszy tego zdania brzmi: „i poza mit nie mo
żemy w ogóle wyjść".
R. M . Rilke, Sonety do Orfeusza, Cz. I I , X X I X , [w:] Poezje, przeł
M . Jastrun, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1993
Podaję to w języku angielskim ze względu na zabawne brzmienie
pierwszej frazy: „To trochę kosztuje. // Ile? // Ile masz? // Połowę tego,
co myślisz."
„To, co jest przeszłością, jest odlegle, to co jest odlegle, jest prze
szłością: oto melodia, do której tańczą postaci allochronicznego dyskur
su." J. Fabian, Time and the Other. How Anthropology Makes lis Object,
Columbia University Press, New York 1983, s. 127
J. Clifford, Predicament of Culture, Harvard University Press,
Cambridge, London 1988
R. Barthes, The Light of the Sud-Ouest, [w:] Incidents, University
of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford 1992. Spacja moja.
211
21
2 2
2 3
2 4
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b68b2c705d0d3c624b26f9b778455277.pdf
7e42467711560d0879172e7efda19455
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2121
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
społeczność wiejska
Cyganie - Romowie
swój-obcy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1970
Title
A name given to the resource
Rom jako swój i jako obcy / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.357-376
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Nowicka, Ewa
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 78, 1995
EWA NOWICKA
Instytut Socjologii
Uniwersytet Warszawski
ROM JAKO SWÓJ I JAKO OBCY.
ZBIOROWOŚĆ
ROMÓW W ŚWIADOMOŚCI
SPOŁECZNOŚCI
WIEJSKIEJ l
I
1. Cel badania
Przedmiotem referowanego badania był stosunek do niewielkiej grupy
mniejszościowej w świadomości i społecznym odbiorze większości. Większością, której postawy stanowią przedmiot moich zainteresowań, są mieszkańcy trzech wsi górskich: Ochotnica Górna, Jurgów i Czarna Góra. Mniejszość
nato mas t stanowi niewielka w każdym przypadku grupa osiadłych Romów,
licząca w chwili obecnej w Ochotnicy ok. 35 osób, w Jurgowie najwyżej
kilkanaście osób (4 rodziny) i ok. 166 osób w Czarnej Górze. Są oni pod
wieloma względami traktowani jako obcy, a pod innymi stanowią zbiorowość
swojaków. Celem moim jest prześledzenie 'zasięgu i sensu owej obcości, jak
i swojskości w myśleniu, postawach i zachowaniu mieszkańców społeczności
wioskowych.
l Artykuł
niniejszy jest oparty na badaniu empirycznym o charakterze antropologicznym,
przeprowadzonym zimą w roku 1994 i również zimą 1995 w trzech wsiach województwa
nowosądeckiego. Technikami badawczymi były: obserwacja uczestnicząca, długie swobodne
wywiady pogłębione. czasem nagrywane i spisywane z taśmy magnetofonowej, a czasem notowane
i odtwarzane z notatek. Niektóre wywiady nie mogły być nagrane z powodów technicznych
(niesprawność sprzętu nagrywającego, zbyt duża ilość hałasów: psy, dzieci, szum potoku, osoby
mówiące równocześnie, włączony telewizor) lub z powodu odmowy nagrania. Wszystkie wywiady
zostały przeprowadzone osobiście przez autorkę tego artykułu.
Referowane badanie mieści się w nurcie moich studiów nad swojskością i obcością jako
podstawowymi wymiarami rzeczywistości społecznej, trwającym od roku 1988. Efektami kolejnych
badań są książki: Swoi i obcy, pod red. E. Nowickiej, Warszawa 1990; Religia a obcość, pod red.
E. Nowickiej, Kraków 1991; E. Nowicka, M. Majewska, Obcy u siebie. Luteranie warszawscy,
Warszawa 1993; Gość w dom, pod red. E. Nowickiej i S. Łodzińskiego, Warszawa 1993. Prowadząc
referowane badania korzystałam intensywnie z nie cytowanych w przypisach prac na temat
Romów w Polsce autorstwa Lecha Mroza, Andrzeja Mirgi i Jerzego Ficowskiego. W badaniu
uczestniczyła moja magistrantka, Justyna Gorlewska.
�358
Opracowanie to z jednej strony ma charakter case-study, a z drugiej ma
obalać lub potwierdzać hipotezy ogólne. Jest to zatem zarówno analiza
konkretnego przypadku, jak i przyczynek do ogólnej teorii społecznego
dystansu i wiedzy o stosunkach międzyetnicznych.
2. Romowie w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze jako przedmiot
badań
Przypadek Romów zamieszkałych w trzech podobnych, choć nieco różniących się między sobą wsiach wydał się szczególnie interesujący z kilku
powodów:
1. Mamy tu do czynienia z interesującą sytuacją względnie bezkonfliktowego współistnienia grup etnicznych (polaków, Romów i -- w przypadku
Jurgowa i Czarnej Góry - Słowaków). Będę się starała ustalić przyczyny tej
bezkonfliktowości. Wydają się one tkwić z jednej strony w zasadniczej izolacji
społecznej obu grup i ich znacznym dystansie społecznym oraz, z drugiej
strony, w głębokim zadomowieni).l mniejszości romskiej;
2. Ochotnica, Jurgów i Czarna Góra dostarczają przykładów typowej
zbiorowości wiejskiej, lokalnej, w dużym stopniu tradycjonalnej, charakteryzującej się specyficznym typem lokalnej więzi społecznej. Interesuje mnie
współżycie takiej grupy z miejscową grupą Romów, żyjącą na stałe w jej
obrębie, powiązaną z nią licznymi więziami, choć zarazem jako obcą postrzeganą i postrzegającą siebie;
3. Ten fakt stwarza dogodną sytuację do badania dwóch poziomów wiedzy
(w szerokim sensie słowa)
wiedzy opartej na doświadczeniu i
wiedzy opartej na społecznej tradycji.
W przypadku wiejskiej zbiorowości lokalnej istmeJe zarówno poziom
wiedzy i postaw związanych z bezpośrednim kontaktem, jak i wiedza o charakterze uogólnionym;
4. Tego rodzaju lokalna zbiorowość dostarcza również dogodnego pola
obserwacji dla tworzenia się różnych poziomów swojskości i obcości.
3. Hipoteza badawcza
Hipoteza, postawiona w referowanym badaniu, mówi o wielowarstwowym
charakterze poczucia swojskości i obcości w stosunkach lokalnych zbiorowości
wiejskich z Romami. Społeczność wiejska tworzy sieć więzi, które sprawiają, że
na jednych poziomach współżycia mniejszość etniczna postrzegana jest w kategoriach obcości, zaś na innych w kategoriach swojskości. Romowie we
wszystkich trzech wsiach, mimo różnic ich sytuacji - materialnego poziomu
życia, przeciętnego stopnia wykształcenia i akceptacji standardów kultury
naszego kraju - są bowiem traktowani zarazem jako swoi i jako obcy.
�359
Przywołać tu warto koncepcję obcego bliskiego, znanego, żyjącego równocześnie wśród i obok nas autorstwa Georga Simrrila 2, która wydaje się dobrze
stosować do przypadku tu poddawanego analizie. Romowie są bowiem bliscy
terytorialnie i postrzeżeniowo, ale kulturowo, a zwłaszcza społecznie, są
poważnie oddaleni od zbiorowości wioskowej. W niniejszym artykule będę się
starała prześledzić przejawy poczucia swojskości i obcości wobec Romów
w różnych sferach życia wioskowego.
4. Opis badania
Każda z wsi, w których przeprowadzone
zostały badania, ma pewną
specyfikę i wybrana została spośród zbiorowości wiejskich Spisza i Gorców
(w których mieszkają osiadli Romowie) z różnych powodów. Jurgów stanowi
wieś, gdzie bardzo mała grupka Romów jest w znacznym stopniu zintegrowana, i gdzie dystans społeczny między grupami etnicznymi jest stosunkowo
niewielki. Czarna Góra to wieś, gdzie zbiorowość Romów jest relatywnie duża,
i gdzie można obserwować zróżnicowanie spoleczne ludności romskiej; różnice
wykształcenia wahają się od ukończonych studiów wyższych do nieukończonych czterech klas szkoły podstawowej. Ochotnica Górna to wieś, w której
Romowie stanowią grupę małą, wyraźnie podupadającą społecznie i ekonomicznie, jednocześnie wcale się nie integrującą. Wybrana została między
innymi dlatego, że jest to wieś dobrze znana przez autorkę tego opracowania;
znaczna liczba kontaktów osobistych zadzierzgniętych wiele lat temu ułatwiła
uzyskanie ważnych informacji.
Ponadto w Ochotnicy Górnej wydarżyło się coś, co mogło zbiorowość
cygańską i polsko-cygańskie kontakty ukazać z nowej strony. W końcu
listopada 1993 roku jedna z młodych Cyganek urodziła czworaczki, co
wywołało zainteresowanie
nie tylko mieszkatlców wsi, ale i komentarze
w prasie lokalnej, dostarczając realnego problemu do rozwiązania dla miejscowych władz. W tym samym 1993 roku nabrała impetu sprawa cygańskich
szkół lub klas - propozycja duszpasterza Cyganów z Limanowej. Propozycja
ta jest też przedmiotem komentarzy, wprawdzie w węższych kręgach - głównie wśród nauczycieli i miejscowej elity intelektualnej, ale stanowiła interesujący punkt wejścia we wzajemne kontakty i poznanie sposobu patrzenia
na Romów.
Wywiadami objęto parę kategorii rozmówców:
l) urzędnicy pracujący we władzach gminy,
2) przedstawiciele miejscowej elity intelektualnej: nauczyciele, księża, lekarze,
3) szeregowi mieszkańcy wsi, zarówno bezpośredni czy dalsi sąsiedzi, jak
i mieszkający w znacznej odległości od cygańskich osiedli.
2
G. Simmel, Obcy, w: G. Simmcl, Socjologia, Warszawa
1975, s. 504-512.
�360
Wywiad skupiał się wokół kilku spraw podstawowych:
1) Stanu wiedzy o Romach: ich miejscu zamieszkania, historii, długości pobytu
w miejscowym osiedlu, ich specyfice kulturowej: wiary, zawodów, uzdolnień,
cech osobowości;
2) Ustaleniu tożsamości Cyganów w świadomości ludności miejscowej: kim są
naprawdę, jakiej są narodowości, czy są Polakami;
3) Stosunku do Romów: termin "Cygan" jako epitet i jako termin opisowy,
sposób oceniania Romów, kryteria oceny i efekt oceny;
4) Opisu kontaktów cygańsko-wiejskich: kontakty sąsiedzkie, stosunek do
małżeństw mieszanych, konfrontacja własnych kontaktów informatora z Romami z jego opisem stanu rzeczy.
Romowie we wszystkich trzech miejscowościach mieszkają w samym
centrum wsi, w miejscu widocznym i łatwo dostępnym, przy głównej drodze,
którą jeździ autobus. Jedynie trzy domy Romów w Jurgowie są położone nieco
na uboczu, ale też w obrębie wsi. Osiedla Romów leżą tuż za potokiem, na
względnie płaskim skrawku tarasu rzeki Ochotnicy, Białki i małego dopływu
Białki tuż za rzeką. Są to miejsca widoczne, dostępne, terytorialnie nicizolowane, choć zawsze zamieszkałe bardzo gęsto - chaty romskie położone są blisko,
jedna obok drugiej.
II
1. Między innością a obcością
Posługuję się tu wypracowanymi w toku licznych badań empirycznych
pojęciami obcości i swojskości. Na Romów starałam się spojrzeć jako na
osobliwych obcych w społeczności lokalnej. Punktem wyjścia tej obserwacji
były następujące ustalenia teoretyczne.
Kiedy mówimy o kimś innym, możemy mieć na myśli fakt, że jest to osoba
różna od nas (czyli nie tożsama z nami) lub też od kogoś, kogo wcześniej
wskazywaliśmy lub mieliśmy na myśli. Możemy też mieć na myśli, że ów
człowiek różni się w sposób godny naszej uwagi od nas lub od kogoś innego,
kogo wcześniej wskazywaliśmy.
W pierwszym przypadku mamy do czynienia z operacjami myślowymi,
prowadzącymi do porządkowania świata, koniecznymi zwłaszcza dla ustalania zakresu pojęć i kategorii poznawczych. W drugim przypadku mamy do
czynienia z następnym etapem opisywania, czy nawet rozumienia świata.
Tak więc, "inny" to raz to samo, co "ten drugi", a kiedy indziej to samo, co
"różny" lub "odmienny". Zarówno proces myślowy, który towarzyszy naszemu
życiu codziennemu we wszystkich sytuacjach zwyczajnych i niezwykłych, jak
�361
i dyskurs naukowy 3 operujący procedurami, które pozwalają na rozróżnienie
rzeczy od siebie, czyli na ustalenie, że "to nie to samo" oraz na stwierdzeniu,
"dlaczego to nie to samo", czyli wskazanie różnic.
W życiu społecznym owe procesy myślowe są podstawą istnienia ustrukturowanej zbiorowości. Wiemy, że różne kultury przywiązują wagę do różnych
kryteriów odmienności, nazywając i podkreślając różnice, które gdzie indziej
nie są traktowane jako istotne lub też są w ogóle ignorowane albo wręcz
niedostrzegane. Tam, gdzie mamy do czynienia z jakąkolwiek strukturą
społeczną, konieczne jest rozróżnienie statusów i ról. Tak więc, dostrzegane
i wyodrębniane cechy ludzi i rzeczy w jednych kulturach są społecznie
obojętne, a w innych nabierają sensu istotnego dla myślenia i działania
jednostek i grup. Antropologia społeczna, a zwłaszcza jej kierunek określany
mianem antropologii poznawczej (lub kognitywnej) dostarcza mnóstwa danych
faktograficznych oraz analiz tego rodzaju zróżnicowania4.
Spośród niezliczonej liczby cech, które posiada każda jednostka, poszczególne kultury i społeczeństwa wybierają tylko niektóre - te, którym
zostaje nadane znaczenie. Inne pozostają poza zasięgiem zainteresowania.
Ponadto trzeba pamiętać, że poszczególne cechy są w konkretnych społeczeństwach po prostu nie dostrzegane, pozostają poza zasięgiem percepcji uwarunkowanej nie tylko biologicznie, ale też i społecznie. Inne, to cechy, które są
wprawdzie rozróżniane, (postrzegane) na poziomie zmysłowym, ale którym nie
przydaje się żadnego społecznego znaczenia.
Problem swojskości i obcości rozgrywa się gdzieś na granicy między
postrzeżeniową a wartościującą płaszczyzną inności - na przejściu od tego co
inne w sensie deskryptywnym, do tego, co i.nne w sensie psychologicznym czy
społecznym, a więc od opisu do oceny, od faktu do wartości.
W procesie strukturalizacji świata społecznego inność może pozostać tylko
innością, ale może też przerodzić się w obcość. Gdy w odczuciach ludzkich
wraz ze stwierdzeniem faktu odmienności pojawia się poczucie niezrozumiałości, dziwaczności, niezręczności, śmieszności, wstrętu, a także zdziwienie,
niepokój, strach lub uczucie zagrożenia, tam inność nabiera znamion obcości.
Obojętna postawa obserwatora zmienia się w zaangażowaną, czyli - do
3 Nie można oczywiście utożsamiać
procesów myślowych, towarzyszących sytuacjom życia
potocznego 7. tymi, które: występują w dyskursie naukowym. Pierwsze są w znacznie większym
stopniu "skażone" emocjami, przesądami i w większym stopniu mają charakter odruchów. Ich
efekt jednak, choć przybiera postać raz mniej, a raz bardziej wyartykułowaną i świadomą, zdradza
pewne podobieństwo - prowadzi do rozróżniania przedmiotów (w szerokim sensie tego słowa)
od siebie.
4 Są to prace na temat sposobów
dzielenia przestrzeni, czasu, postrzegania chorób i stanu
zdrowia. kategoryzowania różnych zwierząt, roślin, ezy całego świata przyrody. Pierwszą praeą na
ten temat była książka M.vś/ nieoswojona C. Lćvi-Straussa, Warszawa 1968.
�362
obserwacji dołącza się ocena, która od tej pory będzie kierowała samą
obserwacją. Czasem ocena w ogóle zastępuje obserwację, a w procesie poznania wartościowanie często ją wyprzedza. Oceny, które nie dotyczą bezpośrednio przedmiotu właśnie poznawanego, wpływają na kształt samych spostrzeżeń. Wtedy to pojawia się stosunek emocjonalny, zabarwiony niechęcią, odrazą
lub wstrętem, albo też zachwytem, fascynacją czy pożądaniem. Kierunek
emo~ii może być różny, ale zawsze występuje pewna intensywność tychże
emocJI.
Dystans społeczny, który jest naj korzystniejszą operacjonalizacją teoretycznej koncepcji swojskości i obcości wiąże się z następującymi cechami do
stosunku poznania:
a) z przekonaniem
o odmienności przedmiotu poznania (im silniejsze to
poczucie, tym większy dystans),
b) z poczuciem dziwaczności, śmieszności, głupoty, niezrozumiałości, wstrętu
i zagrożenia,
c) małą wiedzą i małą potrzebą wiedzy na temat drugiej grupy, i
d) niechęcią wyrażającą się w negatywnych cechach, niskim statusie przedmiotu percepcji.
Wychodząc z powyższych założel1 można się przyjrzeć sytuacji określonych "innych", którzy w naszym społeczeństwie mają znamiona szczególnie obcych. Wiele aspektów stosunku do Romów świadczy o ich obcości,
ale można wskazać na takie elementy współżycia polsko-romskiego, które
kwalifikują ich jako swoich. Niektórzy z mieszkańców wsi na postawione
wprost pytanie: "Czy Cyganie są tu raczej obcy czy raczej swoi?" odpowiadają bez zastanowienia i z pewnym ładunkiem emocjonalnym, że są bez
wątpienia swoi, choć zaraz potem podkreślają, że "Cygan to Cygan", że
"Cyganie, to wiadomo ... ", akcentując tym odmienność i obcość Romów.
Domniemuję więc zachodzenie zjawiska swoistej wielopoziomowej konstrukcji
swojskości i obcości.
2. Romowie jako obcy
2.1. Odmienność Romów
Romowie są postrzegani jako głęboko odmienni zarówno fizycznie, jak
i psychicznie, społecznie i kulturowo. Do rzadkości należy wypowiedź proboszcza z Jurgowa, który mówi o Romach mieszkających w tej wsi: "Cyganie nie
różnią się ani obyczajem ani niczym". Jednakże w dalszej części rozmowy
mówi: "Niektórzy Cyganie bardzo się różnią, inni nie. Niektórzy są jak
posągowy Hindus, a normalnie są podobni do Arabów". Przy tym specyficzne
cechy kulturowe są często odbierane w kategoriach biologicznych, quasi-biologicznych, czy naturalnych.
�363
2.1.1. Odmienność biologiczna, naturalna
W wypowiedziach wielu moich rozmówców słowo "są" w zdaniach:
"Cyganie są tacy a tacy" nie oznacza tego, że tak się przypadkiem zachowują,
ale że mają taką cechę niejako organiczną, że jest ona niejako w sposób
naturalny lub nawet definicyjni e z nimi związana. Wydaje się, że takie
"wrodzone" lub "naturalne" cechy osobowości ma na myśli młody duchowny,
zajmujący się w parafii katechezą, gdy mówi o ich religijności: "Religijność
bardzo uczuciowa, bardzo spontaniczna". Powstaje podobne wrażenie, gdy
mówi o trzech cygańskich chłopcach ministrantach: "Jak na swoje możliwości,
dobrze wypełniają obowiązki". Biologiczne podstawy tych cech są oczywiste
w jeszcze innej wypowiedzi duchownego: "Osobowość Romów jest inna niż
Polaków. Żyją teraźniejszością, bez odpowiedzialności - taka jest ich natura,
wychowanie, tradycja". Widać, jak bardzo trudno autorowi wypowiedzi jest
rozdzielić sferę biologiczną i kulturową; wydaje się to charakteryzować
myślenie o Cyganach większości, jeśli nie wszystkich mieszkańców badanych wsi.
Wśród cech biologicznych wymienianych jako znamiona "inności" podkreślane są: "czarność" rozumiana jako ciemne włosy i ciemny kolor skóry.
Starsza kobieta wspominająca czasy przedwojenne mówi o Cyganach i Żydach, iż "Zydy były ładne, bielućkie, a Cyganie - nie, one carne". Nauczycielka z Czarnej Góry mówi o bardzo jasnoskórym cygańskim chłopcu, który
odznacza się wybitną urodą; jest taki blady, że trudno nawet rozpoznać, że to
Cygan.
Drugą ich cechą fizyczną jest, w przekonaniu znacznej części mieszkańców
wszystkich trzech wsi, nieprzyjemny zapach, który wydzielają ich ciała. Mycie
się, pranie ubrania nie likwiduje, w pojęciu przynajmniej niektórych, tego
odstręczającego odoru. Bliska sąsiadka Romów w Czarnej Górze, zaradna,
energiczna i stosunkowo zamożna, tak mówi: "Mają swój zapach taki. Ci
mieszańcy to nie mają tego zapachu, bo już pomieszani. Np. dawniej, jak
koninę jedli, to gdy do klasy się wchodziło, to był straszny smród". I dalej:
"W chałupach raczej czysto, ale jest zapach taki. Może jak ktoś nie wie, to nie,
ale my tu poznamy, że to Cygan". Pokój wynajęty pewnemu panu, który
okazał się być Romem, a przyjechał odwiedzić osiedle w Czarnej Górze po
uroczystościach w Oświęcimiu, też wydawał charakterystyczny odór - jak
mówi ta sama kobieta: "Po nim pokój śmierdział. Śmierdział Cyganem".
Nauczycielka z Czarnej Góry, urodzona w tej wsi, podobnie mówi o nieprzyjemnym zapachu Cyganów: "Mają inny zapach, czy to odżywianie, czy pot
inny? To nieprzyjemny zapach. To niezależnie od tego czy się myją, chociaż to
inna sprawa, bo od tych bogatych to tak nie czuć, a jak dziewczyny jeszcze
mają okres! ... ". Jeden z duchownych mówi natomiast: "Czasem ludzie nie są
zachwyceni, jak Cyganka jest brudna albo śmierdzi, jak w domu nie ma
�364
wentylacji, to tym dymem śmierdzi". Tym razem nieprzyjemny zapach przypisywany jest warunkom życia raczej niż jakiejś przyczynie biologicznej. Ciekawe
jest, że osobami przypisującymi Romom ten rasowy zapach są, poza szeregowymi chłopami, często miejscowi nauczyciele, będący rdzennymi mieszkańcami
wsi. Natomiast nie potwierdzają takiego zapachu księża, lekarze oraz ci
nauczyciele, którzy przybyli tu z innych okolic.
Element charakterystycznego
zapachu jest - jak się zdaje - jednym
z istotnych komponentów światopoglądu rasistowskiego. Przywołać tu można
rolę nieprzyjemnego, choć rozmaicie określanego, zapachu rasowego Murzynów w stereotypie czarnej rasy. Zresztą w wypowiedziach moich rozmówców
pojawia się expressis verbis porównanie Cyganów do Murzynów, którzy "też
śmierdzą"·
Romowie postrzegani są powszechnie w kategoriach odmiennej rasy; ich
odmienność od ludności polskiej wprost przyrównywana jest do odmienności
"białych" od "Murzynów", czy w ogóle ludzi innego koloru skóry. Starsza
nauczycielka z Ochotnicy, ciesząca .się powszechnie dużym autorytetem mówi:
,,(... ) jak pracowałam i był taki wiersz z okazji dnia dziecka, i na obrazku były
dzieci, no różnej rasy - było dziecko czarne, było dziecko żółte i białe, pochód
taki w kwiatach. I ja pamiętam taką pogawędkę miałam w klasie - a co byś ty
zrobił, gdyby Murzynek koło ciebie siedział, no i ja pamiętam, jaka reakcja
tego ucznia była. Bo to jeszcze w środowisku wiejskim było, a ten mówi: 'Dał
bym mu w mordę'. (Tu śmiech rozgłośny obydwojga nauczycieli: aktualnego
i byłego kierownika szkoły). No i co? I wtedy trzeba było tłumaczyć dzieciom.
No, jak to, no są na świecie ludzie różnych ras, ale wszyscy są ludźmi, nie?".
Przypisywana Romom niechęć do nauki, do pracy czy szerzej - wszelkiego
systematycznego wysiłku - też jest wiązana z jakimiś trudno uchwytnymi
cechami naturalnymi. Nauczycielka z Czarnej Góry mówi np. o nauce dzieci
z rodzin czysto cygańskich i mieszanych: "Biała matka pilnuje, to jest już
inaczej. Dziecko chodzi do szkoły, ma poczucie obowiązku".
Jeden z proboszczów mówi: "są zdrowsi fizycznie, a psychicznie - myślę też, bo i roboty nie mają i uczyć się nie muszą, to są zdrowsi psychicznie, ale
głupsi. Inteligencji może nie mają, ale do kombinowania mają". Ksiądz z tej
samej parafii formułuje ten problem następująco: "Jeśli chodzi o dzieci, istnieje
różnica 2 - 3 lata poziomu intelektualnego z białymi. Jest inteligencja niższa
przeciętnie od naszego człowieka, choć czasem Cygan jest mądrzejszy. Jest to
wina i dziedziczenia czegoś, i wychowania". Długoletnia dyrektorka szkoły
w Ochotnicy Górnej, inspektor szkolnictwa, mówi zupełnie otwarcie: "Po
prostu oni są ociężali umysłowo. (... ) To nie tylko niezadbanie, ale ociężałość
też jest taka umysłowa".
Wikary z Jurgowa twierdzi, że dzieci romskie "Są mniej zdolne, mniej
inteligentne, bo są niezadbane". Trudno w tej wypowiedzi oddzielić ową
"niższą inteligencję", która wydaje się kojarzyć z cechami biologicznymi oraz
�365
"niezadbanie", które jest cechą par excellence społeczną. Wieloletnia nauczycielka i przez parę lat także dyrektorka szkoły w Czarnej Górze wydaje się
zaprzeczać takim różnicom wrodzonym, mówiąc, że "były dziewczynki, które
brały udział w olimpiadach, zdawały do szkół średnich". Zwraca natomiast
uwagę na jeszcze inną cechę Romów: "W mentalności ich czy charakterze ich
leży, żeby nie tyle nie mówić prawdy, ale mówić na swoją korzyść. Jak Gadzio
wyprowadzą w pole, to jest sukces, to się cieszy".
Wśród cech naturalnych mówi się też - paradoksalnie - o urodzie cygańskiej, przystojnym wyglądzie, ładnych ruchach, zdolnościach tanecznych,
muzycznych oraz o ogólniejszej cesze: wesołości, umiejętności cieszenia się
życiem. Romom przypisuje się następujące cechy, związane z ich osobliwą
naturą: weseli, radośni, mili, szczerzy, towarzyscy, gościnni, solidarni.
2.1.2. Odmienność kulturowa
Ważniejsze są dla mieszkańców badanych wsi jednakże różnice, które
można by określić jako kulturowe czy społeczne, biorące się z "innego
wychowania". Cyganom przypisywana jest swoista mentalność (znamienne, że
to właśnie określenie powtarza się w naj różniejszych wypowiedziach), wyrażająca się przede wszystkim w życiu chwilą, nieumiejętnością planowania, a co
najważniejsze - podjęcia dłuższego, stałego wysiłku. To ostatnie wiąże się ze
stosunkiem do pracy. Najważniejszą, wskazywaną cechą dzielącą Cyganów od
"białych" (tak są określane różnice) jest nie tyle lenistwo, ale nieumiejętność
pracy, niechęć do pracy, niemożność podjęcia systematycznego wysiłku. Praca
kojarzy się mieszkańcom wsi - zgodnie z chłopskim światopoglądem i tradycją - z systematycznym wysiłkiem fizycznym, którego nasilenie wypada na
szczególnie uciążliwe okresy roku - na upalne lato. Cyganie spędzają wtedy
czas brodząc leniwie po potoku i gawędząc w ciepłym słońcu, co oglądać
muszą zmęczeni, spracowani chłopi, wracający wieczorem z pól do domów.
Ten kontrast trybu życia jest odbierany jako nie do przyjęcia.
Proboszcz z Jurgowa mówi o Romach: "Rolnictwem się nie zajmują. 'Nie
będą ranić ziemi' - tak mówią. Pod tym się kryje niechęć do roboty. Kiedyś
chodzili do wyrębu lasu, są robotnikami, sprzedają, część przechodzi na renty
z tych, którzy pracowali. Jak pracują, to zupełnie nie wiadomo, co się dzieje, że
Cygan pracuje".
Dyrektorka szkoły w Czarnej Górze mówi ostrożnie, że Romowie trochę
mniej udzielają się w życiu społecznym. Twierdzi, że "wrogość białych
dorosłych wobec Cyganów istnieje, to widać w szkole, a przyczyną jest to, że
nie płacą składek. To denerwuje rodziców białych". Nauczyciele zwracają
uwagę, że rodzice Romowie nie czują potrzeby kształcenia dzieci, nie mają
zrozumienia dla pieniędzy". Kiedy we wsi coś się buduje wspólnie, "bardzo
mało Cyganów się włącza". Wskazuje, że Romowie "Nie płacą żadnych
składek na komitet rodzicielski, budowy, remonty". Podobnie ksiądz wikary,
�366
katecheta uczący dzieci romskie religii mOWI, ze współżycie między mOleJszością a większością we wsi byłoby lepsze, "gdyby Cyganie podejmowali jakieś
czynności dla społeczności wiejskiej, np. przy budowie kaplicy, tutaj nie było
żadnego wkładu pracy ze strony Cyganów jak była budowa kaplicy".
Zdaniem tegoż księdza ludzie biali odbierają Romów jako leniwych "i dlatego występuje rozdział między białymi i Cyganami". Mówi dalej: "Ludzie
biali tu (Spisz) są bardzo zaradni życiowo i dlatego denerwuje ich lenistwo
Cyganów. (... ) Cygańskie rodziny jurgowskie wrosły w środowisko jurgowskie,
bo pracowały, a dzieci chodziły i chodzą do szkoły". Młody ksiądz z Ochotnicy
mówi, że Cyganom się pomaga w przypadkach losowych, ale chłopi są trochę
niezadowoleni, że Cyganie nie chcą im pomagać w pracy, np. przy wykopkach,
oczywiście za jakieś artykuły żywnościowe. Uważają chłopi, że powinno być
coś za coś. Zdaniem młodego księdza, Cygan zostałby w pełni zaaprobowany,
"wpuszczony do wsi", gdyby "zaprezentował się, nie przepiłby wszystkiego,
a pobudował się" itd. Takiemu, który wykazał inicjatywę, chłopi pomogliby
w np. budowie domu, daliby materiały na to.
Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi dokładnie: "w naturze ich jest, że nic się
nie da z nimi zrobić, najwyżej pośpiewać i głupio pogadać". Wszyscy
rozmówcy mówią o niegospodarności i niedbalstwie Romów. Ten sam ksiądz
proboszcz z Jurgowa mówi na przykład: "Jak była akcja charytatywna, dawało
się Cyganom ubranie, czasami zostawiali worki z rzeczami w rowach, bo im się
nie podobały ubrania. Jak dostaną coś ładnego, to nie upierze, nie uprasuje,
tylko wyrzuca. Jak coś dostaną, to od razu zmarnotrawią i zniszczą".
Niedbalstwo przejawia się zarówno w braku dbałości o własne domy
i obejścia, jak i o porządek we wsi. Mieszkańcy Czarnej Góry skarżą się na
zanieczyszczanie rzeki Białki odchodami i śmieciami, co przy wiosennych
wylewach prowadzi do zalania osiedla romskiego. Dopiero w obliczu bezpośredniego zagrożenia Romowie biorą się do roboty, jak relacjonuje sołtys wsi
z dezaprobatą. "Czasem są tak niezaradni, - mówi jeden z księży, jak im się
deska oderwie w dachu, woda leci do domu, to tego nie naprawią, tylko
podstawiają miskę na wodę, ale dachu nie naprawią. Są niezaradni, myślą, że
ktoś za nich to zrobi. Sami nie polepszą swojego bytu".
Wszyscy podkreślają, że Romowie żyją chwilą, bawią się i jedzą bardzo
wystawnie wtedy, gdy mają pieniądze, a głodują i proszą o zapomogi, kiedy
pienądze się skończą. Młody ksiądz wikary z Ochotnicy Górnej ubolewa, że
nadużywają alkoholu. W pracy często przepracowują tylko pół dniówki, biorą
pieniądze i przepijają. "Prezentują postawę roszczeniową, nastawieni są na
dawanie, czyli żeby im dawać. Wszelką pomoc od państwa, czyli zasiłki itp.
otrzymują w towarach, żeby nie przepili. Kobiety nie piją". Ksiądz używa
określenia: "Bieda zaprogramowana",
a także stwierdzenia: "Nie czują lepszego życia". Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi z dezaprobatą: "Tam jest
troska, żeby tylko coś zjeść, zakombinować".
Inny ksiądz z parafii jurgowskiej, który dobrze zna Romów na Podhalu, bo
sam stąd pochodzi szuka niechęci do Romów w tych właśnie cechach: "Oni
�367
czasem chuliganią, mają samochody, nic nie robią, a żyją ponad stan. Drażnią
naszych chłopców, którzy muszą często ciężko pracować. Oni nie pracują, bo
myślą, że kto inny ich utrzyma. A krzywda dzieje się tym, którzy na nich muszą
robić. Chodzą do gminy po zapomogi zamiast pracować". W innym kontekście
mówi też: "Byłem w sądzie, to wyraziła się jedna kobieta, że oni nie pracują,
a lepiej się mają od białych. W wielu domach są magnetowidy, mają złoto, jak
czasem są jakieś inwestycje dla wioski, to nie mają pieniędzy, ale stroją się
bogato. Np. gdy jest wesele, mają buty wysadzane i spinki. Za komuny więcej
kombinowali, dlatego im się lepiej wiodło. Było im łatwiej się ustawić. Teraz
zaczyna się chodzenie po żebrze. Kiedyś mniej żebrali. Ludzie tego nie lubią, bo
sami ciężko pracują".
Ten sam ksiądz ma osobiście złe doświadczenia z Romami, co komentuje
następująco: "Oni chyba nic potrafią żyć bez cyganienia". Ludzie na ogół
mówią, że jeśli Cyganie kradną, to nie tutaj, bo by sobie podcięli gałąź. Dalej
ksiądz mówi na temat możliwości zatrudnienia Romów: "Wiadomo, że nie są
odpowiedzialni, więc dać im pracę na 2, 3 dni ... ".
2.J.3. Nierelatywizowane cechy "Cygana"
Wiele cech, które przypisuje się Romom trudno zakwalifikować jako cechy
naturalne (biologiczne) czy też jako społeczne i kulturowe. Są wśród nich
zarówno cechy odbierane w zbiorowości wiejskiej jako negatywne, jak i jako
pozytywne. Widać, że wśród tych pierwszych są te, które różnią (a w każdym
razie są postrzegane jako takie) Romów od zbiorowości "białych", zaś drugimi
te, które są we własnej zbiorowości wysoko cenione i przedstawiane jako
podobne:
l. Cechy negatywne
Mówi się w badanych wsiach o niekulturalnym zachowaniu się Romów.
Młody duchowny twierdzi, że nie można mówić o demoralizacji Cyganów, ale
o "braku kultury ogólnoludzkiej". Chodzi o słownictwo, sposób zachowania
się itd. Podkreśla zarazem, jako jedyny z naszych rozmówców, degradację ich
tradycyjnej kultury w Ochotnicy. Twierdzi, że zanika u nich język cygański,
ubożeje słownictwo; mówi o jego "śladowej znajomości".
Choć wszyscy nicomaI mówią o silnych więzach rodzinnych, zarazem
podkreślają, że o rozwój intelektualny dzieci w rodzinach się nie dba.
2. Cechy pozytywne
Mówi się często (prawie w każdym wywiadzie) o gościnności Cyganów,
chętnym częstowaniu kawą i herbatą oraz jedzeniem. Jak wskazują liczne
badania 5 jest to cecha bardzo ważna, bardzo pozytywnie rzutująca na ogólny
obraz grupy, bardzo silnie w społeczeństwie polskim obecna w różnych
5 Na przykład badania prowadzone
przeze mnie i mój zespól w roku t 988 oraz w 1991. Patrz
publikacje: Swoi i obcy, Of!. cit. oraz Inny - obcy - wróg, w druku.
�368
stereotypach grup etnicznych, używana chętnie do oceny. Inna pozytywna
cecha to ich towarzyskość, i ogólnie, umiejętność cieszenia się życiem, która
czasem jest nieco deprecjonowana poprzez przedstawianie jej w związku z ich
dziecinnym usposobieniem.
Kolejna cecha pozytywna Romów, wskazywana w rozmowach, to solidarność wewnętrzna, poczucie więzi zarówno w obrębie rodzin, jak i całej
zbiorowości Romów. Wysoko cenione jest udzielanie sobie wzajemnie pomocy
i tendencja do życia we wspólnocie. Pozytywnie też odbierana jest skłonność
Cyganów do hucznego celebrowania różnych ważnych obrzędów, np. do
uroczystego obchodzenia chrzcin i pogrzebów.
Łatwo zauważyć, że cechy pozytywne przypisywane Romom to cechy,
które są również w polskiej kulturze chłopskiej wysoko cenione. One to służą
do wydawania pozytywnych ocen także miejscowym "białym".
2.2. Dziwaczność, śmieszność, niezrozumiałość,
zagrożenia z ich strony
wstrętność Romów
poczucie
Jednym z podstawowych wskaźników odczuwania obcości innej grupy jest
postrzeganie jej jako dziwacznej i śmiesznej. Otóż Romowie są w odczuciu
mieszkańców badanych wsi śmieszni i dziwaczni przede wszystkim przez
zachowywanie się lub mówienie "na odwrót". Na przykład Cygan powie, że
"ktoś spadł z potoka na kładkę itd.". Młody ksiądz wikary mówi: "Cygan
potrafi coś poprzekręcać - wszystko przekręca". Inny informator przypomina
jak Cygan przed wejściem do autobusu mówił: "Co się tak pchocie drugi za
jednym". Przekręcają też przysłowia: "Bez kołaczy nie będzie roboty". W ogóle
ich sposób mówienia jest uważany za śmieszny. Nauczycielka, która wspomina
dawniejsze czasy, przypomina sobie (zaśmiewając się) zwroty, których używała
córka jej sąsiadów Romów.
Śmieszni są też nieadekwatnie dobierając pieśni religijne do religijnych
obrzędów. Podczas pogrzebu mają ponoć zwyczaj śpiewać pieśń maryjną: "Po
górach dolinach ... " wyobrażając jakoby sobie, że właśnie do grobu prowadzą
zmarłego po owych górach i dolinach.
W Jurgowie opowiada się dowcip: Cygan maluje sufit - ,,1 co to się
strasznie naciąga i kości go bolą i mówi: czemu ten sufit nie jest na podłodze".
Kiedyś w osiedlu Romów w Czarnej Górze był biskup. Zwrócił się do nich:
"Trzeba was nawiedzić, bo wy takie moje owieczki", a jeden z mieszkańców
osiedla chciał być elegancki i powiedział: "A wyście taki nasz baran". Jeden
z proboszczów mówi otwarcie: "Ogólnie Cygan potrafi się tak zachować jak
inni, ale czasem może się wyrwie. Na przykład jak Cyganie są sami w kościele, to nie potrafią odpowiedzieć. Na 'Pan z wami', Cygan odpowiedział
'i z wami tys'''.
�369
Romowie są traktowani jako tacy, którzy "nie biorą do końca udziału
w grze"; nie można traktować ich poważnie. Zachowanie się Romów jest
z drugiej strony pojmowane jako niezrozumiałe, a także jako nie zdradzające
rozumienia kultury, dla członków zbiorowości wiejskiej jedynej sensownej,
zrozumiałej i słusznej. Ich zachowań nie odbiera się na ogół w kategoriach
zagrożenia, lecz śmieszności, niezrozumiałości i dziwaczności. Opowiada się
z upodobaniem o tym, że boją się duchów zmarłych, że palą światło przez całą
dobę w czasie dnia zadusznego, że można ich nawet szantażować straszeniem
zmarłymi. Jeden z księży ze śmiechem opowiada, że kiedyś wybili okna
w domu, gdzie spoczywał zmarły, "żeby dusza wyszła - tak się bali".
O ich inteligencji i zdolnościach mieszkańcy Ochotnicy nie wypowiadają się
źle, ale właściwie nikt nie ma wątpliwości, że zachowują się głupio według
norm przyjętych na wsi. Przewrotnie też mówi się o sprycie, który zaprzecza
głupocie, ale raczej na zasadzie bezsensownej niekonsekwencji.
Cyganie są też postrzegani w kategoriach obrzydliwości; są traktowani
jako przedmiot odrazy. Pojawia się ten aspekt obrazu Cygana w związku z ich
domniemanym nieprzyjemnym zapachem, jak również w związku z odrażającymi gustami gastronomicznymi.
Romowie są opisywani jako miłośnicy
padliny, a zwłaszcza mięsa padłych koni. Mieszkańcy wszystkich trzech wsi
z zapałem opisują wypadki padnięcia konia lub innego zwierzęcia domowego,
i rozmaitych zabiegów Cyganów, którzy odkopują zasypane zwłoki, wykrawają na miejscu najsmakowitsze kąski, natychmiast je konsumując, i zabierają resztę do swojego obozowiska, gdzie wszystko spożywają komunalnie.
Długoletnia nauczycielka opowiada: "Nasi ludzie mają nastawienie takie: oni
jedzą koninę, my nie. Brali padlinę, ludzie są uprzedzeni do jedzenia". I dalej:
"Cyganie wiedzą, że ludzie się brzydzą. Częstują nowymi, świeżo kupionymi
rzeczami. Jak biały przychodzi, to pójdzie i kupi, a nie da własnego, bo wie że
się ludzie brzydzą".
Należy jeszcze wrócić do elementu zagrożenia, który uważam za jeden
z ważnych aspektów poczucia obcości i społecznego dystansu. Otóż mieszkańcy wsi nie zauważali zagrożenia ze strony Cyganów, głównie dlatego, że jest ich
mało. Podkreślali, że gdyby ich było więcej, sytuacja mogłaby wyglądać
inaczej, a znaczny wzrost liczby Romów w Ochotnicy doprowadziłby do
sytuacji groźnej. Twierdzą, że Romowie zachowują się spokojnie, bo sami się
czują niepewnie w przeważającym liczebnie społeczeństwie "białych". Ksiądz
wikary mówi: "Wiadomo, bo były takie przypadki, że gdy obcy Cyganie
okradną kogoś we wsi, to swoi to odzyskają i oddadzą". Sami też kradną, ale
nie tutaj, bo boją się. Cyganie wiedzą, że jeśliby zaczęli przysparzać kłopotów
we wsi, to "zostaliby wyeliminowani".
Faktem godnym odnotowania jest też to, że wszelkie próby pojedynczych
rodzin romskich do osiedlenia się pomiędzy "białymi", czyli poza skrawkiem
ziemi nad potokiem ochotnickim, oddzielonym wodą od drogi, były dotąd
24 -
Lud t. LXXVIII
�370
przyjmowane z taką aktywną WrogOSClą, że stawało się to niemożliwe.
Wybijanie okien, malowanie drzwi, ciągłe pikietowanie domu, uniemożliwiło
rodzinie cygańskiej, która kupiła legalnie dom w niezbyt odległej od osiedla
Romów części wsi, mieszkanie w nim. Mieszkańcy Ochotnicy nie zaprzeczają,
iż Romowi nie udałoby się chyba osiedlić gdziekolwiek poza osiedlem
cygańskim. W Czarnej Górze sprzedaje się Romom działki nad wodą,
położone wokół ich osiedla, ponieważ nie przedstawiają one dla mieszkańców
wsi żadnej wartości, a ich dewastacja i zanieczyszczenie sprawia, że nikt inny
poza Romami nie kupiłby ich. Mieszkańcy Czarnej Góry zgodnie jednak
twierdzą, że gdyby Cygan chciał mieszkać i żyć we wsi tak, jak to robią "biali",
nikt by się temu na pewno nie sprzeciwiał6.
Świadectwem najbardziej dobitnym poważnego dystansu w stosunkach
z Romami jest fakt, że nie ma przypadków małżeństw mieszanych. Nikt nie
pamięta nie tylko o małżeństwie, ale nawet o cygańsko-niecygańskiej parze
zakochanych. Ksiądz wikary z Ochotnicy tłumaczy to jednoznacznie: małżeństwa mieszane się nie zdarzają "ze względu na odmienną mentalność".
2.3. Nieznajomość Cyganów
Mimo długiego zasiedzenia Romów w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze, widoczności ich osiedli, "opatrzenia się" wsi z Romami, wiedza na
temat Romów - ich obyczajów, tradycji, historii etnicznej jest znikoma. Nie
wiadomo mieszkańcom wsi ani kiedy przybyli, na jakiej zasadzie się osiedlili na
tym miejscu, gdzie są obecnie. Nie mają też w gruncie rzeczy pojęcia o historii
cygańskiego ludu, o jego wędrówkach czy pochodzeniu. Nauczycielka matematyki, jako jedna z niewielu, wyraża jakąś opinię na ten temat: "Część naszych
Cyganów pochodzi od biednych tych osiadłych, poślednich". Czasem snują
przypuszczenia, że mają pochodzenie węgierskie, ale ponieważ nie są uważani
za Węgrów, temat się zbyt komplikuje, aby go kontynuować. Wszyscy wiedzą,
że pochodzą z daleka. Jeden z nauczycieli przypisuje język Romów ugrofińskiej
grupie językowej, a tylko jeden z proboszczów oraz jedna z dobrze wykształconych nauczycielek, która od niedawna mieszka w badanej wsi, umie powiedzieć trafnie coś o ich pochodzeniu i ma za sobą jakieś lektury na temat ich
dziejów.
Mieszkańcy badanych wsi nie wiedzą nieomal zupełnie nic na temat
romskich obyczajów: nie umieją nic powiedzieć o ich przekonaniach, wierzeniach, ich systemie wartości i normach postępowania.
6 Zauważyć tu trzeba istotną różnicę między Ochotnicą Górną a Czarną Górą. O ile pierwsza
stanowi wieś zdecydowanie rolniczą i tradycyjną, o tyle druga odchodzi daleko od tradycji mieszkańcy w dużym stopniu żyją z wykonywania prac i zawodów pozarolniczych. To może być
przyczyną większej akceptacji obcych, którzy nie są rolnikami.
�371
Brak teżco moze Jeszcze waznleJsze - jakiegokolwiek dążenia do poznania romskiej kultury i obyczajów. Ten brak gotowości poznawczej zdradzają nawet osoby, które niejako z urzędu mogłyby lub nawet powinny się tym
interesować. Chodzi mi przede wszystkim o osoby pełniące funkcje kierownicze
w lokalnej administracji, a także o nauczycieli. Wójt jednej z wsi (Ochotnica),
który od 1987 roku pełni swój urząd przyznaje, że do niedawna nie wiedział
w ogóle o istnieniu Romów w jego gminie. Nie mógł więc nimi się interesować.
Nauczyciele o swoich romskich uczniach nie wiedzą prawie nic, poza tym,
że rozróżniają tych schludnie i mniej schludnie ubranych. Wiedzą też, że nie
znają wcale lub znają słabo język polski, co praktycznie, w ich relacjach,
uniemożliwia proces dydaktyczny.
Wiedza na temat Cyganów nie jest mieszkańcom wsi wcale potrzebna; nie
mają powodu, aby ją zdobywać. Ten rys sytuacji poznawczej wiązałabym
z innymi elementami dystansu społecznego dzielącego Cyganów i miejscowych
wieśniaków.
2.4. Romowie jako gorsi
Jednym z aspektów obcości jest - poza dystansem społecznym - odczucie
różnicy statusu grupy własnej i obcej. Grupa obca może zajmować pozycję
ocenianą jako wyższą lub jako niższą. W przypadku stosunków między
Cyganami a mieszkańcami wszystkich badanych wsi została narzucona przez
grupę dominującą hierarchia: Romowie są bezwzględnie nie tylko inni, ale
wszystkie nieomal cechy uważane za odmienne są traktowane jako podstawa
uznania ich za obcych i gorszych. Życzliwy Cyganom ksiądz wikary wyraża
sarkastycznie opinię wsi, gdy mówi o tym, że Cyganie szukają dla swoich dzieci
rodziców chrzestnych we własnej zbiorowości: "Pójdzie do Cygana dziecko
trzymać?". To ostatnie uważa za niemożliwe, nie mieszczące się w głowie.
Najsilniej izolacja społeczna wyraża się w niechęci zarówno miejscowych
chłopów, jak i samych Romów do małżeństw mieszanych. Z pewnością
małżeństwo z Cyganem jest traktowane jako zupełnie niedopuszczalne, a nawet
niewyobrażalne. Znamienne było to, że gdy podczas wywiadów i swobodnych
rozmów padało pytanie o małżellstwo z Cyganem, informatorzy reagowali
śmiechem, zażenowaniem i na ogół nie umieli odpowiedzieć, dlaczego wcale
ono nie wchodzi w grę. Niektórzy wyrażali opinię, że Cygan nie ma nic do
zaoferowania białej dziewczynie, a małżeństwo z Cyganką byłoby z podobnych
powodów nie do pojęcia. Jeden z młodych rozmówców wprawdzie mówi, że
gdyby sam się zakochał w Cygance, to nikt by mu nie przeszkodził w małżeństwie, ale matka trzech córek w Jurgowie ze zgrozą i zakłopotaniem się śmieje
na ewentualność małżeństwa z Cyganem którejś z jej dziewcząt: "No już
zupełnie nie wiem". Bez wątpienia we wszystkich wypowiedziach jest obecne
głęboko ukryte przekonanie o tak zasadniczej różnicy statusów Romów
�372
i "białych" i tak zasadniczej niższości tych pierwszych, że nie tylko o małżeństwie, ale o żadnym bliższym związku nie może być mowy. Mówi się
w Ochotnicy o jednej takiej, która na pewno miała dziecko z Cyganem, ale ani
ona, ani nikt z jej rodziny nigdy tego nie przyznali. Ksiądz wikary z Jurgowa
mówi: "Boją się małżeństw łączonych, że Cygan to coś gorszego, bo niezaradny". Jeden z księży, pochodzący z SzaOar i dobrze znający stosunki polsko-romskie, mówi wprost: "Środowisko polskie nie wpuściło Cyganów
między siebie. Nie zmieszali się, jak np. na Słowacji".
3. Romowie jako swoi
W postawach mieszkańców badanych trzech WSI miesza Się poczucie
obcości z pewnym, stosunkowo słabszym poczuciem swojskości.
W Ochotnicy Górnej, w Jurgowie i Czarnej Górze Romowie są bardzo
dobrze zadomowionymi obcymi: mieszkają tu od co najmniej półtora stulecia,
a w świadomości mieszkańców wsi są tu "od dawien dawna", "od bardzo
dawna". Nikt, nawet osoby najlepiej zorientowane, jak np. księża czy nauczyciele dokładnie nie wiedzą, kiedy Romowie tu przybyli. Wiadomo natomiast, że
naj starsi ludzie nie pamiętają czasów, kiedy nie byłoby Cyganów nad Potokiem Ochotnickim, czy nad Białką, przy głównej drodze. Bez wątpienia jednym
z elementów swojskości Romów jest przekonanie o ich pobycie we wszystkich
trzech badanych wsiach od dawien dawna. Są odbierani jako stały element
życia, czy też - jak to mówi jedna z nauczycielek: "wkomponowali się w ten
nasz krajobraz".
Przez to zasiedzenie Cyganie zyskują w oczach ludności polskiej w pewnym
sensie prawo do mieszkania, stałego pobytu. Nikt nie jest oczywiście szczególnie zadowolony z tego, że w jego wsi mieszkają Cyganie, ale też nie myślą
o tym, że powinno si~ ich stąd gdzieś przenieść, perswazją czy siłą. "Jak są to
są, ale lepiej, żeby ich nie było" - to stosunek do miejscowych Romów
w przekonaniu wikarego z Jurgowa. "Oni tu jakoś są wtopieni, i skoro są, to się
ich toleruje, ale na pewno nie chcieliby ("biali" - E.N.), żeby tu byli".
Parę miesięcy przed rozpoczęciem badań spłonął dom krewnych gospodarzy z Ochotnicy na Studzionkach. Mieszkańcy złożyli się na tak dużą sumę,
że pogorzelcy mogli sobie natychmiast zacząć budować nowy dom. Do tej
sytuacji nawiązywały pytania, stawiane podczas wywiadów. Podawana była
pod rozwagę hipotetyczna sytuacja pożaru romskiego osiedla we wsi. Nasi
informatorzy mówili, że gdyby zdarzył się pożar i chałupy Romów spaliłyby
się, ludzie - zgodnie z przewidywaniami mieszkańców wszystkich wsi, pomogliby gasić (zwłaszcza, że woda jest tuż koło ich domów), ale nie chcieliby
pomagać w ich odbudowaniu. Dopóki są, nie można ich tknąć; jednakże kiedy
w czasie wojny gdzieś się oddalili z Czarnej Góry, miejscowi spalili najbardziej
nędzne domy, których zresztą Romowie po powrocie nigdy nie odbudowali.
�373
Ksiądz proboszcz natomiast twierdzi, że "ludzie pomagaliby im tak aby mieli
co jeść, ale chałup by im nie chcieli odbudować, boby mieli nadzieję, że ktoś
inny ich przygarnie".
"Są stałym elementem krajobrazu", mają też rodzaj nie pisanego prawa do
pobytu na ziemi ojców, bo gdzie jest ziemia ich odległych przodków, nikt
naprawdę nie wie.
W każdej z trzech spośród badanych wsi obraz miejscowego Cygana jest
nieco odmienny. W Ochotnicy uważani są za denegeneratów o upadającej
kulturze, w Czarnej Górze za grupę bardzo zróżnicowaną
i poziomem
materialnym i intelektualnym, zaś w Jurgowie traktowani są prawie jak swoi.
W Jurgowie Romowie bardzo się silnie zintegrowali, w przeszłości mieszając się
z ludnością polską (choć zawsze współmałżonkami były osoby spoza społeczności lokalnej), przyjmując obyczaje zarobkowania,
zarabiania na siebie
i rodzinę oraz uczestnicząc w kulturze (posyłanie regularnie dzieci do szkoły,
używanie na co dzień języka polskiego). W postawach mieszkańców tej wsi
wcale nie ma niechęci wobec Romów, choć bez wątpienia nie są oni do końca
"swoi". Jedna z nauczycielek wyraziła to następująco: "Tutaj wyjątkowe jest
środowisko. Tu się zaniechało pojęcie 'Cygan'''. W jurgowskim zespole ludowym tańczy młoda Cyganka, a jej starszy brat gra na skrzypcach w akompaniującym zespole muzycznym. Jedna z młodych Cyganek jurgowskich
wyszła za mąż w Czarnej Górze za miejscowego mężczyznę, i choć wszyscy
rozmówcy sugerowali, że zapewne inna nie chciała by się za niego wydać
z powodu jego nieprzyjemnego wyglądu (widoczna blizna na twarzy) i skłonności do alkoholu, to wszyscy ją właśnie chwalą za to, że dba o dom i dziecko,
i że ma dobry wpływ na męża. To pod jej wpływem miał się on ostatnio
zmienić pozytywnie, mniej pijąc.
Znamienne jest jednak, że we wszystkich trzech wsiach, o tych osobach
z miejscowych społeczności romskich, które wzbudzają szacunek, mówi się:
"To porządny Cygan" lub "porządna Cyganka", a nie: "porządny chłop", czy
"porządna kobieta". Stosuje się więc odmienne kryteria, z góry umieszczające
przedstawiciela społeczności Romów w innej kategorii, od podstaw osobno
klasyfikujących ludzi.
Wydaje się, że mamy tu do czynienia ze stosunkiem do innego człowieka
naznaczonym rodzajem tabu. Tabuistyczny charakter ma odrzucanie jakiegoś
zdecydowanie bardziej niechętnego gestu czy wystąpienia przeciw Cyganom.
Romowie są traktowani jako zło konieczne, dopust Boży, stały element życia
a nawet przyrody. Mieszkańcy wszystkich badanych wsi nie wyobrażają sobie
jakiegoś sposobu pozbycia się Cyganów, ich zupełnego od wsi izolowania. Ale
też nie pozwolono młodemu, energicznemu Romowi z Ochotnicy mieszkać
w zakupionym we wsi domu (żona z dziećmi czuła się zagrożona pod
nieobecność męża pracującego w miasteczku); doprowadzono do wyniesienia
się z chałupy młodej rodziny. Jest to rodzaj wyznaczania Romom miejsca
�374
tylko na terenie skrawka wsi oddzielonego drogą lub rzeką. Mieszkańcy wsi
tłumaczyli, że Cyganie zwykli "ciągnąć jedni drugich", stąd obawa, że z jednej
rodziny paroosobowej powstanie we wsi kolejna cygańska enklawa. Nie jest
w Ochotnicy do pomyślenia mieszkanie rodziny Romów w innym miejscu niż
w osiedlu "Cygany". Nawet gdy w końcu listopada 1993 roku urodziły się
w rodzinie Barbary i Andrzeja Mirgów czworaczki, gmina nie mogła kupić
domu dla potrzeb nagle rozrośniętej rodziny, przy czym niemowlęta ze względu
na stan zdrowia i nędzne warunki mieszkaniowe nie mogły być przywiezione ze
szpitala do domu, w którym żyli dotąd rodzice. Mieszkańcy Czarnej Góry
sądzą, że osiedlenie się bogatszych i wykształconych Romów we wsi byłoby
możliwe, ale do tej pory prób takich nic było. Nikt natomiast nie próbuje
zniechęcić Romów do mieszkania na ich dawnych terenach, w żadnej wypowiedzi nie było propozycji wygnania ich stamtąd. Ma w tym zapewne pewien
udział światopogląd chrześcijański oraz jakieś mało sprecyzowane poczucie
więzi wobec Cyganów jako chrześcijan-katolików.
Często w wywiadach
powtarza się formuła: nie można jakoś wobec Cygana postąpić, bo to też
człowiek. W takim sformułowaniu oczywiście mieści się stwierdzenie, że ów
"też człowiek" nie jest identyczny" a nawet że jest on pod jakimś względem
gorszy, ale używanie pojęcia "człowiek" wytrąca z ręki naj ostrzejszą broń
wobec Romów - otwartą agresję.
Odnoszę wrażenie, że kultura chłopska jest stosunkowo bardziej tolerancyjna wobec odmienności niż kultura miejska. "Inny" jest wprawdzie innym,
a nawet gorszym, ale poza tym ma swoje miejsce bardzo określone, choćby
gorsze. O eliminowaniu go nie myśli się nawet. To wydaje się być podstawą
swojskości Romów w odbiorze ludności miejscowej Ochotnicy, Czarnej Góry
czy Jurgowa.
Podsumowanie
Czynniki kształtujące stosunki romsko-polskie
możemy podzielić na
(a) takie, które dotyczą zbiorowości wiejskiej, czyli otoczenia Romów, (b) takie,
które dotyczą cech zbiorowości Romów oraz (c) te, które wiążą się ze specyfiką
kontaktów między obydwiema grupami. Wchodzą tu w grę takie cechy
zbiorowości lokalnej jak: układ terytorialny wsi, system wartości, w którym
podstawową rolę odgrywają: gospodarność, pracowitość i pozycja materialna,
a także silna religijność (katolicyzm). Głęboka odmienność zasadniczych
zrębów systemu wartości Romów stanowi inny ważny czynnik, determinujący
wzajemne kontakty i wizerunki. Długie, nieomal trwałe, zasiedzenie Romów na
terenie wsi stanowi istotny czynnik kształtowania się wzajemnego poczucia
swojskości i obcości.
Ważnym czynnikiem jest też to, że Romowie stanowią tu znikomą
mniejszość, nieistotną ekonomicznie, mało ekspansywną, nieważną kulturowo,
�375
nie zagrażającą w żadnym sensie tego słowa. Dystans społeczny wobec Romów,
wyrażający się znacznym poczuciem obcości (a w każdym razie przewagą
obcości nad swojskością na wielu płaszczyznach kontaktów) w lokalnej zbiorowości wiejskiej, w której są od pokoleń zadomowieni, z którą współżyją, współdziałają, wśród której de facto żyją, jest ogromny. Wyraża się on na wszystkich
możliwych płaszczyznach swojskości i obcości: w sferze ubogiej wiedzy i braku
motywacji poznawczej w kontakcie z Cyganami, na płaszczyźnie poczucia odrębności, a także w aspekcie emocjonalnego kontekstu poznawania i oceniania
Romów jako dziwacznych, śmiesznych, głupich, odrażających, a nawet groźnych.
Wydaje się, że w okolicznościach, w których nastąpiłby wzrost liczebny
Cyganów w ich osiedlu, pojawić by się mogła wzajemna konkurencja,
a następnie otwarta wrogość. Mogłyby wystąpić zachowania otwarcie agresywne wobec mniejszości romskiej. Już dziś przejawy "dobrego radzenia sobie"
Cyganów, ich domniemane bogactwo, jest przedmiotem zawistnej niechęci,
choć w Ochotnicy i w Jurgowie wcale nie pojawia się ten problem, ponieważ
Romowie stanowią grupę stosunkowo ubogą.
W ogólniejszych kategoriach można powiedzieć, iż obcość, choć jest
niezbywalną opozycją swojskości i musi istnieć w każdym społeczeństwie,
jednak nie może rozwijać się ponad pewną miarę; zbyt intensywny jej rozwój,
zbyt wyraziste budowanie rozróżnienia "swój-obcy", jest groźne zarówno dla
rozwoju jednostek, jak i ludzkich zrzeszeń 7. Wrogość do obcych, oparta na
przeświadczeniu o bezwzględnej wyższości własnej grupy, ma bowiem tendencję do wywoływania zbiorowej agresji.
Ewa Nowicka
ROM AS "OUR OWN" AND 'THE OTHER".
THE PERCEPTION
OF GYPSIES BY RURAL COMMUNITIES
(Summary)
The article presents the results of investigations conducted in three villages in the area of Spisz
and the Goree Mountains into the perception of Gypsies by rural eommunities of Poles and
Slovaks. The basic aim of the investigation was to find out to what extent Gypsies are perceived as
"our own" and "the other". Gypsies are perceived as "the other" because of their physical,
psychological, social and cultural features; some of these features are considered positive and some
negative. Gypsies are treated by rural communities as "others" and worse. Knowledge about their
culture and history is almost non-existent and they are treated as "our own"to a very limited extent.
The author concludes that the social distance to the Gypsies is enormous. It is manifested
in all possible aspects: poor knowledge of the Gypsies, their culture and history, and no motivation
to learn about them. Emotionally, Gypsies are seen as funny, stupid, repulsive and even dangerous.
Tran's/. Z. N adstoga
7 1. S. Bystroń,
Meya/omania
narodowa.
Źródła, teorie, 'skutki, wyd. 3, Warszawa
S.Ossowski, Wit':: społeczna i dziedzictwo
krwi, w: Dzieła, t. 2, Warszawa 1966.
1935;
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800186e1a44ac0e175b57d1aa1edb533.pdf
fe4aec20b079fb975540bef6e495675d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2123
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
Polonia - badania etnograficzne
etnologia polska
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1972
Title
A name given to the resource
Wkład polskiej etnologii w badania zbiorowości polonijnych na świecie / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.385-396
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kantor, Ryszard
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
RYSZARD
Instytut
t.
78, 1995
KANTOR
Etnologii
Uniwersytet
Jagielloński
Kraków
WKŁAD POLSKIEJ ETNOLOGU
POLONIJNYCH
W BADANIA
NA ŚWIECIE
ZBIOROWOŚCI
Uwagi wstępne
Badania polonijne czyli precyzyjniej: badania nad zbiorowościami polinijnymi na świecie, mają w polskiej nauce długą tradycję. Rozpoczęte jeszcze
przed pierwszą wojną światową, kontynuowane były w okresie U Rzeczypospolitej przez indywidualnych badaczy, ale także znajdowały miejsce w planach naukowych różnych instytutów, między innymi Instytutu Gospodarstwa
Społecznego i Instytutu Naukowego do Badania Emigracji i Kolonizacji.
Również problematyce tzw. polonijnej poświęcał wiele uwagi Instytut Badań
Spraw Narodowościowych (Boruta, 1985). Choć osiągnięcia badaczy tamtych
czasów są znaczne, dopiero od połowy lat siedemdziesiątych naszego wieku
badania zbiorowości polonijnych na świecie nabrały prawdziwie szerokiego
wymiaru, zostały ujęte w ogólnopolskie ramy organizacyjne i były realizowane
wedlejednej, ogólnej i - w założeniu interdyscyplinarnej koncepcji. Przyniosły
wiele istotnych osiągnięć, ale także sporo rozczarowań. Dziś, gdy początkowy
zapał ośrodków badawczych i poszczególnych badaczy zdaje się nieco słabnąć,
gdy gros badań, w konsekwencji przemian politycznych, które to umożliwiły,
koncentruje się na obszarach szeroko rozumianego Wschodu, gdzie Polacy są
mniejszościami narodowymi, a nie Polonią, która to nazwa bywa czasem
zastrzeżona dla zbiorowości polskich zrodzonych w wyniku migracji, przede
wszystkim zarobkowych, czas podsumować dotychczasowe osiągnięcia badawcze. Skupię się tu na okresie ostatnich dwudziestu lat i spróbuję spojrzeć na
problem okiem nie tyle historyka nauki - nie jestem nim, a i czas na taką ocenę
chyba jeszcze nie nadszedł - ile uczestnika pewnych działań, jednego z wielu
badaczy, którzy wzięli udział w próbach - mniej lub bardziej udanych - poszerzenia wiedzy o dziejach i kulturze tzw. zbiorowości polonijnych na świecie.
Programy i organizacja badań polonijnych po II wojnie światowej
W pierwszych latach po II wojnie światowej nie było w Polsce sprzyjających warunków do kontynuowania
badań zwanych polonijnymi, dopiero
w roku 1959 została powołana Komisja Polonii Zagranicznej przy Komitecie
25 .- Lud
L
LXXVIII
�386
Badań nad Kulturą Współczesną PAN. Została ona przekształcona w 1970 roku w samodzielny Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN.
Instytucja ta stała się, i jest do dziś, głównym inspiratorem badań, tracąc
jednak z czasem, z powodu procesów decentralizacji polskiej nauki i zmian
w sposobie jej finansowania, dominującą rolę arbitra merytorycznego i koordynatora przedsięwzięć badawczych.
Generalnie do zadań Komitetu należało, zgodnie z uchwałą Prezydium
PAN: a) inicjowanie i popieranie badań naukowych dotyczących Polonii
zagranicznej; b) opiniowanie projektów planów badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej oraz koordynowanie badań prowadzonych w tym
zakresie w skali ogólnokrajowej; cJ podejmowanie inicjatyw upowszechniających dorobek badań (... ); d) dokonywanie oceny stanu i organizacji prowadzonych w tym zakresie badań w skali ogólnokrajowej, przygotowywanie i publikowanie zbiorczych opracowań; e) organizowanie dyskusji i konferencji
naukowych poświęconych Polonii zagranicznej; t) inicjowanie współpracy
z ośrodkami zagranicznymi zajmującymi się badaniami nad problematyką
Polonii zagranicznej; g) wydawanie naukowego rocznika poświęconego
Polonii zagranicznej (Kubiak, 1975, s. 17). Zakres kompetencji Komitetu czynił
go "dyktatorem" w dziedzinie badań polonijnych w kraju, było to zarówno
siłą, jak i - w pewnych sytuacjach - również słabością tej instytucji.
Już od roku 1960 ukazywał się rocznik "Problemy Polonii Zagranicznej"
(Bogusz, 1975), który w 1975 roku przekształcony został w wychodzący do dziś
"Przegląd Polonijny", początkowo półrocznik, z czasem kwartalnik. Pismo to
jest nie tylko kopalnią wiedzy o zbiorowościach polonijnych w świecie, ale
również przynosi informacje o organizacji badań polonijnych, działalności
poszczególnych placówek badawczych, ich reorganizacjach, programach badawczych itd.
Komitetowi bez wątpienia należy zawdzięczać ożywienie badań polonijnych, w tym zwłaszcza zbudowanie trwałych podstaw dla takich badań
w postaci placówek naukowych. Szczególną rolę odegrał tu Polonijny Ośrodek
Naukowo-Dydaktyczny
Uniwersytetu JagiellOllskiego (z czasem Instytut Badań Polonijnych, dziś Instytut Polonijny). Nie można jednak zapominać
o innych placówkach, zwłaszcza o Instytucie Migracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (dziś: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem
Polonijnym KUL) oraz o Zakładzie Badań nad Polonią Zagraniczną PAN
w Poznaniu (dziś: Zakład Badań Narodowościowych PAN, wydający od kilku
lat czasopismo "Sprawy Narodowościowe.
Seria Nowa"). Nie oznacza to
bynajmniej, iż Kraków, Lublin i Poznań zdominowały badania polonijne; były
one prowadzone we wszystkich niemal ośrodkach naukowych kraju, jednakże
prawdą jest, iż właśnie w wymienionych miastach - najżywiej, tam też
powstały najwcześniej stałe zespoły badawcze i tam - mowa o Krakowie - mieściło się centrum koordynacji badań.
�387
Istotnym problemem było zbudowanie jednolitego programu badań polDnijnych, który to program miał obejmować ogół "badań naukowych nad
wszelkimi dziedzinami i przejawami historii wychodźstwa polskiego, jego
stosunkiem do Ojczyzny i do narodów, wśród których osiadło" ("Problemy ... ",
1960, s. 3). Najbardziej znane programy to: propozycja Komisji Polonii
Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), R. Bierzanka (1968), W. Szczerby
(1973), a przede wszystkim H. Kubiaka (1975). Ta ostatnia propozycja jest
szczególnie istotna, gdyż ona właśnie stała się podstawą założeń badawczych realizowanego w latach 1976 -1985, i po małych korektach w latach
1986-1990, międzyresortowego programu badawczego MR 111/10 "Przemiany
zbiorowości polonijnych", w drugiej fazie: "Przemiany zbiorowości polonijnych na tle przeobrażeń innych grup etnicznych w krajach osiedlenia Polonii".
Proponując swój program H. Kubiak wyszedł z założenia, iż dotychczasowa skuteczność badań polonijnych jest niedostateczna. Jest to wynik
działania wielu czynników, wśród których za najważniejsze uznał: "brak
dobrze zorganizowanego warsztatu badawczego większości placówek zajmujących się problematyką polonijną, a zwłaszcza zaplecza informacyjno-dokumentacyjnego (... ), brak szerokiej i właściwie pomyślanej współpracy z zagranicznymi, w tym polonijnymi ośrodkami badań etnicznych (... ), mała dojrzałość
teoretyczna i metodologiczna znacznej części prowadzonych prac, ich raczej
publicystyczny, a nie naukowy charakter (... ), ucieczka większości badaczy,
w znacznym stopniu z przyczyn obiektywriych, od trudnych analiz współczesności (... ) do badań historycznych (... ) wykorzystujących
głównie źródła
zastane" (Kubiak, 1975, s. 18 - 19).
W swoim "jednolitym programie zadań badawczych" wyróżnia H. Kubiak
22 ogólne kierunki badań. W większości były to kierunki uprawiane już
uprzednio w mniejszym lub większym zakresie. Program zwracał uwagę,
i w tym jest jego szczególna zaleta, na dziedziny wyraźnie zaniedbane, między
innymi postulował podjęcie tematów: "Przemiany języka polskiego w zbiorowościach polonijnych", "Stereotypy przedstawicieli Polonii, Polaków i Polski
w zagranicznej sztuce i środkach masowego przekazu", "Historia badań
polonijnych w Polsce", "Metodologia
badań polonijnych", czy wreszcie
"Ochrona poloników w świecie". Do wyraźnie zaniedbanych dziedzin należała
bez wątpienia kultura zbiorowości polonijnych. Za istotne zadanie H. Kubiak
uznał między innymi, poznanie mechanizmów przemian wzorów i wartości
kulturowych, a także poznanie mechanizmów trwania i przemian folkloru
w polonijnych zbiorowościach. Zadania tego rodzaju, niejako w sposób
naturalny, kierowane były do tych dyscyplin, które za naczelny przedmiot
swoich badań uznają kulturę, czyli również do etnografów i etnologów.
Program H. Kubiaka był wyraźną zachętą, propozycją włączenia się kulturoznawców do badań zbiorowości polonijnych na świecie, badań, które zwykło
się czasem nazywać polską wersją badań etnicznych (Miodunka, 1987, s. 11-12;
�388
Stankiewicz, 1994, s. 17). Zanim jednak powiemy, czy tak się w istocie stało
i jakie owo włączenie się dało efekty, trzeba kilka słów powiedzieć o genezie
i naturze zjawiska zwanego kulturą polonijną.
Kultura zbiorowości polonijnych na świecie
Nie ma jak dotąd zgodności co do statusu kultury zbiorowości etnicznej
w wieloetnicznym kraju imigracyjnym. Mnogość wyobrażeń w tej kwestii sprowadzić można do trzech najistotniejszych stanowisk głoszących, iż: a) zbiorowość etniczna (emigrująca) zachowuje w kraju docelowym kulturę kraju pochodzenia; b) zbiorowość taka przejmuje kulturę kraju osiedlenia; c) zbiorowość etniczna wytwarza nowy typ kultury, który nie daje się zredukować ani
do kultury kraju pochodzenia, ani do kultury kraju docelowego.
Jeśli uznaply, że społeczność emigracyjna jedynie zachowuje (z natury
rzeczy coraz bardziej ograniczoną) kulturę kraju pochodzenia, to przedmiotem
naszego zainteresowania mogą stać się wyłącznie elementy reliktowe, materialne lub świadomościowe szczątki bagażu kulturowego, który został przez
emigrantów przeniesiony do nowegQ miejsca osiedlenia (Kantor, 1990b). Bagaż
ten jest wypierany przez kulturę kraju osiedlenia, stopniowo przejmowaną
przez imigrantów. Stopień zaniku ich rodzimej kultury będzie jednocześnie
stopniem postępów procesów asymilacyjnych (Symonolewicz-Symmons, 1982).
Przyjmując założenie, iż zbiorowość etniczna wytwarza w kraju osiedlenia
nowy typ kultury, której treści nie dadzą się zredukować do kultury kraju
pochodzenia, ani też do kultury kraju osiedlenia, tym samym mamy podstawy
zakładać istnienie subkultur etnicznych, w tym także subkultury polonijnej
(Babiński, 1981; Paluch, 1981). Ze względu na fakt, iż kraje przyjmujące
wychodźców z Polski znacznie się od siebie różniły kulturowo, powstające
w nich zbiorowości polonijne musiały z natury rzeczy, przejmując pewne
elementy kultury grupy/grup dominujących, różnicować się pod względem
kulturowym. Oznacza to, uwzględniając dodatkowo różnice w bagażu kulturowym wśród fal polskich emigrantów, iż nie może być mowy o jednej kulturze
polonijnej (jeśli przychylimy się do tezy, iż twór taki w ogóle istnieje), lecz
raczej o polonijnych kulturach mniej lub bardziej różniących się od siebie
mimo wspólnej genezy.
O kulturach polonijnych można mówić dopiero od momentu, gdy kształtować się poczęły polonijne zbiorowości na świecie. To z kolei było wynikiem
przemieszczania się znacznych rzesz ludności polskiej i osiedlanie się jej
w obcym etnicznie i kulturowo otoczeniu. Grupy imigrantów, zrazu dość
amorficzne, z czasem przekształcały się w społeczności w rozumieniu socjologicznym i wchodziły w szerokie kontakty z otoczeniem. Postrzegane były
przez nie jako odrębne, i same też uważały się za takie. Członkowie tych
zbiorowości mówili własnym językiem/gwarą,
mieli sobie tylko właściwe
zwyczaje, przestrzegali i kultywowali własne prawa i systeIl?Y wartości.
�389
Zbiorowości polonijne mogły być mniej lub bardziej jednorodne pod
względem kulturowym. Przykładem jednorodności
kulturowej zbiorowości
polonijnej może być zbiorowość Kaszubów kanadyjskich (lost, 1983). Na ogół
jednak grupy polonijne, przekształcające się w polonijne zbiorowości były
znacznie zróżnicowane wewnętrznie, także ze względu na regionalne pochodzenie. Owo pochodzenie regionalne, a właściwie, zróżnicowanie regionalne
związane z pochodzeniem, miało ogromne znaczenie dla kształtowania się
charakteru poszczególnych zbiorowości polonijnych i ich kultur. Chłopi
stanowili ogromną większość fal emigracyjnych, stając się z tego powodu
faktycznym jądrem niemal każdej zbiorowości polonijnej na świecie. Fale
emigracji, dzięki którym zaistniały zbiorowości polonijne w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, we Francji i w Niemczech, nie były nosicielami
kultury narodowej (co najwyżej jej pewnych elementów), lecz nosicielami
kultur regionalnych, tradycji ludowej - chłopskiej.
Proces unarodowienia chłopów polskich, stanowiących gros emigrantów,
dokonał się dopiero na emigracji - równolegle zresztą z podobnym procesem
zachodzącym w kraju - w nowych, pod wieloma względami, szczególnych
warunkach. Miejscem uświadamiania narodowego była polonijna parafia,
polonijne organizacje; udział w tym procesie miała polonijna prasa i książka.
Tworząca się polonijna kultura/kultury,
w pierwszym okresie rozwoju
wydawać się może amorficznym zlepkiem tradycji chłopskich, regionalnych
oraz nabywanych przez imigrantów elementów kultury ogólnonarodowej.
Szybko jednak ujednoliciły się - w znacznym stopniu pod wpływem polonijnej parafii - doroczne obrzędy i zwyczaje, powstał stosunkowo jednorodny
i powszechnie uznany kanon polskości w życiu codziennym i w społecznej
działalności. Gdyby nie wpływy zewnętrzne, idące spoza grupy etnicznej, ze
strony grupy dominującej i grup innych, być może ukształtowałby się jeden typ
zbiorowości polonijnej i jeden typ jej kultury, który możnaby nazwać uniwersalnym. W rzeczywistości jednak już w początkach kształtowania się zbiorowości polonijnych wykazywały one wielkie zróżnicowanie, powstawały nieuchronnie jako zbiorowości: amerykańska, brazylijska, kanadyjska, francuska itd. Zatem ich kultura winna być określana precyzyjnie, np. kultura
zbiorowości polonijnej amerykańskiej, choć akurat w tym przypadku nie jest
to jeszcze wystarczające, gdyż zbiorowości i ich kultury wykazują wielkie
zróżnicowanie wewnętrzne; różnice między kulturą polonijnej zbiorowości
farmerskiej (Kocik, 1990) a kulturą polonijną w ośrodkach miejskich są wielce
wyraźne i znaczące (Kantor, 1990a).
Kultury polonijne, co nie ulega wątpliwości, zmieniały się pod wpływem
bodźców i treści płynących ze strony społeczeństwa kraju, w którym egzystowały zbiorowości polonijne, w wyniku wewnętrznych procesów oraz w rezultacie napływania nowych fal emigracji z kraju macierzystego. Fale te stanowili
nosiciele kultur regionalnych/lokalnych
i kultury narodowej, z czasem także
�390
kultury masowej, w jej polskiej wersji, a włączając się w budowanie i przekształcanie zbiorowości polonijnych odciskali piętno na kulturze tych zbiorowości.
Wszystkie kultury polonijne, tak jak wszystkie zbiorowości polonijne na
świecie, posiadają wspólne cechy, które są rezultatem wspólnoty genetycznej,
jednakże różnice między nimi są znaczne, choć do dziś nie zostały dostatecznie
rozpoznane, i z tego powodu nie jest usprawiedliwione sprowadzanie ich do
wspólnego mianownika. Może to bowiem spowodować stracenie z pola
widzenia istotnego faktu: ogromnego wpływu otoczenia kulturowego na
kształtowanie się konkretnej kultury polonijnej, a wszak otoczenie w poszczególnych krajach osiedlenia Polonii jest odmienne, niekiedy wręcz skrajnie.
Zbiorowości polonijne i ich kultura jako przedmiot badań etnograficznych
i etnologicznych
Istniejące w przeszłości i obecnie zbiorowości polonijne i ich kultury są
w różnym stopniu naukowo rozpoznane. Cieszą się one zainteresowaniem
wielu dyscyplin naukowych. Trudno niekiedy przypisać badaczy do którejś
z nich w sposób jednoznaczny, najcżęściej bowiem badania takie - ze względu
na charakter badanego przedmiotu - wymagają podejścia zarówno historycznego, jak socjologicznego i etnograficzno-etnologicznego.
Zwykło się sądzić, iż najlepiej pod każdym względem poznana została
kultura Polonii amerykańskiej. W rzeczywistości wiele wiadomo o polonijnej
prasie w Ameryce, o polonijnych organizacjach, o polonijnym szkolnictwie,
czyli o instytucjach, gdy tymczasem o wiele mniej wiadomo o wzorach życia
codziennego, o obrzędowości rodzinnej i dorocznej, o zwyczajach towarzyskich, o folklorze emigracyjnym (Kantor, 1994) itp. Jak z tego wynika, nasza
wiedza o kulturze zbiorowości polonijnej w Stanach Zjednoczonych ogranicza
się do wiedzy o kulturze w węższym pojęciu tego terminu, do działalności
kulturalnej w formach zinstytucjonalizowanych, czy wręcz do kultury wysokiej.
Niewiele natomiast wiadomo o kulturze niskiej, a także w ogóle o kulturze
symbolicznej, choć tu akurat notujemy ostatnio pewien interesujący postęp
(Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994).
Ponadto rozpoznana jest w pewnym stopniu - jeśli chodzi o kulturę
Polonii amerykańskiej - kultura głównie miejska (Posem-Zieliński, 1982),
w minimalnym stopniu natomiast zostały poznane formy i przejawy kultury
Polonii wiejskiej, farmerskiej, wcale licznej w niektórych częściach Stanów
Zjednoczonych (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989).
Kultura zbiorowości polonijnych w Stanach Zjednoczonych, mimo iż
uchodzi za stosunkowo dobrze znaną, jest w istocie zaledwie rozpoznana. Cóż
zatem powiedzieć o kulturze innych zbiorowości polonijnych, np. brazylijskiej.
Choć 1 tu pewne interesujące ustalenia zostały w ostatnich latach poczynione
(Knothe, 1985); daleko nam jednak do zadowalającej wiedzy.
�391
o dotychczasowych osiągnięciach etnografii/etnologii polskiej w badaniach
zbiorowości polonijnych, w tym zwłaszcza w badaniach ich kultury, pisałem
obszernie na innym miejscu (Kantor, 1984; 1987). Po dość krytycznym
ustosunkowaniu się do dotychczasowych sposobów badań i po ukazaniu
ich - mniej lub bardziej interesujących
- rezultatów, proponowałem,
generalnie, takie spojrzenie na problem kultury zbiorowości polonijnych na
świecie, który zaowocowałby badaniami właśnie k u l t u r y, a nie - jak bywało
dotąd - jedynie dziedzictwa
kulturowego
Polonii. Koncepcja moja,
która zresztą nie zwróciła większej uwagi, została zbudowana na generalnej
niezgodzie z koncepcją W. Sobisiaka, który stwierdził, iż: "najważniejsze
wydaje się wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachowań wychodźców, związanych z utrzymywaniem i pielęgnacją rodzimego dziedzictwa
kulturowego, a dopiero w dalszej kolejności takich problemów, jak akulturacja, asymilacja i integracja w nowym środowisku, czy wreszcie w ogóle badanie
współczesnej kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturowego
wychodźcy" (1975, s. 46).
Ten sam autor stwierdził, iż dla potrzeb poznawczych "pojęciem kultury
rodzimej emigrantów należałoby obejmować dziedzictwo kulturowe kraju
pochodzenia wychodźców, to jest ogół zachowań ludzkich i w związku z nimi
wytworzonych zobiektywizowanych elementów kulturowych danego etnosu,
zarówno materialnych jak i duchowych wartości i uznawanych sposobów
postępowania, posiadanych, przyjętych i przekazywanych przez jego przedstawicieli przebywających za granicą" (Sobisiak, 1975, s. 17).
Krytykowałem już kilkakrotnie tę koncepcję (Kantor, 1985; 1987), która
moim zdaniem prowadzi do takiego modelu badań, gromadzenia danych,
a następnie prezentacji ich wyników (Sobisiak, 1983), który trafnie i złośliwie
zarazem bywa określany jako "etnograficzno-folklorystyczny",
a sprowadza się
po prostu do wielce czasochłonnego
wykrywania odrębności etnicznych
w zachowanych elementach folkloru, zwyczajów, języka itp. To w konsekwencji plasowało i plasuje etnografię i kojarzoną z nią etnologię na marginesie
badań polonijnych. Nie kwestionuję istnienia interesujących ustaleń w pracach
wychodzących z takiej koncepcji, w tym w pracach W. Sobisiaka, lecz w żadnym wypadku nie mogę się zgodzić na uznanie jego koncepcji za w pełni
wartościową, a zwłaszcza za jedyną dyrektywę badawczą w etnograficznych/
/etnologicznych badaniach nad kulturą zbiorowości polonijnych na świecie. Nawiasem dodać trzeba, że nawet badacze z kręgu W. Sobisiaka, jego
uczniowie ściślej mówiąc, z czasem podjęli studia wszechstronniejsze, daleko
odbiegające od wąsko rozumianego poszukiwania reliktów kultury rodzimej
i rejestrowania objawów jej pielęgnowania (Kaczmarek, 1991; 1992).
Gruntownej krytyce poddał koncepcję badań wychodzącą od pojęcia
kultury rodzimej A. Posem-Zieliński (1987, s. 59). "W klasycznej (... ) postaci
koncepcja kultury rodzimej proponuje studia n~d dziedzictwem imigrantów
�392
przemesIOnym w nowe środowisko i nad formami jego utrzymywania SIę
w obcym kulturowo otoczeniu. Badacza kultury rodzimej nie tyle interesują
przekształcenia polskich wzorów i treści kulturowych w toku procesu akulturacji, ich selekcja i łączenie się z obcymi elementami oraz powstawanie
całkowicie nowych subkulturowych elementów, co rejestracja cech reliktowych
przyniesionych w emigracyjnym bagażu oraz śledzenie tych wszystkich wzorów, których pochodzenie wyprowadzić można bezpośrednio z polskiej kultury
ludowej czy narodowej. Nic więc dziwnego, że ulubionym przedmiotem
zainteresowania tej orientacji i to niezależnie od tego, czy ktoś posługuje się
terminem "kultura rodzima" czy też zastępuje go innymi określeniami, są
ludowe zwyczaje, obrzędy, ceremonie, przesądy itp. aspekty tzw. tradycyjnej
kultury ludowej kultywowane w zbiorowościach polonijnych siłą ciążenia
tradycji czy też na skutek świadomych decyzji nawiązywania do tradycji kraju
pochodzenia".
Na miejsce krytykowanej koncepcji, autor wprowadza inną, z gruntu odmienną. "Swego rodzaju przeciwieństwem - zauważa A. Posern-Zieliński traktowania kultury skupisk polonijnych jako polskiej kultury w diasporze,
czy to w wymiarze kultury elitarnej czy też ludowej, jest koncepcja kultury
polonijnej jako specyficznej kultury etnicznej wkomponowanej w rzeczywistość
kulturową kraju zamieszkania. Uważa się ją za rezultat akulturacji i innych
przekształceń wynikających z wrastania emigrantów w nowe podłoże i widzi
się w niej nowe (choć przejściowe) i oryginalne zjawisko będące kompleksem
różnorodnych elementów, w tym adaptowanej do kraju osiedlenia kultury
rodzimej, dostosowanych do etnicznej specyfiki grupy wzorów miejscowych
i innowacyjnych rozwiązań ukształtowanych wyłącznie w danym środowisku
polonijnym" (s. 59).
W ostatnich latach przekonanie, iż badania kultury zbiorowości polonijnych na świecie winny wyjść poza schemat "folklorystyczno-etnograficzny",
porzucić tropienie rodzimej kultury na rzecz spojrzenia ujmującego owe trzy
podstawowe perspektywy: perspektywę kraju pochodzenia, kraju osiedlenia
oraz perspektywę samej zbiorowości polonijnej, zyskuje powszechne przekonanie. Czy jednak idzie za nim konkretne działanie, czy prowadzone są badania
wedle zarysowanej powyżej koncepcji, czy powstają studia ukazujące w nowym
świetle polonijne zbiorowości i ich kulturę?
Próbę odpowiedzi na to pytanie należy rozpocząć od przypomnienia pracy,
która w polskiej literaturze dotyczącej zagadnień Polonii odegrała rolę bez
wątpienia pionierską i inspirującą. Choć nie mogła w pełni zadowolić z powodu swojej przeglądowości - ogrom poruszanych w niej problemów spowodował powierzchowne potraktowanie niektórych z nich - to z perspektywy lat
zdaje się jeszcze zyskiwać na wartości. Mowa tu o monografii A. Posem-Zielińskiego zatytułowanej Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii
amerykańskiej
(1983).
�393
Zamierzeniem autora było, co jest oczywiste pamiętając o jego wywodach
na temat sposobu traktowania kultury zbiorowości polonijnych scharakteryzowanych wyżej, ukazanie kultury Polonii amerykańskiej nie od strony
zachowanych przeżytków "kultury rodzimej", co było zwykłą praktyką w okresie, gdy praca się pojawiła. Miał on na celu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury
środowisk polonijnych" (s. 11). Jak naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce
rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy
kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego,
jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" (s. 12). Te nowe formy kulturowe stały
się przedmiotem szczególnej uwagi A. Posem-Zielińskiego.
W pracy poznańskiego badacza znalazło się wiele ważnych i inspirujących
dalsze badania konkluzji. Chciałbym tu zwrócić uwagę na jedną. "Tak jak nie
ma jednej zwartej społeczności polonijnej - pisze A. Posem-Zieliński - tak
też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem
mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności
od okresu chronologicznego i środowiska społecznego" (s. 288).
Autor w przekonywający sposób ukazał owe wspólne cechy; różnorodność
form kultury polonijnej, czy może raczej specyfika polonijnych kultur zróżnicowanych polonijnych zbiorowości w Stanach Zjednoczonych, została ledwie
zarysowana. To co wspólne ujawniało się w materiale z jakiego autor korzystał
wyraźniej, pełniejsze ukazanie zróżnicowania wymagało przeprowadzenia dogłębnych, systematycznych studiów, stałego i długotrwałego kontaktu ze
środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak np. środowisko robotników z Detroit i Chicago, farmerów z okolic Stevens Point w stanie Wisconsin,
silnie związanych ze Starym Krajem górali z Passaic, czy potomków pionierów
z Panny Marii w Teksasie.
Rozważania o genezie zbiorowości polonijnych i ich kulturze uległy
ostatnio znacznej sublimacji. Szczególną uwagę należy zwrócić na kilka
publikacji J. Rokickiego, pracownika Zakładu Kultury Polonijnej Instytutu
Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego i to nie z tego powodu, iż Zakład
ten, którego byłem założycielem i pierwszym kierownikiem, programowo
realizuje pewną wizję badań nad kulturą polonijną, przewijającą się też
w niniejszym artykule, ale ze względu na istotną wartość propozycji wymienionego autora. J. Rokicki w kilku pracach podjął problematykę migracji i zmiany
kultury w kontekście wiedzy o kulturze polonijnej (1986a), analizował rolę
religii i języka jako wartości etnicznych i symboli grupy etnicznej (1986b;
l 992b), w oryginalny sposób ujął kwestię tzw. mszy polkowych, etnicznego
elementu w liturgii kościelnej Kościoła katolickiego w Stanach Zjednoczonych
(1994). Swoistym ukoronowaniem dotychczasowych zainteresowań J. Rokickiego, łączącego studia nad całościowymi ujęciami kwestii kultury polonijnej
�394
jako subkultury etnicznej z ciekawymi analizami funkcjonowania jej poszczególnych elementów, jest praca Więź społeczna a zmiana kultury. Studium
dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA (1992). Bez wątpienia stanąć ona
może w jednym rzędzie obok pracy A. Posem-Zielińskiego
ze względu na
wybitne wartości merytoryczne, a także z powodu inspirującej roli dla
prowadzonych współcześnie badań nad zbiorowościami polonijnymi i ich
kulturą/kulturami.
Bez wątpienia równie godne uwagi są monografie poszczególnych zbiorowości polonijnych, które w mniejszym lub większym stopniu traktują również
o ich kulturze, często w ujęciu tu postulowanym lub przynajmniej nie
odbiegającym od niego w sposób wyraźny. Przedmiotem badań stały się
ostatnio między innymi: społeczność farmerów polskiego pochodzenia w stanie
Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), specyficzna zbiorowość emigrantów
z jednej małopolskiej parafii, istniejąca w Chicago od stu lat (Kantor, 1990a;
1994), a także zbiorowość kaszubska w Kanadzie (Kucharska, 1986; 1993).
Niestety, podobnych opracowań nie doczekały się jeszcze zbiorowości polonijne z innych obszarów, choć potrzeba taka nie budzi wątpliwości.
BIBLIOGRAFIA
Babiński G.
Metodologiczne problemy badań odrębno.ki kulturowych zbiorowości etnicznych
1981
w społeczeństwach pluralistycznych, w: KullUra skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Bibliotekę Narodową oraz Insl.ytut !fislorii PAN,
Warszawa, s. 6 - 23.
Bierzanek R.
1968
Stall i potrzeby badwl naukowych nad problematyką polonijną, "Problemy Polonii
Zagranicznej" t. 5, s. 7 - 28.
Bogusz A.
1975
Spis zawarto.ści "Problemów Polonii Zagranicznej" (tomy 1-9), "Przegląd Polonijny" R. 1, z. 1, s. 191-198.
Borula M.
Instytut Spraw Narodowo.ściowych (1921-1939).
Z dziejów polskich badań nauko1985
wych nad problematyką etniczną, "Przegląd Polonijny" R. 11, z. 2, s. 63 -79.
Jost I.
1983
Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin.
Kaczmarek U.
Aktywno.ść kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej
1991
Republice Demokratycznej, Rum!mii i na Węgrzech w latach 1945 -1989, Poznań.
Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej w latach 1945 -1989, Poznań.
1992
Kantor R.
Etnogr(j{iczne badania polonijne. Rzeczywisto.~ć i propozycje, "Lud" t. 68, s. 197·215.
1984
Rec.: W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983,
1985
"Przegląd Polonijny" t. II, z. 1, s. 121-125.
�395
1987
1990a
1990b
O badaniach kultury polonijnej krytycznie,
w: Dorobek i perspektywy badaJ) polonijnych, pod red. W. Miodunki, Lublin, s. 47 - 55.
Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parąfii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami,
Wrocław.
Folklor grupy emigrującej. Etnograficzne wprowadzenie do zagadnienia miejsca i roli
)iilkloru w kulturze zbiorowo.~ci polonijnych, w: O język i kulturę polską w środowiskach
polonijnych. Materiały z II Konferencji Okrągłego Stołu, Łańcut 1986, pod red.
R. Kantora. 1. Rokickiego, Warszawa, s. 31- 37.
Kocik L.
Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA, Wrocław.
1990
Koliński D.
Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin, "Przegląd Polo1988
nijny" t. 14, z. l, s. 31-47.
Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowo.ki powiatu Portage, Wisconsin,
1989
USA, "Przegląd Polonijny" t. 15, z. 2, s. 31-42.
Knothe M. A.
Polscy chlopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji,
1985
"Etnografia Polska" t. 29, z. 2, s. 163-214.
Kubiak H.
1975
O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, s. 15-27.
Kucharska 1.
Kaszubi w Kanadzie; Mechanizmy identyfikacji etnicznej, "Etnografia Polska" t. 30,
1986
z. 1, s. 163-179.
Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludno.~ci kaszubskiej w Polsce i Kanadzie, Łódź.
1993
Miodunka W.
w.~tęp, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 5 - 13.
1987
Paluch A. K.
ProiJlematyka odrębno.~ci kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981
nych, w: Kultura skupisk polonijnych.:., op. cit., s. 24-35.
Pasem-Zieliński A.
1983
Tradycja a etniczno.~ć. Przemicny kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław.
1987
Problemy i perspektywy badań polonijnych w zakresie kultury, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 56 -72.
"Problemy ... "
1960
"Problemy Polonii Zagranicznej" t. 1, s. 3.
Rokicki 1.
1986a
Miwacje i asymilacja a zmiana kultury, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 1, s. 23-40.
1986b
Obrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflikt o pasterkę w diecezji Scranton,
Pa, w latach 1935-1936, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 4, s. 39-52.
Więź spoleczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej
1992a
w USA, Wrocław.
1992b
Język polski jako wartoH spoleczna a proces asymilacji Polonii amerykańskiej,
"Przegląd Polonijny" t. 18, z. 2, s. 41 - 57.
Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach
1994
Zjednoczonych Ameryki, w: Kultura skupisk polonijnych. Materiały z III sympozjum
naukowego, Warszawa.
Sobisiak W.
Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1,
1975
s. 29 - 51.
Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań.
1983
�396
Stankiewicz
1994
W.
Motory i hamulce rozwoju badań nad ku/turą skupisk polonijnych, w: Kultura skupisk
p%nijnych ... , op. cit., s. 15 - 26.
Symonolewicz-Symmons
K.
1982
Czy istnieje ku/tura polonijna?, "Przegląd Polonijny" t. 8, z. 2, s. 109 - 113.
Szczerba W.
1973
o at/as-etlcyk/opedię Polonii Zagranicznej, "Problemy Polonii Zagranicznej" I. 8,
s. 55-94.
Ryszard Kantor
THE ACHIEVMENT
OF POLISH ETHNOLOGY
IN THE STUDY
OF POLISH COMMUNITIES
ABROAD
(Summary)
Although the tradition of investigation into Polish communities and their culture is long, their
true revival can be traced back to 1970s. Research teams and research coordinating institutes were
established, di/Terent research plans were developed. Ethnology played its part as an observer of the
state and changes in the culture of Polish communities in the world.
Initially, scholars focused on the cultural heritage of immigrants. traced their customs, rituals,
linguistic habits, value systems which were transferred from the Old Country and preserved in their
culture. Less interest was paid to the problems of acculturation, assimilation and integration of
immigrants in the new communities. Today, when it has been realized that the culture of Polish
communities is an ethnic subculture, consisting of elements of the culture of immigrants and
elements loaned from the culture of communities with which they merged, investigations of the
culture of Polish communities have become more refined and contribute material interesting to all
who deal with interethnic relations.
Trans/. Z. Nadstoga
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42559dba7b17bb51ddb877909d546c19.pdf
2dfc00712d2ffa99e3ac07470c018622
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2126
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1974
Title
A name given to the resource
Contents / LUD 1995 t.79
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.79, s.3-8
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L U D
THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES
VOLUME LXXIX
1995
SPECIAL ISSUE PUBLISHED ON
THE CENTENNIAL
OF THE
POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE JOURNAL "LUD"
��L
u
D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNA WCZEGO
I
KOMITETU
NAUK
ETNOLOGICZNYCH
THE JOURNAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND THE COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES
FOUNDED
IN
1895
BY
ANTONI
KALINA
VOLUME
LXXIX
1995
PIL
1895
POLISH
ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AND
COMMITTEE
OF ETHNOLOGICAL
SCIENCES
POLISH ACADEMY OF SCIENCES
POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1995
�EDITORIAL
COMMITTEE
Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz - Chair,
Bronislawa Kopczyńska-Jaworska,
Anna Kowalska-Lewicka,
Antoni Kuczyński - Secretary
EDITORIAL
BOARD
Chief Editor - Zbigniew Jasiewicz
Associate Editor - Jacek Bednarski
Secretary - Monika Leonowicz
Translation:
Zbigniew Nadstoga
Elżbieta Wilczyńska
Marek Wilczyński
Urszula Zielińska
ISSN 0076-1435
The publication
is sponsored by the Committee of Scientific Research,
the Ministry of Culture and Art and
the Department of Culture and Art of the Poznań Provincial Office
POLSKIE TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
- WROCŁAW 1995
ADMINISTRATION:
50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36
EDITOR: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78
WROCŁAWSKA
Printed by:
DRUKARNIA NAUKOWA
-
Zam. 440/95
�EDITOR'S NOTE:
This volume is a special issue of the journal "Lud" published in connection
with the centenary of the Polish Ethnological Society and its journal. It
contains articles, the majority of which were presented as speeches and papers
during the Society's jubilee celebration and the conference "The Past and
Present of Polish Ethnology", held in Wrocław in 9 - 11 September, 1995. We
hope that the articles placed in this volume will help in increasing knowledge
about the historyand
current directions of studies of Polish ethnology
- a "national" ethnology which helps constitute a whole - world ethnology
and socio-cultural anthropology.
��CONTENTS
L THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY
Zygmunt K ł o d n i c k i, A Centenary of the Polish Ethnological Society . .
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
Zbigniew Jasiewicz,
Prospects for the Polish
Ethnological Society at the Threshold of Its Second Centennial.
. .
9
21
II. THE PAST AND PRESENTOF POLISH ETHNOLOGICAL STUDIES
Zbigniew Jasiewicz,
A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology
Edward Pietraszek,
Lud prosty w całym sposobie życia swego. On a Pioneer Monograph of the Village by I. L. Czerwiński.
. . .
. . . . ..
Violetta Krawczyk-Wasilewska,
The Study of Polish Folklore on the Centennial
Anniversary of "Lud" .
. . . . . . ..
....
Maria Wieruszewska,
The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological
Research
. . . . . . . . . . . . .'.
. . . . . . . . . . ..
Czesław R o b o t Yc k i, The Anthropology of Culture in Poland. A Finished Project
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
Documentation and Information in Ethnological
Sciences in Poland.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
27
35
43
55
69
87
III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS OF RESEARCHIN POLISH ETHNOLOGY
Barbara B a z ie Ii c h, The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland.
..
Danuta Penkala-Gawęcka,
Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological
Investigations.
. . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ..
Teresa Karwicka,
Ethnological Investigations of Eastern Pomerania.
. . . . ..
Irena Bukowska-Floreńska,
Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland.
Its Past, Present and Prospects.
. . . . . . . . . . . . . . .
Mieczysław Trojan,
Studies of European Folk Cultures in Polish Ethnology.
Leszek Dzięgiel,
Polish Ethnological Investigations in the Middle East and Northern
Africa
. . . . .
. . . ..
10 I
121
143
161
175
189
IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH
Aleksander P o s e r n-Z i e Ii ń s k i, Ethnic Studies in Polish Ethnology. Their Conditions,
Contexts and Trends.
. . . . . .
Dorota S i m o n i d e s, U pper Silesians. A Regional or Ethnic Group?
. . . . . .
199
217
�8
Olga Goldberg-Mulkiewicz,
The World that Ceased to Exist. Rencctions on the
Study of the Culture of Polish Jews.
. . . . . . . . . . . . . . . . .
Lech Mróz, On Philistines, Gypsies alias Wa/ęsas. An Outline History of Romany Studies
in Poland.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
Daniel K adłu biec, On the Methodology of Investigating of Borderland Folk Culture..
Ryszard K a n t o r, The Achievement of Polish Ethnology in the Study of Polish Communities Abroad.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
231
241
257
265
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8485d5c336e9a49a56767ea8d490027.pdf
f14ff605c65b1e1272818c47bc6e6a6f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2127
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1975
Title
A name given to the resource
A Centenary of the Polish Ethnological Society / LUD 1995 t.79
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.79, s.9-20
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kłodnicki, Zygmunt
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, vol. 79, 1995
I. THE CENTENNIAL
ANNIVERSARY OF THE POLISH
ETHNOLOGICAL
SOCIETY
ZYGMUNT KŁODNICKI
President
Polish Ethnological Society
A CENTENARY
OF THE POLISH
ETHNOLOGICAL
SOCIETY
"Save and preserve what can and should
exist in spite of the progress of education
and civilization. Save for science and do
not let sink into oblivion what must
disappear and soon will disappear".
Antoni Kalina
It is not easy to present the centennial history of the Society in a few pages.
After all, such a presentation should be done against a wider background, in
order to adequately evaluate the role which the Society has played in Polish
science and culture. Hoping to address this issue at another time, I will now try
to sketch the Society's history. Readers interested in various aspects of the
Society's activity will find numerous articles and reports in "Lud" l. More
important publications have been listed. in the bibliography.
Polish interest in traditional, especially rural culture, gained momentum in
the 19th century. Let us mention Łukasz Gołębiowski, Wacław Zaleski,
Kazimierz W. Wójcicki, Żegota Pauli and, particularly, Oskar Kolberg, to
name but a few. In 1873, the Academy of Sciences was opened in Cracow with
the Anthropological Commission as one of its departments2. Several excellent
journals were put out, including "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (from 1877) and "Wisła" (from 1887). For a long time, however, there was
no association grouping people interested in ethnography.
Establishment
and First Years of the Ethnological
Society
The idea to establish an Ethnological Society was put forward by Seweryn Udziela, a school inspector (1891). After a few unsuccessful attempts,
a group assembled by Antoni Kalina, a Slavist and professor of Jan Kazimierz
1 Bibliograf/li
ZllWllrlo.~ci "Ludu" za lara 1895 -1985 [Bibliography of publications in "Lud"
1895-1985] prepared by G. E. Karpińska and M. Niewiadomska is an excellent guide to the first
69 volumes of this periodical.
2 In 1874 the chairmanship
of the Ethnological Section was entrusted to Oskar Kolberg.
�10
University, and including Jan Karłowicz, editor of "Wisła", a linguist and
ethnographer from Warsaw, Jan Baudouin de Courtenay, a linguist, then
a professor of Jagiellonian University, Dr. Henryk Biegeleisen and Mikołaj
Rybowski, principle of people's schools, Dr. Iwan Franko, editor of "Żitje
i Słowo" and Stefan Ramułt, a civil servant, met on 9 February 1895 in the
Town Hall in Lvov. The first General Assembly of the Society, attended by 64
members.
Antoni Kalina, the first president, wrote in 1895: "The aim of the Society is
to skillfully investigate the Polish, Ruthenian and neighbouring peoples and to
disseminate information about them in the Society's own organ, in paintings
which present or describe these peoples, and, eventually, to establish a library
and a museum which will house everything that pertains to the life of the
people or helps us to learn about its properties".
Further on, Antoni Kalina wrote: "With the help of its members, the
Society will systematically and skillfully collect ethnographic materials. Special
emphasis will be put on the characteristic features of folk life which have not
been given any consideration in ethnographic works published to date or
which have been given only scant consideration (e.g. beliefs, folk medicine,
melodies of folk songs, the construotion and interior design of houses, their
ornamentation,
costumes and clothes, etc.). To help collect ethnographic
materials, the Society will prepare a detailed questionnaire which will be sent
out to its members".
In the foreword to the first folio of "Lud" (April 1895), Antoni Kalina
emphasized that "ethnographic boundaries, Polish colonies in Ruthenia and
Ruthenian colonies in Poland, as well as territorial distribution of dialects,
would be the focus of the Society's programme". In addition to these scholarly
aims, Kalina also formulated social aims which were compatible with positivist
slogans: "Today, when such concepts as the people, its education, and the
improvement of its material existence are common, we should start building
from scratch, and by building from scratch I mean learning about the people,
its life and character. If we do not do this, our work for the people will be
ineffective because if it is not based on the description of its properties it will
not benefit the people in the way we would like it to do" (Kalina, 1895, p. 3).
Kalina also promised that branches of the Society would be established in
different towns.
This was a very ambitious plan and, perhaps even unrealistic. Nearly
everything was lacking: money, authors (the first chair of ethnology was
opened as late as 1910, and only for a short time) and understanding in the
society. For the time being, however, optimism and enthusiasm prevailed.
Following energetic recruitment, the number of members grew considerably
- at the end of 1895 there were 194 of them, among them professors (19) and
students (11) of Jan Kazimierz and Jagiellonian Universities, teachers and
�11
principals of public schools (41) and musical socIetIes (7), district school
inspectors (5), priests (I l), and writers (8). The members of the Society also
included employees of the Ossoliński National Institution (4) with its director,
Wojciech Kętrzyński and Wilhelm Bruchnalski, the future Chairman of the
Society.
In its beginnings, when there were no ethnographic museums, chairs of
ethnography and ethnology or people's universities, the Society attracted those
for whom the problems of traditional culture were very close. This included
people from different groups of Galicia, mainly teachers. Branches of the
Society were established very quickly - in Buczacz (1897 - founded by
Ludwik Młynek), Wieliczka (1898 - Seweryn Udziela), Cracow (1898 - Jan
Świętek), Tatarów (1899 - Józef Schneider), Tarnów (1899 - Ludwik
Młynek), Chrzanów (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórze n. Cracow (1902
- Seweryn Udziela)3.
Antoni Kalina's decade as the Society first chairman was most significant
(Kłodnicki, I995b). During this period a number of research papers, scholarly
and popular articles were published. During the chairmanship
of Józef
Kallenbach (1905-1910) and Adam A. Kryński (1910-1914) the Society was
less active. A turning point in the Society's history was in the year 1910 when
Adam Fischer became secretary of the Society and member of the editorial
board of "Lud"4.
The Second Phase (1910 - 1945)
For Adam Fischer, a Romanist by e~ucation, ethnography was a hobby.
When he became secretary and member of the editorial board, and later
editor-in-chief of "Lud", he proved to be an excellent organizer. As Helena
Kapełuś wrote (1982, p. 348), "He took over most editorial duties, saw to it that
all the articles were carefully proof-read, arranged for credits to be granted by
printing houses, selected authors, expanded foreign relations, cared for the
development of the library, in a word, started a new era in the history of the
Society which survived the turmoil of the First World War and lasted till the
end of the interwar period". The chairmen of the Ethnological Society at the
time, Professor Adam A. Kryński (1910 - 1914), Professor Wilhelm Bruchnalski
(1917 - 1926) and Professor Jan Czekanowski (1926 - 1946), approved of Fischer's work as he relieved them of a number of difficult tasks.
The branches in Podgórze and Cracow were the last to be closed.
Olga Gajkowa (1967, p. 18) thinks that the first period ended with the outbreak of the First
World War. Helena Kapeluś (1982, pp. 348 - 349) is of a similar opinion. She stresses the changes
taking place in the Ethnological Society from 1910 onwards but considers the First World War to
be the turning point.
3
4
�12
During this period in its history, the Society severed its ties with the Board
and members. Adam Fischer had many duties at Jan Kazimierz University and
at the Society, and unike Kalina, he was more interested in the Society's
research and publication than its social work agenda. A growing discrepancy
between academics and amateur ethnographers was also felt. Consequently,
"Lud" could no longer serve as a bridge between these communities (Kapełuś,
1982, p. 349). The Society established close relations between the Polish
Ethnological Society for professionalists, organized in Warsaw in October 1921
and chaired by Professor Jan Czekanowski (then a deputy chairman of the
Ethnological Society) and "Lud" s. Soon, however, the Polish Ethnological
Society in Warsaw reached an impasse.
The relations of the Society and the Department of Ethnology at Jan
Kazimierz University however proved to be more durable. Till the outbreak of
the Second World War employees of the Department were the core of the
Society's Board, wrote most articles for "Lud" and later for "Prace Etnograficzne" (the first volume of the series appeared in 1934). The Second World War
stopped the activity of the Society - most of its members were either killed by
the Nazis or emigrated from Poland. Adam Fischer died in Lvov in 1943.
It is typical of societies that persons who preside over them bring their
influence upon them. There is no dóubt that Adam Fischer was the spiritus
movens of the Ethnological Society. When he died, the second stage in the
history of the Society ended. The task of reviving the Society after the Second
World War was entrusted to Professor Jan Czekanowski, an eminent Polish
ethnologist and physical anthropologist, known all over the world, who was
deputy chairman and from 1926 chairman of the Society.
The Third Period (1945 - 1965)
The initiative to reestablish the Society was born soon after the war ended.
Professors Jan Czekanowski and Jan Mydlarski and Doctor Józef Gajek
convened the first meeting in Lublin on 12 October 1945. The 21st General
Assembly was held on 22 November 1945. The Assembly decided to continue
publication of "Lud", "Prace Etnograficzne" and prepare and publish Polski
Atlas Etnograficzny
[Polish Ethnographic Atlas].
At the 22nd General Assembly (Lublin, 24 - 25 January 1947) the name of
the Society was changed to the "Polish Ethnological Society" (polskie
Towarzystwo Ludoznawcze). The new name reflected the transformation of the
Society from a provincial to a nationwide organization. Branches of the Society
5 However, "volume XXI was a turning point. "Lud" assumed the character of a specialized
ethnological journal, also carrying articles bordering on anthropological sciences" (Gajek, 1946,
p.11).
�13
were established in many towns, and a number of research initiatives were
undertaken (in order to provide materials for the PoLski AtLas Etnograficzny
[Polish Ethnographic Atlas], and later to furnish materials for territorial
monographs). New journals and editorial series were put out. The first book in
the series "Prace Etnologiczne" was published in 1947. Two years later, in 1949,
the first folios of AtLas PoLskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk
Costumes] were published. First publications in the series "Archiwum Etnograficzne" appeared in 1951. The same year witnessed the resumption of the
series "Prace i Materiały Etnograficzne" (originally called "Prace Etnograficzne"). The first issue of a bimonthly "Literatura Ludowa" appeared in 1957.
A new series, "Biblioteka Popularno-Naukowa",
was started in 1958, and
"Łódzkie Studia Etnograficzne" in 1959. In 1960 the editorial board of Dzieła
wszystkie Oskara KoLberga [Oskar Kolberg's Collected Works] was appointed.
Publication of "Lud", one of the oldest ethnographic journals in Europe, has
been continued to date. In the post-war history of the Society, the journal
edited by Professor Józef Gajek, Adam Fischer's disciple, was the most
significant Polish publication in the field of ethnography, ethnology and
folklore.
The Polish Ethnological Society performs some functions which in many
countries are performed by ethnographic (ethnological) institutes: in addition
to the publication of many books and journals, and the organizing of national
(and even international) conferences, it has represented Polish ethnography and
ethnology, both in Poland and abroad at conferences organized by the
International Union of Anthropological and Ethnological Sciences and at
many Slavic conferences. The Polish Ethnological Society also organizes many
extensive field investigations and surveys to furnish materials for Polski Atlas
Etnoqraficzny and regional monographs. In July 1953 this latter work was
taken over by the Organizing Committee of the Institute of the History of
Material Culture of the Polish Academy of Sciences (the Institute was
established on 19 November 1953).
During the chairmanship of Professor Kazimierz Moszyński (1945 - 1953),
the seat of the Society's Main Board was moved from Lublin to Poznań (1
January 1952) and then to Wrocław (the turn of 1953). When Moszyński
resigned, Józef Gajek took over as chairman for one term of office (1953 -1956).
Later, between 1956 and 1961, the chairmanship of the Society was in the
hands of Professor Tadeusz Seweryn.
In the third period of its history, the Society was practically headed by Józef
Gajek. As before, Professor Jan Czekanowski proved to be an inspiration for
the Society. He was also chairman of the Society towards the end of the third
period (1961 - 1964). The third stage ended when Jan Czekanowski died (1965)
and Józef Gajek left the Society in 1965.
�14
The Fourth Period (1965 -1991)
In the
years after 1965 a number of initiatives started earlier were
continued, particularly the editorial activity. Owing to highly positive assessment of the Society's work in the third period, the Polish Academy of Sciences
decided to continue to finance the statutory and editorial activities. However,
decreasing subsidies and growing problems with paper were a serious obstacle
to that activity. Nevertheless, in the period in question a new edition of Oskar
Kolberg's works was published, several volumes based on manuscripts were
printed (mainly edited by Józef Burszta). Publication of "Lud" was continued.
After Professor J. Gajek's resignation Professor J. Burszta became the journal's
editor-in-chief; after his death in 1987, Professor Z. Jasiewicz took over these
duties. Professor Czesław Hernas resumed publication of "Literatura Ludowa"
["Folk Literature"] which Professor Julian Krzyżanowski had formerly edited.
From 1964 to 1967 the Polish Ethnological Society was chaired by
Professor Bolesław Olszewicz and later by Professor Zawistowicz-Adamska
(1967 -1976). Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska
became chairperson
of the Society in 1976 (formerly secretary general). In 1980 her duties were
taken over by Professor Franciszek Wokroj. Dr. Anna Kowalska-Lewicka
became chairperson in 1982 and Dr. Janina Hajduk-Nijakowska
in 1989.
However, Dr. Hajduk-Nijakowska
was chairperson only for a year. Professor
Zygmunt Kłodnicki was elected chairman in 1990 and has served in this
capacity till today.
In the period in question an Ethnographic
Documentation
and Information Centre was established in Łódż (1968), where a number of bibliographies of Polish ethnography, ethnology and folklore were prepared. The Centre
cooperated with the most important international bibliographies. The negative
feature of the period in question was a gradual stagnation of branches. On the
other hand, the Society continued all its publication series.
The Fifth Period (After 1991)
The recent years witnessed serious changes. At the beginning of 1992 the
Polish Academy of Sciences stopped subsidizing the Polish Ethnological
Society. The Society has been supported by the Scientific Research Committee
which has provided funds for libraries, archives, Ethnographic Documentation
and Information Centre and the Editorial Board of Oskar Kolberg's Complete
Works. Publications of the Polish Ethnological Society have also been heavily
subsidized by the Committee. Considerable support has been given by the
Ministry of Culture and Arts. The Committee of Ethnological Sciences, Polish
Academy of Sciences, became co-editor of "Lud" and "Łódzkie Studia
Etnograficzne", which has helped the Society enormously.
Among new initiatives of the Polish Ethnological Society mention should
�15
be made of the series "Biblioteka Zesłańca" (first issue in 1991) and Komentarze
do Polskiego Atlasu Etnograficznego (first issue in 1993).
The idea of "small motherlands" and regions, and the preservation of
monuments of traditional culture, popular in many countries all over the
world, has also become very popular in Poland. The Polish Ethnological
Society has joined the work of a few commissions at the Ministry of National
Education and the Ministry of Culture and Arts. In 1994 it took part in the 5th
Congress of Regional Culture Societies. The time has come when the Society
can achieve the dreams of its forerunners: to influence the education of
generations sensitive to their cultural heritage. Perhaps this will prove to be
a chance and a challenge for members of the Society in its second centenary.
The Polish Ethnological Society on the Eve of Jubilee Celebrations
The Society has about 1100 members who belong to 20 branches located in
Bytom, Cracow, Gdańsk, Kalisz, Kolbuszowa, Koszalin, Lublin, Łańcut, Łódź,
Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Szczecin, Toruń, Warsaw, Wrocław,
Zakopane, Zamość and Zielona Góra.
The members of the Main Board elected at the 68th General Assembly held
in Szamotuły (September 1992) include: Professor Zygmunt Kłodnicki, chairman, Dr. Anna Kowalska-Lewicka and Roman Tubaja, deputy chairpersons,
Dr. Magdalena Rostworowska, secretary general, Elżbieta Berendt, deputy
secretary general, Zbigniew Toroński, treasurer, Dr. Janusz Bohdanowicz,
deputy treasurer, Teresa Lasowa, member.
While it would be very desireable tq present here the members of the
Society who have contributed most to its development, such a list would be too
long. Besides, with the wartime loss of records and documents we would never
be certain whether we have not omitted a name or two.
In conclusion let us repeat Antoni Kalina's words who, like nobody else,
had the right to say "we did our best to work for the cause which we thought
important and useful".
BIBLIOGRAPHY
This bibliography does not list
library acquisitions, balance sheets,
Society, etc. which were printed in
compiled by G. A. Karpińska and
many reports on general assemblies, lists of members, lists of
profiles of scholars and members of the Polish Ethnological
"Lud"; readers will find this information in a bibliography
M. Niewiadomska, 1988, pp. 82 - 106, 108 - 135.
Burszta Józef
1969
Etnografia w ('wierćwieczu Polski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki
badań [25 years of ethnography in People's Poland. Organization - tendencies
- directions of research], "Lud" vol. 53, pp. 31 - 59.
�16
Towarzystwa
Ludoznawczego
[On the 75th anniversary of the
Society], "Lud" vol. 54, pp. 5 - 8.
1974
Etnografia
polska.
Osiągnięcia
organizacja
perspektywy
[Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Kultura i Społeczeństwo"
No 3.
1975
Etnografia polska. Osiągni(?cia - organizacja
- perspektywy
[Polish ethnography.
Achievements - organization - prospects], "Lud" vol. 59, pp. 5-21.
1978
Etnografia polska w 25-leciu Polskiej Akademii Nauk [Polish ethnography in the 25
years of the Polish Academy of Sciences], "Lud" vol. 62, pp. 3 - II.
1985
W 90-lecie Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
[The 90th Anniversary of the
Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 10-17.
Czekanowski Jan
1946
Półwiecze
"Towarzystwa
Ludoznawczego"
[50 years of the Ethnological Society],
"Lud" vol. 36, pp. 33 - 88.
1970
W 75-lecie
Polskiego
Polish Ethnological
Czterdziestolecie
...
1985
40-lecie
oddziału
lubelskiego
Polskiego
Towarzystwa
[40 years of the
Ludoznawczego
Lublin Branch of the Polish Ethnological
Society], Lublin.
Dzieła wszystkie
Works of Oskar
Dzieła ...
1991
Gajek Józef
1946
Oskara
Kolberya.
Complete
Kolbery
-
Publica/ion
ed. Bogusław Linette, Poznań.
reference,
Śp. Professor
Dr Adam Fischer [The late Professor Adam Fischer], "Lud" vo!. 36, pp.
6- 18.
1952a
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
w okresie najblii.~zego 6-cio lecia
[The tasks of the Polish Ethnological Society in the coming six years], "Lud" vol. 39,
pp. 606 - 611.
1952b
Sześcioletni
plan pracy Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
[A six-year plan of
work of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 39, pp. 612 - 624.
1958
Rola Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w polskiej etnografii w latach 1945 -1955
[The role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955],
"Lud" vol. 43, pp. 9 - 32.
1966
W 70-lecie Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
1895 - 1965 [70 years of the Polish
Ethnological Society 1895-1965], "Lud" vol. 50, p. 3.
G[ajck] J[ózef]
1955
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
we Wroclawiu [The Polish Ethnological Society
in Wrocław], "Przegląd Antropologiczny" vol. 21, folio 3, p. 1203.
Gajkowa Olga
1960
Polskie
Towarzystwo
Ludoznawcze
1895 - 1945 - 1960 [The Polish Ethnological
Society 1895 - 1945 - 1960], Szczecin.
1967
G[ajkowa]
1952
1954
Zadania
Historia
Polskieyo
w ciągu
siedemdziesięciolecia
Towarzystwa
establishment, development
51, part I, pp. 7 - 60.
O[lga]
Konferencja
etnografów
in Cracow
17 - 19 February
Ludoznawczego.
Jego powstanie.
rozwój
i znaczenie
[The history of the Polish Ethnological Society. Its
and signilicance in the past seventy years], "Lud" vol.
17 - 19 11 1951 r. [A conference of ethnographers
1951], "Lud" vol. 39, pp. 624 - 625.
w Krakowie
Sprawozdanie
z konferencji
w sprawie badań terenowych
nad rolnictwem
i hodowlą
z dnia 9 i /0 maja /953 w Foznaniu [Report on a conference on field investigations of
agriculture and breeding held on 9 and 10 May 1953 in Poznań], "Lud" vol. 41, part
2, pp. 1268 - 1280.
�17
Gerlach-Kłodnicka
1966
Wrkaz
Jadwiga
dokumentów
(Ethnological
pages].
związanych
z działalnością
"Towarzystwa
Ludoznawczego"
we
[Documents on the work of "Towarzystwo Ludoznawcze"
Society) in Lvov in 1895], "Lud" vol. 50, part 1, pp. 5-6 [plus 16
w 1895
Lwowie
roku
1 n{ol"/1wcja ...
1983
lnfórmacja
o działalno.vci
Polskiego
Ludoznawczego
[Information
Society], Wrocław [photocopy].
Towarzystwa
the work of the Polish Ethnological
on
1. H.
1965
Półwiecze
członkostwa
Jana Czekanowskiego
w Polskim
Towarzystwie
Ludoznawczym
[Jan Czekanowski - fifty years of membership in the Polish Ethnological Society],
"Lud" vol. 49, part 2, pp. 789 - 792.
Jasiewicz Zbigniew, Kłodnicki Zygmunt
1993
Przed lilII-leciem Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
[Before the centennial of
the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19.
Jaworska Bronisława
W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium ZG PTL [Response of the Presidium of
1974
the Main Board of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 58, pp. 325 - 328.
Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy
Dyskusja oddziałów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie
[Achievements
1974
and aims of the Polish Ethnological Society. Comments on discussions held in
branches], "Lud" vol. 58, pp. 321 - 325.
Judenko Konstanty
1958
Nowe prądy metodologiczne
w etnografii
polskiej okresu dziesięciolecia
(1945 -1955 )
i ich odhicie w pracach i puhlikacjach
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
[New
methodological trends in Polish ethnography in 1945-1955 and their reflection in
the works and publications of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp.
49- 62.
Kalina Antoni
1895
S/O\W) wst('pne [Foreword],
"Lud" vol: 1, pp. 1 - 4.
1900
Pierwsze picciolecie
[The first five years], "Lud" vol. 6, pp. 1 - 6.
Kapcłuś Helena
1982
"Lud". Organ Towarzystwa
Ludoznawczego
we Lwowie (1895 - 1918) ["Lud", an
organ of the Ethnological Society in Lvov (1895 - 1918)], in: Dzieje folklorystyki
polskiej 1864 - 191 R [The history of Polish studies of folklore 1864 - 1918], ed. Helena
Kapcłuś and Julian Krzyżanowski, Warszawa, pp. 338 - 390.
Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria
1988
Bihliografia
zawarto.lei
"Ludu" za lata 1895 -1985 [A bibliography
of wntmgs
published in "Lud" between 1895-1985], Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 35.
Karwot Edward
1956
Zagadnienie wierzeJl i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu
[Beliefs and magic in the writings of the Polish Ethnological Society versus
achievements of Polish ethnography in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 71-92.
Kłodnicki Zygmunt
1993
Polskie
Towarzystwo
Ludoznawcze
(w przededniu
setnej
rocznicy
swego
[Polish Ethnological Society on the eve of its centennial anniversary],
Ludowa" 8, No I - 2 (23), pp. 74 -76.
1995a
Sto lat Pol.~kiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
[A centenary of the Polish Ethnological
law)], "Dolny Śląsk" 1.
I.ud t. I.XXIX
(Lwów-Lublin-Poznań-
Society (Lvov-
powstania)
"Twórczość
Wroclaw)
Lublin - Poznań - Wroc-
�18
1995b
Towarzystwo
Ludoznawcze
we Lwowie
(dziesięciolecie
Antoniego
Kaliny)
[The
Ethnological Society in Lvov. On Antoni Kalina's tenth anniversary], "Literatura
Ludowa" 39, folio 4, pp. 3 - 25.
Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej
1995
Jubileusz JOD-lecia Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
[The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society], in: IDO lat Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego.
Informator
[A centenary of the Polish Ethnological Society.
A guide], Warszawa [no page numbers given].
Kowalska-Lewicka
Anna
1985
Józef Gajek w Polskim
Towarzystwie
Ludoznawczym
[Józef Gajek in the Polish
Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 18 - 22.
1988
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze.
Jego miejsce w życiu naukowym
i kulturalnym
kraju [Polish Ethnological Society. Its place in the academic and cultural life of
Poland], "Lud" vol. 72, pp. 47 - 65.
Kozyra Anna
1977
Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
na lata 1976 - 1980 [A
frame plan ofwork ofthe Polish Ethnological Society for 1976-1980], "Lud" vol. 61,
pp. 341- 342.
Krzyżanowski Julian
1971
Folklorystyka
polska [Polish studies of folklore], in: G. Cocchiara, Dziejefolklorystyki w Europie [The history of folkloric studies in Europe], Warszawa, pp. 627 - 638.
Kutrzebianka Anna
1948
Rozwój
etnografii
i etnologii
w Polsce [The development of ethnography and
ethnology in Poland], "Historia nauki polskiej w monografiach" vol. 14, Kraków.
Kuźmicz Bolesław
1958
Zagadnienie
popularyzacji
etnografii [Popularization
of ethnography], "Lud" vol. 43,
pp. 157 - 182.
Nasz Adolf
1958
Działalność
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w ostatnim
dziesircioleciu
w zakresie prac naukowo-badawczych
i wydawniczych
[The work of the Polish Ethnological Society in the past decade. Research and publications], "Lud" vol. 43, pp.
33 - 48.
Obchód ...
1905
Obchód
jubileuszowy
Ethnological
Towarzystwa
Ludoznawczego
[Jubilee
celebrations
of the
Society], "Lud" vol. I I, pp. 97 - 98.
Polskie ...
1957
Polskie
Posem-Zieliński
Towarzystwo
Ludoznawcze
[Polish
Ethnological
Society], Wrocław.
Aleksander
się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939)
[Formation of Polish ethnography as an independent scientific discipline (till 1939)],
in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], cd. Małgorzata
Terlecka, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk,
pp. 29 - 113.
1973
Kształtowanie
Regulamin ...
1898
Rybowski
1905
Regulamin
dla Oddziałów
the "Ethnological
Mikołaj
Sprawozdanie
''Towarzystwa
[By-laws for branches of
Ludoznawczego"
Society"], "Lud" vol. 4, pp. 101- 105.
z czynno.fci
dziesięcioletniej
Towarzystwa
Ludoznawczego
we Lwowie
[Report on a decade ofwork ofthc Ethnological Society in Lvov], "Lud" vol. II, pp.
320- 323.
�19
Sobisiak Walerian
1958
Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracacII Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
[The problem of archival sources in the works of the Polish Ethnological Society],
"Lud" vol. 43, pp. 93 - 121.
Sprawozdanie ..
1952
Sprawozdanie z hmłali terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r.
[Report on field investigations conducted by the Polish Ethnological Society in
1952], "Lud" vol. 41, pp. 1259-1267.
Statut. ..
1946
Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute ofthe Ethnological Society], "Lud" vol.
36, pp. 417-424.
1947
SWtut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], "Lud" vol.
37, pp. 519-531.
1962
Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], Wrocław.
Staszczakówna Zofia
1954
Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947 -1953 r.
[Report on the work on the Polish Ethnographic Atlas in 1947 -1953], "Lud" vol.
41, part 2, pp. 1280-1283.
Sulitka Andrej
1975
Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym
a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o współpracy [The signing of
an agreement between the Slovak Ethnological Society and the Polish Ethnological
Society (and) Agreement on Cooperation], "Lud" vol. 59, pp. 292 - 295.
Trawińska-K waśniewska Maria
1958
Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
w okresie ostatniego dziesięciolecia
[Social life in the writings of the Polish
Ethnological Society in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 63 - 70.
Zawistowicz-Adamska
Kazimiera
1973
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorohek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development],
"Nauka Polska" No I, pp. 80 - 106..
1975
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development],
"Lud" vol. 59, pp. 23-48. [A modified version of the 1973 article].
Translated by Zbigniew Nadstoga
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53aca92e12eb991e406622a56db79bbd.pdf
66dc23232b96947953e9b90df97abe69
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2128
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1976
Title
A name given to the resource
Prospects for the Polish Ethnological Society at the Treshold of Its Centennial / LUD 1995 t.79
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.79, s.21-26
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jasiewicz, Zbigniew
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława ;
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, vol. 79, 1995
BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Institutc of Ethnology
Łódź University
ZBIGNIEW JASIEWICZ
Institute of Ethnology and Cultural
Adam Mickiewicz Univcrsity
Poznań
Anthropology
PROSPECTS FOR THE POLISH ETHNOLOGICAL
SOCIETY
AT THE THRESHOLD
OF ITS SECOND CENTENNIAL
[n the present considerations we will make an attempt to answer three
fundamental questions:
l. What should the Society be for its members?
2. What role should the Society play in Polish science?
3. What social challenges should it respond to?
1. The Society and its Members
Answering the first question we would like to refer to the oplllIOn of
Aleksander Kamiński, the most outstanding theoretician of the idea od
societies, nota bene a member of our Society at the time when he worked in the
·Łódź University. According to Kamiński, in the modern civilization which
witnesses the loosening and disappearance of traditional communities, the idea
which lies behind founding societies is to' establish "a neighborhood of your
choice", an affiliation that meets the need of being a member of a certain group.
Moreover, a society should also help to satisfy the need of expression, provide
its members with possibilities of expressing their thoughts, judgments, and
opinions, and, last but not least, play an integrating role of an institution that
bridges the gap between the family and the local community on the one hand
and the nation and the human community in generalon the other. The last
function should make it easier to overcome the barrier between the small and
the great world.
How has our Society fulfilled, both in the past and in the present, the above
expectations? What mistakes did it make and what should be changed?
It seems that the Ethnological Society, as many other organizations of this
kind, has experienced the results of its expansion which Kamiński described as
a phenomenon of "enlargement" whose major consequence is the weakening of
the ties binding the rank and file members and sections of the Society with the
society as a whole.
Most often the inspirations came from the top; there were few grass-roots
�22
initiatives, or in other words, the neighborhood of choice ceased to play an
important role. The Society came back to life only for a while during the
annual meetings which with time were convened less and less often due to
financial problems and misunderstanding of the role of the delegate (the regular
members often believed that the meeting was exclusively for the delegates l).
Because of the lack of both time and interesting initiatives, members of local
Sections met less frequently too. Also, since many profound changes took place
in our discipline which tended to develop very rapidly, its members time and
again had no common interests. This was related to a growing differentiation of
the members of our Society, where beside professional practitioners and
theoreticians there were many "fans" - amateurs or representatives of other
disciplines.
Another important factor that contributed to the above was a sudden
generation change among the nominal members of the Society. On the one
hand, some of the old faculty members of universities and the Academy of
Sciences stopped to participate in the activities of the Society, and on the other,
the involvement of young scholars was moderate.
Accepting the diversity of members of the Society and treating it as an asset,
we are trying to pay more attention to the specific needs of its particular
groups. In line with this trend has been the development of "circles of
interests". It seems, however, that the Society should provide a wider range of
possibiblities of acting not only to the "circles of interests" but also to sections
or specialist groups of other kinds. In this way our Society might become
a confederation of smaller groups and follow the path already taken by some
academic societies in the world. We are strongly convinced that the Polish
Ethnological Society which has an established tradition of attracting people
with different interests may guarantee understanding for individual needs as
well as for research specializations and as such constitute an attractive platform
for a discussion and integration above the level of particular institutions and
local groups.
2. The Scientific Role of the Society
Before considering the scientific role of the Society, we must concentrate for
a while on the general problems of our discipline. At present the situation of
the humanities is rather difficult. Discussing the problem in depth would reach
beyond the limits of this address, especially that recently many papers have
appeared which stress the breakthrough that took place in science in general
and in the humanities in particular, and as a consequence also in Polish
ethnology.
The expansion of methodological reflection and the discovery of new
cognitive possibilities in our discipline provoke us to raise a questionn about
�23
the role that in this specific intellectual revival should be played by our
Society. How to reconcile the research tradition of our Society some members
of which from the beginning of its existence have been collecting many
interesting and valuable observations even though they had no academic
background but only the desire to adhere to observation in a positivistic sense
of the word, with the contemporary methodological challenges? These transformation are taking place with different intensity in different centers (regardless of the type of organization and age limitations), thus generating different
needs and possibilities for particular individuals and groups even when
nominally they represent the same level of fundamental professional expertise.
It seems, therefore, that our Society should make a specific attempt at
developing modern ethnological ideas within the range of its statutory
activities, and - let us not be afraid the word - disseminate these ideas
among Polish ethnographers no matter where they work. After all, it is the
responsibility of our Society to create conditions conducive to both comprehensive academic criticism and development of new ideas, and thus reject the
often heard opinions that it is the stronghold of scientific traditionalism or even
conservatism!
The Society should become an ethnological forum for the discussions that
are held - as it is commonly known - in informal groups or in other
collective bodies such as the Section of Social Anthropologists at the Polish
Sociological Society or in the editorial boards of such journal as "Polska
Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. The publishers
affiliated at our Society are also undertaking some efforts to the same effect (it
is worth mentioning some of the volumes -of the series "Prace Etnologiczne"
["Ethnological Papers"], the recent issues of our journal "Lud" ["Folk"] or
numerous articles which have been published already for many years in the
"Literatura Ludowa" ["Folk Literature"]), yet irrespective of these initiatives
we see the need to develop new organizational forms for scientific discussions.
These discussions should be initiated by Sections interested in particular
subjects and prepared by them, also in cooperation with the above mentioned
organizations and in collaboration
with the Committee of Ethnological
Sciences of the Polish Academy of Sciences, always open to diverse needs of
scholars, yet because of its statutory regulations accepting only senior faculty
members and at present even not all of them. One of the possible initiatives
might be the foundation of sections - and here we are referring to the
previously expressed thoughts that are in line with the interests of particular
groups of members and needs of our discipline - gathering people from
different departments of the Society. The objective of these sections would be to
discuss essential questions, either methodological or related to important
scientific problems, e.g. regionalism, the question of ethnicity or folk art and
�24
handiwork, or the wide field bordering on religious studies and the study of
rites and customs.
We personally think that such an ambitious plan would attract more of our
colleagues who at present do not see any field for their activity in the Polish
Ethnological Society.
3. The Society and its Role in Public Life
Considering the role of our Society in the social and cultural life of our
country, we may notice that one of the fields of activity of our Society that has
been developing all the time, despite many financial problems and with much
success, is publishing of the achievements of Polish ethnologists and presenting
the Society to the outside world.
The publishers of our Society take into account different educational
backgrounds and different interests of our readers, publishing documentary
materials (beginning with Oskar Kolberg's works), papers and the aforementioned methodological articles in special series as well as popular providing
information about folk costumes aod artists, etc. Among our publications of
special value is "Biblioteka Zesłańca" ["Library of Exiles"] which stresses the
importance of the so-called personal documents and supplements our knowledge oat only of the unknown periods of Polish history, but also - in a universal
sense - about human life under extreme circumstances.
One flaw of our publishing activity are too small numbers of published
copies, which reduces our audience. Another drawback, which is closely related
to first one, are high prices of our publications, which again is the reason why
many potential readers cannot afford them. The most important reason why
the distribution of our publications is not wide enough is not, however, the
aftermath of the two drawbacks mentioned above, but rather ignorance of
what ethnology actually deals with! Thus, dissemination of knowledge about
ethnology should be the main task and responsibility of the Society.
Recently, our hopes for the improvement of the situation have been related
to the involvement of some of the representatives of our discipline in the reform
of school curricula and to the new idea of fostering in schools the interests in
the problems of the traditional culture of the region. Still, the contributions of
ethnologists to more popular magazines are much too rare. There are too few
ethnological commentaries on various urgent issues of our contemporary life!
Ethnologists should express their opinions in the discussions about the needs of
the local government, ecological problems, or cultural planning both in the
micro and macro-scale. With no intention to belittle the.achievements of many
different ethnographic or folklore studies and their needs to develop, we should
inform the public opinion that these two are not the only fields of interest of
our discipline. A step in this direction is the common tendency to change the
�25
names of ethnographic institutions into "ethnological" or dealing with "cultural anthropology". This apparently formal procedure has been also considered in the circles of our Society with reference to the change of its historical
name, i.e. "Towarzystwo Ludoznawcze" [The Society for Folk Studies], which
does correspond to the contemporary pursuits of our discipline. What solution
can reconcile respect for aur IOO-year tradition with the need to inform what
contemporary ethnologists are doing now?
Concluding this short introduction to our discussion about the future of the
Polish Ethnological Society - the discussion which we all very much need on
the threshold of its next century - we wish to emphasize the immediate
interest and usefulness of some traditional values which have been long present
in the works of our Society. Among them, we would like to mention the ability
of our Society to combine research and popularizing goals, cognitive tasks and
those of immediate socia-cultural importance; the broad cognizance of folk
studies - ethnology that is close to the concept of cultural anthropology; the
acceptance of many schools and approaches to research; the dissemination of
beliefs in the values of folk culture which constitute the heritage of nations as
well as humanity in general; and, at last, the conviction that science should
oppose ethnocentric attitudes and xenophobia, which is so important at the
moment of bridging gaps between nations and cultures. One hundred years
ago, in the first volume of "Lud", a cofounder of our Society and an
outstanding Ukrainian ethnologist, Ivan Franko, wrote that ethnological
works may "contribute to elevating us into the bright and pure sphere of
tolerance and understanding" where mistrust and ethnic hostility will become
impossible.
The traditions of the Society may turn out to be a valuable factor
stabilizing ethnology - a science about which Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wrote in the text published posthumously in the jubilee 78th
volume of "Lud" that "it has always been as if in statu nascendi". For the future
development of Polish ethnology and of the Society, and for its proper place in
scientific and cultural life, the joint intellectual and organizational effort of all
of us concerned about ethnology and the Society will be of great importance.
Translated by Marek Wilczyński
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94127dfa0bd1a95df78b4af13f715585.pdf
081a0d05ed18532edf317a4a6751b4de
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2129
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
etnografia polska
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1977
Title
A name given to the resource
A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology / LUD 1995 t.79
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.79, s.27-34
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jasiewicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
II. THE PAST AND PRESENT OF POLISH ETHNOLOGICAL
ZBIGNIEW
Institute
Adam
vol.
79, 1995
STUDIES
JASIEWICZ
of Ethnology
Mickiewicz
and
Cultural
Anthropology
University
Poznań
A FEW
REMARKS
ON
THE PAST AND
ETHNOLOGY
PRESENT
OF
POLISH
The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society as a good
opportunity to reflect on some problems of Polish ethnology's past. It is also
an excellent occasion to discuss the current situation of Polish ethnology.
Because of the political and social changes in Poland, above all, the fall of the
communist state, there are greater possibilities of establishing contacts with the
international academic community and participating in the development of
science. In Poland the autonomy of scientific communities has increased; they
can decide now on the directions of the development of their various
disciplines. A question arises as how to deal with the specific features of Polish
ethnology generated under specific local conditions? What should be preserved
of the local scholarly tradition and how should the positive elements of
Poland's unique experiences be used? On the other hand, how should those
features that create barriers to the exchange of views and cooperation with
scholars from other countries be eliminated?
In this short article I can only touch upon some problems of ethnology
which I consider very important. I will try to answer the following questions:
1. What was and is Polish ethnology as a "national" ethnology?
2. What is the significance of the history of Polish ethnological sciences and
studies of this history?
3. What is the features of Polish ethnology that have been shaped by
historyand
what are their consequences for present studies?
4. How should the various changes in Polish ethnology be understood?
5. What is the present state of Polish ethnology/ethnological
sciences in
Poland? Do they form a coherent discipline or are they an unrelated
configuration of interests pursured by individual scholars?
The concept of "national ethnology" is understood here as a set of people
and their different activities pursured within the nation - defined as
a historical, cultural and political community. The exceptional sensitivity of
ethnology to local conditions is well known. These conditions were created by
the geographic location and history of Poland: a country and people located in
�28
central and eastern Europe, which for centuries was an agrarian society, with
a specific in the past social structure (a large group of noblemen and gentry)
and with strong ties with the culture of Western Europe. For most of history
Poland has been a multi-ethnic country until 1945, when war-time' territorial
and population changes transformed Poland into an almost entirely mono-ethnic society. Poland is a nation in which has been deprived of its own
state due to the Partitions and Nazi occupation, and whose independence was
taken away after the Second World and the Yalta agreement, which for many
years placed the country under the control of the Soviet Union. All these
circumstances are important in understanding Polish ethnology as a national
ethnology.
Institutions of the nation state did not support Polish science, since for
a long time Poland did not posess an independent state. Paradoxically, because
of the lack of these institutions and other circumstances during the Partitions
in the 19th and the beginning of the 20th centuries, Polish ethnology developed
close contacts with ethnological studies in other countries. The Polish
ethnology experienced its greatest isolation after the Second World War when,
due to political and ideological constraints it like all other social sciences,
particulary humanistic studies, were confined to the boundaries of the socialist
state. In spite of the difficulties it faced in Poland, national ethnology was like
in other countries under influence of eminent scholars - great masters who
headed ethnological institutions and who attracted teams of students and
followers.
The history of Polish ethnology is full of indications of the changing
relations between ethnology and ethnological sciences in other countries.
Therefore, it is not possible to present national ethnologies as distinct
ethnologies which are internally homogenous. Quite the contrary, the use of
concept of national ethnology assumes not only differences but also the
adoption of mutual interaction between these ethnologies and the existence of
broader ethnology and socio-cultural anthropology,
both European and
universal. During discussions of the relations between national ethnologies and
continental or world ethnology/anthropology,
the incompleteness of the
concept of "centre-periphery" was noticed. This paradigm was faulted since it
made the creative features of some centers absolute and alleged a cultural
infertility of other regions and human grDups.
As Polish ethnology has held the status of a national ethnology since the
second half of the 19th century, some effort is required to sustain and develop
it. Further work is required to enfold Polish ethnology as a whole: such work
will include the syntheses of individual directions and studies, manuals of
methods and dictionaries, descriptions and analyses of its history, literature etc.
I want to emphasize that I am thinking here about ethnology as a "certain"
whole - a whole that draws from the achievements of the broaden scientific
�29
community yet remains a functional whole. Therefore, it is necessary to present
the relations between Polish ethnology and its place in world ethnology and
anthropology.
A special role in the shaping and functioning of national ethnology is
played by studies of ethnological history. They not only let us trace the changes
in the problems that were investigated and the development of notional and
theoretical concepts, but also the relations between the conditions in Poland
and world science. Furthermore, they point to a tradition to which reference
can be made and in this way help define the scope of this discipline. Mention
must be made here of valuable works on the history of Polish ethnology
(Kutrzebianka,
1948; Terlecka, ed., 1973; 8urszta, Kopczyńska-Jaworska,
1982; Damrosz, 1988). However, there is a need for new studies which will
provide answers to our current question. What were the relations in the history
of Polish ethnology between tendencies to make this discipline a universal one
on the one hand and, on the other, to focus on the folk culture of the country?
Why did Polish ethnology not take the opportunity to reestablish international
scholarly contacts in the relatively free intellectual climate that existed in
Poland after 1956? What were the reasons for the limited interest in
anthropological theories in the post-war period - was this due only to
political or ideological limitations imposed from outside, or were their
constraints created within the community of scholars? What caused the
manifestation of differences between generations, which is stronger in Polish
ethnology than in other social sciences? What are the reactions of Polish
ethnology to wider contacts with world anthropology, including post-modern
anthropology? Attempts to answer the questions were made recently by some
authors, for example by E. Jaworski and E. Kosowska (1994) and Z. Jasiewicz
and D. Slattery (1995). I hope that they will be the beginning of a wider
discussion of the past and present of ethnology, so much needed for further
reflections on this direction of studies.
Different assumptions can be adopted to study the history of ethnology. In
Central Europe, and in Poland, the paradigm of the history of local ethnologies
is prevalent. According to this analysis, the past is seen as a gradual transition
from descriptive knowledge of peoples or ethnography to global dimensions of
culture, typical of socia-cultural anthropology. A different perspective which
examines the coexistence of these two directions of interest is more valuable.
Seen from this perspective, the historyand tradition of ethnology includes not
only descriptions of folk culture, but also the various interpretive frame works
that ealier ethnographers employed to discuss and analyse their research.
Using the perspective of coexistence it is possible to study works such as the
folk descriptions of S. Staszic at the beginning of the 19th century, and the
programmes of investigations of folk culture, as outlined by H. Kołłątaj in
1802, and which is treated as the beginning of Polish ethnology (Kutrzebianka,
�30
1948, p. 71; Posern-Zieliński, 1973, p. 31) and also consider Staszic's and
Kołłątaj's ideas on the development of culture and man's aims, debated within
the framework of "philosophical history" (Szacki, 1981, vol. I, p. 147). Such an
approach is particularly valuable as this works make many references to results
of investigations of peoples inhabiting regions outside Europe.
The task of an ethnological historian is not to find the time and situations
in which, in addition to description, there is also an overall concept and in
addition to the interest in folk culture there is also interest in global culture,
but also to try to determine the character and mutual relations between these
two ways of seeing the world. Adoption of this wide scope of ethnological and
anthropological investigations helps us to return to the past and look there for
more extensive foundations of modern ethnology.
The reasons for the appearance and consequences of the two features of
ethnology which I treat as characteristic of Polish ethnology can only be
discussed in a wider historical context. The first is the focus of interest on folk
culture, another - combination of local studies on folk culture and studies of
cultures of peoples inhabiting regions outside Europe, the so-called tribal or
primitive cultures.
The studies of folk culture were focused on the "national" territory,
a construct which has varied greately depending of time and place. Initially, the
territory was equivalent to the territory of Poland before the Partitions then
was restricted to the territory of Poland between 1918 and 1939 and finally to
Poland after 1945. Scholars were mainly fascinated with the eastern lands, the
so-called borderlands, and regions with separate cultural features such as the
Carpathian region, Cracow region, Kurpie (a district north-east of Warsaw)
and, to a lesser extent, the Łowicz area, Kashuby, and Silesia. The selectivity of
investigations was only restricted by O. Kolberg who advocated collection of
materials from all the areas that were considered "national" or were treated as
historically related to the old Polish Republic. The ethnically Polish character
of regional groups was neither an encouragement nor discouragement of
investigations. What was decisive was the degree to which a given group
preserved traditional folk culture and its originality. The area of Slavdom
rarely defined the limits of programmes of ethnological investigations. Interest
in Slavonic peoples can be found in Z. Dołęga-Chodakowski
(1818), in some
presentations of tasks attempted in the second half of the 19th century by O.
Kolberg (1965, p. 246), in A. Fischer's works (1932 - 1934), and primarily in the
monumental work by K. Moszyński, published after Poland regained her
independence (1929- 1939). With the exception of K. Moszyński's work, these
were interests focused on "closer" Slavonic peoples, with no regard of the
Russian folk culture.
Folk culture was interesting because it was either archaic, a remnant of the
past, or it was different from the culture of non-folk communities. It was
�31
analysed from two points of view: as a subculture or even culture of these
groups and as a carrier of values which were cherished at a given time - native
character, traditional character, originality, simplicity, spontaneity. Scholars
noticed the connection between folk culture and important socio-cultural
problems - the gaining of identity by peasant communities, the inclusion of
these communities into the national community, the development of local
government, prevention of alienation and stresses during the modernization
process. Axiological and instrumental treatment of folk culture led to its
mythologization and this in turn triggered a demythologization
effect. The
above has had a nearly ISO-year old tradition in Polish ethnology (cf. R.
Berwiński who denied folk culture the value of unchangeability and independent from the culture of the elite strata (1854)).
What should be done with the abundant achievements of studies of folk
culture? The task of the modern ethnologist is to grasp the many dimensions of
the phenomenon and the different meanings of the term. This entails the
cultural system of the former village which belongs to the past and the
tradition transmitted from the past and continued in the modern family, local
and regional groups. It also includes, however, those traditions and cultural
forms the transmission of which was interrupted but to which reference is made
because they are treated as values or, finally, as elements of cultural and social
policy, that is as a tool and an activity which is to help in the solution of some
problems of our contemporary life. The work of ethnologists should not
simplify this multidimensional picture.
The valuable results of studies on folk culture can be used and the studies
continued in the following main directions:
1. historical studies of the folk culture as a cultural system of former
communities, primarily rural communities;
2. studies of folk culture as a tradition, mechanisms of transmission and the
place and significance of elements and values of this culture in modern
society;
3. studies using the materials and inspirations connected with folk culture
in other studies of culture, for example those presenting folk culture as
an aspect of culture, always present in it, and in discussions of the theory
of culture, mainly when folk culture is treated as a model structure.
On the European map of ethnologies Polish ethnology was placed between
the territory of Germany, where the culture of the German people and the
cultures of peoples inhabiting the territories outside Europe were investigated
separately, and the territory of Russia, where these two directions of interest
were combined. Polish ethnology is more inclined to pursue the latter direction
and for this reason I have treated it as one of its features.
There are no studies of the genesis of this link, its character and
consequences for the overall picture of Polish ethnology. I can find reasons
�32
for this link in the influence of evolutionism, strong in Poland, a certain
distance to one's "own" people and the lack of an ideology of the folk that
dictated separation of these two objects of interest. Another reason can be seen
in the living conditions and the research possibilities that scholars had. In
a country, which did not abound in scholars, at one time scholars were
interested in rural people and quite often against their own will, they also
became detainees or emigrants among peoples inhabiting territories outside
Europe, primarily those in Asia. First investigations of the rural people in the
scholars' own country and the peoples inhabiting territories outside Europe
were conducted by the some scholars at the end of the 19th and the beginnings
of the 20th century by J. Witort, B. Piłsudski and S. Poniatowski (Kuczyński,
1994). In the interwar period, out of nine professors who dealt with ethnology,
five pursued studies of the folk culture in Poland and the cultures of peoples
inhabiting territories outside Europe. Even today the number of scholars who
work in this way is quite considerable.
The above combination of interests resulted in a tendency to relativize the
value of Polish folk culture. Consequently, within the framework of Polish
ethnology the nationalistic idea was not identified with the "folk" as was the
case with German Volkskunde. An openess to anthropological concepts of
culture, created primarily on the basis of materials collected outside Europe,
was another consequence of the above combination.
Observance of the past and present of Polish ethnology leads us to note its
exceptional changeability and variability. The range of interests changed,
depending on the time: the culture of the rural folk in territories of Europe,
sometimes restricted to its verbalized manifestations, the culture of peoples
inhabiting territories outside Europe, folk culture including also non-peasant
groups, primarily workers, community culture and, finally, culture in the global
dimension. Changes in theoretical orientations, related to ideologies and
directions in the social science in Poland was often dramatic. The conditions of
national ethnology and its relations to the social sciences as a whole, ideology,
socio-economic conditions and the political situation in Poland were different.
Polish ethnology, like other national ethnologies, was also under tension
related to its changing contacts with the international academic community.
Today this tension is felt in Poland in connection with wider possibilities and
participation in the development of world ethnology and anthropology.
Changeability, sometimes alternation, was also typical of the name of our
discipline: folk studies, ethnography, ethnology, socio-cultural anthropology,
anthropology. A well known Polish ethnologist, the late Professor Anna
Kutrzeba-Pojnarowa,
who I once asked whether she was not annoyed with the
diversity and changeability of notions which we use to define our studies said,
"I am not annoyed by the many names ... Ethnology is always in statu nascendi
in trying to find its own identity and autonomy".
�33
Today ethnological sciences in Poland comprise, in addition to ethnology,
other branches of science as well folkloric studies, ethnomusicology, ethnoreligious studies and other studies bordering other sciences. Some scholars
call themselves social anthropologists or cultural anthropologists. Ethnology is
most stable in the formal structure of science. Following recent discussions,
ethnological studies remained separate department at universities and ethnology is one of the scientific and scholarly disciplines which can be pursued
for advanced degrees. Besides, ethnology is well established in many centres at
universities and other scientific institutions and museums. There are six
ethnological journals and the Polish Ethnological Society is celebrating its
centennial anniversary. Attempts at integrating the diversity of directions of
studies and tradition is made by the Committee of Ethnological Sciences of the
Polish Academy of Sciences.
What makes the search for the identity and autonomy of ethnological
sciences in Poland possible? What are some common factors in the diversity
and abundance of changes? It seems that it is the way in which socio-cultural
reality is perceived and interpreted - the choice of the object of investigations
which signify common cultural denominators, the historicism which makes it
possible to cross the border of real time and the sociological approach which
contributes values of culture to sociallife. These research methodologies, with
their strong empirical bent, are complemented by a specific spatial universalism
that helps to compare phenomena from different areas, and the effort to
formulate valid generalizations - through the creation and use of many
theories of culture.
The above features are not discriminants. that act independently. Acceptance of these features as a factor that creates a branch of science called
ethnological sciences is a matter of choice. We define our belonging, we are in
favour of some tradition which we continually enlarge and, when we start
investigations, we delineate the limits of the discipline and give it a specific
theoretical status. The possibility of choice is also typical of scholars from
another tradition - philosophers, sociologists, historians, philologists. Some of
them, together with ethnologists, build modern ethnological sciences. Today
the term "ethnological sciences" best describes the sense of diversity and
commonness within folkloric, ethnological and anthropological
studies in
Poland.
BIBLIOGRAPHY
Berwillski Ryszard
ze stanowiska historycznej
i naukowej krytyki [Studics of
Folk Literature from the Standpoint of a Historical and Scientific Critique], Poznań.
Burszta Józcf, KOPCzYIiska-Jaworska Bronisława
1982
Polish Ethnoqraphy
a/ier World 1#1,. Il, "Ethnos" vol. 47, No 1- 2.
1854
3 -
Lud
t.
S/udia o lilera/U,.;;e ludowej
LXXIX
�34
Damrosz
1988
Jerzy
Rozwój
pojęć
podstawowych
w polskiej
nauce
o kulturze
ludowej
do
1939 roku
[Development of Basic Concepts in the Polish Science of Folk Culture to 1939],
Ossolineum, Wrocław.
Do/ęga-Chodakowski
Zorian
1818
O Slowiańszczyźnie
przed chrześcijwistwem
[On Slavdom before Christianity],
"Ćwiczenia Naukowe" vol. 2, No 5.
Fischer Adam
1932- 1934 Etnografia słowiańska [Slavonic Ethnography], vol. I Połabianie [Polabians]; vol. 2
Łużyczanie
[Serbs]; vol. 3 Polacy [Poles], Ksi,!żniea-Atlas, Lwów - Warszawa.
Jasiewiez Zbigniew, Slattery David
1995
Ethnography
and Anthropology.
The Case oj Polish Ethnology,
in: Fieldwork and
Footnotes. Studies in the History oj European Anthropoloyy,
eds. H. F. Vermeulen
and A. A. Roldan, Routledge, London and New York.
Jaworski Eugeniusz, Kosowska Ewa
1994
Antropologia
i hermeneutyka.
O tekstach JózeJa Liyrzy [Anthropology and Hermeneutics. On the Texts' of Józef Ligęza], ŚI,!sk, Katowice.
Kolberg Oskar
1965
Dzieła wszystkie
Oskara Kolberya
[Oskar Kolberg's Complete Works], vol. 64
Korespondencja
[Correspondence],
part l, Pozn~lł\ - Warszawa.
Kuczyński Antoni
1994
Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania
kultur ltldowych i plemiennych
[Polish Descriptions of the World], vol. l Azja i Afi'yka [Asia and Africa],
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Kutrzebianka Anna
1948
Rozwój
etnografii
i etnologii
w Polsce [The Development of Ethnography and
Ethnology in Poland], Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków.
Moszyński Kazimierz
1929 -1939 Kultura ludowa Słowian [Slavic Folk Culture), vol. I - 3, Wydawnictwo Polskiej
Akademii Umiejętności, Kraków.
Posem-Zieliński Aleksander
1973
Kształtowanie
się etnografii
polskiej jako samodzielnej
dyscypliny
naukowej
[The
Formation of Polish Ethnography as an Independent Scientific Discipline] in:
Historia
etnografii
polskiej
[History of Polish Ethnography], cd. M. Terlecka,
Ossolineum, Wrocław.
Szacki Jerzy
/98 I
Historia myśli socjologicznej
[H istory of Sociological Thought], vol. I - 2, Państwowe
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Terlecka Małgorzata (ed.)
1973
Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], Ossolineum, Wrocław.
Translated
bY Zhigniew
N adstoga
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94b367e5d91d6ecd821acf364b0daccb.pdf
7ec47428fbe93f29f9fb94b65e504f95
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2131
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
folklorystyka
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1979
Title
A name given to the resource
The Study of Polish Folklore on the Centennial Aniversary of "Lud" / LUD 1995 t.79
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.79, s.43-54
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Krawczyk-Wasilewska, Violetta
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
VIOLETTA
vol. 79, 1995
KRAWCZYK-WASILEWSKA
Chair
of M lIsical
Łódź
Univcrsity
ON
Education
THE STUDY OF
THE CENTENNIAL
POLISH
FOLKLORE
ANNIVERSARY
OF
"LUD"
I. Romantic Views on Folklore
Studies of Polish folklore started in 1802 when Hugo Kołłątaj's
famous
memorial was published. The memorial anticipated
the program of ethnographic studies and closed the period of the so-called
pre-ethnography
(e.g.
discoveries of handwritten
collection of 18th century songs (Hernas, 1965».
Conscious
and planned
collection
of materials,
today called folkloric
materials, started in Romantic
Poland (Maślanka,
1984). Field investigations
conducted
with "a cane held in hand"
were started
by Zorian
Dołęga-Chodakowski,
who was followed by a group of enthusiasts,
among them
Żegota Pauli, Wacław of Olesko, Ryszard Berwiński, Roman Zamorski, Józef
Lampa, Jan J. Lipiński and, first of all, Lucjan Siemieński and Kazimierz W.
W ójcicki. These collectors of the so-called "Polish and Slavonic antiquities"
gathered folk songs and sagas believing that they would help them to directly
learn about the past of the nation preserved in the spiritual culture of peoples
inhabiting
Polish territories
and territories
in neighbouring
countries
(Lithuania, Belarus and the Ukraine). As the collectors were not scholars, their
publications
were burdened
with various
editorial
interpolations,
literary
interpretations
and regional inconsistencies
(Kapełuś,
Krzyżanowski,
1970).
In the middle of the 19th century, first attempts at theoretical discussions of
the sense and value of this collection "rush" were made by J. I. Kraszewski, M.
Wiszniewski,
W. A. Maciejowski,
W. Pol and E. Dembowski.
Generally,
however, the authors mentioned above followed Chodakowski's
manifesto. For
this reason Ryszard Berwiński, who in 1854 tried to prove that folk creativity
was not independent
but reproductive
and therefore should be researched
scientifically
(Berwillski,
1854), did not win many supporters.
Despite the
criticism of his views by his contemporaries,
he was the first to pave the way for
investigations
by scholars of the post-Kolbergian
era.
Oskar Kolberg grew up admist the romantic fashion of folkloric literature
and music and in the atmosphere
of entusiasm
for field collecting. Kolberg
collected his materials
more thoroughly
during regular field investigations
�44
(from 1839 for fifty years) on almost all Polish lands. Although an amateur, he
had an enormous methodological talent, seen in the evolution of his research
programme. Initially, he wanted to popularize folk songs in salons. Therefore,
he recorded both the text and music, at the same time ordering the genres and
giving the location of each song. As he was gaining experience and as his
collections were growing, he planned to systematize the songs and started to
record their melodic variants in different areas. Soon, however, he changed his
research assumptions. He noticed a relation between songs and other elements
of folk culture, which he also started to collect and describe, although he was
not always able to properly explain and understand individual phenomena.
Such a wide spectrum helped him to abstract the notion of region (most often
referred to by him as "the country"), for which he created a model of
folkloric-ethnographic monograph. Thirty three volumes arranged in a "series"
(i.e. regional encyclopedic monographs) were published during Kolberg's life
under one common title Lud, jego zwyczaje, sposób życia. mowa. podania.
przysłowia,
obrzędy, gusła, zabawy. pie.Ś'ni, muzyka i tańce [The people, its
customs, way of life, speech, sagas, proverbs, rituals, superstitions, games,
songs, music and dances] 1. The title itself is the first definition and classification of folklore. The extent of Kolberg's work has won him the first place
among other European collectors of folklore. In history of Polish studies of
folklore he was a link between Romantic collecting of "antiquities" and the
scholarly study of the folklore of the positivist era.
2. Beginnings of Scholarly Studies of Folklore
In the last quarter of the 19th century a tendency grew up to studyfolklore
in accordance with the requirements of modern European science. Likewise, in
Poland it was thought necessary to respond to an urgent need to expand
knowledge about one's own country and nation, at the time annexed by foreign
powers.
That period witnessed the development of archaeology, anthropology,
linguistics, ethnography and ethnology. These sciences gave a new meaning to
such terms as "culture" and "civilization". This was also a time when a new
term, namely "folklore", discovered by William Thoms in 1846 and brought to
Poland by Jan Karłowicz in 1888, was popularized 2.
When the Anthropological Commission at the Academy of Sciences in
Cracow and its Ethnological Section were established in 1874, the research
1 A new edition of Kolberg's
works, with the inedita, comprises 68 volumes published as
Dzieła wszystkie Oskara Kolherga [Oskar Kolberg's Complete Works], Wrocław - Poznań.
1961 -1995.
2 1. Karlowiez, Folklore, "Wisła" vol. 2, 1888, p. 84. Cr. also W. Thoms, Folklor [Folklore],
"Literatura Ludowa" 1975, No 6, pp. 37 - 39 (translated by V. Krawczyk).
�45
programme of ethnographic work was agreed upon. It was later modified by
various resolutions (Jaworska, 1982). Much space in the programme was
devoted to the principles of collecting ethnographic materials in the field,
fidelity of recordings, methods of text verification (it was proposed to omit
obscene elements), problem of phonetic transcription of dialectal expressions 3
and other editorial problems. Another postulate was to restrict collection as
such and focus on interpretation.
Consequently, towards the end of the 19th century studies of folklore were
inspired by positivist scholars, who interpreted folk literature and culture from
ethnological, historical, linguistic and literary points of view. They conducted
their own research and headed teams of amateurs who furnished field
materials. They also organized institutional scientific activities in aU three
annexed territories. Their views were published in scholarly journals edited by
anthropologists and philologists.
One of such journals was "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej"
(an organ of the Anthropological Commission, Polish Academy of Sciences in
Cracow), edited by Izydor Kopernicki between 1877 and 18954. Articles on
folklore were also published in this periodical by Kolberg's foUowers: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karał Matyas, Józef Rostafiński and
Seweryn Udziela.
"Wisła", a monthly issued in Warsaw between 1887 and 1916, published
articles written by amateurs (usuaUy more progressive inhabitants of the
country), who submitted them foUowing precise instructions given by the
editorial board. Up till 1903 "Wisła" was edited by Jan Karłowicz, an eminent
linguist and father of the Polish comparative school in folkloric studies. In his
works on sagas, fairy tales and songs (Kapełuś, 1982a), he advocated studies
based on extensive comparative Polish and foreign materials. This approach
rejected the old views advocated by Max oMLiller (the solar theory of myths)
and the romantic concept of the national character of plots of fairy tales and
lyrics of songs. Noticing the polygenesis of folkloric phenomena, he came close
to the English anthropological school of Tylor and Lang. Karłowicz also took
account of the historical aspect of sagas. The research method to study folk
prose, which he advocated, was very similar to the Finnish method (also called
comparative-geographic
method), although Karłowicz was not familiar with
3 After the discovery of the phonetic alphabet by Lucjan Malinowski, the discussion related to
the use of the phonetic transcription continued in the Commission from 1888 to 1890. Eventually,
it was decided not to publish texts in their phonetic transcription, whieh was unintelligible to many
readers, and let dialectologists study them phonetically.
4 After
1895 anthropological and philological articles were published in "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne
i Etnograficzne" (1896-1919); the ethnographic section was edited
by Seweryn Udziela, the author of many works on the folklore of Galicia, organizer and first
director of the Ethnographic Museum in Cracow.
�46
the latter (Krawczyk-Wasilewska,
1986, pp. 123 - 125). In this way, Karlowicz
laid foundations for modern folkloric comparative studies which were followed
by the next generation.
3. "Lud" (1895-1918) -
a Folkloric Periodical
Apart from "Wisła" an important contribution to the development of the
Polish folkloric thought at the beginning of the 20th century, was made by
"Lud", published in Lvov as a journal of the Ethnological Society.
In the first volume the editorial board (headed by Antoni Kalina, a Slavist)
published an extensive methodological article entitled Najnowsze prądy w ludoznawstwie [The latest trends in ethnography] by Iwan Franko, an Ukrainian
writer and scholar (Franko, 1895). It is significant that in the article, which was
an expanded version of a paper read at the first meeting of the Ethnological
Society, the wordfolklore
was used as an English equivalent of the Polish word
ludoznawstwo
[ethnography] and German Volkskunde. The concept was used
in a very broad meaning, althoug.h it pertained to the study of a people,
generally understood as "the lower strata which underwent the smallest
civilizational changes". Speaking in favour of modern research in the spirit of
the migratory-historical and comparative-literary and anthropological schools,
Franko often made references to examples from traditional oral literature:
myths, fairy tales and songs.
Folkloric phenomena understood as above were extensively represented in
successive volumes of "Lud", edited by Kalina's followers (after 1904), i.e. Karol
Potkań ski (historian), Seweryn Udziela (ethnographer) and historians of
literature - Wilhelm Bruchnalski and Józef Kallenbach.
In the twenty volumes of "Lud", which appeared till 1918, various valuable
ethnographic materials were published, mainlyon
the folklore of Galicia
(written by B. Gustawicz, J. Świętek, H. Dobrowolski,
L. Młynek, H.
Windakiewiczowa, W. Brzega, S. Udziela and others). Materials on the folklore
of other areas were published sporadically, for example on the Sieradz folklore
(I. Piątkowska), Poznań folklore (W. Łabiński) or Silesian folklore (W.
Madłówna). It must be mentioned that towards the end of the 19th century
research work was not comparable with the great collection effort. The
situation did not change much after 1905 when Seweryn Udziela published an
appeal to the collectors (in "Lud") to put more emphasis on descriptions and
comments (Udziela, 1905).
Apart from documentation on fairy tales and songs, editors of "Lud" were
also interested in folk theatre. They published many articles on satirical
performances and Christmas nativity plays (S. Gonet, W. Semkowicz,
F. Gawełek, J. Cieplik and others) and a historical synthetic study entitled
�47
Polskie
widowiska
ludowe
[Polish
folk performances]
prepared
by Adam
Fischer in 19I3.
In the first decade of the 20th century "Lud" published articles on current
folkloric phenomena. There were articles on written documents of Galician
peasants, such as literary pieces or folk epistolographic forms. Collection of
children's and Jewish folklore was promoted. Notice was made of the dialect
and folklore of Polish and Ukrainian recruits, the folklore and language of
rafters and the Lvovian suburban folklore and thieves' jargon (Kapełuś, 1982b,
pp. 355 - 358).
The editorial board of "Lud" also encouraged contributors to collect and
write about proverbs. This appeal was responded to by Franciszek Krcek who
wrote a critical supplement to Samuel Adalberg's Księga przysłów i wyrażeń
przysłowiowych
[A book of proverbs and proverbial expressions] (Adalberg,
1880 - 1894). It must be said at this point that Krcek wrote many short articles
and rewiews and made a considerable contribution to the modern approach to
problems of folklore.
Very few articles were written about the folklore of Slavs inhabiting
territories bordering Poland. Most of them were on Ukrainian and East
Carpathian folklore. There were also some reviews, among them one of
the collection of fairy tales made by J. Polivka, a Bohemian comparative
scholar.
Comparative studies on oral literature dominated in volumes published
between 1909 and 1912. Mention should be made of interesting articles by
Stanisław Ciszewski and Adam Fischer, as well as an extensive essay by Witold
Klinger, a classical philologist, entitled Do wpływów starożytności
na folklor
[The influences of ancient times on folklore] (Klinger, 1909). "Lud" must be
also credited for publication of articles bordering on literature and folklore.
These articles, belonging rather to literary comparative studies, were published
by W. Bruchnalski, S. Oobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski,
W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa,
S. Windakiewicz,
W. Szyszkiewicz and S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988).
In 1907 editors of "Lud" published a pioneer study entitled O metodach
zbierania i porządkowania
melodii ludowych [On methods of collecting and
ordering folk melodies] by Adolf Chybiński, the father of modern musical
ethnography in Poland (Chybiński, 1907; 1910).
In sum, between 1895 and 1918 "Lud" played an important role in the
promotion of folkloric studies which, at the time, were part of ethnography.
The studies were pursued by skilled amateurs and scholars representing
different humanistic, social, artistic and natural disciplines. This was the reason
for the variety of methods used and problems researched. All the activities were
subordinated to one supreme goal - to deepen knowledge about the nation at
the time annexed by foreign powers.
�48
4. Folklore in the Interwar Period
When Poland regained her independence, new social, cultural and scientific
reality appeared. The attitude to folklore and peasant culture changed under
the influence of regionalistic ideology (also promoted outside the boundaries of
Poland) and the agrarian orientation. Agrarianism as a doctrine of folk
movement ennobled peasant culture, seeing in it a valuable part of the national
culture, worthy of development.
Agrarian ideas became apparent, inter alia, in the discovery of folkloric and
literary achievements of peasant diarists, such as J. Kupiec, H. Oerdowski,
Jantek of Bugaj, S. Nędza-Kubiniec or F. Kuraś. The ideas of regionalism, on
the other hand, shaped the national ideals, opposing the culture of Polish
villages to urban cosmopolitical culture. Regionalists noticed creative powers
in folklore and folk tradition, capable of providing incentives for national art
and culture.
Due to this type of thinking, folk features were often included in literature,
music, art and theatrical plays. The ideas of an amateur folk theatre were also
born then. Jędrzej Cierniak, the author of these ideas, wanted to create
a peasant theatre that would stage dramatized rituals and customs, traditional
and modern ones, with genuine props, costumes, music and folk songs (Olcha,
1963).
In the interwar period field collecting was continued and amateur movement pursued. A network of regional circles of the Tourist Society and regional
museums was established. First issues of such magazines as "Ziemia" and "Orli
Lot" were published.
The scientific approach to folklore lost its former, one-sided character. In
ethnographic, sociological and cultural studies conducted by Adam Fischer,
Aleksander Bruckner, Stefan Czarnowski or Kazimierz Moszyński one could
easily detect new theoretical and methodological assumptions. Folklore was
investigated from the genetic and typological, interethnic and historical-sociological positions, as a living category, constituting an integral element
of the national culture. The view advocated in 1929 by Stefan Czarnowski,
a sociologist, that folklore was a relic of primary times and that the folklore of
different social and occupational groups should be studied (Czarnowski, 1956),
was very significant for the history of Polish studies of folklore at the time.
At this point special mention must be made of a publication entitled
Przysłowia polskie [Polish proverbs] by Jan S. Bystroń (1933), the first Polish
synthetic paremiological monograph. Bystroń, like Karłowicz who analysed
fairy tales and sagas, followed the trends at that time dominant all over the
world (Krawczyk-Wasilewska,
1986, p. 127).
Assumptions of comparative literature and linguistics could be detected in
the works written by philologists Witold Klinger, Jan Janów, Stefan
�49
Vrtel- Wierczyński and Ryszard Gansiniec. One could find ancient elements in
Polish folklore, Slav elements in fairy tales, legends and romances. The
comparative school was created by Julian Krzyżanowski, the author of many
studies on the relations between literature (mainly old Polish literature) and
folk and popular literature (Krzyżanowski, 1935) and works on ancient
Russian epic folk songs and fairy tales.
Mention should also be made of the presence of folklore in "Lud". The
periodical, edited by Adam Fischer (from 1914 to 1939), changed its character
and became more a scholarly and anthropological
journal. Fischer had
excellent collaborators in the persons of Jan Czekanowski and Bronisław
Malinowski. Soon, many reviews of and articles about works of foreign
folklorists were published in "Lud". Much attention was given to Slavonic
folkloric studies (in Bohemia, Slovakia, Slovenia, and Lusatia). Works by
English, French, German, Italian and Hungarian authors were discussed (e.g.
reviews by Karol Korany). Readers could also find information about Greek,
Lithuanian and Panamanian folklore. "Lud" also carried articles describing
investigations of folklore connected with customs and rituals (satirical performances and nativity plays), methodological, regional and historical descriptions of musical and choreographic folklore (Karpińska, Niewiadomska, 1988).
5. Studies of Folklore Versus Philology and Anthropology
In post-war history of the Polish folkloric thought a separate chapter was
written by Julian Krzyżanowski (1882-1976), an eminent historian of Polish
literature, editor and theoretician of folklore and organizer of the ethnographic
scholarly community.
Krzyżanowski's studies of fairy tales begun before the First World War
resulted in a pioneer catalogue entitled Polska bajka ludowa w układzie
systematycznym
[Polish folk fairy tales], arranged in accordance with the
international system developed by Aarne-Thompson (Krzyżanowski, 1947). In
addition to many studies of fairy tales, Krzyżanowski also entered the domain
of paremiology - he dealt with the genesis and systematic description of
Polish proverbs. Results of his studies were published in Mądrej głowie dość
dwie słowie [A wise head will do with two words] and in a critical and enlarged
version of Adalberg's books (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Krzyżanowski was in favour of the isolation of folkloric studies from ethnography. In
his studies of the theory of oral and written literature he proved the integrity of
the two. This won him the support of a group of young philologically-oriented
scholars (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski and
others). Krzyżanowski helped establish the Research Department of Folk
Literature affiliated with the Institute of Literary Studies of the Polish
Academy of Sciences in Warsaw. In 1957 he founded the first folkloric
4 -
Lud
t.
LXXIX
�50
magazine, "Literatura
Ludowa", which he edited till 1972. Of his many
publications,
mention should be made of Słownik folkloru
polskiego
[A dictionary of Polish folklore] (1965) and Dzieje folklorystyki
polskiej [The
history of Polish studies of folklore] (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970; 1982).
Julian Krzyżanowski's work continued and developed the long tradition of
comparative, genetic and historical investigations. This direction was also
dominant in the works of Polish folklorists of the past fifty years.
In the middle of 1960s Polish investigations of folklore were very
diversified. The topics addressed were very varied and methodologies used very
different. Increased interest in the folklore of different occupational communities and a new approach to children's folklore (Jerzy Cieślikowski, Dorota
Simonides) were noticed. More monographs on single types of folklore were
published (for example, there were monographs ofthe ballad (Jadwiga Jagiełło),
riddles (Mirosław Kasjan). Discovery of such phenomena as folklorism
(Burszta, 1974, pp. 309 - 311) or a new approach to the folk character of
literature (Sulima, 1976) and the language of folklore (Bartmiłlski, 1973; 1990)
indicated an interdisciplinary approach to the study of folklore.
The profile of "Literatura Lu~owa" was changed in 1972 when Czesław
Hernas became editor-in-chief. The editorial board abandoned regional descriptions of verbal folklore and opened themselves to the modern folkloric
thought. The magazine published translations and reviews of foreign works
written in the spirit of structuralism, semiotics, contextualism and ethnolinguistics. The magazine also sponsored contemporary Polish investigations and
was a discussion forum about the specific character of folklore and its
functioning, particularly in modern times.
Scholars more frequently adopted the anthropological-cultural
approach in
which folklore was treated as a living element of social communication.
Because of this, investigations had to account for the cultural and situational
context.
At the end of 1970s problems related to the new definition of folklore as
part of symbolic culture (expressed not only by words) were strenghtened. This
was connected with the need to use new methods to investigate the phenomenon within the framework of folkloric studies. Mention should be made here of
manual-like works (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Such terms as "folklore", "folkloric studies",
"folklorism" were redifined in Słownik etnologiczny
[An ethnological dictionary] (Staszczak, 1987) and an anthropological approach could be detected
in articles on folklore published in "Polska Sztuka Ludowa", particularly when
the name of the periodical was changed to "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (in 1990).
One must not forget about the development of ethnolinguistic investigations, particularly in the last decade, which focused on means of expression
�51
in folklore, main linguistic stereotypes, themes and formulae. The most notable
achievements in this respect must be attributed to the Lublin centre, where
"Etnolingwistyka" was published since 1988 (editor-in-chief: Jerzy Bartmiński).
In recent years the Łódź centre initiated investigations of modern folklore
from the ecological point of view. Experience in human and deep ecology
inspired the need to look at folklore as an expression of ecological awareness,
in which the latter is a relation between the condition and quality of life in face
of civilizational, cultural, political and moral hazards.
In the past fifty years a considerable progress was made in the investigations of Polish musical folklore owing to the development of ethnomusicology, particularly at the Institute of Art, Polish Academy of Sciences, but also
at the academic centres in Poznań and Katowice. Mention must be made of
interesting achievements by Jadwiga Sobieska, Jan Sadownik, Ludwik Bielawski, Anna Czekanowska, Jan Stęszewski, Piotr Dahlig, Bogusław Linette and
Zbigniew Przerembski. All these authors also used the experience of "philological" and "anthropological"
folkloric studies.
Let us also remember that Slavonic philologists, active in many scientific
centres, were also interested in problems of folklore. These problems were also
followed by the Polish Ethnological Society, the sponsor of many publications.
In 1961, the Polish Ethnological Society appointed the editorial board of
Oskar Kolberg's Dzieła wszystkie [Oskar Kolberg's Complete Works], headed
till 1987 by Józef Burszta and after J. Burszta's death by Bogusław Linette.
Sixty eight volumes have been published to date.
In the foregoing only the most characteristic directions of modern folkloric
studies were discussed. It is clear that they are mutually supportive and
complementary although often their basic assumptions are different. Folkloric
studies have not developed a uniform research base; they are rather a system of
interpretative views on a specific fragment of culture in change. As there are
possibilities of new interpretations, the number of folklorists grows as sciences
on culture develop.
In conclusion it must be stressed that folklore and folkloric studies are still
present in "Lud", in studies and articles, reviews and reports on conferences
and events significant to modern studies of folklore.
BIBLIOGRAPHY
Adalberg Samuel
1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowyclt polskich [A book of Polish proverbs and
proverbial expressions], Warszawa.
Bartmiński Jerzy
1973
O jrzyku folkloru [About the language of folklore], Ossolineum, Wrocław.
1990
Folklor. kzyk, poetyka [Folklore, language, poetics], Ossolineum, Wrocław.
�52
Berwiński Ryszard
1854
Studia
o literaturze
ludowej
1970
Rytmika
polskich
pieśni
historycznej
i naukowej krytyki [Studies of
of historical and scientific criticism]. vol. I - 2.
ze stanowiska
folk literature from the standpoint
Poznań.
Bielawski Ludwik
ludowych
[Rhythmicity
of Polish
folk songs].
PWM.
Kraków.
1976
1986
Strefowa teoria czasu i jej znaczenia dla antropologii
muzycznej
[Zonal time theory
and its significance to musical anthropology],
PWM, Kraków.
Drogi i bezdroża
muzykologii
polskiej [About Polish musicology]. Ossolineum,
Wrocław.
Burszta Józef
ludowa - kultura narodowa
[Folk culture - national culture], LSW.
Warszawa.
Bystroń Jan Stanisław
Przysłowia
polskie [Polish provcrbs], PAU. Kraków.
1933
Chybiński Adolf
O metodach zbierania i porządkowania
melodii IUl/owych [On methods of collecting
1907
and ordering of folk melodies], "Lud" vol. 13, pp. 171 - 201.
1910
Etnografia
muzyczna
na l II międzynarodowym
kongresie
muzycznym
w Wiedniu
(25 - 29 maja 1909) [Musical ethnography at the 3rd Intcrnational Musical Congress
in Vienna (25-29 May 1909)], "Lud" vol. 16, pp. 160-178.
Cieślikowski Jerzy
1967
Wielka zabawa [Great play]. Ossolineum. Wrocław.
Literatura i podkultura dziecięca [Children's literature and subculture]. Ossolineum.
1975
Wrocław.
Czarnowski Stefan
Kształtowanie
się Iolkloru polskiego [The formation of Polish folklore], in: Dzieła
1956
[Collected works]. vol. 5, PWN, Warszawa.
Czekanowska Anna
1988
Etnografia muzyczna,. Metodologia
i metodyka [Musical ethnography. Methodology
and methods], "Pomorze". Bydgoszcz.
Polish Folk Music:
Slavonic
Heritage,
Polish Tradition,
Contemporary
Trends,
1990
Cambridge University Press. Cambridge.
Dahlig Piotr
1987
Muzyka
ludowa we współczesnym
społeczeństwie
[Folk musIc in modern society].
WSiP. Warszawa.
Fischer Adam
1913
Polskie widowiska
ludowe [Polish folk theatrical plays], "Lud" vol. 19.
Franko Iwan
1895
Najnowsze prądy w ludoznawstwie
[The lastest trends in ethnography], "Lud" vol. I.
Hernas Czesław
1965
W kalinowym lesie. U źróde/.folklorystyki
polskiej [In the cranberry forest. Sources of
Polish studies of folklore]. vol. 1- 2, PIW. Warszawa.
Jagiełło Jadwiga
1975
Polska bal/ada ludowa [Polish folk ballad], Ossolineum, Wrocław.
Jaworska Elżbieta
1974
1982
Kultura
DziałalnoŚl'
Iolklorystyczna
Komisji
Antropologicznej
Akademii
Umiejęlllości
\II
Kra-
[Folkloristic activities of the Anthropological
Commission. Academy of
Sciences in Cracow], in: Dzieje Iolklorystyki
polskiej 1864 - 1918 [History of Polish
studies of folklore 1864-1918]. cd. H. Kapeluś, J. Krzyżanowski, PWN, Warszawa.
kowie
�53
Kapełuś Helena
1982a
Jan K arlowicz ( 1836 - 19(3), in: Dziejefolklorystyki
polskiej 1864 - 1918 [History of
Polish studies of folklore 1864-1918], ed. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN,
Warszawa.
1982b
"Lud". Organ Towarzystwa
Ludoznawczego
we Lwowie ["Lud". A journal of the
Ethnological Society in Lvov], in: Dziejefolklorystyki
polskiej 1864 -1918 [History of
Polish studies of folklore 1864 - 1918], cd. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN
Warszawa.
Kapełuś Helena, Krzyżanowski Julian (eds)
1970
Dziejefolklorystyki
polskiej 1800-1863.
Epoka przedkolbergowska
[History of Polish
studies of folklore 1800 - 1863. The pre-Kolbergian era], Ossolineum, Wrocław.
1982
Dzieje jólkloryslyki
polskiej
1864 -1918 [History of Polish studies of folklore
1864-1918], PWN, Warszawa.
Karłowicz Jan
1888
Folklore, "Wisła" vol. 2.
Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria
1988
Bihliografia
zawarto.~ci "Ludu" za lata 1895 -1985 ["Lud" from 1895 to 1985.
A bibliography], PTL, Wrocław.
Kasjan Jan Mirosław
1983
Polska zagadka ludowa [Polish folk riddle], Ossolineum, Wrocław.
Klinger Witold
1909
Do wplyw(hv starożytno.ki
na folklor [The influences of ancient times on folklore],
"Lud" vol. 15.
Kowalski Piotr
1990
W~pólczesny folklor ifolklorystyka
[Modern folklore and studies of folklore], PTL,
Wrocław.
Krawczyk-Wasilewska Violetta
1979
Wprowadzenie
do folklorystyki
[Introduction
to studies of folklore], Uniwersytet
Łódzki, Łódź.
I986
W~pólczeslla wiedza o folklorze
[Contemporary
knowledge about folklore], LSW,
Warszawa.
Krawczyk- Wasilewska Violetta (ed.)
1992
Ecology and Folklore, Łódź.
1994
Ecology and Folklore II, Łódź.
Krzyżanowski Julian
1935
Paralele [Parallels], Warszawa.
1947
Poi.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym
[Polish folk fairy tales], vol. 1- 2,
Warszawa.
1958 - 1960 Mqdrej glowie do.v£'dwie słowie [A wise head will do with two words], vol. 1- 2, PIW,
Warszawa.
Krzyżanowski Julian (ed.)
1965
Slownik folkloru polskiego [A dictionary of Polish folklore], Wiedza Powszechna,
Warszawa.
1969-1978
Nowa ksirga przysłów
i wyrażeń przysłowiowych
polskich.
W oparciu o dzielo S.
Adalhaga
[A new book of Polish proverbs and proverbial expressions. Based on S.
Adalberg's book], vol. 1-4, PIW, Warszawa.
Linette Bogusław
1981
Ohrzędowe
pieJni weselne
kryteriów
wyznaczających
w Rzeszowskiem.
Typologia
wqtków
muzycznych
jako
regiony etnograficzne
[Wedding songs in the Rzeszów
province. Typology of musical
regions], KAW, Rzeszów.
elements
as criteria
determining
ethnographic
�54
Maślanka Julian
1984
Polska folklorystyka romantyczna [Polish romantic studies of folklore], Ossolineum,
Wrocław.
Olcha Antoni
1963
Jędrzej Cierniak i jego dzie/o. W~tęp do źróde/ i nurtów polskiego teatru ludowego
[Jędrzej Cierniak and his work. An introduction to the sources and trends of Polish
folk theatre], Warszawa.
Przerembski Zbigniew
1994
Style iformy melodyczne polskiej pieśni ludowej [Styles and melodic forms of Polish
folk songs], IS PAN, Warszawa.
Sadownik Jan (ed.)
Pieśni ludowe Podhala [Folk songs in Podhale], PWM, Kraków.
1971
Simonides Dorota
Wspó/czesna śląska proza ludowa [Modern Silesian folk prose], WSP, Opole.
1969
Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży [Contemporary
verbal folklore of
1976
children and teenagers], PWN, Wrocław.
Sobieska Jadwiga
1972
Ze studiów nad folklorem muzycznym Wielkopolski [From studies of the musical
folklore of Wielkopolska], PWM, Kraków.
Staszczak Zofia (ed.)
1987
S/ownik etnologiczny. Terminy ogólne [An ethnological dictionary. General terms],
PWN, Warszawa.
Stęszewski Jan
1966
Prolegomena do klasyfikacji etnomuzykologicznych [An introduction to ethnomusical
classifications], "Muzyka" No 3-4.
Rzeczy, świadomość i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych [Things, awareness
1974
and names in ethnomusieologieal investigations], "Rocznik Historii Sztuki" No 10.
Sulima Roch
1976
Folklor i literatura [Folklore and literature], LSW, Warszawa.
1982
Literatura a dialog kultur [Literature and dialogue of cultures], LSW, Warszawa.
1990
S/owo i etas: szkice a kulturze [Word and ethos: essays about culture], "Galicja",
Kraków.
Thoms William
1975
Folklor [Folklore], "Literatura Ludowa" No 6.
Udziela Seweryn
1905
O potrzebie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych [About the need to
classify and order folk tales], "Lud" vol. II.
Waliński Michał (ed.)
1978
Teoria kultury. Folklor a kultura [Theory of culture. Folklore versus culture],
Uniwersytet Śląski, Katowice.
Translated by Zbigniew Nadstoga
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/271cadc6c9ccc58cc117e56e481ef3ce.pdf
6b78bf99edef17259e48f926e6ca38c4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5465
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Cieszyn - tolerancja wyznaniowa
tolerancja wyznaniowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5082
Title
A name given to the resource
Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej na przykładzie mieszkańców Cieszyna i Czeskiego Cieszyna / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.236-247
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Diakowska, Edyta
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Edyta Diakowska
Pracownia Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie
Tolerancja w obliczu
odmienności wyznaniowej
na przykładzie mieszkańców Cieszyna
i Czeskiego Cieszyna
W niniejszym artykule poruszono temat zróżnicowania wyznaniowego mieszkańców Cieszyna. Pokazano w nim obecną sytuację religijną miasta oraz relacje zachodzące pomiędzy przedstawicielami różnych współwystępujących na tym terenie wyznań. W celu zbadania tego zagadnienia posłużyła autorska ankieta zawierająca 25
pytań, zarówno zamkniętych (kilka wariantów wyboru), jak i otwartych, w których
ankietowani mieli możliwość wyrażenia własnego zdania. Artykuł jest wynikiem analizy tychże badań.
Poruszając kwestie tolerancji religijnej, uważam za kluczowe przybliżenie wpierw
losów historycznych Śląska Cieszyńskiego, które miały zasadniczy wpływ na kształtowanie się tolerancji wśród mieszkańców.
Tło historyczne zróżnicowania wyznaniowego na Śląsku Cieszyńskim
Początki chrześcijaństwa w Cieszynie wiążą się z powstaniem grodu na Górze Zamkowej w końcu X wieku. Natomiast w historii Śląska Cieszyńskiego, w średniowieczu
i początkach nowożytnych, można pod względem religijnym zaobserwować trzy wyraźnie różniące się od siebie etapy. Pierwszy z nich trwał do początków XVI wieku,
kiedy to praktycznie jedyną funkcjonującą religią był katolicyzm. Po okresie przejściowym, w połowie XVI wieku zwyciężył luteranizm, zaś po roku 1610, po przejściu
na katolicyzm księcia Adama Wacława, nastąpił powrót katolicyzmu, jakkolwiek za
rządów ostatnich Piastów w formie jeszcze dość ograniczonej1.
1 I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński.
Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna.
Cieszyn 2001, s. 134.
�Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej
237
Na Śląsku Cieszyńskim reformacja wywarła silny wpływ na ukształtowanie się języka narodowego. Początkowo językiem kancelarii książęcej był język łaciński; w drugiej połowie XIV wieku zaczęto wystawiać dokumenty także w języku niemieckim.
Od wojen husyckich w XV wieku kancelaria książęca zaczęła używać języka czeskiego, który stał się także głównym językiem sądów, co trwało do XVII wieku. Kancelaria
zniemczonych ostatnich Piastów cieszyńskich coraz częściej stosowała język niemiecki. Natomiast ludność wiejska i ludność niższych warstw w miastach posługiwała się
od wieków w większości dialektem języka polskiego, który na zachodnich ziemiach
Księstwa Cieszyńskiego stykał się z dialektem morawskim języka czeskiego. Polskim
językiem władała również większość szlachty, posługując się nim nawet w urzędach.
Reformacja wprowadziła język narodowy do nabożeństw, przyczyniając się w ten sposób do rozwoju języka polskiego na Śląsku Cieszyńskim2.
Początki Reformacji na ziemi cieszyńskiej sięgają lat 20. XVI wieku, kiedy to ks.
Marcin Luter rozpoczął reformę Kościoła. Jego nauka natrafiła tu na korzystne stosunki społeczne, odpowiadała bowiem oczekiwaniom i mentalności mieszkańców
Księstwa. Ówczesny władca piastowski z dynastii Piastów Kazimierz II oraz następujący po nim regent morawski hetman ziemski Jan z Persteinu, luteranin, swoją przyzwalającą postawą spowodowali zainteresowanie „tanią religią” (zwolnienie z wielu
obowiązkowych ciężarów na rzecz Kościoła), zarówno przez szlachtę, mieszczan, jak
i chłopów3.
Polska była krajem tolerancji religijnej, często innowiercy znajdowali tu schronienie, jednak większość społeczeństwa pozostawała wierna Kościołowi katolickiemu.
Na Śląsku Cieszyńskim książęta umacniali ruch reformacyjny, zabezpieczając
w Księstwie przodującą pozycję wyznaniu augsburskiemu. Jednak trwało to tylko do
1610 roku, bowiem rola Księstwa zaczęła się zmniejszać i w związku z tym książęta,
jak przedtem byli protektorami luteranizmu, tak teraz z kolei zaczęli przechodzić na
katolicyzm i stawali się obrońcami Kościoła.
W 1545 roku władzę przejął prawowity władca książę Wacław III Adam, który z własnej
woli przyjął nauki reformatora, i od tego momentu protestantyzm staje się wyznaniem
panującym w Księstwie Cieszyńskim. Następnie książę usunął z miasta dominikanów,
franciszkanów oraz duchownych, którzy nie chcieli mu się podporządkować, a kościoły zostały przejęte przez ewangelików. W kościele parafialnym odprawiano nabożeństwa
i głoszono kazania w językach słowiańskich, w dominikańskim po niemiecku4.
W 1610 roku syn i następca Wacława III, Adam Wacław porzucił wiarę ojca i przeszedł na katolicyzm. Okoliczności tego kroku wiąże się na ogół z planami awansu
Adama Wacława na dworze cesarskim. W niedalekiej Opawie armia cesarska zmusiła tamtejszych ewangelików do kapitulacji i narzuciła miastu niezwykle surowe restrykcje, jednak na Śląsku Cieszyńskim w owym czasie tego rodzaju wydarzenia nie
miały miejsca. Przeciwnie, większość pobliskich wielkich feudałów wyznawała religię
ewangelicką, toteż zmiana wyznania pociągnęła za sobą izolację księcia5. Po tej zmianie wyznania duchowni ewangeliccy musieli opuścić miasto, kościół parafialny objęli
z powrotem księża katoliccy, drugi kościół zwrócono dominikanom.
2
3
4
5
J. Kuś: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983, s. 10.
E. Gajdacz, J. Pustelnik: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009, s. 6.
J. Spyra: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn 2008, s. 5-6.
I. Panic: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński …, s. 135.
�238
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Cieszyn był wielokrotnie zajmowany przez różnowiercze wojska, na przemian też zmieniały się warunki bytu obu
społeczności wierzących. Ogłoszone w 1629 roku przez księżną piastowską Elżbietę
Lukrecję rozporządzenie pozbawiło innowierców wszelkich praw, nie było jednak do
końca przestrzegane. Jej zgon w 1653 roku zakończył czasy panowania piastowskiego
na tym terenie, następnie pociągnął za sobą przepadek ziem księstwa na rzecz Habsburgów, którzy odtąd stali się ich bezpośrednimi panami.
Jak we wszystkich podległych sobie krajach dominującą cechą polityki Habsburgów na Śląsku Cieszyńskim było dążenie do rządów absolutnych oraz utrzymania
i wzmocnienia pozycji religii katolickiej. Ich działania doprowadziły do szybkiej rekatolizacji miasta, podobnie jak Skoczowa, Strumienia, Jabłonkowa i Frysztatu. Początkowo walkę z protestantyzmem prowadzono przy pomocy duchowieństwa świeckiego i urzędników cesarskich, od 1670 roku ponownie zaczęli działać w Cieszynie
Jezuici6.
Z ich też polecenia rozpoczęta została na wielką skalę akcja rekatolizacyjna. Już
w 1654 roku ewangelicy zostali pozbawieni wszystkich świątyń. Przemoc i inne represje spowodowały, mimo przypisania do ziemi, ucieczkę wielu rodzin w bardziej
ustronne miejsca lub poza granice Księstwa, a osoby, które nie opuściły swoich domów, a chciały trwać w swoich przekonaniach, musiały to czynić potajemnie. Posiadanie jakichkolwiek druków protestanckich, sprowadzanych m.in. z Polski, było karane. Kościoły były zastępowane przez odludne miejsca – „leśne świątynie” (m.in. przy
„Kamieniu” na Równicy), gdzie gromadzono się na potajemnych nabożeństwach.
Niespodziewaną odmianę losu przyniosło zakończenie tzw. wojny północnej. W wyniku pertraktacji we Wrocławiu, cesarz wydał tzw. Reces egzekucyjny, zezwalający
na wybudowanie sześciu nowych kościołów „z łaski”, w pobliżu następujących miast:
Milicz, Kożuchów, Żagań, Jelenia Góra, Kamienna Góra i Cieszyn. Pierwotnie budowa tych kościołów była obwarowana pewnymi ograniczeniami. Musiały stać poza
murami miasta, poza głównych traktem, nie mogły być murowane i przypominać wyglądem świątyń. Nie mogły tez posiadać wież z dzwonnicą – dlatego też do cieszyńskiego kościoła dobudowano wieżę dopiero w 1750 roku, po uzyskaniu specjalnego
pozwolenia. Był to jedyny Kościół ewangelicki na Śląsku Cieszyńskim i w okolicach.
Dopiero po 1781 roku pozwolono na budowę świątyń w innych, większych skupiskach ewangelików.
Tendencje reformatorskie w państwie austriackim nasiliły się po objęciu samodzielnej władzy przez Józefa II. W 1781 roku wydał patent o zniesieniu poddaństwa
osobistego. W tym samym roku wydał również Patent Tolerancyjny dla Żydów, tak że
w końcu XVIII wieku urządzili oni w Cieszynie pierwszy, wspólny dom modlitwy.
Patent poszerzał zakres dostępnych zajęć Żydom, choć ograniczał ilość mieszkających tu rodzin żydowskich. Najważniejszym z aktów prawnych Józefa II okazał się
Patent Tolerancyjny dla protestantów w Austrii wydany także w 1781 roku (na Śląsku
Austriackim w 1782 roku). To on dał kres kontrreformacji na Śląsku Cieszyńskim.
Katolicyzm pozostał nadal religią państwową, ale wyznanie protestanckie zostało oficjalnie uznane przez władze państwowe. W 1827 roku 90% mieszkańców Cieszyna
6 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński.
Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna.
Cieszyn 2001, s. 146.
�Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej
239
było katolikami (5500 na 6075)7. W miejscowościach gdzie żyło ponad 100 rodzin lub
500 wyznawców protestantyzmu, mogli oni postawić domy modlitwy (początkowo
bez wież i dzwonów) oraz mogli zakładać szkoły8.
Faktyczne równouprawnienie katolików i ewangelików nastąpiło dopiero w wyniku przebiegu Wiosny Ludów. Miało to miejsce w 1849 roku, kiedy zagwarantowano
innowiercom pełne prawa obywatelskie i wolność wyznania.
Już od Wiosny Ludów, a w szczególności po 1861 roku znaczna ilość ewangelików
przystąpiła do pracy nad zaktywizowaniem polskiego życia narodowego. Ewangelicy tutejsi stanowili w 80% ludność polską. Z chwilą zakończenia I wojny światowej
uczestniczyli i wspierali te ugrupowania społeczno-polityczne, które dążyły do włączenia Księstwa Cieszyńskiego do odrodzonej Polski.
Dane liczbowe z powszechnego spisu austriackiego wykazują, iż w 1910 roku
w Cieszynie zamieszkiwało 15.138 katolików (67,3% ogółu mieszkańców) oraz 5.174
ewangelików (27,6% ogółu mieszkańców). Wyznawcy judaizmu stanowili natomiast
9,4 % ogółu populacji miasta, co dawało liczbę 2.112 wiernych. Byli zrzeszeni w żydowskiej gminie wyznaniowej z własnym rabinem. Poza synagogą gminną działała
synagoga ortodoksyjna oraz kilka prywatnych domów modlitwy. Oprócz wyznawców
ww. religii chrześcijańskich przed I wojną światową w Cieszynie zamieszkiwało 65
osób deklarujących się jako będących innego wyznania.
Konflikt zbrojny czesko-polski w 1919 roku i późniejsze przetargi o ziemię cieszyńską
znalazły w końcu formalne rozwiązanie w postaci uchwały Rady Ambasadorów w Paryżu, w wyniku której dawne Księstwo Cieszyńskie zostało w 1920 roku podzielone pomiędzy Polskę i Czechosłowację. Po podziale miasta sytuacja poszczególnych Kościołów uległa dużej zmianie. Władze czechosłowackie doprowadziły do powołania osobnej
parafii katolickiej dla Czeskiego Cieszyna przy kościele Serca Jezusowego. Reszta miasta
pozostała w ramach diecezji wrocławskiej, która w 1925 roku. wraz z całym polskim
Śląskiem Cieszyńskim została włączona do nowo utworzonej diecezji śląskiej.
Kościół Jezusowy pozostał duchowym i organizacyjnym centrum parafii ewangelickiej w polskiej części Cieszyna, natomiast wyznawcy protestantyzmu w Czeskim
Cieszynie podzielili się na trzy kościoły.
Połączenie obu części miasta w 1938 roku wpłynęło także na sytuację poszczególnych Kościołów, zmiany administracyjne nie były jednak trwałe. Wiernych i duchownych obu wyznań połączył wspólny los w czasach okupacji hitlerowskiej, kilku księży
katolickich z terenu Cieszyna straciło życie w hitlerowskich obozach, innych wysiedlono. Niemcy zniszczyli prawie całą cieszyńską wspólnotę żydowską9.
W pierwszych latach po II wojnie światowej Kościół ewangelicki w ówczesnej Czechosłowacji musiał ostro walczyć o swój byt, istniały bowiem silne tendencje odgórne
połączenia Kościoła z Czeskobraterskim Kościołem Ewangelickim bez odpowiednio
zagwarantowanych praw autonomicznych. W gruncie rzeczy chodziło o złamanie
polskiego charakteru Kościoła ewangelickiego na Zaolziu.
Trudnym okresem dla Kościołów obu wyznań były też lata 1945–1953, kiedy musiały działać pod ścisłym nadzorem tajnej policji oraz władz komunistycznych. Także
7 J. Spyra: Via Sacra …, s. 11.
8 J. Spyra: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński.
.., s. 154.
9 J. Spyra: Via Sacra ..., s. 16.
�240
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
w późniejszych latach działalność kościołów, zwłaszcza katolickiego, była ograniczana
na każdym polu. Cieszyński zbór ewangelicki, skupiony wokół Kościoła Jezusowego,
jest największą parafią Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce. Liczy ok. 7 tysięcy wiernych, obok Cieszyna należy do niego kilkanaście okolicznych wsi.
Obecnie po polskiej stronie miasta funkcjonują następujące wyznania religijne: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Zielonoświątkowy
– Zbór „Elim” w Cieszynie, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Adwentystów Dnia
Siódmego, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej,
Świadkowie Jehowy. Natomiast po czeskiej stronie: Kościół Rzymskokatolicki, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Husyci, Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Czeskobraterski, Świadkowie Jehowy, Buddyzm Diamentowej Drogi10.
Współczesne zróżnicowanie wyznaniowe
mieszkańców Cieszyna – analiza badań
Przedstawione powyżej etapy kształtowania się wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim mają swoje odzwierciedlenie w otaczającej rzeczywistości dnia codziennego. Burzliwe nieraz losy współwystępowania obok siebie dwóch dużych religii chrześcijańskich mają swoje pozostałości w postawie mieszkańców Cieszyna, ich podejściu
oraz wzajemnym stosunku do siebie jako przedstawicieli różnych wyznań. Obecny
dualizm religijny tego terenu wynika z faktu wielowiekowego funkcjonowania różnych wyznań. Analizując historię rozwoju religijności widzimy, iż już od początku
XVI mamy tutaj do czynienia z dualizmem wyznaniowym. Nawet w czasach kontrreformacji, kiedy to protestanci byli prześladowani a jawne wyznawanie ich religii
było zabronione, trwali przy swoich przekonaniach, nie poddając się rekatolizacji.
Oba wyznania funkcjonowały więc obok siebie. Po wielu zawirowaniach dziejowych,
głównie na skutek zmian politycznych, ów dualizm wyznaniowy Cieszyna zachował
się do chwili obecnej. Dodatkowo do dwóch głównie tu występujących religii chrześcijańskich dołączyło sporo pomniejszych odłamów. Pod względem swobody wyznawanych religii Cieszyn wydaje się być miejscem zupełnie wyjątkowym, z czego nawet
niektórzy mieszkańcy nie zdają sobie sprawy. A wszystko za sprawą doświadczeń minionych wieków. Mieszkańcy Cieszyna nauczyli się tolerancji religijnej w stosunku do
przedstawicieli innych wyznań, gdyż są wychowani w otoczeniu innowierców, mają
z nimi kontakt od najwcześniejszych lat, często są to również członkowie rodzin mieszanych wyznaniowo – o zrozumienie i tolerancję nie jest tu trudno.
Na tolerancję religijną wśród mieszkańców obu części Cieszyna wpływają różne
czynniki zewnętrzne. Jednym ze współcześnie istotniejszych jest ich wiek, przy czym
młodsze pokolenie wykazuje przejawy znacznie większej tolerancji niż pokolenie ich
rodziców czy dziadków. Ale to już znak czasu. Nie odmawiam w tym przypadku tolerancji starszym generacjom, zwracam jedynie uwagę na to, iż kwestie wyznaniowe
były dla nich nieco ważniejsze niż dla młodego pokolenia, bardziej podatnego na innowacje i otwartego na nowoczesne wzorce i nowy styl życia.
10 Zob: www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim; http://pl.wikipedia.org/wiki/Cieszyn;www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania
�Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej
241
W założeniu tego wystąpienia potraktowano Cieszyn jako jedno miasto, nie różnicując go na polską i czeską część. Przy takim wyborze kierowano się losami historycznymi miasta oraz tym, iż wszyscy ankietowani zadeklarowali przynależność do
narodowości polskiej (bez względu na miejsce zamieszkania). Jest to zapewne pozostałość czasów, kiedy Cieszyn był miastem jednorodnym państwowo. Jedyny podział,
jaki tutaj zastosowano dotyczy wyznania mieszkańców. Celem badań było ukazanie
wzajemnego stosunku do siebie ludności katolickiej i ewangelickiej oraz relacji panujących pomiędzy nimi. Badania przeprowadzono w styczniu i w lutym 2010 roku
zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie miasta, wśród osób narodowości polskiej,
głównie wyznania katolickiego i ewangelickiego11.
Narzędziem badawczym stała się ankieta, której głównym założeniem było ukazanie współczesnego obrazu sytuacji wyznaniowej Cieszyna poprzez sprawdzenie stanu
świadomości mieszkańców miasta o przedstawicielach innych wyznań oraz zaobserwowaniu zachodzących pomiędzy nimi relacji. W badaniach uczestniczyło 66 osób,
w wieku od 20 do 60 roku życia. Blisko połowa (48%) ankietowanych zdeklarowała
się jako katolicy, 45% jako ewangelicy; resztę stanowili wyznawcy innych religii (3%).
Połowę informatorów stanowiły kobiety. Największą grupę badanych stanowiły osoby młode w wieku 25-30 lat (47%), nieco mniej w wieku 20-25 lat (27%). Znacznie
mniej było osób w wieku 35-40 (12%) oraz w przedziale wiekowym 55-60 lat (9%);
najmniejszą grupę stanowili przedstawiciele średniego pokolenia, w przedziale wiekowym 45-50 lat (5%).
Analiza przeprowadzonych badań
Na wstępie analizy wyników badań przyjrzymy się wzajemnym relacjom panującym pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań w Cieszynie oraz ich stosunku do siebie nawzajem.
Osoby ankietowane deklarujące się jako wierzący i praktykujący katolicy, pochodzący z tradycyjnych rodzin, w których rodzice są (lub byli) katolikami, zgodnie
podkreślają, iż wzajemny stosunek katolików do ewangelików (i vice versa) jest pozytywny, w najgorszym przypadku obojętny. Cieszyńscy katolicy uważają, iż z dwóch
omawianych religii, bardziej ortodoksyjna i zamknięta na innowacje jest właśnie religia katolicka, a jako kolejne podają wyznanie mojżeszowe i Świadków Jehowy. Na
pytanie, czy kiedykolwiek myśleli o zmianie swojego wyznania i przepisaniu się do
innego Kościoła, w większości podali odpowiedź przeczącą, jedynie pojedyncze osoby zakładały taką możliwość. Jako potencjalny wybór wyznaniowy podano „religie
wschodu, jako bardziej zdrowe”12, aczkolwiek w tym przypadku jest to zapewne bardziej utożsamiane ze stylem życia niż z głębokimi przekonaniami wewnętrznymi.
O wzajemnej tolerancji może świadczyć również przekonanie ankietowanych o tym,
iż pomiędzy poszczególnymi wyznaniami nie istnieje rywalizacja, a co za tym idzie
ich wyznawcy nie są napiętnowani, dyskryminowani czy gorzej traktowani ze wzglę11 W przyszłości być może warto będzie przeprowadzić te same badania wśród ludności
deklarującej swą przynależność narodową do innej narodowości niż polska. Porównanie tych
wyników dałoby zapewne interesujące wnioski.
12 Kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat.
�242
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
du na swoją przynależność religijną. Podstawę takiej tolerancji badani upatrują głównie w uwarunkowaniach historycznych tego regionu, w wielokulturowości, a także
odrębnych tradycjach.
Cieszyn jest miejscem bardzo tolerancyjnym dla wyznawców nowych ruchów religijnych, gdyż występuje
tu wielokulturowość (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat).
Funkcjonowanie wieloreligijności na Śląsku Cieszyńskim jest uwarunkowane podłożem historycznym
oraz stosunkowo dużą liczbą protestantów, a także występowaniem innych związków wyznaniowych (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat).
Badani podkreślają ponadto, że w ich przekonaniu mieszkańcy Cieszyna (Śląska
Cieszyńskiego) są bardziej tolerancyjni dla wyznawców innych religii niż mieszkańcy
innych części kraju. Tolerancja ta wykracza poza relacje katolicy-ewangelicy i rozciąga się również na przedstawicieli innych religii (nie tylko chrześcijańskich). Uważają
również, że w codziennych kontaktach wyznanie nie ma znaczenia – przy wyborze
znajomych oraz partnerów życiowych nie kierują się tymi kryteriami. Badane osoby zakładają hipotetyczną możliwość posiadania we własnej rodzinie innowierców,
twierdząc, że jest im to obojętne. Jako przykłady podają najczęściej ewangelików
i prawosławnych. Indagowani często we własnych rodzinach posiadają wyznawców
innych religii i uważają to za czynnik wzbogacający wzajemne relacje, na zasadzie
przenikania i poznania innych zwyczajów. W żaden sposób ten fakt nie przeszkadza
im we wzajemnych relacjach rodzinnych.
Mój mąż jest ateistą, nie ma to wpływu na nasze relacje (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat).
Mój szwagier jest osobą o wyznaniu prawosławnym. Nie przeszkadza nam to we wzajemnych kontaktach (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat).
Mam w rodzinie przedstawiciela wyznania prawosławnego. Jeżeli chodzi o nasze relacje i wzajemne
wpływy to są to kontakty pozytywne. Prowadzące do wzajemnego wzbogacania i poznania inności (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat).
Sami ankietowani nie doświadczyli ze strony przedstawicieli innych religii żadnych
przejawów dyskryminacji czy napiętnowania ze względu na własne wyznanie. Przyjmują jednak, w pewnych okolicznościach, możliwość utrudnienia wzajemnych relacji
ze względu na odmienność religijną. Podkreślają jednocześnie, że takich spornych
sytuacji można uniknąć przy założeniu, że osoby różnych wyznań będą tolerancyjne
dla odmienności. Mieszkańcy uważają się za osoby tolerancyjne w stosunku do innowierców tego terenu. Jednak w zależności od wyznawanej religii występuje spadek
zaufania do np. wyznawców Islamu, czy wyznawców „takich religii, w których kobieta
jest traktowana przedmiotowo, w której jej prawa są ograniczone”13. Uważają, że Śląsk
Cieszyński/Cieszyn jest miejscem specyficznym w skali kraju dającym możliwość
13 Kobieta, katolik, Cieszyn, 50-55 lat.
�Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej
243
występowania wieloreligijności opartej na tolerancji wynikającej z wielokulturowości
miasta i regionu oraz z dziejów historycznych.
Tolerancja, a przede wszystkim otwartość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego może wynikać z chęci poszukiwanie nowych rzeczy, a także z przesłanek historycznych (kobieta, katolik, Czeski Cieszyn, 30-35 lat).
Mają świadomość występowania różnych wyznań i wspólnot wyznaniowych, takich jak: (po polskiej stronie) Kościół Zielonoświątkowy, Świadkowie Jehowy, Wolni Chrześcijanie oraz (po stronie czeskiej) buddyści, Świadkowie Jehowy, oraz kilka wspólnot wyznaniowych znanych ankietowanym tylko z nazw potocznych, są to:
Sabatyści, Zieloni, Czescy Bracia oraz Husyci. Badani katolicy wykazują się znaczną
tolerancją w stosunku do nich, swój stosunek określają jako pozytywny (po polskiej
stronie), poza skrajnymi sytuacjami, w których przedstawiciele innych wyznań są zbyt
„nachalni” i próbują przekonywać do swoich poglądów lub obojętny, neutralny (po
stronie czeskiej), póki nikomu nie szkodzą. Następnie polscy katolicy twierdzą, iż bardziej otwarte na zmiany są Kościoły znajdujące się po czeskiej stronie, ze względu na
fakt większego odpolitycznienia. Analogicznie stwierdzają katolicy z czeskiej strony,
argumentując, że tamtejsze Kościoły „mniej wymagają od swoich wiernych”14.
Katolicy zauważają więc spadek religijności po obu stronach Olzy, szczególnie
wśród ludzi młodych. Jako przyczyny tego stanu podają konsumpcyjny tryb współczesnego życia, materializm, a także ogólne zmiany światopoglądu wśród młodych,
obecnie bardziej otwartych na nowe technologie i podatnych na nowe wzorce kulturowe, które niekoniecznie wiążą się z religijnością.
Ogólne zmiany obyczajowości, poglądów młodych ludzi, ich otwarcie na nowe ideologie, ciekawość,
większy dostęp do mediów, a tym samym informacji oraz ich przepływu. Zjawisko ponowoczesności, które
niesie ze sobą więcej wzorców i modeli życia, wcześniej niedostępnych dla młodzieży (kobieta, katolik, Cieszyn, 20-25 lat).
Przyjrzymy się teraz analizowanemu zagadnieniu z punktu widzenia wyznawców
ewangelickich. Czy z ich strony kwestia religijności i tolerancji przedstawia się tak
samo? Różnice pojawiają się jednak już na samym początku. Wprawdzie ankietowani deklarują swoją przynależność do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, podobnie jak katolicy uważają się za osoby wierzące, jednak procent takich odpowiedzi
jest już odczuwalnie niższy niż w przypadku katolików (blisko 20%). Ankietowani
ci mają problem z jednogłośnym określeniem swojego stosunku do własnej wiary
lub pojawiają się nawet odpowiedzi przeczące (określają się jako niewierzący). Ma
to swoje konsekwencje w podejściu do praktykowania religii. Cieszyńscy ewangelicy
w najlepszym przypadku deklarują, iż „czasami” biorą udział w nabożeństwach lub
stwierdzają wprost, iż nie uczęszczają do kościoła. Odmiennie przedstawia się kwestia
wyznania rodziców badanych ewangelików (u katolików mieliśmy do czynienia z tradycyjną katolicką rodziną, gdzie oboje rodziców jest tego wyznania, katolickie są też
dzieci). Większość ankietowanych ewangelików pochodzi z rodzin mieszanych wyznaniowo, w których każde z rodziców jest innego wyznania, są również tradycyjne
14 Mężczyzna, katolik, Czeski Cieszyn, 55-60 lat.
�244
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
rodziny ewangelickie. Różnice postępują dalej: ewangelicy uważają, że stosunek katolików jest do nich raczej obojętny, analogicznie jak ich stosunek do katolików. Tutaj
już pojawiają się odpowiedzi bardziej nacechowane emocjonalnie i nie tak neutralne.
Ewangelicy twierdzą, że ich stosunek do katolików jest pozytywny, jednak ci drudzy
uważają inaczej.
Stosunek ewangelików do katolików – gdzieś między pozytywny a obojętny, nie spotkałem się z negatywnym stosunkiem (mężczyzna, ewangelik, Czeski Cieszyn, 25-30 lat).
Incydentalnie stwierdzają, iż stosunek ten (ewangelików do katolików) jest negatywny.
Podobnie jak ludność ewangelicka, tak i katolicka twierdzi, że z obu analizowanych wyznań bardziej ortodoksyjna i ograniczona na zmiany jest religia katolicka.
W przypadku wychowywania się w rodzinach niejednolitych wyznaniowo pojawia się
możliwość zmiany wyznania przez dziecko na rzecz religii jednego z rodziców. Rzeczą
często spotykaną w Cieszynie jest zawieranie małżeństw mieszanych. W momencie
pojawienia się dziecka należy zadeklarować je do któregoś z Kościołów. Nie opiera
się to na przymusie, bardziej na wzajemnej umowie pomiędzy małżonkami. Jeszcze
w latach 80. i 90. ubiegłego stulecia istniał jednak (nieformalny) zwyczaj przypisywania dziecka do Kościoła katolickiego. W tym zakresie ewangelicy wydają się być religijnie mniej zaborczy, jak zresztą sami jednogłośnie twierdzą. Dzieci wychowywane
w rodzinach mieszanych, początkowo bez prawa wyboru, w dorosłym życiu mogą
jednak dokonać takiego świadomego wyboru. Zdecydowanie też cechują się większą
od innych tolerancją religijną. W przypadku poczucia tożsamości religijnej, w przeciwieństwie do katolików, ewangelicy odczuwają przejawy pewnej niesprawiedliwości i postaw krzywdzących. Jest to szczególnie zauważalne w przypadku młodszego
pokolenia, które osobiście doświadczało takich przejawów w życiu codziennym, np.
podczas naboru uczniów do szkół katolickich.
Ewangelicy nie mogą się zapisać do katolickiej podstawówki, gimnazjum i liceum, wymagane jest zdeklarowanie się na uczęszczanie na religię katolicką, a do szkoły ewangelickiej mogą chodzić wszyscy bez
względu na wyznanie (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat).
Szkoły katolickie nie przyjmują uczniów innych wyznań i religii, w przeciwieństwie do szkół ewangelickich (mężczyzna, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat).
Badani oceniają Cieszyn, jak i Śląsk Cieszyński jako miejsca szczególnych możliwości rozwoju dla różnych wyznań, gdzie tolerancja jest wyższa aniżeli w innych
częściach kraju. Podobnie jak katoliccy mieszkańcy jako powody wieloreligijności podają uwarunkowania historyczne, wielowiekową tolerancję, a także inne kwestie.
Ludzie nie oceniają drugiego człowieka przez pryzmat jego wyznania, tylko za jego charakter (kobieta,
ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat).
�Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej
245
Dlatego też w codziennych relacjach wyznanie nie ma dla nich żadnego znaczenia,
a przedstawiciele innych religii są przez nich samych traktowani tak samo, neutralnie,
czyli obojętna jest ich przynależność religijna. Dokonując również wyboru znajomych
czy partnerów życiowych ewangelicy cieszyńscy nie kierują się względami religijnymi, traktując je jako kwestie drugoplanowe. Może wynikać to z faktu, iż większość
ankietowanych posiada we własnych rodzinach wyznawców innych religii. Są to przeważnie katolicy, członkowie najbliższej rodziny, z którymi kontakt jest najsilniejszy
(najczęściej jedno z rodziców lub współmałżonek). Wiadomo więc, iż wyznanie nie
ma w tym wypadku najmniejszego wpływu na relacje pomiędzy zainteresowanymi
osobami. Jednak ankietowani, jako wyznawcy religii ewangelicko-augsburskiej, i jednocześnie przedstawiciele mniejszości wyznaniowej spotkali się z przejawami napiętnowania i dyskryminacji ze względu na swoje wyznanie. Bardziej błahym przykładem
może być dyskomfortowa sytuacja znalezienia się w grupie, w której jest się jedynym
przedstawicielem konkretnego wyznania.
Byłam na kolonii, gdzie nie było żadnego ewangelika i ludzie dziwnie się na mnie patrzyli (kobieta,
ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat).
Znacznie bardziej kontrowersyjny jest przykład utrudniania i komplikacji ze strony księdza katolickiego w przypadku, kiedy osoba wyznania ewangelickiego chciała
pełnić obowiązki osoby chrzestnej dla katolickiego dziecka spotkała się z pewnymi
nieprzyjemnościami.
W momencie, gdy jako ewangeliczka chciałam zostać chrzestną katolickiego dziecka, bez łapówki się nie
obyło (kobieta, ewangelik, Cieszyn, 20-25 lat).
Powyższą wypowiedź można uznać za kontrowersyjną, ale i takie oblicza cieszyńskich Kościołów są znane informatorom.
Młodzi ludzie wyznania ewangelickiego zakładają więc w pewnych okolicznościach
możliwość utrudnienia kontaktów międzyludzkich ze względu na wyznanie, inaczej
przedstawiciele starszego pokolenia. Badani ze wszystkich grup wiekowych zgodnie
określają siebie jako osoby tolerancyjne, w szczególnych przypadkach mające tylko
pewne zastrzeżenia, nie tyle do przedstawicieli innych wyznań, co do zasad funkcjonowania ich społeczności (przykład Świadków Jehowy czy Adwentystów). Również
Śląsk Cieszyński uważają za region w skali kraju bardziej sprzyjający tolerancji religijnej, co argumentują uwarunkowaniami historycznymi, granicą państwową oraz
charakterem ludzi pogranicza, przyzwyczajonych do różnych przejawów „inności”,
też religijnej. Ewangeliccy mieszkańcy mają świadomość występowania w mieście
różnych Kościołów i grup wyznaniowych, jako sobie znane wymieniają: Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Zielonoświątkowy oraz Świadków Jehowy. Natomiast
swój stosunek do przedstawicieli powyższych wyznań oceniają jako pozytywny lub
obojętny/neutralny. Oceniając funkcjonowanie Kościołów po obu stronach Olzy ankietowani zarówno z polskiego, jak i czeskiego Cieszyna lepszą opinię wystawiają tym
znajdującym się po stronie czeskiej. Argumentując to m.in. tym, iż Kościoły po czeskiej stronie uległy większemu zeświecczeniu, w związku z czym mniej rygorystycznie podchodzą do swoich wiernych. Może właśnie w tym rozluźnieniu stosunków
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
246
należy doszukiwać się przyczyn spadku religijności wśród ludzi młodych, szczególnie
po stronie czeskiej. Jako przyczyny spadku religijności wśród młodzieży ankietowani
podają spadek atrakcyjności Kościołów, które dla ludzi młodych nie są interesujące,
gdyż niczym ich nie przyciągają. Również istotna jest tutaj kwestia podejścia rodziców, którzy zaczynają przywiązywać coraz mniejszą wagę do religijności dzieci, a te
wolą poświęcić czas na inne, bardziej interesujące (w ich przekonaniu) zajęcia.
Wśród ankietowanych znalazły się również przykłady osób zdeklarowanych jako
ateiści. Ich poglądy i ocena stosunków panujących pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań nie różnią się szczególnie wyraźnie od poglądów katolików
i ewangelików. Cechują się postawą bardziej nihilistyczną, świadczącą o tym, iż wyznanie i kwestie religijne nie mają dla nich większego znaczenia.
W przypadku znajomych nie zwracam uwagi na wyznanie. Jeżeli chodzi o partnera, to uważam, że wzajemne zrozumienie w tej sprawie jest bardzo istotne. Obojętne jakie było by owo wyznanie, byle było tolerancyjne. W stosunku do wyznawców innych wyznań występujących w Cieszynie: nie ma to dla mnie żadnego
znaczenia, o ile nie propagują go zbyt „natrętnie” (mężczyzna, ateista, Czeski Cieszyn, 20-25 lat).
Podsumowując analizowany materiał można stwierdzić, iż mieszkańcy Cieszyna
są zdecydowanie tolerancyjni w stosunku do przedstawicieli innych wyznań (innych
niż swoje). W życiu codziennym i we wzajemnych kontaktach wyznanie nie odgrywa
najmniejszej roli. Tolerancję tę upatrują w wielokulturowości i różnorodności tego
terenu oraz w jego specyficznych losach historycznych. Wielowiekowe współistnienie
na tym terenie dwóch dużych religii chrześcijańskich (oraz kilku pomniejszych) było
możliwe dzięki determinacji i wzajemnej wyrozumiałości mieszkańców tego terenu.
Jego specyfikę wykorzystali także wyznawcy innych religii czy nowych ruchów religijnych, którzy na tym podatnym gruncie mogli zakładać własne zbory, świątynie czy
domy modlitwy. Nic nie wskazuje na to, ażeby sytuacja ta, odnośnie specyficzności
i tolerancji Cieszyna miała się zmienić.
Bibliografia:
Chlebowczyk J.: Cieszyńskie szkice historyczne. Kiedy sól była droższa od złota i krwi.
Katowice 1984
Gajdacz E., Pustelnik J.: Kościół Ewangelicki w Cieszynie. Cieszyn 2009
Kuś J.: Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej. Kraków 1983
Panic I.: Ziemia Cieszyńska w czasach piastowskich (X-XII wiek). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red.
W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 121-144
Spyra J.: Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653-1848). W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne, Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red.
W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 145-165
Spyra J.: Via Sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Cieszyn
2008
�Edyta Diakowska: Tolerancja w obliczu odmienności wyznaniowej
247
Źródła:
www.wikipedia.org/wiki/Cieszyn www.wikipedia.org/wiki/%C5%9Al%C4%85ski_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Ewangelicki_Augsburskiego_Wyznania
www.wikipedia.org/wiki/Protestantyzm_na_%C5%9Al%C4%85sku_Cieszy%C5%84skim
Shrnutí
Tolerance z hlediska náboženské různorodostí na příkladu
obyvatel Cieszyna a Českého Těšína
Článek začíná přiblížením geneze náboženské diferenciace na území Těšínského Slezska. Na
pozadí historických událostí se rodí, nejednou velmi bouřlivé osudy zdejších obyvatel, kteří v
průběhu staletí několikrát měli do činění se změnou vyznání, které momentálně vládlo v Těšínském Knížectví. Avšak díky jejich odhodlanosti, dokonce v podmínkách utajení zůstávali
věrni svému vyznání, a nepodléhali donucení. Na území Těšínského Slezska se vytvořila náboženská tolerance, která podle samotných zdejších obyvatel je něčím specifickým a odlišujícím
Cieszyn ve srovnání s jinými regiony Polska. Rovněž samotní občané Cieszyna se považují za
více tolerantní než občané jiných částí Polska.
Ke zpracování této problematiky posloužily vlastní výzkumy, prováděné po obou stranách
řeky Olše, mezi lidmi polského původu, deklarujících se jako katolíci a evangelíci. Tyto výzkumy se týkaly především náboženské diferenciace občanů města. Bylo analyzováno, jakým způsobem představitelé jednotlivých vyznání vnímají jedince jiných vyznání, jaké jsou mezi nimi
vztahy a nakolik důležité jsou pro dotazované otázky náboženství v každodenním životě.
Summary
Tolerance in the face of religious differentiation
– the case of the residents of Cieszyn and Czech Cieszyn
The article begins with introducing the origin of religious differentiation in Cieszyn Silesia.
Against the background of historical events, quite violent vicissitudes of its inhabitants are
outlined – over the centuries, people in the Duchy of Cieszyn have undergone changes of the
dominant religion several times. However, owing to their determination, they did not succumb to the constraint and secretly kept to their faith. Cieszyn Silesia has become an area
where religious tolerance has been shaped, which in the opinion of the residents is a specific
feature, distinguishing this place from other regions of Poland. The inhabitants of Cieszyn also
consider themselves to be more tolerant than other Poles.
The research into the issue was based on the author’s own studies, conducted on both sides
of the Olza River, among people of Polish origin who declare being mainly Catholics and
Evangelicals. The studies dealt with the current religious diversification of the inhabitants of
Cieszyn. The analyses were carried out of the ways in which the worshippers of other denominations are perceived by the representatives of particular churches, of their mutual relationships and of the significance of religious issues in everyday life.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb52ff866ebda26dbaf3e09ed045503.pdf
9778ea7ebe41b8a844e19b5103497536
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5466
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
pogranicze polsko-czeskie
tożsamość religijna
młodzież - tożsamośc religijna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5083
Title
A name given to the resource
Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.248-263
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Różańska, Aniela
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aniela Różańska
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Nauk o Edukacji
Dynamika poczucia
tożsamości religijnej młodzieży
na pograniczu polsko-czeskim
i jej edukacyjne uwarunkowania
Wprowadzenie
W kalejdoskopie tematyki odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego i tożsamości mieszkańców regionu Śląska Cieszyńskiego nie powinno zabraknąć kwestii związanych z religijnością mieszkańców pogranicza. Pytania o tożsamość, o to „kim jesteśmy?”, „z kim się identyfikujemy?”, „do jakich grup społecznych należymy?” – są
pytaniami, które nie tylko sobie zadajemy, ale z którymi, dzięki mediom, jesteśmy
konfrontowani w różnych sytuacjach i na które coraz mniej chętnie udzielamy odpowiedzi. Odpowiedzi te bowiem wymagają zastanowienia, nie należą do łatwych,
prostych i jednoznacznych. Trudności te wielokrotnie się potęgują, jeśli pytamy o tożsamość mieszkańców pograniczy, zwłaszcza o tożsamość religijną, której badanie
w swojej istocie nastręcza określone problemy metodologiczne. W przestrzeni pogranicza, z jego naturalną różnorodnością kulturową i religijną, sytuacja zmian społecznych, indywidualizacji, pluralizmów światopoglądowych otwiera szczególnie szeroko
perspektywę wielości i różnorodności wyborów, co powoduje tworzenie się nowych
postaw wobec życia, nierzadko uwolnionych od determinacji tradycją bądź przypisaniem1, kreowanie nowych tożsamości, jakże odmiennych od tożsamości kształtowanych w środowiskach jednorodnych kulturowo. Jak pisze Halina Rusek:
1 M. Libiszowska-Żółtkowska: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie
polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 13.
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
249
na pograniczu tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura, ale również nowa tożsamość jej uczestników, jej twórców2.
Ta nowa, specyficzna jakość dotyczy również tożsamości religijnej mieszkańców
pogranicza polsko-czeskiego, mieszkańców Śląska Cieszyńskiego.
Rozumienie tożsamości religijnej w społeczeństwie tradycyjnym wydaje się oczywiste (tożsamość jako efekt przynależności do określonej religii, grupy religijnej),
jednakże we współczesnej rzeczywistości ponowoczesnej zdefiniowanie tożsamości
religijnej nie jest łatwym zadaniem, ponieważ istota tożsamości religijnej, jej kompleksowy i zróżnicowany obraz wynikają z wielości i niejednoznaczności rozumień
dwu pojęć: tożsamości i religii. Wychodząc, po pierwsze, od definicji tożsamości Marii Jarymowicz jako świadomości własnego istnienia, wizji samego siebie, tego co najważniejsze, charakterystyczne i specyficzne dla autocharakterystyki3 oraz tożsamości
ujmowanej jako zbiór wyobrażeń, sądów, przekonań na temat samego siebie, czyli
układ autoidentyfikacji jednostki uwarunkowany schematami percepcji istniejącymi
w środowisku społecznym4 oraz, po drugie, od rozumienia religii jako wieloaspektowej relacji człowieka do Transcendensu (Boga, bóstwa)5, można tożsamość religijną
definiować jako wieloaspektowy sposób rozumienia oraz kształtowania własnej egzystencji, a także otaczającej rzeczywistości przez pryzmat osobistego doświadczenia
wiary i wspólnotowych sposobów jej wyrażania w obrzędach i przekazie, czyli religii,
do której się przynależy6. Tożsamość religijną można rozważać jako tożsamość osobistą lub tożsamość społeczną. Tożsamość osobista religijna jest efektem doświadczenia wewnętrznego, refleksji osobistych i indywidualnych wyborów jednostki oraz jej
przekonań na temat rzeczywistości pozaempirycznej. Socjolodzy bardziej podkreślają
wymiar społeczny tożsamości religijnej i wiążą ją przede wszystkim z przynależnością
do wspólnoty religijnej7.
Tożsamość religijna, podobnie jak inne rodzaje tożsamości, ma charakter relacyjny, otwarty, dynamiczny i mediacyjny, co należy uwzględnić w rozważaniach dotyczących jej kształtowania. Postawy i zachowania religijne nie są czymś statycznym,
niezmiennym, lecz podlegają zmianom w wyniku doświadczenia indywidualnego
i społecznego. Zmiany religijności, zwłaszcza takiej jej formy, która jest mocno za2 H. Rusek: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń
2008, s. 86.
3 M. Jarymowicz: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-225.
4 Z. Bokszański: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii
socjologicznej. Łódź 1989, s. 12.
5 Z. J. Zdybicka: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 16.
6 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009, s. 256.
7 T.J. Gunn: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International
Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 201; M. Libiszowska-Żółtkowska:
Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne
w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 48.
�250
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
korzeniona w tradycji społeczeństwa, zachodzą raczej wolno i nie są zbyt znaczące. Jednakże w okresie intensywnych przemian życia społecznego, a takie zachodzą
współcześnie, postawy i zachowania religijne ulegają również szybszym przeobrażeniom. Procesy modernizacyjne nie powodują jednakże zaniku religijności (taki scenariusz wydarzeń związanych z sekularyzacją dawniej zakładano), a jedynie zmianę
jej form. Jak przyznają znakomici badacze religijności, Thomas Luckmann i Charles Taylor, religia traci swój tradycyjny, instytucjonalny charakter na korzyść religii
niewidzialnej, subiektywnej8, a współczesne społeczeństwa zachodnie w poszukiwaniu własnej „ścieżki duchowości” wybierają i tworzą bardzo różnorodne formy
religijności, polegające m.in. na: łączeniu elementów z różnych religii (synkretyzm),
selektywności w obrębie własnego wyznania (np. deklarowanie wiary przy równoczesnym zaniechaniu praktyk religijnych lub realizacja praktyk przy równoczesnej
obojętności wobec wiary), na niepomiernie większej niż dawniej indywidualizacji
doświadczenia religijnego, a także znacznym wzroście liczby osób, które uważają się
za agnostyków i ateistów bądź, przeciwnie, osób niezwiązanych z żadną wspólnotą,
a uważających się za wierzących9.
Wielość jako cecha charakterystyczna współczesnego świata, również świata religii, jest faktem nie podlegającym dyskusji. Ze „skrajną różnorodnością” jako efektem
procesu różnicowania boryka się większość religii10 i nie można temu zapobiec, ponieważ proces ten jest nieodwracalny. Nasz namysł powinien raczej dotyczyć tego,
jak współczesne pokolenie „odnajduje się” w tej rzeczywistości burzliwych przemian
religii i religijności? Jak młode pokolenie radzi sobie z kształtowaniem własnej tożsamości religijnej i jaka jest dynamika poczucia tożsamości? Jakich parametrów religijności dotyczą zmiany? W tekście odniosę się do wybranych aspektów tożsamości
religijnej młodzieży na Śląsku Cieszyńskim, ich dynamiki oraz do wychowawczych
uwarunkowań kształtowania poczucia tożsamości religijnej.
W empirycznych badaniach została uwzględniona wielowymiarowa koncepcja
religijności Charlesa Y. Glocka i Rodneya Starka. Koncepcja ta podkreśla, że to,
co wspólne dla różnych tradycji religijnych świata jest niemniej ważne niż to, co je
różni. Istniejące podobieństwa pomiędzy religiami są bowiem pewnymi wspólnymi, powszechnymi obszarami, w których religijność może się manifestować11. Te
powszechne obszary stanowią istotne wymiary religijności. Na podstawie koncepcji
Glocka i Starka zostały wyznaczone podstawowe aspekty (wymiary) religijności:
globalny stosunek do wiary, ideologiczny (wierzeniowy), rytualny, doświadczeniowy, intelektualny (poznawczy), wspólnotowo-instytucjonalny oraz konsekwencyjny
(etyczny)12. Dla dalszych rozważań i analizy wyników badań przydatna jest koncepcja tożsamości wyboru Charlesa Taylora, w świetle której jednostka nie tyle musi
się odnajdywać w nowej sytuacji światopoglądowo-moralnej, ale jest twórcą własnej
tożsamości, która z jednej strony jest wynikiem negocjacji jednostki z otoczeniem,
jego relacji ze społecznością, a z drugiej – osobistej akceptacji i wyboru poszcze8 T. Luckmann: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006.
9 C. Taylor: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002, s. 52-84.
10 H.-G Ziebertz: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001, s. 12.
11 R. Stark, C. Y. Glock: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 184.
12 W. Piwowarski: Socjologia religii. Lublin 1996, s. 65.
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
251
gólnych wymiarów tożsamości13. W tak rozumianym procesie kształtowania tożsamości religijnej (duchowości) osobista intuicja jednostki staje się najcenniejszym
źródłem religijności14.
Charakterystyka grupy badanej
Terenem niniejszych badań nad poczuciem tożsamości religijnej młodzieży był
Śląsk Cieszyński, zarówno jego polska, jak i czeska część. Grupę badaną stanowiła
młodzież ucząca się w szkołach średnich. Uwzględniono trzy grupy uczniów – Polaków (mieszkających i uczących się w Polsce), Czechów (mieszkających i uczących się
na Zaolziu w Czechach) oraz młodzież narodowości polskiej i obywatelstwa czeskiego,
mieszkającą na Zaolziu i uczącą się w szkołach z polskim językiem nauczania (nazywaną w opracowaniu młodzieżą zaolziańską lub Zaolziakami). Badaniami objęto 308
osób, w tym 191 dziewcząt i 117 chłopców, w wieku 16-19 lat. Ze szkół polskich było
108 (35,1%) uczniów – 66 dziewcząt i 42 chłopców, uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania było 97 (31,5%) – 54 dziewcząt i 43 chłopców – oraz 103 (33,4%) osób
ze szkół czeskich – 71 dziewcząt i 32 chłopców. Młodzież ta – mieszkająca w Polsce,
na terenie powiatu cieszyńskiego oraz w Czechach na Zaolziu, w powiatach karwińskim i frydecko-misteckim – kształci się w publicznych szkołach średnich w Liceum
Ogólnokształcącym w Skoczowie i ZSZ w Skoczowie, w Czeskim Cieszynie w Gimnazjum z polskim językiem nauczania oraz w Gimnazjum Czeskim przy ul. Frydeckiej.
Badania ankietowe zostały przeprowadzone w listopadzie i grudniu w 2009 roku.
Struktura wyznaniowa Śląska Cieszyńskiego i badanej młodzieży
Śląsk Cieszyński będący regionem pogranicza kulturowego, narodowego i wyznaniowego, stanowi modelowy przykład terenu, gdzie na co dzień stykają się ludzie różniący się narodowością (Czesi i Polacy), kulturą i religią. Spośród ogółu mieszkańców
polskiej części Śląska Cieszyńskiego 60% stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego i 35% członkowie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Są na tym terenie także wyznawcy innych Kościołów chrześcijańskich, z których należy wymienić
chociażby bardziej liczne: Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Wolnych Chrześcijan,
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół
Polsko-Katolicki. Po stronie czeskiej Śląska Cieszyńskiego – na Zaolziu istnieje podobne zróżnicowanie: obok dominującego Kościoła Rzymskokatolickiego, jest tam
zarejestrowany drugi co do liczebności wyznawców Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania oraz Czeskobraterski Kościół Ewangelicki, Kościół Braterski,
Kościół Apostolski, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Luterański Kościół Ewangelicki, Jednota Braterska w Czechach, Ewangelicki Kościół Metodystów, Braterska
Jednota Baptystów, Kościół Husycki. Należy dodać, że środowisko zaolziańskie jest
w dużej mierze zsekularyzowane – ponad połowa mieszkańców Zaolzia to osoby nie
13 C. Taylor: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy
w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 12-15.
14 C. Taylor: Oblicza religijności… , s. 77.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
252
należące do żadnej wspólnoty wyznaniowej. Związkiem wyznaniowym niechrześcijańskim mającym licznych wyznawców w całym regionie Śląska Cieszyńskiego jest
Towarzystwo Biblijne i Traktatowe „Strażnica” – zarejestrowany Związek Wyznania
Świadków Jehowy w Polsce15.
Biorąc pod uwagę specyficzną strukturę wyznaniową Śląska Cieszyńskiego oraz
charakter badań, ważną zmienną, którą uwzględniono w badaniach jest przynależność
wyznaniowa. Wśród respondentów znalazło się 148 katolików (48,1%), 88 ewangelików (28,6%), 4 osoby przynależące do innych protestanckich wspólnot (1,3%): 1 osoba
z Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego oraz 3 osoby określające siebie protestantami
lub chrześcijanami bez podania przynależności do społeczności wyznaniowej. Dwie
osoby spośród młodzieży czeskiej zdeklarowały się jako buddyści. Grupa młodzieży
nie związanej z żadnym Kościołem czy wspólnotą, czyli bez przynależności wyznaniowej liczy 66 osoby (21,4%), z czego przeważająca większość wywodzi się ze szkół
czeskich. Młodzież ze szkół czeskich jest w dużo większym stopniu zsekularyzowana
niż młodzież polska czy zaolziańska, gdyż aż 41 osób spośród niej (39,8%) wybrało
kategorię „bez wyznania”, niektórzy uzupełniająco podali dodatkową informację, że
są osobami niewierzącymi lub wręcz ateistami. Porównanie struktury wyznaniowej
trzech grup młodzieży – z kraju, z zaolziańskich szkół z polskim językiem nauczania
oraz ze szkół czeskich przedstawia tab. 1.
Tabela 1
Deklarowana przez młodzież przynależność wyznaniowa
Środowisko
Wyznanie
Rzymskokatolickie
Ewangelickie
Inne wyznania protestanckie
Buddysta
Bez wyznania
Ogółem
Polska
N
%
79
24
1
73,2
22,2
0,9
4
108
3,7
100,0
Czechy
N
%
32
26
2
2
41
103
31,1
25,3
1,9
1,9
39,8
100,0
Zaolzie
N
%
37
38
1
38,1
39,2
1,0
21
97
21,7
100,0
Źródło: badania własne
Miejsce wiary religijnej w życiu młodzieży
Jednym z podstawowych wymiarów religijności jest parametr nazwany „globalnym
wyznaniem wiary i religijności”. Według W. Piwowarskiego trudno byłoby analizować religijność nie uwzględniając ogólnego stosunku do religii. Wymiar ten dotyczy
takich wskaźników jak deklaracja przynależności wyznaniowej, autodeklaracja wiary, jej intensywności i charakteru oraz autodeklaracja praktyk religijnych. W moich
badaniach uwzględniłam to zagadnienie i młodzież została poproszona o określenie
15 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży…, s. 258-259.
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
253
swojego stosunku do religii i poziomu własnej wiary religijnej według wskazanych
kategorii.
Tabela 2
Autodeklaracje wiary religijnej młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego
(dane podano w procentach)
Kategoria
Głęboko wierzący
Wierzący
Wątpiący
Obojętny
Poszukujący
Niewierzący
Nie potrafi określić
Młodzież z Polski
N= 108
5,6
58,3
10,2
11,1
1,8
6,5
6,5
Polska młodzież
zaolziańska
N= 97
16,5
43,3
8,2
4,1
7,2
11,3
9,3
Czeska młodzież
N= 103
9,7
29,1
12,6
6,8
7,8
28,2
5,8
Źródło: badania własne
Autodeklaracje wiary młodzieży polskiej w kraju i polskiej zaolziańskiej są zbliżone, za wyjątkiem dwóch kategorii: wśród polskiej młodzieży zaolziańskiej znacznie
więcej osób zadeklarowało głęboką wiarę, jak również znacznie większy jest odsetek
osób niewierzących niż wśród młodzieży z powiatu cieszyńskiego. Niemniej w obu
grupach przeważają osoby wierzące lub głęboko wierzące. Większą polaryzację postaw polskiej młodzieży zaolziańskiej tłumaczyć należy tym, że młodzież ta wywodzi
się z rodzin i środowiska bardziej zsekularyzowanego, które wpływa na zróżnicowanie postaw religijnych. Autodeklaracje wiary młodzieży czeskiej wyraźnie odbiegają
od poziomu autodeklaracji młodzieży polskiej (w kraju i na Zaolziu). Podczas gdy
młodzież polska deklarowała swoją wiarę w ponad 60%, czeska młodzież zaolziańska
jedynie poniżej 40%. Większość młodych Czechów określiło swój stosunek do religii
poprzez pozostałe, raczej negatywnie opisujące wiarę, kategorie. Wyniki te jeszcze raz
potwierdzają widoczne już we wcześniejszych badaniach na pograniczu polsko-czeskim zjawisko, że religijność nie tylko młodzieży w kraju, ale również polskiej młodzieży zaolziańskiej jest bardziej świadoma i więcej dla niej znacząca niż dla młodzieży czeskiej. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać w dużo większej sekularyzacji
społeczności czeskiej, co przekłada się na świeckie wychowanie w domu rodzinnym,
oraz w nieobecności edukacji religijnej w szkołach czeskich16. Warto zwrócić uwagę
na jeszcze jeden fakt: wśród zaolziańskiej młodzieży (polskiej i czeskiej) nienależącej
do żadnego wyznania (odpowiednio 21,7% i 39,8%) nie wszystkie osoby są niewierzące, gdyż tych jest znacznie mniej (odpowiednio 11,3% i 28,2%). Zjawisko charakterystyczne dla społeczeństw ponowoczesnych, nazwane przez Grace Davie „wiarą bez
16 Oficjalnie nauka religii (výuka náboženství) w Republice Czeskiej jest przedmiotem nieobowiązkowym w szkole podstawowej oraz w szkołach średnich, ale praktycznie uczęszcza
na nią znikomy odsetek uczącej się młodzieży.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
254
przynależności”17, polegające na tym, że ludzie uważają siebie za wierzących, lecz nie
są członkami żadnego Kościoła ani grupy religijnej, istnieje zatem na Zaolziu.
Znaczenie wartości w życiu można badać w różny sposób. W celu zobaczenia, jakie miejsce pośród innych wartości zajmuje w życiu młodzieży wiara religijna, wykorzystałam pytanie-skalę, na której religia umieszczona jest jako jedna z dziesięciu
wartości i celów życiowych. Poniższa tabela ilustruje znaczenia przypisywane przez
młodzież poszczególnym wartościom.
Tabela 3
Wartości i cele życiowe w opinii młodzieży (dane podano w procentach)
Młodzież z Polski
N= 108
Wartości, cele
życiowe
Polska młodzież
zaolziańska
N= 97
% wyborów
% wyborów
Czeska młodzież
N= 103
% wyborów
Bardzo
Bardzo
Bardzo
Ważne Nieważne
Ważne Nieważne
Ważne Nieważne
ważne
ważne
ważne
Rodzina
85,2
13,9
0,9
82,5
15,4
2,1
90,3
9,7
0
Przyjaciele,
znajomi
Czas wolny
71,3
26,9
1,9
80,4
17,5
2,1
81,6
18,4
0
63,9
25,0
11,1
51,5
42,3
6,2
60,2
38,8
1,0
Praca
63,0
31,5
5,6
58,8
38,1
3,1
54,4
39,8
5,8
Dzieci
57,4
25,9
16,7
48,5
43,3
8,2
56,3
33,0
10,7
Majątek,
dostatnie życie
Kariera, sukces
życiowy
Religia, wiara
religijna
Służenie innym
57,4
38,0
4,6
35,0
49,5
15,5
52,4
45,6
1,9
41,7
42,6
15,7
42,3
45,4
12,4
59,2
36,9
3,9
27,8
55,6
16,7
36,1
30,9
33,0
24,3
29,1
46,6
30,6
49,1
20,4
15,5
58,8
25,8
27,2
55,3
17,5
Udział w
działalności
politycznej
7,4
21,3
71,3
6,2
22,7
71,1
4,8
27,2
68,0
Źródło: badania własne
W takiej sytuacji, co można było przewidzieć, ranga religii jako bardzo ważnej lub
ważnej wartości w życiu jest niska i zajmuje poślednie, odpowiednio dla młodzieży polskiej – 8, dla Zaolziaków – 7, dla Czechów – 9 miejsce. Dla 46,6% młodzieży czeskiej
religia nie jest w ogóle w życiu ważna. Porównując obecne wyniki z wynikami badań
wcześniejszych, gdzie religia w hierarchii wartości plasowała się u tych grup młodzie17 G. Davie: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge
and Oxford 1994.
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
255
ży na wyższych miejscach (odpowiednio na 6-7-8 miejscu)18, mamy do czynienia ze
stopniowym obniżaniem się rangi religii w systemie wartości młodzieży z pogranicza
polsko-czeskiego na korzyść wartości charakterystycznych dla społeczeństw ponowoczesnych: przyjaciele, czas wolny, a z drugiej strony, majątek, kariera i sukces życiowy.
Poczucie przynależności do wspólnoty religijnej
Tożsamość jest budowana, utrwalana i potwierdzana w procesie społecznym, ma
naturę społeczną. Oznacza to, że jest przypisana do pełnionych ról i pojawia się wraz
z zachowaniem, które jest odpowiedzią na szczególną sytuację społeczną. Wchodzenie w role, spotkania z innymi i zachowania sytuacyjne wymagają przynależności do
określonej grupy społecznej, wspólnoty. Jak dobitnie ujął to Peter L. Berger:
każda tożsamość wymaga dla swego przetrwania swoistych afiliacji społecznych19.
Również tożsamość religijna, religijność jednostki, zależy od jej przynależności do
wspólnoty wyznaniowej, rozumianej nie tylko jako członkowstwo, ale jako poczucie
przynależności do wspólnoty, poczucie ważności tej przynależności. W związku z tym
badana młodzież została poproszona o ocenę znaczenia, jakie przypisuje swojej przynależności do Kościoła (szczegółowe dane zob. tab. 4).
Tabela 4
Znaczenie, jakie młodzież przypisuje swojej przynależności
do Kościoła (dane podano w procentach)
Kategoria
Wypowiedzi
Przynależność do Kościoła
ma dla mnie duże
znaczenie
Przynależność do Kościoła
ma dla mnie znaczenie
Przynależność do Kościoła
nie ma dla mnie znaczenia
Nie należę do Kościoła
Brak odpowiedzi
Młodzież z Polski
Czeska młodzież
N= 108
Polska młodzież
zaolziańska
N= 97
17,6
19,6
14,6
37,1
30,9
20,4
39,8
24,7
17,5
4,6
20,6
37,8
0,9
4,1
9,7
N= 103
Źródło: badania własne
18 A. Różańska: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red.
T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 52.
19 P. L.Berger: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988, s. 109.
�256
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Badana młodzież polska w kraju i na Zaolziu pozytywnie ocenia swoją przynależność do Kościoła, przypisując jej (duże) znaczenie. Nawet grupa młodzieży czeskiej,
choć w znacznie mniejszym stopniu, deklaruje, że przynależność do grupy religijnej
ma dla niej znaczenie. Jednak nie tylko odpowiedzi respondentów w postaci danych
procentowych są tu istotne, ale również to, w jaki sposób młodzież uzasadnia swoje poczucie przynależności do Kościoła. W wypowiedziach respondenci wymieniali
różne motywy, które skategoryzowane podaję w kolejności od najczęściej do najrzadziej przywoływanych20: w takiej tradycji religijnej się urodziłem, byłem ochrzczony,
zostałem wychowany; poczucie przynależności wynika z ważności religii w moim
życiu, z mojej wiary; wspólnota, do której należę, pomaga mi w życiu, wspiera mnie
w moich problemach; wspólnota jest niezbędna, relacje z innymi wierzącymi umacniają moją relację z Bogiem; Kościół, parafia integruje ludzi, motywuje do wspólnych
działań; odpowiada mi to wyznanie, jego nauka, zasady; Kościół jest dla mnie ważny,
bo jestem katolikiem; tu czuję się dobrze; jest to ważna część mojego życia, ponieważ
w moim środowisku większość stanowią katolicy; to mój wybór; jest to ważne dla
moich rodziców, rodziny; chciał(a)bym zawrzeć tu związek małżeński; tu nie czuję się
samotna; są tu ludzie, których kocham; jest to miejsce spokojnej refleksji nad sensem
życia.
Biorąc pod uwagę rodzaje argumentacji, dominują dwie grupy młodzieży: jedna
swoją przynależność wspólnotową postrzega jako wynikającą z rodzinnej tradycji religijnej, zastaną, odziedziczoną po rodzicach, druga – swoje poczucie przynależności
do Kościoła przypisuje ważności religii w życiu, relacjom z Bogiem i innymi wierzącymi, własnej wierze, własnemu wyborowi. Pojawiają się jeszcze argumentacje pragmatyczne oraz emocjonalne, lecz są to pojedyncze wypowiedzi.
Część młodzieży uważa, że przynależność do Kościoła nie ma dla niej żadnego
znaczenia. Paradoksalnie najwięcej osób tak sądzących to młodzież z Polski (39,8%).
Kiedy jednak dokładniej spojrzeć na wybory tej kategorii w dwóch pozostałych grupach – zaolziańskiej (24,7%) i czeskiej (17,5%) oraz porównując tę kategorię z kategorią następną – „nie należę do Kościoła”, można wnioskować, że w grupie czeskiej,
a częściowo również zaolziańskiej młodzieży znacznie mniej osób nie przypisuje żadnego znaczenia swojej przynależności do Kościoła, ponieważ dużo wyższy odsetek
tej młodzieży nie przynależy w ogóle do żadnego Kościoła, odpowiednio w grupie
Zaolziaków jest to 20,6%, w grupie Czechów 37,8% osób, natomiast młodzież z Polski, nawet jeśli nie przywiązuje znaczenia do przynależności do Kościoła, to jeszcze
pozostaje związana z tradycją religijną, jeszcze w tym Kościele jest. Z drugiej strony
jednakże nieprzypisywanie żadnego znaczenia przynależności do Kościoła przez tak
wysoki odsetek młodzieży polskiej świadczy o dużym krytycyzmie młodzieży wobec
Kościoła jako instytucji i niezgody na to, co w nim się dzieje.
Pod względem innego wskaźnika religijności, udziału w nabożeństwach/mszach
świętych młodzież trzech środowisk istotnie różni się, co ilustruje poniższy wykres.
Najwyższa frekwencja na nabożeństwach niedzielnych jest wśród młodzieży polskiej.
Jej frekwencja, porównując ją z wynikami badań wśród młodzieży całego województwa śląskiego z 2002 roku, jest podobna.
20 Szczegółowe, podobne w treści uzasadnienia poczucia przynależności do wspólnoty religijnej zostały pogrupowane do ogólniejszych kategorii.
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
257
Wykres 1
Udział młodzieży w nabożeństwach, mszach świętych (dane w procentach)
Źródło: badania własne
Poczucie tożsamości religijnej można badać, pytając młodzież o postrzeganie i ocenianie własnej religijności w odniesieniu do religijności ich rodziców. Jest to ważne
z tego względu, że pośrednio można się dowiedzieć, czy młodzież identyfikuje się
z religijnością rodziców i czy kontynuuje tradycje religijne przekazane przez rodziców
w procesie wychowania. Odczucia młodzieży dotyczące własnej religijności w porównaniu do religijności rodziców ilustruje tabela 5.
Tabela 5
Samoocena religijności młodzieży w odniesieniu do religijności rodziców
(dane podano w procentach)
Młodzież z Polski Polska młodzież
Czeska
zaolziańska
młodzież
N= 108
N= 97
N= 103
wobec wobec wobec wobec wobec wobec
matki
ojca
matki
ojca matki ojca
Kategoria
Wypowiedzi
Porównanie religijności
Moja religijność wobec religijności
rodziców jest taka sama
Moja religijność wobec religijności
rodziców jest lepsza
Moja religijność wobec religijności
rodziców jest gorsza
Trudno ocenić
Jestem niewierzący, podobnie jak
rodzice
39,8
38,9
30,9
28,9
36,9
31,1
9,3
13,9
8,2
19,6
7,8
12,6
28,7
15,7
19,6
8,2
9,7
7,8
20,4
29,6
32,0
33,0
15,5
15,5
1,9
1,9
9,3
10,3
30,1
33,0
Źródło: badania własne
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
258
Analizując wyniki umieszczone w powyższej tabeli można wysunąć następujące
wnioski: 1) największy odsetek badanych licealistów (niezależnie od środowiska)
identyfikuje własną religijność z religijnością rodziców i praktycznie kontynuuje rodzinne tradycje religijne; 2) w odniesieniu do zmian religijności młodych osób postawa matki jest bardziej znacząca niż analogiczna postawa ojca – we wszystkich
grupach, a zwłaszcza w grupie młodzieży polskiej, większy odsetek badanych uznał
swoją religijność za gorszą (niższą) niż religijność matki, zaś w stosunku do ojca były
to odsetki dużo niższe. Można wnioskować, że młodzi odchodzą od tradycji religijnej
w kierunku gorszej religijności niż religijność ich matek; 3) tylko znikome odsetki
badanych oceniło swoją religijność jako lepszą (wyższą) od religijności matki, wobec
ojca procentowo więcej młodych ludzi oceniło swoją religijność jako lepszą. Oznacza to, że młodzi gorzej i bardziej krytycznie oceniają religijność ojców, a religijność
matek częściej stanowi dla nich wzór; 4) dość duży odsetek młodzieży nie potrafił
jasno określić relacji między religijnością własną i religijnością ich rodziców, zaś jedna
trzecia grupy czeskiej zdeklarowała się jako niewierzący, podobnie jak ich rodzice.
Podsumowując, nie można jednoznacznie określić, czy religijność młodego pokolenia
jest gorsza od pokolenia ich rodziców, mimo że część młodzieży tak ją ocenia, można
natomiast stwierdzić, że dla młodzieży z pogranicza cieszyńskiego religijność rodziców, zwłaszcza matek jest nadal znaczącym wzorem.
Stosunek młodzieży wobec tradycji religijnej
i chęć jej przekazania następnym pokoleniom
Wychowanie rodzinne, religijne wartości i tradycje kultywowane w rodzinie są
ważnymi czynnikami w kształtowaniu tożsamości religijnej. W międzypokoleniowym
przekazie wartości religijnych szczególne znaczenie mają postawy religijne rodziców
i dziadków, które jako cenne wartości przekazywane są w procesie wychowania dzieciom i wnukom.
Młodzież pogranicza polsko-czeskiego nie uważa wychowania i tradycji rodzinnej za główne źródło swej religijności (jedynie 27,5% to deklaruje), ale przyznaje, że
dla niej w kwestiach religii i wiary ważniejsze są osobiste wybory, wynikające z „wewnętrznych przekonań, własnych przeżyć i doświadczeń życiowych” (44,6% wyborów), czym potwierdza, że jest (chce być?) kreatorem własnej tożsamości religijnej,
że tożsamość ta – jest tożsamością wyboru. Niemniej zapytana, czy jest postawa lub
tradycja religijna ich rodziców (dziadków) w ich ocenie wartościowa i chcieliby ją
przekazać swoim dzieciom, w większości odpowiadała twierdząco, choć odpowiedzi
różniły się w zależności od środowiska. Młodzież polska w kraju (50,0%) i młodzież
polska zaolziańska (60,8%) przyznała, że istnieją takie wartości w ich rodzinach. Jednak tylko 27,2% młodzieży czeskiej biorącej udział w badaniach podała twierdzącą
odpowiedź, większość (60,2%) nie umiała podać przykładu tradycji religijnej swoich
rodziców (dziadków), a 12,6% z nich przyznało, że takie nie były w ich rodzinach kultywowane, więc nie mogą w przyszłości przekazać je swoim dzieciom.
Wśród najczęściej wskazywanych przez młodzież z pogranicza cieszyńskiego tradycyjnych wartości religijnych była „wiara w Boga i życie wiarą” (10)21, „miłość Boga i bliź21 W nawiasie liczba wskazań wartości.
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
259
niego” (6), niedzielne chodzenie do kościoła (10), uczestniczenie w święta w kościele (4),
uczestniczenie we mszy św. (4), wspólna modlitwa (4), regularne czytanie Pisma Św. (4),
wypełnianie Dekalogu (4), przestrzeganie zasad nauki Kościoła (3), uczestniczenie w Eucharystii/Wieczerzy Pańskiej (3), modlitwa przed/po posiłku (3), ewangelicka tradycja
(1). Wśród szczegółowych tradycji świątecznych młodzież wymieniła: łamanie się opłatkiem, nieodchodzenie od stołu wigilijnego, pusty talerz, strojenie choinki, kolędowanie.
Młodzież doceniła też wartości-postawy swoich rodziców: postawa tolerancji (6), pomoc potrzebującym (4), bycie dobrym człowiekiem (3), pracowitość (2), prawdomówność (2), szacunek dla innych osób (2), poszanowanie innych religii (2), nie zmuszanie
do niczego (2), mądrość życiowa, cierpliwość, umiejętność przebaczenia, umiejętność
podejmowania decyzji, wolność, niezależność, stałe służenie radą i pomocą. Młodzież
doceniła też wspólne, rodzinne spędzanie świąt (8), świąteczne spotkania rodzinne (3),
dobre chrześcijańskie wychowanie (3), zwyczaje urodzinowe (2). Ciekawą deklaracją
przekazania swoim dzieciom postawy religijnej było stwierdzenie jednej Zaolzianki:
Myślę, że nie było dobrze, że rodzice nie chodzili ze mną do kościoła, chciałabym w przyszłości ze
swoimi dziećmi tam chodzić.
Uzupełniającym powyższe zagadnienie jest obchodzenie świąt religijnych. Zapytano młodzież, które święta religijne są najbardziej tradycyjnie obchodzone w ich domach. Poza najważniejszymi świętami, Bożym Narodzeniem i Wielkanocą, młodzież
wymieniła wiele świąt kościelnych, ale też rodzinnych. Młodzież czeska podała najmniej wskazań, znaczna część (26,2%) nie udzieliła na ten temat odpowiedzi. Wyniki
te, podobnie jak wcześniej omawiane, mogą wskazywać na to, że mamy do czynienia
z zapoznawaniem wielu zwyczajów i praktyk religijnych, a tym samym z załamaniem
się ciągłości kulturowej i religijnej u młodzieży czeskiej, z rozmyciem się ich tożsamości religijnej.
Tabela 6
Święta najbardziej tradycyjnie obchodzone w rodzinach respondentów
Kategoria
Boże Narodzenie
Wielkanoc
Wigilia
Adwent
Post
Wielki Piątek
Wielka Sobota
„Śmiergust”
Nowy Rok
Trzech Króli
Boże Ciało
Wszystkich Świętych
Młodzież z Polski
83,3%
48,1%
16
2
1
1
3
5
Polska młodzież
zaolziańska
71,1%
48,5%
13
2
3
2
1
1
1
1
2
Czeska młodzież
69,9%
53,4%
1
1
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
260
Dzień Zaduszny
Święto Babci i
Dziadka
Sylwester
Mikołaja
Pierwsza Komunia
Chrzest
Bierzmowanie
Dzień Matki
Haloween
Nie wiem
Żadne
Brak odpowiedzi
1
1
1
2
1
2
1
1
1
1
0%
1,9%
6,5%
2,1%
1,0%
10,3%
1,0%
2,0%
26,2%
Źródło: badania własne. Procenty nie sumują się do 100, z uwagi na wielokrotne wybory. Sporadyczne wskazania podano nie w procentach, a w liczbach
Edukacja religijna w szkole a kształtowanie tożsamości religijnej młodzieży
O ile rodzina swoim oddziaływaniem okazała się znaczącym czynnikiem kształtowania niektórych wymiarów tożsamości religijnej młodzieży z pogranicza cieszyńskiej, to edukacja szkolna (nauka religii), w ocenie badanej młodzieży, raczej jej w tym
nie pomaga(ją). Nawet w odczuciu młodzieży polskiej, która w 93,5% uczęszcza na
religię, nie zawsze jest im pomocna. Przyznaje to 42,6%, natomiast 43,5% badanych
twierdzi odwrotnie. Młodzież wyjaśniała, że wiele zależy od postawy nauczyciela-katechety, od tego, czy chce z nimi rozmawiać o ich problemach i doświadczeniach, czy
tylko realizuje program nauczania, nie dając im możliwości osobistego ustosunkowania się do ważnych dla ich tożsamości religijnej kwestii.
Tabela 7
Lekcje religii pomagają w kształtowaniu tożsamości religijnej
(dane w procentach)
Kategoria
Wypowiedzi
Tak
Raczej tak
Raczej nie
Nie
Nie wiem
Nie uczęszczam
Młodzież z Polski
N= 108
13,9
28,7
25,9
17,6
7,4
6,5
Polska młodzież
zaolziańska
N= 97
8,2
21,7
13,4
10,3
11,3
35,1
Źródło: badania własne
Czeska młodzież
N= 103
1,0
24,3
2,9
1,9
3,9
66,0
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
261
Natomiast młodzież zaolziańska, polska i czeska, w większej mierze nie uczęszcza
na szkolne lekcje religii, stąd w niewielkim stopniu można edukację szkolną zaliczać
do czynników pozytywnie warunkujących kształtowanie się tożsamości religijnej
młodzieży.
Konkluzje
Młodzież zamieszkująca Śląsk Cieszyński w różny sposób postrzega swoją religijność, w różnym stopniu przyznaje też i ocenia wpływ „znaczących innych” (rodzina,
wychowanie i tradycje rodzinne, edukacja szkolna) w kształtowaniu tożsamości religijnej. Wyniki badań wskazują, że zaobserwowane różnice w stopniu poczucia tożsamości religijnej uwarunkowane są wieloma zmiennymi, wśród których podstawowe
znaczenie ma kontekst środowiskowy respondentów (w znaczeniu trzech środowisk:
polskiego, zaolziańskiego i czeskiego). Dla większości młodzieży polskiej religia nadal
– choć w mniejszym stopniu niż w przeszłości – jest znaczącą wartością i determinantą budowania tożsamości religijnej. Natomiast wymiar religijny tożsamości młodzieży zaolziańskiej, a jeszcze bardziej młodzieży czeskiej jest znikomy. Religia jako
determinanta tożsamości, wyznaczająca obszary aktywności życiowej, jest – w świetle koncepcji tożsamości wyboru Charlesa Taylora – istotna jedynie dla tych osób,
które z jednej strony były wychowane religijnie, przynależą do wspólnoty religijnej,
a z drugiej – same dokonały wyboru religijności na podstawie osobistych przeżyć
i doświadczeń i przeżywają na co dzień swoją wiarę. Dla dokonywania wartościowych, osobistych wyborów w kontekście budowania tożsamości religijnej niezbędni są bowiem „znaczący inni” – rodzina, wychowanie religijne, wspólnota religijna
i edukacja religijna.
Bibliografia:
Berger P.L.: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988
Bokszański Z.: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie
teorii socjologicznej. Łódź 1989
Davie G.: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994
Gunn T.J.: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 189-215
Jarymowicz M.: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre.
Warszawa 1992, s. 213-275
Libiszowska-Żółtkowska M.: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie
polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 7-16
Libiszowska-Żółtkowska M.: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. LibiszowskaŻółtkowska. Warszawa 2009, s. 46-63
Luckmann T.: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006
Piwowarski W: Socjologia religii. Lublin 1996
�262
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Różańska A.: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia.
Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 47-57
Różańska A.: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009
Rusek H.: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska.
Toruń 2008, s. 85-92
Stark R., Glock C. Y.: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 182-187
Taylor C.: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002
Taylor C.: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 9-21
Zdybicka Z. J.: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III
tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 11-23
Ziebertz H.-G.: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001
Shrnutí
Dynamika pocitu náboženské identity mládeže v polsko-českém
pohraničí a její vzdělanostní podmíněnost
Problémem, který byl nastolen v textu, je pokusem o zjištění, jaký je pocit náboženské identity
mládeže z polsko-českého pohraničí, jaké faktory tento pocit determinují. Empirické výzkumy
prováděné mezi mládeží ze středních škol v těšínském regionu po obou stranách státní hranice se týkají základních faktorů náboženské identity a vztahu k ní zkoumané mládeže, mezi
jinými vztahu k víře v Boha, vnímání zdrojů své pobožnosti, hodnocení vlastní pobožnosti ve
vztahu k pobožnosti rodičů, rozměrů provádění náboženských úkonů, vnímání své spojitosti
s institucí Církve, pocitu sounáležitosti s náboženskou obcí, docenění náboženských rodinných tradic a náboženské výchovy v rodině. Autorku zajímala problematika, jakým způsobem
mladí lidé spojují tyto různé prvky pobožnosti v průběhu formování své vlastní identity, a zda
mají za to, že školní náboženská edukace je jim nápomocnou v těchto snahách a hledáních.
Výzkum se vztahuje rovněž na dynamiku vnímání náboženské identity jako procesu podléhajícího společenským změnám. Autorka se snaží vymezit směr proměn náboženské identity
mládeže v polské i české části Těšínského Slezska.
Summary
Dynamics of the feeling of religious identity of youth
in the Polish-Czech borderland and its educational determinants
The article raises a problem question of what the feeling of religious identity of the young in
the Polish-Czech borderland is like and what its determinants are. The empirical studies, conducted among secondary school learners in the region of Cieszyn on both sides of the border,
concern basic elements of religious identity and the youth’s attitude to them. This comprises:
the attitude to the faith in God, viewing the sources of one’s own religiousness, the evaluation
of one’s own religiousness in relation to the parents’ religiousness, the dimension of religious
�Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ...
263
practice, perceiving one’s ties with the institution of Church, the feeling of belonging to a religious community, the appreciation of religious family traditions and religious upbringing in
the family. The author focused on the way in which young people combine all those elements
of religiousness in the course of shaping their own identity and on the role of religious education at school in their efforts and seeking. The research also refers to the dynamics of the feeling of religious identity treated as a process subjected to social changes. The author makes an
attempt to specify the direction of the transformations of the youth’s religious identity in both
the Polish and the Czech part of Cieszyn Silesia.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52bd28a585f65236a2a5696011969421.pdf
06946db2dfcbdb41ca8c77b5d8495fb1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5468
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
pogranicze polsko-czeskie
Śląsk Cieszyński - tożsamość kulturowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5085
Title
A name given to the resource
Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.277-288
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czerwińska, Anita
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
CZĘŚĆ 4
TWÓRCZOŚĆ LITERACKA NA ŚLĄSKU CIESZYŃSKIM
��Anita Czerwińska
Uniwersytet Śląski w Katowicach (studia doktoranckie)
Gimnazjum nr 3 w Cieszynie
Współczesna poezja
Śląska Cieszyńskiego a tożsamość
pogranicza polsko-czeskiego
Realizm literatury i tak zwany realizm etnograficzny dzieli przepaść, aczkolwiek
niewątpliwie treści literackie i antropologiczne wzajemnie się przenikają; wytyczona
granica, wskazująca teren fikcji oraz antropologiczny akademizm, zaciera się i staje
się czysto symboliczna1. Nauki nie sposób jednoznacznie zdefiniować jako takiej
formy praktyki kulturowej, która posiada wyłączność na treść, nie istnieje bowiem
problem naukowy, który nie byłby w jakimś momencie poruszany przez literaturę.
Zarówno literatura jak i nauka zaspokajają uniwersalne ludzkie pragnienie, aby być
kimś innym, żyć inaczej, wejść w świat, którego człowiek nigdy być może nie zazna,
ale z którego mimo to, albo właśnie dlatego, nie rezygnuje2. Poeci zadają sobie pytanie
o własną tożsamość – dzieje się tak dlatego, że nie zgadzają się z tym jak się ich postrzega, ale również i z tym, kim sami są jako osobowości twórcze, a więc wrażliwe na
różnorodności tkwiące w świecie3. Nasilenie mechanizmów destabilizacji tożsamości
w wyniku procesów globalizacji jeszcze bardziej wzmaga wśród ludzi pióra potrzebę
zmierzenia się z kwestią własnej tożsamości. Ich aktywność charakteryzuje się dwubiegunowością, z jednej strony przez fakt istnienia muszą uczestniczyć w rytmie i rutynie narzucanej im przez otoczenie, z drugiej zaś żyją w tym samym czasie również
we własnych światach, tworząc je próbują udostępnić innym ich wymiary w dyskursie
wiersza4. Poeci pogranicza stanowią szczególną grupę, odmienną już przez rodzaj ich
aktywności, co więcej wewnętrznie podzieloną, ze względu na specyfikę terenu, na
którym żyją i tworzą.
1 W. J. Bursza: Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2002, s. 179, 180.
2 Tamże, s. 180.
3 I. S. Fiut: Kulturowa tożsamość poetów. Prezentacje i analizy. Kraków 2008, s. 101.
4 Tamże, s. 101.
�278
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Współczesna działalność literacka na Śląsku Cieszyńskim kształtuje się zarówno na Zaolziu5, jak i w polskiej części tego regionu. Po lewej stronie Olzy od
roku 1947 funkcjonuje Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Czechosłowacji,
a w jego ramach działała do 1993 roku Sekcja Literacko-Artystyczna, która nadała działalności literackiej regionu wymiar zorganizowany. W 1990 roku powołano Samodzielne Zrzeszenie Literatów Polskich w Republice Czeskiej6. Natomiast
po prawej stronie Olzy7, twórczość literacka była wspierana dzięki inicjatywom
„Głosu Ziemi Cieszyńskiej”, „Pamiętnika Cieszyńskiego”, „Rocznika Cieszyńskiego”, wielki wpływ na zaktywizowanie mieszkańców Śląska Cieszyńskiego miała
również działalność nauczycielskiego ruchu literackiego przy Związku Nauczycielstwa Polskiego, klubu literackiego Nadolzie, powstałego przy Zarządzie Głównym Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz Stowarzyszenia Cieszyńskiej Młodzieży
Twórczej8. Wszystkie te organizacje mają znaczenie w kształtowaniu tożsamości
mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego; wspierając rozwój wiedzy o kulturze
regionu, umożliwiają budowanie poczucia łączności pomiędzy twórcami, a tym
samym wzmagają poziom identyfikacji ze swoim regionem.
Poezja współczesna tworzona na ziemi cieszyńskiej ukazuje swoistą relację pomiędzy obszarem pochodzenia i zamieszkania, a obrazem świata poetyckiego ukształtowanego przez twórców pogranicza. Zagadnienie tożsamości ujawnia się na kilku
podstawowych płaszczyznach, ilustrując wymiar identyfikacji twórczości Śląska Cieszyńskiego z obszarem, na którym powstaje. Te aspekty to tożsamość przestrzenna,
podejmująca problem granicy, miasta, domu oraz kulturowa rozpatrującą potoczną
wiedzę o korzeniach i dziejach własnej społeczności: języku, religii, historii. Twórczość Śląska Cieszyńskiego odmalowuje wewnętrzny szkielet poetyckiego postrzegania zagadnienia tożsamości oraz odsłania wymiar identyfikacji z miejscem urodzenia
i zamieszkania, które będąc granicą odmiennych kultur tworzy mimo różnorodności
spójną całość. Porusza problem przynależności grupowej, kategoryzowania świata
społecznego na swoich i obcych, według określonych kryteriów wartościujących.
Analizując poczucie identyfikacji grupy lokalnej, należy rozpatrzyć podstawowe wymiary kulturowe właściwe tej społeczności. W warunkach, w których jakaś konkretna
zbiorowość sama siebie rozpoznaje jako całość w odniesieniu do określonego obszaru,
mamy do czynienia z dwoistą rolą przestrzeni: raz skupiającą, raz symboliczną, polegającą na wyobrażeniu już dokonanego skupienia. Dlatego właśnie w procesach identy5 Zaolziem określa się teren sięgający od Bogumina do Jabłonkowa i od Czeskiego Cieszyna do Frydku. Nazwany tak w połowie lat 20. XX wieku z perspektywy polskiego brzegu
granicznej Olzy. B. Sabath: Strofy sercem pisane. Cieszyn w poezji polskiej w XIX, XX i XXI
stuleciu. Szkice. Bibliografia. Cieszyn 2008, s. 71.
6 W ramach aktywności rozpowszechniania twórczości lokalnej na Zaolziu z powodzeniem organizowano Konkursy Jednego Wiersza, istniało również wsparcie prasy lokalnej, między innymi
miesięcznika „Zwrot”, element wspierający stanowiła działalność Grupy Literackiej 63. Zob. L.
Miękina: Polska twórczość literacka po1918 roku. W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne.
Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 323-324.
7 Oprócz Cieszyna, aktywne literacko były również inne miejscowości Śląska Cieszyńskiego: w Mnichu funkcjonował Klub Młodych Exodus, od 1987 roku działała Grupa Twórcza Strumień przy Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury w Strumieniu oraz w Wiśle Grupa
Twórców Wiślanie. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka…, s. 323-331.
8 Tamże, s. 331.
�Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego
279
fikacji społecznej zbiorowość przez określenie swego stosunku do przestrzeni określa
się nie tylko sama dla siebie, ale tworzy też swój wizerunek w relacji do innych9. Poezja
Śląska Cieszyńskiego, budując obraz tożsamości na poziomie przestrzennym, podejmuje zagadnienie granicy, której postrzeganie jest dwojakie, od akceptacji podziału świata
znanego podmiotowi lirycznemu, po negowanie zasadności jej istnienia.
W pierwszym wymiarze odmienność przestrzeni podzielonej granicą wydaje się
często pozorna, gdyż podmioty liryczne w wierszach utożsamiają się ze specyfiką obszaru przygranicznego, wartościując dodatnio możliwość funkcjonowania w zróżnicowanym kulturowo środowisku. Pisze o tym w swoim wierszu, finalista międzynarodowego Konkursu Jednego Wiersza zorganizowanego w 2001 roku przez Bibliotekę
Miejską w Cieszynie, poeta – Rafał Świc:
po drugiej stronie granicy
jak po drugiej stronie lustra
są nasze odbicia10.
Poezja Śląska Cieszyńskiego utożsamia dwie oddzielone granicą kultury, dowodząc,
że różnice pomiędzy nimi są pozorne, wobec istniejącego wszędzie piękna świata. Jak
dowodzi Jan Kubisz11:
A duch mój z twoim połączył się biegiem
I leci witać swych braci rodzonych
Ze wspólnej matki, chociaż rozłączonych12.
Podmiot liryczny przyjmuje w wierszach podwójną rolę: bohatera funkcjonującego na poziomie uczuć, więzi rodzinnych, który nie dostrzega „graniczności”
terenów, na których żyje, oraz obserwatora świadomego podziału znanego świata
i wywołanych przez to barier. Fakt istnienia granicy zostaje potwierdzony poprzez
naturalny podział miasta na dwie części za sprawą rzeki Olzy, co w pewnym wymiarze usprawiedliwia jego istnienie. Przekonuje o tym utwór zaolziańskiego poety
Wilhelma Przeczka13, Ucieszne miasteczka za pomocą lingwistycznego żartu:
9 P. Pellegrino: Rozwój przestrzenny, tożsamość kulturowa, stosunek innych i przemiany
terytorium regionalnego; prezentacja metody badań. W: Przestrzeń znacząca. Studia socjologiczne. Red. J. Wódz. Katowice 1989, s. 64.
10 R. Świc: Po drugiej stronie granicy. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór
utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez Bibliotekę
Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 9.
11 Jan Kubisz – urodził się w gospodarstwie w centrum wsi „na Bartkowicach”. W 1868
roku ukończył Seminarium Nauczycielskie w Cieszynie, a następnie pracował jako nauczyciel w Gnojniku i był działaczem społecznym Czytelni Ludowej w Cieszynie. Swój pierwszy
tomik poezji zatytułowany Niezapominajka wydał w 1882 roku, a jego słynny wiersz Do Olzy
(bardziej znany pod tytułem Płyniesz Olzo) stał się hymnem Śląska Cieszyńskiego, w szczególności Zaolzia. Zob. „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3.
12 J. Kubisz: Olza, „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3.
13 Wilhelm Przeczek - urodzony w 1936 roku w Karwinie, nauczyciel, poeta, pisarz i dramaturg, publicysta, tłumacz z literatury czeskiej i słowackiej. Po odbyciu studiów pedagogicznych w Ostrawie i politologicznych w Pradze uczył w polskich szkołach zaolziańskich,
�280
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
rzeka rżnie miasto
na dwie odrąbane połówki
podmiotem została uciecha
na drugiej stronie dodali przymiotnik14.
Podmiot liryczny podkreśla widoczną odrębność obu części miasta, akcentując różnice spowodowane naturalną granicą jaką stanowi rzeka. Zaobserwowana odrębność
jest definitywna, występuje bowiem już na poziomie nazewniczym, dzieląc miasto
położone w obszarze przygranicznym. Wśród utworów pogranicza polsko-czeskiego
istnienie granicy wywołuje również uczucia sprzeciwu. Przykładem mogą być pełne
goryczy słowa pochodzącej z Karwiny poetki zaolziańskiej Renaty Putzlacher15:
Zawsze za Olzą
wiecznie z tyłu
na miejscu
za-ostatnim16.
Podmiot postrzega swoją sytuację autochtona, zamieszkującego tereny zaolziańskie, jako pozycję gorszą. Odczuwa dyskomfort z powodu usytuowania na miejscu
za-ostanim, nie rezygnuje jednak z zajmowanej pozycji w strukturze lokalnej społeczności. Uczucie dyskryminacji nie stanowi przeszkody w utożsamianiu się z obiema
stronami polikulturowego świata.
Identyfikacja ze światem naznaczonym stygmatem granicy obecna jest również
w wierszu Ruty Kornelii Lissowskiej17, która w apostrofie do rzeki przywołuje sytuację
mieszkańca pogranicza:
Uczyniono cię Olzo granicą
nieprzebyta byłaś i obca,
a przecież za rzeką została rodzina
serca granic nie znają18.
publikując równocześnie w prasie na Zaolziu i w Polsce. Wydał szereg tomików poetyckich
(Czarna calizna, Wpisane w Beskid, Szumne podszepty), redagował również kilka zbiorków
zaolziańskich. Zob. L. Miękina, Polska twórczość literacka..., s. 312.
14 W. Przeczek: Ucieszne miasteczka. W: Szumne podszepty. Katowice 1982, s. 87.
15 Renata Putzlacher - poetka, urodzona w 1966 roku w Karwinie, mieszkająca i pracująca
w Czeskim Cieszynie jako kierownik literacki Sceny Polskiej Teatru Cieszyńskiego. Wydała
tomiki poetyckie Bunt włosów, Próba identyfikacji, Małgorzata poszukuje Mistrza. Zob. L.
Miękina, Polska twórczość literacka..., s. 314-315.
16 R. Putzlacher: Od autorki. W: Tejże: Ziemia albo-albo. Karwina 1993, s. 13.
17 Ruta Kornelia Lissowska – urodzona w 1941 roku w Cieszynie. Zadebiutowała w „Nadolziu” w 1992 roku, zdobyła wyróżnienia w konkursach literackich, konkursie Kolęd i Pastorałek, IV Ogólnopolskim Konkursie Literackim O dzban czarnoleskiego miodu. Wydała
własne tomiki poezji: Przebudzenie, Radość istnienia. Zob. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992, s. 47.
18 R. K. Lissowska: Rzeko moja. W: Tejże: Radość istnienia. Cieszyn 1999, s. 37.
�Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego
281
Akceptacja świata podzielonego rzeką na dwie części stanowi dla podmiotu lirycznego konieczność wynikającą z biegu historii, na który podmiot nie ma wpływu,
o czym świadczy nieosobowa forma czasownika uczyniono cię. Istnienie rzeki jawi się
w utworze jako przeszkoda, ustanowiona przez zewnętrzne siły, które nie uwzględniają odczuć mieszkańców. Jednocześnie utwór obrazuje pewien rodzaj niezgody na
zaistniałą sytuację, będącej wyparciem istnienia granicy, gdyż sfera emocjonalna –
określona tu symbolicznie jako serce, nie może zostać uproszczona do terytorialnych
podziałów. Podmiot ustala istnienie granicy jako faktu utrwalonego wielowiekową
tradycją, nie akceptuje jednak podziału doznawanych uczuć, które nie funkcjonują
w porządku przestrzennym tylko emocjonalnym.
Kolejnym wyznacznikiem tożsamości człowieka danego okręgu jest relacja do
miejsca zamieszkania – tereny pogranicza polsko-czeskiego to tereny małych miasteczek, mających swoją symbolikę. Jak dowodzi Grzegorz Odoj, w polskim krajobrazie
szczególne miejsce zajmują małe miasteczka, ich mieszkańcy powiązani wielopokoleniową współpracą i współistnieniem, zachowują znamiona społeczności ceniącej sobie własną tradycję i miejscową swojskość19. O mentalności mieszkańca społeczności
lokalnej pisze Renata Putzlacher:
To jednak ja
dziewczyna z małego miasteczka
z nabytym instynktem
ukrywania się […]
Heroina kiepskich romansideł
okrytych
w filozoficzne płaszczyki20.
Podmiot liryczny przez kilkakrotne anaforyczne powtórzenie w wierszu zwrotu to
jednak ja, w wyraźny sposób akcentuje swoją tożsamość, przynależność społeczną do
małego miasteczka. Poprzez wszystko co czyni, co mówi podkreśla osadzenie w swoim mieście pułapce, to jednak nie jest pułapka z przymusu, to pułapka z wyboru. Powiązanie sfer przeszłej, teraźniejszej i przyszłej służy w wierszu Czeski Cieszyn Europa
Środkowa podkreśleniu więzi podmiotu lirycznego z miastem-przeznaczeniem:
Powinnam uzmysłowić sobie że nieprzypadkowo
moi przodkowie wybrali właśnie to miasto […]
A moi następcy będą absolutnie pewni
że właśnie to miasto było im sądzone21.
Miasteczko jawi się zatem jako forma niewielkiej społeczności lokalnej o silnie zarysowanym poziomie identyfikacji, wyrażającym się poczuciem więzi wewnętrznej, przywiązaniem do miejsca pochodzenia, form życia społecznego i kul19 G. Odoj: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007, s. 7.
20 R. Putzlacher: Próba identyfikacji. W: Tejże: Próba identyfikacji. Ostrawa 1990, s. 4.
21 R. Putzlacher: Czeski Cieszyn Europa Środkowa. W: Tejże: Małgorzata poszukuje Mistrza. Czeski Cieszyn 1996, s. 38.
�282
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
turalnego22. Poeci podkreślają kwestię bycia tożsamym, uświadomienia sobie na
ile pozostają w zgodzie z samym sobą, ale i z innymi ludźmi, jak również ze społeczeństwem lub środowiskiem, w których to światach są zawsze w pewnym stopniu
zakorzenieni23. Dla mieszkańców małego miasta zwarte przestrzennie, zgrupowanie niewielkiej liczby budowli na niewielkim terytorium pozwala na ściślejsze
aniżeli w środowisku wielkomiejskim połączenie zbiorowych doświadczeń z zajmowaną przestrzenią. Jest to dla tej społeczności przestrzeń dobrze znana, przyswojona, własna, dlatego jest ona nasycona wartościami, do których mieszkańcy
mają bardzo silny, emocjonalny stosunek24. Niemałe znaczenie dla pozytywnej
oceny miejsca zamieszkania ma jego wygląd zewnętrzny, o którym decydują porządek i estetyka. Są to oprócz czynników bytowych, znaczące uwarunkowania
jednostkowej i społecznej identyfikacji z miastem25. Poezja Śląska Cieszyńskiego afirmuje miasteczka tych terenów, podkreślając piękno architektury, specyfikę
krajobrazu oraz wyjątkowość swojego regionu. Jednym z wielu panegirycznych
utworów ku czci miast pogranicza polsko-czeskiego jest utwór Dariusza Barskiego26, Tryptyk cieszyński, w którym zostaje opisane piękno zabytków miasta:
Wieża Piastowska […]
Na wzgórzu ponad miastem
skąd wzrok dotyka krawędzi
wieża niczym nadzieja bierze na ramiona
gdy serce masz pokaleczone27.
W europejskim kręgu kulturowym tradycyjna architektura miejska posiada cechy
uporządkowanej i funkcjonalnej przestrzeni, wyróżnia się w niej zwarta racjonalnie
rozplanowana strefa centralna28. Do tego porządku nawiązuje Barski, budując obraz
miasta opartego o jego trzy największe zabytki. Wiersz ten stanowi przykład utworów
pogranicza afirmujących uroki miasta, będącego niejako materialnym dowodem wartości regionu w którym żyją i tworzą.
Kolejnym elementem, funkcjonującym w ramach przestrzennego postrzegania
Śląska Cieszyńskiego jest dla poetów dom. Pojęcie domu rozumiane jest szerzej,
w perspektywie miejsca zamieszkania, pochodzenia – oznacza on wtedy określoną
przestrzeń. Z bardziej bezpośredniego punktu widzenia postrzegane jest jako dom
rodzinny – konkretny, przywoływany w lirycznych wspomnieniach, zawsze będący
częścią małej ojczyzny, osadzony w kontekście regionu, który podmiot liryczny za-
22 G. Odoj: Tożsamość kulturowa..., s. 7.
23 I. S. Fiut: Kulturowa tożsamość poetów…, s. 102.
24 G. Odoj: Tożsamość kulturowa …, s. 171.
25 Tamże, s. 129.
26 Dariusz Barski – poeta urodzony w 1967 roku w Cieszynie. Publikował w Sekcji Nauczycieli Literatów ZNP, w antologii Ziemia cieszyńska wierszem malowana, wydał własne
tomiki wierszy, był członkiem grupy literackiej Nadolzie. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama
Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992, s. 40.
27 D. Barski: Tryptyk cieszyński. W: Ziemia cieszyńska wierszem..., s. 18.
28 G. Odoj: Tożsamość kulturowa …, s. 171.
�Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego
283
mieszkuje. O domu-ojczyźnie pisze Adolf Dostal29, w wierszu zatytułowanym Bliski
krajobraz:
Są słowa proste:
Śląsk, Beskidy, Olza, […]
Jest słowo proste: dom
lecz kiedy dodasz rodzinny
staje się tak miłe i ciepłe30.
Dom zatem oznacza dla autora przestrzeń znajomą, poczucie tożsamości z ziemią
ojczystą jest w tych utworach niezwykle podkreślone, poezja przybiera charakter osobistego wyznania. Ja liryczne postrzega dom jako siedzibę własnej rodziny, poddaje
ten obraz idealizacji, zabieg ów dostrzec można w utworze Jana Brody31 zatytułowanym Przez rodzinną wieś:
Przejeżdżam przez rodzinną wieś
gdziem ujrzał świat przed laty
gdzie stał nad młynką stary dom
okryty snopków płatem32.
Dom w tym utworze zostaje wyidealizowany, upływający czas czyni zeń magiczną fantasmagorię. Poeta przywołuje obrazy z dzieciństwa, jawiące mu się jako najwspanialsze momenty życia, opis miejsc pochodzenia osadza dom w znanej scenerii
– z którą podmiot w pełni się identyfikuje.
Elementy przestrzenne, utożsamiane przez twórców pogranicza polsko-czeskiego
z ojczyzną takie jak granica, miasto, dom – wszystkie one budują obraz poety pogranicza, człowieka przywiązanego do miejsca, w którym mieszka i tworzy, dostrzegającego jego różnorodność i utożsamiającego się z nim. W sferze tożsamości kulturowej poeci również podejmują dyskurs, analizując pojęcia tradycji, języka oraz wiedzy o przeszłości i własnych korzeniach. Starają się ustosunkować do rzeczywistości
pełnej zmian, znaleźć pozycję, z której ich postrzeganie świata będzie miało walory
uniwersalne.
Istotnym problemem poruszanym w twórczości Śląska Cieszyńskiego jest zagadnienie języka, współwystępowania dwujęzyczności wśród ludzi pogranicza. Poeci czują
się predestynowani do podejmowania zagadnienia języka jako elementu budujące29 Adolf Dostal (1941-1963) – poeta, urodził się w Karwinie w rodzinie górniczej, kształcił
się w Liceum Pedagogicznym w Cieszynie. Zginął tragicznie na zaporze cierlickiej. Za życia
publikował wiersze w prasie na Zaolziu i w Polsce. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka..., s. 311.
30 A. Dostal: Bliski krajobraz. W: Słowa i krajobrazy. Antologia poetów zaolziańskich. Red.
B. S. Kunda. Katowice 1980, s. 32.
31 Jan Broda – urodzony w 1911 roku w Drogomyślu. Ukończył seminarium nauczycielskie
w Ostrzeszowie. Ogłosił kilkaset artykułów o tematyce historycznej i etnograficznej, utwory
sceniczne, opowiadania, gawędy oraz wiersze. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar,
A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski, Cieszyn 1992, s. 34.
32 J. Broda: Przez rodzinną wieś. W: „Nadolzie”..., s. 34.
�284
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
go tożsamość kulturową, stanowi on bowiem ich narzędzie twórcze. Z jednej strony
z poezji twórców pogranicza wyłania się zagadnienie zamierania polskiego języka za
Olzą, które wyzwala u poetów uczucie goryczy, wiąże się bowiem z groźbą zamierania
kultury polskiej, prowadzi do wewnętrznego zubożenia mieszkańców, zaniku identyfikacji z regionem. Pisze o tym Zbigniew Machej33:
Za granicą, w zachodniej części miasta
tam, gdzie starcze głosy zawodzą jeszcze
Polska nie zginęła, dziecięce głosy nucą
kde domow můj34.
Utwór ten porusza ważny problem tożsamości, relację między kimś swoim a obcym, język staje się wyznacznikiem „swojskości”, decyduje o miejscu zajmowanym
w lokalnej społeczności. „Swojskość” reprezentuje tu ludność zaolziańska kultywująca polskie tradycje, element obcy stanowią jednostki społeczne nie podejmujące próby kultywowania polskiej kultury.
Z drugiej strony w poezji Śląska Cieszyńskiego widoczne jest współwystępowanie wielu kultur, afirmacja zróżnicowania jako elementu swoistego dla tego regionu,
o czym przekonuje Renata Putzlacher:
Lokalna Wieża Babel stała tu od zawsze35.
Lokalna wieża Babel stanowi nawiązanie do wielokulturowości terenu pogranicza, zamieszkiwanego od wieków przez Polaków, Czechów, Słowaków, a także ludność niemiecką oraz żydowską36. Jej istnienie nie dziwi, nie zastanawia – jest prostym
stwierdzeniem. Akceptacja współwystępowania odmiennych kultur stanowi element
krajobrazu kulturowego, jak wieża Piastowska wbudowana jest w krajobraz Cieszyna,
tak lokalna wieża Babel znajduje tam swoje miejsce. Epitet lokalna, obrazuje utożsamienie się podmiotu lirycznego z miejscem pochodzenia i zamieszkania. Cytat podkreśla identyfikację z różnorodnością, która stanowi specyfikę tego regionu.
Analizując kwestię postrzegania języka, jako elementu tożsamości w liryce powstałej na Śląsku Cieszyńskim, nie sposób nie zauważyć zaniku tradycji pisania utworów
gwarą. W XX i XXI wieku wiersze pisane gwarą stanowią jedynie niewielki odsetek dzieł tworzonych przez poetów pogranicza polsko-czeskiego, trudno ocenić tego
przyczynę. Może stanowić to symptom wskazujący na zanik identyfikacji z regionem,
jednak z drugiej strony posługiwanie się literacką polszczyzną umożliwia uniwersalizację tematów podejmowanych przez poetów lokalnych. Problem tożsamości wyrasta
w tym świetle na zagadnienie godne ukazania w szerszym, uniwersalnym kontekście.
33 Zbigniew Machej – urodzony w 1958 roku w Cieszynie. Nauczyciel, dziennikarz i animator kultury, studiował polonistykę i religioznawstwo w Krakowie. Pełnił obowiązki sekretarza redakcji „Głosu Ziemi Cieszyńskiej”. Przez szereg lat był dyrektorem Ośrodka Kultury
Polskiej w Pradze. Wydał tomiki poezji: Smakosze, kochankowie, płatni mordercy, Wiersze
dla moich przyjaciół, Trzeci brzeg. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka ..., s. 322.
34 Z. Machej: Cieszyn, Europa Środkowa . W: Tegoż: Trzeci brzeg. Kraków 1992, s. 27.
35 R. Putzlacher: Czeski Cieszyn Europa Środkowa …, s. 38.
36 B. Sabath: Strofy sercem pisane..., s. 71.
�Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego
285
Wielowyznaniowość, głęboka religijność, afirmacja pracy, to również wyznaczniki
budujące tożsamość ludzi pogranicza, ukazywane w utworach poetyckich jako niepodważalna wartość oraz element identyfikujący mieszkańców Śląska Cieszyńskiego.
W szeregu utworów lirycznych ziemia cieszyńska określana jest jako efekt idealnego
zamysłu niebieskiego:
Ziemio Cieszyńska
Z uśmiechu boga jesteś
Dlategoś taka piękna
Z marzenia jego powstała37.
Niezwykłość tego regionu potwierdzona zostaje również w utworze Jana Pyszko38,
który wyraźnie akcentuje bezkonfliktowość religijną ziemi cieszyńskiej, będącą chlubą tego terenu, wyznacznikiem tożsamości. Podmiot w bezpośredni sposób zwraca
się do niej w apostroficznym zwrocie:
Ziemio
czarnego złota […]
osobliwości kultury etnicznej
ekumenii39.
Ekumenizm staje się hasłem charakteryzującym Śląsk Cieszyński, jedną z jego niezaprzeczalnych wartości, decydującą o specyfice tego miejsca. Duma z wielowyznaniowości oraz szerokiej akceptacji tego zjawiska staje się tematem szeregu panegirycznych utworów o pograniczu polsko-czeskim.
Równie mocno o tożsamości poezji pogranicza świadczą liczne nawiązania do tradycji regionu, jego bogatej historii. W współczesnej poezji regionu odnaleźć można wiele utworów podejmujących zagadnienie wyjątkowości ziemi cieszyńskiej jako
bastionu polskości oraz podkreślenie heroizmu jej mieszkańców. Przykładem może
być utwór Jana Pyszko Do Nawsia, w którym autor wychwala odwagę i waleczność
przeszłych pokoleń mieszkańców:
Ni wojny ni dyktatury
Nawsia nie złamały
pozostali wierni sobie i ziemi40.
Podejmując temat tradycji i nastawienia do historii pogranicza, pełen wiary obraz
w przyszłe pokolenia przedstawia również Jan Kubisz w utworze Nad Olzą:
37 I. E. Suchy: Ziemio Cieszyńska, „Nadolzie”..., s. 12.
38 Jan Pyszko (1925-2008) – urodzony w Nawsiu, koło Jabłonkowa. Pedagog polskiego
szkolnictwa, tłumacz. Wydał tomiki: Żarna, Strzałą zieloną po…, Kamyki światła. Zob. J.
Pyszko: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 66.
39 J. Pyszko: Do ziemi. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 11.
40 J. Pyszko: Do Nawsia, Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 13.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
286
Wnuk usłyszy w fal twych szumie
Przodków swoich dzieje,
I usiądzie nad twym brzegiem dumać nad przeszłością –
I żyć będzie dla swej ziemi czynem i miłością!41.
Wiersz ten wyraża profetyczne przekonanie o kultywowaniu przez przyszłe pokolenia pamięci o przeszłości. Pewność takiego postępowania wynika dla podmiotu lirycznego z niezaprzeczalnej wartości ziemi cieszyńskiej.
Jeżeli spojrzeć na etapy egzystencjalnego penetrowania świata w utworach poetyckich pogranicza polsko-czeskiego, to na pierwszy plan wysuwa się zdystansowanie podmiotu lirycznego oraz przeciwstawienie mu przemijającego i współczesnego świata. To
zdystansowanie wyraża się w poezji po obu stronach Olzy poprzez próbę postrzegania
specyficznych aspektów funkcjonowania na pograniczu kultur. Odwołując się do charakterystycznych motywów budujących tożsamość przestrzenną i kulturową jak: dom,
miasto, granica, język, tradycja oraz religia, poezja stara się stworzyć obraz świata, w którym czytelnik dostrzeże różnorodność i bogactwo Śląska Cieszyńskiego. W twórczości
pogranicza dostrzec można sposób postrzegania regionu, polegający na afirmacji jego
piękna, ale i świadomości istniejących różnic pomiędzy przedstawicielami odrębnych
kultur – co jednak urasta do wymiaru wartości. Utwory liryczne przekonują, że pojęcie
tożsamości nie jest zagadnieniem jednowymiarowym; uwidoczniają istniejące problemy w odnalezieniu właściwej pozycji mówienia o sobie jako o człowieku dwóch kultur, jednak nie negują tego stanu rzeczy. Bycie członkiem tej społeczności jest dla nich
oczywistością, problem stanowi jedynie sposób pojmowania tego uczestnictwa w kulturze pogranicza, jako mieszkaniec, ale również jako poeta. Relacja swój – obcy nie jest
relacją Polak – Czech, a jedynie zestawieniem postaci dostrzegającej wielokulturowość
regionu, a obojętnej na te wartości. Poezja Śląska Cieszyńskiego stanowiąc świadectwo
tożsamości pogranicza polsko-czeskiego, obrazuje aktywny i świadomy stosunek twórczości lokalnej tych terenów do własnej wewnętrznie zróżnicowanej, a zarazem niezwykle spójnej, kultury. Poezja lokalna podkreśla wartość kultury pogranicza, co stanowi
świadectwo identyfikacji z regionem.
Bibliografia:
Barski D.: Tryptyk cieszyński. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór
utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez
Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 18
Broda J.: Przez rodzinną wieś. W: „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A.
Więzik, A. Kawulok, D. Barski, Cieszyn 1992, s. 34
Bursza W.J.: Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność.
Poznań 2002
Dostal A.: Bliski krajobraz. W: Słowa i krajobrazy. Antologia poetów zaolziańskich.
Red. B. S. Kunda. Katowice 1980, s. 31-62
Fiut I. S.: Kulturowa tożsamość poetów. Prezentacje i analizy. Kraków 2008
41 J. Kubisz: Nad Olzą. W: Tegoż: Z niwy śląskiej. Lwów 1902, s. 97-98.
�Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego
287
Kadłubiec K.D.: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987
Kubisz J.: Olza, „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3
Kubisz J.: Nad Olzą. W: Z niwy śląskiej. Lwów 1902, s. 97-98
Lissowska R. K.: Rzeko moja. W: Tejże: Radość istnienia. Cieszyn 1999, s. 37
Machej Z.: Cieszyn, Europa Środkowa. W: Tegoż: Trzeci brzeg. Kraków 1992, s. 27
Miękina L.: Polska twórczość literacka po1918 roku. W: Śląsk Cieszyński. Środowisko
naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 297-334
„Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992
„Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A.Więzik, K. Feber, T. Waszut. Cieszyn 1994
Odoj G.: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007
Pellegrino P.: Rozwój przestrzenny, tożsamość kulturowa, stosunek innych i przemiany terytorium regionalnego; prezentacja metody badań. W: Przestrzeń znacząca. Studia
socjologiczne. Red. J. Wódz. Katowice 1989, s. 42-69
Przeczek W.: Ucieszne miasteczka. W: Tegoż: Szumne podszepty. Katowice 1982, s. 87
Putzlacher R: Czeski Cieszyn Europa Środkowa. W: Tejże: Małgorzata poszukuje mistrza. Czeski Cieszyn 1996, s. 38
Putzlacher R.: Małgorzata poszukuje Mistrza. Czeski Cieszyn 1996
Putzlacher R.: Próba identyfikacji. W: Tejże: Próba identyfikacji. Ostrawa 1990, s. 4
Putzlacher R.: Od autorki. W: Tejże: Ziemia albo-albo. Karwina 1993, s. 13
Pyszko J.: Do Nawsia. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 13
Pyszko J.: Do ziemi. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 11
Pyszko J.: Kamyki światła. Nawsie 2005
Sabath B.: Strofy sercem pisane. Cieszyn w poezji polskiej w XIX, XX i XXI stuleciu.
Szkice. Bibliografia. Cieszyn 2008
Suchy I. E.: Ziemio Cieszyńska. W: „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A.
Więzik, K. Feber, T. Waszut. Cieszyn 1994, s. 12
Świc R.: Po drugiej stronie granicy. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór
utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez
Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 8
Shrnutí
Současná poezie na území Těšínského Slezska
a identita polsko-českého pohraničí
Článek akcentuje existenci problému identity v poezii, vzniklé na území Těšínského Slezska,
která se projevuje v několika základních úrovních, přičemž představuje rozměr identifikace
literárních úspěchů s prostorem, na kterém vznikají. Tvorba v pohraničí líčí vnitřní skelet
poetického vnímání problematiky identity, a odhaluje rozměr ztotožnění se s místem narození
a bydlištěm, které pokud jsou hranicí různých kultur i přes různorodost tvoří jeden konzistentní celek. Popisuje problémy skupinové příslušnosti, kategorizování společenského světa
na svoje a cizí, podle ustálených zhodnocujících kritérií. Pokud se odvoláváme se na charakteristické motivy vytvářející prostorovou a kulturní identitu jako dům, město, hranice, jazyk,
tradice a náboženství, poezie se snaží ukázat národnostní různorodost a bohatství Těšínského
�288
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Slezska. V tvořivosti pohraničí je možno spatřit způsob vnímání regionu, spočívající v afirmaci jeho krásy, ale také vědomí existujících kulturních rozdílů narůstajících jednak do rozměru
hodnot, svědčících o specifickém charakteru tohoto území.
Summary
Modern poetry of Cieszyn Silesia and the identity
of the Polish-Czech borderland
The study emphasizes the existence of the issue of identity in poetic works written in Cieszyn
Silesia. This identity issue is manifested in several basic platforms, which seems to illustrate the
dimension of identification of literary performance with the area in which it comes to being.
Borderland creation depicts the inner outline of poetic perception of identity and uncovers
the dimension of identification with the birthplace and dwelling place, which form the border
between different cultures. However, despite their differentiation, they constitute a coherent
entity. Poetic works also touch the problem of belonging to a group, the categorization of the
world into the own and the alien, according to particular evaluative criteria. By referring to
characteristic motifs which build spatial and cultural identity (such as: home, town, border, language, tradition and religion), poetry shows the diversity and wealth of Cieszyn Silesia. What
seems to be easy to notice in borderland creation is the way in which the region is perceived –
the way consisting in the affirmation of beauty but also in the awareness of cultural differences,
the way which finally gets the rank of value and confirms the specificity of this area.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ef028267650577d57f024cae674d015.pdf
85d1934bb5d08b4266b628ce8e254e23
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5470
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kulturowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5087
Title
A name given to the resource
Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach "Płomyka"( 1917-1939) / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.302-318
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kucharska, Małgorzata
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Małgorzata Kucharska
Uniwersytet Opolski
Zespół Szkół Ogólnokształcących w Strzegomiu
Obraz Śląska Cieszyńskiego
na łamach „Płomyka”1 (1917-1939)
„Płomyk” okresu międzywojennego był zdecydowanie najpoczytniejszym periodykiem adresowanym do czytelników w wieku „(…) od lat dziesięciu do piętnastu”2.
Wychodząc pod auspicjami Związku Nauczycielstwa Polskiego, pełnił rolę służebną
wobec szkoły, uzupełniając lub często wręcz zastępując, ówczesny brak podręczników. Docierał do różnych środowisk, stanowiąc cenne źródło informacji zarówno dla
młodych czytelników, jak i dla dorosłych. Dogłębna analiza materiału rzeczowego
czasopisma pozwala stwierdzić, iż na jego łamach mocno zaznaczyła swą obecność
tematyka dotycząca historii, kultury oraz walorów krajobrazowych Śląska Cieszyńskiego. Różnorodnych wypowiedzi na wspomniany temat odnaleźć można w „Płomyku” wiele. Są to zarówno teksty znanych autorów, jak i wypowiedzi anonimowe czy
skreślone ręką samych czytelników. Stanowią je materiały wyraźnie publicystyczne,
drobne informacje, sprawozdania, korespondencja, przyczynki historyczne, notki
biograficzne, programy radiowe, a także utwory o wyraźnie literackim charakterze.
Barometrem nastrojów społecznych, dotyczących skomplikowanej sytuacji Śląska Cieszyńskiego są publikacje odnoszące się do rewindykacji terytorialnych i ich historycznych
uzasadnień3. Potwierdza to np. marcowy numer „Płomyka” z 1919 roku, w którym S. Podhajna pisze o podłożu antagonizmów czesko-polskich i niemiecko-polskich, dotyczących
Śląska Cieszyńskiego. Autorka rozwiewa mit demograficzny, pisząc m.in.:
1 „Płomyk” – najpopularniejsze ilustrowane czasopismo dla dzieci i młodzieży, wydawane
w latach 1917-1939 oraz 1945-1991, w okresie międzywojennym adresowane głównie do
dzieci ludu, proletariatu miejskiego i części mieszczaństwa. Pierwszym wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, a od roku 1930 Związek Nauczycielstwa
Polskiego. Por. J. Z. Białek: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa
1979, s. 194.
2 Por. Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984, s. 5.
3 Por. M. Kucharska: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik
Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153.
�Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939)
303
Mylą się jednak Czesi, kiedy mówią, że ich jest najwięcej: bowiem na każdą setkę mieszkańców Śląska
Cieszyńskiego przypada 61 Polaków, 24 Czechów i 15 Niemców i Żydów,
a niższy status społeczny rodowitych Ślązaków uzasadnia tym, iż ludność stanowią:
(...) przeważnie włościanie ciemni, nieoświeceni, a szlachta, która by mogła była lud polski oświecać,
wyginęła albo zniemczała zupełnie4.
Wyrazem spontanicznych reakcji na przełomowy okres powstań i plebiscytowych
rozstrzygnięć są artykuły A. Janowskiego: ujęta w formę paraboli odezwa do młodych
Polaków o konieczności obrony zachodnich granic5 oraz artykuł wtajemniczający
młodzież w trudne kwestie „z obszarów plebiscytowych”6:
Czesi i Niemcy – pouczał autor młodych czytelników – próbują to biciem, to przekupstwem zyskiwać
sobie głosy ludności plebiscytowej, nasze poglądy ślicznie wypowiedział Naczelnik Państwa do wycieczki
ze Spisza: <<Głosujcie, jak wam sumienie nakazuje: jeżeli czujecie się Polakami, głosujcie za Polską, jeżeli
nie czujecie po polsku, nic nam po was, idźcie tam, gdzie was serce ciągnie>>7.
Dzięki rubryce To i owo czytelnicy mogli śledzić aktualia dotyczące sytuacji regionu, jak choćby stosunku Ligi Narodów do sprawy ustalenia granic8, ilości pieniędzy
zebranych na akcje pomocowe dla Ślązaków. Na łamach magazynu zamieszczono
też listy darczyńców. Redakcja „Płomyka” oferowała teksty dotyczące kultury i pejzażu śląskiego, m.in. Legendę o świętej Barbarze9, mówiącą o patronce górniczej braci i początkach chrześcijaństwa na Śląsku oraz impresje księdza Macoszki na temat
beskidzkiego krajobrazu10. Z kolei M. Konopnicka w swych wierszach zapowiadała
powstanie zbrojne ludu śląskiego, określanego tutaj mianem Łazarza (Już przyszedł
czas) lub odzwierciedlała narastającą potrzebę identyfikacji narodowej oraz rozbudzania w młodym pokoleniu świadomej przynależności do śląskiego kręgu kulturowego (A jak Ciebie)11.
Bieżące wydarzenia i sytuacje inspirowały M. Wysznacką, wypowiadającą się w literackiej formie na temat piastowskich korzeni Śląska, wyników traktatu pokojowego i zbliżającego się plebiscytu12. Charakterystyczne dla pisma było przenikanie się
problematyki śląskiej i świątecznej. Motyw narodzin Jezusa zestawiono np. z odro4 S. Podhajna: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84.
5 Aljan [A. Janowski]: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170.
6 Aljan [A. Janowski]: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68.
7 Tamże, s. 70.
8 Por. To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23; To i owo. Sprawa Śląska,
„Płomyk” 1921, nr 13, s. 99; Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134; [Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa europejskie,
„Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77.
9 Por. Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86.
10 Por. Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87.
11 M. Konopnicka: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86; A jak Ciebie...,
„Płomyk” 1919, nr 15, s. 281.
12 M. Wysznacka: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278.
�304
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
dzeniem się regionu, natomiast trudną sytuację „bytową” świętej rodziny z ówczesną
sytuacją tamtejszego ludu13.
Interesujący nas problem stał się niezwykle aktualny w roku 1938. W związku z powrotem prastarej polskiej ziemi do Macierzy przybliżano młodym czytelnikom skomplikowaną historię regionu i wyraźnie eksponowano starania Polaków o zachowanie
tożsamości narodowej:
(…) ludność tej prastarej dzielnicy nie zgermanizowała się w trzywiekowej niewoli, zachowała swój
język i swą odrębność narodową.
Wspominano nastroje społeczne towarzyszące formowaniu się granic:
Źle się czuli Polacy pod panowaniem czeskim. Ciężko było żyć synom wolnego narodu na tej ziemi
swojej, od wieków swojej, a zakutej w więzy obcej przemocy14.
Reakcją na nową sytuację było również natychmiastowe pojawienie się w „Płomyku” tekstów o charakterze apelatywnym. Kierowano za ich pośrednictwem prośby
o pomoc dla rodaków zza Olzy. Proponowano organizowanie wiosennych wyjazdów na Śląsk Cieszyński, zaproszenie dzieci z Zaolzia do zwiedzania innych regionów kraju. Zachęcano do nawiązania korespondencji, wysyłania na Śląsk Cieszyński
książek, fotografii, czy charakterystycznych dla różnych regionów drobiazgów, m.in.
artystycznych wyrobów ludowych i lalek. „Płomyk” pośredniczył w przekazywaniu
adresów i stał się katalizatorem wielu przedsięwzięć pomocowych. Na jego kartach
zamieszczono adresy szkół znajdujących się na Śląsku Zaolziańskim15. Chwalono przy
tym siłę duchową mieszkańców przywróconych ziem, wyrażając nieskrywaną radość
z faktu, iż do Polski wraca:
(…) ziemia śliczna i bogata, że wraca z nią razem dzielny lud, co tak nieugięcie marzył o wolności i tak
ofiarnie krew za nią przelewał16.
Już na początku lat 30. XX wieku dzieci z Cieszyna aktywnie uczestniczyły w akcjach
organizowanych przez redakcję „Płomyka”. Pod kierunkiem nauczyciela A. Cienciały przygotowały dla rodaków zamieszkałych na obczyźnie album, stanowiący m.in.
zbiór pięknych widoków i fotografii Cieszyna oraz okolic17, a dla koleżanek zza Olzy
– lalki w strojach regionalnych18.
O radości z powodu powrotu reszty Śląska Cieszyńskiego do Polski pisał W. Burek.
Dowodząc polskości tych ziem, powoływał się na najstarsze dokumenty, a kreśląc rys
historyczny regionu, chwalił postawę mieszkańców:
Lud śląski, twardy i dzielny, nie zapomniał polskiej mowy i obyczaju.
13
14
15
16
17
18
[Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65.
[Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170.
Por. Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282.
[Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178.
L. Ron.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973.
Z. Charszewska: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282.
�Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939)
305
Wspominał o organizowanych w całym kraju manifestacjach na rzecz powrotu Zaolzia, o wystąpieniu zbrojnym ludu śląskiego przeciw obcemu panowaniu i ofiarności
młodzieży, na tle której wyróżnił postawę W. Regera - komendanta Związku Harcerstwa Polskiego w Cieszynie. Nakreślił sytuację panującą w oswobodzonym mieście
i okolicach, konstatując:
Wróciła do Polski piękna ziemia śląska i jej bohaterska ludność. Wygasł sąsiedzki spór, który przerodzi się w trwałą przyjaźń dwóch bratnich narodów19.
Interesująca nas tematyka przenikała także do drobnych tekstów o charakterze informacyjnym. I tak w roku 1934 odnotowano, iż pod miejscowością Olza ustalono
metę ósmego marszu „Szlakiem powstańców nad Odrę”20, a w 1938 zalecano czytelnikom przygotowującym obchody rocznicy odzyskania niepodległości wykorzystanie
pieśni patriotycznych i żołnierskich znanego muzyka i pedagoga – K. Hławiczki21.
O Wiśle, najpiękniejszej miejscowości uzdrowiskowej na Śląsku Cieszyńskim, ulubionym miejscu wypoczynku I. Mościckiego, opowiadali m.in. M. Owczarek oraz G.
Morcinek. Pierwszy z nich krótko odniósł się do wydarzeń z roku 1938, a następnie
skupiając uwagę na walorach turystycznych, opisał uroki górzystej okolicy Czarnej
i Białej Wisełki, stylowy zameczek myśliwski i jego otoczenie22.
Drugi doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Beskidów, przypominając legendę górali śląskich, którzy na temat proweniencji owych gór mawiali:
A Beskidy powstały z Boskiego uśmiechu. Są bowiem tak piękne, jak nic innego na świecie23.
Sugestywnie Morcinek odmalował widok doliny, szum Wisełki oraz zapach beskidzkich lasów. Pisał o stosunku wiślańskich oraz istebniańskich górali do prezydenta, nazywanego przez nich „roztomiłym Gazdą”. Tekst dopełnił apelem o wsparcie
finansowe na rzecz Funduszu Szkolnictwa Polskiego Zagranicą24.
Obraz regionu wyłaniał się z kart monograficznego numeru „Płomyka” z 1926
roku25, w którym pisano m.in. o bogactwach naturalnych i postawach dzielnych
mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Przypominano położenie geograficzne regionu, ukształtowanie terenu. Wiele uwagi poświęcono walorom turystycznym i historii dzielnicy przodującej niegdyś zamożnością i zaludnieniem, a nade wszystko siłą
charakteru mieszkańców, którzy utrzymali, zachowali swą narodowość i nie zatracili
ani języka, ani wiary ojców. Wymieniono nazwiska takich zasłużonych działaczy czy
19 W. Burek: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202.
20 [Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56.
21 W. Rodziewicz: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123. Chodzi o śpiewniki Karola Hławiczki: Leć pieśni
w dal oraz I zanućmy pieśń wesoło.
22 M. Owczarek: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457.
23 G. Morcinek: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222.
24 G. Morcinek: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr 21, s.
225-226.
25 J. Prażmowski - kierownik Szkoły I w Wełnowcu, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376.
�306
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
poetów śląskich, jak: J. Londzin, K. Miarka, P. Stalmach, kowal – J. Ligoń, ks. N. Bończyk, ks. K. Damroth, ks. Przywara, ks. Lubecki, ks. Gregor, E. Borys, ks. Skowroński,
J. Kupiec, Jaroń i Kołodziej.
W historii tego regionu edukowała dzieci i młodzież M. Iwanicka. Odnosząc się
do opisu aktualnych nastrojów społecznych, wracała pamięcią do wydarzeń z 28 października 1918 roku i eksponowała dokonania wiernego pasterza Ślązaków – ks. J.
Londzina.
Losy młodego zecera złożyły się na fabułę opowiadania, dzięki któremu Iwanicka
przypomniała historię „Gwiazdki Cieszyńskiej” oraz jej rolę w walce o zachowanie
rodzimego języka i kultury. Podnosiła zasługi P. Stalmacha i A. Cienciały oraz wyjaśniała przyczyny nieudanej próby przeprowadzenia plebiscytu26.
Nad nieszczęsną decyzją Krzywoustego i polityką jego syna Władysława, które
sprawiły, iż „Śląsk wciśnięty między Niemcy i Czechy był odtąd na długie, długie wieki stracony”, ubolewał w swych historycznych reminiscencjach K. Konarski. Wartość
tej dzielnicy określiła następująco:
Kołodziej Piast, kiedy Polskę budował, różne krainy polskie, jak owe dzwona na kole, razem do kupy
mocował. A wśród tych krain jedną z najpiękniejszych było dzwono śląskie27.
W swych peregrynacjach A. Janowski rozwiewał wątpliwości młodych odbiorców,
mylnie kojarzących Śląsk wyłącznie z lasem kominów i hukiem fabryk. Doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Śląska Cieszyńskiego i wyrażał podziw wobec mówiącego śliczną polszczyzną ludu, którego silne wpływy obce nie potrafiły wynarodowić.
Opisywał obronne zamczysko w Cieszynie, z którego nie zostało nic prócz wyniosłej
wieży i okrągłej kaplicy, uznawanej za budynek bliźniaczy ze słynną kaplicą w skrzydle zamku na Wawelu. Podkreślał, że o ile wieża, wzniesiona wolą piastowskich książąt, stanowi dokument naszej potęgi w dorzeczu Odry i ważną pamiątkę świetnej
przeszłości, o tyle dokumentem obecnej woli mocarstwowej w tej krainie jest zamek
prezydenta w Wiśle28. „Oczy Ślązaków, skoro oderwą się od pracy, lubią na piękne rzeczy patrzeć”29 – czytamy w anonimowym artykule poświęconym sztuce ludowej. Pracowitości i poczucia estetyki tamtejszego ludu dowodzą – jak zapewniano – stojące
przy drogach figury, krzyże, rzeźby przedstawiające Chrystusa frasobliwego – dzieła
rąk wiejskich „świątkarzy”, potrafiących wyrzeźbić ul w kształcie świętego apostoła,
przystroić szafę pięknymi gzymsami albo malowaniem, wykonać czerpaki (ponoć od
podhalańskich ładniejsze), ozdobić „ryzowaniem” ławy i stołki, wykonać obrazy na
szkle czy pakowne, „malowaniami kwietnymi” przystrojone skrzynie i piękny przyodziewek, który opisano dokładnie w „Płomyku” z 1934 roku, zwracając uwagę, iż
(…) Ślązaczka spod Skoczowa, czy Strumienia, w świąteczny dzień siedem spódnic kładzie i jeszcze
zapaskę jedwabną. Stroju tego dopełnia rodzaj gorsetu <<broszlik>>30.
26
27
28
29
30
M. Iwanicka: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391.
K. Konarski: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216.
Aljan [A. Janowski]: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220.
Anonim: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220.
Tamże, s. 221.
�Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939)
307
Obraz Śląska odzwierciedlał też G. Morcinek, autor tekstów o charakterze publicystycznym, wśród których na szczególną uwagę zasługuje obszerna peregrynacja
pisarza Od Połomu po Odrę31, stanowiąca pochwałę tamtejszego krajobrazu i będąca
wyrazem radości z odzyskania zaolziańskiej części Śląska Cieszyńskiego. Odnajdziemy w niej opisy znanych miejsc oraz polskich szkół. Podziwia również gościnność
i przywiązanie mieszkańców do polskości.
W iście reportażową relację z wędrówki wtapia Morcinek opowieści o legendarnym
wężu Złotogłowcu, utopcach i jaroszkach. Prezentuje Jabłonków, hutniczy Trzyniec oraz
największą na Śląsku czytelnię dla dzieci. Odbywa też modlitewną pielgrzymkę do Cierlicka, gdzie polegli Żwirko i Wigura. Dociera do starego piastowskiego Frysztatu, odwiedza
rodzinną Karwinę oraz Bogumin. Przeszedłszy cały region, znajduje jedynie garstkę czeskich dzieci, a wszędzie słyszy polską mowę i rozpoznaje radujące się wolnością serca.
Pod tekstem wymieniono nazwiska kilku artystów – malarzy i grafików ze Śląska
Cieszyńskiego, m.in. J. Kidonia, J. Wałacha z Istebnej, G. Firlę z Orłowej, do najzdolniejszych zaliczając P. Stellera z Beskidów Śląskich, autora nagradzanych w Polsce i za
granicą drzeworytów sławiących Śląsk, jego przyrodę, kopalnie, huty i ludzi, co potwierdzono wzbogacając tekst o reprodukcje drzeworytów z tzw. „Teki Śląskiej”.
W artykule Książki pisane „od serca”32 wymieniono nazwiska zasłużonych artystów
(J. Lompa, J. Ligoń, K. Miarka, J. Kupiec, K. Damroth, czy autor pięknych poematów
o Beskidzie Śląskim, jego życiu, garncarzach, rzeźbiarzach i świątkarzach – E. Zegadłowicz). Zamieszczono też biografię G. Morcinka, informacje o jego utworach oraz
wyjątek Z niemieckiej szkoły33. W innym numerze zapowiadano publikację opowieści,
której początek będzie nosił tytuł Uśmiech na drodze34. Zamieszczono biogram skreślony ręką samego Morcinka. Swe pisarskie credo zawarł artysta w słowach:
W swych książkach piszę o Śląsku, o górnikach i o szkole, bo jestem Ślązakiem, byłem górnikiem,
a obecnie jestem nauczycielem w szkole powszechnej35.
We Wspomnieniu opowiadał o odwadze, jaką odznaczał się, gdy w chwili ukończenia Szkoły Powszechnej domagał się wydania świadectwa w języku polskim. Opowiadał o swej pracy, inkrustując tekst zasłyszanymi od górników opowieściami o Skarbniku. Z wdzięcznością wspominał pana Tomosza, wozacza i bibliotekarza, który zaszczepił w nim miłość do książek (głównie Sienkiewicza i Kraszewskiego), inspirował
do pisania. Wyjaśniał, jak należy rozumieć legendy36.
G. Morcinek podnosił też w „Płomyku” zasługi ks. J. Londzina, który w chwili ważnej:
(...) zwołuje zgromadzenia, budzi lud swój z narodowego uśpienia, mówi mu o jego słusznych prawach, uczy, jak się ich można domagać, zakłada towarzystwa polskie, pisze książki, redaguje najstarsze
pismo polskie na Śląsku <<Gwiazdkę Cieszyńską>>37.
31
32
33
34
35
36
37
G. Morcinek: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464.
[Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218.
G. Morcinek: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 217-218.
Por. Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291.
G. Morcinek: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770.
Tenże: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773.
Tenże: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893.
�308
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Podkreślał jego zasługi w organizowaniu polskich szkół, zakładaniu burs, współpracy z mecenasem A. Osuchowskim, walce o prawa ludu śląskiego.
W „Płomyku” zamieszczano utwory, które wyszły spod pióra Morcinka, m.in.: Jezuskową pierzynkę (legendę o świętej rodzinie i bajkowej proweniencji śniegu), Przecież tam są ludzie, Wyrąbany chodnik i W zadymionym słońcu. Redakcja zalecała lekturę Historii węgla Morcinka, a w jednym z numerów podano też adres zamieszkania
pisarza38.
Bogatej tradycji ludowej Śląska dowodzi żartobliwe opowiadanie o zabawie w Judasza39 oraz utwór Narodziny serca40, którego akcja rozgrywa się m.in. na Buczu. Czterotygodniowy pobyt harcerzy w Beskidach Śląskich staje się oto prawdziwą szkołą życia i sprawdzianem postaw etycznych, a opis przygód stanowi pretekst do prezentacji
pochwały uroków beskidzkiego krajobrazu, opisu strojów ludowych, gadek i wierzeń.
W trakcie kilkudniowej wycieczki młodzież poznaje okolicę, zdobywa sympatię górczan, zgłębia historię regionu i słucha opowieści o zbójniku Ondraszku oraz innych
śląskich „bojek”.
Zalety ludu śląskiego (pracowitość, pobożność, przywiązanie do ziemi i ojczystej
mowy) eksponowała też B. Rodziewiczówna41. Do ciekawych i oryginalnych tradycji zaliczyła m.in.: zwyczaj chodzenia z „marzanką”, obchód „latka”, „maik”, palenie
ognisk w czasie Zielonych Świąt, oprowadzanie „niedźwiedzia”, urządzanie w Wielki Czwartek „dyngusa” albo „śmigusa”, lanie ołowiu na Świętego Andrzeja, obchody
święta Trzech Króli, czy zachowany w pewnej miejscowości zwyczaj wróżenia z igieł.
Wspominała o wyjątkowym szacunku wobec chleba, konieczności hojnego obdarzania biednych w czasie Bożego Narodzenia, zwyczajach związanych z Niedzielą Palmową, kulcie św. Barbary oraz krążących między górnikami legendach, podaniach,
przesądach i zabobonach.
Malowniczemu urokowi Śląska Cieszyńskiego uległa I.W. Kosmowska42, która poświeciła obszerny artykuł opisowi źródeł Wisły, inkrustując go fragmentami legend.
Głosiła pochwałę walecznego i stroskanego o chleb powszedni ludu. W baśniowym
stylu nakreśliła historię owej piastowskiej ziemi. Pisała o działających na jej mieszkańców wpływach niemieckich i czeskich, a wyróżniając góralską osadę Jabłonków, przez
którą przepływała istna wędrówka narodów, przytoczyła fragment starej góralskiej
piosenki:
W Jabłonkowej som Jackowie,
rozumiejom w obcej mowie,
bo wandrujom z Węgrem, Turkiem
śli na śańce z Brandeburkiem.
38 G. Morcinek: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368; Przecież tam
są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779; Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s.
95-96; W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406; Por. Poczytajmy sobie,
„Płomyk” 1936, nr 24, s. 109; Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194
39 G. Morcinek: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950.
40 Tenże: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504.
41 B. Rodziewiczówna: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 391-393.
42 I. W. Kosmowska: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808.
�Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939)
309
Pisała o dumnych i radosnych Ślązakach, których mowa stanowi wierne echo odległych
czasów, a odwieczny strój podobny jest (choć bogatszy i piękniejszy) do zakopiańskiego.
Wspominała o zamku królującym nad włościami hrabiego Larisza oraz historii Kultyczki
i następstwach odkrycia przez niego głębokiego pokładu węgla. Tłumaczyła przyczyny
roszczeń Czechów do Śląska Cieszyńskiego. Podnosiła znaczenie związku „Siła”, pod auspicjami którego wydawano pismo „Oświata” oraz 44 stowarzyszeń śpiewaczych. Miłość
młodzieży do tej ziemi potwierdzała jej zaangażowaniem w akcje naprawiania górskich
szlaków, regulowania rwących potoków i budowania schronisk (jak na Stoczku).
Prezentowała dane na temat liczby mieszkańców zaolziańskiej części Śląska (na 560
000 ludności polskiej było tylko 126 338 Czechów). Opisywała malownicze położenie
Cieszyna i wieżę zamkową. Przypomniała dzieciom legendę o założycielach grodu
i powstaniu Studni Brackiej. Tolerancji mieszkańców dowodziła w słowach:
Katolicy i protestanci żyją w zgodzie obok siebie, pracując w instytucjach dobra ogólnego. W dzień
świąteczny, po nabożeństwach, wspólnie udają się na rynek, gdzie wzniesiono dom ludowy43.
Ubolewała nad sytuacją mieszkańców podzielonego Cieszyna, tłumacząc ich materialne problemy odcięciem od fabryk i ogrodów. Za starania o zachowanie polskości chwaliła patriotów (J. Cienciałę i P. Stalmacha), redakcję „Gwiazdki Cieszyńskiej”
i stowarzyszenie „Znicz”. Wspominała wiec ludowy, który odbył się w 1869 roku we
wsi Sibicy pod Cieszynem w proteście przeciwko niemieckiemu uciskowi.
Tematyka związana ze Śląskiem Cieszyńskim znalazła się w kręgu zainteresowań S.
Dmochowskiego, J. Urwicza, W. Malickiej, A. Lorka i wielu innych.
Pierwszy uczynił bohaterami literackiej personifikacji parę „bohaterskich”, solidnych
butów, które powstały na Śląsku Cieszyńskim44. Dla drugiego osią konstrukcyjną stylizowanego na śląską gwarę opowiadania stało się spotkanie górnika Kubaloka ze Skarbnikiem, który ratuje go przed tragiczną śmiercią w kopalni, nagradzając za pracowitość,
pobożność i udział w walkach o Cieszyn. Dzięki Skarbnikowi Kubalok spotyka legendarne zjawy oraz hufiec rycerzy poległych pod Legnicą. Razem podziwiają kontury Beskidów, światła hut trzynieckich i podzielony kordonem granicznym Cieszyn45.
Śląsk Cieszyński wymieniany jest jako miejsce śmierci polskich lotników Żwirki
i Wigury, których uroczystości pogrzebowe stanowią temat opowiadania Antka –
narratora i jednocześnie uczestnika wydarzeń46, a w miejscu, gdzie „śliczna Wisła na
Śląsku wytrysła” rozgrywa się akcja reklamowanej w „Płomyku” książeczki M. Konopnickiej W domu i w świecie47.
Jako apologeta beskidzkiego krajobrazu dał się poznać A. Bruski, zachęcający odbiorców do wędrówek po górach i dolinie Istebnej48, z którą związany był również J.
Wałach – autor ilustracji do wierszy: A. Świrszczyńskiej, Z. Krzepkowskiej oraz H.
Ceysingerówny49.
43
44
45
46
47
48
49
Tamże, s. 807.
S. Dmochowski: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275.
J. Urwicz: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396.
M. Iwanicka: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357.
Por. O książkach, „Płomyk” 1931, nr 32, s. 748.
A. Bruski: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67.
Ilustracje J. Wałacha do wiersza A. Świrszczyńskiej: Życzymy Ci wszystkie zdrowia, „Pło-
�310
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Okruchy wiedzy o Śląsku Cieszyńskim przenikały do obrazków scenicznych – propozycji repertuarowych skierowanych do amatorskich teatrzyków dla dzieci i młodzieży. I tak dzieci dziękujące za wyzwolenie całego śląskiego ludu odnajdziemy w obrazku wydrukowanym z okazji imienin marszałka E. Rydza-Śmigłego50 i utworze W.
Malickiej, wzbogaconym cennymi uwagami na temat kostiumów wzorowanych na
autentycznych regionalnych strojach51.
U źródeł Wisły rozpoczyna się podróż będąca osnową obrazka A. Kitschman52,
a z wnętrza chaty śląskiej rozlega się pocieszna śpiewka córki Kłaptoczy, w żartobliwym tonie opowiadającej o tym, jak się Kędziora z cieszynianką „ożynił”:
Powiedział mi wczora chłopiec,
że nie umiem chleba dopiec,
Cieszyn, Opawa, Frydek, Morawa.
chleba dopiec53.
Alegoria Śląska jest jedną z centralnych postaci obrazka historycznego J. Duszyńskiej (Król Łokietek)54. Tym samym zabiegiem posłużyła się też M. Bogusławska, kreując postaci Czarnej i Białej Wisełki – bohaterek utworu zawierającego wyraźne aluzje
do rewindykacji terytorialnych. W objaśnieniach podpowiadano, jakie stroje regionalne mają przygotować dzieci do odegrania ról i zamieszczono ilustrację55.
Na Śląsku Cieszyńskim rozwijał się skauting. Udział drużyn z tego regionu w pierwszym w Polsce Narodowym Zlocie Harcerstwa odnotowała M. Przyborowska, a A.
Kamiński chwalił dwóch harcerzy z Cieszyna, przybyłych pieszo na zlot zorganizowany pod Poznaniem. Zapowiadano również międzynarodowy zjazd harcerzy, który
odbędzie się na Śląsku Cieszyńskim w 1932 roku, a w którym udział zadeklarował
generał Robert Baden-Povell56.
myk” 1933, nr 28, s. 634, 636. Ilustracje na s. 635, 637; do wierszy Heleny Ceysingerówny:
„Polały się łzy me czyste, rzęsiste… Na moją młodość górną i chmurną”, „Płomyk” 1933, nr
25, s. 564-567.
50 J. B. Ciżyński: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc swych
pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613.
51 W. Malicka: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr 25,
s. 579-581; M. Ch.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”,
„Płomyk” 1930, nr 26, s. 607.
52 A. Kitschman: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk”
1936, nr 8, s. 214-226.
53 [Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 211.
54 J. Duszyńska: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118.
55 M. Bogusławska: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33, s. 509511; nr 34, s. 525-528; M. Gerson-Dąbrowska: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu
króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki.
56 M. Przyborowska: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924, nr 1,
s. 3-5. Odbywał się on od 3 do 9 lipca 1924 roku pod Warszawą; A. Kamiński: Zlot harcerzy,
„Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9. Zorganizowany w lipcu 1929 roku; Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727.
�Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939)
311
W czasopiśmie zamieszczano aktualia i ciekawostki dotyczące regionu. Informowano m.in. o skutkach mrozów57, pisano o powodzi z października 193058, odnotowano
udział dzieci śląskich w konkursie, na który nadesłano również „lalki Ślązaczki”59. Informowano o adresach szkół zawodowych i proponowanych tam kierunkach kształcenia60; przed okresem wakacyjnym podawano wykaz szkolnych schronisk młodzieżowych, określając stan ich wyposażenia61. Zamieszczano również dane statystyczne
(na temat liczby ludności miejskiej62 oraz przyrostu naturalnego63).
Jedną z form upowszechniania wiedzy na temat interesującego nas regionu była bogata korespondencja. Wynika z niej, że „Płomyk” docierał do dzieci z Cieszyna, Skoczowa, Morawskiej Ostrawy, Ustronia, Białej, Bielska, Karwina, Goleszowa, Pruchnej,
Międzybrodzia Bialskiego, Orłowej, Jabłonkowa, Kawiny, Frysztatu, Bystrzycy nad
Olzą, Straconki i wielu innych.
Redakcja na różne sposoby okazywała zainteresowanie życiem czytelników, którzy
dzielili się m.in. obawami na temat losów ich „małej ojczyzny”, prezentowali piękno
swych rodzinnych miejscowości, pisali o przymusie nauki w czeskich szkołach, planach wyjazdu do Polski, akcji pomocowych na rzecz ubogich oraz sierot po poległych,
zbiórki na Gdynię, rozwoju teatrzyków amatorskich64.
Dzieci ze Skoczowa nadesłały sprawozdanie i zdjęcie z wycieczki na wzgórze Skoczowskie („Kaplicówkę”)65. W jednym z listów opisano zwyczaj chodzenia z „goiczkiem”, wzbogacając go zdjęciem dziewczynek z Ustronia oraz tekstem piosenki66,
w innym omówiono zwyczaj obchodzenia 6 grudnia67.
Wydrukowano rysunki T. Kubalskiego oraz interpretację piosenki Nad Olzą, uzupełnioną rozważaniami na temat: piękna Istebnej, bogactw naturalnych, ekonomicznych przyczyn napływu Czechów i Niemców oraz ich wpływu na wynaradawianie
Polaków, dokonań poety J. Kubisza, efektów budowy polskich szkół oraz zmian w postawie ludu, tłumaczonych słowami przypominającymi biblijną przypowieść:
Ziarenka rzucone przez Stalmacha, ks. Świeżego, ks. Londzina i doktora Michejdę zaczęły kiełkować68.
57 Por. Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608.
58 Por. Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286.
59 Por. „Płomyk” 1937, nr 8, s. 252.
60 Por. „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918; nr 41, s. 970. Por. Szkoły zawodowe dla dziewcząt.
Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918. Por. Adresy Szkół
Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970.
61 Por. Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr
40, wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki.
62 T. Radlińska: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102.
63 Por. Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113.
64 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599; 1929, nr 42, wewnętrzna strona
przedniej okładki; 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki; 1931, nr 6, wewnętrzna
strona tylnej okładki.
65 Por. Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr
11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki.
66 Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38, s. 580-581.
67 P. Duda - ucz. kl. III wydz. w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511.
68 S. Zahrajówna: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965.
�312
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Za cenne uznała redakcja zamieszczenie w „Płomyku” m.in.: recenzji książki G.
Morcinka Ludzie są dobrzy69, w której czytelniczka ze Skoczowa wyjaśniała genezę
utworu; sprawozdań z przebiegu zorganizowanych w Morawskiej Ostrawie obchodów
rocznicy dziesięciolecia niepodległości Polski70, czy informacji o pogrzebie, jaki wyprawił Cieszyn poecie, dzielnemu obywatelowi i żołnierzowi – śp. por. J. Łyskowi71.
Uczennica szkoły we Frysztacie wypowiadała się na temat trudnej sytuacji młodzieży polskiej na Śląsku czechosłowackim, tak w sferze życia rodzinnego, jak i szkolnego.
Akcentowała znaczenie miesięcznika „Nasze Pisemko”, licznych drużyn harcerskich
(m.in. „Sokół”, „Siły”) i innych związków72.
Śląsk Cieszyński rozsławiał znany cieszynian, autor ilustracji muzycznych – W. Macura, który zasłynął jako autor oprawy muzycznej do audycji czy słuchowisk H. Nowocieniowej, J. Porazińskiej, B. Hertza, E. Szelburg-Zarembiny, M. Modrakowskiej,
W. Tatarkiewicz, L. Krzemienieckiej, M. Konopnickiej i wielu innych.
W „Płomykowym” nekrologu tego wielkiego przyjaciela dzieci, przypomniano jego
biografię, dokonania, zamieszczono zdjęcie, tłumacząc, iż:
W tej tęsknocie do ziemi rodzinnej zbierał artysta ludowe pieśni śląskie i innych uczył te pieśni
kochać.
Jego pamięci poświęcono audycję, wzbogaconą piosenkami i tańcami opracowanymi przez samego artystę73. O tym, iż radio służyło pochwale krajobrazu, tradycji
i historii Śląska Cieszyńskiego świadczą tytuły m.in. takich programów, jak Byliśmy
na Baraniej Górze czy Radiowa wycieczka na Baranią Górę, Gronie nase, gronie, hej!
(z cyklu Cudze chwalicie, swego nie znacie), Kilof bije, węgiel pryska, W malowanej
skrzyni, Na Zielonym Śląsku, Pieśni i tańce śląskie74. Radiowe „wycieczki” do źródeł
Czarnej i Białej Wisełki, starego Cieszyna i zamku prezydenta w Wiśle, urozmaicone
prześlicznymi pieśniami górali beskidzkich, prowadzili m.in. H. Ładosz, A. Janowski,
K. Ćwierk i G. Morcinek. Wiedzę o regionie upowszechniały „Kukiełki śląskie” (Śląskiem na przełaj) i Teatr Wyobraźni, w którym nadano m.in. słuchowiska Z. KossakSzczuckiej.
Obraz Śląska Cieszyńskiego wyłaniający się z kart przedwojennego „Płomyka” zachwyca swą różnorodnością. Podejmowana na łamach pisma problematyka budziła
wiele emocji, przenikała nie tylko do publicystyki, ale stanowiła też wdzięczne, choć
69 S. Farużanka, ucz. kl. VII SZ II w Skoczowie: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36,
s. 972-974.
70 Por. W. Machowska: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585. Uroczystość odbyła się 28 listopada 1928 roku. Czytelniczka dołączyła do listu fotografię ostatniego żywego
obrazu zaprezentowanego podczas uroczystości.
71 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma.
72 E. Zagórska - uczennica IV kl. Szkoły Wydziałowej we Frysztacie: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279.
73 H. Ł. [H. Ładosz]: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390; Nasze radio,
„Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 465.
74 Por. Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37; nr 5, s. 99; Nasze radio, „Płomyk” 1935,
nr 4, s. 105-106; H. Ładosz: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218; Nasze
radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 254; nr 40, s. 538; „Płomyk” 1938, nr 38, s. 1176; „Płomyk”
1937, nr 11, s. 349; nr 13, s. 414.
�Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939)
313
trudne tworzywo literackie. Współpracownicy magazynu, jakimi byli także czytelnicy, na bieżąco śledzili losy regionu, na różne sposoby dając wyraz swego zainteresowania jego historią, kulturą i malowniczym położeniem, a nade wszystko zaletami jej
mieszkańców.
Bibliografia:
[Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65
[Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218
[Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178
[Anonim]: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220-221
[Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 209-214
[Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa
europejskie, „Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77
[Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56
[Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170
Adresy Szkół Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970
Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282
Białek J. Z.: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa 1979
Bogusławska M.: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33,
s. 509-511; nr 34, s. 525-528
Bruski A.: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67
Burek W.: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202
Ch. M.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”, „Płomyk” 1930, nr 26, s. 607
Charszewska Z.: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282
Ciżyński J. B.: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc
swych pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613
Dmochowski S.: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275
Duda P.: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511
Duszyńska J.: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118
Farużanka S.: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 972-974
Gerson-Dąbrowska M.: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki
Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr
11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki
Iwanicka M.: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357
Iwanicka M.: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391
Janowski A.: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170
Janowski A.: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68
Janowski A.: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220
Kamiński A.: Zlot harcerzy, „Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9
Kitschman A.: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 214-226
Konarski K.: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216-217
Konopnicka M.: A jak Ciebie..., „Płomyk” 1919, nr 15, s. 281
�314
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Konopnicka M.: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86
Kosmowska I.W.: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808
Kucharska M.: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik
Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153
Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86
Listy od redakcji, „Płomyk” 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki
Listy od redakcji, „Płomyk” 1929, nr 42, wewnętrzna strona przedniej okładki
Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma
Listy od redakcji, „Płomyk” 1931, nr 6, wewnętrzna strona tylnej okładki
Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194
Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599
Ładosz H.: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218
Ładosz H.: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390
Machowska W.: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585
Malicka W: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr
25, s. 579-581
Morcinek G.: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770
Morcinek G.: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368
Morcinek G.: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950
Morcinek G.: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222-224
Morcinek G.: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504
Morcinek G.: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893
Morcinek G.: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464
Morcinek G.: Przecież tam są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779
Morcinek G.: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773
Morcinek G.: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 95-96
Morcinek G.: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr
21, s. 225-226
Morcinek G.: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s.
217-218
Morcinek M.: W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406
Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 46
Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 4, s. 105-106
Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 40, s. 538
Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 25
Owczarek M.: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457
„Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918
„Płomyk” 1929, nr 41, s. 970
„Płomyk” 1937, nr 8, s. 252
Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984
Poczytajmy sobie, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 109
Podhajna S.: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84
Prażmowski J.: Śląsk, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376
Przyborowska M.: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924,
nr 1, s. 3-5
�Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939)
315
Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37
Radio program, „Płomyk” 1934, nr 5, s. 99
Radlińska T.: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102
Rodziewicz W.: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania
niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123
Rodziewiczówna B.: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s.
391-393
Ron. L.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973
Szkoły Zawodowe dla dziewcząt. Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk”
1929, nr 39, s. 917-918
To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23
To i owo. Sprawa Śląska, „Płomyk” 1921, nr 13, s. 99
Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38,
s. 580-581
Urwicz J.: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396
Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr 40,
wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki
Wysznacka M.: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278
Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286
Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291
Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727
Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113
Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608
Zagórska E.: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279
Zahrajówna S.: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965
Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134
Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87
Shrnutí
Obraz Těšínského Slezska na stránkách časopisu „Płomyk“ (1947 – 1939)
Redakce časopisu „Płomyk“, v meziválečném období dvaceti let nejpopulárnějšího časopisu pro děti a mládež, mnoho pozornosti věnovala propagování vědomostí týkajících se
tématiky Těšínského Slezska. V období obrody polské státnosti uvedený časopis nahrazoval absenci školních učebnic, ale byl také cenným zdrojem informací pro dospělé, proto
také, mezi jeho funkce v době obrozování se nového státu, byla zapsána potřeba šíření
ideje regionalismu, a „Płomykové“ výpravy do různých zákoutí Polska se týkaly taktéž
Těšínského Slezska.
Toto téma bylo probíráno na stránkách uvedeného časopisu v různých literárních a publicistických formách. Tvořily je výpovědi známých autorů, ale také texty podepsané pseudonymy anebo kryptonymy. Jednalo se o články, relace, informační nóty, prózu, poetické výtvory,
scénické obrázky, zprávy, reportáže, legendy, oznámení týkající se rozhlasových programů,
ale také korespondence čtenářů magazínu, a dokonce i zajímavosti. Po věcné stránce materiál
zahrnuje mezi jinými publikace týkající se revindikace územní, kultury a slezské krajiny, běžných událostí, skautského hnutí anebo života ve školách. Zvýšený nárůst zájmu o turistickokrajinné hodnoty, kulturu, zvyky, víru anebo dějiny regiónu na stránkách časopisu byl zazna-
�316
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
menán ve dvacátých a třicátých letech. Výsledkem toho byla monografická vydání „Płomyka“,
věnovaná lidem, kteří se velmi zasloužili o Těšínské Slezsko a osobitostí tohoto regiónu.
Mezi autory, kteří se této, pro nás zajímavé problematice věnovali, mezi jinými patří: Gustaw Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz
Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska a celá řada jiných.
Bohatý literární a publicistický materiál byl obohacen grafickou úpravou magazínu: fotografiemi, reprodukcemi prací známých autorů (mezi jinými Jana Wałacha, Pawła Stellera) anebo ilustracemi (např. autorů z řad obyvatel tohoto regionu).
Summary
The image of Cieszyn Silesia in the pages of “Płomyk” (1917-1939)
The editors of “Płomyk”, the most popular magazine for children and youth in the interwar
times, paid a lot of attention to promoting the knowledge of Cieszyn Silesia. In the period of
reconstruction of the Polish state, the magazine was a substitute for lacking school course
books and a precious source of information for adults. Therefore, the formula of the magazine,
which came into being along with the rebirth of the state, included the need for spreading the
idea of regionalism and “Płomyk” trips to different parts of Poland also comprised Zaolzie.
The subject of Zaolzie was undertaken in the magazine in various literary and press forms.
These were statements of famous authors or texts written under pen names and they included
such forms as: articles, reports, information notes, literary fiction, poems, short stage forms,
reportages, legends, announcements of radio programmes, readers’ correspondence, or even
merely interesting facts and hot news. The subject matter comprises, among other things, publications concerning the territorial regaining, Silesian culture and landscape, current issues,
the skauting, or school life. The interest in the tourist and scenic values, culture, customs,
beliefs or history of the region increased in the magazine in the twenties and thirties. This was
manifested in monographic issues of “Płomyk” which praised the achievements of people associated with Cieszyn Silesia and specificity of the region.
The authors who explored the issues which are focused on in this study were: Gustaw
Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz
Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska, and many others.
Valuable literary and press material was enriched with the graphic layout of the magazine –
with photographs and reproductions of the works of famous artists (e.g. Jan Wałach or Paweł
Steller), as well as illustrations (often made by the inhabitants of the region).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81210c0f14267991ced526770ae731a3.pdf
99b56e7cb5291ace46bf2a195fdb3416
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5471
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kulturowe
Śląsk Cieszyński - twórczość ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5088
Title
A name given to the resource
Wspólczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s., 319-331
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czerwińska, Kinga
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
CZĘŚĆ 5
TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNA, FOLKLOR
I OBRZĘDOWOŚĆ ZIEMI CIESZYŃSKIEJ
��Kinga Czerwińska
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Współczesna twórczość samorodna
w procesie kształtowania tożsamości.
Przykład Śląska Cieszyńskiego
Pojęcie tożsamości jest obecnie „niezbędnym, a może nawet zasadniczym narzędziem pojęciowym w analizie sytuacji człowieka w społeczeństwie współczesnym
i próbach wyjaśnienia bądź zrozumienia kluczowych fenomenów społecznych naszych czasów”1. Dynamika zmian otaczającej nas rzeczywistości oraz doświadczanie
odmiennych wzorów kultury będące synonimem współczesności, wymuszają refleksje nad samym sobą i własnym miejscem w świecie. Kulturowy eklektyzm przynosi
destabilizację, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, które potrzebuje trwałych fundamentów stanowiących o formowaniu ich samoidentyfikacji. Proces ten nie należy
do łatwych. Z jednej strony bowiem obserwujemy tendencję ujednolicenia kultury
poprzez massmedia, globalizm, ekonomiczną i kulturalną homogenizację. Równocześnie, po drugiej stronie coraz intensywniej odradza się regionalizm, któremu często towarzyszy izolacjonizm lokalny i ksenofobia, wynikające z zagrożenia własnego
orbis interior.
Każdy rodzaj relacji zachodzących pomiędzy jednostkami, buduje poczucie przynależności do wybranej społeczności i odrębności od innych, i staje się gruntem dla
kształtowania identyfikacji na poziomie jednostki i grupy. Poszukiwanie jej wyznaczników odbywa się na płaszczyznach: państwowej, etnicznej, regionalnej, kulturowej,
religijnej, a nawet seksualnej2. Jednostka bowiem z jednej strony poszukuje „unikal1 Z. Bokszański: Tożsamość, interakcja, grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii
socjologicznej. Łódź 1989, s. 6.
2 Na gruncie nauk humanistycznych, a zwłaszcza psychologii, socjologii czy etnologii problematyka tożsamości jest obecnie jednym z podstawowych zagadnień badawczych. Pisze
o tym wielokrotnie W. J. Burszta. Zob. tegoż: Antropologia kultury. Poznań 1998; Asteriks
w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne. Poznań 2001; Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2004 i inne.
�320
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
ności” własnej osoby, z drugiej zaś poczucia podobieństwa i przynależności do określonej grupy i kategorii społecznej w ramach aktualnie żyjącego pokolenia oraz jego
przeszłości, przekonania o wspólnocie i ciągłości czasu i przestrzeni3.
Wśród wielu płaszczyzn kształtowania się tożsamości, za najważniejszą przyjmuje
się płaszczyznę kulturową, historycznie uwarunkowaną oraz zachowującą istnienie
i ciągłość zbiorowości. Tożsamość tę wyznaczają:
1) elementy dziedzictwa, nawet całkowicie lub częściowo zdezaktualizowane, 2) rodzaj, proporcje
i ustrukturowanie składowych elementów danej kultury zarówno ze względu na odrębności wyróżników
kulturowych, jak i na osiągnięty poziom powszechników społeczno-ekonomicznych i cywilizacyjnych
wewnątrz danej kultury, 3) kontekst zewnętrzny równorzędnych czy nierównorzędnych kontaktów z innymi kulturami, występujących w różnym natężeniu w przeszłości i teraźniejszości4.
Zasób dziedzictwa kulturowego staje się zatem swoistym rdzeniem wokół, którego
kształtuje się tożsamość jednostki i grupy5. Stopień jego zachowania i tradycyjności,
formy jego przekazu, jak i recepcja jego treści wyraża stosunek do własnej kultury,
a co za tym idzie intensywność identyfikacji jednostki czy grupy.
Świadomość tożsamości kulturowej wiązać się będzie przeto z poczuciem przynależności do własnej
społeczności, z identyfikowaniem się z tą społecznością, z jej specyficzną kulturą i wspólną historią,
z określonym terytorium, które się wspólnie zamieszkuje, równocześnie z poczuciem wyraźnej odrębności w stosunku do innych grup6.
Mając na uwadze powyższe założenia, zamierzam poddać analizie znaczenie twórczości
samorodnej w kształtowaniu tożsamości mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Postaram się
wykazać, iż aktywność twórcza oparta na tradycyjnych kanonach ideowo – warsztatowych
oraz twórczość nieprofesjonalna, inspirowana miejscowym środowiskiem przyrodniczym
i kulturowym, ma istotny wkład w budowaniu tożsamości grupowej – społecznej, ale i jednostkowej. Manifestacja własnej, lokalnej twórczości i jej powszechna recepcja proces ten
umacnia, co ma ogromne znaczenie zwłaszcza w przestrzeni pogranicza. Tu bowiem intensywność procesów, o których pisałam wyżej nabiera innego wymiaru. Pogranicza stanowią
miejsca kontaktu rozmaitych grup ludzkich, charakteryzujących się odmiennymi tradycjami kulturowymi, systemami wartości, różnymi językami czy dialektami, czasem także odmiennym wyznaniem7.
Grupy społeczne, wchodzące ze sobą w kontakt, prowadzą intensywną wymianę
odmiennych wartości i wzorów kultury. Halina Rusek pisze, że: „Członkowie społecz3 L. Dyczewski: Kultura polska w procesie przemian. Lublin 1995, s. 67-70.
4 K. Kwaśniewski: Tożsamość kulturowa. W: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Red.
Z. Staszczak. Warszawa – Poznań 1987, s. 351-352.
5 Zob. M. Wieruszewska: Tożsamość kulturowa jako wartość i czynnik konstytutywny społeczności lokalnej. W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki,
B. Sowa, P. Dudkiewicz. Warszawa 1989, s. 310.
6 G. Odoj: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007, s. 23.
7 R. Kantor: Pogranicze jako narodowy obszar kulturowy. W: Społeczno-cywilizacyjny wymiar edukacji. Red. Z. Jasiński. Opole 1996, s. 113.
�Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ...
321
ności pogranicza nieustannie funkcjonują w sytuacji kontaktu i konfrontacji z jakimiś
„innymi”, przekraczając nieustannie granice odrębności etniczno-kulturowej swojej
grupy”8. Ludzie pogranicza są zatem uczestnikami konfrontacji w wymiarze etnicznym, regionalnym, kulturowym czy religijnym, które kształtują ich postawy9. To zaś
proces budowania tożsamości czyni znacznie trudniejszym.
Śląsk Cieszyński ukształtował swą kulturową specyfikę pogranicza, pozostając
w bezpośrednim kontakcie z Małopolską (a w szczególności Żywiecczyzną), ze Śląskiem Górnym i Opawskim, szerzej Morawami, Czechami i Słowacją. Geograficzne
usytuowanie regionu i jego lokacja u wrót Bramy Morawskiej oraz wynikająca z niej
niełatwa historia, mobilność i niejednorodność osadnicza (polska, niemiecka, czeska,
żydowska, wałaska), różna przynależność państwowa (Śląsk Cieszyński był częścią
Polski, Czech i Monarchii Austrowęgierskiej), czy wreszcie rozdzielenie Macierzy
w 1920 roku i włączenie jej do dwóch aparatów państwowych: Polski i Czechosłowacji, zadecydowały o specyfice śląskocieszyńskiego dziedzictwa kulturowego. Niemałe
znaczenie w tym procesie miała również heterogeniczność wyznaniowa.
Zasadniczym elementem decydującym o odrębności kulturowego dziedzictwa regionu była tradycyjna kultura ludowa10. Wśród wielu jej przejawów, na szczególną
uwagę zasługuje aktywność artystyczna, która pozostaje współcześnie bodaj najbardziej reprezentacyjną i żywotną jej częścią. Wypracowane przez setki lat, formy kultury artystycznej stały się wyznacznikiem regionu, jednym z głównych determinantów
identyfikacji kulturowej. Zamiłowanie do piękna i estetyki było równocześnie pretekstem do manifestacji własnej przynależności społecznej, religijnej i etnicznej, zasygnalizowania odrębności grupy. Jej wartość polegała również na tym, że „...scalała
grupę, wyróżniała, informowała, dawała poczucie więzi z przeszłością”11, co miało
niebagatelne znaczenie w procesie budowania tożsamości.
O charakterze artystycznych treści i środków wyrazu kształtujących się w granicach regionu, a nie rzadko i wsi, zdecydowały takie czynniki, jak izolacjonizm tradycyjnej kultury chłopskiej oraz jej samowystarczalność12. Czynniki te zaważyły na
wyodrębnieniu się swoistego dla danego obszaru, zespołu ideowo-formalnego, który
operował przede wszystkim elementami rodzimymi, lokalnymi, ale i twórczą adaptacją motywów zaczerpniętych ze sztuki elitarnej, mieszczańskiej oraz elementów obcych etnicznie. Ludowe „dzieła” odzwierciedlały pragnienia twórców i ich odbiorców,
ale równocześnie stanowiły „…ogniwa nieskończonego łańcucha twórczości wielu
pokoleń, wielu lat i niekiedy wielu krajów”13.
W formowaniu ludowej kultury artystycznej najważniejszy okazał się okres
przypadający na wiek XIX i początek wieku XX. Następujące wówczas gruntowne
8 H. Rusek: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne
w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 9.
9 Zob. A. Szyfer: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2003.
10 Zob. K. D. Kadłubiec: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987.
11 A. Jackowski: Sztuka ludowa. W: Etnografia Polski przemiany kultury ludowej. Red. M.
Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka. T. 2. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź
1981, s. 190.
12 L. Stomma: Determinanty polskiej kultury ludowej w XIX wieku. „Polska Sztuka Ludowa” 1979, nr 3, s. 131- 142.
13 E. Frankowski: Sztuka ludu polskiego. Monografie artystyczne. T. XVII. Warszawa 1928, s. 5.
�322
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
zmiany polityczno-ekonomiczne, takie jak: uwłaszczenie, budzenie się świadomości klasowej, czy wreszcie intensywne uprzemysłowienie, znacznie wpłynęły na jej
kondycję. Dla wielu jej przejawów rozpoczął się proces bujnego rozwoju, dla innych
powolnego zaniku. Proces ten pogłębił się po II wojnie światowej. Pod wpływem
silnej urbanizacji, industrializacji i zmian ustrojowych kultura ludowa, a więc rdzeń
dziedzictwa kulturowego, uległa rozpadowi. Postępujące przeobrażenia uczyniły również dawną, tradycyjną sztukę ludową rozdziałem zamkniętym, należącym
do historii. Zmiany dotknęły nawet obszary hermetyczne na dynamikę przemian,
o szczególnie silnie rozwiniętym poczuciu wartości własnego dziedzictwa, które
Ryszard Kantor, za Józefem Bursztą nazywa „spichlerzami kultury”14. Wśród nich
znalazła się także znaczna część ziemi cieszyńskiej – Beskid Śląski. Jedynie dzięki
stymulowanej „od góry” opieki nad tą wyjątkową aktywnością artystyczną, udało
się zachować wybrane jej przejawy15. Finansowe i merytoryczne wsparcie oraz działalność aktywizująca prowadzona przez miejscowe samorządy, muzea czy regionalne oddziały Cepelii, były zachętą do kontynuacji, a w wielu wypadkach pobudzenia
aktywności twórczej.
Zmiany jakie dotknęły artystyczną kulturę wsi dotyczyły zarówno cech formalno
-ideowych, jak i funkcji oraz wartości, jakie reprezentowała. Zalewająca fala wyrobów produkcji fabrycznej zgodnych z lansowaną przez miasta modą, bezpowrotnie
wyparła ze wsi sprzęty, zdobnictwo wnętrz czy tradycyjny strój, który stał się z rzadka noszonym kostiumem. Otwarcie się ku nowym wzorom, zdeprecjonowało dawną
twórczość ludową i pozbawiło jej wartości materialnej i użytkowej. Walory artystyczne oraz kulturowe zyskały jednak uznanie poza rodzimym środowiskiem, a potrzebę
kontynuowania kanonu sztuki tradycyjnej uznano za najważniejszy przejaw kultury
regionalnej i narodowej.
Równocześnie obok istnienia twórczości „w stylu ludowym”, rozwijała się w środowisku wiejskim twórczość formalnie i treściowo znacznie odbiegająca od tradycyjnego kanonu sztuki ludowej. Twórcy, którzy nabyli swe umiejętności, poczucie i konwencje estetyki, w czasach kiedy sztuka ludowa była „żywa”, zetknęli się z odmienną
rzeczywistością kulturową, która stała się dla nich nową inspiracją artystyczną. Tym
sposobem sztuka, nazywana „ludową”, zbliżyła się do twórczości określanej terminem
sztuki nieprofesjonalnej, amatorskiej czy naiwnej, kształtowanej jedynie inwencją
i pasją twórcy16. Dlatego analizując współcześnie aktywność plastyczną wsi, często
potocznie określaną sztuką ludową, uznałam za zasadne, wprowadzenie pojęcia twórczości samorodnej, którą rozumiem jako: „…naturalną potrzebę tworzenia człowieka
nie przygotowanego profesjonalnie do prac twórczych”17. Termin ten bowiem trafniej
obrazuje zjawisko, które przedstawiam w niniejszym artykule.
O współczesnym postrzeganiu i rozwoju samorodnej twórczości Śląska Cieszyńskiego, a szerzej kulturowego dziedzictwa w Polsce, zdecydowały w dużej mierze rów14 R. Kantor: Istota i siła tradycji. W: Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor. Kielce 1996, s. 9-19.
15 Mowa tu przede wszystkim o takich gałęziach sztuki ludowej jak: haft, koronka oraz rzeźba.
16 Zob. A. Jackowski: Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995.
17 Za: I. Butmanowicz-Dębicka: Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej. W: Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R.
Kantor, W. Kołodziej. Kraków 1995, s. 45.
�Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ...
323
nież wydarzenia końca XX wieku: przemiany ustrojowe oraz akces do Unii Europejskiej. Zmiany te przyniosły obawę i lęki przed utratą kultury polskiej, zanikiem jej narodowej odrębności i ujednoliceniem z kulturą europejską czy światową. Starania te
okazały się przedwczesne, i jak da się zauważyć błędne. Pomimo, że zcentralizowana,
„odgórnie” prowadzona opieka nad tradycyjną i amatorsko uprawianą twórczością
po 1990 roku utraciła impet, nie wpłynęło to na zanik tej twórczej aktywności. Wręcz
przeciwnie, artystyczna kreacja, czerpiąca inspiracje ze „sztuki ludowej” czy wprost ją
kontynuująca oraz amatorska, wolna od tradycyjnych kanonów, staje się coraz popularniejsza. Kulturowe tradycje, w tym interesująca nas tu twórczość samorodna cieszy
się coraz większym zainteresowaniem i aprobatą społeczną. Dość powszechne uznanie dziedzictwa kulturowego za niezastąpiony element decydujący o tożsamości kulturowej czy narodowej, zrodziło wiele projektów związanych z zachowaniem schedy
przodków. Cenne są zwłaszcza inicjatywy indywidualne, jak zakładanie stowarzyszeń,
galerii, organizowanie plenerów, ale również te o charakterze instytucjonalnym, prowadzone przez muzea czy ośrodki kultury18. Różnorodną aktywność podejmowaną
na tym polu można sklasyfikować następująco:
- zakładanie lub reaktywowanie zespołów folklorystycznych, kapel ludowych,
grup śpiewaczych,
- rekonstruowanie dawnych zwyczajów oraz obrzędowości,
- organizowanie wystaw i kiermaszów twórczości plastycznej,
- zakładanie prywatnych muzeów, izb regionalnych, galerii, m.in. Izba Regionalna w Cisownicy, Chlebowa Chata w Górkach Wielkich, Galeria „u Niedźwiedzia” w Wiśle,
- organizowanie konkursów i warsztatów, gdzie można poznać tradycyjne umiejętności związane m.in. z szyciem czy zdobnictwem strojów ludowych. W tą
działalność wpisuje się przede wszystkim cieszyński Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości i organizowany przezeń cykl imprez pod wspólnym tytułem Skarby
z cieszyńskiej trówły,
- wydawanie różnych rodzajów publikacji: broszur, przewodników, książek popularnonaukowych, w tym także tomików wierszy i opowiadań gwarowych.
Na szczególną uwagę zasługują tu dwa programy regionalne, które swym zasięgiem
obejmują region całego Śląska Cieszyńskiego, nie zważając na granicę państwową, co
dla rozdzielonego przez lata regionu, ma znaczenie priorytetowe. Są to np.:
1) Greenways: program tzw. zielonych korytarzy, który powstał z inicjatywy Euroregionu Śląsk Cieszyński i Stowarzyszenia Rozwoju i Współpracy Regionalnej Olza
w Cieszynie. Projekt ten zainicjowany i wprowadzony w Środkowej Europie, a współcześnie popularny na całym świecie, polega na wyznaczeniu szlaków przyrodniczokulturowych wiodących po szczególnie atrakcyjnych miejscach związanych z tradycją
i historią regionów. Szlak biegnący przez Śląsk Cieszyński jest częścią zielonego korytarza biegnącego z Wiednia do Krakowa. Na trasie, w gminie Goleszów, wyznaczono
punkt, w którym funkcjonuje ekomuzeum stroju cieszyńskiego, gdzie można z bliska przyjrzeć się, jak powstają według dawnych wzorów wybrane części tradycyjnej
odzieży, np. żywotek lub czepiec. W przyszłości planuje się także uruchomienie ekomuzeum koniakowskiej koronki w Trójwsi oraz ekomuzeum tradycyjnej architektury
w Jastrzębiu Zdroju.
18 Współcześnie głównym koordynatorem wspierania rozwoju lokalnej twórczości jest Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej, którego dyrektorem jest Leszek Miłoszewski.
�324
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
2) Tradycyjnie piękne: to część większego projektu Polsko-Czeska Akademia
Ginących Zawodów, w ramach którego powstał Szlak Tradycyjnego Rzemiosła19,
obejmujący: 21 miejscowości po polskiej i czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego, 34
osoby zajmujące się rękodziełem, 2 osoby zajmujące się kuchnią regionalną, 3 izby regionalne, 2 muzea oraz 2 galerie. W wyznaczonych miejscach można spotkać, poznać
i zobaczyć zachowane i pielęgnowane tradycje regionu, w tym przede wszystkim te
związane z rzemiosłem, rękodziełem i twórczością samorodną.
Tak różnorodna aktywność przynosi nowe perspektywy w propagowaniu i zachowaniu miejscowej tradycji i specyfiki twórczej. Rosnąca popularność zaowocowała
wieloma równolegle występującymi artystycznymi formami, które można ująć w następujące kategorie:
1. „dzieła” utrzymane w tradycyjnym kanonie formalnym i warsztatowym.
Dawny wymiar kanonu ideowo-technicznego zachowała głównie twórczość reprezentująca dziedzictwo regionu, jak np. strój ludowy oraz ta, będąca lokalną pamiątką. Wierność dawnym artystycznym formom jest konieczna, bo twórczość taka
„z góry” przeznaczana jest dla odbiorcy spoza własnego środowiska, i w potocznym
rozumieniu stanowi właśnie miejscową „sztukę ludową”. Przypada jej nader ważna
rola – utrzymanie unikatowej wartości kultury lokalnej.
2. adaptacje dawnych wzorów do potrzeb współczesnych (np. tzw. smycze do telefonów komórkowych z beskidzkim haftem krzyżykowym, stringi czy etui na telefon
z koniakowskiej koronki),
3. indywidualne, artystyczne wybory i aktywność o charakterze sztuki amatorskiej
czy nawet akademickiej.
Biorąc pod uwagę ograniczony charakter niniejszej publikacji bliżej omówię tylko
wybrane przejawy śląskocieszyńskiej twórczej aktywności, wśród których znajdują
się rzeźba i malarstwo20. W dyscyplinach tych znajdziemy zarówno wymiar sztuki
dawnej, jak i nowoczesnej, wolnej od ludowych reguł. Często w tradycyjnym kręgu pozostają cechy formalne i tematyka prac, choć jej pierwotny, sakralny wymiar
traci znaczenie. Obok kanonicznego zespołu wątków, którym przewodzi Chrystus
Frasobliwy czy Matka Boska, nierzadko pojawiają się rozbudowane, wielopostaciowe
przedstawienia „opowiadające” biblijne i hagiograficzne przypowieści, np. Ostatnia
Wieczerza. Często autorzy nadają im regionalny charakter, który uzyskują przez dodanie miejscowych, tradycyjnych strojów czy rekwizytów.
Równolegle do tematyki sakralnej, twórców frapuje świat profanum, w którym
poszukują inspiracji dla swych prac. Heterogeniczność wyznaniowa, laicyzacja życia, etos pracy oraz tutejsze środowisko – naturalne i kulturowe, stały się czynnikami warunkującymi treść plastycznych przedstawień powstających po obu stronach,
rozdzielonego Olzą, Śląska Cieszyńskiego. Sceny z życia dawnej, zwłaszcza góralskiej
wsi, dokumentujące dawne zajęcia w domu, zagrodzie i polu, tradycyjne odzienie czy
góralska kapela, a także pejzaże pozostają istotnym świadectwem przemawiającym
za wspólnotą ziem cieszyńskich. Ekumena góralskiej tematyki, z jednej strony decyduje o specyfice śląskocieszyńskiej plastyki, z drugiej, co jest ważne dla zaolziańskich
19 Zob. szerzej: www.tradycyjniepiekne.pl
20 Zob. K. Czerwińska: Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. Katowice 2009.
�Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ...
325
twórców, zapewnia o łączności z polskością i trwaniu przy jej tradycji21. Podkreślenia
godny jest tu fakt, co dla naszych rozważań jest szczególnie ważne, że artystyczna pasja stała się środkiem umożliwiającym „zatrzymanie” uciekającego czasu, utrwalanie
dziedzictwa regionu, zwłaszcza zaś tych jego elementów, które giną bezpowrotnie.
Odnaleziona w sztuce możliwość dokumentacji: życia, codzienności, „minionych lat
dzieciństwa i tego co głęboko przeżyte”, jego rudymentarną cechą czyni realizm.
Wśród licznych przejawów aktywności twórczej na szczególną uwagę zasługują
umiejętności związane z rekonstrukcją stroju i jego zdobnictwa. Strój ludowy należał
bowiem do głównych wyznaczników odrębności regionu, stanowiących współcześnie
bodaj najbardziej reprezentacyjny element tradycyjnej kultury lokalnej22. Na terenie
Śląska Cieszyńskiego do dnia dzisiejszego swą żywotność zachował strój zwany cieszyńskim oraz strój górali śląskich. Podobnie jak cała artystyczna twórczość wsi, strój
opierał się o dawne formy, narzędzia i miejscowe surowce. Był wyrazem potrzeb życia
codziennego społeczności miejscowej, a doskonalony przez lata wzór, dostrzegalny
zarówno w swym bogactwie, jak i ubóstwie form, dany dla całej rodziny, wsi, parafii,
regionu stał się jej symbolem, wyrażającym „…wspólne poczucie o pięknie, przyzwyczajenia i sposoby techniczne”23. Powojenne przemiany społeczno-obyczajowe i wyzwolenie się z autorytetów starszego pokolenia, spowodowało odrzucenie tradycyjnej
roli stroju ludowego, jaką pełnił w kulturowej strukturze wsi. Strój ludowy stał się kostiumem. Jego główna rola miała charakter reprezentatywny, wyrażała przynależność
regionalną, ale i narodową. Strój ubierano na ważne uroczystości rodzinne, religijne,
ale przede wszystkim państwowe, tj. dożynki.
Drugim torem funkcjonowania stroju ludowego okazała się jego kreacja jako rekwizytu scenicznego, świetlicowego. Wymogi estradowe i realia aktywności zespołów
folklorystycznych pozbawiły jednak strój ludowy autentyczności, co często wyrażało
się w ujednoliceniu form czy przesadnie rozbudowanym zdobnictwie.
Po latach regresu, kiedy strój funkcjonował jedynie jako ideologiczny i sceniczny
rekwizyt, od lat 90. XX wieku obserwujemy jego renesans. Powszechne stało się zamawianie stroju ludowego, którego rekonstrukcje dokonuje się w oparciu o ciągle żywą
wśród starszego pokolenia wiedzę o tradycyjnym odzieniu oraz fachową literaturę.
Pomocne stają się etnograficzne monografie, które w ostatnich latach ukazują się często, a nawet spontanicznie z inicjatywny lokalnych miłośników regionu24. Wzrasta też
świadomość jego wartości (nie tylko materialnej) i walorów estetycznych. Na powrót
modne stało się zakładanie regionalnego stroju na ważne uroczystości: państwowe,
rodzinne czy religijne (tj. Pierwsza Komunia lub Konfirmacja, procesje Bożego Ciała),
czy chociażby samo posiadanie go25.
21 Myślę tu o takich twórcach jak A. Szpyrc, B. Procner czy P. Kufa.
22 Szerzej zob. K. Czerwińska: Współczesny strój ludowy – kulturowy relikt czy żywa tradycji? W: Tradycja a współczesność. Folklor – Język – Kultura. Oświata i kultura na Podbeskidziu. T. V. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko – Biała 2009, s. 87-94.
23 J. Orynżyna: O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965.
24 W sukurs tym zapotrzebowaniom idzie działalność Fundacji Braci Golec, a zwłaszcza
zainicjowany cykl albumów o strojach noszonych w Karpatach. Wśród nich znalazł się strój
górali śląskich, a strój cieszyński jest w przygotowaniu.
25 Zdarza się, że studenci cieszyńskiej etnologii ubierają stój ludowy na obronę prac magisterskich.
�326
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Wzrost zapotrzebowania na tradycyjny strój, zwłaszcza za sprawą licznie powstających zespołów folklorystycznych, sprawił, że coraz więcej osób wraca do dawnych
technik kroju, szycia i zdobień. Na przeszkodzie nie stoją nawet wysokie koszty, jakie
trzeba pokryć za kompletny strój. Zamawia się go u zawodowych krawcowych, koronkarek i hafciarek w Koniakowie, Wiśle, Goleszowie, Cieszynie, a nawet w Zakopanem, wszędzie tam gdzie przetrwała tradycja o dawnym odzieniu. Nieodzowną rolę
zajmują tu osoby starsze, którym strój ludowy pozostał żywo w pamięci. Przy rekonstrukcji dba się o jego autentyczność, nie tylko sięgając po dawne kształty i wzory, ale
i (o ile to możliwe) tkaniny. Powraca się do ich postaci z okresu przełomu wieków
i początku XX, z którego pochodzi najwięcej zachowanych eksponatów muzealnych
oraz dokumentacji fotograficznej. Konieczność zachowania autentyczności i wierność
tradycji potwierdzają słowa jednej z kobiet zajmujących się wyszyciami:
Tradycje rodzinne i kulturę regionalną Śląska Cieszyńskiego trzeba podtrzymywać, bo to jest coś
wspaniałego, coś co wyróżnia nas od innych i co trzeba pokazać młodemu pokoleniu26.
Zainteresowanie strojem ludowym oraz rosnąca potrzeba jego posiadania, sprzyja
żywotności dawnych technik zdobniczych, tj. jubilerstwo (zwłaszcza technika filigranu, kontynuowana w pracowniach Franciszka Pieczonki w Cieszynie oraz Kazimierza
Wawrzyka w Ustroniu), hafciarstwo oraz koronczarstwo. Umiejętności te przez lata,
„oderwały się” od stroju ludowego, rozwijając się w samodzielne dziedziny aktywności twórczej. Oczywiście szczególną pozycję zajmują tu: koniakowska koronka oraz
beskidzki haft krzyżykowy i haft na żywotkach – czyli gorsetach sukni cieszyńskich,
które przez lata stały się symbolem tradycji regionu. Kompilacja dawnych, tradycyjnych technik i wzorów z nowatorskimi rozwiązaniami formy i funkcji, czyni je atrakcyjnymi nośnikami lokalnych wartości.
Proces budowania tożsamości opartej o tradycje przodków zależny jest od postawy,
jaką reprezentują członkowie społeczności. Im bardziej dziedzictwo kulturowe odbierane jest jako wartość, tym większa jego rola jako „rdzenia”, wokół którego kształtuje
się samoidentyfikacja. Wartościowanie własnej kultury rozpoczyna się w domu rodzinnym, gdzie „wchodzi w krew”. Z czasem, kiedy staje się integralną częścią własnego orbis interior, przeradza się w poczucie odpowiedzialności za zachowanie kulturowej schedy przodków. Pozytywny stosunek do lokalnej tradycji i aktywna postawa
zmierzająca do jego ochrony, rodzi poczucie bycia „ogniwem pokoleniowego łańcucha”, zwłaszcza kiedy najstarsze generacje odchodzą. Obowiązkiem staje się zachowanie ciągłości wspólnej kultury, obrona dawnych treści przed zapomnieniem, nieudolną stylizacją czy niewłaściwą interpretacją. Nabyta wiedza i ukształtowana w duchu
tradycyjnych wzorców postawa życiowa, nie pozwala na bierne akceptowanie obcych
przejawów kultury masowej, przy równoczesnym deprecjonowaniu własnych. Jedna
z moich informatorek argumentuje swoją działalność następująco:
Jak mi kiedyś w kościele chłop powiedział: coś się tak po góralsku oblykła, a byłach ubrano w suknię
cieszyńską, to mnie takie nerwy wzięły. Jak chłop stela może nie poznać cieszyńskiego stroju! Musiałach
cosik z tym zrobić27.
26 Wypowiedź z badań własnych, Goleszów 2009.
27 Badania własne, Zebrzydowice 2009.
�Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ...
327
Konfrontacja z osobami o całkowitej ignorancji i braku wiedzy o lokalnym dziedzictwie, staje się impulsem do działania: założenia zespołów folklorystycznych, izb regionalnych, rekonstrukcji dawnych zwyczajów, itp. Ta różnorodna, bogata aktywność służy
oczywiście popularyzowaniu kultury własnej, czego rezultatem w wielu przypadkach jest
budowanie postawy wartościującej wśród młodzieży i dzieci. Dodatkowym, nad wyraz
istotnym czynnikiem jest tu również fakt, iż tego typu aktywność integruje środowisko,
scala generacje, co ma znaczenie zarówno dla ludzi starych, jak i najmłodszego pokolenia28. W wielu wypadkach sposobem na eksponowanie tożsamości kulturowo-regionalnej jest aktywna postawa twórców. W niej wyrażają więź z tradycją miejscową czy
w szerszym wymiarze narodową29. To miłośnicy własnego regionu, którzy w swoim życiu
poświęcili wiele dla utrwalania dawnych zwyczajów, czy odrębności ukochanej „małej
ojczyzny”. Często twórczość artystyczną łączą z rolą animatora miejscowej kultury.
Doskonałym przykładem jest tu twórczość Polaków z Zaolzia, dla których aktywność artystyczna to wyraz ich kulturowej przynależności do Macierzy, podtrzymywanie polskości, wspólnego śląskocieszyńskiego dziedzictwa. Pozwala na to konwencja
„sztuki ludowej” czy inspiracja przyrodą, wspólną niegdyś dla tych terenów. Jeden
z twórców tak argumentuje swoją postawę:
(...) Rzeźba to udokumentowanie i utożsamienie się z góralszczyzną, próba utrzymania i kontynuacji
tradycji. Gdybym mieszkał w mieście, może byłbym nowoczesnym rencistą, wysiadywałbym na kanapie,
oglądałbym mecze albo nie wiem co jeszcze. Ja tak jakoś od dawna czuję zamiłowanie do sztuki (...) lubię
pisać, rysować, rzeźbić, wykonywać czynności, które są związane z moimi korzeniami. Byłem, jestem
i będę Góralem30.
Aktywny charakter postawy, o której tu wspominam jest bezpośrednim wynikiem
stosunków międzyludzkich występujących zwłaszcza na pograniczach. Działanie nakierowane jest tu na podnoszenie rangi kultury własnej w wymiarze lokalnym – regionalnym – narodowym, przy równoczesnym szacunku dla odmienności. Aktywność
taka koncentruje się na poszukiwaniu zarówno dialogu wewnątrzkulturowego, jak
i międzykulturowego, który formuje osobowość i tożsamość. Wyznacznikiem takiej
postawy jest „głód” poznania mechanizmów rządzących kulturą własną i kulturami
„innych”31.
Doświadczanie wielokulturowości, szczególnie intensywne na pograniczach przynosi nieustanne pytania dotyczące kształtowania tożsamości. W dużym stopniu, jak
próbowałam wykazać, proces ten zależy od żywotności kulturowego dziedzictwa
regionu. Świadomość „własnych korzeni”, dostrzeżenie aksjologicznego wymiaru
kultury lokalnej i identyfikowanie się z nią, stanowi rudymentarną podstawę tego
procesu. Aktywne kultywowanie tradycji (również poprzez działalność artystyczną), umożliwia zachować jej ciągłość. Poznanie wybranych elementów dziedzictwa
kulturowego pozwala doświadczać schedy naszych przodków, ich tradycji i kultury.
28 Myślę tu np. o działalności w gminie Ochaby. Zob. www.ochaby.pl
29 Szerzej zob. K. Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna – studium artysty. W:
Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. Red. I. Bukowska-Floreńska. T. 7. Katowice 2003, s. 149-157.
30 Badania własne, Dolna Łomna 2004.
31 A. Szyfer: Ludzie pogranicza…, s. 93-98.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
328
Wiedza taka jest niezbędna, kształtuje bowiem wartościujący stosunek do środowiska macierzystego oraz umożliwia identyfikację z kulturą lokalną, a szerzej – kulturą narodową. Równocześnie buduje postawy otwarte na zrozumienie innych kultur,
postawy wolne od takich zagrożeń, jak ksenofobia czy nacjonalizm. Z drugiej strony daje również możliwość kreowania dialogu, w którym dawne elementy kultury
przodków, ścierają się z wyzwaniami współczesności. Nowa „jakość”, w której łączą się pierwiastki o charakterze globalnym, z tym co oryginalne, własne, staje się
wyznacznikiem etnoidentyfikacyjnym, bezpośrednio kształtuje dynamiczny proces
budowania tożsamości.
Bibliografia:
Bokszański Z.: Tożsamość, interakcja, grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie
teorii socjologicznej. Łódź 1989
Butmanowicz-Dębicka I.: Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej. W: Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red.
R. Kantor, W. Kołodziej. Kraków 1995, s. 41-49
Czerwińska K.: Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją.
Katowice 2009
Czerwińska K.: Współczesny strój ludowy – kulturowy relikt czy żywa tradycji? W:
Tradycja a współczesność. Folklor – Język – Kultura. Oświata i kultura na Podbeskidziu.
T. 5. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 87-94
Czerwińska K.: Współczesna twórczość samorodna – studium artysty. W: Aktywność
kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza. „Studia Etnologiczne
i Antropologiczne”.T. 7. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 2003, s. 149-157
Dyczewski L.: Kultura polska w procesie przemian. Lublin 1995
Frankowski E.: Sztuka ludu polskiego. Monografie artystyczne. T. 17. Warszawa
1928
Jackowski A.: Sztuka ludowa. W: Etnografia Polski przemiany kultury ludowej.
Red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka. T. 2. Wrocław, Warszawa, Kraków,
Gdańsk, Łódź 1981, s. 189-241
Jackowski A.: Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995
Kadłubiec K.D.: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn
1987
Kantor R.: Istota i siła tradycji. W: Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor. Kielce 1996, s. 9-19
Kantor R.: Pogranicze jako narodowy obszar kulturowy. W: Społeczno-cywilizacyjny
wymiar edukacji. Red. Z. Jasiński. Opole 1996, s. 112-116
Kwaśniewski K.: Tożsamość kulturowa. W: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne.
Red. Z. Staszczak. Warszawa – Poznań 1987, s. 351-352
Odoj G.: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007
Orynżyna J.: O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965
Rusek H.: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 7-9
Stomma L.: Determinanty polskiej kultury ludowej w XIX wieku, „Polska Sztuka
Ludowa” 1979, nr 3, s. 131-142
�Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ...
329
Szyfer A.: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2003
Wieruszewska M.: Tożsamość kulturowa jako wartość i czynnik konstytutywny społeczności lokalnej. W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki, B. Sowa, P. Dudkiewicz. Warszawa 1989, s. 302-324
Shrnutí
Současná spontánní tvorba v procesu formování identity.
Příklad Těšínského Slezska.
Dynamika změn obklopující nás reality a zkušenosti odlišných kulturních vzorů, které stanoví
synonymum naší doby, vynucují reflexe nad samým sebou a vlastním místem ve světě. Kulturní eklekticizmus přináší destabilizaci, zejména mezi mladou generací, která potřebuje trvalé
základy vymezující formování jejich svébytnosti. Tento proces nepatří k lehkým. Z jedné strany totiž pozorujeme tendenci sjednocování kultury prostřednictvím masmédií, globalizaci,
ekonomickou a kulturní homogenizaci. Současně, z druhé strany, stále intenzivněji se obrozuje regionalismus, který je často doprovázen lokální izolací a xenofobií, vyplývající z ohrožení
vlastního orbis interior.
V předmětném textu se autorka pokouší odpovědět na otázku jakou úlohu plní spontánní
tvorba při formování postojů členů místních (lokálních) společností. Jev spontánní tvorby,
kterou autorka chápe jako současné lidové umění a neprofesionální umění [i když zde je třeba
zdůraznit, že nejde o jevy totožné], má v místní kultuře, a v širším – národním pojetí - značný význam. Můžeme ji vnímat, na jedné straně jako turistickou abstrakci, památku z ÚLUV
(Ústředí lidové umělecké tvorby), a na druhé straně jako stále živý projev regionálních tradic
uměleckého i národního charakteru.
Tato tvorba má zcela jistě velký význam – vytvářet specifický charakter místní kultury, jakož
i zachovávat její unikátnost před náporem nivelujícím rozdíly, globalizací. Aktivity založené na tradičních ideově-odborných zásadách, jakož i novátorská tvorba inspirována místním
přírodním a kulturním prostředím, má totiž podstatný vliv na vytváření nejen skupinové, ale
také individuální identity. Manifestace vlastní [místní] tvorby i její široká recepce, tento proces
umocňuje, což má nesmírný význam zejména v oblasti pohraničí, jakým je Těšínské Slezsko.
Summary
Contemporary natural artistic creation in the process of identity shaping
- the case of Cieszyn Silesia
The dynamics of changes in the surrounding reality and the experience of different cultural
models (which have become a synonym of modern times) necessitate reflection upon one’s
own self and one’s own place in the world. Cultural eclecticism brings about destabilization,
especially among the young, who need long-lasting foundations which determine their selfidentification. This process does not seem to be easy. On one hand, a tendency can be observed
of unifying the culture through mass media, globalization, economic and cultural homogenization. At the same time, on the other hand, regionalism is reborn, frequently along with local
isolationism and xenophobia as a result of the threat to the own orbis interior.
This article is an attempt at answering the question concerning the role of natural artistic
creation in shaping attitudes of local community members.
�330
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
The phenomenon of natural artistic creation is understood by the author as contemporary
folk art and non-professional art, although it should be emphasized that these terms do not
mean identically the same. Natural creation plays a significant role in the local and, more
broadly, national culture. It can be viewed both as a tourist attraction, a folk souvenir, and as
a symptom of unceasingly lively regional tradition, which ranks as an artistic and national
value.
Obviously, this artistic creation has an important role – it should create the specificity of
local culture and preserve its uniqueness in the face of globalization pressures which seem to
level differences. The activeness based on traditional ideological and technical canons and the
innovative creation inspired by local natural and cultural environment contribute substantially
to shaping both the group and individual identity. This process is enhanced by the presentation of the own (local) art creation and its broad reception, which cannot be underestimated,
especially in borderland areas, such as Cieszyn Silesia.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbc433db2b13abf97c45c1f197a3b0a2.pdf
b72dcecbff946ff0db5c8f4ccf51c631
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5472
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
pogranicze polsko-czeskie
twórczość słowna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5089
Title
A name given to the resource
Interetniczny charakter twórczości słownej na pograniczu polsko-czeskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.331-342
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Marcol, Katarzyna
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Katarzyna Marcol
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Interetniczny charakter
twórczości słownej dzieci
na pograniczu polsko-czeskim
Na obszarze pogranicza, jakim niewątpliwie jest Zaolzie, rozwija się folklor odmienny od twórczości powstającej w otoczeniu jednolitym językowo i kulturowo. Odmienność ta wynika z sytuacji ludności zamieszkującej dany teren: tutaj jedna grupa
etniczna posługująca się tym samym językiem, posiadająca własną historię, wspólne
losy dziejowe i swój zasób kultury codziennie wchodzi w interakcje z inną grupą etniczną, a dzieje się to najczęściej na poziomie powszednich kontaktów sąsiedzkich1.
Dla badacza kultury tradycyjnej i współczesnej interesująca jest obserwacja specyficznych dla pogranicza mechanizmów spójności wewnętrznej, nazywanych „dialogiem
kultur”, które polegają na wzajemnej recepcji obcych elementów kulturowych bez zachwiania tożsamości etnicznej. Jakie są reguły przejmowania zapożyczeń i wpływów,
jaki jest sposób ich adaptacji, w jakim zakresie wzbogacają własny system kultury i jaki
wspólnie tworzą obraz? – oto pytania o istotę systemu etnokultury pogranicza, które
stanowią punkt wyjścia dla moich rozważań o twórczości słownej dzieci. Owa „twórczość słowna”, nazywana również folklorem, oznacza teksty rozpowszechniane spontanicznie w środowisku rówieśniczym, w sytuacji nieformalnej, w kontakcie bezpośrednim. Należą tu utwory traktowane przez dzieci za własne, które cechuje powtarzalność,
anonimowość, kolektywność i wariantywność, a ich nadrzędną funkcją jest zabawa
słowem, brzmieniem i skojarzeniami2. Najpopularniejszymi gatunkami są: rymowanki, wyliczanki, przezywanki, zagadki, skrętacze językowe i dowcipy oraz wiele innych,
których funkcjonowanie zapewnia dzieciom dobrą zabawę i poczucie integracji.
1 D. Simonides: Bogactwo kultur na pograniczach. W: Folklor i pogranicza. Red. A. Staniszewski, B. Tarnowska. Olsztyn 1998, s. 19-20.
2 Por. D. Simonides: Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków. Wrocław – Warszawa 1976, s. 7.
�332
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Kultura dzieci, której częścią jest ich folklor, powstaje i rozwija się najintensywniej
w środowisku rówieśniczym. Nadawcy i odbiorcy należą zazwyczaj do tej samej grupy wiekowej, a teksty krążą w ustnym obiegu, ulegając najrozmaitszym przekształceniom3. Cechy współczesnych grup dzieci są uwarunkowane wieloma czynnikami,
m.in. statusem rodziny (wielopokoleniowa czy dwupokoleniowa), miejscem zamieszkania (wieś, miasto, osiedle), czasem spędzanym w szkole, na zajęciach pozaszkolnych czy zabawach na powietrzu. Repertuar zależy więc od tego, czy rodzina jest
wielopokoleniowa i czy dochodzi do przepływu tekstów pomiędzy poszczególnymi
pokoleniami, jaki jest stosunek do tradycji środowiska, w jakim się wychowują, do
jakich kręgów rówieśniczych należą i jakie jest miejsce ich spotkań4. Wraz z pójściem
do szkoły dzieci stają się jednocześnie członkami kilku grup: rodzinnej i rówieśniczej
(„szkolnej” i „pozaszkolnej”), a dorastając określają się „przeciw” temu, co przekazuje
rodzina i zbliżają się do grupy rówieśniczej5. Codzienne kontakty z kolegami sprzyjają powstawaniu więzi społecznych, opartych na podobnych emocjach i przeżyciach,
ponadto pozwalają dzieciom na zaspokojenie chęci przekazywania zasłyszanych tekstów, tworzenia nowych treści i opowiadania przeżytych sytuacji6.
Struktura zasobu twórczości dzieci zaolziańskich pod kątem charakteru etnicznego
ma charakter złożony. Większą część repertuaru stanowią teksty gwarowe, w dużej
mierze tożsame z tymi po polskiej stronie granicy, pokrywające się treściowo, posługujące się tą samą stylistyką i pełniące te same funkcje7. Równocześnie jednak
funkcjonują tu utwory, które zostały przez polskie dzieci zapożyczone od czeskich
kolegów. Co dnia spotykają się bowiem na lewym brzegu Olzy dzieci posługujące się
gwarą polską i językiem czeskim, o odmiennej kulturze i zróżnicowanym poczuciu
tożsamości. Sytuacja ta wpływa znacząco na kształt ich twórczości ustnej, która rozwijając się w środowisku wielokulturowym wchodzi w interakcje z odmiennym etnicznie repertuarem i podlega pod jego wpływem procesom innowacyjnym8. O charakterze współczesnych tekstów polskich dzieci na Zaolziu decydują zarówno kontakty
z rówieśnikami narodowości czeskiej, w trakcie których dochodzi do spontanicznego
przepływu treści, jak i etnicznie obca kultura, język oraz literatura, stanowiące kontekst życia codziennego. Niebagatelną rolę odgrywają również czeskie środki masowego przekazu, które stanowią istotne źródło inspiracji dziecięcych utworów. Zasób
folkloru zaolziańskiego oraz jego charakter nie są zatem tożsame z folklorem dziecięcym w Polsce, nie są też takie same, jak folklor w głębi Czech. O swoistości tutejszej
dziecięcej twórczości słownej świadczy „interetniczność”, a więc umiejscowienie „po3 Por. tamże, s. 233.
4 Por. D. Simonides: Wymiary i rozmiary kultury dzieci. „Literatura Ludowa” 1996, nr 4-5, s. 9.
5 Por. D. Bula, D. Krzyżyk, B. Niesporek-Szamburska, H. Synowiec: Dziecko w świecie
języka. Kraków 2004, s. 17.
6 Zob. A. Błaszczyk: Podwórko i badanie folkloru dziecięcego. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego, Folklorystyka”, nr 2 (1996), s. 127.
7 Zob. K. Marcol: Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim.
Wrocław 2008, s. 101-150.
8 Folklor słowny polskich dzieci na Zaolziu został zbadany pod kątem zapożyczeń i wpływów czeszczyzny przez autorkę niniejszego artykułu. Zob. K. Marcol: Słowo i zabawa…, s.
152-167. Do tej pory brak jednak opracowań na temat wpływu gwary i etnicznie polskich
tekstów na twórczość dzieci czeskich zamieszkujących Zaolzie.
�Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim
333
między” polskim i czeskim zasobem twórczości słownej, z których mieści się w niej
to, co odpowiada regułom poetyki dziecięcych tekstów.
Niniejsza rozprawa jest efektem badań terenowych, prowadzonych na Śląsku Cieszyńskim od listopada 2009 do lutego 2010 w środowisku polskich dzieci po dwu
stronach granicy oraz wśród ich rówieśników czeskich, zamieszkujących Zaolzie. Celem tych studiów było określenie charakteru etnicznego twórczości słownej najmłodszego polskiego pokolenia na Zaolziu oraz określenie stopnia znajomości czeskiego folkloru słownego. Prace badawcze realizowane były w szkołach podstawowych
techniką wywiadu jawnego nieformalnego z użyciem kwestionariusza i objęto nimi
dzieci w przedziale wiekowym 6-12 lat. Okoliczności towarzyszące transmisji tekstów
podczas prowadzonych badań nie były z oczywistych względów naturalnym kontekstem ich funkcjonowania. Zachowanie dzieci było determinowane zarówno obecnością nieznajomego badacza, jak również otoczeniem, w którym odbywał się proces
naukowo-badawczy. Szkoła wymusza na dziecku zachowania oficjalne, tu mówi się
poprawnie (nauczyciele na Zaolziu dbają, aby dziecko w szkole z polskim językiem
nauczania mówiło polszczyzną literacką, gdyż dla wielu z nich jest to jedyne miejsce, gdzie mogą posługiwać się tą odmianą języka), niewiele tu miejsca na swobodną
zabawę z rówieśnikami. Badacza folkloru nie dziwi fakt, że sytuacja komunikacyjna
warunkuje wybór kodu językowego oraz repertuar. Od kontekstu wypowiedzi, zarówno tego sytuacyjnego jak i kulturowego, zależy bowiem wiele czynników: sposób
wykonania (styl, kompozycja), poruszane tematy oraz, co szczególnie istotne w społeczeństwie wieloetnicznym, wybór odpowiedniej odmiany języka9. Zróżnicowanie
języka pod względem funkcjonalnym odgrywa na Zaolziu istotną rolę w kontaktach
społecznych. Układ językowy należy tu traktować jako dwujęzyczność, a nawet trójjęzyczność: język polski – gwara – język czeski, a o wyborze odpowiedniej formy decydują czynniki takie jak: sytuacja komunikacyjna, temat wypowiedzi, narodowość.
Każdy członek polskiej społeczności na Zaolziu nabywa z czasem tzw. kompetencji
socjolingwistycznej, czyli znajomości reguł rządzących sposobem wypowiedzi w odpowiedniej sytuacji10.
Już sam fakt, że mieszkańcy Zaolzia posługują się zarówno językiem polskim,
gwarą zachodniocieszyńską, jak też językiem czeskim, znacznie ułatwia przenikanie
i wymianę zjawisk kultury ludowej. Podobnie jak dzisiejsza mowa młodego pokolenia
Zaolzian, ich ustna twórczość artystyczna czerpie bogactwo z czeskiego systemu językowego11. Proces zapożyczeń i transmisji przebiega tu zatem pomiędzy językami ze
9 Por. K.D. Kadłubiec: Metodologiczne aspekty interdyscyplinarności folklorystyki. W:
Folklorystyka na przełomie wieków. Red. K.D. Kadłubiec. Cieszyn 1999, s. 14.
10 Zob. B. Madecka: Zakres funkcjonowania języka polskiego. W: Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czechosłowacji. Red. M.G. Gerlich, K.D. Kadłubiec.
Warszawa 1992, s. 106.
11 Polsko-czeska komparatystyka językoznawcza obejmuje szereg studiów nad wzajemnymi interferencjami językowymi, wynikającymi z pokrewieństwa systemów językowych. Por.
m.in. J. Damborský: Gwara czesko-cieszyńska. W: Z badań porównawczych języków oraz
dialektów słowiańskich i niesłowiańskich na ziemiach nadodrzańskich. Red. J. J. Brzeziński.
Zielona Góra 1992; E. Lotko: Czesko-polskie pogranicze językowe: sytuacja językowa na
Zaolziu. W: Śląsk w badaniach językoznawczych: badanie pogranicza językowo-kulturowego
polsko-czeskiego. Red. I. Nowakowska-Kempny. Katowice 1993; T.Z. Orłoś: Polsko-czeskie
związki językowe. Wrocław 1980; Tenże: Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych.
�334
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
sobą spokrewnionymi, a tam, gdzie nie istnieją bariery językowe lub są one niewielkie, dochodzi do wielu zapożyczeń, zwłaszcza w folklorze12.
Wpływy języka czeskiego i kultury ujawniają się w słownej twórczości dzieci zaolziańskich na różnych płaszczyznach. Wzbogacają one zarówno zasób folkloru o nowe
utwory, zaczerpnięte z repertuaru czeskich rówieśników, jak i kształtują poetykę tekstów. Interferencje interetniczne są cechą charakterystyczną twórczości rozwijającej
się w środowisku wielojęzycznym i wielokulturowym, a „możliwość wzajemnych
wpływów, inspiracji, a zatem przejawów synkretyzmu, czyni je bogatymi zarówno
pod względem ilościowym, jak i gatunkowym oraz poetyckim”13. Interetniczne przenikanie zjawisk kultury ludowej jest jednak procesem złożonym. Zapożyczanie nie
jest bowiem automatyczne i bezrefleksyjne, ale towarzyszy mu adaptacja do własnego
systemu językowo-kulturowego. Dzieci, przejmując dany tekst folkloru z repertuaru
czeskich rówieśników czy też stosując bohemizmy, dostosowują ich obcą formę do
używanego w mowie codziennej systemu języka polskiego (gwary). Wpływy czeszczyzny, a zatem i procesy adaptacyjne, obserwujemy na różnych płaszczyznach poetyki dziecięcych zabaw słownych we wszystkich gatunkach folkloru14.
Płaszczyzna fonetyczna ustnej twórczości dzieci zaolziańskich jest gwarowa, a zatem zgodna z polskim systemem językowym. Jej podstawowymi wyznacznikami są:
akcent paroksytoniczny (przypada na przedostatnią sylabę wyrazu, a nie na pierwszą, jak w języku czeskim) oraz brak iloczasu. Choć badacze zwracają uwagę na silny wpływ czeszczyzny na wymowę Polaków z Zaolzia15, to należy zwrócić uwagę, że
utwory zaczerpnięte z czeskiego zasobu folkloru przez najmłodszą generację podlegają procesom dostosowującym warstwę brzmieniową do zasad polskiej gramatyki.
Uwidacznia się tu zatem siła „własnego” języka, gwary, którego zasady są narzucane
zapożyczonym tekstom. Dzięki takim praktykom przystosowawczym twórczość polskich dzieci na pograniczu wzbogaca się o nowe zabawy słowne, które traktowane są
na równi z ich własnymi (dzieci nie są świadome ich obcego etnicznie pochodzenia).
Dostosowanie warstwy brzmieniowej czeskiego tekstu do wymowy gwarowej można
zaobserwować również na przykładzie zaolziańskich wyliczanek. Polskie dzieci przyswoiły sobie jedną z najbardziej popularnych zabaw słownych w Czechach i chętnie
posługują się nią w celu wytypowania osoby inicjującej grę:
En ten tyky, dva špendlíky,
čert vyletěl z elektriky.
Bez klobouku, bos,
narazil si nos. (Jabłonków, szkoła czeska)
Kraków 1993; Tenże: Studia z frazeologii czeskiej i polskiej. Kraków 2005; M. Basaj, J. Siatkowski: Bohemizmy w języku polskim: słownik. Warszawa 2006; Z. Greń: Semantyka i składania czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim. Warszawa 1994.
12 Por. J. Krzyżanowski: Folklor krajów pogranicza. W: Tenże: Szkice folklorystyczne. T. 1.
Kraków 1980, s. 107.
13 K.D. Kadłubiec, I. Fryda: Raz, dwa, trzy, wychodź ty! Twórczość słowna polskich dzieci
z Zaolzia. Czeski Cieszyn 1993, s. 18.
14 K.D. Kadłubiec, I. Fryda: Raz, dwa, trzy…, s. 8-9.
15 Por. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu. W: Polszczyzna Śląska. Historia
i współczesność. Red. B. Wyderka. Opole 1997, s. 34.
�Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim
335
Ententiki dwa szpyndliki,
czert wylecioł z elektryki.
Bez kłobuka, bos,
naraził se nos. (Oldrzychowice)
Zabiegi adaptacyjne, którym poddany został czeski wariant wyliczanki, nie zmieniły rymów ani rytmu wiersza, nie zniekształciły też jego sensu. Czeskie słowa są zastąpione gwarowymi: špendlíky – szpyndliki, čert – czert, vyletěl – wylecioł, elektriky
– elektryki, bez klobouku – bez kłobuka, narazil si – naraził se. W zaolziańskim wariancie charakterystyczne jest zachowanie staropolskiego słowa kłobuk, które oznacza kapelusz, a w języku czeskim przybiera formę klobouk. Dzięki zbliżonej wymowie
staropolskiego i czeskiego wyrażenia, a również dzięki peryferyjnemu charakterowi
gwary zachodniocieszyńskiej, która nie ulegała językowym prądom innowacyjnym
w tak dużym stopniu, jak język w centrum kraju, możemy obserwować w zabawach
słownych dzieci zaolziańskich funkcjonowanie dawnych form leksykalnych16. Warstwa brzmieniowa jest właściwa systemowi gwarowemu, na co wskazuje zwężenie
artykulacji samogłoski „e” do „y” po twardych i miękkich spółgłoskach (szpyndliki)
oraz przechodzenie pochylonego „a” w „o” (wylecioł).
Na płaszczyźnie leksykalnej dochodzi do najbardziej nasilonych interferencji języka czeskiego na mowę Zaolziaków. Uwidacznia się to najczęściej w zapożyczaniu
czeskich wyrazów i związków wyrazowych oraz w powstawaniu neologizmów. Irena
Bogocz, która prowadziła badania wśród uczniów szkół z polskim językiem nauczania, zanotowała ekspansję czeskich słów z zakresu nazewnictwa i terminologii fachowej, wyrazów potocznych, slangowych oraz stylistycznie neutralnych17. Zapożyczenia
są stosowane powszechnie w sytuacjach nieoficjalnych i obejmują określenia, których
tradycyjna gwara nie posiada. Ze względu na kontakty z czeskim środowiskiem większościowym, pod którego wpływem językowym pozostaje młoda generacja, częściej
pojawiają się w języku wyrażenia zaczerpnięte z czeszczyzny niż z polszczyzny ogólnej, a zatem warianty lepiej znane i częściej przez dzieci słyszane18. Zapożyczenia leksykalne nie zmieniają jednak samego systemu gwary, który nadal jest dominujący
i kształtuje bohemizmy według zasad polskiej gramatyki.
W tekstach dziecięcego folkloru obserwujemy procesy przystosowujące obce etnicznie leksemy do gwarowego systemu twórczości zaolziańskiej. Zjawisko to przejawia się dwojako: albo poprzez zamianę czeskich wyrażeń na rdzennie polskie, odpowiadające rymom i rytmicznej kompozycji utworu, albo poprzez dopasowanie zapo16 O archaizmach leksykalnych w gwarach Śląska Cieszyńskiego pisał m.in. J. Basara:
„Gwary Śląska Cieszyńskiego, izolowane przez wieki od głównych tendencji rozwojowych
polszczyzny, zachowały do dziś wiele archaizmów wyrazowych oraz staropolskich cech fonetycznych. Niektóre archaizmy leksykalne mogły się tak dobrze zachować dzięki zgodności
postaci i znaczenia jednobrzmiących wyrazów w języku czeskim, z którym nasze gwary były
w stałym kontakcie”. Zob. J. Basara: Gwary Śląska Cieszyńskiego w Czechosłowacji jako
część składowa języka polskiego. W: Perspektywy badań śląskoznawczych. Red. D. Simonides, H. Borka. Wrocław 1981, s. 36.
17 I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 32-33.
18 Por. K. D. Kadłubiec, W. Milerski: Cieszyńska ojczyzna polszczyzna. Czeski Cieszyn –
Cieszyn 2001, s. 51-53.
�336
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
życzonych, obco brzmiących słów do gramatyki języka polskiego. Adaptacje leksykalne są widoczne we wszystkich gatunkach folkloru polskich dzieci za Olzą i stanowią
o charakterze interetnicznym tej twórczości. Czeski folklor bywa zatem podstawą
zabiegów stylistycznych, które umożliwiają dzieciom zaolziańskim włączenie zapożyczonych utworów do zasobu własnej twórczości. Przykładem może być inwokacja
do ślimaka, należąca do gatunku rymowanek-wołanek, która jest powtarzana zarówno wśród polskich, jak i czeskich rówieśników. W obu grupach etnicznych tekst ten
przyjmuje jednak inną postać: dzieci z Polski i z Zaolzia rymują Ślimak, ślimak, pokaż
rogi,/ dam ci sera na pierogi, Czesi zaś:
Šnečku, šnečku, vystrč růžky,
dám ti krejcar na tvarůžky. (Trzyniec, szkoła czeska)
Czeski wariant tekstowy został zaadaptowany na Zaolziu i funkcjonuje równocześnie z polskim tekstem, wzbogacając repertuar małych Polaków, którzy wołają:
Ślimak, ślimak, pokaż różki,
dóm ci chleba i tworuszki. (Karwina)
W zaolziańskiej wołance wyraz krejcar, oznaczający dawną monetę pieniężną,
został zastąpiony chlebem, co w konsekwencji spowodowało zmiany w semantyce
utworu. Choć w gwarze zachodniocieszyńskiej funkcjonuje do dziś słowo grejcar, to
jednak mali Zaolziacy wiedzą, że tworuszki kupuje się za korony, które są walutą obowiązującą w Czechach. Niezasadne jest zatem, z punktu widzenia dzieci, stosowanie
nieaktualnego słowa, które lepiej jest zastąpić czytelnym wyrażeniem, wpisującym się
w rymowaną i rytmiczną kompozycję tekstu. O tego typu innowacjach, które polegają
na zamianie słów niezrozumiałych i zastępowaniu ich bardziej „swojskimi”, wspominała D. Simonides, omawiając rymowanki dzieci śląskich19. Dzięki takim zabiegom
powstają nowe warianty, które rozpowszechniane spontanicznie w ustnym przekazie
urozmaicają i uaktualniają repertuar najmłodszej grupy wiekowej.
Różnice na płaszczyźnie morfologicznej pomiędzy polskim i czeskim systemem
językowym powodują liczne interferencje czeszczyzny w języku mówionym Zaolziaków. Obserwuje się przejmowanie czeskich afiksów, kontaminacje wyrazów, zmianę
rodzaju gramatycznego rzeczowników oraz używanie w polskich tekstach czeskiej
rekcji czasowników20. Procesy te są właściwe również dziecięcej twórczości ustnej,
zwłaszcza w gatunkach prozy ludowej. Opowieści komiczne i sensacyjne są zbliżone
stylem do potocznej odmiany języka, a zatem interferencje czeszczyzny są tu najbardziej widoczne, np.:
Były trzi mrówki: jedna była z Poloków, drugo była z Czech a trzecio była z Rusów. Jedna szła do
nosa, druga szła do włosów, a trzecio szła do d…. A tak sie piyrszej pytali, jako sie tam mioła. – „No, moc
dobrze ni, bo cosi tam kopało”. Drugo mówi, że było kupe lasu. A trzecio mówiła, że łóna sie tam mioła
fajnie, tam jeździło tela taksików. (Hawierzów Błędowice)
19 Por. D. Simonides: Współczesny folklor słowny dzieci…, s. 67.
20 Por. J. Labocha: Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim. Zagadnienia językowe. Kraków 1997, s. 41-49; I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 33-35.
�Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim
337
W dowcipie tym należy zwrócić uwagę na zmianę rodzaju gramatycznego słowa
taksówka, która w czeszczyźnie jest rodzaju nijakiego, oraz na zastosowane sformułowanie moc dobrze ni, stanowiące kalkę z języka czeskiego. Z drugiej jednak strony
wyraźna jest tendencja do częstszej niż w języku literackim stosowania końcówki –ów
w D.l.mn., charakterystycznej dla polszczyzny. System gwarowy narzuca zatem bohemizmom reguły fleksyjne obowiązujące w języku polskim.
Pod względem składniowym gwara zachodniocieszyńska zbliżona jest do języka
czeskiego, a zatem wpływy czeszczyzny nie są tu liczne, ale za to bardzo znaczące. Do
najczęstszych bohemizmów gramatyczno-składniowych można zaliczyć niepoprawne używanie spójników, stosowanie strony zwrotnej w znaczeniu strony biernej, częstą w mowie potocznej konstrukcję z czasownikami musieć i nie śmieć (zamiast trzeba
i nie wolno)21. Składniowych zmian w gramatyce języka młodych Polaków na Zaolziu
obawiają się K.D. Kadłubiec oraz W. Milerski, którzy konkludują: „najniebezpieczniej
dla języka jest wówczas, gdy innowacje wnoszą obce rozwiązania systemowe, czego
jesteśmy, choć rzadko, świadkami w mowie najmłodszych Zaolziaków. Dotyczy to
po części frazeologizmów, które reprezentują również określony model składniowy
(…)”22. Podobnie jak we współczesnej mowie Zaolziaków wpływ czeskiej składni
przejawia się w tekstach folkloru najczęściej poprzez niepoprawne używanie spójników, w tym stosowanie spójnika a (zamiast i) w zdaniach współrzędnie złożonych
oraz jeśli (zamiast czy) w konstrukcjach podrzędnie złożonych. Zjawisko to występuje
również w tekstach folkloru dziecięcego:
Mamusia mówiła Pepiczkowi, żeby szeł do sklepu kupować mandarynkym, banan a owoce a żeby
na wszystko mówił „tak”. Szeł do sklepu a pan prodawacz sie go pytał: „Chcesz mandarynkym?” „Tak”.
„Chcesz banany?” „Tak”. „Chcesz jarziny?” „Tak”. Szeł a spotkoł na ceście bokserzyste. Bokserzysta sie go
pyta, jeśli chce jednóm do pyska, a ón powiedzioł „tak”, a ón mu doł. (Trzyniec)
Nieliczne obce rozwiązania systemowe nie zmieniają jednak etnicznego charakteru
twórczości dzieci zaolziańskich, a wpływy czeszczyzny, jakim podlega, nie zmieniają
jej polskiego systemu językowego. Zapożyczenia nie są bowiem przejmowane w czystej formie, ale są najpierw poddane procesom adaptacyjnym, które dostosowują je do
znanego i najbliższego dzieciom sposobu konstruowania wypowiedzi, jaki podsuwa
gwara. Dopiero po takich zabiegach wchodzą one w obieg ustny. Warunkiem funkcjonowania każdego tekstu folkloru jest bowiem akceptacja przez całą społeczność,
musi ona zarówno spełniać oczekiwania najmłodszych nosicieli folkloru w zakresie
funkcjonalnym, jak i odpowiadać im pod względem poetyki. Wszelkie zapożyczenia
przechodzą więc najpierw przez wstępną selekcję i jeżeli okaże się, że taka forma wypełnia lukę w dziecięcej zabawie i pozwala na pełne wyrażenie myśli i emocji, zostaje szybko rozpowszechniona w zachowaniach słownych i funkcjonuje tak długo, jak
spełnia swoją rolę23.
Interferencje czeszczyzny wzbogacają prymarny repertuar fonetyczny, leksykalny,
fleksyjny i składniowy, nie zmieniając systemu samej gwary cieszyńskiej24, która sta21
22
23
24
Por. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 35.
K.D. Kadłubiec, W. Milerski: Cieszyńska ojczyzna …, s. 53.
Szerzej na ten temat K. Marcol: Słowo i zabawa…, s. 152-167.
I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 32.
�338
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
nowi podstawowy kod komunikacji bezpośredniej. Jesteśmy zatem świadkami niezwykle interesującego procesu, w którym zapożyczenia podkreślają etnicznie polski
charakter folkloru poprzez procesy przystosowawcze, uwidaczniające mechanizmy
rządzące polskim (gwarowym) systemem poetycko-językowym.
Podczas analizy materiału zgromadzonego w trakcie studiów terenowych uwagę
badacza zwróciły te teksty, które funkcjonują równocześnie w twórczości dzieci polskich i czeskich, a przekazywane są tym samym – czeskim – językiem. Ich forma
i treść jest identyczna w obu środowiskach etnicznych, zaś brak zabiegów adaptacyjnych do gwarowego systemu językowego jest wynikiem specyficznej funkcji, jaką
pełnią owe utwory w gronie rówieśniczym. Pierwszym gatunkiem są tzw. skrętacze
językowe, a więc trudne do wymówienia zdania, rozpoczynające się od słów: „powiydz pryndko…”, które przytaczane są dosłownie, gdyż istotą ich funkcjonowania
jest zabawa brzmieniem wyrazów. Ingerencja w płaszczyznę fonetyczno-fonologiczną
spowodowałaby tu utratę charakteru ludycznego. Dzieci, nie mając żadnych trudności z wymówieniem głosek obcych polskiemu systemowi artykulacyjnemu, dodały tę
grupę tekstów do swoich zabaw słownych. W repertuarze najmłodszej generacji Zaolziaków znajdują się zatem, prócz skrętaczy językowych znanych dzieciom w Polsce,
także te zaczerpnięte z repertuaru czeskich rówieśników, np.:
Byl jednou jeden Řek, a ten mi řek:
kolik je w Řecku řeckých řek?
A já mu řek, že nejsem Řek, abych mu řek,
kolik je v Řecku řeckých řek25 (Czeski Cieszyn)
Mieszkańcy Zaolzia znakomicie radzą sobie z wymową „rz” frykatywnego nie tylko dlatego, że biegle posługują się językiem czeskim i bez kłopotu wymawiają głoski
właściwe czeszczyźnie, ale także dlatego, że taki sposób artykulacji spółgłoski „rz” jest
właściwy gwarze zachodniocieszyńskiej. W gwarach polskich na terenie Czech utrzymuje się „i” po „sz”, „rz”, „cz”, a koło Jabłonkowa po miękkich dziąsłowych „śi”, „źi”,
„ći”26, co obserwujemy w popularnych skrętaczach językowych:
Třista třicet tři stříbrných stříkaček stříkalo přes třista třicet tři stříbrných řek27 (Bystrzyca)
Třista třiatřicet stříbrných křepeliček přeletĕlo přes třista třiatřicet stříbrných střech28 (Trzyniec)
Innym gatunkiem, który przyjął się na gruncie twórczości rówieśniczej, są wszelkiego
rodzaju parodie. Jak zauważa Dorota Simonides, „w żadnym innym środowisku społecznym parodia nie występuje w takiej postaci, jak właśnie wśród dzieci, które z reguły przedrzeźniają niemal wszystko i niemal wszystkich”29. W rymach satyrycznych wystawiane
25 Był raz jeden Grek i on mi powiedział/ ile jest w Grecji greckich rzek?/ A ja mu powiedziałem, że nie jestem Grekiem, abym mu umiał powiedzieć, / ile jest w Grecji greckich rzek.
26 Por. K. Dejna: Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa 1981, s. 40.
27 Trzysta trzydzieści trzy srebrne strzykawki strzykały przez trzysta trzydzieści trzy srebrne rzeki.
28 Trzysta trzydzieści trzy srebrne przepióreczki przeleciały przez trzysta trzydzieści trzy
srebrne dachy.
29 D. Simonides: Współczesny folklor słowny…, s. 97.
�Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim
339
są na pośmiewisko najchętniej te zjawiska, postaci i zachowania, które są powszechnie
uznawane za wzór lub szczególnie przez dorosłych czczone. Im bardziej wzniosły i patetyczny ton wypowiedzi, tym chętniej staje się on przedmiotem kpin i żartów30. Jednym
z najbardziej popularnych utworów satyrycznych rozpowszechnionych w środowisku
rówieśniczym jest parodia hymnu narodowego. W Polsce dzieci śpiewają:
Jeszcze Polska nie zginęła, ale zginąć musi,
bo Gargamel na Klakierze wszystkie Smurfy dusi.
Marsz, marsz Klakiera,
niech go weźnie cholera,
niech go pochowają,
tam gdzie Smurfy srają. (Zebrzydowice)
Na Zaolziu sytuacja przedstawia się o tyle interesująco, że polskie dzieci znają
i powtarzają parodie zarówno hymnu polskiego, jaki i czeskiego. Taki repertuar jest
charakterystyczny dla pogranicza, gdzie funkcjonują równolegle dwie pieśni o charakterze patriotycznym, stanowiące symbol państwowy. Polski hymn jest zatem przetworzony przez dzieci w następujący sposób:
Jeszcze Polska nie zginęła, ale zginąć musi,
bo już Hitler na granicy wszystkie noże brusi.
Marsz, marsz Dąbrowski, do piekorza po rożki,
za twoim przewodem zjemy rożki z miodem. (Czeski Cieszyn)
Marsz, marsz Hitlerze, ty stary frajerze,
za twoim przewodem przebodnym cie nożem. (Gnojnik)
Trawestacja czeskiego hymnu jest tożsama z wariantami funkcjonującymi wśród
czeskich dzieci i brzmi następująco:
Kde domov můj,
tam roste hnůj,
voda hučí do papučí,
v sadě skví se černý květ,
Husákovi na pohřeb31. (Oldrzychowice)
Kde domov můj,
voda hučí,
chlap na to čučí32. (Czeski Cieszyn)
Pierwsze słowa czeskiego hymnu narodowego stały się również inspiracją dla dowcipu, który jest powtarzany w gronie rówieśników polskich i czeskich na Zaolziu, a re30 Tamże, s. 97-112.
31 Gdzie jest mój dom,/ tam rośnie gnój,/ woda spada z hukiem do kapci,/ w sadzie błyszczy
czarny kwiat,/ Husakowi na pogrzeb.
32 Gdzie jest mój dom,/woda spada z hukiem,/ chłop się na to gapi.
�340
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
alizuje charakterystyczny dla opowieści komicznych schemat rywalizacji bohaterów
trzech narodowości:
Vsadí se Čech, Rus a Němec kdo vydrží zpívat svojí hymnu pod vodou, němce i rusa sežral žralok,
ale když uslyšel zpívat Čecha Kde domov můj tak ho nechal, bezdomovce nežere. (Gnojnik, szkoła
polska33)
Vsadí se Čech, Američan a Francouz kdo vydrží déle s krokodýlem ve vodě a musí u toho zpívat svoji
hymnu. Vleze tam Francouz, krokodýl ho sežere, vleze tam Američan, krokodýl ho sežere, vleze tam
Ćech a zpívá „Kde domov můj?”, krokodýl ho vyplivne ven z vody a povídá: fuj, bezdomovce nežeru.
(Gnojnik, szkoła czeska)
Zrozumienie dowcipu jest warunkowane znajomością tekstu czeskiego hymnu,
a jego funkcjonowanie jest możliwe tylko wśród tych osób, które wiedzą, iż owa pieśń
narodowa rozpoczyna się od słów „Kde domov můj”. Trafne jest stwierdzenie, że „koniecznym warunkiem powstawania i zrozumienia parodii jest doskonała znajomość
utworu parodiowanego”34. Mieszkańcy Zaolzia, z racji swego zamieszkania na terytorium Republiki Czeskiej, znakomicie orientują się w kanonach kulturowych, które dla
Polaka z prawej strony Olzy są nieczytelne i już najmłodsze pokolenie potrafi z łatwością korzystać z etnicznie odmiennych zasobów tekstowych. Dzięki temu uzyskujemy
barwny i bogaty obraz repertuaru słownego na pograniczu, którego specyfika wynika
z funkcjonowania w środowisku wielokulturowym.
Folklor dzieci na Zaolziu nosi znamiona interferencji dwóch zasobów kultury i języka. Specyfika interetniczna ma tu charakter dychotomiczny, na który składają się
zarówno elementy własne, polskie, jak i obce, wspólne z twórczością czeskich rówieśników. O etnicznie polskim charakterze zabaw słownych świadczą jednak proporcje pomiędzy zapożyczeniami z obcej kultury i języka a elementami macierzystymi:
wpływy i zapożyczenia w większości nie są przejmowane biernie i mechanicznie, ale
są aktywnie modelowane według własnych praw twórczości anonimowej. Wpływy
czeszczyzny są widoczne na wielu płaszczyznach twórczości rówieśniczej: od zapożyczeń tekstowych po leksykalne. Pożyczki interetniczne są konsekwencją kształtowania się twórczości słownej pod wpływem dominującej kultury czeskiej i obcego
języka. Kultura ludowa na pograniczu nie rozwija się bowiem w izolacji, ale czerpie
swe bogactwo ze źródeł, jakie umożliwia jej położenie geograficzne, pokrewieństwo
języków, intensywność kontaktów na płaszczyźnie nieoficjalnej, rodzinnej i rówieśniczej. Naturalnym zjawiskiem jest proces wzajemnego czerpania inspiracji z zasobów
tekstowych, które choć pochodzą z różnych kręgów etnicznych, to wyrażane są za pomocą języków należących do tej samej, słowiańskiej rodziny. Pokrewieństwo języków
ułatwia w dużym stopniu przenikanie treści z jednego do drugiego kręgu rówieśniczego, dzięki czemu zabawy słowne dzieci zaolziańskich są bogatsze, w stosunku do
tekstów funkcjonujących w Polsce, o całą gamę utworów zaczerpniętych z folkloru
czeskiego.
33 Badania terenowe, mające na celu określenie stopnia znajomości folkloru czeskiego
wśród polskich dzieci na Zaolziu, były prowadzone po czesku, stąd wypowiedź respondenta
w języku czeskim.
34 D. Simonides: Współczesny folkor słowny…, s. 98.
�Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim
341
Bibliografia:
Basaj M.,: Siatkowski J.: Bohemizmy w języku polskim: słownik. Warszawa 2006
Basara J.: Gwary Śląska Cieszyńskiego w Czechosłowacji jako część składowa języka
polskiego. W: Perspektywy badań śląskoznawczych. Red. D. Simonides, H. Borka. Wrocław 1981, s. 33-36
Błaszczyk A.: Podwórko i badanie folkloru dziecięcego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego, Folklorystyka” 2, 1996, s. 127-136
Bogocz I.: Współczesny język polski na Zaolziu. W: Polszczyzna Śląska. Historia
i współczesność. Red. B. Wyderka. Opole 1997, s. 29-36
Bula D., Krzyżyk D., Niesporek-Szamburska B.: Synowiec H.: Dziecko w świecie
języka. Kraków 2004
Damborský J.: Gwara czesko-cieszyńska. W: Z badań porównawczych języków oraz
dialektów słowiańskich i niesłowiańskich na ziemiach nadodrzańskich. Red. J. J. Brzeziński. Zielona Góra 1992, s. 71-75
Dejna K.: Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa 1981
Greń Z.: Semantyka i składania czasowników oznaczających akty mowy w języku
polskim i czeskim. Warszawa 1994
Kadłubiec K.D.: Metodologiczne aspekty interdyscyplinarności folklorystyki. W: Folklorystyka na przełomie wieków. Red. K.D. Kadłubiec. Cieszyn 1999, s. 13-30
Kadłubiec K.D., Fryda I.: Raz, dwa, trzy, wychodź ty! Twórczość słowna polskich
dzieci z Zaolzia. Czeski Cieszyn 1993
Kadłubiec K.D., Milerski W.: Cieszyńska ojczyzna polszczyzna. Czeski Cieszyn –
Cieszyn 2001
Krzyżanowski J.: Folklor krajów pogranicza. W: Tenże: Szkice folklorystyczne. T. 1.
Kraków 1980, s. 107-121
Labocha J.L.: Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim. Zagadnienia językowe. Kraków 1997
Lotko E.: Czesko-polskie pogranicze językowe: sytuacja językowa na Zaolziu. W:
Śląsk w badaniach językoznawczych: badanie pogranicza językowo-kulturowego polsko-czeskiego. Red. I. Nowakowska-Kempny. Katowice 1993, s. 131-138
Madecka B.: Zakres funkcjonowania języka polskiego. W: Zaolzie. Studia i materiały
z dziejów społeczności polskiej w Czechosłowacji. Red. M.G. Gerlich, K.D.Kadłubiec.
Warszawa 1992, s. 105-113
Marcol K.: Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim.
Wrocław 2008
Orłoś T.Z.: Polsko-czeskie związki językowe. Wrocław 1980
Orłoś T.Z.: Studia z frazeologii czeskiej i polskiej. Kraków 2005
Orłoś T.Z.: Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych. Kraków 1993
Simonides D.: Bogactwo kultur na pograniczach. W: Folklor i pogranicza. Red. A.
Staniszewski, B. Tarnowska. Olsztyn 1998, s. 19-27
Simonides D.: Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków. Wrocław – Warszawa 1976
Simonides D.: Wymiary i rozmiary kultury dzieci. „Literatura Ludowa” 1996, nr 4-5,
s. 3-17
�342
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
Shrnutí
Interetnický charakter verbální tvořivosti dětí polsko-českého pohraničí
Slovesný folklor dětí na pomezí, jakým je nesporně část Těšínského Slezska přináležející České
republice, je utvářen pod vlivem dvou jazykových a kulturních tradic: polské a české. Herní
repertoár je zde tudíž velmi rozmanitý a zahrnuje tři skupiny textů: první z nich tvoří nářeční (polské) texty, do druhé skupiny spadají texty převzaté od česky mluvících dětí takovým
způsobem, že tyto texty byly přizpůsobeny polskému jazykovému systému. Do třetí skupiny
lze zařadit autentickou českou dětskou slovesnost. Lidová kultura se na tomto pomezí nevyvíjí izolovaně, ale čerpá ze zdrojů, které jsou výslednicí geografické polohy zkoumané oblasti,
příbuznosti obou jazyků a intenzity kontaktů mezi dětmi stejného (nebo podobného) věku
v neoficiální, případně příbuzenské rovině.
Summary
Interethnic character of verbal creation of children
in the Polish-Czech borderland
Verbal folklore of children in the Polish-Czech borderland, which also comprises the part of
Cieszyn Silesia which belongs to the Czech Republic, is shaped under the influence of two
linguistic and cultural sources – the Polish and the Czech. The repertoire of games is differentiated here and consists of three groups of texts: dialectal (Polish), borrowed from the
Czech peers but adapted to the Polish language system, and Czech texts. Folk culture in the
borderland does not develop in isolation but draws elements from the sources which are accessible due to geographical location, language similarity, intensified informal contacts, both
in families and among the peers.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01a9f04b312d864e915756587ca75892.pdf
60233e50b8884323d11ca7e648c82498
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6631
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2016
Subject
The topic of the resource
Mauss, Marcel (1872-1950)
biologia współpracy
altruizm zwierzęcy
genetyka
neuronauka
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6199
Title
A name given to the resource
Do ut des / Laboratorium kultury
Description
An account of the resource
Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.71-95
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Wężowicz-Żiółkowska, Dobrosława
Pisarek, Adam ( red. nacz.)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
grupakulturalna.pl
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5
Laboratorium Kultury 5 (2016)
2016
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl
tytuł artykułu:
Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa a biologia współpracy
autor / autorzy:
Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska
źródło:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 71–95
wersja pdf:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ziolkowska.pdf
afiliacja autora / autorów:
Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów
Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury
słowa klucze:
biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki
abstrakt:
(na początku artykułu)
article title:
Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation
author / authors:
Dobrosława Wężowicz- Ziółkowska
source:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 71–95
pdf version:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ ziolkowska.pdf
institutional affiliation:
University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies,
Department of Theory and History of Culture
keywords:
biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience
summary:
70
(at the end of the article)
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Wydział Filologiczny
Do ut des. Teoria daru Marcela
Maussa a biologia współpracy
Abstrakt
Artykuł podejmuje próbę reinterpretacji teorii daru Marcela Maussa poprzez odwołanie do współczesnych rozstrzygnięć nauk przyrodniczych – biologii ewolucyjnej, neuronauki i psychologii ewolucyjnej. Przypomina główne założenia teorii wymiany, opartej wg Maussa na zasadzie do ut des,
wskazuje na przyczyny jej aktualności oraz stawia tezę, że założenia Maussa odnośnie moralności,
na której budują się relacje społeczne, mają podstawy ewolucyjne. Teza ta zostaje dowiedziona
w oparciu o wiedzę współczesnej biologii.
Słowa klucze: biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki
Dwa ważne powody myślenia o darze dzisiaj
Kiedy w 1924 r. Marcel Mauss wydał swój Szkic o darze ewolucjonistyczne
koncepcje społecznych zachowań zwierząt, budowane dzisiaj przez etologię
i socjobiologię, były jeszcze w powijakach. Niewiele też czasu upłynęło od
ponownego odkrycia genów, co dokonało się w 1900 r., nawiasem mówiąc,
równocześnie w trzech niezależnych laboratoriach (przez H. de Vrisa, C. Corrensa i E. Tschermaka)1 prawie 40 lat po tym, jak ich istnienie ustalił opat
1
Za: W. Szybalski, Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy Nauk
Biologicznych”, 2000, nr 3.
71
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Grzegorz Mendel (w 1866). Od 1856 r. natomiast znana była światu naukowemu teoria ewolucji Karola Darwina oraz stosowana w ewolucjonistycznym
przyrodoznawstwie metodologia badań, która w znaczący sposób zaważyła na
warsztacie badawczym antropologii, budującej się właśnie w 2. połowie XIX
stulecia2. Jednak, jak zauważa znawca historii myśli społecznej Jerzy Szacki,
w tym czasie (a mówimy o czasie powstawania Szkicu…) „Przeciętny socjolog
nie tylko odrzucał założenia ewolucjonizmu, ile się w ogóle nad nimi nie zastanawiał, uważając, iż należą do staroświeckiej filozofii społecznej”3. Był to zatem
okres pożegnania się antropologii społecznej i kulturowej z paradygmatem
ewolucjonistycznym, chociaż, jak doskonale wiedzą to badacze teorii antropologicznych, np. teoria potrzeb Bronisława Malinowskiego, czy teoria Richarda
Evansa-Pritcharda „wydaje się w całości wzięta z ewolucjonizmu”4. Te, skrótowo tylko przywołane fakty dotyczące relacji pomiędzy, najogólniej mówiąc,
naukami przyrodniczymi a społecznymi mają tu o tyle istotne znaczenie, że
mapując kontekst, w jakim powstawał Szkic o darze, pozwalają odnieść dociekania Marcela Maussa do tego, co stanowiło wówczas trzon wiedzy antropologicznej5, umożliwiając jednocześnie zrozumienie koncepcji daru poza nim, co
jest właśnie celem tego artykułu. Odwołanie bowiem do syntezy teorii ewolucji
dokonanej już po odkryciu struktury DNA (1953 r.), a dalej do mechanizmów
doboru krewniaczego, strategii ewolucyjnie stabilnych i samolubnych (lata
60. XX wieku)6, które siłą rzeczy musiały być Maussowi obce, stawiają dzisiaj
jego ustalenia dotyczące wymiany społecznej w nowym świetle. I chociaż we
Fragmencie planu ogólnej socjologii opisowej (1901–1902), nieco wbrew założeniom durkheimizmu, Mauss uwzględnia psychologiczny i fizjologiczny wymiar l’homme total (człowieka całościowego), proponując wizję homo triplex7
przeciw homo duplex swego mistrza – Émile’a Durkheima, wiedza biologiczna,
2
Por. np.: A. Bernard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006 lub
inne podręczniki antropologii.
3
J. Szacki, Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981, s. 346.
4
Tamże, s. 348.
5
Marcel Mauss wpisywany instytucjonalnie w szkołę socjologiczną Émile’a Durkheima, nie praktykował
badań terenowych, tym niemniej przyczynił się znacząco do budowy paradygmatu francuskiej antropologii
społecznej, traktującej etnografię jako naukę pomocniczą, wspierającą. Rozwijanie wątku jego przynależności
do nauk społecznych i antropologii wydaje się tu zbędne, zaznaczmy jednak, iż program socjologii
ogólnej, konstruowany w kręgu „L’Année Sociologique” obejmował etnologię, dzisiaj zaliczaną do nauk
humanistycznych, a nie społecznych. Różnice między amerykańskim postrzeganiem antropologii (m. in. szkoła
Franza Boasa) a jej europejską wizją nie będą tu rozwijane.
6
Por. wyjątkowo rzetelnie opracowane hasło Ewolucjonizm, w: https://pl.wikipedia.org/wiki/
Ewolucjonizm_(biologia) [dostęp: 22.07.2016].
7
Na ten temat por.: G. Berthoud, Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2,
nr 36, s. 503–520.
72
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
jaką dysponował, wykluczała takie ujęcie zasady do ut des, o jakie możemy
się pokusić aktualnie. Gwoli ścisłości, myślenie Maussa o biologii/fizjologii
człowieka, co widać doskonale nie tylko we wspomnianym Fragmencie…, ale
szczególnie w Sposobach posługiwania się ciałem (1936) czy Idei śmierci wpajanej przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (1926) wychodziło znacznie
poza ówczesny standard nauk społecznych. Jak sam podkreślał: „za niektórymi
twierdzeniami, na jakie sobie pozwoliliśmy, kryją się fakty – zwłaszcza zaś fakty
pouczające o bezpośrednim powiązaniu w człowieku czynników fizycznych,
psychicznych i moralnych, czyli społecznych”8. Nowatorstwo tych spostrzeżeń
Maussa po wielekroć zostało już docenione i opisane9, a kontynuatorzy jego
myśli o sposobach posługiwania się ciałem i ciała społecznym uzależnieniu
(tacy jak np. Michel Foucault) są doskonale znani10, aczkolwiek zgłaszany już
przez Lévi-Straussa projekt „inwentaryzacji i opisu wszystkich użytków, jakie
ludzie w toku historii […] czynili i czynią ze swoich ciał”11 nadal nie został
wdrożony. Nie oznacza to jednak, iż w myśleniu o wymianie jako całościowym
fakcie społecznym Mauss jednoznacznie zwracał się ku owym „czynnikom
fizycznym i psychicznym”, a tym bardziej ku ich biologicznym podstawom,
których wagę najwyraźniej dostrzegał, ale (poza wspomnianymi, „założycielskimi” rozważaniami) pomijał. Rozwinięcie projektu wyjaśnienia moralności
daru/odpłaty poprzez odniesienie do współczesnej wiedzy o tych (dzielonych
z innymi zwierzętami) podstawach zachowań Homo sapiens s. wydaje się zatem
dzisiaj ze wszech miar zasadne, a nawet, z racji interesujących ustaleń etologii
i socjobiologii oraz psychologii ewolucjonistycznej, w jakimś stopniu naglące.
To pierwszy ważny powód reinterpretacji koncepcji daru dzisiaj.
Drugi ma nieco inne przyczyny, o charakterze polityczno-ekonomicznym,
tyleż globalnym, co rozpoznawalnym i lokalnie. Wyjdę od tych ostatnich, czyli
od autopsji. Uznając niebagatelny wkład Maussa w rozwój antropologii, nieodmiennie i od lat prezentuję jego teorie podczas wykładów uniwersyteckich.
Przedstawiana studentom logika świadczeń agonistycznych, tak kapitalnie wyłożona przez Maussa, budzi stale (od lat 90. XX w.) takie samo zdumienie, a czasem
8
M. Mauss, Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia),
przeł. J. Szacki, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, KR, Warszawa 2001,
s. 338.
9
Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia…,
s. 7–39.
10
Por.: M. Foucault, Historia seksualności, tegoż, Nadzorować i karać oraz inne, gdzie kontynuacja myśli
maussiańskiej jest ewidentna. Należą tu nie tylko Michel Foucault, ale także Georges Bataille, Pierre Bourdieu,
Giorgio Agamben, Jean Baudrillard, a pośrednio i Jacques Lacan.
11
C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 9.
73
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
i oburzenie. Jak to możliwe, pytają studenci, by roztrwonić cały majątek, rozdać
go, łącznie z zasobami całego plemienia i pozostać z niczym, oprócz „twarzy”?
Z perspektywy człowieka współczesnego, zakrawa to na jakieś szaleństwo, na
dodatek połączone z poniżaniem gości i niegodnym ich wyśmiewaniem. Równe
zdziwienie budzi teza dotycząca istnienia ducha daru i jego mocy prowokowania
rewanżu, nie mówiąc o zobowiązaniu rodzącym się w procesie przyjmowania
darów, szczególnie w relacji: rodzice-dzieci. Największy zaś opór, czasem prowokujący ogólną wesołość, a czasem nawet i gniew, wzbudza twierdzenie Maussa,
że przedmiotem wymiany są również kobiety i dzieci. Prosta diagnoza, jaka się
tu nasuwa, to, że współcześni tak daleko odeszli od fundamentów moralnych
daru, prezentowanych przez tego badacza, iż nie są w stanie zaakceptować istoty
do ut des, widząc w niej wyłącznie archaiczne, interesowne „chwyty” bądź jakąś
„ezoterykę”12, przeciw którym, w całym swym liberalno-demokratycznym zideologizowaniu zdecydowanie protestują. Przekonaniu o własnej (ludzkiej?)
bezinteresowności towarzyszy tu, najpewniej, nawyk funkcjonowania w trybach
kapitalistycznej gospodarki pieniężnej, gdzie „więź przez rzeczy” nie może być
przecież „więzią dusz”13. To, jak daleko odeszliśmy dzisiaj od moralności pierwszej, i dlaczego tak daleko, pozostawmy w tej chwili w zawieszeniu14, aczkolwiek
pytanie to otwiera na jeden z najistotniejszych współcześnie problemów, podejmowanych przez badaczy tak znaczących, jak Bruno Latour, Arjun Appadurai czy
Zygmunt Bauman. Ich myślenie o ubóstwie, wykluczeniu, gniewie, oporze społecznym grup marginalizowanych lub, jak w przypadku Latoura, poszukiwanie
w rzeczach tego, co społeczne (teoria ANT) z pewnością wiele zyskałoby poprzez
interpretację tych zjawisk w odniesieniu do moralności daru, ustanawiającego
hierarchię, ustanawiającego pozycję wyżej/niżej, mediatora społecznych więzi.
Przede wszystkim zaś fundującego jednostkowe poczucie mocy (wagi) w tych,
którzy mogą dawać, a poczucie niemocy, niższości, upokorzenia w tych, którzy
nigdy nie będą mogli się zrewanżować, odpłacić, wyrównać pozycję, wynieść się
„ponad”. Także ponad grupę wiecznych beneficjentów społecznej dobroczynności, do której przynależność zgodnie z rozpoznaniem Maussa bywa po prostu
obelżywa, jeśli beneficjent sytuuje się w wymianie jako niezdolny do odpłaty15.
Demoralizacja wykluczonych, problem nieodmiennie spędzający sen z powiek
Zwracam uwagę na analogiczną opinię Claude’a Lévi-Straussa! Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 7.
Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż,
Socjologia i antropologia…, s. 181.
14
Ten właśnie wątek doskonale omawia S. Dzimira w pracy Marcel Mauss: savant et politique, Collection:
TAP/Bibliothèque du MAUSS, La Découverte, Paris 2007.
15
Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 287.
12
13
74
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
instytucjom opiekuńczym i dobroczynnym, a nawet całym państwom, objawiającym zdumiewającą krótkowzroczność i brak antropologicznej wiedzy o istocie
daru, anomia społeczna – bolączka współczesności, to przecież nic innego jak
efekt zarzucenia moralności pierwszej na rzecz bogacenia się bez „odpłaty”, odpowiedzialności za resztę współplemieńców i harmonię wymiany. Wykluczenia
jednostek, grup, rodzin, przybyszów, uchodźców z systemu świadczeń całościowych, pozbawienia ich możliwości bycia moralnym, czyli – dającym. Chociaż
wątek ten kusi swą niedostrzeżoną dotąd oczywistością interpretacji, możliwych
do zbudowania na starej teorii Maussa i odnosi nas właśnie do tego, z czego rozumieniem mają problem nie tylko studenci, tutaj chciałabym się skupić na innym
zagadnieniu. Na wymianie i moralności daru (w tym powszechności potlaczu
w naturze), do jakiej Mauss nie miał możliwości się odnieść, nie dysponując
wiedzą, która jest dzisiaj w zasięgu ręki (a raczej umysłu) każdego, kto zgłębia
podstawy etologii ogólnej, jaka zamarzyła się Marcelowi Maussowi u początków
XX w. Istnieje też nadzieja, że argumenty z obszaru cenionych dzisiaj neurosciences, kogniwistyki, psychologii ewolucyjnej i – najogólniej rzecz biorąc – biologii, którym lepiej niż socjologii powiódł się program uprawomocnienia swego
miejsca w utylitarystycznym projekcie budowania szczęścia i zdrowia jednostek,
okażą się bardziej przekonujące/przemawiające do wyobraźni, aniżeli jakieś hau
czy mana. Zanim jednak przejdę do tych argumentów, dla przypomnienia, kilka
słów o darze według Marcela Maussa.
Zasady moralności społecznej opartej na wymianie
Zacznijmy od definicji świadczeń całościowych z istotnym może dopowiedzeniem, że całościowość ta bywa rozumiana różnie, na co zwracał już uwagę Stephen Leacock16, a za nim Elżbieta Tarkowska17. Mauss pojmuje te świadczenia
jako „wymianę uprzejmości, festynów, obrzędów, usług wojskowych, kobiet,
dzieci, tańców, jarmarków”18, jakie świadczą sobie wzajemnie grupy społeczne. Umowa o wymianie, przynajmniej w społecznościach archaicznych19 nie
16
Albo jako badanie systemów społecznych jako całości, albo badanie konkretnego zjawiska społecznego
w jego uwikłaniu kontekstowym. Por. S. Leacock, The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American
Anthropologist” 1954, t. 56, nr 1.
17
Por. E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa
1974, s. 115 i n.
18
M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170.
19
Należą do nich, zgodnie z wywodem Maussa, tyleż społeczności proste, bez historii, jak natywni
mieszkańcy Polinezji, Melanezji, północnego zachodu Ameryki, co społeczności historyczne, posiadające
prawa pisane (od Wedów po Rzymian). Zasadność porównywania ich ze sobą wyjaśnia Mauss pragnieniem
dojścia do archeologicznych warstw transakcji międzyludzkich, realizowanych zarówno w gospodarkach nie
75
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
obejmuje więc „wyłącznie dóbr i bogactwa, ruchomości i nieruchomości, rzeczy pożytecznych gospodarczo”20, stanowiących dzisiaj właściwy przedmiot
transakcji rynkowych, ale cały system zachowań, praktyk i instytucji, reprezentowany przez „osoby moralne” (klany, plemiona, rodziny), acz dotyczący
wszystkich. Ma ona na swój sposób charakter totalny i obowiązkowy, choć
dokonywana jest dobrowolnie. Uznawszy za wzorcową formę wymiany ten
jej typ, który opiera się na rywalizacji (agonie), Mauss skupia się szczególnie
na potlaczu21, mianem tym określając wszystkie, rozpoznawane przez siebie
niezależnie od szerokości geograficznej, całościowe świadczenia o typie agonistycznym. Od typów pośrednich świadczenia te odróżnia obecność „składnika
godności, prestiżu, mana, który daje bogactwo oraz [tego], który polega na
absolutnym obowiązku zwracania (odwzajemniania) tych darów pod groźbą
utraty tego mana – tego autorytetu, tego talizmanu i tego źródła bogactw, jakim
jest sam autorytet”22. W rejestrowanych wśród wielu społeczeństw świadczeniach i przeciw-świadczeniach tego typu, najbardziej interesującym jest dla
Maussa „mechanizm duchowy”, powód, który zobowiązuje do rewanżu, odwzajemnienia otrzymanego daru, który przecież (przynajmniej teoretycznie)
nie musi być odwzajemniony. Wyjaśnienie siły sprawczej odwzajemnienia daru
odnajduje Mauss u Maorysów, przekonanych, iż rzecz posiada swego ducha
(hau), którym jest mus zwrotu, rewanżu, odpłaty.
Więź przez rzeczy – pisze Mauss – jest więzią dusz, albowiem sama rzecz ma duszę, jest
z duszy. Wynika z tego, że ofiarować coś komuś, to ofiarować coś z siebie […], trzeba
zwrócić innemu to, co jest w rzeczywistości cząstką jego natury i substancji […] zachowanie tej rzeczy byłoby niebezpieczne i groziłoby śmiercią, nie tylko dlatego, że byłoby
niedozwolone, ale również dlatego, że ta rzecz […] daje komuś panowanie magiczne i religijne nad wami23.
Ma też władzę nad złodziejem lub przypadkowym znalazcą, dlatego przywłaszczanie rzeczy, które z natury chcą wrócić do „domu rodzimego” jest groźne,
uzależnia od innych. Mus zwrotu (duch rzeczy) pobudza ciąg użytkowników,
znających pieniądza oraz nim już dysponujących. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 167–169 (O metodzie).
20
M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170.
21
Nazwa pochodzi z języka chinook, znaczy „karmić”, „spożywać”. Weszła do mowy potocznej Indian
Alaski i została przejęta przez antropologów amerykańskich, a później i innych na określenie wymiany
świadczeń opartych na rywalizacji i antagonizmie. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 171.
22
Tamże, s. 176.
23
Tamże, s. 181–182.
76
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
tworząc łańcuch wymiany, dopóki rzecz nie trafi z powrotem na swoje miejsce. Wymiana podarunków wytwarza obfitość bogactw, a zatrzymanie tego
łańcucha, poprzez np. chciwe gromadzenie wyłącznie dla siebie, zakłóca kosmiczny porządek, albowiem prawdziwymi właścicielami dóbr tego świata
są bogowie i duchy zmarłych24. „Wymiana z nimi jest najbardziej konieczna,
a powstrzymywanie się od tej wymiany – najbardziej niebezpieczne”25. Od
nich bowiem pochodzą zasoby, których ludzie są jedynie czasowymi dysponentami. „Akt ofiarnego zniszczenia ma właśnie za cel bycie darowizną, która
zostanie nieuchronnie odwzajemniona”26. Jego zaniechanie zrywa więź między
ludźmi i bogami, grozi ich gniewem, którego przejawem będzie zaniechanie
zwrotu i odwet – odpłata „pięknym za nadobne”. Warto podkreślić, iż Mauss,
odwołując się również do zasad wielkich systemów religijnych, wskazuje na
ziemskich pośredników między ludźmi a bogami – jałmużników, biednych
i dzieci, którym dar należy się bezwzględnie.
[ Jałmużna jest – D.W.Z.] owocem moralnego pojęcia daru i bogactwa z jednej strony,
z drugiej zaś – pojęcia ofiary. Szczodrobliwość jest obowiązkiem, ponieważ Nemezis mści
biednych i bogów za nadmiar bogactwa u pewnych ludzi, którzy muszą się go pozbyć. Jest
to stara moralność daru przekształcona w zasadę sprawiedliwości27.
Obowiązek dawania i odwzajemniania jawi się więc jako źródło moralności pierwszej, ustanowionej niejako in illo tempore, na której budowane są różne jej odmiany,
z poczuciem sprawiedliwości i kary włącznie, fundujące późniejsze niż religijne
– ludzkie systemy prawne. „Nie jest, być może, dziełem czystego przypadku – konkluduje Mauss – że dwie uroczyste umowy – po łacinie do ut des, w sanskrycie:
dadami se, dehi me – również zostały zachowane w tekstach religijnych”28. Zasada
„daję, byś dał”, jak należy przełożyć owe formuły, w rozpoznaniu tego badacza,
stanowi fundament, skałę, na której wznoszą się społeczeństwa ludzkie. Nie tylko
buduje więzi, bez których społeczeństwa nie istnieją, ale wyznacza jasne podstawy
moralności oraz system ocen dobrego i złego. Dobrym jest ten, który daje i odwzajemnia dar, złym ten, który tego nie czyni. Mimo znaczącej odległości w czasie
budowania się tych pierwszych systemów moralnych od współczesności, trudno
Tamże, s. 188.
Tamże.
26
Tamże.
27
Tamże, s. 191.
28
Tamże, s. 190.
24
25
77
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
zaprzeczyć, iż ta właśnie zasada oceny siebie i innych jest nadal spontanicznie,
intuicyjnie respektowana w codziennych relacjach międzyludzkich, nie mówiąc
o jej kulturowych manifestacjach29. Pozostaje ona w związku z powszechnym,
a zwerbalizowanym jasno przez Maussa odczuciem, że dając i odwzajemniając,
„świadczy się sobie i odwzajemnia »szacunek« – my mówimy »uprzejmości«”30.
Mówimy również o grzeczności i jej braku w sytuacji, gdy ktoś nie odwzajemni
powitania, uśmiechu, życzeń, zaproszenia. To grożący utratą „twarzy” przejaw braku szacunku; nie tylko dla obowiązujących norm społecznego funkcjonowania
(etykiety), ale także dla tego, kto daje. Natomiast ten, kto przyjmuje, nie odwzajemniając, rozpoznawany jest jako pozbawiony honoru i niewdzięczny. Trzeba zwrócić
przynajmniej tyle samo, a najlepiej więcej, niż się otrzymało. Niewątpliwie warto
zastanowić się w tym kontekście nad głębszym sensem powiedzenia: „mieć dług
wdzięczności”, skrywa bowiem ono właśnie prawdę o moralności niepisanych zobowiązań, od zarania regulujących stosunki międzyludzkie. Jeśli zaś uwzględnimy,
pomijany dotąd, a wyraźnie podnoszony przez Maussa w morfologii daru, obowiązek przyjmowania, element, budujący triadyczny, de facto, mechanizm świadczeń
całościowych, łatwiej będzie dostrzec, iż wymiana nie tylko decyduje o naszych
osądach moralnych (w tym poczuciu sprawiedliwości), ale również o hierarchii
społecznej, a nawet losach całych cywilizacji.
Magister, minister i warunki zachowania pokoju
System świadczeń oparty na wymianie, szczególnie o typie agonistycznym, w sprawdzony i skuteczny sposób ustala zależności między ludźmi. Jak przedstawiono wyżej,
dający i odwzajemniający oceniani są pozytywnie, jednak relacje między nimi nie są
symetryczne. I nie o równość przecież w wymianie chodzi. Mauss twierdzi, że
Dawać – to przejawiać swą wyższość, to znaczy być bardziej, wyżej, być magister; przyjmować bez zwracania czy bez zwracania z nadwyżką – to znaczy podporządkować się, stawać
się klientem i sługą, stawać się małym, opadać niżej (minister)31.
29
Np. w mitologiach i folklorze wszystkich ludów świata, gdzie nagrodę zyskuje ten, kto daje, odwzajemnia,
trudzi się dla innych, dając coś z siebie, dzieląc się najmniejszym dobrem, zaś zasłużoną, w myśl pierwotnej
sprawiedliwości, karę, ponosi samolubny, chciwy, zachowujący dla siebie to, co należy do innych. Wielość
przykładów wyklucza tu przywołania, ale wystarczy może wskazać na ustalenia Włodzimierza Proppa
dotyczące bajki magicznej, której bohater uzyskuje nagrodę poprzez likwidację inicjalnego „braku”, co osiąga,
mówiąc językiem Maussa, wchodząc w relacje świadczeń i przeciw-świadczeń, w których zawsze „gra czysto”.
Por. W. Propp, Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976.
30
M. Mauss, Szkic o darze…, s. 254.
31
Tamże, s. 297. Zgodnie z zachowaną jeszcze w czasach pisania Szkicu… tradycją językową dialektu
oskijskiego (italski), ministreis to strona przegrywająca proces.
78
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
Przez sam fakt otrzymania, wejścia w posiadanie rzeczy, przyjmujący wstępuje
również w stan niepewności, niby-winy, podrzędności, moralnej nierówności
wobec dawcy. Prestiż dającego płynie z nabywanej tak wyższości moralnej,
wynoszącej go na drabinie społecznych relacji bliżej bogów – pierwszych darczyńców, ale dla zachowania społecznej równowagi nie powinien on odmawiać
przyjęcia zwrotu, który uwolni ministreis. Spieszne oddawanie (rewanż), odczuwane często jako psychologiczna presja, to właśnie efekt pragnienia wyrównania własnej pozycji, zachwianej przyjęciem daru. Przyjmowania jednakże
odmawiać nie wolno. Odmowa świadczy, iż odmawiający „boi się, że będzie
musiał zwracać, że boi się być »spłaszczonym«, dopóki nie zwróci”32. Nadmieniana w części pierwszej niemożność zwrotu, zwłaszcza z powodów ekonomicznych (bezrobotni, uchodźcy, pariasi) spłaszcza, poniża, czyli obniża naszą
społeczną rangę, a jeśli proces jest długotrwały, de-moralizuje w najgłębszym,
maussjańskim tego słowa znaczeniu. Pragnienie zwrotu (wyrównania pozycji)
zmienia się wówczas w chęć odwetu, który także jest przecież formą odpłaty,
ale rodzi przemoc i gwałt. To właśnie jeden z dostrzeżonych przez Maussa
paradoksów społecznej psychologii. Masakra jest odpłatą za dar, którego nie
możemy zwrócić, czy inaczej – za nadmiar u innych i niedomiar u drugich. Jest
odpowiedzią na trudne do zniesienia „spłaszczenie”, niemożność podniesienia
swej rangi, postrzeganą jako niesprawiedliwość społeczna. Ale objawia ona swą
moc także w sytuacji odmowy przyjęcia, która budzi z kolei gniew w dających.
A ten, podobnie jak gniew nie mogących dokonać zwrotu (przeciw-świadczenia), prostą drogą wiedzie ku agresji. Gra darów (wymiana całościowa) jest
zatem pełną napięć grą społeczną, chybotliwą ścieżką wzajemnych zależności,
gdzie jeden mylny krok może doprowadzić do druzgocącej wszystko na swej
drodze lawiny eskalacji i odwetów. Nic zatem dziwnego, iż społeczeństwa archaiczne zrytualizowały wymianę, gwarantując sobie tym samym pokojowy
przepływ świadczeń i przeciw-świadczeń, a więc trwanie w korzystnym przymierzu; pełnym zobowiązań, ale bez militarnej przemocy. „Najpierw trzeba
było jednak umieć zdobyć się na złożenie broni […] przeciwstawić się sobie
bez masakry i dawać bez poświęcania się”33. Nic zatem dziwnego, można by
dodać, iż w społeczeństwach współczesnych (szczególnie zachodnich), rządzących się i rządzonych pieniądzem, gdzie sprzedaż została odłączona od
obowiązku moralnego i wymiany, pragnienie zysku wyparło umiejętność złożenia broni. Zysk zastąpił prestiż (zajął jego miejsce), rangę buduje się poprzez
32
33
Tamże, s. 235.
Tamże, s. 305.
79
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
zysk, a nie zdolność dawania i przyjmowania bez urazy. Zasada moralności
pierwszej: „Powstrzymać się od przyjmowania – to uchybić swej godności;
tak samo uchybiłby jej ten, kto by powstrzymał się od zwracania”34, straciła na
znaczeniu, nie straciła jednak swej sprawczości! Tę zaś jasno artykułuje Mauss,
twierdząc iż „odmowa dawania, zaniechanie zaproszenia lub odmowa przyjęcia
są równoważne wypowiedzeniu wojny; jest to odrzucenie związku i wspólnoty”35. Przyjmowanie, istotny element wymiany, niejednokrotnie bywa jednak
bardzo trudne, nie tylko z powodu popadnięcia w stan podrzędności, niby-winy. Szczególnie dobrze trudność tę obrazują obyczaje związane z dzieleniem
się żywnością, do natury której należy, jak twierdzi Mauss, „by była dzielona;
niedawanie jej części innemu jest »zabijaniem jej istoty«, niszczeniem jej dla
siebie i dla innych”36. Przekonanie to najlepiej wyraża wedyjska mądrość: „Ten,
kto je bez wiedzy, zabija żywność, a zjedzona żywność go zabija”37. Żeby nie
urazić bogów i gospodarzy i nie zabić żywności, należy zatem bez mrugnięcia
okiem spożyć (przyjąć), co podano, choćby nawet budziło odrazę, albowiem
– jak wiadomo – różne ludy różnie kwalifikują to, co jadalne38. Dar z żywności,
podstawowy w budowaniu więzi, sięga najstarszych praw tworzenia wspólnoty. Nawet wywołujący mdłości, nawet podejrzewany o zaprawienie trucizną,
należy przyjąć, jeśli etykieta ma być zachowana, a więź utrzymana. Ruth Benedict, opisująca dziesięć lat po Maussie zachowania nutrytywne podejrzliwych
Dobuańczyków, przytacza bardzo wymowne w tym kontekście powiedzenie
mieszkańców północno-zachodniej Melanezji, wygłaszane w miejsce naszego
„dziękuję”: „Jeśli mnie teraz otrujesz, to jak ci się odwdzięczę za ten dar?”39.
Tamże, s. 236.
Tamże, s. 183.
36
Tamże, s. 274, gdzie przywołuje się też kodeks, w którym Anna – ubóstwiona żywność ostrzega, że kto
nie daje jej bogom, cieniom, swym sługom i gościom, połyka truciznę. „Tego spożywam, jestem jego śmiercią”.
37
Tamże, s. 275. Mądrość ta szczególnie wyraźnie zaczyna ujawniać swą trafność we współczesnych
społeczeństwach konsumpcyjnych, w których nadmierne spożycie, bez dzielenia się z innymi, stanowi
rozpoznane podłoże tzw. chorób cywilizacyjnych, „truciznę”. Sądzę, że tę wedyjską prawdę należy rozumieć
szerzej i odnosić do wszelkiej, nadmiernej i zachłannej konsumpcji, zakłócającej krążenie dóbr w świecie. Stan
nierównowagi (np. zachwianie równowagi ekologicznej) spowodowany samolubną chciwością nowoczesnych
cywilizacji przyczynia się do powstawania „zabijającej” nas zwrotnie „żywności” (produkcji).
38
Zasada ta, tj. spożywanie, czym częstują gospodarze, wznoszenie toastów, przyjęcie rewanżowe znane
są i obowiązujące tyleż w protokołach dyplomatycznych wszystkich współczesnych państw, co w lokalnych
„protokołach” gościnności. O lokalnych „obrzydliwościach” kuchni informacje m.in. na http://podroze.gazeta.pl/
podroze/56,114158,10427428,haggis-nadziewany-zoladek,,1.html, natomiast z realiów polskich można przytoczyć
choćby kulawkę, szklany kielich bez podstawy, niemożliwy do odstawienia bez uprzedniego wypicia trunku.
Popularny w Polsce w XVII i XVIII w., ale także w Anglii. Choć nie wzbudzał on może obrzydzenia, w abstynentach
lub chorych musiał wzbudzać istny postrach. Odmowa użycia kulawki miała jednak tak poważne konsekwencje,
że z reguły z niej korzystano. Por. H. Rzewuski, Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009.
39
R. Benedict, Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966, s. 248.
34
35
80
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
I komentuje następująco: „Znaczy to, że Dobuańczycy korzystają z każdej
okazji, by zwrócić ofiarodawcy uwagę, że nie odniesie żadnej korzyści, jeśli
posłuży się tą uniwersalną bronią [trucizną – przyp. DW.Z.] przeciwko komuś,
kto ma wobec niego pewne zobowiązania”40. Biesiady bogów, biesiady weselne, żałobne, wojenne, urodzinowe, zaręczynowe… to jedno z najstarszych
i najpowszechniejszych zachowań społecznych oraz kulturowych rytuałów
nawiązywania, potwierdzania i podtrzymywania więzi. Odmowa uczestnictwa
w nich lub zapomnienie o zaproszeniu na nie ważnych gości skutkuje zemstą,
zerwaniem, wojną.
Zasada do ut des w obu jej aspektach: „daję byś brał” ale i „daję byś zwracał”
jest prostym mechanizmem, motorem relacji, ustalania hierachii, wagi i rangi,
konstruowania wewnątrz- i zewnątrzgrupowego porządku, a więc tworzenia
społecznego ładu. Mauss przyjmuje, iż powstał on, ponieważ przez
długi czas […] ludzie spotykali się w interesującym stanie ducha – stanie złożonym
z przesądnego lęku i przesądnej wrogości oraz równie przesądnej hojności. […] Właśnie
w tych stanach ludzie zrezygnowali ze swej wyłączności i umieli zaangażować się w dawanie
i odwzajemnianie. Działo się tak dlatego, że nie mieli wyboru. Dwie grupy ludzi, które
się spotykają, mogą tylko albo rozejść się […], bić się – albo dobrze siebie traktować41.
Uświadomienie sobie, że wskazane możliwości reakcji, w tym zaangażowanie
w odwzajemnianie, nie dotyczą tylko ludzi, ale całej przyrody ożywionej, pozwala skierować namysł nad darem poza (antropocentryczny jednak) punkt
widzenia mistrza socjologii – Marcela Maussa. Wiedzie ku prawom natury,
obejmującym nie tylko świat człowieka, tak pilnie zgłębiany przez antropologów, ale i świat przyrody, do której gatunek ludzki przynależy, z którego się
wywodzi i który go ukształtował. Nasz gatunek formowały miliony lat ewolucji, podczas których nabywaliśmy wyposażenia biologicznego i nawyków,
charakterystycznych dla wielu innych zwierząt społecznych. Odróżniająca
nas cecha gatunkowa sapiens pojawiła się stosunkowo późno (mniej więcej
100 000 lat temu)42. Należymy do gatunku ssaków z rodziny człowiekowatych,
dwunożnych małp o przerośniętych mózgach, dzielących ze swym najbliższym
kuzynem szympansem 98% wspólnego genomu oraz cały szereg analogicznych
Tamże, s. 248.
M. Mauss, Szkic o darze…, s. 304.
42
Por. L. Stone, P.F. Lurquin, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski,
Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 25–67.
40
41
81
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
zachowań, emocji i rozwiązań fizjologicznych (jak choćby hemoglobina), gwarantujących nam przetrwanie. Jak lakonicznie tę naszą przynależność i zależność od natury ujął świetny etolog Frans de Waal, „Małpa z dżungli wyjdzie, ale
dżungla z małpy nigdy”43. Dlatego warto wrócić do dżungli, pytając o podstawy
zachowań społecznych, moralności pierwszej i ów „interesujący stan ducha”,
w którym umieliśmy się zaangażować w dawanie i odwzajemnianie.
„Wskoczę do rzeki za dwóch braci i ośmiu kuzynów”. Biologiczne podstawy
wzajemności. Pierwsze przybliżenie
Mimo jasnych ustaleń Karola Darwina (od którego zaczęło się nasze myślenie o człowieku jako gatunku zwierzęcym, spowinowaconym z małpami), że:
„Instynkty społeczne powodują, że dla zwierzęcia przyjemne jest przebywanie
w społeczności znajomych osobników, wczuwanie się do pewnego stopnia
w ich przeżycia i wyświadczanie im różnych przysług”44, wcześni ewolucjoniści
skupiali raczej swoją uwagę na egoizmie i agresji w świecie przyrody i świecie
ludzkim, a nie na skłonności do świadczenia przysług. Widzimy to zarówno
w dziewiętnastowiecznej myśli społecznej (zwłaszcza tzw. darwinizmie społecznym Herberta Spencera), jak i przyrodoznawstwie. Przykładowo, zaangażowany obrońca ewolucjonizmu Thomas Henry Huxley jeszcze za życia
swego mistrza, Darwina, w latach 90. XIX stulecia, głosił samolubność ludzkich zachowań moralnych, uznając je wyłącznie za fasadę „w kosmicznej walce
o byt”45. Z kolei filozofowie tej epoki, na przykład Artur Schopenhauer, nie
ukrywali przekonania, iż „człowiek jest zły z natury”46, a Fryderyk Nietzsche
twierdził z kolei, że „Ekonomia dobroci jest marzeniem najśmielszych utopistów”47, bo najczęściej sprowadza się do egoizmu ludzi „słabych” z natury,
którzy w postępowaniu altruistycznym widzą szansę na własne przetrwanie.
Altruizm, rozpoznany jako „moralność niewolników”, był przez niego oceniany
raczej w kategoriach degeneracji48. Benthamowski duch utylitaryzmu, kalkulacji zysków i strat w dążeniu do zaspokajania potrzeb, w tym zwłaszcza potrzeby
43
F. de Waal, Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, przeł.
K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015, s.7.
44
Za: F. de Waal, Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych, przeł. K. Kornas,
Copernicus Center Press, Kraków 2014, s. 40.
45
Tamże, s. 58.
46
A. Schopenhauer, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy, Wydawnictwo
Literackie, Kraków 1984, s. 26.
47
F. Nietzsche, Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 50.
48
Za: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, PWN, Warszawa 1968, s. 166 i n.
82
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
przyjemności49, zdawał się wtedy unosić nie tylko nad pozytywizmem prawniczym, ale również naukowym. Z różnych więc, niemożliwych tu do szczegółowego omówienia, powodów, zwierzęca skłonność do kolaboracji i wchodzenia
w relacje wymiany świadczeń nie była w owym czasie przedmiotem głębszej
refleksji. Nie można też nie zauważyć, iż piętno założycielskiej wizji ewolucji
jako walki „na kły i pazury”, towarzyszyło nauce i później, przekładając się na
głębokie przekonanie, że dobro (altruizm, moralność), o ile w ogóle istnieją, są
własnościami wyłącznie ludzkimi, bo wynikającymi z rozumu. Tego zaś przynajmniej od Kartezjusza po Kanta odmawiano innym zwierzętom50. Chociaż
już w 1902 r., anarchista, książę Piotr Kropotkin dowodził, iż „Życie nie jest
krwawą walką, w której wszystkie chwyty są dozwolone, ani też Hobbesowską
»wojną wszystkich przeciw wszystkim«, ale charakteryzuje się w równym
stopniu współdziałaniem jak współzawodnictwem”51, przez prawie stulecie
interpretacje, czy to biologiczne, czy socjologiczne, praw darwinowskich,
nieodmiennie skupiały się na bezwzględności walki o byt i prawach selekcji
naturalnej, pojmowanej jako prawa silniejszego, na wiele sposobów uprawomocniając egoizm, zarówno osobniczy jak i klasowy.
Pomijając w tym miejscu olbrzymi rozdział dziejów myśli różnych o zwierzętach, jaki dzieli dziś prace Darwina od współczesności, trzeba stwierdzić, że
dociekania nad egoizmem i altruizmem swych naukowych falsyfikacji doczekały się dopiero w drugiej połowie XX w., kiedy to stały się przedmiotem obiektywnych badań, pozbawionych uprzedzeń ideologicznych i naukowych etologów. Rozwijały się w 2. połowie XX w. za sprawą Konrada Lorenza, Nikolaasa
„Niko” Tinbergena, Wolfganga Wicklera i Irenäusa Eibl-Eibesfeldta. Ten ostatni
był też współzałożycielem i pierwszym przewodniczącym Międzynarodowego
Stowarzyszenia Etologii Człowieka (International Society for Human Ethology),
które oficjalnie zinstytucjonalizowało humanetologię, budowaną pierwotnie
w oparciu o metodologię zoologicznych badań behawioralnych. Zainteresowanie
49
Oczywiście, utylitaryzm nie pochodzi wyłącznie od Jeremy’ego Benthama; ma korzenie oświeceniowe
(David Hume) i licznych przedstawicieli, może nawet lepiej znanych niż Bentham ( John Stuart Mill).
Wskazanie na Bethama ma tu jednak swoje, ideologiczne i socjologicznonaukowe uzasadnienie, zważywszy
na kontynuatorów myśli Marcela Maussa, takich jak Michel Foucault, który pewnych rozwiązań Benthama
używa jako metafory panoptyzmu władzy, wywiedzionej i wywodzącej się, o paradoksie, z liberalizmu.
Por. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1993, s. 240 i n.
50
Historię myśli (szczególnie zaś filozoficznej) opracowującej relację: człowiek – zwierzę, dobrze
prezentuje na naszym gruncie Jacek Lejman. Por.: J. Lejman, Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje
prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008.
51
P. Kropotkin, Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946, za: M. Ridley,
O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 14.
83
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
rolą zachowań zwierzęcych (w tym zachowań altruistycznych, szeroko obserwowanych i dokumentowanych przez etologów) przyniosło krytykę dawnych
twierdzeń, jakoby działanie związane z ryzykiem, czy nakładem energii własnej,
a przynoszące korzyść innym (jak definiowano altruizm), miało wyłącznie społeczno-kulturowe podłoże i było przeto specyficznie ludzkie, przy czym obstawał np. August Comte oraz filozofowie moralności52. Stwierdzono, iż altruizm
jest szeroko rozpowszechniony w przyrodzie, a objawiają go zarówno naczelne,
jak delfiny, szczury, wieloryby, owady (pszczoły, mrówki) i ptaki. Znaczące dla
tych ustaleń okazały się zwłaszcza eksperymenty i badania biologów, takich jak
William Donald Hamilton i Robert Trivers.
Zgodnie z paradygmatem ewolucyjnym, przyjmującym istnienie mechanizmu selekcyjnego, którego skutkiem jest przeżywalność najlepiej dostosowanych, założyli oni, iż niepodważalnie rejestrowane zachowania altruistyczne
wśród zwierząt muszą mieć jednak charakter przystosowawczy. W.D. Hamilton
stwierdził na przykład, że dokumentowany u zwierząt społecznych altruizm
zależy od stopnia pokrewieństwa między osobnikami i ustalił, że im wyższy
współczynnik pokrewieństwa, tym wyższy stopień altruizmu. Gdy współczynnik
wynosi 1 (czyli, kiedy krewny w stu procentach powiela mój genotyp), altruizm
osiąga swoje szczyty; im mniejszy zatem stopień spokrewnienia, tym gorzej dla
zachowań altruistycznych. Ustalił też, że u owadów społecznych, a więc gatunków o rozbudowanych systemach komunikacyjnych, współczynnik ten wynosi
¾ (siostry z jednego mrowiska mają nie połowę, ale siedemdziesiąt pięć procent
tych samych genów). Jego teza o korelacji między stopniem wspólnoty genów
i stopniem altruizmu została potwierdzona przez innych biologów. Wszystkie te
i wiele innych obserwacji świata zwierząt legły u podstaw sformułowania prawa,
że w populacji następuje wzrost częstości występowania zachowań altruistycznych, dopóki koszt ponoszony przez altruistę jest mniejszy niż zysk odnoszony
przez jego krewnych. Uznano także, że altruistyczne zachowania jawnie obecne
w świecie zwierząt, z poświęceniem życia włącznie, z racji bliskich związków
genetycznych osobników altruistycznych i beneficjentów, są w gruncie rzeczy
formą samolubnej strategii zachowania (jakiejś części) własnego genotypu. Ale
wykazano też, że w przyrodzie występuje gotowość do poświeceń oraz ograniczenie zachowań rywalizacyjnych na rzecz pomocowych. Hamilton sugerował,
iż stanowią one ogólne reguły biologicznej ewolucji społecznej. W historii nauki
52
Kwestie te interesująco omawia Patricia Churchland. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu.
Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol, N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013,
s. 265–307.
84
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
często przywoływane jest stwierdzenie badacza owadów społecznych, Johna
Burdona Sandersona Haldane’a, który ponoć stwierdził: „Wskoczę do rzeki za
dwóch braci i ośmiu kuzynów”53, co można by uzupełnić dopowiedzeniem „ale
nie za obcych ludzi”. Tym niemniej, jak wiemy, skoki w celu ratowania obcych
zdarzają się także, co nieco podważa, zdeterminowaną genetyzmem teorię altruizmu krewniaczego, bo tak została ona nazwana. Generalnie przyjmuje się,
iż prace Haldane’a, Williamsa i Hamiltona wyznaczyły początek dominującego
w biologii od lat 60. XX w. genetyzmu, który swój najwyrazistszy kształt uzyskał w koncepcji „samolubnego genu” Richarda Dawkinsa, zakładającej m.in, iż
to „egoizm” chcących się powielać genów moderuje altruistyczne zachowania
osobnika. Idea, że „osobniki nie działają dla dobra swoich grup, rodzin ani nawet
dla siebie samych”54, ale dla dobra (przetrwania i replikacji) genów, jak zauważa
Matt Ridley, „zadała upokarzający cios ludzkiej pysze. Nie dość, że człowiek jest
tylko jeszcze jednym zwierzęciem, to jest on także […] narzędziem komitetu
genów, mających na oku własną korzyść”55. Nade wszystko jednak podważyła
ona przekonania o altruizmie jako efekcie wpływu ludzkiej dobrej (i wolnej)
woli, wyróżniającej nas ponoć w zwierzęcym świecie. Dodatkowo ujawniła, że
mają one podłoże samolubne, ponieważ pomoc krewnym i krewnych to działanie
na rzecz wspólnego genotypu.
Uprzejme „wet za wet”. Drugie przybliżenie
Z kolei Robert Trivers zajął się kwestią wyjaśnienia zjawiska altruizmu poza
rodowego, to znaczy świadczeń, sprzyjających przetrwaniu osobników nie
posiadających wspólnych genów, ponieważ i takie zostały zaobserwowane.
Tu wspomniany determinizm nie prezentował się już tak prosto, jak w przypadku inwestycji rodzicielskich, czy siostrzanych (u pszczół i mrówek). Trivers uznał, że działania na korzyść niespokrewnionego członka tego samego
gatunku można tłumaczyć poprzez korzyści płynące z przeciw-świadczenia,
odwzajemnionego/odpłaconego później. Jeden z ciekawszych przykładów
świadczeń tego typu zarejestrowano pośród nietoperzy-wampirów. Zaobserwowaliśmy, relacjonują Gerald G. Carter i Gerald S. Wilkinson, często przywoływani w pracach etologów, że:
Za: F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 48.
Por. M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 28 i n. oraz
R. Dawkins, Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996 (wyd. oryginału 1976).
55
M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 30.
53
54
85
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
głodujące nietoperze były zazwyczaj karmione przez trzech dawców, tak więc koszt dzielenia się pokarmem podzielony był pomiędzy partnerów. Jak można się było spodziewać,
potencjalni dawcy czasami odrzucali żebrzących biorców, lecz co zaskakujące, niektóre
z głodujących osobników także wydawały się odrzucać oferty pokarmu od niektórych
dawców. Ta zaskakująca obserwacja może wskazywać, że nietoperze preferują dzielenie
się pokarmem z pewnymi partnerami, odrzucając innych, co implikuje, że współpraca pomiędzy nietoperzami-wampirami powinna być postrzegana raczej jako biologiczny rynek,
a nie powtarzalna relacja dwojga stałych partnerów interakcji56.
Ujawnia to obecność działań odwzajemnianych, niepowiązanych z krewniaczą (stricte genetyczną zatem) troską o przetrwanie osobników, wyposażonych w jakąś część wspólnego genomu. Ale ujawnia jeszcze coś innego – bliskie
ludzkim zachowania marketingowe, polegające na tworzeniu sojuszy i wyborze
partnerów/klientów wymiany. W przywołanej pracy można znaleźć zresztą cały
szereg opisów zachowań ssaków, odnoszących się do ich wewnątrzgatunkowej
komunikacji czy terytorialności, łącznie z rozpoznawaniem „swoich” i „obcych”, tak typowym dla społeczeństw ludzkich. Wszystkie one składają się na
koncepcję altruizmu odwzajemnionego, definiowanego jako „akty altruizmu
ze strony jednostki, które na jej koszt faworyzują przeżywalność drugiej jednostki, podejmowane w oczekiwaniu, że zwiększona przeżywalność jej samej
nastąpi w przyszłości dzięki podobnemu działaniu drugiej strony”57. Istnienie
„odroczonego altruizmu odwzajemnionego, czyli inaczej mówiąc, opóźnionej
gratyfikacji płynącej zwrotnie z aktów altruizmu od biorcy do donatora”58 stało
się faktem. Jak zauważył Richard Dawkins, altruizm tego typu „może wyewoluować tylko u gatunków, w których osobniki potrafią się nawzajem rozpoznawać”59. Dodatkowym, co wcale nie znaczy, że mało ważnym, założeniem jest
też hipoteza względnej stałości terytorium współdziałających osobników (tzw.
lepkość populacji, czyli skłonność do pozostawania w pobliżu miejsca swego
56
„We found that on average fasted bats were fed by three donors, so the costs of food sharing were
often divided among partners. As expected, potential donors sometimes rejected begging recipients, but
unexpectedly, some fasted subjects also appeared to reject food offers from some potential donors. This
surprising observation may indicate that bats favour some food-sharing partners over others, with implications
for modelling vampire bat cooperation as a biological market rather than as an iterated dyadic interaction”.
G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or
harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573.
57
L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura…, s. 375 (Słowniczek).
58
Badania nad zachowaniami tego typu prezentują m.in. G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing
in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal
Society B” 280: 20122573. Na Wilkinsona powołuje się też Dawkins, Samolubny…, s. 316–319.
59
R. Dawkins, Samolubny…, s. 256.
86
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
urodzenia) i względnej długotrwałości życia populacji, w której strategie te się
realizują. Według teorii gier, zastosowanej w badaniach ludzkich strategii uprzejmości i korzyści przez amerykańskiego politologa – Roberta Axelroda60, istotne
jest także, czy z punktu widzenia uczestników gra ma charakter gry o sumie
zerowej, czy niezerowej i iterowanej (powtarzalnej), a zatem przekonanie, że
„obecna rozgrywka nie jest ostatnią”. Zgodnie z takim punktem widzenia, warunkami koniecznymi przy realizacji strategii uprzejmych są zatem: otoczenie przez
własne kopie, czyli (w danym czasie i miejscu) dominacja strategii uprzejmych
nad tzw. wrednymi, przewaga zysków genetycznych osobnika altruistycznego
nad zyskami, jakie z jego działań odnoszą jego krewni (chyba, że współczynnik
pokrewieństwa wynosi 1 lub ¾), zdolność rozpoznawania się osobników, świadczących sobie uprzejmości (w tym także zdolność rozpoznawania oszustów),
prawdopodobieństwo opóźnionego odwzajemnienia, względna stałość kontaktów międzyosobniczych, względna stałość terytorium wzajemnych świadczeń.
Wspomniany Axelrod, prześledziwszy także wśród ludzi stosowalność teorii
altruizmu odwzajemnionego w odniesieniu do wojennej zasady „żyj i daj żyć
innym”, do powyższych wniosków dodałby jeszcze jeden: przestrzeganie rytuału
jako warunek przewidywalności poczynań drugiej strony. Swoje badania zaś
skonkludował:
Na solidny sukces „wet za wet” złożyła się kombinacja jego uprzejmości, wielkoduszności
i przejrzystości. Jego uprzejmość zapobiega wpakowywaniu się w niepotrzebne kłopoty.
Jego odwetowość zniechęca drugą stronę od upierania się przy próbach zdrady. Jego wielkoduszność pomaga odbudować współpracę. A jego przejrzystość czyni go zrozumiałym
dla drugiego gracza, w ten sposób wywołując długotrwałą współpracę61.
Zauważmy, że obie odkryte i opisane szczegółowo postaci działań, „które
pociągają za sobą jakiś koszt (np. wymagając ryzyka lub poświęcenia energii),
mimo że korzyści odnosi ktoś inny”62, w jawny sposób podpadają pod formułę do
ut des, przedstawioną w Szkicu… jako skała, na której wznoszą się społeczeństwa
ludzkie. Musiały zatem wyewoluować tą samą drogą, co każde zachowanie, które
60
Axelrod wykorzystał tu program opracowany przez Anatola Rapoporta, nazwany „wet za wet”. Zaczyna
on od współpracy grających, a potem powtarza to, co drugi gracz zrobił ostatnim razem, ale przewiduje również
zdradę. Żaden ze zgłoszonych później 62 programów nie pobił „wet za wet”, zgodnie z którym wygrywał
najuprzejmiejszy gracz, ujawniając logikę współpracy o największym sukcesie ewolucyjnym. Zob. na ten temat:
M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75 i n.
61
M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75.
62
F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 44.
87
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
zwiększa sukces reprodukcyjny w danej populacji, drogą doboru naturalnego.
Jednak ich odniesienie do człowieka, jak w przywołanym zdaniu Haldane’a
i jak uczyniła to, wywodząca się od Edwarda O. Wilsona, socjobiologia, która
z pomocą koncepcji altruizmu krewniaczego Hamiltona i determinizmu genetycznego starała się wyjaśnić nie tylko ludzki nepotyzm, ale i zachowania rodzicielskie, korporacyjne, militarne, dyplomatyczne, wykazując naszą zależność od
ewolucyjnego dziedzictwa63, wzbudziło głęboki sprzeciw przedstawicieli nauk
społecznych i licznych rzesz humanistów. O ile zatem społeczno-naukowa zgoda na obecność altruizmu wśród zwierząt wreszcie zaistniała, o tyle wnioski na
temat jego adaptacyjnego charakteru u człowieka zostały zawetowane. Tę fazę
gwałtownego wybuchu antroponegacjonizmu64 lat 70. XX w. dobrze skwitował
socjolog Pierre L. van den Berghe, zauważając: „Panowało powszechne przekonanie, że można zrozumieć zachowanie się człowieka bez brania pod uwagę
faktu, że ludzie są zwierzętami”65. To przekonanie dzisiaj mocno osłabło, a wyższość ludzkiego altruizmu nad zwierzęcym argumentuje się współcześnie w taki
oto sposób: „Zwierzęta żyjące w grupach również stosują się do pewnych norm
społecznych […]. Ale te normy nie występują u poszczególnych osobników
w formie oderwanych reprezentacji. Zwierzęta stosują się do norm grupy bez
zdawania sobie sprawy z ich istnienia”66. Uchylając w tym miejscu odpowiedź
na pytanie, czy tworzenie oderwanych reprezentacji jest warunkiem koniecznym postaw moralnych, przejdźmy do ustaleń bezpośrednio już wykazujących
zależność między ewolucyjnie nabytą skłonnością do współpracy i wymiany
świadczeń, a zasadami życia społecznego.
Biologiczne podstawy wzajemności. Rozstrzygnięcia
Newralgiczna, jak pokazano, kwestia biologicznych źródeł moralności człowieka uzyskała dzisiaj niemal jednoznaczne rozstrzygnięcie. Przyczyniły się
do tego szczególnie biologia molekularna, neuronauki oraz psychologia ewolucyjna. Ta pierwsza w sposób raczej nie budzący wątpliwości ustaliła wspólnotę
Por. m.in.: K. Szymborski, Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999.
Antroponegacjonizm – termin stosowany przez Fransa de Waala i pojmowany jako „aprioryczne
odrzucenie istnienia wspólnych cech ludzi i zwierząt”. F. de Waal, Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?,
przeł. B. Brożek, M. Furman, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 91.
65
P.L. van den Berghe, Łączenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek, zwierzę społeczne,
wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki, Czytelnik, Warszawa 1991, s. 322.
66
P. Gärdenfors, Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski, Wydawnictwo Czarna
Owca, Warszawa 2010, s. 199.
63
64
88
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
naszych i szympansich genów, uprawomocniając w ten sposób rozważania
nad ewolucyjnym dziedzictwem człowieka i zasadność obserwacji małp człekokształtnych jako źródła wiedzy o „dżungli” w nas samych67. Druga, dzięki
skutecznym metodom badawczym i technikom analizy reakcji mózgu na różne
bodźce, buduje podstawy wnioskowania o społecznych zachowaniach ludzi,
ta ostatnia zaś, czerpiąc z ich dokonań, ale również teorii społecznych, antropologicznych i psychologicznych, najwyraźniej zmierza do syntezy faktów
społecznych, fizycznych i psychicznych, jaka roiła się Marcelowi Maussowi
w koncepcji l’homme totale. Gwałtownie rozwija się neuronauka społeczna –
neuronaukowcy interesują się społecznym światem człowieka, uznawszy, iż
badanie aktywności mózgu nie wystarcza dla rozpoznania tajemnic ludzkiego
umysłu. Konsolidacja całej dotychczasowej wiedzy biologicznej pozwala dzisiaj na reinterpretację społecznej teorii wymiany, opartej na świadczeniach
i przeciw-świadczeniach, tak absorbującej Marcela Maussa.
Do najważniejszych rozstrzygnięć należą tu:
• Towarzyskość i uspołecznienie ludzi, a także skłonność do współpracy
i opieki nad innymi w dużej mierze są efektami ewolucyjnych zmian specyficznych dla mózgów ssaków oraz presji selekcyjnej, której ssaki podlegają
od ok. 350 milionów lat68.
• U wszystkich zwierząt obwody neuronalne stanowią podstawę do samoopieki (self-caring) i dobrostanu (well-being)69. Samolubność stanowi zatem
stan wyjściowy życia i warunek przetrwania organizmu.
• Jedną z ewolucyjnie przetestowanych i skutecznych dróg samoopieki są
zachowania kooperatywne, za które odpowiadają wykryte w mózgu mechanizmy neuronalne. „Przychodzimy na świat wyposażeni w obwody służące
do interakcji społecznych”70.
• Odpowiedzialne za doświadczanie cudzych emocji oraz rozumienie powodów działań innych są neurony lustrzane, obecne w mózgach ludzi, bonobo i szympansów zwyczajnych (oraz innych zwierząt społecznych, jak
makaki)71.
• Neurony lustrzane mają istotny udział w istnieniu teorii umysłu, dzięki
Por. L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura…
Tamże, s. 35.
69
P. Churchland, Moralność mózgu…, s. 34.
70
M. S. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013, s. 124.
71
G. Rizzolatti i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain Research” 1996,
nr 3 (2); M. S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, przeł. A. Nowak, Smak
Słowa, Sopot 2011, s. 184 i n.
67
68
89
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
której rozumiemy, iż inni mają umysły, intencje, pragnienia, stany psychiczne72, co pozwala na utożsamienie się z innymi istotami (np. w odczuwaniu
bólu, wstydu, radości).
• Człowiek ma wrodzony zmysł moralny (różny od tego, co rozumiemy przez
cnotę).
W toku ewolucji u ludzi ukształtowały się dwie zdolności niezbędne do prowadzenia przedłużonej wymiany społecznej opartej na regule wzajemności: umiejętność powstrzymywania się od działania przez pewien czas (czyli odraczania gratyfikacji) oraz zdolność karania
oszustów w sytuacjach wymiany społecznej73.
• Istnieje grzbietowo-boczny obszar kory przedczołowej hamujący zachowania egoistyczne (Antonio Damasio)74. Ma on istotny wpływ na poczucie
tego, co sprawiedliwe, na odpłatę i odwzajemnianie przysług.
• Podstawę wielu różnych wariantów uspołecznienia stanowi oksytocyna
(peptyd – łańcuch aminokwasów), zawiadujący siecią adaptacji do opieki
nad innymi75.
• Neuronalną platformą moralności jest przywiązanie (chęć do bycia z innymi i ból odczuwany w obliczu rozłąki).
• Odwzajemnianie opiera się na przywiązaniu i wrodzonej potrzebie wzajemności. Jest to emocja stanowiąca wyjściowe spoiwo społeczne.
• Neurobiologia sądów moralnych opiera się na uniwersalnych i wrodzonych
modułach moralnych76: module wrażliwości na cierpienie, wzajemności,
hierarchii, więzi koalicyjnej i czystości. Ich wytworem są intuicyjne sądy
moralne.
Chociaż każdy z wyliczonych modułów ma swój udział w powstawaniu intuicyjnych sądów moralnych, modyfikując relacje społeczne, w tym miejscu
warto przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi Gazzanigi, odnoszący nas
72
Na ten temat szeroko M. Tomasello, Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW,
Warszawa 2002 oraz m.in. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…
73
M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137
74
A. Damasio, W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański, Rebis,
Poznań 2005.
75
Rolę tego peptydu szczegółowo opisuje Patricia Churchland, zwolenniczka teorii wpływu opiatów na
relacje społeczne. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu…
76
Badacze modułów moralnych, Leda Cosmides, John Tooby (prekursorzy) oraz Jonathan Haidt i Craig
Joseph definiują moduły „jako niewielkie programy typu wejście-wyjście, umożliwiające szybkie, automatyczne
reakcje na konkretne bodźce środowiskowe”. M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137.
90
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
bezpośrednio do rozważań Maussa na temat źródeł składania broni i podjęcia
współdziałania.
Angażujemy się w wymianę opartą na wzajemności z osobami, którym ufamy, oraz mamy
zaufanie do tych, którzy odwzajemniają przysługi. […] Wśród emocji moralnych związanych z wzajemnością wymienić można współczucie, pogardę, gniew, poczucie winy,
wstyd i wdzięczność. Współczucie może zapoczątkować ów proces, motywując jednostkę
do zaangażowania się w wymianę […]. Gniew skłania nas do karania oszustów – stanowi
reakcję na nieuczciwość i może nas popychać do działań odwetowych. Pogarda to spoglądanie z góry na ludzi, którzy za mało się starają albo nie dorastają do głoszonych przez
siebie ideałów – to poczucie wyższości moralnej nad takimi osobami. Pogarda osłabia
inne emocje, takie jak współczucie, zmniejszając szanse na wymianę. Wdzięczność rodzi
się na skutek wymiany, ale odczuwamy ją także wobec tych, którzy demaskują oszustów.
[…] Cnoty, które wywodzą się z intuicyjnego przestrzegania zasady wzajemności, to poczucie sprawiedliwości, uczciwość, rzetelność i cierpliwość. Należy jednak podkreślić, że
odwzajemnianie przysług nie opiera się na wrodzonym poczuciu sprawiedliwości, lecz na
wrodzonej potrzebie wzajemności77.
[…] Przetrwały te jednostki i grupy, które skutecznie rozwiązywały takie problemy
moralne78.
Powyższe ustalenia można uzupełnić szeregiem dowodów nie pochodzących
od neuronaukowców, ale np. od etologów, jak Frans de Waal, czy Jane Goodall79,
dokumentujących potrzebę wzajemności bez ingerencji w obwody mózgowe
ludzi i zwierząt. Wyniki różnych podejść badawczych intersująco przedstawia
Matt Ridley w książce O pochodzeniu cnoty, formułując wszakże analogiczne do
powyższych wnioski. Zajmujący jest zwłaszcza rozdział omawiający dzielenie
się żywnością wśród szympansów i ludzi, a uwzględniający także obyczaje innych ssaków. Powołując się na de Waala – że: „szympansy »posiadają koncepcję
handlu«. Dzielą się żywnością […] w celu przypochlebienia się, otrzymania
odwzajemnionych korzyści w przyszłości i ogólnie rzecz biorąc, obrony swojej
reputacji cnotliwego”80, Ridley zauważa, iż „najbardziej fundamentalnie bezinteresowną i społeczną czynnością jest dzielenie się żywnością; jest to samą
Tamże, s. 140.
Tamże, s. 148.
79
Np. J. Goodall, Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe,
przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995.
80
M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 117.
77
78
91
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
podstawą społeczeństwa”81. Jego konkluzja jest z ducha maussjańska – „dar jest
bronią, gdyż stwarza zobowiązania”82.
Teza o ewolucyjnych, biologicznych podstawach daru, rywalizacji i współpracy opartych na emocjach i wrodzonej potrzebie wzajemności została udowodniona przez nauki empiryczne. Stawia to stary Szkic… Maussa w nowym świetle
– jego intuicje zostały potwierdzone, a zarzuty Lévi-Straussa, że porządek uczuć,
aktów woli i marzeń „są zjawiskami zewnętrznymi względem pola badań”83 można dzisiaj oddalić. To idea nowoczesnej interdyscyplinarności.
Nie oznacza to jednak, że całość życia społecznego opiera się tylko na ewolucyjnie wykształconej potrzebie wzajemności. Tu, oczywiście, trzeba zgodzić
się z zastrzeżeniami Maurice’a Godeliera wobec koncepcji Maussa i jego stwierdzeniem, że „Społeczeństwo ludzkie wyprowadza swoją egzystencję z dwóch
źródeł – jednym z nich jest wymiana i umowa, drugim – wszystko pozostałe, co
nie podlega umowie i opiera się na przekazie”84. Na przekaz ten składa się wszystko, co odróżnia ludzki sposób życia od egzystencji innych zwierząt społecznych.
Choć osobiście nie mam wątpliwości, iż było to dla Maussa oczywiste, warto
podkreślić – kultura ma znaczenie. To ona decyduje o różnorodności ekspresji
uniwersaliów, dzielonych przez nas ze zwierzęcymi przodkami. Dlatego istotnym
jest odróżnienie moralności od cnoty. „Cnoty to zachowania, które są cenione przez dane społeczeństwo jako moralne i które można sobie przyswoić”85.
Cnót uczymy się od swoich współplemieńców, nabywamy ich przez uczenie
się i naśladownictwo wzorów, obowiązujących w konkretnym systemie. Nie są
uniwersalne, ale partykularne. Niektóre kultury, co trafnie rozpoznała już Ruth
Benedict, przykładają większą wagę do rywalizacji, inne do pokojowej współpracy. Bywają oparte na różnych modułach, łączonych w różnych kombinacjach.
Nie wszędzie, jak w cywilizacji zachodniej, jednostkowa przyjemność, honor
i pokonanie przeciwnika w agonie budują prestiż. Istnienie ewolucyjnych fundamentów moralności nie przekłada się zatem na homogeniczność kultur. Ale,
jak trafnie diagnozuje to społeczna neuronauka, to nie zachowania różnią nas
o siebie, tylko ich teorie i przyznawana im waga. A „Zrozumienie, że nasze teorie
i wartość, jaką im przypisujemy, stanowią źródło wszystkich naszych konfliktów,
Tamże, s. 106.
Tamże, s. 145. Co znamienne, Ridley powołuje się na Maussa tylko raz, inni biologowie, psychologowie
i neuronaukowcy, śledzący zasady wymiany społecznej zdają się nie wiedzieć w ogóle o jego istnieniu.
83
C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 34.
84
M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków
2010, s. 48.
85
M.S. Gazzaniga, Kto tu rządzi…, s. 149.
81
82
92
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
byłoby ważnym krokiem ku osiągnieciu zgody między ludźmi mającymi różne
systemy przekonań”86. Istnieje nadzieja, że upowszechnienie wiedzy o zachowaniach jako tym, co ludzi łączy, a nie dzieli, a co całą swą badawczą aktywnością starł się
wykazywać Marcel Mauss, pozwoli na jego głębsze zrozumienie przez współczesnych.
Bibliografia
Bernard A., Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006.
Berthoud G., Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2,
nr 36, s. 503–520.
Benedict R., Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966.
Carter G.G., G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280:
20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573.
Churchland P.S., Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol,
N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013.
Damasio A., W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański,
Rebis, Poznań 2005.
Dawkins R., Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996.
Dzimira S., Marcel Mauss: savant et politique, Collection: TAP/Bibliothèque du
M.A.U.S.S., La Découverte, Paris 2007.
Ewolucjonizm, hasło w: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewolucjonizm_(biologia),
[dostęp: 22.07.2016].
Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia,
Warszawa 1993.
Gärdenfors P., Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski,
Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010.
Gazzaniga M.S., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013.
Gazzaniga M.S., Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi,
przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2011.
Goodall J., Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe,
przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995.
86
Tamże, s. 152.
93
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010.
Haggis – nadziewany żołądek, http://podroze.gazeta.pl/podroze/
56,114158,10427428,haggis-nadziewany -zoladek,,1.html
Kropotkin P., Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946
Leacock S., The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954,
t. 56, nr 1, s. 58–73.
Lejman J., Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji
człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008.
Lévi-Strauss C., Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001.
Mauss M., Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia), w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Krol, K. Pomian
i J. Szacki Wydawnictwo KR, Warszawa 2001.
Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych,
w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo
KR, Warszawa 2001.
Nietzsche F., Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Wydawnictwo Zielona Sowa,
Kraków 2006.
Propp W., Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976.
Ridley M., O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000.
Rizzolatti G. i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain
Research” 1996, vol. 3 (2), 131–141.
Rzewuski H., Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009.
Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.
Stone L., Lurquin P.F, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki,
W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009.
Szacki J., Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981.
Szybalski W., Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy
Nauk Biologicznych” 2000, nr 3, s. 385–394.
Szymborski K., Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999.
Tarkowska E., Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss,
PWN, Warszawa 1974.
Tatarkiewicz W., Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, wyd. 3, PWN,
Warszawa 1968.
94
�Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa…
Tomasello M., Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW,
Warszawa 2002.
van den Berghe P.L., Łaczenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek,
zwierzę społeczne, wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki,
Czytelnik, Warszawa 1991.
Waal de F., Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury
człowieka?, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015.
Waal de F., Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych,
przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2014.
Waal de F., Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?, przeł. B. Brożek, M. Furman,
Copernicus Center Press, Kraków 2013.
Abstract
Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation
The article aims to reinterpret Marcel Mauss’ theory of gift with the help of modern science –
evolutionary biology, neuroscience and evolutionary psychology. It refers to the main concepts
of the theory of gift, which, according to Mauss is based on the rule of do ut des. The article points
out the reasons for its relevance and proposes a thesis that Mauss’ ideas of morality, upon which
social relations are built, have a basis in evolution. This thesis is established on the basis of findings
of contemporary biology.
Keywords: biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience
Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska
Dr hab. prof. nadzwyczajny w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych
UŚ; kulturoznawca, folklorystka, teoretyk kultury. Od 1996 r. współredaktorka, a od
2004 redaktor naczelna „Tekstów z Ulicy”. Redaktor serii Studia o Kulturze Wydawnictwa
Uniwersytetu Śląskiego, w badaniach skupiona na ontologii idei i metodologii badań
nad ich szerzeniem się (mity, folklor, mody kulturalne, dyskursy naukowe) oraz na komunikacji kulturowej w kontekście teorii systemów i nowej biologii. Autorka pierwszej
w kraju monografii dotyczącej memetycznej teorii kultury (Moc narrativum. Idee biologii
we współczesnym dyskursie humanistycznym, Katowice 2008).
95
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/351d38276546c7321290fe58bd01ef12.pdf
7b6416ed9a54e7c04f63de6840f7c7b9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6630
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2016
Subject
The topic of the resource
bolszewizm
rewolucja
przemoc
wspólpraca
dar
socjalizm
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6198
Title
A name given to the resource
Demokracja i krytyka bolszewizmu = Démocratie et critique du bolchevisme / Laboratorium kultury
Description
An account of the resource
Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.43-67
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Dzimira, Sylvain
Pisarek, Adam ( red. nacz.)
Language
A language of the resource
pol., franc.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
grupakulturalna.pl
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5
Laboratorium Kultury 5 (2016)
2016
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl
tytuł artykułu:
Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry[Démocratie et critique
du bolchevisme. Qu’il faut savoir s’opposer sans se massacre]
autor / autorzy:
Sylvain Dzimira
źródło:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 43–67
wersja pdf:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-3_dzimira.pdf
afiliacja autora / autorów:
Université Paris-Est Créteil Val de Marne
słowa klucze:
bolszewizm, rewolucja, przemoc, współpraca, dar, socjalizm
abstrakt:
(na początku artykułu)
article title:
Democracy and critique of Bolshevism. How to express objection without massacre
author / authors:
Sylvain Dzimira
source:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 43–67
pdf version:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-3_ dzimira.pdf
institutional affiliation:
Université Paris-Est Créteil Val de Marne
keywords:
bolshevism, revolution, violence, cooperation, gift, socialism
summary:
(at the end of the article)
42
�Sylvain Dzimira
Université Paris-Est Créteil Val de Marne
Demokracja i krytyka bolszewizmu.
Umieć się przeciwstawiać bez masakry
[Démocratie et critique du bolchevisme. Qu’il faut savoir s’opposer sans
se massacre]
Rozdział książki: Sylvain Dzimira, Marcel Mauss: savant et politique, Editions La Découverte/
M.A.U.S.S., Paris 2007 w tłumaczeniu Eweliny Pępiak.
Abstrakt
Rozdział książki Sylvaina Dzimiry porusza temat ideologicznego podziału pomiędzy demokratycznym socjalizmem, po którego stronie autor się opowiada, oraz brutalną walką o władzę wewnątrz komunistycznej frakcji francuskiej partii socjalistycznej w 1920 r. W tomie zatytułowanym
Ecrits Politiques udało się zebrać wszystkie eseje polityczne Maussa, dzięki czemu Dzimira rzucił
światło na aktywizm Maussa.
Słowa klucze: bolszewizm, rewolucja, przemoc, współpraca, dar, socjalizm
K
iedy bolszewicy i ci, którzy przyłączyli się do ich (względnego) sukcesu
w Rosji zaczęli nabierać na sile w ruchu socjalistycznej Międzynarodówki,
Marcel Mauss dokonał krytyki propagowanej przez nich przemocy i ortodoksji,
w praktyce oznaczających pogardę dla zasad demokracji.
43
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Nikt nigdy nie zarzuci mi, że jestem bolszewikiem – pisze na łamach „L’Humanité”, gdzie
zaczynają oni również coraz częściej zabierać głos – oznaczałoby to zdradę wobec samego
siebie. Obrona bolszewizmu byłaby zaprzeczeniem ideału życia skromnego, które poświęciłem, poza moim zawodem i nauką, niestrudzonej obronie ideałów republiki w wydaniu
francuskim i postępowi socjalizmu, nieprzerwanej aktywizacji ruchu robotniczego1.
Po rozłamie w obrębie Partii2 w 1920 r. i podziale na frakcję komunistyczną,
sprzyjającą dyktaturze proletariatu, zainspirowaną i umocnioną wydarzeniami
w Rosji oraz odłam określany jako reformistyczny i demokratyczny, Mauss zaciera ręce:
Teraz kiedy poświęciwszy wewnętrzny spokój naszej partii zyskaliśmy ład, wolność, Republikę i postęp społeczny, nie grozi nam etykietka bolszewików przypinana przez burżuazyjnych wrogów naszych ideałów3.
Poza bolszewizmem, potępia on wszystkie formy rządów i wszystkie doktryny antydemokratyczne. W 1924 r., kiedy demokracja w Niemczech broni
się jeszcze przed hitleryzmem, Mauss wyraża optymizm: „Teoretycy przemocy
i antyparlamentaryzmu, bolszewicy i faszyści, ci od Mussoliniego i ci od Lenina, ci od Daudeta i ci od Hitlera, skończą na teoretyzowaniu.”4 Jest socjalistą,
a jego socjalizm jest głęboko demokratyczny. Nigdy nie rozstanie się on z tymi
poglądami. Jako student w Bordeaux należał co prawda do POF, partii guesdistowskiej5, następnie do POSR6, lecz w 1928 r. pisał, że co najmniej od 1895
r. nie sprzyjał jej poglądom i już wtedy kierował się w stronę ruchu syndykalistycznego i kooperatywnego, przyciągającego anarchistów zaangażowanych
w walkę o wolność7. Tymczasem, nie bez znaczenia jest przypomnienie dzisiaj,
kiedy mamy już za sobą doświadczenia totalitaryzmów socjalistycznych XX w.,
że projekt socjalistyczny, projekt marksistowski został stworzony w duchu demokratycznym. Dla Maussa, już w jego młodości, socjalizm i demokracja to dwie
1
M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, grudzień 1920, w: M. Mauss, Ecrits politiques. Textes réunis
et présentés par Marcel Fournier, Paris Fayard 1997, s. 364. Wszystkie kolejne przywołania pism Marcela Maussa
pochodzą z powyższego zbioru pism [tłumaczenia polskie cytatów i tytułów poszczególnych pism – E.P.]
2
[SFIO – Section Française de l’Internationale Ouvrière: Oddział Francuski Międzynarodówki
Robotniczej, powstały w 1905 r. w wyniku fuzji poprzednich socjalistycznych partii Francji – przyp. tłum.].
3
M. Mauss, Do Moskwy, 15 stycznia 1921, s. 379.
4
M. Mauss, Demokracja socjalistyczna, 6 maja 1924, s. 685.
5
[ Jules Guesde – zwolennik socjalizmu walczącego, oponent Jeana Jaurèsa – przyp. tłum.]
6
[Partii Ouvrier Socialiste Révolutionnaire – Rewolucyjna Socjalistyczna Partia Robotników – przyp. tłum.]
7
M. Mauss, Portrety, ok. 1928, s. 740.
44
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
„koncepcje”, które się wzajemnie uzupełniają. Prawdziwy socjalizm może być
tylko demokratyczny, a demokracja realizuje się poprzez socjalizm. Ściślej rzecz
biorąc, młody Mauss demokrację postrzega jako ideał nieosiągalny. Należy wręcz
dodać, że w 1903 r. ocenia socjalizm jako drogę ku ideałowi demokratycznemu8.
W 1924 r., w którym ukazał się Szkic o darze, jego inny tekst, zatytułowany Demokracja socjalistyczna opublikowany w magazynie „Le Populaire”, potwierdza tę
identyfikację demokracji i socjalizmu. Konstatując triumf znacznej części partii
socjalistycznych w Europie, Mauss pisze:
Socjaldemokraci mogą sobie pogratulować. Poprzez tę grupę rozumiem tu tych, którzy podążając śladami Jeana Jaurèsa, nigdy nie brali pod uwagę rozdziału socjalizmu i demokracji,
dla których demokracja jest niezbędnym elementem socjalizmu, a socjalizm warunkiem
trwałości i sukcesu demokracji9.
W istocie, Jean Jaurès był dla Maussa uosobieniem socjalizmu demokratycznego i o nim też Mauss pisał, iż
jest on symbolem demokraty, republikanina, obrońcy praw, socjalisty, a nie proletariatczyka. I nikt bardziej niż on nie potępiał przemocy, tyranii jakiejkolwiek
klasy społecznej, terroru w jakiejkolwiek formie i jakiejkolwiek próby zamachu na
praworządność10.
W tym samym artykule Mauss potępia „potężne kłamstwo” komunistów
w Moskwie, którzy nazywają się socjalistami.
Pacyfistyczny ideał Maussa również odpowiada obronie demokracji.
Ktoś powie, że to błędne koło? Pokój nigdy nie może nastąpić w warunkach niedemokratycznych, lecz demokracja ze swej strony nie może zaistnieć bez pokoju. Odpowiemy
zatem: błędne koło istnieje tylko w logice. W praktyce, możemy działać na dwa fronty.
Trzeba dokonać nieludzkiego wysiłku, by ocalić i pokój, i demokrację naraz11.
8
„Po przeczytaniu tej książki (Demokracja i organizacja partii politycznych Ostrogorskiego) odrzucenie
fetyszyzacji demokracji po to, by wreszcie w nią uwierzyć, jest nieuniknione. I stworzyć, kiedy nadejdzie
czas, najlepszy z możliwych rząd ludu w służbie ludowi (du peuple par le peuple). Naturalnie, nikt nie zakłada,
iż ten rząd mógłby kiedykolwiek być rządem doskonałym”. M. Mauss, recenzja książki Moiseja Jakowlewicza
Ostrogorskiego, 1903.
9
M. Mauss, Demokracja socjalistyczna…, s. 686.
10
M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm, luty 1925, s. 703.
11
M. Mauss, Konflikt francusko-niemiecki, 1 czerwca 1913, s. 109.
45
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Obrona demokracji, nieodłączna od pacyfizmu i socjalizmu, należy zatem do
normatywnego uniwersum Maussa. Nabiera ona na sile za sprawą ewidentnej
zdrady demokracji przez bolszewików, którzy wszak również przybierają miano socjalistów. To właśnie potępienie bolszewizmu pozwala nam zrozumieć
wizję demokracji socjalistycznej proponowaną przez Maussa i jej związek
z moralnością daru12.
Potępienie bolszewizmu
Mauss dokonuje krytyki bolszewizmu przede wszystkim w imię demokracji.
Ponieważ dobrze znamy ten aspekt doktryny bolszewickiej, jakim jest pogarda Rosjan dla
demokracji; ponieważ już przed wojną rozpoznaliśmy tę cechę walki bolszewickiej, dlatego
też od razu odżegnaliśmy się od herveizmu13 i syndykalistów, którzy się nim kierowali14.
Mauss pisze, że ów kierujący się przemocą „system idei i czynów” wzbudza
jego „najgłębszą odrazę”15. Poprzez pogardę dla idei demokratycznych, terror,
morderstwa i deportacje, system ten nie tylko usytuował się „poza prawem moralnym, lecz przede wszystkim wyrzekł się podstawowych zasad rozwagi politycznej”16. W 1922 r. identyfikuje ów problem następująco:
z jednej strony mamy zwolenników przemocy i dyktatury, a z drugiej strony socjalistów przekonanych, iż socjalizm jako ustrój nie ma racji bytu, ani szans przetrwania
w obrębie żadnego narodu, który nie okaże dlań poparcia poprzez konsensus większości
społeczeństwa17.
W tym też duchu, jako demokrata, Mauss zwalcza bolszewizm. Moralność daru
uczy nas, by umieć się przeciwstawić bez masakry. Możemy zatem dostrzec
spójność pomiędzy potępieniem bolszewików i jednocześnie uznaniem ich
„szlachetnych pobudek”, które przewijają się przez dyskusję, w którą Mauss
12
Pisma polityczne Maussa nie pozwalają nam dostrzec doraźnego związku między jego walką w imię
demokracji a zaangażowaniem przeciwko faszyzmowi.
13
„Rozłam pomiędzy socjalistami demokratycznymi i komunistami następuje jeszcze przed [kongresem
socjalistycznym] w Tours” – uściśla Mauss.
14
M. Mauss, Do bolszewików, 9 grudnia 1922, s. 489.
15
Tamże, s. 490.
16
M. Mauss, Rozważania na temat przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego porażka,
17 lutego 1923, s. 521.
17
Tamże.
46
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
się angażuje. Chodzi tu o podtrzymanie zasady „złotego środka”18, nawet jeśli
wymaga to radykalnej krytyki19. Mauss posuwa się wręcz do organizowania
wzajemnych debat:
Nawet jeśli według nas okazali się słabi w teorii i w praktyce, naszym zamiarem nie jest
nałożenie na nich anatemy. Tego typu postępowanie zastawiamy neofitom, my zaś jedynie
zastrzegamy sobie prawo do oceniania ich działań, podobnie jak oni ewidentnie oceniają
nasze20.
Wymieniwszy te aspekty bolszewizmu, które szczególnie go rażą (podczas
gdy inne wzbudzają jego uznanie), Mauss pisze: „Nie ma powodu, byśmy ich
ekskomunikowali z wielkiej Ekumeny socjalistycznej [...], ale nie zamierzamy
też całować ich stóp, jeśli uważają się za jej papieży”21. Innymi słowy, jak każdy dobry demokrata, Mauss uważa bolszewików za przeciwników, z którymi
można podyskutować, nie zaś za wrogów, których należy unicestwić.
Od jego pierwszych pism politycznych – „Action socialiste”, datowanych na
1899 r., jest jasne, że rewolucja socjalistyczna, jaką Mauss sobie wyobraża, nie
jest rewolucją marksistów; po pierwsze, nie jest rewolucją dokonaną siłą, lecz,
jak zauważyliśmy wcześniej, ma to być rewolucja moralna, rewolucja w sposobach postrzegania, myślenia i działania, która już się dokonuje – przede wszystkim w robotniczych kooperatywach i syndykatach. Rewolucja moralna jest już
w pewnym sensie wprawiona w ruch, pozostaje tylko ją wspomóc demokratycznymi metodami. Marksiści chcą ją natomiast zapoczątkować siłą. Mauss,
chociaż używa pewnych ogólnych zwrotów z ich słownika (zniesienie systemu
płacowego, usunięcie kapitalizmu, rozpad społeczeństwa burżuazyjnego, walka
klas), z pewnością nie pojmuje ich w ten sam sposób, co sami marksiści. Po
roku 1910 odczuwa potrzebę rozprawienia się z marksistowskim konceptem
rewolucji opartej o walkę zbrojną. Czyni to, ponieważ kontekst wreszcie pozwala
na potępienie tej idei – można wnioskować, że wcześniej byłby niezrozumiany
w środowisku socjalistów.
W 1899 r. autor Szkicu o darze podejmuje się wyjaśnienia dokonującej się
rewolucji moralnej, w sposób naturalny odzwierciedlającej moralność daru:
M. Mauss, Do bolszewików…, s. 489.
Przypomnijmy, że poglądy Maussa, jego oddanie ideałom demokracji, zdaje się potwierdzać także,
przynajmniej z jego punktu widzenia, nikomachejską drogę środka.
20
Tamże.
21
Tamże.
18
19
47
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
moralności wspólnoty dbałej o przetrwanie wszystkich jej członków, która wymaga od nich „poddania i poświęcenia” przy jednoczesnym wysiłku ku polepszeniu ich losu i stworzeniu lepszych warunków życia. Wizja ta staje się jasna przy
założeniu, że wspomniane poświęcenie nie zakłada samoofiary. Dwadzieścia
pięć lat później Mauss odnajdzie w darze uniwersalną zasadę antropologiczną,
inspirującą rewolucję moralną zdolną przybrać kształt ogólny, a zarazem wszechogarniający. Jak wkrótce zobaczymy, każdy z tych wymiarów – empiryczny, polityczny, ekonomiczny – krytyki bolszewizmu, którą Mauss formułuje w imię
socjalizmu i demokracji, może z powodzeniem być rozumiany jako teoretyczny
i moralny wymiar Szkicu o darze22.
Krytyka empiryczno-moralna: kwestia kooperatywy
Rosyjscy bolszewicy „odżegnując się od wszystkiego, co wiąże się z wolnym stowarzyszaniem, od wszelkiej indywidualnej inicjatywy”23, w ciągu pierwszych
dwóch lat swych rządów, w niewielkim stopniu wspierali (a wręcz podważali)
ruch kooperatyw24 (będący według Maussa uprzywilejowanym kierunkiem
socjalistycznej rewolucji moralnej). I to pomimo, że „Rosja, poprzez ogrom
swego terytorium, stosunkowo słabo rozwinięty kapitalizm, ugruntowaną tradycję komunizmu i kooperatywizmu jest idealnym gruntem dla powstania
kooperatyw”25. „Ich rozrost – pisze Mauss w tonie lirycznym – przypomina
dziką, spontaniczną roślinność, wybujałą na południoworosyjskim stepie kiedy
stopnieje śnieg”26. Rozwój kooperatyw był „tak gigantyczny, iż niemal stanowił
remedium na zawodny kapitalizm”27. Mauss zauważa, że „kooperacja rozwinęła
się w najwyższym stopniu w tych częściach Rosji, którym udało się uniknąć,
do czasu, sowieckiego jarzma” – na Syberii, na południu Rosji, na Kaukazie
22
Ta krytyka przybiera również wymiar teoretyczny, o którym pisaliśmy w rozdziale 4. [S. Dzimira, Marcel
Mauss, savant et politique, M.A.U.S.S./Decouverte, Paris 2007. Niniejszy tekst jest przedrukiem 8. rozdziału
tej książki – przyp. tłum], i który wystarczy tutaj skrótowo przywołać. Bolszewizm opiera się na „marksizmie
całościowym, niewiele różniącym się od skrajnego marksizmu” (M. Mauss, Przed kongresem, 10 grudnia 1920)
z którym Mauss nie utożsamiał się z uwagi na jego ekonomizowanie i utylitaryzm. Ów teoretyczny utylitaryzm,
wzmacnia wręcz sposób postrzegania i myślenia, z którego należy zdaniem Maussa zrezygnować.
23
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi,
24 lutego 1923, s. 525.
24
M. Mauss, Do bolszewików, 9 grudnia 1920. Bolszewicy planowali „zniszczyć” ten typ organizacji na
rzecz „jedynej kooperatywy”, zanim zostali zmuszeni oficjalnie je przywrócić – przede wszystkim na użytek
chłopstwa – biorąc pod uwagę katastroficzne skutki ich zniesienia, stanowiące zagrożenie dla całej populacji.
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, s. 520.
25
M. Mauss, Rosyjskie kooperatywy, marzec–kwiecień 1920, s. 275.
26
Tamże.
27
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, s. 520.
48
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
i w republice Archangielska28. W pewnym sensie, to właśnie kooperatywy ocaliły bolszewików, podtrzymując ekonomię, do której zniszczenia przyczyniały
się ich brutalne działania, siejące klimat ogólnego niezadowolenia.
Ten opór kooperatywy zawdzięczają, zdaniem Maussa, niezależności politycznej, sprawiającej, iż od początku ich istnienia – usytuowanego przezeń w latach 1880–1890 – nie stały się nigdy instrumentem władzy; w tym sensie były
„apolityczne” i stanowiły niemal „państwo w państwie”29. Stąd zresztą wnioskuje, że ten właśnie kierunek należałoby obrać także we Francji: „Nigdy nie
podporządkujemy się tym, którzy chcieliby, by nasz ruch służył interesom innym
niż ustanowienie kooperatyw w handlu i przemyśle, w produkcji i dystrybucji
dóbr”30. Co stwierdziwszy, Mauss rozpoczyna wskazywanie na podobieństwa
pomiędzy społeczeństwami archaicznymi, prymitywnymi formami „wymiany”
i ruchem kooperatywnym:
Sytuacją typową dla kooperatyw jest, że nagromadzone dobra służą wspólnocie na dwa
sposoby. Ta forma uprawiania handlu z jednej strony przypomina najprymitywniejszą
jego formę – wymianę dokonywaną bez udziału środków płatniczych. Lecz z drugiej
strony, poprzez swą formę organiczną i społeczną, reguluje ona ceny i zachodzące
wymiany, chroni przed spekulacją, reguluje nie tylko konsumpcję, ale też całościową
produkcję w obrębie wspólnoty i w ten sposób jawi się nam jako doskonalsza forma
działalności ekonomicznej31.
( Jego opinia na temat używania monety w społeczeństwach archaicznych
jest tutaj skrótowa w porównaniu ze Szkicem… i nie ma póki co mowy o darze,
a raczej o wymianie (troc), którą pojmuje tutaj jako targ bez wymiany pieniężnej
– przypuszczenie, które będzie przedmiotem krytyki w Szkicu…).
Ponadto, potępia również sposób, w jaki Sowieci obchodzą się z Wholesale,
największą angielską kooperatywą tamtych czasów: odmówili oni mianowicie
honorowania długów, zaciągniętych przez kooperatywy rosyjskie przed rewolucją bolszewicką. Krytyka ta dobrze wpisuje się w moralność daru, która wymaga
uznania i spłacenia długów, także natury handlowej – bo nie mają one nigdy
natury wyłącznie komercyjnej. Co gorsza, poprzez takie postępowanie Sowieci
28
M. Mauss, Rosyjskie kooperatywy, marzec-kwiecień 1920, s. 276. [Chodzi zapewne o obwód archangielski,
który był jednym z rosyjskich bastionów antybolszewickich i został przyłączony do Rosji sowieckiej w 1920 r.
– przyp. tłum.]
29
Tamże, s. 289.
30
Tamże, s. 290.
31
Tamże, s. 297.
49
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
łamali warunki umożliwiające jakąkolwiek wymianę pomiędzy kooperatywami
angielskimi, szkockimi, francuskimi, etc. i rosyjskimi, a mianowicie zaufanie co
do woli spłacenia długów i poszanowanie dla umowy słownej. Karząc lokalne
kooperatywy za wcześniejsze stosunki z carską Rosją, Sowieci zagrażają rozwojowi socjalizmu w tych krajach32. Tymczasem w Anglii przystąpiono do rozmów
dotyczących możliwości kontynuacji współpracy z ARCOS, kooperatywą sowiecką. Dyskusja podjęta przez sir T. Alle, prezesa rady Wholesale, rzuca światło
na rzeczywiste szanse współpracy:
Zasadniczą kwestią było sprawdzenie, czy transakcje te mogły być przeprowadzone metodami czystego socjalizmu na poziomie państwa, czy też metodami kooperatyw opartymi
na wolnej woli i chęci stowarzyszenia. Wolna kooperatywa w Rosji została zniszczona
przez rząd Sowietów.
„No i proszę!”, dodaje Mauss w swoim raporcie33.
W końcu, poprzez zniesienie „ciał pośrednich”, które składały się głównie na
korporacje, bolszewicy stworzyli, jak określił to Durkheim, anomiczne „socjologiczne potworności”. W rzeczy samej, przeistoczywszy Rosję sowiecką w sumę
jednostek rozproszonych i ubezwłasnowolnionych przez przerośnięte państwo,
w społeczeństwo jednocześnie jednostkowe i etatystyczne,
pozbawili samych siebie niezbędnego aparatu moralnego: sterroryzowali i pogwałcili
prawa grupy ludzi wykwalifikowanych, którą doprowadzili niemal do upadku, osłabili tę
grupę, która miała być z zasady dźwignią rewolucji, a jednocześnie realnym podmiotem
produkcji, która składała się z rzeczywistych posiadaczy i w ten sposób minęli się z celem,
którym była zbiorowa organizacja produkcji34.
Dla Maussa bolszewicka destrukcja kooperatyw i spowodowany nią chaos,
jest potwierdzeniem opinii jego wuja o miejscu grup zawodowych w życiu
moralnym społeczeństwa: „Hipotezy Durkheima dotyczące moralnej i ekonomicznej wartości grupy pracowników wykwalifikowanych uzyskały całkowite
potwierdzenie w doświadczeniu bolszewickim”35.
M. Mauss, Angielskie kooperatywy i Sowieci, 18 czerwca 1921, s. 422.
Tamże, s. 422.
34
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu, 1924, s. 540–541.
35
Tamże, s. 544.
32
33
50
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
Krytyka moralno-polityczna: przemoc jako błędny wybór
Bolszewizm „jest wyłącznie metodą działania i formą ustanowienia partii”, a jego
„zasady są jedynie formalne i polityczne: sekretność, dyscyplina, centralizacja,
przemoc, oraz, w razie zwycięstwa, terrorystyczna dyktatura skierowana przeciwko ubezwłasnowolnionej większości”36. Mauss potępia rządy przemocy oraz
sekciarskie praktyki, opierające się na braku tolerancji wobec każdego, kto się
z nimi nie zgadza, podważające podstawowe zasady demokracji. „Akty przemocy i samowoli, których się dopuszczają, zawsze budziły w nas moralny opór”37,
podkreśla. Ponadto, istnieje niebezpieczeństwo natury politycznej:
Ich cyniczna idea, wedle której „cel uświęca środki” każe nam postrzegać ich także jako
stosunkowo przeciętnej rangi polityków. Ich oportunizm, podziwiany przez zwolenników,
jest dla nas formą zhańbienia socjalizmu38.
Przemoc nie jest nawet dla nich środkiem – stała się celem39.
Służąc im również jako taktyka polityczna, przemoc ta jest godna potępienia,
ponieważ okazuje się nieskuteczna, a nawet „kontr-produktywna”, finalnie stając
się narzędziem burżuazji, jak miało to miejsce we Włoszech. W istocie, przemoc
rodzi przemoc: we Włoszech przemoc socjalistów zgromadzonych wokół idei
leninowskich powołuje przemoc Fasci, odłamu bojowników pod przywództwem
Mussoliniego, niegdyś socjalisty. Ostatecznie zwolennicy przemocy są zmuszeni
ją potępić, jak zrobiła to włoska partia socjalistyczna po dwóch latach wojny
domowej, kiedy już „tyle krwi przelano, tylu cierpień doświadczono, tyle zniszczenia zasiano, kiedy już zamknięto fabryki, zorganizowano lokaut, oblężono
wsie, po kontr terrorze brutalniejszym niż poprzedzający go terror”40. Kiedy już
dobiegł końca miesiąc pertraktacji i combinazioni między socjalistami i faszystami, rządy burżuazji zostały ugruntowane. Koniec końców, nikt już nie pochwala przemocy we Włoszech 1921 r.; nikt poza komunistami, którzy „nadal żyją
marzeniami o rozlewie krwi i terrorze... na rachunek Moskwy, ale z pożytkiem
dla burżuazji”41.
W oczach Maussa bolszewizm – podobnie jak faszyzm – nie jest doktryną,
lecz metodą działania opartą na przemocy, afiszującej się już u George’a Sorela
M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, 10 grudnia 1920, s. 362.
M. Mauss, Do bolszewików, 30 kwietnia 1921, s. 405.
38
Tamże.
39
Socjologiczna ocena bolszewizmu, Przegląd metafizyki i moralności, 1924, s. 547.
40
M. Mauss, Koniec przemocy we Włoszech, 16 lipca 1921, s. 432.
41
Tamże, s. 433.
36
37
51
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
w Rozważaniach o przemocy, jej apologii. Podkreślając, że zarówno u Lenina, jak
i Mussoliniego dostrzega zapożyczenia od Sorela, uznaje jednak, że ten ostatni
mógłby być z nich dumny! Zgodnie ze swym zwyczajem stara się też wyciągnąć
naukę z bieżących wydarzeń, między innymi taką oto, że przemoc nie pozostaje
bez związku z demokracją. W pewnym sensie zajmuje ona puste miejsce po demokracji, z winy demokratów.
W gruncie rzeczy, faszyzm i bolszewizm są jedynie epizodami politycznymi w życiu narodów niewystarczająco politycznie wyedukowanych. Przemoc, w Rosji jak i we Włoszech,
odegrała taką rolę, gdyż nie było tu jeszcze opinii publicznej, edukacji obywatelskiej, krótko
mówiąc, obywateli42.
Zanim stały się reżimami politycznymi, rządami idei, faszyzm i bolszewizm
były w pewnym sensie stanami społeczeństwa, którego członkowie tkwią
w błędnym kole przemocy, gdyż nie nauczyli się sobie przeciwstawiać bez
masakry, nie wykształcono w tych społeczeństwach etosu demokratycznego43.
„Te działania to akty brutalności, a nie wyraz myśli politycznej”, pisze Mauss44.
Na potwierdzenie wystarczy przypomnieć, iż we Włoszech wielu bolszewików
stało się faszystami i odwrotnie: idee są mało ważne. Liczy się tylko przemoc.
Nie oznacza to, że Mauss nie rozpoznawał w działaniach bolszewików ambicji
„stworzenia nowego ustroju ekonomicznego, moralnego; prawnego, a nawet
religijnego”45. Wręcz przeciwnie. Ale projekt ten zasadzał się na fundamentalnym
błędzie, „[…] wierze, że można stanowić prawa na mocy dekretów, wywierając
przemoc, że można prowadzić interesy bez zgody i zaufania stron”46. Według
Maussa, nie trzeba więcej niż dar, aby żywić nadzieję na ustanowienie trwałego
systemu. Względną, skądinąd, długotrwałość rządów bolszewików wyjaśnia on
po części ich ustępstwami, czynionymi wobec chłopstwa, kooperatyw, kupców,
a nawet kapitalistów w zakresie wolności robienia interesów.
Sądząc, że przemoc może być fundamentem trwałego projektu społecznego,
bolszewicy nie tylko popełnili błąd antropologiczny, ale wykazali wielką głupotę
polityczną:
M. Mauss, Faszyzm i bolszewizm. Rozmyślania na temat przemocy, 3 lutego 1923, s. 512.
O wadze znajomości etosu spontanicznie dzielonego pomiędzy wszystkimi członkami wspólnoty poucza
Szkic…
44
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. II. Przemoc bolszewicka. Jej natura. Jej wymówki, 10 lutego 1923,
s. 514.
45
Tamże, s. 514.
46
Tamże, s. 515.
42
43
52
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
Jeśli istnieje jakiś pewnik, to jest nim niemożność dokonania rewolucji społecznej
bez inteligencji, przeciw najaktywniejszym klasom społecznym kraju47, przeciw
instytucjom, które są w nim najcenniejsze, stanowiąc o istocie sukcesu. Zaś bolszewizm był wrogi wszelkiej wolnej myśli w kraju. Zwalczał klasę chłopską, klasę
robotniczą, której sami Sowieci stanowią przecież ekskluzywny i bezpośredni
wyraz. Zniszczył, niejako dla zabawy, wszystkie instytucje i ugrupowania polityczne, ekonomiczne [takie jak kooperatywy, zwłaszcza rolnicze – S.D.], które go
przyćmiewały swoją możliwością stworzenia zasadniczych podwalin socjalizmu
działającego w sposób niewymuszony48.
Prześladując wolność i wolne stowarzyszenia, depozytariuszy moralności
socjalistycznej, bolszewicy podcięli gałąź, na której siedzieli!
Takiemu ortodoksyjnemu podejściu Marcel Mauss przeciwstawia inny sposób zaangażowania się w partię socjalistyczną: poprzez poszanowanie podstawowych zasad demokracji i konflikt bez konieczności ustępstw ze strony rywali,
pozostających jednocześnie przyjaciółmi… I przypomina, że owa demokratyczna koncepcja aktywizmu socjalistycznego jest bardziej zgodna z ideałami
socjalizmu demokratycznego:
Przyznaję, że różnimy się od siebie pod każdym względem. […] Przyznaję też, że bolszewicy
należą do tej samej partii, co ja i są w niej większością, do tej samej Międzynarodówki i też są
tam większością. Ale jeśli [bolszewicy] chcą dorzucić klątwę, jaka na nich spadła do partii,
która nas łączy, to oni będą musieli opuścić partię i ja za nich nie poręczę. Ponieważ oznaczałoby to zapomnienie tradycji, na którą Guesde, Jaurès i Vaillant skierowali moje kroki; tradycji
zarazem rewolucyjnej i republikańskiej, która nie ma nic wspólnego z fatalizmem mienszewików, ale jest tolerancją i aktywnością. To oznaczałoby zaprzeczenie samemu sobie49.
47
Przypomnijmy, że Mauss rozumie ten związek z klasami rządzącymi, których część stanowi burżuazja,
w trybie daru agonistycznego. Ideą jest tu spór na obszarze hojności. Jeśli [bolszewicy – przyp. tłum.] nie podejmą
wyzwania, historia zachowa być może ten dowód ich skąpstwa i małostkowości. Jeśli je podejmą, świat obierze
drogę socjalizmu. Owa perspektywa otwierająca możliwość współpracy z burżuazją w dziele socjalizmu pojawia
się na każdym etapie historii ruchu robotniczego, od Saint-Simona, Fourriera i „lirycznej iluzji 1848” [ideał
zjednoczenia klas w walce o społeczeństwo braterskie wyzbyte przemocy, obecny w historiografii Wiosny Ludów,
zwłaszcza u Lamartine’a i Micheleta – przyp. tłum.]. Srogie represje, które nastąpiły po 1848, a jeszcze później
„krwawe dni” Komuny Paryskiej, z czasem doprowadziły do osłabienia tej idei. Odżyła ona jednak z nadejściem
Trzeciej Republiki w formie socjalizmu demokratycznego B. Malone’a, E. Fournière’a i J. Jaurèsa, głównie za sprawą
odrzucenia ruchu robotniczego Julesa Guesde [opartego na idei walki klas – przyp. tłum.]. Jaurès pisze w tym
duchu na łamach „L’Armée Nouvelle”: „Marks nie doceniał mocy ludzkiej dobrej woli, szczerości i entuzjazmu
moralnego i społecznego, które istnieją i czasem podrywają do działania burżuazję” (1969, s. 172 [tłum. E.P.]).
48
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi,
24 lutego 1923, s. 522.
49
M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, 10 grudnia 1920, s. 364.
53
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Mauss prowadzi ciągłą walkę na rzecz demokracji i wykorzystuje każdą możliwość
interwencji, jaką napotyka. W grudniu 1920 r., w „La Vie socialiste” przywołuje uwagi Landsbury’ego, szefa angielskiej gazety „Daily Herald”, którego uznaje
za „jednego z liderów socjalizmu” ponieważ, mimo „powoływania się na Lenina
i Krasina”, Landsbury równie silnie nawołuje do odrzucenia dyktatury proletariatu
i opowiedzenia się po stronie parlamentaryzmu. Mauss życzyłby sobie, by najgorętsi partyzanci francuskiego bolszewizmu obrali podobny kierunek:
Niezależna Partia Pracy, Partia Pracy, wszyscy socjaliści, którzy są przeciwni metodom
bolszewików powinni się zjednoczyć. Muszą oni poprzez swe czyny i fakty dowieść, iż
metody parlamentarne są znacznie lepszym sposobem zdobycia uznania ogółu społeczeństwa, niż dyktatura proletariatu.
Jakaż różnica w tonie porównując z komunistami francuskimi, ich atakami na
zdrajców społeczeństwa50, a zarazem ze społecznymi konserwatystami51. Usiłując zrozumieć przywiązanie francuskich socjalistów do sprawy bolszewickiej,
Mauss ponownie wyznacza linię demarkacyjną:
Dla nich to ona [Rosja radziecka – przyp. S.D.] jest azylem. To jedyny kraj, w którym
prześladowany gdzie indziej komunizm jest bezpieczny, skąd Międzynarodówka, centrum
działań, może być niezależnie dowodzona bez obaw przed aresztowaniem pod zarzutem
konspiracji, za zdradę stanu, bez groźby kontrrewolucji, sił reakcyjnych, białego terroru,
które są niestety – kończy Mauss uznający sprzeciw wobec wroga za lepszy niż jego zniszczenie – zagrożeniami jak najbardziej prawdopodobnymi52.
Jeżeli przemoc nie może stanowić podwalin pod żaden stabilny ład, jest tak
przede wszystkim ze względów antropologicznych: współpraca między ludźmi zachodzi spontanicznie, tak jak spontanicznie utrzymują oni ze sobą więzi – nie dlatego, że są do nich zmuszani (a zmuszanie jest eufemistycznym
określeniem), lecz dlatego, że sobie ufają i „w dobrej wierze”, krótko mówiąc
na zasadzie daru, a także jedynie w trybie wspólnego interesu – ponieważ „na
początek trzeba […] jednak umieć odłożyć broń”, pisze w Szkicu…53.
50
Za co już osobiście odpowiedział, począwszy od roku 1900, przy okazji Drugiego Kongresu
Międzynarodówki – patrz Raporty dotyczące Stosunków Międzynarodowych, 1900, s. 100; M. Fournier, Marcel
Mauss, Fayard, Paris 1994, s. 231.
51
M. Mauss, Żądanie rozejmu w Anglii. Apel Landsbury’ego, 11 grudnia 1920, s. 366.
52
M. Mauss, Do Moskwy…, s. 381.
53
Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż,
54
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
Bolszewicy nie osiągnęli niczego inaczej niż wymuszaniem siłą. [...] Problem w tym, że
ludzie nie przystąpią do pracy i do życia społecznego siłą, lecz poprzez interes i z dobrej
woli, czyli w duchu, który uważają za odzwierciedlający ich wzajemne stosunki54.
Rozważania Maussa na temat daru są przede wszystkim wyraźnie wyłożone
w Socjologicznej ocenie bolszewizmu, bezpośrednio zainspirowanej Szkicem…,
przynajmniej we fragmencie, gdzie – po dokonaniu krytyki przemocy z uwagi
na jej destrukcyjne oddziaływanie na współpracę międzyludzką – pisze:
Istnieją liczne niewidzialne więzi, które spajają jednostki w społeczeństwie, które tworzą
nić zaufania, szacunek, re et rationes contractae. To właśnie na tym gruncie [na gruncie daru,
oczywiście – S.D.] może zakiełkować i zakwitnąć chęć sprawiania przyjemności innym,
której możemy być pewni55.
I dalej zauważa:
Socjalizm nie może zaistnieć na gruncie terroru, gdyż – i całe życie rosyjskie ostatnich
sześciu lat [1917–1918 do 1924 – S.D.] tego dowodzi – terror nie łączy, terror nie pobudza
do działania: terror sprawia, że ludzie milkną, chowają się w sobie, uciekają i unikają siebie
nawzajem, tracą głowę i nie są zdolni do pracy: Metus ac terror sunt infirma vincula caritatis,
„Obawa i strach tworzą słabe więzy przyjaźni”, formuła Tacyta, którą należy powtórzyć
mówiąc o pierwszych rządach socjalistów w historii56.
Powstaną one zatem tylko pod warunkiem, że podwaliną pod nie będzie dar.
Nie ma społeczeństwa, które potrzebowałoby włączenia elementów pozytywnych bardziej niż [społeczeństwo socjalistyczne – S.D.], niż to, które uważa się za społeczeństwo
robotników poświęcających się dla siebie. Nigdy nie stworzymy społeczeństwa tego typu
na sile czysto materialnej. Pod groźbą monotonii i powtarzalności, powróćmy jeszcze raz
w sposób przejrzysty do greckich i łacińskich koncepcji caritas, którą tak nieudolnie tłumaczymy dzisiaj jako miłosierdzie […], tej „potrzebnej” przyjaźni, tej „wspólnoty”, będących
delikatną esencją polis57.
Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN, Warszawa 1973, s. 329.
54
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz mocy, 5 marca 1923, s. 527.
55
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549.
56
Tamże, s. 550.
57
Tamże.
55
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Zbieżność tego fragmentu tekstu z poniższym, zaczerpniętym ze Szkicu…,
oddala wszelką dwuznaczność w kwestii podłoża myśli Maussa w zakresie
związków socjalizmu i daru:
Społeczeństwo chce odnaleźć swoją komórkę społeczną. Poszukuje ono jednostki i opiekuje się nią w duchu, w którym miesza się poczucie przysługujących jej praw oraz inne,
czystsze, uczucia: miłosierdzia, „służby społecznej”, solidarności. Tematy daru, wolności
i zobowiązań przez dar: korzyści i interesu, jaki się ma, w dawaniu, powracają do nas, jak
powraca dominujący temat, nazbyt długo zapomniany58.
Zdaniem Maussa, we Francji 1920 r., duch daru i socjalizm idą ze sobą w parze.
Krytyka ekonomiczna: nieskuteczność bolszewizmu
Bolszewizm i jego doświadczenie „jedynej kooperatywy” jest ekonomicznie
nieskuteczny. Z powodów organizacyjnych, z pewnością, ale także, i przede
wszystkim dlatego, że poprzez swą politykę terroru zniweczył jakąkolwiek
zdolność do wspólnych przedsięwzięć. Poprzez przemoc, którą bolszewicy
obrali jako fundament, „zbrukali źródło wszelkiego życia społecznego, zaufanie i dobrą wiarę”, „nadzieję, [...] wiarę w siebie i w drugiego człowieka,
inaczej mówiąc, to, czego potrzeba ludziom, by współpracowali ze sobą”59.
Jest to jednocześnie powód, dla którego Mauss wielokrotnie podkreślał,
iż „to właśnie ona [przemoc – przyp. S.D.] jest odpowiedzialna za klęskę
bolszewizmu”60.
W sierpniu 1921 r., badacz kreśli bilans ekonomiczny lat minionych pod jarzmem sowietów i jego konkluzja jest lapidarna: „totalna ruina”61 oraz największa
katastrofa ekonomiczna w historii ludzkości:
Dziś mamy głód. [...] To oni są odpowiedzialni [...] za brak zapasów. Okazali się barbarzyńscy i nieprzewidywalni jak faraoni z przypowieści o Józefie. Społeczeństwo kapitalistyczne, ze wszystkimi swymi wadami jest przynajmniej, niczym dawne społeczeństwa
barbarzyńskie, we władaniu swych zapasów i ma co nieco zaplanowane. Zbirom z Kremla
tego zabrakło. Wywiedli swe rządy od cesarzy chińskich i Wielkich Mogołów, podczas gdy
M. Mauss, Szkic o darze…, s. 308.
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549.
60
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego klęska, 17 lutego 1923, s. 520.
61
M. Mauss, Sprawy sowietów, 13 sierpnia 1921, s. 439.
58
59
56
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
ci nie wykazali się ani podobną niemocą, ani też zaślepieniem [...]. [ Jeszcze rok temu] żyliśmy snem, zahipnotyzowani w sposób chorobliwy siłą, zwycięstwem, światową Rewolucją.
Nasi komuniści wciąż żyją tym snem. Brutalne przebudzenie62.
Jeszcze w grudniu 1922 r., po przywołaniu wszystkich elementów tego „wielkiego zaniedbania”, Mauss podsumowuje: „Wszystko to nie pozostawia naszym
zdaniem wątpliwości co do kompetencji ekonomicznej komunistów”63.
Ta ruina ekonomiczna polega zwłaszcza na bolszewickiej chęci całkowitej
kolektywizacji, „hurtowym socjalizowaniu”, koncepcji ekonomicznej, która jest
absurdalna w obrębie samej myśli socjalistycznej: „Największym błędem było
wprowadzenie komunizmu, zamiast socjalizmu w kwestii konsumpcji: na przykład mieszkania komunalne, ten ewidentny przedmiot jednostkowej konsumpcji, lub kolejny przykład – przydziały żywności”64.
Ich klęska staje się oczywista na początku lat dwudziestych, kiedy to „komuniści” sprzedają Rosję na części, po tym jak ją „hurtowo socjalizowali”65.
Kapitalizm wygląda wobec tego jak wyższe stadium rozwoju bolszewizmu…
Trwa zatem sprzedaż detaliczna Rosji: jeśli nie obcokrajowcom, sprzedaje się
ją Rosjanom. Najpierw Rosjanom: bolszewicy „sprytnie tymczasowo odstąpili ziemię chłopom po czterech latach zwodzenia, w końcu postanowili dać im
całość na własność, realizując tym samym najbardziej gigantyczną rewolucję
»drobnomieszczańską« w historii”66. Następnie obcokrajowcom: kiedy sprzedali już posiadane złoto „to, co Sowieci mają teraz do zaoferowania kapitalistom,
to nie towary ze złotem na czele, lecz państwowy fundusz inwestycyjny, świętą ziemię, tę samą, która podlegała koncesji”67. W odniesieniu do NEP68, która
miała za zadanie odwrócić skutki marazmu ekonomicznego, w którym Sowieci
pogrążyli Rosję, Mauss pisze, iż „oznacza ona częściową odsprzedaż, a wręcz
przekazanie dawnych własności rosyjskich zachodnim kapitalistom i sprzedaż
tych, które nigdy nie zostały skonfiskowane”69. W efekcie, miejsce, które przyznali oni państwu jest identyczne z tym, które zajmuje ono w „sporej części państw
Tamże, s. 440.
M. Mauss, Do bolszewików…, s. 541.
64
Tamże, s. 541.
65
M. Mauss, Sprzedaż Rosji…, s. 472.
66
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego klęska…, s. 519.
67
M. Mauss, Sprzedaż Rosji…, s. 472.
68
[NEP – Nowa Polityka Ekonomiczna, określenie doktryny polityki gospodarczej Rosji Radzieckiej
i później ZSRR w latach 1921–1929 – przyp. red.].
69
Tamże.
62
63
57
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
najbardziej burżuazyjnych”70. I konkluduje: „Czy trzebaż było burzyć świat, by
doprowadzić do tego?”71.
Szlachetne pobudki bolszewików
Przy jednoczesnej miażdżącej krytyce każdego aspektu działań bolszewików,
Mauss, jak socjaliści Cachine i Frossard72, usiłuje mimo wszystko dostrzec szlachetne motywy nimi kierujące. Jako główne źródło inspiracji wskazuje podziwianego przez siebie Jaurèsa, ale podstawą jego poglądów jest moralność daru,
zgodnie z którą należy najpierw poszukiwać szlachetnych pobudek w zachowaniu drugiej osoby, najpierw dostrzegać w swych przeciwnikach godnych rywali,
uznawszy, że bronią oni słusznej sprawy w imię tej samej moralności. Demonstruje tu zatem sztukę ścierania się zapożyczoną bezpośrednio z moralności daru.
Jaurès, jak postrzega go Mauss, zawsze zabiegał o uznanie swych adwersarzy
za rywali i mimo wszystko wspólników godnych szacunku:
miał wspaniałą zasadę, którą chciał wpoić wszystkim swym współpracownikom: w dyskusji
nakazywał im zawsze poszukiwać szlachetnych pobudek kierujących ich oponentami. [...]
Sam zresztą zawsze postępował w ten sposób; nigdy nie podejrzewał swych przeciwników
o niskie pobudki; i to w jego wspaniałych pracach historycznych widzimy, jak wzorem
Plutarcha, starał się zawsze odkrywać piękno ludzkich czynów. Naśladujmy go!
– pisał Mauss odnośnie do sprawy Cachine’a-Frossarda73. Tu, po raz kolejny,
Jaurès jawi się niczym wódz Kwakiutli, praktykujący jakiś rodzaj słownego
potlaczu na różne tematy.
Tamże, s. 475.
Tamże, s. 476.
72
Cachin i Frossard to dwaj socjalistyczni parlamentarzyści, którym SFIO powierzył zadanie negocjacji
i uzyskania informacji od Lenina. Mauss uważa, że przyłączając się w czerwcu 1921 r. do 21 warunków
przynależności do III Międzynarodówki [nakazujących inwigilację i bezwzględną lojalność sowieckiej
republice – przyp. tłum.] pogwałcili swój mandat i wręcz zdradzili socjalistów. Owo przyłączenie leży u źródeł
scysji wewnątrz SFIO na kongresie w Tours w grudniu 1920 r. A zatem, sukces bolszewików – rewolucja
październikowa 1917 r., bunt marynarzy Potiomkina – pokazują rosnące zainteresowanie u socjalistów,
skonfrontowanych z dominacją Bloku Narodowościowego we Francji (wybory w 1919 dają przewagę Blokowi
– 437 przeciw jedynie 68 socjalistom, 86 radykałom i 26 „różnorakiej lewicy”). Na kongresie w Tours, ruch
nazwany Cachin-Frossard promuje przynależność, ruch zwany Longuet rezygnuje z niej z pewnym wahaniem,
natomiast ruch zwany Blum ją odrzuca. Ostatecznie, 3 208 mandatów (na 4 731) zdobytych przez frakcję
Cachin-Frossard doprowadzą do rozłamu SFIO na socjalistyczno-demokratyczne skrzydło, na „stary dom”
Bluma i frakcję „reformistyczno-rewolucyjną”, a także odłam „rewolucyjno-niepodległościowy,” czyli nową
partię komunistyczną, która głosi obalenie kapitalizmu, a zarazem przejmuje redakcję „L’Humanité”, do której
Mauss przestaje pisać.
73
M. Mauss, Szlachetne pobudki, 20 listopada 1920, s. 359.
70
71
58
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
Pomimo że są adwersarzami, socjaliści, którzy stali się bolszewikami, są godni
„szacunku”74. Najpierw, bo zostali zwiedzeni przez niektóre przymioty bolszewizmu, nie pozostające bez związku z moralnością daru: „Bolszewicy imponują im
– słusznie zresztą – swą zuchwałością, odwagą i bezinteresownością”75. Nie bez
związku z tą moralnością pozostaje też, ponadto, ich gotowość do poświęcenia
się dla rewolucji w Rosji (którą mylnie, podkreśla Mauss, uważają za tożsamą
z rewolucją bolszewicką). W ostatecznym rezultacie, dali się ponieść nadziei –
oddajmy im to, bo to kolejna cnota ludzi daru – że rewolucja na wzór rosyjski
zatriumfuje na całym świecie. Ponadto ich przynależność do francuskiej partii
socjalistycznej dodatkowo wzbudza w nich nadzieję, iż przejdzie ona do historii
jako jedna z pierwszych zgormadzonych wokół sprawy, którą postrzegają jako
słuszną. Jednym słowem, dali się zwieść z jednej strony hojnością bolszewików
i ponieść swej własnej hojności. Popełniają błąd służąc ludziom, których czyny
antydemokratyczne i przemoc są powszechnie znane, lecz, do pewnego stopnia,
„mylą się dobrodusznie”76:
Cachin i Frossard słusznie postawili na siebie i na swą partię. Wyobrażając sobie zwycięską
rewolucję na światową skalę życzyli sobie, by francuska partia socjalistyczna zajęła w niej
należne sobie (poprzez swą długą tradycję) miejsce. Pomylili się. Ot, to wszystko77.
Kiedy porażka/klęska rewolucji bolszewickiej w Rosji staje się oczywista,
wierny kierunkowi obranemu przez Jaurèsa (który, jak pisaliśmy wcześniej,
nie pochwalał radowania się z nieszczęścia innych) z pewnością także dlatego,
że nie można promować socjalizmu pozwalając sobie jednocześnie na zachowanie „podłe, zawistne i pozbawione godności”, Mauss odrzuca wyszydzanie
i przypomina, iż bolszewikami kierowały „szlachetne pobudki”:
Dla socjalisty, czy dla każdego człowieka o szlachetnym sercu, nie do pomyślenia jest
radość z tragicznej i dziś już pewnej klęski bolszewizmu. Komunizm jest co najmniej
hojną mrzonką, a partia komunistyczna, która usiłowała ją zrealizować poprzez rozlew
krwi i przymus, zgrzeszyła raczej przeciw mądrości i przeciw prawu niż przeciw swym
własnym ideałom78.
Tamże, s. 359.
Tamże, s. 359–360.
76
Tamże, s. 360.
77
Tamże, s. 361.
78
M. Mauss, Do bolszewików…, s. 405.
74
75
59
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
W 1925 r. zresztą podkreśla, że „niekwestionowana wielkość” charakteryzuje
„ogromną większość” komunistów:
Odwaga intelektualna i praktyczna, szczerość i bezinteresowność w próbie stworzenia
nowego społeczeństwa, heroizm bojowników, którzy w ciągu trzech długich i wyczerpujących wojen domowych i podczas dwóch lat wojny ryzykowali życie swoje i swoich rodzin;
integralność i nieskazitelność moralna tej ogromnej większości komunistów, robotników,
intelektualistów, a także pewnej ilości chłopów i niektórych przedstawicieli rosyjskiej arystokracji, którzy zarządzają, chociaż być może nieudolnie, niezmierzoną spuścizną, a wręcz
„kolosalnym”, „ogromnych rozmiarów” światowym przedsięwzięciem, jak mówią inni, tą
szaloną, lecz wspaniałą ideą uniwersalnej rewolucji [...]. Jest to prawdziwy zasób moralny
wzbudzający dumę komunistów z całego świata, wzruszający socjalistów i nieobojętny
każdemu, kto ma w sobie hojność. Dodajmy, że wkrótce w tym wizerunku pojawią się
cienie, również natury moralnej79.
Mauss nie poprzestaje na wskazaniu szlachetnych pobudek bolszewików: zmierza do ukazania nauki, jaką wyciągnąć możemy z ich początkowego sukcesu
i sugeruje, że był on możliwy dzięki umiejętności wzbudzania wiary i entuzjazmu u niektórych socjalistów, którzy z kolei zainspirowali innych z tego obozu.
„Podążali oni za aktem wiary” i „są to […] kwestie wiary, które nas od siebie
różnią”80. Posuwa się wręcz do „oddania im sprawiedliwości” w ocaleniu rewolucji rosyjskiej przed reakcją, ponieważ była „przynajmniej praktyczną próbą
socjalizmu”, którą wzięli na siebie, idąc za głosem środowisk internacjonalnych81,
mimo że w momencie, kiedy pisał te słowa – w styczniu 1921 r. – uznaje, że próba
ta spotkała się ze słabym oddźwiękiem. I konkluduje, po raz kolejny ożywiając
ducha daru: „Wybaczmy im, przez wzgląd na intencje, krzywdę, którą wyrządzili,
bez baczenia na nas, bez baczenia na przyszłość nacji wschodnich i socjalizmu
wśród narodów. W ten sposób możemy kontynuować ich wysiłki bez ulegania
ich porządkom”82. On nie tylko ich usprawiedliwia i przebacza im w ten sposób83,
ale posuwa się wręcz do uznania ich czynów jako dokonanych „dla dobra” Rosji:
M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm…, s. 703.
M. Mauss, Do Moskwy…, s. 380–381.
81
Tamże, s. 381.
82
Tamże, s. 382.
83
Jednakże nie wszystkich, a zwłaszcza nie bolszewików „opętanych krwią”, „fanatycznych” i „szalonych”,
jak Dzierżyński, nie kryminalistów, których powstrzymały „sprawiedliwe kule”, jak w przypadku tyrana
z Piotrogrodu, Petersa. Dla tych „nie ma żadnego usprawiedliwienia”. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy.
III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru, Jego klęska…, s. 520.
79
80
60
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
Ten kraj uciśniony, utrzymany w ciemnocie przez carów, tyranizowany i eksploatowany
przez zupełnie obojętną burżuazję i arystokrację, nie mógł skończyć inaczej niż w akcie
rewolty. Wszyscy świadkowie są jednogłośni co do tego, iż bolszewicy zainicjowali i kontynuują pewien typ porządku w ogromnej Rosji. Bez nich być może byłoby tu jeszcze gorzej.
Koniec końców, bez nich rosyjska rewolucja byłaby z pewnością skazana na porażkę [na
rzecz sił reakcyjnych – S.D.]84.
W tych osądach Mauss stara się o jak największą uczciwość i często właśnie
przywołując fakty udaje mu się ją osiągnąć. Jeśli potępia przemoc bolszewików
zapisaną w ich doktrynie, uznaje, że terror w Rosji w 1918 r. nie jest dokonywany jedynie przez bolszewików:
Niesprawiedliwością byłoby obwiniać bolszewików za wszelkie zbrodnie tłumu, rosyjskiego motłochu, za którego rozpętanie są oni odpowiedzialni: są jeszcze wojenni maruderzy
wracający do domu ze swymi fuzjami i karabinami, chłopi poruszeni gorączką rozruchów,
niezliczone gromady wyzwolonej służby i miejskie rzezimieszki – hooligans, jak określa
się ich w Anglii85.
Dodać należy także wojnę domową – w której udział brały obce mocarstwa
– i konflikt zbrojny z Polską, co sprawia, iż Mauss stwierdza: „terror rosyjski,
podobnie jak terror robespierrystów, był w pewnym sensie przejawem obrony
narodowej”86.
Zmysł praktyczny: nie zaniechać przyszłych sojuszów
W tych „wybaczeniach”, których udziela on bolszewikom i w „wyjaśnieniach”,
które wynajduje, widzimy przejaw moralności daru, która nim kieruje, zapewne mogą być one jednak odbierane jako zapowiedź przyszłych sojuszy z socjalistami, którzy odejdą od komunizmu – albowiem Mauss nie wątpi w reunifikację partii socjalistycznej, kiedy tylko komuniści zdadzą sobie sprawę ze
swych błędnych mniemań („są w tej opętanej i zezwierzęconej masie tłumy
odważnych ludzi, którzy szczerze wierzą, że skąpawszy Rosję i socjalizm we
krwi, w rzeczywistości je ocalają”87). To im należy wybaczyć w pierwszym
M. Mauss, Do bolszewików…, s. 406.
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. II. Przemoc bolszewicka. Jej natura, Jej wymówki…, s. 515–516.
86
Tamże, s. 516.
87
M. Mauss, Do bolszewików…, s. 405.
84
85
61
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
rzędzie, przede wszystkim ze względów moralnych, ale też dlatego, że mogą
oni mieć strategiczną wagę88.
Sojusz osiągnięty drogą pokojową, nawet agonistyczny, jest lepszy niż zamykanie się na innych lub ucieczka w wojnę – taki jest sens debaty: nawet bez zgody
umożliwia ona spotkanie. Lecz nie za wszelką cenę, jak zostało powiedziane
wcześniej: nie za cenę swego interesu lub autonegacji. W tym duchu Mauss pisze:
Proponujemy debatę. Oznacza to, że jesteśmy gotowi się spotkać. Lecz obyśmy byli dobrze
zrozumiani. Nie oznacza to bowiem, że spotkanie to może się odbyć bezwarunkowo i że
przyjdziemy ze stryczkiem na szyi, jak skruszeni pokutnicy poddamy się rózgom dzierżonym
przez Rappoporta89, obrzydliwego oskarżyciela Jaurèsa, lub człowieka najmniej kompetentnego, by dawać lekcje socjalizmu, jak Radek, który od tak dawna nie opuścił Austrii90.
A zatem, podobnie jak rytuały potlaczu dokonywane przez Kwakiutli objęte są
warunkiem obustronnego rozpoznania równości (parité), warunkiem debaty
z bolszewikami jest, jak twierdzi Mauss, by odbyła się ona „na ubitej ziemi”.
Wytłumaczmy: przy inherentnym potępieniu ich idei, nie wyobraża on sobie
uformowania wspólnego frontu we Francji, jeśli nie są oni zdolni przynajmniej, by zachowywać się demokratycznie w życiu codziennym partii… Póki
co, warunki te nie wydają mu się spełnione. Mauss komentuje: „Nie jesteśmy
zapalonymi zwolennikami »jedynego frontu«”91.
Mimo iż nazywa siebie, wręcz odwrotnie, „prawdziwym pasjonatem zjednoczonej Międzynarodówki”92 – walczący przeciw światowemu kapitalizmowi,
socjalizm musi być międzynarodowy – Mauss stawia w rzeczy samej te same
warunki w wypadku stworzenia takiej organizacji: „musiałby posiadać absolutną gwarancję niezależności i sprawiedliwego udziału w Zjednoczonym rządzie
Międzynarodówki”, przy czym linia działania miałaby być „niezależnie ustalona
i niezależnie wypracowana”93.
Bez wątpienia, możliwe sprzymierzenie z współczłonkami, których idee są
Maussowi obce, trzeba postrzegać jako dowód, że działania liczą się dlań bardziej
88
Zauważmy, że w tytułach swych artykułów, w których Mauss usiłuje wykazać „godne podziwu motywy”
obecne są znamiona chęci utrzymania więzi z tymi, którzy pewnie w najbliższym czasie mogliby zasilić szeregi
socjalizmu demokratycznego: Do Moskwy, Do bolszewików...
89
[Chodzi o Charlesa Rappoporta, francuskiego komunistę pochodzenia rosyjskiego – przyp. tłum.]
90
Tamże.
91
Tamże, s. 491.
92
Tamże.
93
Tamże.
62
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
niż idee. Jeżeli komuniści są zdolni postępować demokratycznie wraz z socjalistami, są tym sposobem już na drodze socjalizmu i demokracji – zdaje się
wnioskować. Socjaliści zatem popełniliby błąd nie podjąwszy próby uczynienia
z komunistów demokratycznego czynu – komunistów demokratycznej doktryny. Mauss podejrzewał wręcz, że o ile spełniono by postawione im warunki,
siedzibą Międzynarodówki mogłaby zostać Moskwa, gdyż „byłaby w kraju, jeśli
nie całkowicie socjalistycznym, to przynajmniej rządzonym przez ludzi, którzy
określają się mianem socjalistów”, co nie byłoby bez znaczenia dla demonstracji
siły socjalizmu wbrew kapitalizmowi. Po raz kolejny ujawnia się zmysł praktyczny Marcela Maussa.
Czego uczy nas bolszewizm?
Zasadniczo, bolszewizm przysłużył się rozwojowi socjalizmu demokratycznego
na Zachodzie: „Ich klęska opóźnia o całe lata postęp naszych idei i proces koniecznego upaństwowiania w naszych krajach zachodnich”94. Socjaliści mogą
jednakowoż wyciągnąć z tej niedźwiedziej przysługi zysk w postaci nauki, która
przyczyni się do ich sukcesu w przyszłości: „Doświadczenie rosyjskich bolszewików przysłuży się wiedzy narodów, które będą wprowadzać reformy, jak należy je przeprowadzać i jak nie należy ich przeprowadzać”95. Należy pamiętać, że
po pierwsze, rewolucja socjalna i moralna, na którą powołuje się socjalizm, nie
może być przeprowadzona bez udziału nie tylko robotników, ale i inteligentów
przyczyniających się do uświadamiania, na czym polega ten projekt, oraz bez
klas rządzących. Po drugie, nie będzie ona udana, jeśli instytucje uosabiające
ten „nowy sposób postrzegania, myślenia i działania” zostaną z niej wykluczone
– przeciwnie, przyczyni się ona do rozwoju tych instytucji. Po trzecie, rewolucja
musi być pożądana (zdaniem Maussa, w Rosji była ona w dużej mierze „niechciana” i została narzucona w konsekwencji upadku caratu). Po czwarte, ta zgoda
na rewolucję musi być narodowa, przeprowadzona przez cały naród, zarówno
wewnątrz jak i na zewnątrz96, i musi być ustanowiona w sposób trwały97. Po piąte,
„koniecznym jest, by zachowały one [narody] własną wymianę rynkową oraz
walutę [...]”. Po szóste, „nie mogą one ustanawiać rozłamu pomiędzy wolnymi
stowarzyszeniami i kolektywizmem, ani pomiędzy prawem do stowarzyszania,
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. W służbie siły, 5 marca 1923, s. 527.
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549.
96
Tamże, s. 538–539.
97
M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm…, s. 721.
94
95
63
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
w tym także prawem większości oraz do indywidualizmu”98. I wreszcie, po siódme, doświadczenie bolszewickie uczy nas, iż „przemoc nie ma sensu, o ile nie jest
siłą w służbie prawa”99. I że „przemoc może być usprawiedliwiona tylko i wyłącznie, gdy dokonana jest w imieniu porządku prawnego, któremu jest całkowicie
podporządkowana: sama w sobie nie jest porządkiem, ani tym bardziej prawem”100. Lekcja, którą Rosjanie z NEP w końcu pojęli.
Innymi słowy, socjalistyczna rewolucja społeczna i moralna albo będzie demokratyczna, albo nie będzie jej wcale. Dokona się ona jedynie poprzez moc
prawa, poprzez konkretne i mobilizujące działania zorientowane na sprawiedliwość, wpojone za pomocą edukacji, zwłaszcza poprzez kooperatywy: „Prawo
bez siły nie istnieje. Siła bez prawa jest niepłodna. Socjalizm nie zatriumfuje, jeśli
nie będzie praworządny i nie będzie wspierany materialną i moralną siłą społeczeństwa. Socjalizm jest zasadniczo doktryną aktywnej większości”101. „Reguły
powstają na bazie działań praktycznych”102 a nie odwrotnie, jak naiwnie wierzyli
bolszewicy. Prawa socjalistyczne, które powstaną w przyszłości, będą miały za
zadanie usankcjonować moralność i mentalność, które są już obecne wśród czynnej większości społeczeństwa.
Robotnicy muszą być gotowi i mieć jakiekolwiek pojęcie o nowych instytucjach robotniczych, a zwłaszcza wykazywać adekwatną do nich mentalność. Albowiem okazuje się, że
nawet państwo tak silne jak państwo bolszewickie nie zdołało skłonić moralnie i mentalnie
słabego społeczeństwa rosyjskiego do poddania się jego prawom103.
Zwłaszcza w kwestii ekonomii i techniki:
W ekonomice, podobnie jak w technice, prawo nie może podlegać próbie czasu, nawet
bardzo długiego czasu. To nie prawo ma zdolność wynalazczą. Prawo może zakazać używania waluty, nie może natomiast wytworzyć odpowiedniej waluty; prawo może nakazać
użytek instrumentu, lecz nie może go wyprodukować, a często nawet go nabyć. Dlatego też
prawo nie może wyprzedzać, lecz powinno podążać za zwyczajem, a w jeszcze większym
stopniu za ekonomią i techniką104.
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 558.
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły, 5 marca 1923, s. 549.
100
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549.
101
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 528.
102
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 554.
103
Tamże, s. 555.
104
Tamże, s. 555–556.
98
99
64
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
Socjalizm demokratyczny nie zostanie jednak osiągnięty, o ile ludzie nie wezmą
spraw w swoje ręce. Mauss po raz kolejny oddaje głos swemu duchowemu przywódcy: „Jaurès zawsze był jednocześnie rewolucjonistą i demokratą. Nigdy nie
przestał nawoływać mas, by wykorzystywały swój potencjał”105. Rewolucyjny,
gdyż promując nowy sposób postrzegania, myślenia i działania w perspektywie
daru, i zgodny z literą prawa, to jest w duchu daru, socjalizm nie jest ani „rewolucjonistyczny”, czyli oparty na sile bez prawa, ani „legalistyczny”, czyli postępujący
według prawa bez żadnego zrywu106. W następstwie sposobu myślenia proponowanego przez Jaurèsa, socjaliści nie mogą pozwolić się zdominować przez czynną
mniejszość. „Nastał czas, by większość społeczeństwa uświadomiła sobie swoje
prawa i siłę, aby umiała z niej korzystać”. Mauss podsumowuje:
Socjalizm, w gruncie rzeczy, jest niczym innym jak otwarciem oczu na tę znajomość potencjalnych korzyści, praw, siły, które posiada masa robotnicza, formująca ogromną większość naszych narodów. Nasza doktryna jest zasadniczo doktryną większości, aktywnych
członków społeczeństwa107.
Marcel Mauss krytykuje bolszewizm w opozycji do demokracji, jak pisaliśmy na
początku tego rozdziału. Możemy teraz potwierdzić słuszność twierdzenia, że
jest to krytyka w imię socjalizmu, socjalizm i demokracja są bowiem dla niego
pojęciami wymiennymi. „Socjalizm musi być z założenia dziełem »powszechnej
woli« obywateli”108. „To, co powstanie za jego [socjalizmu] przyczyną, powstanie
dzięki przejrzystemu, świadomemu działaniu obywateli”109. „Skończmy z mitem
bezpośredniego działania mniejszości. Bądźmy sobą. Silni i ostrożni, dopóki nie
zdobędziemy większości, mądrzy i czujni, kiedy już ją zdobędziemy, zawsze wyczuleni na demagogię i przeciwko wszelkiemu reakcjonizmowi”110. Przepełnieni
wieczną mądrością, mądrością przodków, którą Mauss opisuje w Szkicu o darze,
już z pewnością powstającym w marcu 1923 r., kiedy pisał powyższe słowa.
105
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 529. Zaświadcza o tym
dobitnie „dyskurs o metodzie” socjalizmu, w którym Jaurès przeciwstawia się Guesdemu podczas ich debaty
w Lille. Jaurès broni, w imię dobrze zrozumianych wymogów walki klas, „reforma, to dzieło otwierające wrota
rewolucji”, by podkreślić, iż daleki jest od „umiarkowania”, a raczej sytuuje się po stronie „rewolucji” – Dwie
metody (1994, s. 135). W Nowej Armii (1911) podkreśla, do jakiego stopnia pracuje on na rzecz rewolucji,
„kiedy proletariat walczy by zrealizować absolutną demokrację polityczną” (1969, s. 234–235).
106
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 528 i n.
107
Tamże.
108
M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu, 1924, s. 539.
109
Tamże, s. 561.
110
M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 531.
65
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Podkreślmy na koniec, że, mówiąc językiem moralności daru, bolszewicy
optowali za unicestwieniem – tu opowiadają się po stronie śmierci – burżuazji
poprzez wywłaszczenie (kolektywne przywłaszczenie stanu państwa i kapitału
siłą), podczas gdy Mauss chce tego uniknąć – w czym jest on po stronie życia –
przeciwstawiając się burżuazji w trybie ofiarowania, kolektywnym przywłaszczeniu sposobów produkcji opartym na systemie spodziewanego i dobrowolnego
podziału ze strony burżuazji (który nie przeszkadza powstawaniu syndykatów),
to znaczy w pewnym sensie poprzez ujęcie produkcji w ramy moralności daru.
W rozumieniu wodzów Kwakiutli: bolszewicy wybrali „wojnę krwi” przeciw
swym wrogom. Mauss proponuje „wojnę bogactw” z przeciwnikiem i przeciwstawia się jakiejkolwiek „wojnie krwi”.
Pomiędzy tymi dwoma trybami trzeba jednak dokonać wyboru. Po kongresie
w Tours, który wyznacza rozłam między komunistami popierającymi rewolucję
bolszewicką a socjalistami, „istnieją dwie opcje – albo pierwsza, albo ta druga.
Towarzysze są albo socjalistami, albo komunistami”. Marcel Mauss wybrał socjalizm, czyli demokrację111.
Bibliografia
Fournier M., Marcel Mauss, Fayard, Paris 1994.
Mauss M., Ecrits politiques. Textes réunis et présentés par M. Fournier, Fayard, Paris 1997.
Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych,
w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN,
Warszawa 1973.
Abstract
Democracy and critique of Bolshevism. How to express objection without massacre
This chapter of Sylvain Dzimira’s book brings forth the ideological division between democratic
socialism he was advocating and the violent power struggle within the communist fraction of the
111
M. Mauss, Trzeba wybrać, 30 września 1922, s. 448.
66
�Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać…
French socialist party in the 1920 y. Thanks to collecting all the political essays in a volume entitled
Ecrits Politiques, Dzimira has contributed to shedding light on Mauss’s activism.
Keywords: bolshevism, revolution, violence, cooperation, gift, socialism
Sylvain Dzimira
Doktor socjologii. Wykładowca na Uniwersytecie Paris Est Créteil Val-de-Marne (Paryż XII).
Jego badania koncentrują się wokół daru i paradygmatu daru, który uruchamia mechanizm stowarzyszania, tworząc grunt pod ekonomię społeczną i związkowość. Obecnie zajmuje się badaniem
francuskich związków zawodowych i nowych rozwiązań syndykalistycznych w branży usług. Jest
także wykładowcą (w ramach wolontariatu) na Ludowym Uniwersytecie w Créteil, gdzie prowadzi wykłady z historii idei dla studentów bez ograniczeń pod względem wieku czy wykształcenia.
Potomek polskich rolników, którzy wyemigrowali do Francji w latach trzydziestych zeszłego wieku.
Z wielką przyjemnością przyczynił się do powstania tomu „Laboratorium Kultury” poświęconego
Marcelowi Maussowi.
67
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de66f45cdff3774501ba7987ffcd76ef.pdf
19258bfb47ef2ded6158ab405e158e9f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6629
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2016
Subject
The topic of the resource
Mauss, Marcel (1872-1950)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6197
Title
A name given to the resource
Solidarność, polityka i różnica/ Laboratorium kultury
Description
An account of the resource
Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska, s.27-42
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Pępiak, Ewelina
Pisarek, Adam ( red. nacz.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
grupakulturalna.pl
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5
Laboratorium Kultury 5 (2016)
2016
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl
tytuł artykułu:
Solidarność, polityka i różnica. Marcel Mauss: intelektualista i aktywista
autor / autorzy:
Ewelina Pępiak
źródło:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 27–42
wersja pdf:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-2_pepiak.pdf
afiliacja autora / autorów:
Justus Liebig Universität Gießen
słowa klucze:
antyutylitaryzm, kolonializm, demokracja, solidarność, naród
abstrakt:
(na początku artykułu)
article title:
Solidarity, politics and difference. Marcel Mauss as an intellectual and an activist
author / authors:
Ewelina Pępiak
source:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 27–42
pdf version:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-2_ pepiak.pdf
institutional affiliation:
Justus Liebig Universität Gießen
keywords:
anti-utilitarianism, colonialism, democracy, solidarity, nation
summary:
(at the end of the article)
26
�Ewelina Pępiak
Justus Liebig Universität Gießen
Solidarność, polityka i różnica.
Marcel Mauss: intelektualista
i aktywista
Abstrakt
Rola Marcela Maussa jako wybitnego etnologa i socjologa była analizowana przez wielu historyków
socjologii i jest powszechnie uznawana w katedrach antropologii kultury na całym świecie. Jego
polityczna działalność, od publicznych wystąpień na posiedzeniach francuskiej Partii Socjalistycznej
i artykułów w socjalistycznej prasie, po założenie własnej kooperatywy oraz pisania La Nation, dzieła
pomyślanego jako fundamentalny projekt społeczeństwa opartego na ideałach demokracji i solidarności, są o wiele mniej znanym aspektem życia Maussa. Niniejszy tekst przybliża trzy istotne aspekty
jego politycznej działalności: krytykę utylitaryzmu, pojęcie narodu oraz krytykę kolonialnego systemu wyzysku podjęte przez współczesnych interpretatorów, m.in. Mary Douglas i Marcela Fourniera.
Słowa klucze: antyutylitaryzm, kolonializm, demokracja, solidarność, naród
Świat nowoczesny nie jest doskonały1
M
arcel Mauss był uczonym wiernym rygorom metod i dyscyplin, a zarazem
aktywistą oddanym ideałom równości i sprawiedliwości społecznej. Jako
1
„Tout n’est pas beau dans le monde moderne”. M. Mauss, La Nation, édition et présentation Marcel
Fournier et Jean Terrier, Presses Universitaires de France, Paris 2013, s. 118.
27
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
człowiek, chętnie oddawał się sprawom bieżącym, działając – naukowo i politycznie – tak, by być w zgodzie z własnymi przekonaniami. Mistrz krótkich form,
pedagog, etnolog i aktywista raczej niż notoryczny dokumentalista, obiektywny
syntetyk i gabinetowy systematyk – pod względem metod pracy Mauss reprezentuje odmienny od Durkheimowskiego model naukowca2. Jego niedokończone
dzieła koncentrują uwagę uczniów i kontynuatorów wokół Szkicu o darze. Ten
zaś sam w sobie jest utworem paradoksalnym, gdyż mimo warstwy ideologicznej
odpowiadającej konkretnym potrzebom czasów, w których został stworzony,
został odebrany głównie jako zapis uniwersalnego modelu wymiany w zakresie antropologii kultury. We Francji aspekt pracy Maussa skupiający się wokół
dynamiki pomiędzy indywiduum, a zjawiskami społecznymi, jednym słowem
jego przynależność do szkoły durkheimowskiej, był mało znany. Stało się tak za
sprawą wydania Socjologii i antropologii w 1950 r. z przedmową Claude’a Lévi-Straussa, dla którego to strukturalny aspekt wymiany był centralnym elementem
Szkicu…3. Szkic o darze odczytywany przez Lévi-Straussa przez pryzmat strukturalizmu oraz w kontekście krytyki sowieckiego modelu socjalizmu, pozostawił
nam zupełnie odpolityczniony wizerunek działalności Maussa4. W rzeczywistości był on jednak czynnym politycznie intelektualistą i aktywistą zabierającym
niejednokrotnie głos w bieżących sprawach dotyczących zjawisk ekonomicznych, politycznych i społecznych we współczesnej mu Europie5. Z początkiem
lat 80. ubiegłego stulecia, wobec kryzysu nowoczesnych projektów społecznych,
jego komentarze o charakterze krytyki politycznej zyskały nowe odczytania.
Z czasem, antyutylitarystyczny charakter idei Maussa stał się inspiracją dla prac
ruchu i naukowej platformy M.A.U.S.S.6 we Francji. Jedną z pionierskich prób
zwrócenia uwagi na polityczny wymiar myśli Maussa i jego pełną przynależność
2
J.-F. Bert, L’Atelier de Marcel Mauss, CNRS Editions, Paris 2012; M. Fournier, J.-Ch. Marcel, Présentation:
avec Mauss et au-délà de Mauss, „Sociologie et societés”, 2004, vol 36, nr 2, s. 10;
http://www.erudit.org/revue/socsoc/2004/v36/n2/011043ar.html?vue=resume [dostęp: 5.09.2016 r.].
3
F. Weber, Au-délà du Grand Partage, przedmowa do: M. Mauss, La Nation…, s. xi.
4
Poprzez „polityczny” rozumieć tu należy „zakładający dynamikę człowiek-zjawisko społeczne”, która
jest podstawowym warunkiem daru jako aktu solidarności. Zdaniem Florence Weber, Lévi-Strauss odzielił
myśl Maussa od socjologicznej optyki Durkheima publikując Zarys ogólnej teorii magii [Esquisse d’une théorie
générale de la magie] bez Eseju o naturze i funkcji ofiary, co doprowadziło do zerwania teoretycznej więzi między
dziełem Maussa i Huberta, a szkołą durkheimowską i na dziesięciolecia wpłynęło na różną percepcję Szkicu
o darze po obu stronach Atlantyku. Tamże, s. XII. Polskie tłumaczenia dzieł Maussa podążają tym samym
tropem, wobec czego autor postrzegany jest przede wszystkim jako etnolog badający społeczeństwa archaiczne
oraz religioznawca.
5
Mauss założył kooperatywę La Boulangerie i prowadził kolumnę „współpraca” na łamach „L’Humanité”.
M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 219.
6
Szerzej na temat tej inicjatywy w omówieniu Anny Bary w niniejszym numerze „Laboratorium Kultury”.
28
�Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica…
do szkoły durkheimowskiej jest przedmowa Mary Douglas do anglojęzycznego
wydania Szkicu o darze z 1990 r.7 Następnie nowsze opracowanie dzieł Maussa
autorstwa Marcela Fourniera oraz wydany przez tego kanadyjskiego badacza
zbiór polityczno-społecznych pism Maussa w tomie zatytułowanym Ecrits politiques8, umocniły spojrzenie na idee zawarte w jego dziele jako niezwykle aktualną
krytykę relacji władzy w społeczeństwach nowoczesnych.
Dar czyli solidarność bez poświęcenia
Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci Marcel Mauss coraz częściej postrzegany bywa jako aktywny propagator socjalizmu demokratycznego9. Socjalistyczne poglądy, uformowane z uwagi na traumatyczne doświadczenia dwóch
wojen światowych, dzięki przyjaźni z Jeanem Jaurèsem, oraz pod wpływem
uważnych studiów nad konsekwencjami kolonialnego systemu wyzysku, były
wedle Douglas inspiracją do napisania Szkicu o darze. Swą przedmowę zaczyna
ona od wyjaśnienia, dlaczego bezinteresowny dar jest „nieporozumieniem”:
Bezinteresowne dary nie mają racji bytu. Problem w tym, że tak zwany bezinteresowny
dar wiąże się z intencją obdarowującego, by być zwolnionym z obowiązku przyjęcia darów zwrotnych ze strony obdarowywanego. Odmowa zadośćuczynienia umiejscawia akt
dawania poza wspólnymi więziami10.
Zatem dar jako akt, który w żadnym stopniu nie wzmacnia solidarności
społecznej nie ma sensu. Mauss zaprzecza więc idei, której próbował dowieść
Malinowski, jakoby istniał podział na transakcje i bezinteresowne dary (np. obdarowywanie żony, które Francuz jednoznacznie interpretuje jako zapłatę za
usługi seksualne). W ten sam sposób, dowodzi Douglas, honorowi dawcy krwi są
honorowi jedynie z nazwy, podczas gdy w rzeczywistości ich dar jest całkowicie
7
Pierwsza przedmowa do angielskiego wydania Szkicu o darze jest autorstwa E.E. Evansa-Pritcharda
(tłum. Ian Cunnison, wyd. Cohen and West, Londyn 1966).
8
Wyd. Fayard, Paryż 1997, patrz fragmenty książki Sylvaina Dzimiry w tym tomie.
9
Maurice Agulhon chcąc zwrócić uwagę na reformistyczny i pacyfistyczny charakter poglądów Maussa
nazywa go „republikaninem”. Por. M. Fournier, J.-Ch. Marcel, Présentation…, s. 12. Tymczasem, należy wyraźnie
oddzielić od tego tradycyjnego pojmowania republikanizmu dzisiejszy nurt republikański czynny w polityce
francuskiej i skupiony wokół partii Les Républicaines Nicolasa Sarkozyego, który jest etatystycznym ruchem
propagującym agresywny kapitalizm, i asymilację, a zatem ideologicznie odległym od anty-nacjonalizmu
Maussa, który „próbował uniknąć jakiegokolwiek związku z prawicą polityczną”. Tamże.
10
M. Douglas, No Free Gifts, foreword to: M. Mauss, The Gift. The form and reason for exchange in archaic
societies, Routledge, London and New York, 1990, s. xii.
29
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
interesowny, nawet jeśli rytuał odwzajemnienia jest niebezpośredni11. Obowiązkowy zwrot daru jest zatem uniwersalną zasadą istnienia więzi społecznych,
niezależnie od epoki i miejsca. Na tej zasadzie Mauss opiera swe rozumienie
solidarności jako warunku koniecznego istnienia pokoju wśród narodów.
Mary Douglas proponuje odczytanie Szkicu o darze jako „części dokładnie
zaplanowanej, zorganizowanej krytyki utylitaryzmu jako ówcześnie dominującej
teorii politycznej”12. Z moralnego (i ekonomicznego) punktu widzenia ideał
sprawiedliwości społecznej uosobiony w darze pozwala zachować godność i zniwelować chciwość13. Źródłem koncepcji daru bez poświęcenia jest Esej o naturze
i funkcji ofiary, napisany w 1899 r. Mauss pracował wówczas z Henri Hubertem
nad wedyczną zasadą poświęcenia, która zobowiązuje bóstwo do oddania przysługi lub spełniania modlitw w myśl maksymy do ut des. Jednakowoż, mimo
wyjścia od świętych tekstów hinduskich i praktycznych przykładów rytuałów
religijnych ludów Ameryki Północnej i Oceanii, koncepcja daru kryje w sobie
teorię polityczną i ekonomiczną14. Mauss uważał bowiem, iż każde poważne
dzieło filozoficzne powinno mieć wpływ na politykę społeczną. Proponowana
tu teoria z zakresu ekonomii społecznej to przeciwstawienie się leseferyzmowi, reprezentującemu anarchię, eksploatację biedoty i atomizację społeczną15.
Mauss proponuje w zamian socjalizm. Jak większość socjalistów francuskich
w jego czasach, był on całkowicie przeciwny idei liberalizmu, chociaż uważał,
iż postęp na poziomie indywidualnym musi być wpisany w projekt społeczny16.
Idea dawania bez poświęcania siebie i rywalizacji bez unicestwiania (zawarta już
w Eseju o funkcji i naturze ofiary) na grunt etnologiczny przeniknęła właśnie pod
wpływem refleksji politycznej17. W durkheimowskim duchu Mauss zrywa z organiczną wizją społeczeństwa, a więc ze spencerowskim nurtem postrzegania roli
jednostki jako za wszelką cenę użytecznej. Społeczeństwo złożone z jednostek,
Tamże, s. x.
Tamże.
13
Marcel Fournier zwraca uwagę na zidentyfikowane przez Maussa jako „chrześcijańskie” korzenie idei
„szacunku dla ludzkiej osobowości”, lecz mimo fundamentalnej roli Kościoła jako pierwszej instytucji scalającej
narody, Mauss uważał ją za archaiczną, a jej rolę zakończoną „z punktu widzenia realizmu politycznego”.
M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 214.
14
M. Douglas, No Free Gifts…, s. xii.
15
Tamże, s. xiv.
16
„[Mauss – przyp. E.P.] mniemał, iż sukces systemu politycznego leży w jego zdolności do zapewnienia
jednostkom samorozwoju”. Tamże, s. xv.
17
„Marcel Mauss proponuje, w swym przekonaniu, model społeczeństwa oparty na duchu pluralizmu,
który oparty jest na zasadach udziału i hojności, naczelną rolę przyznając relacjom międzyludzkim
(współdziałanie i sieci społecznościowe). Nie chodzi tu o system filozoficzny, lecz o plan działania o wymiarze
także politycznym”. M. Fournier, Présentation…, s. 11. Por. także: S. Dzimira, Marcel Mauss: savant et politique…
11
12
30
�Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica…
których wzajemne więzi opierają się na osobistych relacjach, zaangażowaniu w te
relacje i ich trwałości na przestrzeni czasu było dla Maussa jedynym możliwym
terenem zaistnienia solidarności.
To nowatorskie spojrzenie na dar, który był dotąd zupełnie inaczej konotowa18
ny , jest, w przekonaniu Mary Douglas, potwierdzeniem nadrzędnej roli relacji
między jednostką a zjawiskiem społecznym w refleksji Maussa. Tym sposobem
kontynuuje on tradycję swego wuja, Émile’a Durkheima. Perspektywa durkheimowska jednak oddaje tę relację na poziomie doktryn i idei, podczas gdy Mauss
dążył do konkretu. Być może dlatego też, chociaż niejednokrotnie podkreślał
wagę badań nad społeczeństwami współczesnymi, jego praca była przede wszystkim pracą etnologa, a społeczeństwa, na których przykładzie definiował zjawiska
i fakty społeczne – społeczeństwami pierwotnymi19. Przenosząc teorię daru na
nowoczesny grunt, Mauss kontynuuje także durkheimowską krytykę liberalizmu
angielskiego, mającego filozoficzne korzenie w Benthamowskim utylitaryzmie20.
Za Rousseau i Tocquevillem przywołuje trzy założenia, które stawiają angielski
liberalizm w krytycznym świetle: liberalną koncepcję osoby jako indywiduum,
a nie byt społeczny, relacje społeczne zależne od sposobów produkcji oraz negatywne pojęcie wolności. Ten ostatni postulat liberalny wiąże się ze szczególnie
przez Maussa atakowanym brakiem moralnej roli uczestnictwa politycznego
(identyczny postulat był jedną z myśli przewodnich Jeana Jaurèsa). Ponadto,
indywidualizm w koncepcji utylitarystów zwiastuje, w przekonaniu Douglas,
indywidualizm metodologiczny, który był Maussowi zupełnie obcy.
Jak zatem pogodzić rolę intelektualisty jako aktywisty, a jednocześnie niezależnego krytyka współczesnej kondycji społeczeństwa? Konkret był odpowiedzią Maussa na niebezpieczeństwo ideologicznych zależności w świecie
akademickim. Postrzegając socjologię jako naukę o obiektywnych faktach
społecznych, badacze mogą mieć nadzieję na uniknięcie presji politycznej21.
Ponieważ od czasów Szkicu o darze całościowy system wymiany musi być brany
18
„Nie ma bezinteresownych darów. Cykliczne dary angażują jednostki w stałe zobowiązania, które
ustanawiają dominujące instytucje”, M. Douglas, No Free Gifts…, s. xii.
19
M. Fournier, J.-Ch. Marcel, Présentation…, s. 6.
20
Istotnym wydaje się tu nadmienić, iż mimo tej ewidentnej dysputy toczonej z obu stron kanału
La Manche, Mauss jest anglofilem i jest on jak najdalszy od obrony francuskich teorii z pobudek
szowinistycznych. Patrz: S. Dzimira, Marcel Mauss, savant et politique…, rozdział 5: Mauss, Pacifiste et
socialiste anglophile. Marcel Fournier przytacza jako dowód przyjaźń Maussa z małżeństwem Webbów, którzy
promowali socjalistyczną republikę Wielkiej Brytanii, postrzeganą przez Maussa jako znakomity przykład
pożądanej transformacji politycznej w stronę kooperatyw, nacjonalizacji i decentralizacji władzy politycznej.
Por. M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 218.
21
M. Douglas, No Free Gifts…, s. xvi.
31
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
pod uwagę przy badaniu społeczeństwa, można powiedzieć, że Mauss oddał
Durkheimowi przysługę stwarzając normę metodologiczną i dodając tym samym obiektywizmu badaniom socjologicznym. Wymiana między jednostkami
u Maussa jest oparta na idei indywidualnych interesów, które są połączone, by
stworzyć system społeczny bez ograniczającej wymiany rynkowej22. Douglas
zauważa, iż ów spór o rolę indywidualizmu w społeczeństwie jest nadal aktualny23. Zdaniem Maussa, nowoczesność i rzeczywistość kolonialna stworzyły
manichejską walkę solidarności i indywidualizmu w społeczeństwie francuskim.
Mauss pragnął, by Szkic… stał się teoretycznym wyznacznikiem w badaniu społeczeństw współczesnych24. Aczkolwiek, „jego własna próba użycia teorii daru,
by podeprzeć socjalizm demokratyczny wypada bardzo blado”25. Za jego czasów,
podobnie jak dzisiaj, opieka zdrowotna i świadczenia socjalne stanowiły jedyne
elementy, dowodzące istnienia daru w tym systemie.
Na pytanie, dlaczego Szkic o darze nie odbił się szerszym echem, Douglas
odpowiada: „Przed wojną prawdziwym wrogiem francuskiej myśli politycznej
był anglosaski utylitaryzm. Po wojnie stał się on wąską specjalizacją w dziedzinie
ekonomii”26. A zarazem tłumaczy, dlaczego, niemal sto lat po ukazaniu się, dzieło
ponownie budzi zainteresowanie:
Utylitaryzm nie jest już tylko techniką ekonometryczną, ani zapomnianym nurtem filozoficznym osiemnastego wieku. Solidarność znowu stała się głównym tematem w filozofii
politycznej. Darwinizm społeczny odżył i otwarcie dyskutuje się dziś o przetrwaniu najsilniejszych. Filozoficznie wątła, lecz technicznie połyskująca, zjednoczona i silna, teoria
użyteczności stała się głównym narzędziem decyzji politycznych27.
22
Tamże, s. xviii. Zauważmy, iż we Francji te systemy istnieją dzisiaj nie tylko w formie silnych związków
zawodowych (cgt), lecz także w postaci kooperatyw takich jak rolnicza kooperatywa AMAP (dostarczanie
ludności miast warzyw i owoców ze wsi za miesięczną opłatą) lub SEL (wymiana dóbr i usług w lokalnych
społecznościach, np. wymiana dowożenia dzieci do szkoły za stałe dostarczanie oliwy z oliwek lub owoców
z sadu).
23
Douglas dodaje od siebie, iż pewni badacze, których cechuje „indywidualizm metodologiczny” słusznie
czują się zagrożeni przekazem szkoły durkheimowskiej. „Wrogość i poczucie zagrożenia jest sygnałem,
iż oddziałują na nas zbiorowe wyobrażenia. Naszym głównym zmartwieniem jest jak wziąć pod uwagę
jednocześnie nasze własne wyobrażenia i wyobrażenia innych”. Tamże, s. xvi.
24
Tamże, s. xix.
25
Tamże.
26
Tamże.
27
Tamże, s. xxi.
32
�Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica…
Nowoczesna koncepcja narodu
Ludzie w społeczeństwach archaicznych byli „mniej przygnębieni,
mniej poważni, mniej chciwi i mniej brali wszystko do siebie niż my28.
W 1920 r. Mauss zaczął pracować nad monumentalnym dziełem zatytułowanym La Nation [Naród], mającym poruszać zasadniczo trzy kwestie: różnice
między narodem a państwem i miejsce jakie wyznaczają one w zarządzaniu
kapitałem, socjalizm demokratyczny jako polityczną strukturę narodu oraz
internacjonalizm jako przyszłość współpracy między narodami29.
Naród, zdaniem Maussa, to pojęcie fundamentalne, ściśle powiązane z urodzeniem. W tradycji szesnastowiecznego pryncypatu, ale i w muzułmańskich kapitulacjach wewnątrz Imperium Ottomańskiego, naród istnieje poprzez opozycję władcy
i ludu, tradycję, „która została niestety skazana na zapomnienie w ciągu kolejnych
dwóch wieków”30. W nowożytnej historii Europy pojęcie demokracji z pojęciem
narodu związały rewolucje angielskie. Ekspansja kolonialna we Francji imperialnej
również była postrzegana jako projekt narodowy. Nie oznacza to jednak, że „naród”
jest ustanowiony poprzez „wiarę” czy też „wolę”31. Maussowskie rozumienie narodu (jako Gesselschaft, czyli społeczeństwo) oparte jest na strukturalnej organizacji,
która jest całkowicie sprzeczna z sensualizmem. Wobec tego, polityka w ramach
narodu jest dlań racjonalną sztuką, nie zaś kwestią doktryn. Francja i Anglia (wraz
z Niemcami) stanowią według Maussa przykładowe, „najbardziej rozwinięte” narody, spełniające kryteria stabilnej władzy centralnej, systemu prawno-administracyjnego i jasno określonych praw i obowiązków obejmujących zarówno obywateli
jak i narody. Są one jednakowoż dalekie od doskonałości32.
Mauss sądził, iż naród opiera się na („skończonej i doskonałej”) organizacji
społecznej, indywiduacji i integracji. Integracja jest tu rozumiana po Spencerowsku – jako scalanie części. W duchu pozytywistycznym Mauss analizuje zatem
M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych,
w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN, Warszawa 1973, s. 327.
29
„Internacja, unarodowienie i wolność obywateli są trzema warunkami tej samej fazy rozwoju
naszych dużych i małych narodów. To dzieło poświęcone jest wykazaniu owego faktu”. M. Mauss,
La Nation…, s. 62.
30
Tamże…, s. 68.
31
Rogers Brubaker stawia analizę Maussa w opozycji do Renanowskiej sensualistycznej definicji narodu
jako „pragnienia by żyć wspólnie”. R. Brubaker, Mauss on Nationhood. Objectivism and its Limits, w: Studies
on Nationalism, ed. M. Kovacs i P. Lam, CEU, Budapest 2004, s. 107.
32
M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 209.
28
33
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
naród poprzez pojęcie indywiduacji33. Oznacza ono tu, że każdy naród jest sam
w sobie cywilizacją, przy czym – w myśl śmiałej w jego czasach, a często cytowanej opinii Maussa, „nie istnieją społeczeństwa nieucywilizowane, a jedynie
różne cywilizacje”34. Cywilizacja objawia się poprzez edukację, język, literaturę,
media, mentalność i charakter35. Jak zauważa Rogers Brubaker, to scalenie pomiędzy kulturą i narodowością w myśli Maussa powróci znacznie później w teorii
Ernesta Gellnera36.
Przeciwstawiając własną koncepcję narodu idei nacjonalizmu, społeczeństwo
oparte na zasadach socjalizmu demokratycznego etatyzmowi i krytykując system
kolonialny, Mauss twierdzi, że im lepiej zorganizowane jest dane społeczeństwo,
tym lepiej radzi sobie ono z problemem hierarchii władzy37. Organizację tę postrzegał natomiast w sposób ewolucjonistyczny, chociaż koncepcję lepszych
i gorszych narodów określał jako „niebezpieczną”38. W przeciwieństwie do narodu, państwo nie scala, a zatem automatycznie ustanawia hierarchię. Podobną
rolę pełni nacjonalizm. Mauss krytykował oba te projekty uważając, iż są one
szkodliwe dla zasady solidarności. Był zwolennikiem nacjonalizacji gospodarczej
i ścisłej współpracy między narodami na poziomie kooperatyw. Uważał także,
że kapitalizm jest systemem sprzyjającym rozwojowi narodu, gdyż odstępuje on
od państwowości, stwarza system kontroli wielkich firm oraz zapobiega anarchii
ekonomicznej, a zwłaszcza dokonanej w Rosji bolszewickiej kolektywizacji39.
Unarodowienie jest znacznie lepszą formą zarządzania kapitałem,
gdyż nie wywodzi się z prób realizacji ideałów czy od krytyki dialektycznej społeczeństwa
burżuazyjnego, lecz z obserwacji faktów i założenia, iż najlepszym sposobem zarządzania
dobrami jest przekazanie ich tym, którym na nich zależy. Lecz tego typu unarodowienie
zakłada odejście od pojęcia niezależnego państwa, które jest nieodpowiedzialne i z pewnością okazałoby się złym zarządcą. Zakłada ono natomiast uznanie, iż naród składa się
z grupy użytkowników, zainteresowanych, z szerokiej kooperatywy konsumentów, którzy
mają zaufanie do zarządzających przedsiębiorców, i nie są zdani na zwerbowanych pod
względem poglądów polityków, którzy są z zasady niekompetentni w sprawach handlu40.
R. Brubaker, Mauss on Nationhood…, s. 108.
M. Fournier, Présentation…, s. 9.
35
R. Brubaker, Mauss on Nationhood…, s. 108.
36
Tamże, s. 109.
37
M. Fournier, Mauss et La Nation…, s. 211.
38
Tamże, s. 210.
39
Tamże, s. 216.
40
M. Mauss, The Problem of Nationality…, s. 217.
33
34
34
�Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica…
Idea narodu jest, według Maussa, wręcz przeciwstawna idei nacjonalizmu,
zaś państwa „zamknięte i samowystarczalne” nie mają w jego przekonaniu racji
bytu. Podsumowując, Mauss proponował mariaż kapitalizmu i socjalizmu demokratycznego, sceptycznie odnosząc się do rewolucyjnego socjalizmu, ale i do
liberalizmu ekonomicznego41. Podejrzewał on rychłe nadejście międzynarodowej, ponadpaństwowej sieci kooperatyw, „wielkich wspólnot pracowniczych”
zarządzających kapitałem i własnością prywatną oraz wiążącego się z nią rozwoju
gospodarki gwarantującego silny samorządny socjalizm demokratyczny42.
Optymizm bijący z tego programu jest zrozumiały w kontekście powszechnego w międzywojniu mniemania, iż nikt nie chce wojny i narody dążą do rozbrojenia. Jeszcze w 1929 r. Marcel Mauss pisał: „Nie ma żadnych wątpliwości, że
wszystkie narody i cywilizacje zmierzają aktualnie do przodu, ku większej sile,
szerszemu ogółowi i triumfowi racjonalizmu. Idea coraz większych osiągnięć, dóbr
intelektualnych i materialnych będących udziałem całej coraz bardziej racjonalnej
ludzkości stała się w zasadzie faktem”43. Aspekt ideologiczny refleksji Maussa ma
jednak swoje ograniczenia: „Mauss był intelektualistą zaangażowanym i należał
do zwolenników wilsonizmu, pokładając wiarę w cnoty arbitrażu jako drogi do
rozwiązywania konfliktów”44. W zupełny optymizm Maussa każe jednak powątpiewać cytat z jego korespondencji z Hubertem na rok przed rozpoczęciem prac nad
La Nation, gdzie pisze: „bardzo słabo i bardzo czarno widzę przyszłość Europy”45.
Mauss był zwolennikiem ładu, na który Europa musiała poczekać do momentu
powstania po II wojnie światowej Unii Europejskiej i Organizacji Narodów Zjednoczonych46. Tymczasem w latach 30., wobec rozłamu w partii socjalistycznej oraz
„powrotu prymitywizmu”, który „może się tylko zakończyć tragicznie”47, Mauss
niemal całkowicie wycofał się z działalności politycznej48. La Nation pozostanie,
podobnie jak inne jego prace, jedynie zbiorem szkiców49.
41
Marcel Fournier wnosi, iż od współautorskiego Eseju o naturze ofiary, poprzez Naród do Szkicu o darze,
dzieła Maussa konsekwentnie traktują o politycznych skutkach ignorowania zasady solidarności. Tamże,
s. 214–218.
42
Tamże, s. 218–219.
43
Tamże, s. 211, przypis 4.
44
M. Fournier, Présentation…, s. 13.
45
Tamże.
46
„Duch pokoju jest przede wszystkim zawarty w duchu federacji, bez istnienia federacji pokój nie jest
możliwy, a zatem nie można ustanowić pokoju, a dopiero potem utworzyć Stany Zjednoczone Europy lub
całego świata. Dopiero gdy powstaną Stany Zjednoczone Europy, nastanie pokój w Europie i kiedy powstaną
Stany Zjednoczone świata będzie pokój na świecie […]”. M. Mauss, La Nation…, s. 49.
47
M. Fournier, La Nation ou…, s. 223.
48
W 1934 r. bierze on jeszcze udział w demonstracji zorganizowanej przez CGT: Powszechną Konfederację
Pracy, która organizuje w 2016 r. strajki generalne i całonocne, protestując przeciwko nowej reformie kodeksu pracy.
49
Tamże.
35
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Intelektualny aktywizm a krytyka kolonializmu
Postrzeganie francuskiej tożsamości narodowej w kategoriach posiadania
i przynależności ustanawia relacje władzy pomiędzy metropolią a zdobyczami kolonialnymi, które dominują perspektywę antropologiczną uprawianą
wyłącznie z punktu widzenia imperium. Stąd, status epistemologiczny i wizerunek kultury „francuskiej” z nazwy, lecz przecież przekazywanej w edukacji
kolonialnej jako egzotyczna, postrzeganej przez pryzmat różnicy, wpływają
głęboko na kształt projektu narodowego trzeciej republiki. Na tę cechę uprawiania antropologii i socjologii we Francji zwrócił uwagę Mauss, natomiast
jej rozwinięciem jest dzieło Pierre’a Bourdieu, Rolanda Barthesa i Jacquesa
Derridy. Mauss zauważa już na pierwszych kartach La Nation, iż kolonializm
francuski jest projektem narodowym. Kolonialny lub też postkolonialny projekt narodowy niejako stawia badania nad społeczeństwem przed dylematem
uwikłania w jakże polityczne z natury zagadnienia tożsamości, przynależności
i hierarchii. Scalająca funkcja kolonizacji, towarzyszącej znacznym napięciom
społecznym wewnątrz metropolii jest przez Maussa postrzegana w warstwie
ideologicznej jako mechanizm obronny aparatu władzy.
Pisząc w La Nation o tradycji administratorów kolonialnych, Mauss porównuje
ich do satrapów z dawnych imperiów – jest to „tradycja buty, poczucia wyższości,
prestiżu, hegemonii, ambicji”50. Chęć podboju i dominacji nazywa „mrzonkami
antycznymi i barbarzyńskimi”, które nieszczęsnym ludom podbitym pozostawiają pozorną suwerenność lub zwykle nie pozostawiają im żadnej wolności. Idea
kolonizacji stoi w sprzeczności z internacjonalizmem, w którym Mauss widział
jedyny modus operandi przyszłej kooperacji między narodami. Tymczasem, świat
wstąpiwszy w fazę demokracji, w dalszym ciągu stawia prymitywny tryb dominacji
nad głęboko humanistyczną zasadę solidarności w równości:
Polacy i bolszewicy spierają się o Ukrainę. Stany Zjednoczone bez litości rozciągają dominację na Panamę, Porto Rico i na Kubę oraz próbują ją rozciągnąć na Santo Domingo
[dzisiejsze Haiti – przyp. E.P.], rozważają zastosowanie ich w Meksyku […]51.
Koncepcja wymuszonego protektoratu skłania Maussa do refleksji, iż wojna i pokój niekoniecznie są stanami przeciwstawnymi, lecz wręcz przeciwnie
– współgrają ze sobą w fundamentalnej zasadzie rządów siły. „Niezależność,
50
51
M. Mauss, La Nation…, s. 183.
Tamże, s. 184.
36
�Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica…
pisze dalej Mauss, jest jedynie wynikiem sojuszu, sojusz jest jedynie wynikiem
subordynacji”52. Hipokryzja administratorów tego wymuszonego pokoju, tej
iluzorycznej solidarności, nakazuje im używać mylących eufemizmów, takich
jak „ekonomiczny imperatyw” czy też „protektorat”, którymi nazywają rzeczywisty „sojusz wojskowy” – zniewolenie, kolonizację i hegemonię53. Wnikliwie
rozróżnia też instancje owej dominacji: kolonizację, zbrojną kontrolę i przyłączenie terytorium. Kolonizację nazywa on jednym z najstarszych fenomenów
ludzkości, aczkolwiek fenomenem złożonym. Dzieli go na: kolonizację jako
zaludnianie, wyzysk i zarządzanie. Zaproponowany przez siebie podział określa
jednak niewystarczającym. Nie oddaje on bowiem relacji między społeczeństwami znajdującymi się na zajmowanych terenach, a społeczeństwem zwycięskim, „które może unicestwić kolonizowaną społeczność. Ta barbarzyńska
przygoda była stosowana przez wielkie nowoczesne narody częściej niż nam się
wydaje”54. Porównuje też francuski i angielski system kolonialny konstatując,
iż ten drugi pochłonął więcej ofiar i był bardziej degradujący pod względem
godności ludów podbitych. Z kolei, jak zauważa, kolonizacja hiszpańska bardzo często kończyła się wyniszczeniem całych grup, jak było w przypadku
kubańskich Indian55. W kwestii kolonizacji francuskiej Mauss przywołuje próby naturalizacji (w 1848 r. mieszkańcy Indochin, Antyli i Senegalu uzyskali
obywatelstwo francuskie) konkludując: „Generalnie uznaliśmy poprzez ten akt
zaanektowane społeczeństwa jako Francuzów gorszego sortu”56. Współczesne
mu kolonie ocenia jako surowsze pod względem prawnym niż kolonie rzymskie czy nawet zamorskie osadnictwo w czasach Renesansu. Ta ocena rozciąga
się także na zagadnienie rasy. Mimo że przez wieki w koloniach portugalskich
i hiszpańskich związki seksualne między Europejczykami a przedstawicielami
podbitych ludów miały charakter gwałtu i prawie nigdy nie kończyły się legalizacją, „pogarda dla przedstawicieli ras mieszanych jest rzeczą nowoczesną,
zwłaszcza anglosaską”57.
Zdaniem badacza, pod względem ekonomicznym nowoczesne kolonie opierają się na czystej grabieży (Mauss używa niemieckiego słowa Raubwirtschaft
– gospodarka rabunkowa, grabież, rabunek):
Tamże.
Tamże.
54
Tamże, s. 186.
55
Chodzi o kubańskich Tainów.
56
Tamże, s. 187.
57
Tamże.
52
53
37
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
W zasadzie miało miejsce nabywanie, praktycznie za nic, za symboliczne sumy, czy wręcz
w formie podatków, wszystkich produktów rolnych oraz pracy rdzennych mieszkańców.
Biały, który udaje się do kolonii, uważa się za posiadacza wszelkich praw wobec rdzennego
mieszkańca, który zachowuje jedynie swego rodzaju posadę – widać tu zarodek przyszłych
rebelii proletariuszy i potomków podbitych ludów58.
Ta śmiała krytyka kolonizacji, służąca za portret świata opartego na wyzysku,
w którym solidarność jest nieistotna, wpisuje się idealnie w Szkic o darze napisany kilka lat po La Nation. Nie zmienia to jednak faktu, że Mauss nie neguje
istnienia systemu kolonizacyjnego i – w duchu prawdziwie republikańskim –
pisze o nim na kolejnych stronach:
Jakie by nie były zbrodnie imperialistycznej kolonizacji, jej zasługą jest zapobieżenie barbarzyństwu, wojnie, niewolnictwu, biedzie na ogromnych połaciach globu. Nawet pośrednie
przyłączenie do wielkich narodów jest – zwłaszcza jeśli te przeszły fazę rozwoju moralnego
– gwarancją pokoju, edukacji, emancypacji dla ludów mniej wyzyskiwanych przez nas niż
przez ich własnych tyranów59.
Ów relatywizm w postrzeganiu wyzysku jako „mniejszego zła” sytuuje
Maussa w krytykowanej przez niego erze nowoczesnej i umiejscawia tę krytykę
w kontekście lat dwudziestych XX w. Europa bowiem zmagała się podówczas
z widmem kolejnej wojny i Mauss jest zapewne strapiony losem wartości, w które
wierzył – demokracji, socjalizmu reformistycznego, ekonomicznej stabilności.
Zaś stabilność ta zależy naturalnie od istnienia kolonii. Trzy pozytywne z punktu widzenia metropolii elementy kolonizacji – dobrobyt (gospodarczy boom),
prestiż na arenie międzynarodowej i jedność narodowa były zagrożone recesją
ekonomiczną w latach 20. i 30. Stąd też wynikały napięcia między niższą klasą
średnią i klasą pracującą a polityką parlamentarną, których efektem były silne
związki zawodowe, ale także niebezpieczne nastroje popychające społeczeństwo
ku skrajnościom politycznym. Patriarchalny stosunek „opiekuna”60 wobec traktowanych gorzej ludów ziem podbitych był dostrzegany także w metropolii, gdzie
ucieleśniony został m.in. w słynnej wystawie kolonialnej w roku 193161.
Tamże, s. 188.
Tamże, s. 189.
60
„Po ojcowsku przyciskamy do piersi naszych czarnych i żółtych braci, których serca biją w rytm jedności narodowej”
pisał Albert Sarrault, komisarz kolonii w latach 1930–1936. G. Wilder, The French Imperial Nation-State. Negritude and
Colonial Humanism between The Two World Wars, Univesity of Chicago Press, Chicago and London 2005, s. 33.
61
Tamże, s. 33.
58
59
38
�Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica…
Dla Maussa nacjonalizm był niebezpieczny, a idea wyższości jednej cywilizacji nad drugą nie istniała, postrzegał on bowiem narody i kultury poprzez pryzmat różnic. Z tego punktu widzenia dyskurs wspierany przez nacjonalistyczne
wizerunki organicznej wspólnoty Francuzów „prawdziwych” („les français de
souche”) i postkolonialnych (dzisiejszych „les français de papiers”) jest narracją
kulturowej pedagogiki imperialnej mentalności, sprzeczną z logiką internacjonalizmu. Jednak dla wielu spośród trzydziestu milionów zwiedzających, wspomniana wystawa kolonialna z 1931 r. nie była być może ani wyrazem eskapizmu,
ani realizacją projektu imperialnego, lecz naturalnym stanem rzeczy, biorąc pod
uwagę, iż istnienie całego narodu zależało podówczas od posiadania kolonii62.
Dlatego nacjonalistyczny dyskurs zjednoczonego narodu staje się częścią programu edukacyjnego w koloniach. Według Henriego Breniera, „kulturowo zacofani” i „politycznie niedojrzali” mieszkańcy kolonii „powinni uzyskiwać prawa
stopniowo, gdy staną się godni zrozumienia i szacunku dla praw”63. Widzimy
zatem, iż równość w hierarchii, proponowana przez Maussa w Szkicu o darze, nie
mieści się w owej patriarchalnej meta-narracji francuskiego (ani żadnego innego
europejskiego) nacjonalizmu.
To, na co w latach 20. XX w. zwracał już uwagę Marcel Mauss, zyskuje
uwspółcześniony kontekst u filozof Christine Delphy, przedstawicielki nurtu feministycznego. Analiza krytyczna relacji, jakie między ludami ustanawia
tradycja kolonizacji jest koniecznym elementem przeformułowania tych stosunków. Jeżeli najważniejszym komponentem moralności daru jest „ścieranie
się bez masakry”, możliwe jedynie dzięki zachowaniu zasady równości pomiędzy oponentami, relacja ta nie może być a priori uzyskana bez uprzedniego gruntownego przeformułowania zasad, na jakich został ufundowany ład
postkolonialny.
Wiara w wyższość Zachodu jest nienaruszona. Ten mniej więcej ugruntowany rasizm
jest dzisiaj dodatkowo wspierany przez protekcjonalne w swym charakterze współczucie. Połączenie tych dwóch elementów doprowadza do powstania ideologii potencjalnie bardzo niebezpiecznej dla ludzi spoza zachodniego kręgu, a szerzej, dla wszelkich
osób i grup zdominowanych, gdyż poprzez nie zasadny staje się zarazem humanitaryzm
i interwencja zbrojna, a często obie te akcje jednocześnie – jak zaobserwowaliśmy na
przykładzie opinii publicznej w Stanach Zjednoczonych, która jednocześnie popierała
62
63
Tamże, s. 38.
Tamże, s. 33.
39
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
paczki żywnościowe i zsyłanie bomb64. Żywić i karać, tak można zdefiniować rolę rodzica
w stosunku do swego dziecka65.
Chrtistine Delphy zwraca uwagę na nierówny, opisywany już przez Frantza
Fanona, układ stosunku kolonialnego, zachodniego „ojca” do nie-europejskiego „dziecka”, które dopiero uczy się żyć, a co za tym idzie podlega karze i dyscyplinie. Infantylizowany i wymagający unowocześnienia, nowy Francuz jest
wykluczony poza więzi objęte moralnością daru. Jak twierdzi Mauss, w każdym
razie mogło być gorzej. A Delphy dodaje: „[tzw. prawdziwi Francuzi – przyp.
E.P.] są zszokowani tym, że potomkowie imigrantów biorą francuski paszport na
serio”66. Dzisiejsza antyimigracyjna polityka reprezentacji proponowana przez
partie prawicowe i skrajnie prawicowe, nabierające obecnie na sile w Europie
i wszelka analiza terroryzmu islamistycznego bez wzięcia pod uwagę kontekstu
rasizmu kulturowego, kolonizacji oraz dyskursu wyższości cywilizacyjnej skazują na fiasko wszelkie wysiłki zmierzające ku stworzeniu relacji solidarności
w duchu Maussowskim; także na poziomie analitycznym. Pisząc o możliwości
i konieczności pracy nad stworzeniem socjalizmu demokratycznego, Mauss skupiał się na relacjach ekonomicznych (syndykaty, kooperatywy) i społecznych
(stowarzyszenia). Dzięki późniejszym pracom semiologów oraz pierwszego
pokolenia francuskich badaczy z kręgu cultural studies współcześnie podobny
wysiłek jest kierowany w stronę produkcji wizerunków uniemożliwiających lub
skutecznie blokujących możliwość zaistnienia tej równości67. Jak pisze Olivier
Postel-Vinay w edycji magazynu „Books” poświęconej Ghandiemu, pacyfizm
intelektualistów międzywojnia był naiwny68. W rzeczy samej, nawoływanie intelektualistów o równość szans dla wszystkich niezależnie od płci, klasy społecznej, koloru skóry, wyznania czy grupy etnicznej wydaje się postulatem symplicystycznym oraz wielokrotnie zdyskredytowanym jako slogan, za którym czai
się dyktatura proletariatu lub anarchia. Warto jednak zauważyć, iż ów naiwny
postulat równych szans stanowi korpus praw, który definiuje Unię Europejską
od początku jej istnienia. Jednakże, niemal w każdej warstwie kultury (mam
tu na myśli kulturę medialną, planowanie przestrzenne miast, politykę kulturalną, etc.) strefa przywileju nie przesunęła się lub przesunęła się pozornie69.
Chodzi o interwencję w Afganistanie po roku 2001.
Ch. Delphy, Classer et dominer. Qui sont les „autres”?, La Fabrique Editions, Paris 2008, s. 130–131.
66
Tamże, s. 150–151.
67
Przede wszystkim Marie-Hélène Bourcier i Maxime Cervulle.
68
O. Postel-Vinay, Il y a mythe et mythe, „Books. Les idées qui changent le monde” 2016, nr 76.
69
Na gruncie anglosaskim poza badaczami cultural studies na ten problem zwracają uwagę Carol Pateman
64
65
40
�Ewelina Pępiak, Solidarność, polityka i różnica…
Marcel Fournier zauważa, że w pracy Maussa tradycyjnie weberiańska forma
uprawiania antropologii zmierzającej w stronę absolutu ściera się z socjologiczną
tradycją zmierzającą raczej w stronę relatywizmu70. Lecz mit badacza kultury,
który przygląda się abstrakcyjnemu społeczeństwu wyzbytemu relacji władzy
jest krytykowany w obu tych tradycjach. Mauss, intelektualista pracujący naukowo w latach dwudziestych zeszłego wieku, musiał dokonać wyboru pomiędzy
dyktaturą proletariatu a socjalizmem demokratycznym. Wybór ten wydaje się
dzisiaj abstrakcyjny. Różnica między kontekstem pracy i aktywizmem Marcela Maussa, a rzeczywistością dzisiejszego intelektualisty nie jest jednak aż tak
ogromna. Moralność daru oparta na socjalizmie demokratycznym oraz uwagi
dotyczące roli narodu i globalizacji brzmią zadziwiająco aktualnie w dalekiej od
solidarności i pacyfizmu aktualnej sytuacji geopolitycznej, w której postkolonialne nierówności społeczne, polityczne sukcesy skrajnej prawicy i terroryzm
skłaniają do pytań o sens istnienia akademii.
Bibliografia
Bert J-F., L’Atelier de Marcel Mauss, CNRS Editions, Paris 2012.
Delphy Ch., Classer et dominer. Qui sont „les autres”?, La Fabrique Editions, Paris 2008.
Dzimira S., Marcel Maus, savant et politique, Editions La Découverte: Bibliothèque
du M.A.U.S.S., Paris 2007.
Fournier M., Mauss et La Nation ou l’œuvre inachevée, „Sociologie et sociétés” 2004,
vol 36, no 2, p. 207–225.
Fournier M., Marcel J-Ch., Présentation: avec Mauss et au-delà de Mauss, „Sociologie
et sociétés” 2004, vol. 2, no 36, p. 5–14.
Lam P., Kovacs. M., Studies on Nationalism, CEU, Budapest 2004.
Mauss M., La Nation, oprac. M. Fournier i J. Terrier., Presses Universitaires de France,
Paris 2013.
Mauss M., The Gift. The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies, z przedmową
Mary Douglas, Routledge London i New York 2002.
i Charles Mills. Na gruncie francuskim warto zacytować prace Maxime’a Cervulle oraz Marie-Hélene Bourcier.
W Polsce problemem tym zajmuje się m.in. Monika Bobako.
70
Marcel Fournier proponuje ciekawą analizę porównawczą w sposobie pojmowania i użyciu do pracy
badawczej faktu społecznego przez Marcela Maussa i Pierre’a Bourdieu. Por. M. Fournier, Présentation…
41
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Pateman C., Mills, Ch., Contract and the Domination, Polity Press, Cambridge 2013.
Wilder G., The French Imperial Nation-State. Negritude and Colonial Humanism between
the Two World Wars, University of Chicago Press, Chicago and London, 2005.
Abstract
Solidarity, politics and difference. Marcel Mauss as an intellectual and an activist
A life-long work dedicated to promoting democratic socialism, the critique of colonialism and
juxtaposing nation and nationalism in Marcel Mauss’s papers, lectures and speeches are strikingly
up to date. The political writings of Mauss conjure up a question no contemporary cultural critic
can escape: should or can the ideological context of the societies intellectuals live in and analyse
render them activists?
Keywords: anti-utilitarianism, colonialism, democracy, solidarity, nation
Ewelina Pępiak
Absolwentka kulturoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego i amerykanistyki Université de Toulouse-le-Mirail w Tuluzie. Zajmuje się studiami kulturowymi i ich praktyczną aplikacją do badań nad
tożsamościowymi konstrukcjami współczesnej Europy oraz imigracyjną i rasistowską polityką
reprezentacji. Doktorantka w ramach programu IPP „Literary and Cultural Studies” na Wydziale
Romanistyki w Uniwersytecie Justusa Liebiga w Giessen.
42
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/073f3ccae382c2b4cec12f0c873db69c.pdf
078ef3119356149da19c6cd033717482
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6628
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2016
Subject
The topic of the resource
dziedzictwo kulturowe
konserwacja zabytków
kolekcje etnograficzne
skanseny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6196
Title
A name given to the resource
Dziedzictwo materialne wsi i małych miast
Description
An account of the resource
60 s.
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Żukowski, Jacek (red.)
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW
Type
The nature or genre of the resource
e-book
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�Wydawca:
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Warszawskiego, 2016
© 2013 - 2016 Autorzy
Redakcja i korekta:
Jacek Żukowski
Projekt graficzny,
Jacek Żukowski
skład
i
łamanie:
Fotografie i grafiki:
Autorzy artykułów i Jacek Żukowski
Rysunek na okładce:
Katarzyna Braun
ISBN 978-83-941414-5-5
Wersja elektroniczna jest wersją
pierwotną książki
�Szanowni
Państwo
Park Kultury Ludowej w Kuligowie, potocznie nazywany Skansenem w Kuligowie nad
Bugiem, jest bardzo dobrym przykładem współpracy pomiędzy akademią a prywatnym kolekcjonerem - założycielem prywatnego muzeum. Owocem tej współpraey, jest między
innymi publikacja, którą Państwu przedstawiamy. Zachęcam wszystkich kolekcjonerów artefaktów etnograficznych do korzystania z wiedzy i doświadczenia pracowników Instytutu
Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Nasi abolwenci są bardzo
dobrze przygotowani do podejmowania wyzwań związanych z zakładaniem muzeum, organizacją imprez kulturalnych oraz merytorycznego wspierania wszelkich działań o charakterze medialnym i promocyjnym. Integrowanie środowiska prywatnych kolekjonerów z profesjonalnymi etnologami i konserwatorami zabytków uważam za bardzo dobre posunięcie
i zapewniam otwartość ze strony reprezentowanej przeze mnie instytucji dla podobnych
działań w przyszłości.
I ~'.
Anna
Malewska-Szałygin
Dyrektor IEiAK UW
�Wprowadzenie
Przedstawiam Państwu dłu go oczekiwa ą ks iążkę preze ntuj ącą efekty
spotkania właścicieli prywatnych muzeów etnograficznyc h z całej Polski
ze środowiskami a kade mickimi specjalizującymi się w ochronie dziedzictwa
kulturowego. Okazją do tego niecodziennego spotkania był I Ogólnopolski
Zjazd Kolekcjonerów Kultury Wsi i Małych Miast zorganizowany przez In stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UniwersYtetu Warszawskiego (lEiAK
WH UW), Fundację Dziedzictwo Nadbu żańs ki e, Oddział Mazowiecki Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków (SKZ) oraz Lokalną Grupę Rybacką
Zalew Zegrzyński . Zjazd od był s ię w dniac h 21-22.09.20 la roku w Parku Kultury Ludowej w Kuligowie, powszechnie znanym jako Skansen wKuligowie
nad Bugiem. Niniejsza publikacja, z różnych przyczyn, nie zawiera wszystkich wystąpień zjazdowych, postaram się tu taj zrelacjonować po krótce przebieg całego s potkania wraz z odniesieniami do poszczególnych artyku łów.
Ce re moni ę otwa rcia Zjazdu oznajmił huk armatni, a uświetniło ją przec ię
cie wstęgi w wiacie rybackiej, przez Karolinę - wnuczkę Wojciecha Urma nows kiego (właściciela skansenu w Kuligowie) oraz rodowitego kuligowianina J a nusza Dąbrowskiego. Wiata, była świeżo wybudowanym obiektem na terenie Skansenu, powstałym by promować ry-bo łów stwo śródlądowe. Po przywitaniu gości, głos zabrał prof. Jacek Weiss (wiceminister kultury w rządzie J erzego Buzka) ogłaszając wyróżnienia nadane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za zasługi dla kultury polskiej. Po nim głos zabrała Anna
_ Malewska-Szałygin, dyre ktor IEiAK UW, która poprzez krótkie omówienie posiadanych przez lnstytur os iągnięć zac hęcał a kolekcjonerów do współpracy.
Wykład inaugurujący spotkanie wygłosił Włodzimierz Mędrzecki z In stytutu His torii im. Tadeusza Mante uffia Polskiej Akademii Nauk (artyku ł n a
jego podstawie znajdą Państwo na str. 8 ). J ego słowa skierowane do kolekcjon erów i przybyłych działaczy samo rządowyc h n adały ton , podtrzymany
w późniejszych wystąpieniach, wskazujący na wysoką wartość prywatnych
muzeów dla zachowania i promowania lokalnego dziedzictwa kulturowego oraz potrzebę
utworzenia ciała zrzeszającego zbieraczy, mogącego zadbać o ich wspólne interesy. Nie
zabrakło w nim również umocowania zjawiska kulturowego, jakim jest kolekcjonerstwo
kultury wsi i małych miast w kontekście historii społecznej Polski tak przed, jak i po
1989 roku . Wykład znakomicie wprowadził słuchaczy w klimat kolekcjonerstwa i przygotował grunt pod wystąpienia kolekcjonerów.
Dziesi ęciu, z całej Polski, zaprezentowało swoje placówki oraz wspólną pasję w najbardziej atrakcyjny, multimedialny sposób - barwne opowieści o swoich przedsi ęwzię
ciach ilustrując zdjęciami, filmami, tomami poezji, albumami i folderami rozdawanymi
sruchaczom. Wystąpili:
Zdzi sław Bziukiewicz - Muzeum Kurpiowskie w Wachu (str. 12)
Andrzej Kongiel - Muzeum Etnograficzne w Prostyni (już nieistniejące)
Przemysław Rogal - Prywatny Skansen Pszczelarstwa i Rolnictwa w Wąsowie
Krzysztof Jędrzejek - Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej (str. 15)
śp . Marian Pozorek - Warszawskie Muzeum Chleba
Stanisław J achymek - Zagroda Guciów
Wojciech Brzozowski - Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie (str. 18)
Janusz Borkowski - Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu
Krokowym (stL 20)
Aleksander Puszko - Muzeum Mazurskie w Owczarni (str. 23)
Marek Purwin - Kolekcja Sztuki Afrykańskiej w Wiązownej (str. 25)
momentów przepełnionych emocjami - radosnych, refleksyjnych, wzruszających, dających do myślenia. Wspólnym mianownikiem sobotnich wystąpień była
chęć poznania i nawiązania współpracy z innymi podobnie czującymi i myślącymi
ludżmi. W trakcie wystąpień przebijała się chęć powołania do życia stowarzyszenia zrzeszającego prywatne skanseny, które to mogłoby pomóc w problemach dotykaj ących kolekcjonerów w ich działaniach . -+
Nie
zabrakło
�Między
innymi tych problemów dotyczyły badania Fundacji AriAri z Bydgoszczy, o których opowiadała Anna Czyżewska ze Stowarzyszenia Pracownia
Etnograficzna Jej wystąpienie wzbogacone analizami naukowymi miało na
celu zachęcenie do smielszych działan promocyjnych w Internecie (str. 35) .
Wywołało ono dyskusję na temat udostępniania zbiorów za posrednictwem
nowoczesnych mediów. Kolekcjonerzy wyrażali swoje wątpliwosci co do digitalizacji całosci zbiorów i ich udostępnian ia online podczas gdy Prelegentka,
powołując się na wyniki badan, udowadniała że nie należy się tego obawiać,
bo przynosi to wymierne korzysci. Było to ostatnie wystąpienie tego dnia . Na
pomysłach i rozwiązaniach problemów skupić miał się drugi dzień Zjazdu
a sobota, poza prezentacjami i wykładami, upłynęła pod znakiem licznych
atrakcji dla tłumnie zgromadzonych gosci . Kiermasz jadła, wyrobów kowalskich , biżuterii, ceramiki artystycznej, tkanin, miodu i produktów regionalnych uzupełniały pokazy kowalstwa i garncarstwa oraz malowanie twarzy
najmłodszym zjazdowiczom . Dzień zakończył występ Towarzystwa Gospodyń
Wiejskich "Nadbużanki" - który odgonił chłód wrześniowego wieczoru.
Niedziela była dniem poswięconym wymianie poglądów oraz konsultacjom z fachowcami z zakresu muzealnictwa, etnografii, promocji dziedzictwa
oraz konserwacji zabytków. Kolekcjonerzy, po raz pierwszy w historii, mieli
możliwosć podyskutowania o swoich problemach nie tylko we własnym
gronie, ale też z osobami znającymi liczne możliwosci ich rozwiązywania.
Wsród wystąpień tego dnia nie zabrakło przychylnej kolekcjonerom instytucji
samorządowej - udanymi pomysłami na promocję zbiorów podzieliła się
J olanta Bogu szewska dyrektor Powiatowego Centrum Dziedzictwa i Twórczosci w Wołominie (str. 38) . Etnografowie z IEiAK UW przedstawili praktyczne
działania pomocowe realizowane w prywatnych skansenach . Ewa Nizińska
przybliżyła działalnosć Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa
(str. 29), od którego Kolekcjonerzy mogą liczyć na pomoc w inwentaryzacji
zbiorów, tworzeniu ekspozycji i promocji internetowej . Ponad godzinna dyskusja wywiązała się dzięki wystąpieniu dr Katarzyny Waszczyńskiej poświę
conemu rejestrowaniu kolekcji , jako muzeów oraz wiążących się z tym przywilejach i obowiązkach. Pytanie - czy rejestrować muzeum w MKiDN pozostało bez jednoznacznej odpowiedzi, zbyt wielkie rÓżnice występują pomiędzy poszczególnymi prywatnymi skansenami aby można było jednoznacznie stwierdzić prawidłowość takiego kroku. Przed przerwą obiadową uczestników czekała egzotyczna niespodzianka - Anna Stępień zabrała nas w daleką podróż
do Indonezji, przedstawiając tajemnicze rytuały miejscowych .
Po obiedzie dyskusja rozgorzała na nowo, za sprawą wystąpień członków SKZ,
w tym Jerzego Szałygina prezesa Oddziału Mazowieckiego SKZ, który opowiedział
o działalności Stowarzyszenia i gorąco namawiał do powołania takowego przez
Kolekcjonerów. Konserwatorzy Juliusz Wendlandt i Małgorzata Rzepecka przybliżyli kolekcjonerom prawo ochrony zabytków od strony organizacji instytucji zajmujących się jego egzekwowaniem, wyjasnili zawiłosci rejestrowania zabytków
oraz rÓżnice pomiędzy ochroną muzealną a konserwatorską. Po zagadnieniach
prawnych i teoretycznych przyszła pora na zagadnienia praktyczne, przedstawione w ramach "konserwatorskiego ABC". Prelegenci w przystępny i widowiskowy
sposób doradzali, jak samodzielnie radzić sobie ze zniszczeniami zabytków,
oraz w jakim momencie zwrócić się o pomoc do specjalisty, czyli krótko mówiąc co można zrobić samemu, a czego absolutnie nie próbować . Katarzyna Braun przewodnicząca Sekcji Młodych Konserwatorów SKZ, opowiedziała o zagroże
niach, jakie czyhają na eksponaty i obiekty drewniane (str. 41). Natalia Pawłow
ska przybl iżyła zagadnienia murarsko - tynkarsko-rzeżbiarskie czyli zreferowała
konserwację obiektów kamiennych, ceramicznych i zastosowanych przy nich
spoin (str. 48) . Niełatwe zadanie miał przed sobą Janusz Mróz (str. 45), który
w długim wystąpieniu zalecał nie ingerowanie na własną rękę w metalowe eksponaty, ilustrując to przykładami z kraju i ze świata. Podobnie jest w przypadku
malarstwa, o czym przekonywała Zuzanna Soińska-Szozda (str. 54). Zjazd zakoń
czyło wystąpienie Joanny Sielskiej - fachowca w dziedzinie zachowywania i naprawy eksponatów wykonanych z tkanin (str. 51) . Wszyscy prelegenci zaczynali
w swych \vystąpieniach od przywołania podstawowej zasady konserwatorów
Primum non nocere czyli "Po pierwsze - nie szkodzić", gorąco namawiając słucha
czy do zasięgania opinii fachowców z SKZ zanim cos zrobią , bo często z pozoru
drobne czynnosci mogą bardzo zaszkodzić lub bardzo pomóc.
Podsumowując Zjazd chcę zwrócić Państwa uwagę na fakt, że własciciele prywatnych skansenów i muzeów etnograficznych natrafiają w swojej działalnosci na
liczne problemy. Niektóre wynikają z braku uregulowań prawnych lub ich nieprecyzyjnosci, czasem z niechęci innych osób i instytucji, a przede wszystkim
z braku srodków i dużych trudnosci z ich pozyskiwaniem. Pomysł wychodzenia
na przeciw tym trudnosciom za sprawą zawiązania stowarzyszenia nie zakonczył
się powodzeniem . Różnice pomiędzy poszczególnymi przedsięwzięciami oraz ich
prawnymi formami egzystencji okazały się niemożliwe do przezwyciężenia. Zawią
zał się jednak nieformalny ruch kolekcjonerów, który przyczynił się do wymiany
eksponatów oraz uratowania kolekcji Andrzeja Kongiela z Prostyni, co należy postrzegać, jako pozytywny prognostyk na przyszłosć. _
�Niecodzienna, nowatorska forma niniej szej publikacji, jest odpowiedzią
na zap otrzebowanie ze strony prywatnych muzeów, aby materiały pozjazdowe były dostępne jak najszerszej grupie odbiorców . Tradycyjne medium ,
ograniczone wielkoscią nakład u nie spełniłoby tych oczekiwan, stąd pod stawową formą książki jest wersja elektroniczna . Mając nadzieję, że taka forma
przypadnie Panstwu do gustu zachęcam do zapoznania się z jej trescią . Zachęcam także do odwiedzenia S kansenu w Kuligowie oraz polubienia profili
na portalach społecznościowych :
Skansen wKuligowie: https:jjwww.facebook.com j skansen .kuligow
IEiAK UW: https: j j www .facebook.com jieiak
Oddział
mazowiecki S KZ: https:j j www.facebook.com jSKZMazowsze
Pomysłodawca ,
organizator, redaktor
Jacek Żukowski
Instytut Etnologii i Amropologii Kulturowej
Uniwersytetu Warszawskiego
�Skanseny i muzea prywatne
w krajobrazie
polskich placówek kultury
�Włodzimierz Mędrzecki
Prywatny skansen - instytucja kultury wsi polskiej
1
Prywatne kolekcjonerstwo elementów kultury materialnej wsi w Polsce
ma dawną metrykę. Wydaje się, że za praojca tego zwyczaju można uznać
Adama Chę tnika, którego indywidualna pasja zadecydowała o powstaniu
skansenu w Nowogrodzie nad Narwią . Ruch, świadectwo działania którego
możemy obserwować dzisiaj, zaczął rozwijać się w latach 70 . XX wieku.
Bardzo szybkie przemiany gospodarcze i cywilizacyjne Polski po drugiej
wojnie światowej doprowadziły do zarzucenia wielu powszechnych dotąd
technik uprawy ziemi i rozmaitych czynności związanych z prowadzeniem
gospodarstwa rolnego a także do rezygnacji z niemal wszystkich tradycyjnych elementów wyposażenia domu mieszkalnego. W pierwszym etapie
pralka "Frania" zastąpiła tarkę i balię, w drugim - pralka automatyczna wyparła wyżymaczkę na korbkę, będącą częścią wyposażenia "Frani". Więk
szość starych budynków, sprzętów gospodarskich, elementów wyposażenia
domu, odzieży, przedmiotów codziennego użytku rozpadła się lub znalazła na
śmietniku, jednak sporo trafiło na strychy lub do kąta w oborze czy stodole.
Odchodzenie w przeszłość całej formacji kulturowej skłoniło niektóre
osoby i środowiska do starań o uchronienie od zniszczenia przynajmniej
okruchów dawnego świata. Tendencja ta była szczególnie silna w odniesieniu
do kultur i społeczności mniejszościowych - czego przykładem mogą być Kaszubi i Łemkowie . W przypadku Łemków sygnalizowany proces załamania
kultury tradycyjnej nastąpił wcześniej, więc i pierwszy prywatny skansen
w Zyndranowej powstał już w 1968 roku. Jego inicjatorem był mieszkający
tam Teodor Gocz. I mponujący wzrost aktywnośc i środowisk łemkowskich
oraz towarzyszące mu życzliwe wsparcie ze strony części inteligencji polskiej
zaowocowało
powstaniem kilku niezależnych od państwa Ośrodków muzealnych
O charakterze kolekcji / skansenów prywatnych chętnie odwiedzanych przez
Łemków z całego świata, ale też licznych na Podkarpaciu turystów. Prywatne kolekcje stały się w tym przypadku instyt ucjami od grywającymi ogromną rolę , rzecz
można ideologiczną.
Inny czynnik decydujący o zakładaniu prywatnych kolekcji i skansenów to chęć ratowania cennych niekiedy elementów dziedzictwa kulturowego, którymi
nie mogły, lub nie chciały zająć się instyt ucje państwowe lub samorządowe.
Tu chyba można szukać genezy skansenu w Białowieży, powstałego w 1983 roku
z inicjatywy profesora Anatola Odziejewicza. Był on, może nadal jest, swego rodzaju Atlantydą, w której s pora grupa osób należących do różnych światów
i pokoleń połączyła się we wspólnym działaniu nie tylko dla przywrócenia świet
ności zespołowi budynków i eksponatów, ale także wykreowaniu alternatywnego,
w stosunku do otaczającej rzeczywistości, własnego świata.
Już w latach 70 . pojawiły się inicjatywy, w których zabiegi na rzecz ratowania
dziedzictwa kulturowego łączą się z działalnością komercyjną - pozwalającą na finansowanie programu kulturalnego. Za przykład może tu służyć tzw. żywy skansen "Pastewnik" w Przeworsku . Realizację pomysłu inżyniera Stanisława Żuka
rozpoczęto w 1976 roku. W chwili obecnej w skład skansenu wchodzą budynki
m .in. domów mieszkalnych, zajazdu, dworku szlacheckiego oraz dawna siedziba
Uniwersytetu Ludowego w Gaci Przeworskiej. Część pomieszczen w wymienionych budynkach posiada pokoje hotelowe dostosowane do współczesnego standardu, sale w innych, wykorzystywane sąjako miejsca restauracyjne, balowe, lub
konferencyjne. _
�Do wzmocnienia ruchu prywatnego kolekcjonerstwa przyczynił się sierpień 1980 i dokonujący się za jego sprawą powrót do pozytywnej oceny roli
chłopów i wsi w życiu naszego kraj u . Strajk w Ustrzykach w początku 1981
roku i szybki rozwój Solidarnosci Rolników Indywidualnych sprawił, że dla
coraz większej częsci Polaków wies i jej kultura oraz tradycja przestawały być
traktowane jako "obciach", a coraz częsciej stawały się przedmiotem życzliwe
go zainteresowania. Postępujący wówczas, mimo wszelkich komplikacji
proces odzyskiwania podmiotowosci społecznej zaowocował między innymi
coraz liczniejszymi inicjatywami kulturalnymi, w tym tworzeniem prywatnych
kolekcji dziedzictwa kulturowego wsi. Najczęsciej były to indywidualne działa
nia związane z jednym budynkiem lub obejsciem, często składaniem pozyskanych przedmiotów w dawnej stodole, czy szopie .
Takiemu prywatnemu kolekcjonerstwu sprzyjał też upowszechniający się
zwyczaj przej mowania opuszczanych wiej skich domów i obejsć przez "mieszczuchów", którzy tworzyli sobie w ten sposób miejsce wypoczynku od wiej skiego zgiełku . Jedną z konsekwencji zamieszkania w wiejskiej chacie było
zainteresowanie dawną kulturą chłopską.
Jeszcze jednym ważnym elementem sprzyjającym rozwojowi indywidualnych inicjatyw na rzecz ochrony wiej skiego dziedzictwa kulturowego był
rozwój zainteresowari ekologicznych . Cywilizacja c hłopska funkcjonowała
w scisłej symbiozie ze srodowiskiem, ingerowała w nie w stosunkowo niewielkim stopniu i opierała się na rozwiązaniach, w których wykorzystywano natu ralne cechy i własciwosci dostę pnych w otaczającej przestrzeni materiałów oczywiscie do nastania mechanizacji rolnictwa. Tłumaczy to zainteresowanie
osób i srodowisk nastawionych proekologicznie dla kolekcjonowania i eksponowania przedmiotów i rozwiązari stosowanych w życi u tradycyjnej wsi, jako
wskazówki ułatwiającej budowę stylu życia alternatywnego wobec cywilizacji
przemysłowej i robienia wszystkiego za pomocą narzędzi wyposażonych
w silnik elektryczny lub spalinowy.
Lata 90 . i kolejna faza przemian cywilizacyjnych na wsi zaznaczyła się
miedzy innymi zagładą zdecydowanej większosci stojących dotąd drewnian ych lub glinian ych budynków mieszkalnych i gospodarczych, wraz z ich zawartoscią oraz przechowanymi w nich artefaktami . Częsć z nich wykorzystano jako elementy wystroju domu lub obejscia (w niemałym stopniu pod wpły
wem wzorów podpatrzonych podczas pracy zagranicą - wozy drabiniaste jako
konstrukcja do ustawienia kompozycji kwiatowej, drewniane koła na scianach koryta i beczki w charakterze donic na kwiaty etc.), częsć trafiła do
obrotu kolekcjonerskiego.
2
Wydaje się, że w ostatnim ćwierćwieczu kontynuowane są główne nurty p rywatnego kolekcjonerstwa i muzealnictwa ukształtowane w latach 70. i 80 .,
a
WięC:
a ) działania na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i wzmocnienia tożsamOsci
kulturowej gru py etnicznej, regionalnej, konkretnego srodowiska lokalnego
b) tworzenie własnej, odrębnej ekumen y, której materialnym wystrojem są elementy dawnej kultury wiejskiej (niekoniecznie ludowej, bo w grę wchodzą też
stare rowery, maszyny do szycia, kieraty etc.)
c) wykorzystanie p owszechnej obecnie afirmacji kultury tradycyjnej dla uatrakcyjnienia tworzenia oferty turystycznej (nie tylko agroturystyki, ale też np. gastronomii)
d) podkre slanie swojego
związku
z
lokalną tradycją kulturową
e) afirmacja i propagowania wartosci ekologicznych , których ucielesnienie dostrzega się w stylu życia codziennego i modelu gospodarki tradycyjnej wsi.
Oczywiscie wszystkie wymienione motywacje
przyczynę - pasję kolekcjonerską.
muszą mieć
jeszcze
jedną
m ega-
3
Już
samo wyliczenie motywacji skłaniających do tworzenia prywatnych skansenów i kolekcji ukazuje, ze mamy do czynienia ze zjawiskiem o potencjalnie
bardzo istotnym znaczeniu społecznym i kulturowym. W mniej lub b ardziej sformalizowanych kolekcjach i muzeach prywatnych został zebrany, a tym samym
ocalony od natychmiastowego zniszczenia ogromny zasób różnorodnych elementów dziedzictwa kulturowego . Do tego właSciciele kolekcji i muzeów prywatnych
dysponują d użym zasobem rzetelnej wiedzy o pochodzeniu przedmiotów zebranych w kolekcji, a także znają lub znali osoby, które potrafiły lub potrafią się nimi
posługiwać. _
�Jednoczesnie kolekcjonerstwo prywatne, jako zjawisko społeczne
ma szereg problemów, z których na plan pierwszy wybijają się:
-bardzo często nieokreslony status prawny kolekcji , co sprawia, że smierć lub
rozmaite osobiste problemy własciciela mogą oznaczać likwidację placówki
i zniszczenie eksponatów,
-brak fachowego wsparcia dla porządkowania, opisywania i katalogowania
zbiorów, ale także profesjonalnego doradztwa w zakresie organizacji ekspozycji oraz marketingu,
-ko niecznosć ponoszenia z roku na rok coraz większych nakładów na zabezpieczenie, konserwację i renowację zgromadzonych eksponatów . To, że zostały one uchronione od natychmiastowego zniszczenia, nie zatrzymało niszczycielskiego oddziaływania czasu . Aby prywatne kolekcje i muzea nie oznaczały
jedynie odroczenia rozpadu elementów dziedzictwa kulturowego - konieczna
jest systematyczna i fachowa konserwacja .
Wskazane problemy wydają się nie tylko poważne, ale i całkiem realne.
Konieczne jest więc podjęcie działari, ktÓre będą w stanie odwrócić wynikają
ce z nich zagrożenia. Wydaje się, że warunkiem powodzenia zabiegów na
rzecz ochrony i rozwoju prywatnej inicjatywy muzealniczej jest przekonanie
wielkich tego swiata, że kolekcje i muzea prywatne realizują zadania społecz
ne na tyle ważne , iż powinny być one trwałym elementem infrastruktury kulturalnej Polski, a tym samym uzyskać stałe wsparcie organizacyjne, merytoryczne i finansowe instytucji p ublicznych oraz niepublicznych .
Warunkiem powodzen ia jakichkolwiek dalekosiężnych działari jest posiadanie sprawnej, posiadającej solidne zaplecze społeczne struktury organizacyjnej, jaką jest tworzący się oddolny ruch kolekcjonerski . Wydaje się, że wła
snie on powinien stać się forum, na którym warto pokusić się o przygotowanie perspektywicznego planu działania, w którym różnorodne zabiegi podporządkowane byłyby osiągnięciu celu głównego - czyli uczyn ienia z kolekcji
i muzeów prywatnych trwałego elementu infrastr uktury kulturalnej Polski,
Działania srodowiska powinny isć w dwóch równoległych kierunkach .
Pierwszy - skierowany na zewnątrz powinien służyć promowaniu kolekcji
i skansenów oraz poszerzaniu ich możliwosci ekspozycji i prezentacji dorobku. Należy podkreslać , że set ki, rozrzuconych na terenie całego kraju, prywatnych muzeów eksponujących elementy dziedzict wa kulturowego wsi stanowią ogromny ka pitał kulturowy.
Drugi kierunek, to wykorzystywanie potencjału kulturowego i edukacyjnego zasobów muzeów prywatnych w po głębianiu wiedzy i zrozumienia dla rodzimych tradycji kult urowych wsród młodych pokolen Polaków oraz zainteresowanych kulturą polską turystów zagranicznych .
Zbiory znajdujące się w kolekcjach i muzeach prywatnych materialnego
dziedzictwa kulturowego wsi polskiej tworzą ważny element ogólnonarodowej
skarbnicy dziedzictwa kulturowego . Należy przekonywać,
że dawne wiejskie budownictwo drewniane, sprzęty gospodarskie i domowe,
wytwory nieprofesjonalnych artystów ludowych etc. są takim samym zabyt kiem, jak profesjonalne malarstwo, rzeżba, czy inne artefakty "kultury wysokiej" dawnych epok i na równi z nimi wymagają profesjonalnej ochrony . Powin no stać się oczywiste dla wszystkich, że do przeszłosci należą czasy, w których
wykonane tradycyjną techniką narzędzia drewniane lub sprzęty domowe były
czym s występującym masowo i ich profesjonalna konserwacja była nieuzasadniona ekonomiczne. W początku XXI wieku coraz częsciej grozi nam syt uacja,
w której zniszczenie jakiegos artefaktu kultury ludowej może oznaczać, iż stracilismy ostatni egzemplarz konkretnej formy kulturowej . Wydaje się przy tym
konieczne bardzo mocne podkreslanie, że obecny "boom" prywatnych kolekcji
i muzeów kultury wiejskiej jest wynikiem szczególnego
(opisanego w pierwszej częsci artykułu) splotu okolicznosci, i jeżeli nie zostanie
on odpowiednio wsparty - zakoriczy się w ciągu kilkunastu lat .
Zebrany w muzeach prywatnych kapitał kulturowy powinien być w sposób
systematyczny wykorzystywany w procesie edukacji młodych pokoleri obywateli Polski . Zawirowania społeczne, cywilizacyjne i kulturowe, jakie były udziałem naszego kraju po drugiej wojnie swiatowej doprowadziły, do przynaj mniej
dwukrotnego, radykalnego zerwania międzypokoleniowego przekazu kulturowego - w latach 50.-60. i w latach 90 . XX wieku. W efekcie, dzisiejsi dziadkowie
i rodzice, nawet, gdyby chcieli, nie potrafią swym dzieciom i wnukom przekazać
rzetelnej wiedzy o realiach życia na tradycyj nej wsi . Tymczasem we współcze
snym swiecie bardzo wyrainie wzrasta zainteresowanie dla własnej, lokalnej
tradycji kulturowej . Wyrazem tego jest nacisk, jaki w programach szkolnych
kładziony jest na zapoznawanie uczniów z losami ich rodzin, historią lokalną
i regionalną . Nawet niewielkie muzeum zawierające kolekcję tradycyjnych strojów, przedmiotów i narzędzi może być w tej sytuacji niezastąpioną pomocą edukacyjną w przywracaniu społecznej pamięci o przeszłosci i dorobku kulturowym srodowiska społecznego uczniów. _
�zapoznanie się z taką ekspozycją może stać się impulsem do podjęcia dialogu między dziećmi, a przedstawicielami starszych pokolen, którzy
dotychczas nie dzielili się swoją wiedzą z młodszymi pokoleniami wychodząc
z założenia, że "ich to i tak nie interesuje" .
Tymczasem doświadczenia z realizacji rozmaitych programów edukacyjnych pozwalają stwierdzić, że w większości przypadków dzieci i młodzież
z dużym zainteresowaniem przyjmują informację pod ogólnym hasłem ,jak
dawniej żyli i pracowali mieszkancy naszej okolicy" .
Warunkiem powodzenia powyższych działan, jest równolegle do zabiegów
o wsparcie materialne, podjęcie solidarnego wysiłku muzealników prywatnych na rzecz profesjonalizacji ich instytucji, zarówno pod względem merytorycznym, jak i marketingowym .
Profesjonalizacja na płaszczyźnie merytorycznej powinna dotyczyć wprowadzania obowiązujących w muzealnictwie panstwowym procedur w zakresie gromadzenia, katalogowania, przechowywania, konserwacji i ekspozycji
zbiorów. Jest to ogromna praca wymagająca fachowych pracowników, materiałów konserwacyjnych, sprzętu informatycznego, odpowiedniej powierzchni magazynowej spełniającej wymogi konserwatorskie i przestrzeni ekspozycyjnej . Jednak przeprowadzenie takich prac jest warunkiem koniecznym dla
fizycznego zachowania zebranych eksponatów oraz zarejestrowania znacznego zasobu informacji, które w tej chwili znajdują się jedynie "w głowach"
właścicieli, współpracowników i ofiarodawców. Warto też pamię tać, ze wła
ściwa inwentaryzacja i warunki przechowywania są koniecznym warunkiem
uzyskania stałej pomocy materialnej ze środków publicznych i sponsorskich.
Profesjonalizacja na płaszczyźnie marketingowej musi polegać na tworzeniu atrakcyjnej oferty ekspozycyjnej i edukacyjnej, która zapewni instytucjom muzealnym stałą klientelę, a w konsekwencji stałe dochody. Naturalnymi odbiorcami oferty muzeÓw prywatnych prezentujących kulturę dawnej
wsi są lokalne placówki edukacyjne (szkoły , przedszkola, domy kultury etc.)
oraz biura turystyczne . Szkoły, zobowiązane do prowadzenia edukacji regionalnej i posiadające w programach szkolnych godziny przeznaczone na zapoznawanie się z regionem mogą być stałym partnerem muzeum prywatnego . Zwłaszcza, gdy władze samorządowe finansujące placówki edukacyjne
będą widziały korzyści z tej formy prop agowania lokalnych tradycji wśród
młodych pokolen mieszkari.cÓw gminy . Także dla szkół w mieście, organizujących wycieczki i zajęcia w ramach "zielonej szkoły" oferta muzeum prywatnego może być interesującą propozycją.
Co
więcej,
Jednak warunkiem powodzenia tego typu działari.jest posiadanie oferty na wysokim poziomie merytorycznym, atrakcyjnej pod względem dydaktycznym oraz dostosowanej do różnych grup odbiorców .
Tego niejest w stanie zapewnić na dłuższą metę, choćby najbardziej utalentowanyamator. Koniecznejest zwrócenie się do pomocy fachowców , posiadających
przygotowanie w zakresie dydaktyki szkolnej i praktykę pracy z gru p ami dzieci
i młodzieży w różnym wieku.
W świetle wcześniejszych uwag wydaje się oczywiste, że warunkiem powodzenia zabiegów na rzecz uzyskania realnego wsparcia dla prywatnych instyt ucji
kultury ze strony instytucji publicznych i samorządów jest podjęcie działari na
rzecz rozwoju i profesjonalizacji przez samo środowisko prywatnych kolekcjonerów i muzealników. By osiągnąć sukces na tej drodze musi ono otrzymać realną
pomoc ze strony środowiska naukowego i profesjonalnych muzealników, oraz od
dydaktyków specjalizujących się w opracowywaniu scenariuszy zajęć edukacyjnych w instyt ucjach kultury. Dotychczasowe doświadczenia z pracownikami naukowymi i studentami Uniwersytetu Warszawskiego wydają się wskazywać, że
uzyskanie takiej pomocy jest możliwe. Przynajmniej część młodych pracowników
nauki i studentów etnologii, historii, pedagogiki oraz pokrewnych kierunków
gotowa jest podjąć pracę w charakterze wolontariusza, a pierwsze sukcesy z pewnością przyczynią się do zwiększenia zainteresowania tego typu działaniami.
Prywatny skansen posiadający profesjonalnie przygotowaną , atrakcyjną prezentację lokalnej kultury tradycyjnej, przystosowaną do zdolności recepcyjnych
i potrzeb różnych grup wiekowych dzieci i młodzieży oraz turystów indywidualnych może stać się ważnym czynnikiem procesu edukacji młodych pokoleri., miejscem organizacji imprez kułturalnych i życia społecznego oraz istotnym punktem
promocji gminy na zewnątrz .
Wydaje się , że warto skoncentrować działalność rodzącego się ruchu prywatnych kolekcjonerów wokół realizacji takiego programu . Tym bardziej, że przechowywane w insty tucjach o niepewny m statusie prawnym i pozbawione właściwej
konserwacji skarby dawnej kultury wsi polskiej mogą ulec zniszczeniu znacznie
szybciej, niż się nam wszystkim wydaje. A byłaby to strata niep owetowana .
�Zdzisław
Bziukiewicz
Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Muzeum Kurpiowskie w Wachu jest prywatną placówką założoną i prowadzoną przez Zdzisława i Laurę Bziukiewicz. Działa przy gospodarstwie
agroturystycznym "U bursztyna", które miesci się w Wach u pod numerem 14
(gm. Kadzidło, pow. ostrołęcki), zas sama wies Wach leży przy trasie nr 53 łą
czącą Warszawę z Mazurami, w połowie drogi między Kadzidłem a Myszyncem, 30 km na północny - wschód od Ostrołęki.
Muzeum zostało otwarte dla zwiedzających 01.04 .2009 r. i pierwotnie
miesciło się tylko, w zaadoptowanej dla tego celu, starej stodole. Wraz z powiększaniem się zbiorów ekspozycja rozrosła się o powozownię i park maszy-
nowy.
W muzeum zgromadzone
są
przedmioty pochodzące z Kurpi Zielonych,
obrazujące dawną materialną kulturę tego regionu. Najstarsze eksponaty datowane są na na koniec XVlll wieku (pasyje- krucyfiksy), a najmłodsze pochodzą z lat 70 . XX wieku. Pokazują one przemiany zachodzące w tym środowi
sku pod wpływem rozwoju techniki, dostępności różnych surowców
i materiałów, a także zmian społecznych i mentalnych. Liczba eksponatów
przekroczyła już 3 tysiące i stale rośnie, gdyż właściciele c ią gle starają się
ocalić przed zniszczeniem pozostałe resztki dawnej kultury. Odkupują je od
ich właścicieli, a także penetrują skupy złomu i targi staroci. Starają się,
w miarę swoich zasobów finansowych, by te przedmioty przetrwały, dając
świadec two o ogromnym bogactwie Kurpiowszczyzny
i talencie ich twórców przyszłym pokoleniom.
Zbiory w Muzeum Kurpiowskim w Wachu zostały podzielone na działy tematyczne: tkactwo, bursztyniarstwo, szewstwo, plecionkarstwo, ciesielstwo i stolarstwo, kowalstwo, wyposażenie domu , strój kurpiowski, garncarstwo, bartnictwo,
maszyny rolnicze, stajnia i rzemiosło . Zbiory uzupełnia także biblioteka o tematyce regionalnej i bursztyniarskiej, z licznym "białymi krukami" . Muzeum, prócz
zbierania i konserwacji przedmiotów, prowadzi zakrojoną na szeroką skalę działalność edukacyjną. Panstwo Bziukiewicz starają się doprowadzić sprzęty i narzę
dzia do stanu używalności, by przy ich pomocy prowadzić liczne warsztaty i lekcje
muzealne z "ginących zawodów". Samo oglądanie przedmiotów niewiele już mówi
współczesnemu człowiekowi, zwłaszcza młodemu, mieszkającemu w mieście ,
który o pracy na roli i w dawnym gospodarstwie wiejskim ma nikłe pojecie. Stąd
potrzeba realizowania praktycznych zajęć i warsztatów. Dopiero żywe obcowanie
ze starym sprzętem, poznanie pracy przy jego użyciu daje okazję do poznania
prawdziwego dawnego życia na Kurpiach . Lekcje muzealne adresowane są do
każdej grupy wiekowej i są dostosowane do poziomu uczestników. Dotyczą szerokiego zakresu przejawów kultury kurpiowskiej i są to: kopanie bursztynu, jego
tradycyjna obróbka, obróbka lnu i tkanie. koronka szydełkowa, koronka frywolit kowa, zielarstwo ludowe, ozdoby choinkowe, historia Kurpi i gwara, palmy wielkanocne, pisanki, strój kurpiowski, biżuteria ludowa, warsztaty kulinarne, karty
pocztówkowe i okolicznościowe, dawne gry i zabawy, maszyny rolnicze i higiena
na wsi (pranie i maglowanie). _
�Laura i Zdzis ł aw Bziukiewicz są aktywnymi twórcami ludowymi. Zdzisław
jest przedstawicielem kolejnego pokolenia znanej rodziny kurpiowskich
bursztyniarzy, zas Laura jest koronkarką, specjalizującą się w wykonywaniu
trudnej koronki frywolitkowej. Dzięki swoim umiejętnosci om, a także niezwykłoSci ich profesji, byli i są zap raszani do prowadzenia lekcji muzealnych
w różnych placówkach kultury na terenie całego kraju . Podczas tych spotkail
zauważyli ogromne zain teresowanie dawnymi technikami i postanowili realizować takie lekcje u siebie w domu. Od 2002 r. ruszyły warsztaty obróbki
bursztynu , koronki szydełkowej i frywolitkowej , plastyki obrzędowej
i historii Kurpi, a od chwili otwarcia Muzeum dołączyły pozostałe . Na jesieni
2010 r. została oddana do użytku zwiedzających zrekonstruowana XLX wieczna kopalnia bursztynu , w której realizowane są lekcje z kopania tego
kurpiowskiego złota.
Muzeum Kurpiowskie w Wachu współpracuje z różnymi placówkami kultury, stowarzyszeniami, instytucjami paristwowymi, a także objęte jest merytoryczną o p ieką Uniwersytetu Warszawskiego. Od 201 1 r. prowadzone jest
katalogowanie zbiorów. Dokonuje się ono za sprawą grupy studentów In stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego pod
okiem dr Katarzyny Waszczyriskiej.
W celu większej promocji regionu Kurpi Zielonych i samej placówki
muzeum zorganizowało imprezy folklorystyczne pt: Św ię to Bursztynu, połą
czone z Mistrzostwami w Kopaniu Bursztynu, Majówkę oraz Bajania Kurpiowskie, podczas których odbył się I Otwarty Przegląd Gadki Kurpiowskiej.
Turysci , a także mieszkalicyokolicznych miejscowosci, mieli okazję poznać
lokalny folklor, dorobek działających tu twórców ludowych , kurpiowską
kuchnię i spędzić czas obcując z dawną , ale wciąż żywą kulturą.
W przyszłoSci planowane jest dalsze katalogowanie zbiorów muzeum ,
stworzenie internetowej wersji katalogu , pozyskiwanie kolejnych eksponatów
i rozbudowa placówki, by stworzyć lepsze warunki do prezentacj i zbiorów
i prowadzenia lekcji muzealnych.
Zap raszamy do nas oraz na http: // www.muzeum.kurpie.com.pl /
��Krzysztof Jędrzejek
Skansen na
Jędrzejkówce
Skansen Na Jędrzejkówce to prywatna kolekcja etnograficzna tworzona
przez Barbarę i Krzysztofa Jędrzejek w Laskowej, miejscowości położonej
w malowniczej dolinie rzeki Łososina w Beskidzie Wyspowym. Właściciele konsekwentnie powiększają kolekcję przenosząc kolejne, charakterystyczne
dla okolic Laskowej obiekty dziwiętnastowiecznego, wiejskiego budownictwa
drewnianego oraz wzbogacając już posiadane zbiory o kolejne eksponaty prezentujące lachowską kulturę materialną.
Plenerowa ekspozycja ma w zamyśle właścicieli stworzyć zespół funkcjonalnie powiązanych ze sobą zabytkowych obiektów odzwierciedlających kulturę i historię mieszkańców Laskowej i najbliższych okolic.
Zbiory prezentowane są w ośmiu obiektach uzupełnionych małą architekturą
jak drewniane kapliczki, przydrożna XIX-wieczna kamienna kapliczka, pasieka z kolekcją uli czy rekonstrukcja barci w potężnym dębowym pniu.
Spichlerz z Dobrociesza - niewielki, jednokondygnacyjny, drewniany spichlerz
zbudowany w XIX wieku z drewna pochodzącego z rozbiórki stodoły pobliskiego folwarku. Wewnątrz odtworzony został z dbałością o najdrobniejsze szczegóły warsztat kołodzieja. Uwagę zwraca prymitywna drewniana tokarka do toczenia piast, kobylice do skł adania kół, dziad do strugania szprych czy potęż
ne lyźnie do drążenia otworów na oś w piaście oraz szereg innych narzędzi niezbędnych w pracy kołodzieja.
w Laskowej
Młyn ze Żmiącej - typowy dla tego regionu młyn wodny, jakich w okolicy jeszcze
na początku ubiegłego wieku było wiele. W samej Żmiącej, na niewielkim górskim
potoku płynącym przez wieś było ich aż 25. Przeniesiony do skansenu, jest ostatnim zachowanym młynem posiadającym w całości drewniany mechanizm napę
dowy. Zamontowany pytel pozwalał na uzyskiwanie mąki dobrej jakości pozbawionej zanieczyszczeń, stąd też tradycyjnie w tym młynie zamawiano mąkę na
szczególne okazje, jak wesela czy chrzciny. Wewnątrz młyna znajduje się ponadto
ekspozycja ręcznych narzędzi do mielenia i obróbki zboża jak żarna, stępy i stępki
oraz wyplatane z łyka sita do przesiewania mąki czy kaszy.
Spichlerz z Kamionki Małej - XIX wieczny dwukondygnacyjny spichlerz o konstrukcji charakterystycznej dla tego regionu składający się z kamiennej, sklepionej piwnicy oraz drewnianej stanowiącej pomieszczenie, w którym w dużych sąsie
kach przechowywano zboże. Wewnątrz spichlerza znajduje się ponadto bogato
zdobiony spyrnik, w którym przechowywano połcie sł on iny oraz suszonej kiełba
sy, małe skrzynie z łupanych deszczułek bukowych do przechowywania suszonych owoców. Spichlerz strzeżony solidnym zamkiem, był też miejscem przechowywania kosztownej końskiej uprzęży. Szczególną uwagę przyciaga eksponowane
potężne jarzmo dla woła oraz mniejsze dla krów, które na obszarze Galicji były tradycyjnie wykorzystywane, jako zwierzęta pociągowe. Innym ciekawym elementem
ekspozycj i jest kolekcja pomysłowych pułapek na myszy i szczury będących
w tamtych czasach zmorą gospodarzy i czyniących duże szkody w przechowywanym zbożu._
�W kamiennej piwnicy prezentowana jest kolekcja narzędzi pszczelarskich z wirówkami do miodu , podkurzaczami, drewnianą rojnicą czy glinianymi naczyniami do przechowywania miodu i wosku.
z Michalczowej - XIX wieczna kuźnia, której właścicielem był Maciej
Woźniak, ostatni kowal we dworze w Łososinie Dolnej. Duża drewniana
kuźnia wyposażona jest w tradycyj ne kamienne palenisko z kapą oraz miech
z 1889 r. Na potężnym pniu zamontowane jest kowadło , obok znajduje się
mniejsze dwurożne z 1863 r. , przy warsztacie znaleźć można potężne kute
imad ło. Uwagę zwracają dwie duże kowalskie wiertarki - jedna zamocowana
na ścianie a druga stojąca. Na ścianach zobaczyć można dużą ilo ść narzędzi
kowa ls kich - kleszcze, młotki, foremniki , narzynki , gwintownice, klucze.
C iekawostką jest zestaw narzędzi do podkuwa nia koni oraz pie lęgn acj i
kopyt.
Kuźnia
Niewielka suszarnia i wędzarnia z Micha lczowej - przeniesiona do skansenu
wraz z kuźnią. Cha ra kterystyczny obiekt tego regionu , w którym tradycja
suszenia owoców, a w szczególności śliwe k sięga XVIII wieku. Z uwagi n a
niewielkie rozmiary oraz brak sklepionej komory paleniska wykorzystywana
była również jako wędzarnia.
Spichlerz z Laskowej - unika lny, dwukondygnacyjny, drewniany, kryty
gontem obiekt z 1875 r. Wewnątrz odtworzony został warsztat stolarza oraz
cieśli. Ekspozycja prezentuje bogactwo narzędzi stolarskich, od najprostszych dłuteł, świdrów , s trugów, cyrkli czy wiertarek po s komplikowan e narzędzia jak ręczna piła włosowa lub piła taśmowa napędzan a kieratem.
Zwraca uwagę bogaty zbiór toporów ciesielskich czy ciosła do drążenia koryt,
rynien, niecek. Zaprezentowane są tu również ogromne, dwuręczne piły tartaczne do ręcznego przecierania pni drzew n a bale lub deski. Na piętrze s pichlerza odnajdziemy ekspozycję prezentującą warsztaty powroźnicze oraz
narzędzia do obróbki wełny w tym interesująca skomplikowana maszyna
do gręplowania wełny.
Suszarnia do owoców z Laskowej - przeniesiona wraz ze s pichlerzem. Typowy
przykład XIX-wiecznej suszarni krytej strzechą, wyposażonej w sklepione palenisko oraz specjalne otwory w suficie pozwalające regu lować ilo ść dymu kierowan ego na suszone owoce. Suszenie śliw, jabł e k czy gruszek było jedynym do stę pnyc h
w prze szło ści sposobem przechowywania owoców przez okres nawet kilku la t
i urozmaicenia codziennej diety.
Budynek ekspozycyjny - obiekt powstały na fundamentach rodzinnego domu
z zachowaną kamienną piwnicą. Na uwagę za s łu guj e prezentowa na kolekcja malowanych skrzyń wiannych oraz charakterystycznych s krzyń sarkofagowych bu dowanych bez użycia metalu z łupanyc h bukowych desek z ciekawym geometrycznym ornamentem. Na ścianach zobaczyć można wiele dziewiętnastowiecz
nych oleodruków o tematyce sakra lnej. Bogato wyposażony warsztat wiejskiego
szewca i rymarza pozwala poznać tajniki tego rzemiosła. W kamiennej piwnicy
zwraca uwagę kolekcja dębowych beczek n a wino, piwo oraz butelek z i stnieją
cych w przeszłości okolicznych browarów w szczególności Limanows kiego browaru braci Ma rsów. Na piętrze zobaczyć można wyposażenie warsztatu krawieckiego, wa rsztatu tkackiego oraz wyposażenie wiejskiego rzeźnika w tym ogromne
koryta do sprawiania świni oraz drewniane nadziewarki do kiełbas. Zadziwiają
mi ste rno ścią wykonania drewniane fonny do owczych serów czy wyplatane z korzenia koszyki.
Potwierdzeniem walorów kulturowych skansenu była decyzja wł adz województwa
małopolski ego o umieszczeniu go n a Szlaku Architektury Drewnianej w Małopol
sce.
W pla nach właścicieli jest da lszy rozwój skansenu, poprzez tworzenie kolej nych
ekspozycji, jak również rozwój infrastruktury d la turystów.
Zapraszamy do nas oraz na http:f fwww.skansenlaskowa. pl f
��Wojciech Brzozowski
Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich
w Sromowie
Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie znajduje się 10
km na północny - wschód od Łowicza. Położone na północnych terenach
dawnego K sięstwa Łowi ckiego , pokazuje kulturę i hi storię regionu. Zał oży
cielem muzeum był rolnik Julian Brzozows ki (1925-2002), który zimowymi
wieczorami rzeib ił figury z drewn a lipowego. Pierwsze z nich powstały
w połowi e lat 50. XX wieku. Od początku zamys łem było , by figury poruszały s i ę za pomocą własnoręcznie wykonanych mechanizmów.
W 1972 roku Julia n Brzozowski, korzystając z prywatnych funduszy,
wybudował pierwszy pawilon i przez następne kilka lat zajął się konstrukcją mechanizmów do swoic h figur. Kolejne budynki powstały w 1980, 1985
i 2001 roku. Ruchome figury zostały zebrane w sceny rodzajowe, takie jak
Szopka Bożego Narodzenia, Procesja Bożego Ciała , Poczet wł adców Polski,
rybacy nad Bzu rą, Wyścig Pokoju, czy też ł owickie wesele. Pierwsza ruchoma scena przedstawia ucztę weselną i jest poruszana ręcznie za pomocą
korbek. Do uruchomienia figur wykorzystywane jest 40 silników elektrycznych, a podkład muzyczny zapewnia 9 magnetofonów.
W czterech pawilonach można zobaczyć ponad 20 łowickich pająków
wykonywanych wcześniej przez żonę Juliana, Wandę Brzozowską (1931 2003) , obecnie zaś przez jego synową Renatę. Na ścianach możemy zobaczyć namalowane przez córkę Juliana - Marię, obrazy olejne i wycinanki
charakterystyczne dla regionu łowickiego. Na terenie muzeum zobaczyć
można również 40 naturalnej wielkości fi gur przedstawiających ludzi, przy
o kreślonyc h czynnośc i ach wykonywanych dawniej na wsi.
Wszystkie ubrane są w oryginalne stroje ludowe. Wśród nich znajdują się prząd
ki , państwo młodzi w trakcie wesela, bed narz, kobieta ubijająca maslo, gospodarze jadący na targ i ci, którzy wracają z uroczystości kości e lnych. Wiele z nich porusza się, dzięki wykonanym ręczni e m echanizmom.
Oprócz figur w d wóch pawilonach obejrzeć można 32 zaprzęgi konne, wolanty, bryczki, wozy drabiniaste i sanie, 12 uprzęży konnych , 18 ł owickich, ręcznie
malowanych skrzyń, 8 kredensów z glinianą , ozdabianą c h arakterystycznymi
wzorami zastawą , oraz wiele elementów strojów ludowych, haftowanych przez
drugą córkę J uliana - Ewę Zabost.
Obecnie właścicielami muzeum są Renata i Wojciech Brzozowscy. Wojciech
zajmuje się rzeżbą od 25 lat, tworzy nowe figury i mechanizmy, jak również kon serwuje stare urządzenia, wykonane przez tatę. Jego głównym zajęciem jest
jednak uprawa 8 hektarów sadu , a praca przy muzeum to głównie forma hobby
.
..
l pasJI.
Placówka muzealna utrzymywana jest cał kowicie ze środków prywatnych
właścicie li , którzy otrzymali za swą działalność wiele nagród , m .in. Doroczną Nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego czy też Nagrodę im. Os kara
Kolberga. Muzeum jest zbiorem wiedzy o dawnych tradycjach Księstwa Łowi c kie
go i n iepowtarzalną kolekcją przedmiotów z tymi tradycjami związanych.
Zapraszamy do nas oraz na http:j jwww.muzeumludowe.pl j
��Sylwester Roszak
Muzeum Techniki Rolniczej
i Gospodarstwa Wiejskiego
w Redeczu Krukowym
Redecz Krukowy jest niewielką kujawską wsią, która na pozór nie wyróżnia się niczym sposród wielu jej podobnych. Jednak to tu w gospodarstwie rodziny Borkowskich, pod numerem ósmym, swoje korzenie ma Ku jawska Fabryka Maszyn Rolniczych "Krukowiak". Powstała w 1987 roku
i z biegiem lat, dzięki staraniom jej założyciela i właściciela Janusza Borkowskiego, dołączyła do swiatowej czołówki producentów maszyn i urzą
dzen rolniczych. Kiedy, w 2008 roku produkcja została przeniesiona do pobliskiego Brześcia Kujawskiego w głowie prezesa pojawił się pomysł aby pozostałą po starym zakładzie przestrzeń zagospodarować i
stworzyć
muzeum poswięcone wsi . Tak oto, dzięki uporowi i olbrzymiemu zaangażo
waniu własciciela , dawne hale fabryczne, biura i cały teren wokół zakładu
zaczął przeistaczać się w niezwykłe muzeum . Tym, co w sposób szczególny
odróżnia je od placówek p aristwowych, są wyczuwalne w każdym jego miej scu uczucia i emocje jego twórcy. W każdej sali i ekspozycji możemy dostrzec zamysł J anusza Borkowskiego, który o swoich zbiorach potrafi
mówić w bardzo przejmujący, niemalże poetycki a jednoczesnie fachowy
sposób.
Bogactwo zbiorów, na dzis kolekcja liczy ponad siedem tysięcy eksponatów, ktÓre własciciel zbiera od ponad dwudziestu lat sprawia, że aby uważ
nie zwiedzić opisywane miejsce, potrzebny jest co n ajmniej jeden dzieri .
A być może i taki czas okazałby się zbyt krótki . Muzeum podzielone jest na trzy
wzajemnie uzupełniające się płaszczyzny wystawowe. Na pierwszą z nich zaadaptowane zostały dawne pomieszczenia produkcyjne . Wsród gromadzonych tam,
z olbrzymią wytrwałoscią eksp onatów na szczególna uwagę zasługują kolekcje :
powozów, maszyn i urządzeri żniwnych, ciągników rolniczych, a także wiele rozmaitych sprzętów wykorzystywanych w dawnych czasach do prac polowych .
Tutaj prezentowane są także niezwykle ciekawe i wręcz unikatowe kolekcje starych samochodów i motocykli. Za kształt tych wystaw odpowiadają synowie Janusza, którzy dołączyli do swego ojca, w trudnej misji ratowania dziedzictwa
przeszłosci. Nad pierwszą, ze wspomnianych kolekcji pieczę sprawuje starszy
z synów własciciela, Seweryn, druga zas stanowi "oczko w głowie" młodszego
Radosława, który pasją do zabytkowych motocykli zaraził się od , nieżyjące go już
niestety, brata Rafała . Na piętrze budynku, w dawnych pomieszczeniach biurowych, możemy podziwiać szereg niezwykle ciekawych rekonstrukcji: izby mieszkalnej z okresu dwudziestolecia międzywojennego, z kompletem mebli z począt
ku XX wieku, klasy szkolnej z przełomu lat 50- tych i 60-tych XX wieku a także
otoczonego szczególną troską , tzw. pokoju rodzinnego, w którym umieszczono
wiele pamiątek po rodzicach, dziadkach, a nawet pradziadkach własciciela. _
�Częsć
z pomieszczen zaadaptowano także na, tzw. kąciki tematyczne związa
ne z życiem na kujawskiej wsi w dawnych czasach. Tu możemy zobaczyć
sprzęty służące m.in. do kiszenia kapusty, produkcji masła czy wypieku
chleba . W naj większej z sal umieszczono tematycznie wyposażenie różnego
rodzaju zakładów rzemieslniczych i usługowych: szewskiego, krawieckiego,
fryzjerskiego , a nawet poczty i sklepu. Niewątpliwą gratką dla zwiedzających
jest sala, w której odtworzono wnętrze apteki z początku XX wieku, zjej oryginalnym wyposażeniem . Pozostałe eksponaty, zostały zlokalizowane wokół
muzeum, na terenie dawnych zakładowych parkingów. Tu motywem przewodnim jest uprawa ziemi. Wsród mnogosci eksponatów (ekspozycje aż
"pękają w szwach" od różnego rodzaju) : radeł , pługów, kultywatorów, kosiarek itd ., uwagę przykuwa znajdujący się na kOt1cu wystawy, tzw . kącik sentymentalny poswiecony KFMR "Krukowiak". Umieszczone w nim zostały prototypy p ierwszych modeli opryskiwaczy, które zaprojektował i złożył sam
własciciel fabryki jeszcze w latach 80 . XX wieku. Dumą Janusza Borkowskiego jest także , znajdująca się na początku wystawy plenerowej lokomobila
parowa, pochodząca z 1922 roku. Muzeum obok standardowej działalnosci
wystawienniczej podejmuje także wiele inicjatyw rozrywkowo-rekreacyjnych .
Największą popularnoscią cieszą się pokazy walk rycerskich i zespołów folklorystycznych z regionu, a także pikniki, na których prezentowane są prace
lokalnych twórców ludowych. Duża ilosć rzeżb ulokowana jest, w będącym
do dyspozycji zwiedzających tzw. placu piknikowym, który znajduje się
w sadzie, tuż obok muzeum . Tutaj własciciel stworzył miejsce zabaw dla najmłodszych adeptów historii. Mimo tak wielkiego dzieła, jego własciciel nadal
nie przestaje marzyć i wciąż snuj e nowe plany, związane z muzeum. W najbliższej przyszłosci planowane jest utworzenie, w ramach organizacyjnych
opisywanej placówki, muzeum poswięconego piekarnictwu. Wielkim marzeniem, jest także zorganizowanie pikniku historycznego, podczas którego
zwiedzający mogliby zobaczyć, na własne oczy, dawne sposoby pracy na wsi .
Muzeum jest otwarte od poniedziałku do piątku , w godzinach od 8 :00 do
14 :00. W przypadku większych gru p zorganizwoanych istnieje możliwosć
zwiedzania także w soboty, a nawet w niedziele (po wczęsniejszym umówieniu telefonicznym). Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego
j est przedsięwzięciem niekomercyjnym, do którego wstęp jest darmowy .
Całosć kosztów, związanych z jego prowadzeniem spoczywa na barkach Janusza Borkowskiego ijego rodziny.
osoby które przeczytały powyższy tekst zechcą w przyszłosci
odwiedzić to niezwykłe miejsce. Tym bardziej, że dojazd do niego jest dosć prosty.
Redecz Krukowy leży bowiem około 23 km na południowy- zachód od Włocławka,
przy trasie nr 62, w kierunku Poznania.
Mam
nadzieję, że
Zapraszamy do nas oraz na http: // www.redeczkrukowy.pl /
�--
�Aleksander Puszko
Muzeum Mazurskie w Owczarni
Muzeum Mazurskie w Owczarni powstało kilkanaści e lat temu. Dom,
w którym się mieści , został wybudowany ok. 1850 r. dla czterech rodzin pracujących w majątku ziemskim. W okresie międzywoj e nnym mieszkały
w nim dwie rodziny, a po II wojnie światowej już tylko jedna.
W 1996 T. umieszczono w nim zbiory poświęcone kulturze mazurs kiej o bej mującej okres od początku XIX w. do połowy XX wieku.
Mazurzy byli ludno śc i ą pochodząca z Mazowsza, która w XIV i XV w.
osiedlała się w Państwie Krzyżackim, a od XVI i XVII w. w Księstwie Pruskim. Poprzez brak kontaktu z kulturą polską wytworzyła swoją własną.
Mazurzy od 1525 r. są luterana mi i ta religia wpływała na ich życie codzienn e. W wyposażeniu domu oraz w strojach widoczna jest prostota
i powaga lute rańska. Obrazy są z n apis ami o treści religijnej , meble są
utrzymane w cie mnej ton acj i, a w stroju świątecz nym dominują barwy
czarne, brązowe i granatowe . Narzędzia w gospoda rstwie i s przęty domowe
do roku 1860 - 1870, są wykonane z drewna, gliny i metalu.
Mazurzy, jako mi eszkań cy Prus Wschodnich z czasem stają s i ę patriotami pruskimi. W ich domach znajduj ą się portrety królów pruskich, pamiątki
i dyplomy związane ze służbą wojskową. W życiu codzie nnym daje s i ę zauważyć pruski dryl i dyscyplina.
Po wejściu Mazur wraz z Prusami Wschodnimi w skład Cesarstwa Niemieckiego, nastę puj e rozwój tego regionu. Związane jest to z uwłaszczeniem
chłopów , doprowadzeniem linii kolejowych , rozwojem sieci dróg bitych, bu downictwem murowanym na wsi, rozwojem szkolnictwa oraz kulturą modernistyczną. Pod koniec XIX w. Mazury zatracają swoją odrębność kulturową·
W wyposażeniu domów i gospod a rstw spotykamy m eble i sprzęty charakterystyczne dla regionów nie mieckic h. Te procesy unifikacyjne przerywa II wojna
światowa i wkroczenie wojsk radzieckich na te re n Prus Wschodnich.
Muzeum Mazurs kie w Owczarni, wpisuje s i ę obecnie w pojednanie polsko niemieckie. Dos trzegamy i pokazujemy odrębność etniczną Mazurów, a jednocześnie podchodzimy z szacunkiem do ic h dekla racj i o przynależności do n arodu
nie mieckiego. Z każdym rokiem zbiory są powię kszan e i opracowywane, a by zac hować dziedzictwo kulturowe tych zie m. W muzeum możn a zobaczyć wnętrza
mieszkalne dla typowych domów na Mazurach. W poszczególnych pomieszczeniach odtworzyliśmy kolejno:
izbę z I pol. XIX w., z meblami i narzędziami pracy z pobliskich okolic ,
sypialnię z II pol. XIX w. i z okresu międzywoje nn ego .
czarną kuchnię (centralne miejsce w budynku) szeroki komin czyli typowe
pomieszczenie dla pol. XIX w., gdzie gotowano proste po s iłki , pieczono c hleb
i wędzono mi ęso. Obok znajduje się kuchnia z wyposażeniem okresu między
wojennego z urządzeniami mode rnistycznymi.
pokój gościnny z portretami królów pru skich , koronowanych n a cesarzy
niemieckich i typowymi m eblami dla okresu 1871- 1918.
Zapraszamy do nas oraz na http: j jwww.owczarnia.comj
��Marek Purwin, Alicja Dybkowska
Kolekcja sztuki
Chcielibyśmy
afrykańskiej
Panstwu zaprezentować naszą kolekcję , której zawartość
można , co prawda, zakwalifikować do specyficznej formy sztuki ludowej, ale
która - w przeciwieństwie do zaprezentowanych tu wcześniej zbiorów - pochodzi spoza Europy.
Źródła sztuki afrykańskiej, jak każdej sztuki, są materialne i niematerialne. O funkcji i kształcie wytwarzanych przedmiotów decyduje przede wszystkim styl życia mieszkańców "Czarn ego Lądu": zajęcia codzienne, rodzaj wykonywanej pracy oraz otoczenie, w którym poszczególne narody Afryki żyją.
Inne są potrzeby rolników, pasterzy czy myśliwych. Używane przez nich
przedmioty są często bogato zdobione, więc mogą być i są uznane za dzieła
sztuki. Obok świata materialnego istnieje też dla Afrykanów świat niematerialny - świat wierzeń , wyobrażeń i mitów, utrwalonego przez pokolenia ładu
społecznego i uznanych powszechnie sposobów zac howania tego porządku.
Wytwarzane przez miejscowych twórców maski i rzeźby pełnią funkcje użyt
kowe: przede wszystkim ułatwiają wejście w harmonijną relację z wieloma
bytami nadprzyrodzonymi oraz duchami przodków mającymi wpływ na
wszystko, co dzieje się wokół, w świecie pozazmysłowym, w Kosmosie . Wykonywanie obrzędów , ustawianie rzeźb przodków i fetyszy łagodzi l ęki, dodaje
siły i umożliwia życie w harmonii z Wszechświatem.
Takie były pierwotne powody wytwarzania masek i figurek. Rozwój turystyki
sprawił, że również na "Czarnym Lądzie" zaczął się rozwijać przemysł pamiąt
karski i obecnie trudno zdobyć przedmioty rzeczywiście używane w celach
kultowych. Poszukiwania ich pozostawiamy zresztą muzealnikom , zadawalając się maskami i rzeźbami budzącymi w nas emocje i uczucia estetyczne.
Spór o wartość tych przedmiotów, jako "obiektów reprezentatywnych" pozostawiamy etnografom.
w
Wiązownie
W kolekcji najwięcej jest masek. Znajdują się wśród nich maski twarzowe - zaslaniające twarz, maski hełmowe - zakładane na głowę i maski kapeluszowe - noszone na
czubku głowy. Brakuje nam przykładowych strojów zakładanych w czasie uroczystości .
Stroje te zazwyczaj były wykonywane z rafii, skóry lub tkaniny, często zdobiono je piórami i muszelkami.
Posiadamy posążki przedstawiające władców, dalekich przodków lub postacie zoomorficzne. W kolekcji jest kilka figurek ludu Baluba, zwanych kabilo kalutombo, a przedstawiających żebrzącą kobietę. Figurki te stawiano przed chatą kobiety ciężarnej, aby
przechodnie mogli ją wspomóc na czas, gdy nie będzie mogła pracowac. Interesujący
zespół stanowią fetysze - figurki służące do magii leczniczej. Często nabijane są one
gwoździami (lud Bakongo) a lbo mają wprawione w tors lustro, w którym wróżbiarz- uzdro
wiciel widzi chorobę trapiącą właściciela figurki lub wroga rzucającego czary. Osobną
grupę stanowią tarcze zdobione motywami z masek - motywy te mają zwiększać moc
tarczy.
Pochodzenie naszej kolekcji jest zwyczajne. Początkowo wcale jej nie planowaliśmy.
Zawsze marzyliśmy o podróżach i realizacji tych marzeń podporządkowaJiśmy część swojego życia. Z każdego wyjazdu , bliższego lub dalszego, przywoziliśmy różne pamiątki ,
takie które nam się podobały, bądż wydawały się charakterystyczne dla zwiedzanego
terenu . Z czasem zauważyłem , że wśród zgromadzonych przez nas przedmiotów jest
sporo masek, a w którymś momencie okazało się , że powoli relacja między naszymi wyjazdami i przywiezionymi przedmiotami zmienia się: maska lub figurka z miłej pamiątki
staje się celem wyjazdu.Początki kolekcji sięgają lat 70. XX wieku, kiedy to Marek
w Gdyni zakupił pierwszą maskę . Pierwszą podróż do Afryki odbył w latach 80. Niektóre
maski i rzeźby otrzymał w prezencie, kiedy przebywał w wioskach afrykańskich, w uznaniu za włączanie się w codzienne obowiązki członków danej społeczności i wywiązywanie
się z nich. -+
�w wioskach, bezpośrednio od wykonawców, ale nie
ustrzegł się także zakupów na targach, kiedy zobaczył interesując e
obiekty do kolekcji. Wiele osób, znających nasze zainteresowania,
przywoziło nam maski z podróży. Między innymi , jako oryginalną
maskę przywiezioną z Afryki dostaliśmy wyprodukowaną na Bali
maskę przedstawiającą Hanumana (Boga-małpę). Podobnych anegdot
można by przytoczyć więcej.
W 2010 roku kolekcja powiększyła się o kilkadziesiąt obiektów ze
zbiorów Alicji , z którą w tym czasie postanowiliśmy wspólnie prowadzić życie. Marek zawsze starał się określić pochodzenie i przeznaczenie posiadanych dzieł, natomiast Ala, wykształcona polonistka i hi storyk, marząca o dodatkowych studiach z historii sztuki, wprowadziła inne , artystyczne spojrzenie na posiadane przez nas obiekty. Dzięki
temu zmieniało się nasze podejście do gromadzonych eksponatów.
Obecnie nasza kolekcja sztuki afrykańskiej obejmuje około 400
przedmiotów pochodzących z Czarnej Afryki, czyli z terenów położo
nych na południe od Sahary. Wielkość zbioru ulega ciągłym zmianom
na skutek kupna nowych obiektów, sprzedaży i wymiany . Kolekcja
nie ma obec nie stałego miejsca prezentacji. Planujemy utworzyć ekspozycję w Wiązownie , gdzie mieszkamy, niestety, na razie koszty przerastają nasze możliwości.
Nasze maski były prezentowane w 2012 roku na dwóch wystawach , w węgorzewskim Muzeum Kultury Ludowej i w warszawskiej ,
żoliborskiej galerii "Wystawa".
Na potrzeby tyc h wystaw przygotowaliśmy informacje o twórcach
masek: o poszczególnych ludach , miejscu zamieszkania, organizacji
społecznej , tradycyjnej i współczesnej religii oraz o charakterystycznych przedmiotach, wykonywanych dla użytku codziennego i religij nego. Przygotowaliśmy również dwa roll-upy: jeden z mapą przedstawiającą rozmieszczenie ludów Czarnej Afryki , drugi - z krótką informacją o masce afrykańskiej. Planujemy przygotowanie trzeciego , poNiektóre
nabył
święconego afrykańskiej rzeźbie.
Zapraszamy do prowadzonej przez nas w Wiązownej pod Warszawy "Galerii Więzy". Oprócz wystaw afrykanistycznych odbywają się
u nas liczne wydarzenia kulturalne i popularnonaukowe.
��Etnograf dla kolekcjonera
�Ewa
Nizińska
i Agata Rybus
Działalność Koła
Naukowego
Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa
Kolo Naukowe Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa (KNARiM) powstało
w listopadzie 2010 roku z inicjatywy grupy studentów IEiAK UW. Pomysł narodził się rok wcześniej, w trakcie pierwszej edycji realizowanych przez lEiAK
studenckich praktyk muzealnych - "Miniatury Etnograficzne", w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego Kurpiów w Lelisie. Zaangażowani
w prace porządkowo-inwentaryzacyjne w leliskim ośrodku studenci, postanowili założyć uniwersytecką organizację studencką i w ten sposób zapewnić
sobie instytucjonalne zaplecze dla realizacji pomysłów, które narodziły się
podczas długich wieczorów spędzonych latem 2009 roku w Lelisie. Naukowym opiekunem organizacji, od początku jej istnienia do dnia dzisiejszego,
jest dr Katarzyna Waszczynska, etnograf i antropolog pracująca w lEiAK UW,
inicjatorka, koordynatorka oraz merytoryczny opiekun wszystkich edycji
praktyk muzealnych w kurpiowskich ośrodkach regionalnych w latach
2009-2013 . Wśród celów, które Koło postawiło przed sobą znalazły się: aktywizacja studentów oraz środowisk naukowych do podejmowania refleksji
z zakresu antropologii rzeczy i muzealnictwa; nawiązywanie i rozszerzanie
współpracy IEiAK UW z lokalnymi ośrodkami kulturalnymi; praca na rzecz
zwiększania kompetencji studentów etnologii w zakresie muzealnictwa oraz
wskazanie możliwości zastosowania wiedzy w praktyce, a także popularyzacja wiedzy związanej z "kulturą ludową" wśród szerokich kręgów społecz
nych. Ustalono, że powyższe cele będą realizowane poprzez następujące działania:
tworzenie publikacji; organizowanie konferencji, prelekcji, warsztatów oraz
wystaw w instytucjach edukacyjnych i kulturalnych; organizowanie objazdów
naukowych; podejmowanie i wspieranie inicjatyw badawczych; udzielanie wsparcia merytorycznego lokalnym ośrodkom kulturalnym i działaczom regionalnym;
podejmowanie prac inwentaryzacyjnych, tworzenie katalogów naukowych, organizowanie wystaw w lokalnych ośrodkach muzealnych .
Merytoryczny kontekst powstania organizacji zakreślają ożywione w latach
90. XX w . zainteresowania nauk społecznych materialnym wymiarem rzeczywistości społeczno-kul turowej . Wyrażny wzrost częstotliwości podejmowania kwestii przedmiotów w głównych nurtach debat antropologii, socjologii, studiów kulturowych czy filozofii uzasadniał mówienie o zainicjowanym we wskazanym okresie "zwrocie ku rzeczy", "powrocie do rzeczy", "zwrocie ku temu, co nie-ludzkie"
czy wreszcie "zwrocie ku materialnOści". Zawarta w wyrażeniach "zwrot" oraz
"powrót" (Domanska 2006, 2008a, 2008 b) sugestia podjęcia wskazanego tematu
materialności lub podjęcia go na nowo, odsyła do poprzedzającego "zwrot ku
rzeczy" okresu marginalizowania przez nauki społeczne i humanistyczne kwestii
obecności przedmiotów w życiu człowieka. Wątek ten w odniesieniu do antropologii podejmują Olga Kwiatkowska i Adam F. Kola (2006), a także Janusz Baranski
(2007). Obydwa tytuły, rekonstruując historię obecności przedmiotu wantropologii (Kwiatkowska i Kola koncentrują się na obecności przedmiotów w antropologii uprawianej w kontekście polskim, Janusz Baranski rekapituluje wybrane stanowiska z szerszego, ponadkrajowego kontekstu) i częściowo przynajmniej _
�zapełniają pewną lukę
w p ismiennictwie poswięconym dziejom refleksji antropologicznej . Z obydwu narracji wyłania się obraz losów materialnosci wantropologii, na które składają się: okres umieszczenia przedmiotów - składają
cych się na kulturę materialną - w centrum zakresu problemowego skupiają
cej się wokół pojęcia "kultury", okres zepchnięcia na margines wyznaczony
przez zdominowanie zainteresowań antropologów zagadnieniami tzw. kultury
duchowej i społecznej (ujęcia strukturalistyczne, interpretacyjne, fen omeno logiczne i postmodernistyczne oparte na metaforze kultury, j ako tekstu) ,
wreszcie ostatnia próba ponownego odczytania tematyki materialnosci, zrodzona dzięki wyprowadzeni u wniosków z prostego rozpoznania,
iż "każde z naszych działań, zarówno wobec srodowiska, jak i wobec innych,
posiada swój materialny wymiar - jest skierowane na rzeczy, odbywa się w ich
kontekscie, jest przez nie zaposredniczone, polega na ich wykonywaniu lub
niszczeniu " (Krajewski 2008, s. 133-134).Ożywienie zainteresowań materialnoscią w antropologii, socjologii czy studiach kulturowych dało się zauważyć
także na gru ncie polskich działań naukowych. Szczególnie istotna w tym
względzie by ła konferencja naukowa "Colloquia Humaniorum: Rzeczy i ludzie.
Ludzie i rzeczy. Humanistyka wobec materialnOsci" w Olsztynie jes ienią 2 007
roku oraz mający miejsce dwa miesiące później w Warszawie panel dyskusyjny - "Rzeczy. Rekonesans antropologiczny" . W obydwu spotkaniach brali
udział naukowcy z różnych polskich Osrodków akademickich a ich naukowe
efekty opublikowano.
Konferencje
W odczuciu założycieli KNARiM refleksja nad materialnoscią domaga się
stałego miejsca w prowadzonej aktualnie w Polsce debacie naukowej. Dodatkowo, j ako zainteresowani antropolo gią rzeczy studenci, odczuwalismy potrzebę stworzenia forum do wymiany m ysli i doswiadczeń , do którego dopuszczeni będą przede wszystkim początkujący badacze - studenci, także studiów
doktoranckich. Innymi słowy, zakładając KNARiM chcielismy stworzyć przestrzeń dla prezentacji dorobku naukowego związanego z tematyką rzeczy,
przeznaczoną w p ierwszej kolejnosci dla studentów. Dlatego też , wkrótce po
dopełnieniu wszelkich formalnosci związanych z założeniem Koła, postanowilismy zorganizować studencko-doktorancką konferencję poswięconą zagadnieniom antropologii rzeczy . Konferencja od początku planowana była jako
impreza cykliczna.
Pierwsza odbyła się 10 maja 2011 roku, na kolejną zas przyszło czekać dwa lata
- do 14 maja 2013 roku . Choć obie różniły się przebiegiem i przyjętą formą, organizowane były pod wspólnym szyldem M iędzyuczelnianej Interdyscyplinarnej
Konferencji "do RZECZY". Wspólny bowiem by ł cel - wymiana doswiadczeń
przede wszystkim między młodymi badaczami (studentami i doktorantami), ale
także zaproszonymi do wygłoszenia referatów pracownikami naukowymi, związa
nymi z różnymi dyscyplinami nauk humanistycznych , zainteresowanymi tematyką materialnosci. Podczas pierwszej konferencji wystąpienia prelegentów przedstawiono w trzech panelach. Pierwszy z nich, prowadzony przez dr. Tomasza
Rakowskiego z IEiAK UW nosił tytuł "Rzecz w antropologii" i skupiał młodych antropologów, prezentuj ących zarówno wystąpienia o charakterze teoretycznym ,
jak i te oparte bezposrednio O wyniki prowadzonych przez nich badań terenowych. Dru gi panel - "Rzecz w muzealnictwie", otwarty został wystąpien ie m
dr Ewy Klekot, także z lEiAK UW. Obok młodych naukowców, wsród referentów
panelu znaleźli się przedstawiciele Osrodków muzealnych. Na koniec pozostał
panel "Rzecz w literaturze" otwierany przez prof. Annę Wieczorkiewicz, antropolożkę z osrodka warszawskiego, który, w uproszczeniu, by ł miejscem wymiany
mysli dla badaczy literatury. By dru gie spotkanie w maju 2013 roku mogło
w jeszcze większym stopniu podkreslić interdyscyplinarnosć rozważań, organizatorzy odeszli od scisłych podziałów znanych z wczesniejszej konferencji - w miejsce paneli "Rzecz w ... " pojawiły się szeroko zakrojone autorskie tematy zaproponowane przez moderatorów - uznanych pracowników nauki. Pierwszy z nich:
"C złowiek w przestrzeni - rzeczy złożone" prof. Włodzimierza Mędrzeckiego (Instyt ut Historii PAN) dotyczył materialnych elementów dziedzictwa kulturowego
w przestrzeni miast i wsi oraz przedmiotów, które taką przestrzeń konstruują.
Kolejny temat zaproponował dr hab. S ławomir Sikora z IEiAK UW: "Co rzeczy
nam robią? Materialnosć - zmysłowosć - pamięć" , jako próbę namysłu nad
sprawczoscią i zmys łowoscią rzeczy,
z którymi obcujemy na co dzień. Z kolei propozycja dr. Marcina Napiórkowskiego
(Instytut Kult ury Polskiej UW) "Kulturowa biografia rzeczy jako obrastaniepamię
ciq" skupiała prelegentów zainteresowanych fenomenem pamięci, zastanawiają
cych się, jak przedmioty funkcjonują w kontekscie z jednej strony pamięci indywidualnej i zbiorowej, z drugiej - nawyków i pamięci ciała (Dudek 2013).
W ramach każdego z zaproponowanych tematów, spotkali się przedstawiciele
różnych nauk humanistycznych, prezentujący odmienne podejscia do zaproponowanych zagadnień . _
�W dyskusji podsumowującej całodzienne obrady dr Napiórkowski podkreślił,
że konferencja swoją tematyką oraz szerokim i interdyscyplinarnym podej ściem doskonale wpisała się w czas naj większego zainteresowania "zwrotem
ku rzeczy" wśród przedstawicieli nauk humanistycznych i społecznych.
Publikacja
Ważnym narzędziem
realizacji głównego celu I Interdyscyplinarnej Mię
dzyuczelnianej Konferencji Naukowej "doRZECZY" dla popularyzacji wiedzy
związanej z podejmowaną w antropologii refleksją nad złożoną relacją pomię
dzy ludżmi a rzeczami, jest wydanie nakładem Wydawnictw Uniwersytetu
Warszawskiego, recenzowanej publikacji książkowej, zawierającej stworzone
na bazie wygłoszonych referatów artykuły uczestników konferencji (Rybus,
Kornobis 2016) . Znajdują się w niej teksty poruszające kluczowe dla rozważan antropologii rzeczy i muzealnictwa kwestie takie jak: sprawczość przedmiotów, semiotyzacja przedmiotów, rola przedmiotów w życiu społecznym,
w praktykach pamięci , w budowaniu jednostkowej tożsamosci, a także refleksje nad przedmiotem występującym w roli muzealnego eksponatu, dzieła
sztuki czy literackiego rekwizytu. Nakład pozycji wyniósł 300 egzemplarzy, z
czego 180 zostało bezpłatnie dostarczonych do bibliotek akademickich oraz
wybranych instytucji muzealnych w całym kraju. Pozostałe 120 egzemplarzy
znalazło się w sprzedaży księgarn Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
Warsztaty
Publikacja nie była jedynym pomysłem członków Koła na popularyzację
zagadnien antropologii rzeczy, czy szerzej, namysłu nad materialnością .
By trafić do możliwie różnorodnej i szerokiej grupy odbiorców, we wrześniu
2011 we współpracy z IEiAK UW zorganizowano warsztaty, które wpisane zostały do programu XV Festiwalu Nauki . Trzech prowadzących (Maciej Wiktor
Kornobis, Ewa Nizinska i Agata Rybus) zaproponowało trzy spotkania, prowadzące przez rozmaite zagadnienia związane z interesującą ich tematyką,
ogłoszone pod wspólnym tematem "Człowiek w świecie przedmiotów".
Pierwszym był warsztat "Rzeczy w życiu człowieka . Perspektywa nauk humanistycznych" . Uczestnicy, wychodząc od przedmiotów, które przynieśli, a które
miały dla nich szczególne znaczenie, zastanawiali się nad podjętym wyborem,
dochodząc do bardziej ogólnej refleksji o funkcjach przedmiotów w życiu człowie
ka. Podczas spotkania znalazło się również miejsce na przedstawienie najważ
niejszych ujęć teoretycznych, popu larnych w badaniach nad rzeczami w naukach humanistycznych . "Materialny wymiar codziennOści . Spacer po Pradze"
był propozycją spaceru po ulicach, zaułkach i bazarach warszawskiej Pragi, by
obejrzeć otaczający człowieka świat przedmiotów - kształtowany przez ludzi, ale
też ludzi zmieniający. Ostatnie spotkanie "Czy trampek może być eksponatem?
Warsztat z opisu przedmiotu" to próba prześledzenia biografii przedmiotu przynależącego do kultury współczesnej wraz z kontekstami , w jakich ów przedmiot
mógł funkcjo nować . Śledzenie drogi, którą artefakt przechodził, by móc stać się
eksponatem muzealnym, doprowadziło uczestników do wspólnego projektowania ekspozycji z opisywanym przedmiotem jako motywem przewodnim.
W grudniu 2011 roku podobne warsztaty przeprowadzone zostały dla studentów lEiAK UW. Do zaproponowanych podczas Festiwalu Nauki tematów dołączono warsztat "Przedmiot w muzeum. Przypadek Kurpie" , który miał na celu
pokazanie prac wykonywanych w ramach "Miniatur etnograficznych" oraz jasnych i ciemnych stron pracy muzealnika. Cykl spotkan dla studentów zakonczył weekendowy wyjazd do prowadzonego przez prof. Mariana Pokropka
Muzeum Sztuki Ludowej w Otrębusach . Wycieczka do podwarszawskiej miejscowości była nie tylko okazją do zwiedzenia tego niezwykłego muzeum, ale również
do długich i inspirujących rozmów z Profesorem - o materialności, rzeczach i etnografii w ogóle.
Pracownia Etnograficzna
Koło
stara się współpracować z innymi organizacjami działającymi w sferze
popularyzacji antropologii . Wiosną 2012 roku, dwoje przedstawicieli koła: Agata
Rybus i Maciej Wiktor Kornobis, na zaproszenie Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna, przeprowadzili serię warsztatów "Człowiek/Rzecz" w ramach realizowanego przez Stowarzyszenie projektu "Pracownia Koszykowa". Cztery spotkania stały się częścią cyklu "Antropologiczne Przestrzenie", w czasie którego poddawano dyskusjom różne propozycje badania kultury, a także dzielono się wła
snymi doświadczeniami naukowo- badawczymi . _
�Warsztaty prowadzone przez przedstawicieli Koła, poswięcone były wybranym sposobom rozważania roli materialnosci w życiu człowieka .
Serię zainaugurowało spotkanie "Przedmioty jako miejsca pamięci". Podczas dyskusji zastanawiano się nad rolą przedmiotów w praktykach pamięci,
zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej , poddano refleksji mechanizmy
współuczestnictwa przedmiotów w konstruowaniu tożsamoscijednostek oraz
grup, wreszcie poruszono kwestię relacji pomiędzy biografiami przedmiotów,
a biografiami ludzi. W czasie drugiego spotkania "Ubiór, gadżet, ciało" kontynuowano refleksję nad rolą przedmiotów w budowaniu "ja". Tym razem skupiono się na praktykach związanych z ciałem i ubiorem . Kolejne spotkanie
poswięcono problematyce przestrzeni , zatytułowano je "Jak używamy przestrzeni? Proksemika Warszawy". Podjęto dyskusję nad wpływem przestrzeni
na zachowanie człowieka, nad działaniami które konkretnie ukształtowana
przestrzeń miejsca prowokuje, umożliwia lub stanowi dla ich podjęcia barierę. Ostatnie spotkanie dotyczyło roli przedmiotów w konstruowaniu doswiadczenia turystycznego . Zaprezentowano wybrane sposoby rozważania turystyki, a w ich ramach materialnosci. Skupiono się przy tym na dwóch perspektywach - "nadawców" - a więc osób zaangażowanych w organizację tzw. przemysłu t urystycznego oraz "odbiorców" - konsumujących turystyczne przestrzenie podróżników.
Lelis, Wach - 5
Skupieni
wokół zagadnień
odsłon
z zakresu antropologii rzeczy i muzealnictwa
członkowie Koła , co roku stanowią częsć grupy uczestników praktyk muzealnych organizowanych w ramach IEiAK UW, przy instytucjonalnym wsparciu
Polskiego Instytutu Antropologii . Pod okiem dr Katarzyny Waszczynskiej,
każdego lata spędzają około osmiu dni w jednym z kurpiowskich osrodków.
W latach 2009-2010 był to wspomniany wyżej Osrodek Etnograficzny Dziedzictwa Kulturowego Kurpiów w Lelisie, w latach 2011-2013 Muzeum Kurpiowskie w Wachu. Praktyki każdorazowo służą ochronie unikalnych zbiorów
kultury materialnej, gromadzonych z oddolnej inicjatywy regionalnych działaczy. W przypadku Lelisa opiekunem zbioru , liczącego około 1300 eksponatów, jest Henryk Kulesza - emerytowany nauczyciel historii , miłosnik kultury
i gwary kurpiowskiej, organizator wielu imprez, które ją popularyzują.
Od 12 października 1997 roku , kiedy dokonano uroczystego otwarcia wystawy
w Osrodku Etnograficznym, został On również jedynym przewodnikiem po niej .
Z kolei twórcami Muzeum Kurpiowskiego w Wachu są Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie (o których więcej na stronie 12 - przypis redakcji), twórcy ludowi, u których stworzenie muzeum było konsekwencją tworzenia wnętrza dla prowadzenia
warsztatów wycinankarskich, frywolitkowych, bursztyniarskich oraz wielu
innych. Warto wspomnieć, że w obu przypadkach eksponowane przedmioty nie
stanowią materialnego wymiaru kultury kurpiowskiej. Za pomocą przedmiotów
o proweniencji kurpiowskiej, ale również innych, niejednokrotnie wykonanych
fabrycznie w kraju lub za granicą (np. radioodbiorniki z lat 70 . XX w.), kolekcjonerzy tworzą nowy obraz kultury regionu.
Prace wykonywane przez studentów IEiAK UW oraz członków Koła naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa obejmują następujące działania skupione
wokół eksponatów: porządkowanie . klasyfikowanie, inwentaryzowanie , znakowanie. fotografowanie i opisanie w kartach katalogu naukowego, stworzonych
wedłu g wzoru otrzymanego z Państwowego Muzeum Etnograficznego. Na pierwszej stronie karty znajduje się miejsce na fotografię przedmiotu oraz podstawowe
o nim informacje: nazwę (w tym również gwarową), miejsce pochodzenia, wymiary i stan zachowania, czy wreszcie dane zbieracza oraz dotyczące warunków pozyskania przedmiotów. Druga strona to przede wszystkim miej sce na szczegóło
wy opis przedmiotu, z uwzględnieniem jego zastosowania, formy, kształtu,
barwy, względnie mechanizmu działania.
Etapem wienczącym praktyki j est stworzenie wstępnej aranżacji wystawowej. W ramach praktyk w osrodku leliskim, skatalogowano całe zbiory, liczące
około 1300 eksponatów. W Wachu dotychczas (stan na 09 .2013) udało się skatalogować około połowę zbiorów, kolekcji składającej się z ponad 3000 przedmiotów.
Jak już zostało wspomniane, praktyki są formą wspierania inicjatyw podej mowanych przez działaczy regionalnych. Inwentaryzacja zbiorów to nie tylko
droga do uporządkowania i zwiększenia bezpieczeństwa kolekcji, ale też szansa,
by w dalszej przyszłosci, jesli zajdzie potrzeba, trafiła ona w ręce nowego własci
ciela. Rozpoczęcie inwentaryzacji eksponatów jest również warunkiem koniecznym umieszczenia placówki w Panstwowym Rejestrze Muzeów, co, przynajmniej
w teorii, ułatwia zdobywanie srodków na budowę ekspozycji czy konserwację
przedmiotów._
�Realizowanym pod szyldem "Miniatur etnograficznych" praktykom muzealnym towarzyszy także cel dydaktyczny . Ich zadaniem jest umożliwienie stu dentom etnologii zdobycia doświadczenia z zakresu muzealnictwa, a także
promocji i popularyzacji kultury regionalnej.
Inwentaryzacja zbiorów Muzeum w Petrykozach
Doświadczenia
zdobyte podczas dwóch wyjazdów do Lelisa zaprocentowały nie tylko w Wachu. Jeszcze jedną okazją ich wykorzystania była inwentaryzacja zbiorów rzeżby ludowej zgromadzonych w Muzeum im. Jadwigi i Wojciecha Siemionów w Petrykozach.
Twórcą tej niezwykłej placówki był Wojciech Siemion - znany aktor, ale
również mecenas sztuki . Znaczna część zbiorów Muzeum to dzieła sztuki
współczesnej - podarunki od artystów, w tym malarzy takich jak Beksiilski,
Dwurnik, Duda-G racz czy Tarasewicz. Wśród stanowiących przedmiot inwentaryzacji kilkuset rzeżb "ludowych" wyróżniają się te autorstwa Leona Kudły,
Heleny Szczypawki- Ptaszyilskiej czy Karola Wójcika "Heródka", znanego
z wykonywania drewnianych aniołków .
W przywołanym przypadku muzeum to nie tylko zbiory, ale też otoczenie,
w którym są eksponowane. Sama wystawa obrazów znajdowała się na poddaszu klasycystycznego dworku, odrestaurowanego przez rodzinę Wojciecha
Siemiona w latach siedemdziesiątych . Czas przeszły jest nieprzypadkowy niedawna historia dopisała tragiczną kartę w dziejach muzeum - zadaszenie
dworku (wykonane z gontu przez samego artystę) spłonęło, a wraz z nim poddasze i część znajdujących się na nim obrazów.
Dworek czeka na odbudowę. Pożar nie zniszczył na szczęście dużego
parku roztaczającego się wokół, a także znajdującego się w nim skansenu , na
który składają się dwa wiatraki, karczma (gdzie jak wieść głosi bywał Józef
Chełmoilski), kuznia z oryginalnym wyposażeniem z XIX wieku oraz drewniana chałupa, pełniąca dawniej funkcję szpitala.
Jak to się jednak stało, że przedstawiciele Koła zaczęli bywać w Petrykozach? Karolina Siemion, wnuczka Wojciecha, opiekująca się obecnie
muzeum, zgłosiła się do dr Katarzyny Waszczyilskiej z prośbą o pomoc przy
wstępnej inwentaryzacji zbiorów rzeżby ludowej . Działania takie były niezbędne przed oddaniem rzeżb do konserwacji, co uchroniło je przed dalszym
niszczeniem przez drewnojady.
W ten sposób od paZdziernika do grudnia 2010 roku trzy członkinie koła (Karolina Ćwiek, Ewa Niziriska i Agata Rybus) spędziły kilka weekendów w zabytkowym dworku. Przez całe dnie otaczały je drewniane rzezby, z których każda musiała zostać rozpoznana, zmierzona i zważona oraz sfotografowana .
Prace w Petrykozach były tym ciekawsze, że zbiory, którymi przyszło nam się
zająć były odmienne od tych z Lelisa i Wachu. Niezwykła była również możliwość
bezpośredniego spotkania z pracami artystów - przedstawicieli sztuki ludowej
i naiwnej, o których dotąd czytało się w książkach.
Bibliografia:
Barariski J.
2007
Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków.
Domailska E.
2006
Ku historii nieantropocentrycznej, [w: ] tejże Historie
niekonwencjonalne, Poznano
2008a
Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, "Kultura
Współczesna", nr 3 (58), s. 9-21.
2008b
Problem rzeczy we współczesnej archeologii, [w:] Rzeczy i ludzie.
Humanistyka wobec materialności, red. Kowalewski J., Piasek W.,
Śliwa M., Olsztyn .
Dudek K.
2013 Muzeum etnograficzne - między nauką a sztuka . O trybach legitymizacji
w procesie kulturowego wytwarzania obiektów i kryzysie muzeÓw, "Stan
Rzeczy" nr 4, s . 87-106 .
Krajewski M.
2008
Ludzie i przedmioty - relacje i motywy przewodnie, [w :] Rzeczy i
ludzie. Humanistyka wobec materialności , red . Kowalewski J.,
Piasek W., Śliwa M., Olsztyn .
�Kwiatkowska O., Kola F. A.
2006
O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji
antropologicznej: głos podwójny w sprawie przedmiotów,
Iw:) Kultura profesjonalna etnologów w Polsce , red. M. Brocki ,
K. Górny, W. Kuligowski, Wrocław.
Rybus A., M. Kornobis (red .)
20 16
Ludzie w świ ecie przedmiotów, przedmioty w
Antropologia wobec rzeczy, Warszawa
świ ecie
Strony internetowe:
http://dorzeczy-dorzeczy.blogspot .com/ p / regu lamin -koa. h tmJ
(dostęp 15. I 1.2013)
http://www.goko-leJis.eu/page/etnograficzny .html
(dostęp 12. 11.2013)
http: // www.kurpie.Jelis.pl
(dos tęp 12.11.20 13)
www.kurpie.com
(dostę p 12. 1 1.201 3)
ludzi.
�Anna
Czyżewska
Kolekcje
z Internetu - to już frazes . Internet stał się nieodłączną
częscią współczesnej kultury - to także frazes. Mówi się też o "pokoleniu Internetu", i o tym , że je śli kogoś "nie ma w Internecie", to nie istnienie.
Oczywiście, to wszystko jest prawdą. Jednocześnie nią nie jest, ponieważ
nie wszyscy korzystają z Internetu. Wedłu g badań przeprowadzanych przez
Centrum Badania Opinii Społecznej, w 2012 ponad 56% Polaków korzystało
z Internetu (tj. stron internetowych , poczty e-mail, komunikatorów internetowych itp.) . Najwięcej korzystających, 93% populacji , było w grupie wiekowej
18-24 lata. W każdej kolejnej gru pie , jak podaje CBOS, liczba użytkowników
zmniejszała się. Według tych badan, większość osób korzystała już z Internetu w domu i wykorzystywała go nie tylko do wysyłki poczty elektronicznej, komunikacji i portali społecznościowych ale też m.in. do robienia zakupów [deklaruje to niemal trzy czwarte internautów (72 %), czyli dwie piąte ogółu badanych] , obsłu gi bankowOści elektronicznej (60%), lektury internetowych wersji
gazet lub czasopism (60% ). 17% badanych korzystających z internetu zadeklarowało, że ściąga darmowe programy, muzykę i filmy . Z kolei 18 %, czyli
prawie jedna piąta użytkowników, zgłosiło zamieszczanie w internecie zrobionych przez siebie zdjęć lub materiałów wideo.
Z badan tych wynika, że ludzie korzystają z Internetu przede wszystkim
dla komunikacji, załatwiania podstawowych potrzeb, a także rozrywki i poszukiwania informacji, zarówno tych bieżących - dotyczących ostatniego wystąpienia premiera, najświeższych anegdot z Watykanu czy konfliktu w Syrii,
jak i bardziej uniwersalnych - poszukiwan genealogicznych, historycznych
czy dotyczących dbania O urodę.
Ludzie
korzystają
W
•
•
siecI
Cała
gama różnorodnych informacji stała się dostępna na dosłowne wycią
gnięcie ręki i kliknięcie myszki. Wystarczy wpisać słowo w wyszukiwarkę i wcisnąć przycisk "szukaj". Raz. Dwa. Trzy. Przez chwilę komputer przetwarza informacje, aby następnie dać nam poszukiwane wyniki . Oszczędność czasu i pienię
dzy. Bez wychodzenia z domu, kupowania biletu, książki czy gazety, żmudnego
poszukiwania informacji otrzymujemy prawdopodobnie to, o co zapytaliśmy wyszukiwarkę .
Narodowe Archiwum Cyfrowe, jedno z centralnych archiwów panstwowych ,
wyliczyło, że dzięki udostępnieniu swoich zbiorów on-line, czyli w postaci cyfrowej
w Internecie , użytkownicy osiągnęli korzyści finansowe w wysokości 118 milinów
złotych. Jak to wyliczono? Jak powiedział Nikodem Boncza Tomaszewski , dyrektor NAC: "NAC odwiedza osobiście 377 osób rocznie, a użytkowników on-line
mamy prawie 290 tys .". Niemożliwe byłoby przyjęcie ich w siedzibie NAC, nie
byłoby ich stać na przyjazd . Skoro nie muszę tracić dwóch dni roboczych na
dojazd do archiwum, to da się to przeliczyć na konkretne zyski: w tym czasie
mogę robić po prostu inne rzeczy. Boncza Tomaszewski dodał również, że oprócz
kapitału finansowego, "jeszcze ważniej szy jest kapitał wiedzy i kapitał społeczny
budowany dzięki dostępowi do naszego dziedzictwa. Archiwa cyfrowe są utrwalaczem pamięci i budują poczucie zakorzenienia , więzi z przeszłością" .
Dlaczego warto wykonywać tzw. "cyfryzację" i prezentować swoje kolekcje
w internecie? Jak napisali autorzy raportu "MUZEA prywatne / kolekcje lokalne"
zbiory prywatnych kolekcjonerów "są prawdziwym rarytasem dla "koneserów
zróżnicowania". Co się w zbiorach znajduje i jest przedmiotem kolekcjonowania?
�Prawie wszystko, ale scisle okreslone, przemysIane, kategoryzowane:
"stare", "sprzed lat", "autentyczne", "prawdziwe", "historyczne", "wyjątkowe",
"unikatowe", "uratowane", "cudowne" i "piękne". (... ) Co więc jest przedmiotem kolekcjonowania? Wszelkie rozmaitosci materialne i niematerialne , z zaznaczeniem nieprzypadkowosci, dosć scisłym wyróżnianiem przez kolekcjonerów kategorii przedmiotowych, okreslaniem co jest, a co nie jest warte kolekcjonowania. Z pewnoscią są to przedmioty "wyłączone" z bieżącego, funkcjonalnego użycia i materialnego, i symbolicznego, i estetycznego" .
Już z tego powodu, warto je pokazywać szerszej publicznosci - ludziom,
którzy są nimi zainteresowani - zainteresowani ze względów poznawczych.
Szukając informacji o konkretnym przedmiocie, którego nie ma już w powszechnym użyciu, c h ciałabym przede wszystkim zobaczyć , jak wygląda.
Ktos może powiedzieć, że ów obiekt mogę zobaczyć w konkretnym muzeum.
Zgadzam się. Ale by wiedzieć czy i do którego muzeum się udać, by zobaczyć
konkretny przedmiot, muszę taką informację uzyskać. Nie zawsze na stronach internetowych znajdę szczegółową informację o zbiorach i konkretnych
zgromadzonych obiektach, aby w konsekwencji udać się do danego muzeum .
Tym bardziej użyteczna dla zainteresowanych j est cyfrowa prezentacja
pewnych obiektów, zwłaszcza że częsć przedmiotów gromadzonych przez lokalnych kolekcjonerów nie jest prezentowana odwiedzającym. Autorzy raportu "MUZEA prywatne / kolekcje lokalne" podzielili je na cztery kategorie:
przedmioty O dużej wartosci materialnej, przedmioty osobiste, przedmioty
niebezpieczne, a także nielegalne . Jakkolwiek rozumiem potrzebę ochrony
zarówno prywatnosci, jak i bezpieczenstwa, to jako odwiedzającą interesują
mnie także niepokazywane, najcenniejsze zbiory . Są interesujące własnie
dlatego, że są najcenniejsze. Rozumiem i akceptuję opór kolekcjonerów do
prezentowania ich publicznie, jako formę ochrony przez kradzieżą.
Chciałabym jednak, aby zasób informacji, z których mogę korzystać, był
jak naj szerszy. Chciałabym łatwo do nich docierać, by następnie móc dane
muzeum odwiedzić, by wysłuchać opowiesci kolekcjonerów i zobaczyć, już na
własne oczy, ich zbiory .
Materiały w formie cyfrowej, to oczywiscie forma promocji muzeum, ale
jednoczesnie jest to forma dzielenia się informacjami. Nie wszyscy zdają sobie
sprawę, jaką wiedzą dysponują lokalni kolekcjonerzy czy muzealnicy. Traktuje się ich jako pasjonatów i lokalnych outsiderów, którzy, jak piszą autorzy
raportu AriAri, są "spoza głównego nurtu życia" .
Zapomina się o ich eksperckiej wiedzy, często nieporównywalnej z niczyją
inną. Dzielenie się tą wiedzą może przyczynić się do podniesienia prestiżu muzealników i docenienia ich wiedzy, pracy, zbiorów i dokonan o
Umieszczając zbiory w internecie warto zadbać o to, by wiedza, którą będzie
my się dzielić, była dostępna w jak najbardziej przystępny sposób. Warto, by zdję
cia były nie tylko dobrze wykonane - doswietlone, ostre, atrakcyjne, ale także posiadały wyeksponowany dany obiekt, ale także miały odpowiednią wielkosć. Musi
być taka, aby umożliwiała obejrzenie obiektu. Dla mnie, jako użytkowniczki irytujące i zniechęcające jest oglądanie zdjęć z detalami, które na stronie internetowej są po prostu malenkie.
Ważne jest również , aby zdjęcia były dobrze podpisane (z zawarciem wszystkich istotnych szczegółów) i opisane, w taki sposób, aby wszelkie wyszukiwarki z
łatwoscią odnajdywały j e po wpisanych przez użytkowników hasłach. Jesli fotografia przedstawia młynek do kawy, to warto napisać kiedy, gdzie i przez kogo
został wyprodukowany, ajesli przedstawia przęslicę , to warto podać też jej nazwy
gwarowe.
Istotną kwestią jest także samo zamieszczenie zdjęć. Nie chodzi tylko o zamieszczenie zdjęć "tak po prostu" czy tworzenie wirtualnego muzeum, ale
o umożliwienie wyszukiwania, zestawiania i porównywania zdjęć , aby użytkownik
czy użytkowniczka mógł z łatwoscią znależć poszukiwane informacje. Praktyczne
jest także zamieszczenie zdjęć w większych bazach, które gromadzą w jednym
miejscu różne kolekcje. Łatwi ej i szybciej odnajdujemy informacje w zbiorach
sobie już znanych.
Ludzie wyszukują zdjęcia i z nich korzystają . Warto zabezpieczyć swoje interesy zamieszczając na zdjęciach tzw. "znak wodny", który będzie rodzajem sygnatury własciciela. Warto również zapoznać się z kwestiami dotyczącymi legalnego
udostępniania różnego rodzaju materiałów w internecie.
Wszystkie te działania mają służyć nie tylko temu, aby promować muzeum
(choć to oczywiscie też) , ale przede wszystkim do dzielenia się wiedzą, które to
dzielenie może, a nawet powinno stać się przyczynkiem do spotkania i wymiany
opowiesci . Bo, jak napisali autorzy raportu "MUZEA prywatne/ kolekcje lokalne",
"najważniejszym pozostaje jednak, że przedmioty mają swoją historię - opowiesć,
często niepełną , nieznaną, ale stanowiącą istotę tego danego, konkretnego przedmiotu. Opowiesć jest sposobem na zniesienie lub zapanowanie nad czasem .
Przedmiot i jego opowiadana historia "zatrzymują" przemijanie, pozbawiają czas
destrukcyjnej mocy". A przecież niemal wszystkich nas interesuje to, w jaki
sposób zatrzymać ten uciekający czas ...
�Bibliografia:
KORZYSTANIE Z INTERNETU
2012
Komunikat z badan CBOS, BS / 81 / 201 2,
http: // www.cbos.pl / SPISKO M .POL/ 20 12/ IC08 1_ 12. PDF
( dostęp 09.20 13 )
M UZEUM PRYWATNE / KOLEKCJE LOKALNE
20 13
Raport z badan Fu ndacja Ari Ari ,
hUp: // www .ariari .org/ images/ stories/ raport_muzea_prywatne. pdf
(d ostęp
09.2013)
�Jolanta Boguszewska
Powiatowe Centrum Dziedzictwa
i Twórczości w Wołominie
Powiatowe Centrum Dziedzict wa i Twórczo~f>ci w Wołominie to instytucja,
która powstała na bazie Osrodka Dokumentacji Etnograficznej. Sam Osrodek kontynuował działania Powiatowej Galerii Zabytków Korozja i Kolor,
która do 2002 była elementem Wydziału Edukacji Starostwa Powiatowego
w Wolominie. W 2002 r . organ założycielski w osobie starosty zdecydował
o rozszerzeniu działalnosci Galerii oraz nadaniu jej więcej samodzielnoSci .
W tym celu powolano do życia oddzielną instytucję (Osrodek Dokumentacji
Etnograficznej), niezależną od Wydziału Edukacji, z niezależnym budżetem
i poszerzonym personelem . W roku 2011 ODE zmienił nazwę na Powiatowe
Centrum Dziedzictwa i Twórczosci .
Ponadto, dysponujemy także pomieszczeniem, gdzie organizowana jest stała wystawa regionalna, pomieszczeniami magazynowymi, warsztatem konserwatorskim oraz budynkiem, gdzie zorganizowano salę widowiskowo-teatralną. Jednym
z podstawowych zadan instytucji jest gromadzenie i opracowywanie eksponatów
etnograficznych, będących świadectwem kultury materialnej mieszkanców Mazowsza Leśnego . Eksponaty te stanowią zaczątek stałej ekspozycji regionalnej.
Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej , a obecnie Centrum Dziedzictwa i Twórczości, zajmuje się promocją regionalnej i lokalnej kultury w jej pełnym kształcie .
Dlatego też, podstawą działalności i jednym z zadan statutowych, jest tworzenie
warunków dla rozwoj u , ochrony i popularyzacji dziedzictwa kulturowego, w tym
szczególnie folkloru, kultury ludowej i regionalnej .
Działalność
Najważniejsze działania
Przez pierwszych 7 lat działalnOści siedziba Ośrodka znajdowała się
w dawnej kotłown i starostwa, natomiast w roku 2009 przeniesiono ją do
nowej lokalizacji . Obecne budynki instytucji obejmują pofabryczny kompleks, w skład którego wchodzi budynek niewielkiej fabryki z okresu między
wojennego oraz budynki ją okalające , wybudowane po wojnie i pełniące
wcześniej funkcje magazynowe. Dzięki temu instyt ucja dysponuje dość
dobrym zapleczem . Jako pierwsza do użytku została oddana galeria - Galeria
Przy Fabryczce - gdzie kilka razy w roku organizowane są wystawy lokalnego
ruch u artystycznego .
instytucji
1. Wystawy amatorskiego i profesjonalnego regionalnego ruchu artystycznego.
Kilka razy w roku organizowane są wystawy profesjonalnego i a m atorskiego lokalnego ruchu artystycznego. Są to zarówno wystawy malarst wa, rzeźby, grafiki,
jak i wystawy kolekcjonerskie .
2. Gromadzenie zbiorów, zabyt ków i materiałów dokumentacyjnych z zakresu
historii, archeologii, etnografii, dokumentacji mechanicznej , techniki, sztuki, literatury. Jest to stała kolekcja instyt ucji , złożona zarówn o z eksponatów etn ograficznych, jak i dzie ł sztuki . _
�3. Organizowanie i prowadzenie badan naukowych.
We współpracy z instytucjami badawczymi Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej przeprowadzał różnego rodzaju studia związane z etnologią regionu
Mazowsza Leśnego . M. in . wraz z Panstwowym Muzeum Etnograficznym
w Warszawie przeprowadziliśmy badania i rewitalizację regionalnego stroju
ziemi radzyminskiej i tłuszczanskiej. Na zlecenie ODE, dr Justyna Garczynska z Zakładu Historii Języka Polskiego i Dialektologii Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadziła badania dotyczące zachowania dialektu mazowieckiego wśród mieszkanców regionu.
4. Działalność wydawnicza.
Instytucj a wraz ze Starostwem wydaje rocznik "Studia i materiały do Dziejów
Powiatu Wołominskiego" . Wydajemy także katalogi naszych wystaw .
5 . Wydarzenia muzyczne i teatralne.
M. in. festiwal harmonistów, koncerty muzyków ludowych i folkowych,
a także przedstawienia obrzędowe .
6. Spotkania z artystami, autorami publikacji książkowych, przeważnie o tematyce regionalnej bądź etnograficznej a także podróżnikami zamieszkujący
mi powiat wołominski
7. U dostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych, organizacja warsztatów
zajęć muzealnych, wykładów .
Kolekcja Powiatowego Centrum Dziedzictwa i
Początkiem
Twórczości
zbioru instytucji było kilkadziesiąt obiektów o charakterze etnograficznym, przekazanych przez lokalnego kolekcjonera. Na tej bazie zaczęliśmy budować naszą własną kolekcję, która powiększana jest na kilka
sposobów. Najczęściej, mieszkancy regionu przekazują eksponaty jako dary,
niekiedy poszerzamy nasz zbiór poprzez zakup. Kierujemy nasze zainteresowania głównie w stronę eksponatów stanowiących wyposażenie domostwa
wiejskiego okresu międzywojennego i powojennego . Posiadamy też duży zbiór
narzędzi rzemieślniczych. Instytucja posiada kilkaset eksponatów, systematycznie poddawanych renowacji oraz katalogowaniu. Część z nich umieszczana jest wraz z opisem na stronie internetowej instytucji i profilu na portalu
społecznościowym Facebook.
Współpraca
Współpraca
z kolekcjonerami
insty t ucji z kolekcjonerami polega na roznego rodzaju
działa
niach:
1. Wystawy kolekcjonerskie .
Co roku w Galerii Przy Fabryczce organizowana jest wystawa prezentująca kolekcję loka lnego kolekcjonera. Do tej pory prezentowaliśmy m .in. wystawę przedwojennych radioodbiorników, zabytkowych samochodów firmy SAAB, makatek kuchennych i lalek w strojach ludowych.
2 . Wystawy poplenerowe .
W Galerii Przy Fabryczce organizujemy wystawy dzieł powstałych w czasie plene rów artystycznych organizowanych przez Skansen
w Kuligowie nad Bugiem i inne.
3 . Wymiany i depozyty eksponatów, pomoc przy konserwacji eksponatów
w naszej pracowni konserwatorskiej . Instytucja wypożycza eksponaty lokalnym
kolekcjonerom, podczas organizowanych przez nich ekspozycji. Nasz warsztat
konserwatorski przeprowadza niekiedy zabiegi renowacyjne na eksponatach naleźących do właścicieli prywatnych kolekcji.
4 . Zakup eksponatów.
Centrum Dziedzictwa i Twórczości okazjonalnie zakupuje od lokalnych kolekcjonerów eksponaty zgodne z profilem działalności instytucji.
5 . Giełda Staroci.
W okresie letnio-jesienny m instytucja organizuje giełdy staroci, podczas których
kolekcjonerzy mogą sprzedawać lub wymieniać swoje zbiory.
6 . Zloty motocyklowe .
Instytucja jest współorganizatorem corocznych zlotów właścicieli motocykli.
Zapraszamy do nas oraz na http:f jwww.etnowolo min.plf
�Konse
atorskie ABC
�Katarzyna Braun
ABC konserwacji drewna
Drewno należy do grupy materiałów towarzyszących człowiekowi od
samego początku: jako surowiec, materiał i produkt obróbki rzemieślniczej.
Stosowane było jako źródło energii do ogrzewania, oświetlania i obróbki termicznej pokarmów; jako materiał do budowy - zarówno prymitywnych schronień takich jak szałasy, po imponujące siedziby mieszkalne, całe założenia
gospodarcze czy świątynie; z niego powstawały środki transportu: łodzie,
wozy i narty; używano go także do wyrobu broni, wszelkiego rodzaju naczyń
i sztućców, pojemników do przechowywania, narzędzi, mebli, elementów dekoracyjnych, rzeźb, przedmiotów codziennego użytku itp. Obecnie jest często
stosowanejako materiał wykończeniowy. Mimo postępu technologii, pojawiania się ogromnej ilości nowych materiałów trudno znaleź~rzestrzeń bez elementu drewnianego. Drewno jest nadal jednym z łatwiej dostępnych, ekologicznych, tańszych, łatwiejszych w obróbce materiałów, jest lekkie i\ wytr; małe oraz może stanowić izolację termiczną. i e lektryczną. . Poszczególne cechy
drewna mogą obniżać jego wartość techniczną i ograniczać zakres użyteczno
ści . Do budowy nie powinniśmy używać drewna z sękami, pęknięciami, przebarwieniami, zgnilizną, wadami kształtu i budowy. Należy pamiętać, że to co
stanowi wadę drewna budowlanego może być jego zaletą gdy stanie się ono
materiałem dekoracyjnym. Niejednokrotnie artyści wykorzystywali właśnie
wady kształtu drewna, sęki czy spękania by nadać nie owtarzalny charakter
swym dziełom.
Największą wadą każdego drewna, jest jego brak odporności na czynniki
biologiczne: wodę, działanie grzybów i owadów, oraz to że jest łatwopalne.
Zmiany warunków temperatury i wilgotności bardzo często powodują pękanie
i paczenie się drewna. Niezabezpieczone lub źle zabezpieczone drewno może
bardzo szybko ulec degradacji, poprzez obniżenie mechanicznej wytrzymało
ści, zanik walorów estetycznych po absolutną deteriorację.
podstawowym wrogiem drewna jest woda, zarówno w stanie ciekłym
jak również jako para wodna. Wilgoć w zależności od czasu zalegania może: spowodować
zmianę objętości drewna, migrację barwników i pigmentów oraz umożliwić rozwój drobnoustrojów i owadów.
Posiadając w swej kolekcji elementy drewniane powinniśmy dołożyć wszelkich starań
by zabezpieczyć je przed kontaktem z wodą . Drewno eksponowane na zewnątrz powinno
być zabezpieczone stosownym impregnatem. Jeżeli jest to budynek, zalecane są coroczne
przeglądy' stanu zachowania budynków, dobrze jest przy tym, poprosić O konsultacje fachowca. Tak jak w medycynie, lepiej zapobiegać niż leczyć, dlatego warto zaimpregnować
~.-.--,drewno...zanim rozpoczną się procesy biodeterioracji. Na rynku jest wiele preparatów do
impregnacji, specjaliści pomogą wybrać odpowiedni środek. Historia uczy nas, że każdy
zabieg zabezpieczający należy powtórzyć po pewnym okresie czasu. Pamiętajmy, że nasz
zabytek wykonany jest ze starego drewna, być może zabezpieczony dawnymi, tradycyjnymi metodami, Id:óre zazwyczaj nie są kompatybilne z obecnymi dzisiaj na rynku środka
mi. Warto poradzić się konserwatora. Współcześni sprzedawcy, niejednokrotnie nie maja
pojęcia o drewnie zabytkowym, dawnych technikach impregnacji oraz czy promowany
przez nich produkt będzie odpowiednio działał. Drewno olejowane lub woskowane, zupełnie inaczej przyjmuje impregnat niż drewno surowe, nigdy niczym nie zabezpieczane.
Na ogół pamięta się o ochronie drewnianych eksponatów przed deszczem [wilgocią inwazyjną(infiltracyjną)], tak samo jak drewna składowanego zazwyczaj gdzieś pod wiatą.
Zapomina się jednak o wilgoci kapilarnej, przenikającej do obiektu z gruntu . Również
szczelne owinięcie folią bardziej szkodzi niż pomaga. Drewno musi oddychać, zawinięte
szczelnie zaparza się, podnosi się jego wilgotność a stąd już tylko krok do ataku mikrobiologicznego. Dlatego warto zachować pewne zasady: jeżeli mamy obiekt z drewna zabytkowego np. sanie, wóz, beczkę; postarajmy się umieścić go pod wiatą, nie bezpośrednio
na ziemi, ustawmy go np. na kołkach lub kamieniach, tak by zapewnić swobodny przepływ powietrza. -Pamiętajmy że
~
�o zabezpieczeniu na zimę, aby śnieg nie zalegał
wewnątrz eksponatu . W przypadku muzeów na wolnym powietrzu ważne jest
by zabezpieczyć również wyposażenie ogrodu. Wszelkiego rodzaju ławki, stoliki, drewniane śmietniki czy donice również powinny być zaimpregnowane.
Ważne jest, by powtarzać tę czynność i uniemożliwić zalęgnięcie się owadów.
Kolejnym bardzo ważnym punktem jest składowanie drewna surowego, osło
nięcie od deszczu, ustawienie na balach, ułożenie najlepiej na przemian , tak
by zapewnić cyrkulacje powietrza. Istotne jest przekładanie takiego drewna
co jakiś czas oraz kontrolowanie czy nie zostało zainfekowane przez owady
i grzyby.
Pamiętajmy, nowe drewno wprowadzone do zabytku drewnianego powinno spełniać kilka warunków: musi być zdrowe - niezainfekowane grzybami
ani owadami, wysezonowane oraz zaimpregnowane. Tylko takiego drewna
możemy użyć do napraw eksponatów . Jeżeli do starej chałupy wprowadzamy
np . nowe drewniane ławy, konieczni ~ należy je zabezpieczyć. Jeżeli zaniedbamy te środki ostrożności, może się okazać, że do zdrowego budynku wprowadzimy szkodniki, które bardzo szybko posze ~ swój oDszar żerowania ze
świeżego drewna na zabytkowe, a stan zachowania obiektów szybko się pogorszy.
Drewno jest materiałem higroskopijnym , łatwo i szybko wchłania wodę,
jej zbyt duża ilość powoduję pęcznienie , dlatego należy upikać narażania ele-/"
mentów drewnianych na długie przebywante w dużej ilości tej cieczy. Nie~z.
pieczne jest również przesuszanie tego materiału , zbyt wysoka temperatura
powoduje skurcz drewna a co za tym-idzie pękanie . W miarę możliWOści
należy uchronić drewno przed wpływem tych czynników, a w szczegó lności
ich nagłej zmiany . Pamiętajmy o ty'm np . wybierając miejsce dla ikony malowanej na desce - tak by nie wisiała\iad grzejnikiem, lub w bardzo nasłonecznionym miej SCll .
\
Wilgotne drewno jest sprzyjającym śr&lowiskiem d la rozwoju różnego 'f0dzaju grzybów. Wystarczy woda, która się skropli z pary wodnej by zapocząt
kować procesy życiowe drobnoustrojów, 48 godzin pozostawania takiej wilgoci na powierzchni wystarczy by wytworzyć liczne zarodniki . Początek ataku
tych mikroorganizmów bardzo często jest trudny do zauważenia . Strzępki
grzybni mogą być mało widoczne, trudne do rozpoznania szczególnie gdy
mamy do czynienia z drewnem prze barwionym , bądż malowanym.
Warto
również pomyśleć
w procesach oddechowych wytwarzają tzw. wodę
metaboliczną, potrafią dociągnąć sobie w dogodne miejsce elementy potrzebne do
egzystencji sznurami ze strzępek o długości kilku metrów. Walka z "zadomowionym" grzybem jest bardzo trudna, a jego zwalczenie możliwe jest tylko po prawidłowym określeniu jego rodzaju . Prewencja jest bardzo ważna, szcze~ólnie kontrolowanie powierzchni zabytku, narażonej na r-0ntakt z wilgocią oraz jego najbliższej okolicy . Warto dobierając impregnat zwrócić uwagę czy posiad a właści
wości grzybobójcze. J eżeli zauważymy owocnik grzyba obok obiektu, to należy to
potraktować jako ostrzeżenie. Bardzo złą oznaką jest owocnik grzyba w budyn ku .
Należy niezwłocznie podjąć następujące działan ia : najlepiej skontaktować się ze
specjalistą , który pomoże określić rodzaj grzyba (ekspertyza mykologiczna) i najlepszy sposób zwalczania . Jeżeli w danym momencie jest to niemożliwe należy się
natychmiast pozbyć owocnika zachowując wszelkie środki ostrożności : należy
okryć go materiałem, bądż gazetą - uniemożliwi to rozprzestrzenianie się zarodników i infekowanie innych miejsc; owocnik należy odciąć, wyskrobując wszelkie
resztki grzybni i zawinąć w gazetę, miej sce należy potraktować płynem grzybobójczym . Zawinięty owocnik oraz wszelkie resztki grzyba należy spalić. Wyrzucanie
owocnika, powoduje jedynie rozprzestrzenienie się grzyba i przysporzy nam dodatkowych problemów.
".. ~
Istnieją rÓżne metody dezynfekcji ruchomych, mniejszych obiektów drewnianych. Środki do dezynfekcji m.in . fun gicydy (przeciw grzybom), algicydy (przeciw
glonom), lichenicidy (przeciw porostom); występują w różnych formach : gazy,
pary, roztw,ory wodne i rozpuszczalnikowe , pasty proszki i in. Obiekty można gazować w komorach próżniowych, można je spryskać, smarować lub wykąpać
w odpowiednim środku chemicznym .
Drew~ozłożone przez grzyby jest ulubionym środowiskiem żerowania
owadów - drewnojadów. Dziurki , które niejednokrotnie widzimy na drewnianych
przedmiotach to otwory wylotowe, którymi dorosłe osobniki wylatują na świat
w poszukiwaniu kolejnych obiektów do zainfekowania. Błędnie nazywamy je kor,
nikami, a p rawdziwymi szkbdnikami są :
Grzyby
są
bardzo
wytrzymałe,
Kołatek domowy: (Anobium punctatum)- naj popularniejszy w Polsce szkodnik
elementów drewnianych . W drewnie drzew liściastych i iglastych drąży chodniki
O średnicy 1-4mm, niszcząc drewno na całej grubości pozostawiając jedynie
cienką warstwę przy powierzchni . Niejednokrotnie tworząc z obiektu rodzaj wydmuszki. _
�Spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus) - częsty bywalec drewnianych
skansenów, schodów, stropów i oscieżnic okiennych . Długość jego ciała to
8-20mm, również larw, lubi drewno drzew iglastych, naj chętniej swieże.
Larwy żerują od 3 do 5 lat, opuszczają komory lęgowe w naj cieplejszej porze
lata, gdy temperatura osiąga ok. 30 °C . Pozostawia po sobie owalne chodniki
wypełnione sypką mączką z ekskrementami .
Miazgowiec parkietowy i brunatny (Lyctus linearis/ bn.mneus)- chrząsz
czyki, których larwa przypomina pędraka, lubią drewno drzew liściastych.
Początkowo drąży korytarze tuż pod powierzchnią, następnie wgryza się
w gł ąb drewna.
Tykotek pstry (Xestobium rufouillosum)- PI;3Wdopodobniej najniebezpieczniejszy w Polsce szkodnik. Lubi sztorcowe częsci drewna; drewno d ębowe,
iglaste a najbardziej to zaatakowane przez zgniliznę. Larwy osiągają długosć
lOmm, owad kołacze w drewno, co łatwo usłyszeć, dlatego zwany jest "zegarem smierci"
Owady potrafią bardzo szybko "zjesć" obiekt, jesli nie będziemy uważnie
kontrolować stanu naszych drewnianych obiektów może się okazać że
znikną . Na p owierzchni drewna zawsze widzimy zdecydowanie
mniej otworów
,
wylotowych, niż wskazuje na to rzeczywisty stopieri. rozkładu, ponieważ larwy
często wykorzystują gotowe już kolebki lęgowe. Mączka drzewna zmieszana
z odchodami insektów wysypuje się z zarażonego drewna/ pojawianie się ko p -/
czyków pod otworami wylotowymi oznacza aktywnie żerujące owady. Regu,·
lama kontrola zabytków pozwala na szybkie wykrycie szkodników i rdzpoczęcie walki z nimi.
Oczywiscie, jak w przypad ku wody i grzybów'Pajlepiej jest chronić drewno
przed atakami owadów odpowiednio dobranym impregnatem. Najważniejsze
jednak by nie lekceważyć pojawienia się szkodników . W dogodnych warunkach te insekty szybko rozprzestrzeniają się na kolejne obiekty i w bardzo
krótkim czasie zainfekują całą kolekcję.
Dobrze jest wezwać fachowca, który rozJ?ozna "konkretnego niszczyciela
naszego drewna i dobierze odpowiednie srodki walki z nim. Jest to szczególnie ważne gdy mamy do czynienia z drewnem polichromowanym. Ważny jest
zarówno wybór srodka chemicznego, skutecznego, bezpiecznego dla obiektu,
trwałego - jak i sposobu jego aplikacji np.: pędzlowanie, natrysk czy iniekcje.
Nie wszystkie srodki konserwatorskie do dezynfekcji są ogólnie dostępne
z powodu ich wysokiej szkodliwosci dla organizmów wodnych .
r
Środki dostępne w sklepach budowlanych mogą mieć duży wpływ na zmiany
kolorystyki drewna. Stopieri. zainfekowania drewna determinuje sposób aplikacji,
należy pamiętać.!,. że czasami głębokosć kanalików i wydrążonych tuneli sprawia
że nakładanie dobrego srodka używając nieodpowiedniej formy aplikacji spowoduje niezadowalające efekty . Warto zatem zwrócić się O konsultaCj e, do specjalisty
by nie zniszczyć sobie eksponatu .
,
Pierwszym etapem walki z owadami żerującymi w drewnie jest ich wytrucie,
kolejnym zaimpregnowanie drewna by zabezpieczyć je przed kolejnym atakiem.
Na tym etapie, ważne jest aby utrwalić substancje zabytkową oraz uzupełnić jej
ubytki . Niejednokrotnie we wczesniej powstałych otworach zagnieżdżają się inne
gatunki zwierząt które choć bezposrednio, nie żywią się drewnem , mogą prowadzić do zniszczenia eksponatu. Do takich uzupełnieri. należy zastosować odpowiednio dobrane materiały.
Niestety, praktyka pokazuje, że nie istnieją srodki chemiczne, które mogą zabezpieczyć drewno zabytkowe na długi czas przed ponownym rozwojem drobnoustrojów czy owadów. Ważne są zatem działania preweljlcyjne oraz regularne kontrolowanie stanu zachowania kolekcji. Dobrym sposooem na zabezpieczenie naszych zbiorów jest konsultacja z konserwatorem, który wskaże najlepszy sposób
opieki nad eksponatami, z uwzględnieniem okreslonego budżetu i dostępnosci
. / ---preparatów. Kolejnym sposobem na utrzymanie naszej kolekcji w jak najlepszym
~
stanie jest speł n ianie w miarę możliwosci następujących zasad:
1. impregnacja drew{la - ochrona przed wilgocią , grzybami, owadami, powtarzana z odp0'7iedni ~zęstotliwoscią
2 . ochronatdrewna przed zaleganiem wilgoci - wilgotnosć drewna poniżej 25%
ó trudnia rozwó~rzybów i atak owadów, ważne by drewno miało możliwosć
w miarę szybko wyschnąć
3 . nie przesuszanie drewna - należy chronić eksponaty przed bezposrednim
działaniem' cie pła (grzejniki, kominki, intensywna operacja słoneczne) pamięta
jąc, że powoduje to spękania
,
4 . utrzymywanie obiektów~ porządku - częsta kontrola pojawiających się ewen tualnie kopczyków z mączki oraz otworów wylotowych
5 . regularna kontrola stanu zachowania - raz na jakis czas koniecznie należy
skonsultować s tan kolekcji z konserwatorem
6 . wprowadzanie tylko zdrowych "nowych" obiektów - pamiętajmy, że każdy
drewniany element który wprowadzamy do naszej przestrzenie stanowi potencjalne zagrożenie, dlatego warto je dokładnie sprawdzić czy nie są zainfekowane,
ewentualnie poddać kwarantannie _
�7. wprowadzanie świeżego drewna do obiektu tylko po uprzednim zabezpie czemu
8 . zminimalizowanie skoków temperatury i wilgotności
Bibliografia:
•
Strzelczyk A.B., Ka rbowska-Berent J .
2004
Drobnou s troj e i owady niszczące zabytki i ich zwalczanie, Torun
Ważny
2005
•
ł
J. , Kurpik W.
Kon serwacja d rewna zabytkowego w Polsce, ,.Nauka" 1/ 2005,
s.10 1- 121
I
,
I
'/
_.:==-
I
-
l
I
�Janusz Mróz
ABC konserwacji obiektów metalowych
Archeologia przemysłowa staje się istotnym elementem życia społecznego. Powstają
regionalne zbiory i muzea upamiętniające zamykane huty, zakłady metalowe, kopalnie,
których maszyny i urządzenia zaczynamy dostrzegać w świetJe IXlstępu technologicznego,
jaki nastąpił w XIX wieku.
Często zdarza się, że osoby nawet nie związane bezpośrednio z zamykanymi zakłada
mi przemysłowymi zafascynowane są technologiami, jakie były stosowane w przeszlości.
Możliwość uratowania zachowanych , wyprodukowanych w nich przedmiotów rodzi
pomysł tworzenia zbiorów, z czasem udostępn ianyc h społeczeństwu. Popularyzacji
takich zbiorów sprzyjają wydawnictwa zawierające opracowania historyczne, katalogi,
wystawy czy spotkania ulatwiające bezpośrednie kontakty kolekcjonerów.
Konserwatorstwo, jako dziedzina wiedzy, jest dziedziną interdyscyplinarną. Zmuszonąjest korzystać z całego wachlarza nauk pomocniczych. Osnową dla konserwatorstwa
jest historia, z czego historia sztuki, etnografia czy archeologia odnoszą się bezpośrednio
do teoretycznych działan. Z drugiej strony rzemiosło i sztuka jest podstawą wszystkich
działań raktycznych
Dla k:onserwacji obiektów metalowych (ale nie tylko) niezwykle istotne są nauki techniczne: metalurgia, metaloznawstwo, inżynieria materiałowa. Jednak przy przenoszeniu
metod przydatnych w konserwacji metalu technologii stosowanych w przemyśle, konieczna jest kwarantanna pozwalająca na sprawdzenie rezultatów tych technologii w czasie.
O znaczeniu metali nie trzeba nikogo przekonywać. Faktem jest przecież, że żyjemy
w epoce żelaza. Epoka IXlPrzedzająca epokę obecną też przyjęła jako swój symbol metaliczny brąz. Autorem przyjętej powszechnie periodyzacji dziejów ludzkości byl archeolog
duński Chrystian Juergensen Thomson, który w 1816 roku w takim chronologicznym
IXlrządku zaprezentował zbiory archeologiczne na organizowanej wystawie publicznej
w Kopenhadze. Faktem jest także , że Starożytność - w niejako naturalny sposób - powią
zała.znane wtedy metale z Kosmosem. Odziedziczyliśmy te skojarzenia: złoto nieodwolalnie kojarzy się nam ze Słoń cem , srebro z Księżycem , miedź z Wenus, cyna z Jupiterem,
ołów z Saturnem, żel azo z Marsem, a rtęć z Merkurym ....".
W Polsce konserwacja zabytkowych obiektów wykonanych z metali rozpoczę ł a swój rozwój w latach 70 - tych XX wieku. W kontekście takiego stwier dzenia należy zauważyć, że stosowane wcześniej metody konserwatorskie
były bardziej ukierunkowane na rzemieślnicze widzenie problematyki przywracania pierwotnego wyglądu przedmiotów meta lowych. Uzasadnieniem dla
takiego stanu rzeczy były straty wojenne i potrzeba odtworzenia uszkodzonych lub zniszczonych obiektów.
W naukowym pod ejściu do konserwacji obiektów m etalowych mie li śmy
możliwość korzystania ze żródeł poc hodzących z Europy zachodniej.
Z czasem dostępne stawały się wydawnictwa obowi ązujące wangielskojęzycz
nym "świ ecie konserwatorskim",
Z sentymentem i wdzięczn ością wspominamy osoby wprowadzaj ące
metody konserwators kie powiązane z badaniami laboratoryjnymi i zasadami
zachowania oryginalnych materiałów (należy przypomnie ć działalność dr Elż
biety Jędrzejewskiej, prof. dra J a nusza Krause. dra Jerzego Kehla i innych) .
Pamiętać też należy o działalności Przedsiębiorstwa Pail.s twowego Pracownie
Ko n serwacj i Zabytków, które stworzyło warunki do komplementarnego - pod
względem konserwatorskim - traktowania obie któw zabytkowych. W ramach
tego przeds i ębior stwa powstały pierwsze pracownie zajmujące się konserwacją przedmiotów zabytkowych i a rtystycznych..z metalu .
Ostatni okres przyniósł widoczną popu laryzację wiedzy na interesujący
nas temat. Organizowane są podyplomowe studia z tego zakresu, pojawi ł o się
szereg profesjonalnych wydawnictw umożliwiających śledzenie postępu w tej
dziedzinie konserwa torstwa .
ObecnoŚĆ zabytków metalowych staje się bardziej zauważalna i coraz bardziej powszechna. Nie tylko muzea, zbiory kościeln e, a le i fa b ryki z ich maszyn ami i urządzeniami stają się przedmiote m ogółnego zainteresowcfuia i zaangażowania konserwatorów meta lu .
"l
�Związki
z układem słoneczny przetrwały do dzis w medycynie, kiedy zatrucie
ołowiem nazywa się saturnizmem, a zatrucie rtęcią to zatrucie mer kurialne.
Periodyzacja wprowadzona przez Thomsona obejmuje okresy rozwoju
ludzkości przyjmujące za kryterium okresy stosowania materiałów z jakiego
wykonywane były narzędzia wojenne i rolnicze. W przypadku brązu i żelaza
musimy powiązać wytwarzanie brązowych i żelaznych narzędzi z rozwojem
metalurgii. Przekonanie O tym, że Europa połu dniowa była kolebką metalurgii stopów miedzi i żelaza nie jest do końca uprawnione. Mamy coraz więcej
informacji o rozwoju odlewnictwa w starożytnych Chinach , J aponii, Indiach.
Przede wszystkim musimy weryfikować przeswiadczenie, że metalurgia
żelazalrozwinęła się nieco później niż metalurgia stopów ze względu na koniecznosć uzyskiwania wyższych temperatur do stopienia minerałów zawie ·
rających żelazo. Arystoteles w swoich pismach wyrażnie wspomina O posą
gach odlewanycJ> w żeliwie przez rzeźbiarzy żyjących nawet w VI w pne.
Jednak niewiel ~zostało z żeliwnych posągów z uwagi na bardziej destrukcyjny charakter procesów korozyjnych żeliwa.
Metale występujące w przyrodzie to pierwiastki chemiczne o okreslonych
własciwosciach fizycznych: metalicznym połysku, kowalnosci i dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym . Ich budowa atomowa z zewnętrzną powłoką elektronową o niewielkiej ilosci elektronów jest przyczyną łatwosci oddawania tych elektronów i tworzenia jonów dodatnich. Elektrony zewnętrzne
mają dużą swobodę ruchu i tworzą tzw. gaz elektronowy. To jest przyczyna
dobrego przewodnictwa ciepła i kowalnosci metali.
Nie można jednak przeprowadzić konsekwentnego podziału pierwiastków
na metale i niemetale. Przyczyną tego jest tzw . amfoteryczność - zdolność zarówno pierwiastków jak i związków chemicznych do wykazywania cech metalicznych i niemetalicznych w zależnosci od Srodowiska. (mocne kwasy, mocne
zasady). Najwięcej cech metalicznych wykazują metale alkaliczne - tzw. potasowce oraz metale ziem alkalicznych - wapniowce.
Podział metali ze względu na ich podstawowe cechy to rozróżnienie na
metale lekkie (do 4 ,5 g/ cm kub .) oraz ciężkie, metale żelazne i metale nieżelazne, szlachetne (chemicznie odporne), półszfachetne, kolorowe (miedź,
cyna, cynk, ołów). Istotna jest krystaliczna budowa metali czyli tworzenie się
regularnych kryształów w trakcie przechodzenia ze stanu płynnego w stały.
Zniekształcenia siatki krystalicznej mogą wystąpić w trakcie zbyt szybkiego
Zarodki krystalizacji i dalszy proces uzależniony jest od warunków, w jakich następują procesy krystalizacji. Od tego też zależą możliwosci obróbki elementów
metalowych .
Dla nas ważne są własciwości fizykochemiczne prezentowane przez poszczególne grupy metali: gęstosć (ciężar własciwf), temperatura topnienia, odpornosć
na korozję. Musimy znać i brać pod uwag/ ich własnosci technologiczne : lejność,
gęstopłyn ność, kowalnosć , spawalnosć spiekalnosć, skrawalność , czy też
skurcz odlewniczy powodujący zmiany objętosciowe odlewanych przedmiotów
w stosunku do ich modeli.
Badanie zjawisk związanych z rekrystalizacją metali pozwala wyciągnąć z tego
praktyczne wnioski dotyczące wpływu temperatury na przechowywanie obiektów.
Rekrystalizacja to odbudowywanie krystalicznej budowy cząstek metalu.
Wiąże się to ze zmianami ich własciwosci fizykochemicznych. Zjawisko to j est
dobrym przykładem dążenia przetworzonych technologicznie metali do odzyskiwania pierwotnej postaci .
Zjawiskami , które również pokazują takie tendencje są rozliczne procesy korozyjne. W zależnosci od warunków rozróżniamy korozję chemiczną, elektrochemiczną (w obecnosci elektrolitu), powierzchniową, lokalną, między krystaliczną,
warstwową, naprężeniową , zmęczeniową
Celem niniej szego artykułu jest bardzo ogólne wprowadzenie do zagadnień
związanych z konserwacją obiektów metalowych . Podstawą tego jest dosć swobodne poruszanie się w zakresie wiedzy zwanej metaloznawstwem. Brakuje tu
jedn~ miejsca na omówienie własciwosci poszczególnych metali i ich najbardziej
populArnych stopów. Łatwo takie informacje uzyskać korzystając z dostępnej literatury czy choćby z artykułów do zamieszczanych w Internecie.
pozo)stańmy ze swiadomoscią, że najczęściej mamy do czynienia nie z czystymi metalami lecz z ich stopami, tworzonymi bądź z innymi metalami bądź też
z pierwiastkami nie będącymi metalami. Do najbardziej rozpowszechnionych ze względu na zastosowanie w działalności ludzkiej - są stopy żelaza: żeliwa
i stale oraz stopy miedzi: brązy, mosiądze, spiże (i inne).
Konserwacja, jako dziedzina wiedzy i działalności a rtystycznej - w tym konserwacja obiektów metalowych - nie może prawidłowo reagować na potrzeby l)ez
znajomo~Sci rzemiosła i kreatywnej sztuki . Często zachodzi potrzeba powtórzenia
technik zastosowanych w trakcie wytwarzania obiektu i umiejętnosci połączenia
starycł;J thateriałów z materiałami współGZesnymi. Te ostatnie mogą różnić się
bardzo od materiałów h istorycznych . -+
stygnięcia.
'l
.\
�Mamy do czynienia ze zjawiskami i tworzonymi w oparciu o nie pojęciami,
w ramach których konserwator musi poruszać się ze zręcznoscią , jaka nie
jest wymagana od "zwykłego" artysty. Dotyczy to na przykład patyn tworzą
cych się na powierzchni kamienia czy metalu. "Patyna szlachetna" , "szkodliwa", "zabezpieczająca ", "naturalna" i "sztuczna", "chemiczna", "fałszywa" itd.
to okreslenia pojawiające się często bez właściwego kontekstu, których użycie
ma sugerować rozpoznany stan korodującej powierzchni zabytku. Z reguły
należy odnosić się do tego z dystansem. Każdy "spatynowany" obiekt jest
inny, z reguły przechowywany był w innym środowi sku i podlegał innym
wpływom. W dużym stopniu rozwój i charakter procesów korozyjnych, jest
wynikiem rodzaju czynników zanieczyszczających nasze otoczenie. A mogą to
być zanieczyszczenia cząstkami stałymi lub związkami chemicznymi: dwutlenkiem siarki , dwutlenkiem azotu, siarkowodorem czy tzw . karbonylkami
będącymi produktami w procesach schnięcia farb , rozkładu celulozy i tworzyw sztucznych.
Trudno sobie wyobrazić, że dopiero pod koniec XIX wieku rozpoczęły się
powszechne problemy z korozją wyrobów stalowych. Atmosfera pozbawiona
agresywnych zanieczyszczen zapewniała powstawanie zabezpieczającej
patyny tlenkowej na powierzchni stali. Obecnie zjawisko korozji powierzchniowej ma charakter szybkiej reakcji chemicznej , nie pozwalającej na trwałe
połączenie- się związków tlenkowych z podłożem.
Nieco inaczej przebiegają procesy korozyjne w przypadku powierzchni
stopów miedzi - brązów, spiżów , mosiądzów . Powstające w I fazie procesu
warstwy tlenkowe dobrze przylegają do podłoża i są osnową do tworzenia się
kolejnych warstw związków korozyjnych . Jesli związki te będą miały warun ki, aby własciwie związać się z warstwami tlenkowymi możemy mówić o tworzeniu się patyny.
Tak więc zasadnicze problemy korozyj n to Rroblemy z korozją żeliwa
i stali. Walka z korozją stali zyskała charakter globalny, bo zniszczenia powodowane rdzewieniem są niebanalne i ciągle powodują, że corocznie zamienia
się w rdzę jakis procent stali. Rozpowszechniają sie-tzw._inhibitory korozji
żelaza czy też stopów miedzi, srebra, cynku. W odniesieniu do stopów żelaza
używana jest od dawna znana tanina, a własciwie jej wodno - alkoholowy roztwór (10 % - owy) .
Opracowano też preparaty kompleksujące, rozpuszczalne w wodzie związki tlenkowe i inne związki nierozpuszczalne, których zaleganie na powierzchni stali czy
żeliwa daje dobrą powłokę ochronną. Należy jednak przestrzec przed odruchowym stosowaniem czegos, co w innym p rzypadku dało dobre efekty. Preparaty
chemiczne muszą być stosowane w sposób uzasadniony, ze zrozumieniem,
że każdy obiekt - a już na pewpo obiekt zabytkowy - jest inny i wymaga zastanowienia, jakie mogą być skutki przedsięwziętych działano Dobrze jest pamiętać , że
stosunkowo łatwo można potraktować przedmiot odczynnikami chemicznymi, ale
zawsze trudno te związki wyprowadzić na zewnątrz. Często takie sytuacje są powodem uszkodzen lub nawet zniszczen obiektów.
Nie wolno przekazywać (nawet sprawdzonych) receptur na konserwację
przedmiotów. Program prac może być opracowany przez konserwatora danej s pecjalnosci dysponującego wiedzą i doswiadczeniem zawodowym.
Potrzebną , albo - lepiej powiedzieć - konieczną rzeczą jest dokumentacja konserwatorska . Latwosć wykonywania dokumentacji foto graficznej to zdecydowana zachęta do robienia zdjęć obiektom przed konserwacją, w trakcie prac oraz po kon serwacji. Miejmy swiadomosć, że dzięki fotograficznej bazie danych dokumentu jemy naszą cywilizację, a możliwość korzystania z dokumentacji fotograficznej
zawsze może się przydać .
Na koniec kwestie związane z przechowywaniem obiektów po przeprowadzeniu czynnosci konserwatorskich . To bardzo ważny moment, kiedy zabezpieczony
antykorozyjnie przedmiot prezentujący efekt procesu konserwatorskiego, poprzedzone~ sformułowaniem programu, zostanie pozostawiony samemu sobie .
Musimy przekazać włascicielowi czy użytkownikowi obiektu, jakie warunki powinien zaRewnić , jaka jest preferowana wilgotnosc i temperatura otoczenia, jak
często p6winno się przeprowadzać przeglądy stanu zachowania i kiedy powtórzyć
zabiegi zabezpieczające. Jesli obiekty są magazynowane możemy zapewnić im
własciwe warunki w stosowanych coraz częściej opakowaniach inhibitorowych
poważnie spowalniających destrukcje ma teriału; w naszym przypadku - metalu
czy stopu.
I na koniec pamietajmy, że nie ma przedmiotów, które zasługują na zniszczenie, bo są bezwartoSciowe. W każdym obiekcie zawarta jest cząstka historii , którą
możemy wydobyć i przekazać do naszych baz danych . J esli nie dzisiaj , to pewnie
w przyszłosci będzie p0.tszebna .
•
�Natalia
Pawłowska
ABC konserwacji
T .
I
v,
Jąteriałó~budowla~ycłl:
""".l.
• . ..._,,\1,
.~
~..,
~.,iJ.
J
Dzieła sztuki lub rzemiosła artystycznego ze względu na swój artystyczn.y
charakter, specjalistyczną technologię wykonania oraz z~i~my w ~ni~ ~.J!:::I.
.J
upływającego czasu wymagają wyjątkowego traktowani<l( ZajmujeUSię ty'm w
grupa specjalistów przygotowana do pełnienia zawodu konserwatóra-'" dziełrl(o
sztuki. Konserwacja zabytków to dziedzina na pogranicfu nauki i sztukf..h ....~
o charakterze interdyscyplinarnym, jednakże obok glkbokiej ~ęd* i doświadczenia istnieje gru pa czynności związanych z ochroną zabytkó»:t"tbra, '
nie wymaga od właścicieli obiektów muzealnych "szczegółowego ro~z?ąnid
tematu. Warto zatem pamiętać o kilku podstawowych zasadach,
w sa;ej
prostocie mogą zaoszczędzić wielu kłopotów na przyszłość, a
zahamować lub ograniczyć proces niszczenia zabytku. Będąc
zabytkowego obiektu jesteśmy w tej uprzywilejowanej pozycji, że
bieżąco monitorować stan obiektu i w razie potrzeby szybko
Pewne procesy można również przewidzieć i wykonać działania '
Podstawową zasadą, którą kierują się znawcy i miłbśnicy
jest zaczerpnięte ze świata medycznego stwierdzenie primum non
przemyślane działanie może spowodować więcej szkód niż
Z drugiej strony brak reakcji może powodować
- stąd druga ważna zasada - "kto pyta nie błądzi".
wielokrotnie trafiam na osoby, które
i zawsze chętnie takowej udzielam .
opmle
osobę
lub grupę osób, ,(\:n:fP:~.,~;;~~::;;~~;1,~:
kosz\ na frapujący temat. N
się ffo wiązało z
townej ekspertyzy, być może ·zakończy się najednej konstruktywnej
telefonicznej.
;;
.,~ 6
,Pamiętając o ~olejnej ważnej zasadzie - "profilaktyka lepsza niż leczenie"
możemy zaosZczędzić sobie wielu kłopotów . Czasem warto przeliczyć czy np.
zaiy westowanie w lepsze materiały budowlane nie sprawi, że będziemy spać
spokojnie przez najbliższy rok.
.,
\
<
j
,
-
'"
to materiałów stosowany w
była to cegła suszona na słońcu . W"p" ~"',
<ate,wa (cegła wapienno-piaskowa) w
w cegłach napisy i stemple - znaki wytwórcy.
renesansie i trwa do naszych
, cementu lub innych surowców mii odporność na wpływy atmosfelub naparzania parą wodną.
to' występujące na jej powierzchni białe
tzw.
poprzez wytracanie się na po.
związk~v.tI chemicznych zawartych w . strukturze albo w zaprawie spoinowej ~ Ciemne nawar~twienia powstają w wyniku
odkładania się na powierzl hni cegieł nalotów atmosferycznych z czego szczególnie niebezpieczne dla materiałów bddowlanych ze względu na swój kwaśny odczyn są spaliny, sadze i kurz. Powierzchniowo zanieczyszczona cegła powinna być poddana myciu lub w przypadku trudno usuwalnych nawarstwień piaskowaniu. W przypadku cegły zabytkowej zabiegi tego typu
są wykonywane przez profesjonalne firmy, a odpowiednio dobrana metoda czyszczenia
powinna być zaproponowana przez konserwatora zabytków. -,
,
~~:;:i~:~~:~~;;;~:~oraz dezintegracja strukturalna.
�W niektórych, mało skomplikowanych przypadkach możemy wykonać
takowe mycie samodzielnie jednak zawsze po konsultacji ze specjalistą, który
określi ryzyko uszkodzenia cegły i niepożądanych efektów czyszczenia. Mycie
ceglanych elewacji wykonujemy najczęściej za pomocą myjek niskociśnienio
wych i preparatów chemicznych przeznaczonych do tego celu . Bez względu
na to, czy mycie przeprowadza profesjonalna firma, czy robimy to samodzielnie należy je przeprowadzać w miesiącach suchych i ciepłych. Wprowadzona
w strukturę cegły woda musi mieć możliwość swobodnego odparowania. Zbyt
długie zawilgocenie cegły powoduje uruchomienie soli rozpuszczalnych
w wodzie, ich krystalizację, a co za tym idzie dezintegrację strukturalną materiału. Pojawiające się częstokroć na powierzchniach ceglanych zielone lub
brunatne naloty są efektem rozwoju mikroflory czyli grzybów, bakterii
i glonów . Zazwyczaj porażają one miejsca zawilgocone i zaciemnione, gdzie
ruchy powietrza są ograniczone. W przypadku zauważenia tego typu wyplamień możemy zareagować samodzielnie i wykonać odgrzybianie (nieco
myląca nazwa zabiegu odnosi się także do usuwania glonów i bakterii).
W tym celu należy zakupić w sklepach z ogólnodostępną chemią budowlaną
preparat przeciw grzybom i wykonać oprysk zakażonego miejsca. Należy również pamiętać, żeby nie usuwać, nie zeskrobywać nalotów. Preparat po kilku
dniach można spłukać wodą. Ważnym jest, aby takowy zabieg powtórzyć po
upływie dwóch tygodni, gdyż tyle trwa inkubacja form przetrwalnikowych
grzybów i glonów. To czego nie udało się wytruć za pierwszym razem zostanie
unicestwione przy drugim zabiegu.
Z destrukcją murów ceglanych nieodzownie łączy się pojęcie destrukcji
spoiny. Sama spoina w murach historycznych przeważn ie jest słabsza od
cegły i należy O tym pamiętać podejmując próbę jej wymiany. W przypadku
takiej konieczności należy się skonsultować z konserwatorem zabytków, gdyż
sama s p oina, choć niepozorna, może mieć znaczną, historyczną wartość. Niejednokrotnie zawierała ona wypełniacz w postaci drobnych kamyczków czy
też gruzełki wapienne, co wpływało na jej walory estetyczne . Doświadczony
konserwator doradzi jaką spoinę wybrać i określi sposób wykonania samego
zabiegu . Firmy oferujące chemię budowlaną do renowacji obiektów zabytkowych posiadają w swojej ofercie zaprawy przeznaczone do fugowania, dodatkowo w szerokiej p alecie barwnej. Sam zabieg spoinowania mogą przeprowadzić zwykłe ekipy budowlane, jednak decyzja o doborze materiału i sposobie
obróbki fugi powinna być oddana w ręce specjalisty .
Najstarszym materiałem budowlanym wykorzystywanym w budownictwie zabytkowym jest kamień. Kamieri., to nic innego jak rozdrobniona skała . Skały
możemy podzielić na trzy podstawowe grupy : skały magmowe powstałe w wyniku
zakrzepnięcia albo krystalizacji magmy w głębi skoru py ziemskiej (skały głębino
we) lub na powierzchni ziemi (skały wylewn e); skały osadowe powstałe w skutek
osadzania się okruchów mineralnych, organicznych (wapiennych lub krzemionkowych skorupek organizmów zwierzęcych i roślinnych) lub chemicznych (wytrą
conych z roztworu wodnego) w wodzie albo na powierzchni ziemi oraz skały metamorficzne (przeobrażone) powstałe w wyniku przekształcenia (zmiany pierwotnej
budowy i składu mineralnego) skał magmowych lub osadowych wskutek zmiany
warunków fizykochemicznych (temperatura, ciśnienie ). Kamień najczęściej spotykany jest w obiektach zabytkowych jako budulec fundamentów, murów ogrodzeniowych i ścian. Kamień był także wykorzystywany do wyrobu narzędzi gospodarskich jak np. żarna. Do tych celów n ajczęściej wykorzy'stywany jest kamień
polny . J est to materiał o znacznej Odl?OITlOŚci mechanicznej i nienasiąkliwy dzięki
czemu nie wymaga zewnętrznego zabezpieczania.
Kamień, jako materiał odporny mechanicznie rzadko ulega zmianom stru~ tu
ralnym, naj częściej jego niszczenie wiążej się porażeniem przez mikroorganizmy.
W takim przypadku należy wykoQać zabieg dezynfekcji przy użyciu biocydów
analogicznie jak w przypadku powierzchni ceglanych. Można wykonać go samodzieln ie.
Mówiąc o materiałach budowlan ych nie sposób pominąć zagadnienia tynków,
czy też jak mówią fachowcy - wypraw tynkarskich . W historycznym budownictwie
najczęściej spotykamy tynki gliniane i wapienne. Ich popularność wiązała się
głównie z łatwą dostępnością zarówno gliny jak i wapna, jednak miały one ponadto szereg cech wpływających na ich częstość stosowania . Tynki gliniane są paroprzepuszczalne, odporne na grzyby i pleśnie, znakomicie akumulują ciepło,
dobrze tłumią dżwięki, mają zdolność pochłaniania nieprzyjemnych zap achów
i można je na mokro usunąć ze ściany a po ponownym rozrobieniu ułożyć
w innym miejscu. Wadą tynków glinianych może być ich znaczny ciężar (1m2
tynku o grubości 1 cm waży ponad 17 kg), z tego też względu podłoże do układa
nia tego rodzaj u zaprawy tynkarskiej musi być mocne i stabilne . Tynki wapienne
natomiast regulują wilgotność dzięki wysokiej porowatości i bardzo dobrze przepuszczają parę wodną. Jest to ważne gdyż pozwala na naturalną regulację wilgotności powietrza w pomieszczeniach. Dodatkowo tynki wapienne są odporne na
atak mikrobiologiczny poprzez wysoką zasadowość, nie powstają na nich rysy
skurczowe, bardzo dobrze się je urabia i łatwo nadać im żądaną fakturę. _
�Ich wygląd zależy od wielkosci i kształtu kruszywa użytego do mieszanki.
Mieszanka gruboziarnista tworzy fakturę chropowatą, o wyrażnym, widocznym z daleka wzorze; drobnoziarnista - gładką z mało wyrażnym wzorem.
Tynk wapienny swietnie nadaje się do renowacji.
W trakcie eksploatacji budynków, mury poddawane są niekorzystnym oddziaływaniom tj. zmianom temperatury i wilgotnosci otoczenia, ruchom
gruntów. Wpływa to na zmiany liniowe murów, które powodują pojawienie się
naprężeń. Nawet w ekstremalnych warunkach eksploatacji zaprawa nie może
pękać ani tracić kontaktu z cegłą, kamieniem lub drewnem. Jest to konieczne dla zapewnienia szczelnOsci elewacji (ochrona przed deszczem, sniegiem),
a tym samym dla ochrony przed powstawaniem wykwitów solnych .
Do naj częstszych zniszczeń wypraw tynkarskich należą: zawilgocenie
tynków w strefie cokołowej lub w miejscach narażonych na bezposrednie
działanie wilgoci, obecnosć aktywnych soli widoczna w'postaci wykwitów
i puszystych nalotów, rozwarstwienie tynków, dezintegracja strukturalna,
brak wytrzymałosci mechanicznej , porażenie mikrobiologiczne, spękania,
rysy, ubytki, odpryski.
Wykonując wszelkie naprawy historycznych tynków należy kierować się
kilkoma podstawowymi zasadami . Podstawowa to "słabe na mocne". W praktyce oznacza to, że każde uzupełnienie historycznego tynku należy wykonać
zaprawą o takiej samej lub niższej wytrzymałosci mechanicznej. Obecnosć
mocnego materiału np . powszechnie stosowanego do napraw cementu, spowoduje zniszczenie oryginalnych powłok. Nie bez powodu wspominam tu
o cemencie podkreslając jego niekorzystne własciwosci. Uogólniając, jest
to materiał nie nadający się do renowacji obiektów zabytkowych, jako zbyt
mocny, zbyt nasiąkliwy i będący nosnikiem niekorzystnych soli . Podobnie ma
się sprawa ze współczesnymi tynkami gipsowymi zwanymi popularnie gła
dziami. Są one silnie higroskopijne, są także nosnikiem aktywnych soli,
a ponadto są nieodporne na wodę . Zdecydowanie nie są polecane do renowacji zabytków. Pamiętając zatem o zasadzie "dobre bo historyczne" do napraw
oryginalnych tynków swietnie sprawdzają się zaprawy wapienne, gliniane
i trasowe. Kolejną wartą zastanowienia sprawą jest wybór producenta materiałów budowlanych. Mimo iż wszyscy producenci polecają swoje towary, jako
najlepsze, nie są one równe potl względem jakosciowym. Nie zawsze tez drogi
oznacza dobry . W przypadku zapraw tynkarskich warto uzbroić się w wiedzę
zawartą w karcie technicznej produktu.
Karta taka zawiera opis przygotowania samych mieszanek i wykonania prac,
jednak dla człowieka nie związanego z branżą budowlaną może być jednak niezrozumiała. Z wyżej wymienionych powodów większe prace tynkarskie powinny
być prowadzone przez wykwalifikowane ekipy budowlane pod nadzorem konserwatora,
a niejednokrotnie w oparciu o Program Prac Konserwatorskich napisan y specjalnie dla konkretnego obiektu .
W przypadku wypraw tynkarskich na własną rękę możemy wykonać drobne
naprawy sezonowe (stosując powyższe zasady) oraz wykonać dezynfekcję w miejscach porażenia mikrobiologicznego przez zastosowanie srodków biobójczych.
Dezynfekcję przeprowadzamy analogiczn ie jak w przypadku porażonych cegieł .
Podsumowując. Jest wiele zabiegów, które właściciele obiektów mogą wykonać
samodzielnie. Są to szczególn\e czynnosci związane z zabiegami wytruwania mikroorganizmów oraz niewielkimi sezonowymi naprawami. Jednakże w pTZY.padI$:u
wątpliwosci co do słusznOsci naszych założeń zawsze dobrze pamiętać O zasadzie
"kto pyta nie błądzi".
,
•
�Joanna Sielska
=
ABC konserwacji tkanin
...J
Na najwyższych strychach, na dnie naj głębszych szaf, na pchlich targach,
,...-nawet w muzeach i domach znajdują się niedoceniane' tkaniny, a czasem
nawet zapomniane. Są bez wątpienia najdelikatniejszą i najmniej trwał ą
gru pa, zabytków pośród wszystkich rodzajów dzieł sztuki. Przeważająca ich
w~l<s?pś~t<fl>r~mioty użytkowe, które ze
funkcje
~ większym stopniu narażone były na
. Dlatego
też tkanin historycznych zachowało się stosunkowo mało.
Wartość wyrobów tekstylnych na przestrz6ni wieków diametralnie się zmieniła. Niegdyś tkaniny tudzież koronki były bardzo kosztowne. Między innymi
dlatego starano się jak najdłużej wykorzystywać na przykł ad każda z tkanin
pop~ez przeszywanie, nicowanie i zmienianie ich przeznaczenia. Często przerabianie np. strojów związane był o ze zmianą panującej mody, bądź też wzglę
dami ekonomicznymi. Z tego względu stanowią one materialne źródło infdrmacji O historii życia, a także um iejętnościach człowieka. Dlatego warto otoczyć je szczególną opieką, gdyż w dobie prawie całkowitego uprzemysłowienia
wyrobów włókienniczych, wszystkie ręcznie farbowane, tkane, haftowane
oraz montowane obiekty_ stają, się niezwykle wartościowe i niepowtarzalne.
Bardzo często pozornie nic nie znaczą'Cyfragment tkaniny okazuje się bardzo
cennym zabytkiem z zakresu historii sztuki. Nierzadko na podstawie tekstylnego obicia np. mebli datujemy całyobiekt czy też na podstawie haftów na
stroju odnajdujemy wpł~....mnych kultur.
Dlatego bardzo istot~ts(konsultacja z historykiem sztuki oraz konserwatorem dzieł sztu~p -f""e d najgorszą z decyzji jaką jest wyrzucenie tkaniny.
Bogactwo tl}anin uwidacznia
i techn6Idgii.
się
w
różnorodności
y
~
I
obiektów oraz ich techniki
Przykładowy podział
zabytków tekstylnych:
,
• Stroje (dworskie, ludowe, historyczne, kostiumy teatralne, szaty liturgiczne)
• Dekoracje wnętrz (dywany, makaty, kilimy, serwety, firany, zasłony, obicia mebli,
obicia ścienne)
• Akcesoria tekstylne (torebki, parasolki, chusteczki, buty, nakrycia głowy)
... • Tkaniny liturgiczne i kościel n e (koszulki na obrazy, umbraculla, antependia, puryfikaterze, palki, bursy)
; Inne sztandary, chorągwie, proporce, baldachimy, czapraki, namioty, wstążki np. do
or ~
-tl.../
oZ-
Wszys ·e obiekty tekstylne
naturalnemu procesowi starzenia.
procę.§.-(en prz.,rspięszają różnego rodzaju qyrmiki zewnętrze:
1. B~d, kurz oraz inne'" zanieczyszczenia
2. Światło;promieniowanie UV
3. N'admiema bądź za mała wilgotność
4. Za
, wysoka lub za niska temperatura.
5. cZ.akażerue mikrobiologiczne
6 . Żer:owanie owadów
7. Uszkodzenia mechaniczne
8. Nieprawidłowa reperacja
ulegają
-.J
CJ
Jednakże
/
przede wszystkim o jak najkorzystniejsze warunki przechowywania oraz eksponowania obiektów możemy zahamować postępującą degradację, przedłużając tym
samym żywotność poszczególnych przedmiotów i dając możliwość następnym pokoleniom podziwiania często niepowtarzalnych zabytków. W łaściwe warunki do przechowywania obiektów tekstylnych charakteryzują się odpowiednią wilgotnością i temperaturą,
oświetleniem, ochroną przed mikroorganizmami, grzybami, owadami oraz zabrudzeniaDbając
mI. _
�W i lgotność
i temperatura
Optymalne warunki przechowywania tkanin to: temperatura : 18-20°C i wilgotność względna: 40-50%
Nadmierna wilgoć s przyja rozwojowi drobnoustrojów oraz owadów żerującym
na powierzchni tkanin. Zalanie obiektu może spowodować zacieki , zafarbowania oraz deformacje. Zbyt mala wi lgotność powoduje osł abie nie włókna ,
w wyniku którego staje się ono kruche i ł amliwe.
Oświetlenie
Oświetlenie
podczas ekspozycji obiektów powinno być ograniczone (do ok.
50 lux) . Nie wolno przedmiotów tekstylnych wystawiać na bezpośrednie dział anie promieni słonecznyc h. Podczas magazynowania należy zupe ł nie ograniczyć dos tęp światła poprzez okrywan ie obiektów i p rzetrzymywan ie ich w specjalnie p rzygotowanych pojem nikach . Świa tło powod uje spłowi enie kolorów
(fot. 1), oraz d estrukcyj nie wpływa na wł ókno sprawi ając, że staje się ono
kruche
i
ł aml iwe.
Ochrona przed mikroorgan izmami i grzybami
Aby ograniczyć rozwój drobnoustrojów na powierzchni zabytku n a le~
przede wszystkim zachowywać zalecane, stałe warunki temperaturowo-wIlgotnościowe. Ślady po rozwoju pleśni i grzybów (for. 2) na powierzchni tkaniny są nieodwracałne . Najczęściej p rzybierają postać brunatnych prze bar wlen .
Ochrona przed owadami
Tkaniny z ekspozycji oraz z magazynów należy poddawać dokładnym, cyklicznym kontrolom , kilkakrotnym w ciągu roku. Wskazane jest wietrzenie
obiektów tekstylnych. Futra powinno się cyklicznie wietrzyć i wystawiać n a
działanie promieni słonecznych, gdyż zabijają one jajeczka i larwy moli .
W celu zapewnienia czystośc i w magazyn ach warto założyć s iateczki
w oknac h oraz zaizol ować szczeliny pod drzwia m i, tak aby owady nie przedostawa ły si ę do środka.
Owady że rujące w tkan inie powodują liczne uszkodzenia mechaniczne
oraz ubytki (fot. 3 ). Zag rożenie wynikające z zasiedlenia się owadów w kolekcjach tekstylnych jest bardzo duże . Samica najbardziej znanego owada żerują
cego na tkaninach , Mola W!osienniczka (Tineola bisselliella), nazywanego powszechnie odzi eżowym , sk ład a od kilkudziesi ęciu do kilkuset jaj, przy czym
rozwój trwa ok. 70 dni, czyli w ciągu roku może dojść do 4 rójek, a potomstwo
jednej sam icy może zniszczyć rocznie nawet 50 kg wełny.
Zabrudzenia, zakurzenia i zaplamienia
Bardzo istotne jes t zachowa nie czystości w pomieszczeniach, w jakic h prze chowywane są zabytki. Obiekty te kstylne ze względu na dużą ł atwość przyswajania kurzu należy izol owa ć od zanieczyszczen oraz różnego rodzaju py ł.ów.
Wskazane jest eks ponowanie przedmiotów w szklanych gablotach , natomiast
magazynować w zamkn i ęty c h opakowaniach wykonanych z mate riałów oddychających . Zakurzen ie oraz zabrudzenie przyspiesza degrad ację włókna, tworzy
idealne ś rod owisko do rozwoju mikroorganizmów oraz s iedlisko owadów, obn iązając ponad to wartość e stetycz n ą obiektu (fotA) .
Eksponowanie / Przechowywanie / Magazyn owanie
Pomieszczenia, w któryc h przechowywane są obiekty zabytkowe powinny spe ł
niać wszystkie wymienione powyżej warunki . Każdy obiekt przed włożeniem do
magazynu należy d okł ad nie osuszyć oraz obejrzeć w celu skontrolowania czystości. Nie można wprowadza ć do pomieszczenia, w którym przechowywane są
inne obiekty zabytkowe, przedmiotów zaatakowanych mikrobiologiczn ie oraz
posiadającyc h ś l ady a ktywnego żerowania owadów. Obiekty, na powierzchni
którycł;t widoczne są ślady p l eśni lub też inne zabarwienia świ adczące o zakaże
niu drobnoustrojami powin ny być poddawane dezynfekcji w komorze próżnio
wo -gazowej. W przypadku jakichkolwiek wąt pliwości naj lepiej skontaktować
się z konserwatorem zabytków. -
�Sposób przechowywania obiektów
Niektóre
przędze są
zafarbować .
tkaniny typu: makaty, zasłony, dywany, kobierce, pasy kontuszowe
itp . najlepiej przechowywać nawinięte na rurach - gilzach papierowych.
Obiekty należy nawijać awersem do góry, istotne jest to przede wszystkim
w przypadku dywanów. Z zewnątrz wskazane jest okrycie obiektu materiałem
bezkwasowym - tkaniną bawełnianą bądź też innych materiałem oddychają
cym i zabezpieczającym przed ewentualnym zakurzeniem.
Drobne przedmioty warto przechowywać w oddzielnych kopertach, opakowaniach wykonanych z tektury bezkwasowej lub pianek poliuretanowych .
S troje najlepiej przechowywać na płasko w oddzielnych szufladach pod
przykryciem lub też na odpowiadających wymiarami manekinach.
Można również przechowywać na wieszakach, warto jednak pamiętać,
iż kształt wieszaka powinien być dopasowany do wykroju stroju. Ponadto
należy używać możliwie szerokich wieszaków, najlepiej wykorlczonych mięk
kim owinięciem . Stroje na wieszakach powinny być dodatkowo zapakowane
w pokrowce oddychające. W szafie, wszystkie ubiory powinny wisieć w kilku centymetrowej odległosci od siebie.
Bez względu na sposób przechowywania obiektów bardzo ważna jest regularna, cykliczna kontrola oraz wietrzenie obiektów!
nietrwale wybarwione i w srodowisku wilgotnym
powodując barwne, trudno odwracalne plamy (fot. 5).
Duże
Nie wolno oddawać do pralni chemicznych t kanin:
• Ze złym stanem zachowania
• Obiektów klejonych
• O skomplikowanej technice i technologii wykonania
• Zawierających elementy wrażliwe na cztero-chloro-etylen
Fotografie:
fot . 1
fot .2
fot. 3
Konserwacja oraz reperacja
Najistotniejszym działaniem zabezpieczającym jest zagwarantowanie obiektom tekstylnym odpowiednich warunków ekspozycyjnych oraz magazynowania. Wszelkie prace konserwatorskie powinny być przeprowadzane przez dyplomowanego konserwatora dzieł sztuki. Ze względu na ogromne ryzyko nieodwracalnego uszkodzenia obiektów tekstylnych odradzane jest przeprowadzanie samodzielnych reperacji.
Ryzyko wynikające z czyszczenia na mokro :
• Zafarbowanie.
• Skurcz tkaniny
• Korozja elementów metalowych (galonów, pajetek, itp .)
• Rozpuszczanie i sklejanie koralików żelowych
• Deformacja elementÓw papierowych (stanowiących bardzo często
podkłady haftów wypukłych oraz konstrukcje wielu zabytków)
fot. 4
fot. 5
potrafią
�Zuzanna
Soińska-Szozda
ABC konserwacji malarstwa sztalugowego na
Każdy,
kto posiada obrazy winien wiedzień jak o nie d bać, by jak n ajdłu Ż€j
zachowac je w dobrym s tanie. Skomplikowane procesy konserwatorskie
należy powierzyć specjalistom, ale sposób w jaki obchodzimy się z malarstwem sztalugowym , to jak je przechowujemy, odkurzamy, czy magazynujemy, może przybliżyć lub oddalić koni ecz ność ingerencj i. Przede wszystkim
powinni śmy wiedzieć kiedy możemy i powinniśmy samemu podejmować
kroki w celu ochrony naszego dzi eła , a kiedy zwrócić się do kon serwatora.
Uszkodzenia mecha niczn e, a tak mikrobiologiczny, odbarwienia, czy ubytki
to zniszczenia, z którymi nie znając odpowiednich procedur nie poradzimy
sobie sami a wszystkim na m zależy, by nasze zbiory jak n ajdłuŻ€j c ieszyły s ię
dobrym stanem zachowania.
Obraz to nie tylko farba , ale szereg różnych warstw, które są integralnymi
eleme ntami dzieła i w różnym s topniu podlegają uszkodzeniom i procesom
starzenia. Rodzajów samych podobrazi jest wiele. Artyści wykorzystują takie
materiały jak d rewno, tynk, metal, czy płótno.
Tkanina jest dziś najpopularniejszym no ś nikie m malarstwa. W zależności
od składu włókien wyróżniamy mate riały pochodzenia zwierzęcego, roślinne
go lub syntetyczne. W tradycyjnym malarstwie, od wieków najlepiej s prawdza
się len , choć, z uwagi na niższą ce nę, coraz większą popularnością c i eszą się
podobrazia bawe łniane . Niestety po kilku latach obrazy namalowane n a
takim no śn iku tracą sprężystość i są bardziej podatne na rozdarcia. Rzadziej,
aczkolwiek zdarza się, że do malars twa wykorzystuje się płótna z innych włó
kie n niż le n , czy bawełna - takich jak jedwab, juta czy sizal. Doświadczenia
ostatnich lat potwie rdzają, że słaba jakość podobrazia stwarza poważne problemy konserwatorskie. I stnieją również inne kategorie podziału płócien - ze
względu na rodzaje s plotów, czyli s posób ułożenia wątku i osnowy (rys. l),
przy opisie tkaniny zwracamy także uwagę na gęstość i gruboŚĆ ma terii.
Płótno może być tkane ręcznie, a od początku XIX wieku zaczęto wytwarzać
je maszynowo na skalę przemysłową.
płótnie
Kolekcjonerzy malarstwa sztalugowego mogą pochwalić się nieraz naprawdę wiekowymi eksponatami. Pierwsze obrazy na płóciennym blejtramie zaczęły pojawiać się już
w XV wieku. Rozkwit popularności tkaniny, jako podobrazia nastąpił w Wenecji . Wcześniej drewno było najczęściej wybieranym nośnikiem ruchomych dzieł sztuki. Material
ten był jednak drogi, ciężki i podlegal dość szybkiemu niszczeniu. Płótno okazalo się
tańsze, lżejsze i nie wymagało tak pracochłonnej obróbki. Nie bez znaczenia jest także
fakt, że zszywając bryty płótna łatwiejsze stało się malowanie na wielkich formatach.
Z konserwatorskiego punktu widzenia bardzo duże obrazy wymagają szczególnego podejścia . Obraz wielkoformatowy ma większą masę przy stosunkowo słabej konstrukcji,
w związku z czym jest bardziej podatny na uszkodzenia oraz szczególnie narażony na zewnętrzne bodźce, takie jak zmiany wil gotności i temperatury otoczenia, czy silne światlo
sloneczne. Praca nad większym dziełem wymaga dużej wprawy i dobrze przemyślanej logistyki, w zwiazku z tym wszelkie zabiegi konserwatorskie powinny być powierzone profesjonalistom.
Konstrukcja obrazu
Podobrazie zamocowane jest na krośnie (rys. 2), z reguły drewnianym i najlepiej ruchomym, czyli dającym możliwość zmiany wymiarów obrazów poprzez, na przykład rozklinowanie. Zabieg ten poprawia naciąg płótna nabitego na krosno. Prawidłowe napięcie
tkaniny osi ągamy gdy na powierzchni obrazu nie występują pofalowania. Trzeba jednak
uważać, by płótno nie było za silnie napięte - istnieje wtedy możliwość jego rozerwania.
Tkanina i krosno to nie jedyne elementy podobrazia. Plótno trzeba przekleić,
co zwięk sza odporność materialu na zmiany wilgotności i temperatury. Dopiero na tak
przygotowaną tkaninę nałożyć można warstwę gruntu . Kolejno mogą pojawić się takie
warstwy jak: rysunek wstępny, imprimitura, podmalówki, ale często artysta nakłada
warstwę malarską bezpośrednio na zaprawę. -+
�Mnogość
rodzajów farb, a w nich rodzajów spoiw i pigmentów ma wpływ
na zastosowanie określonych metod konserwatorskich . Farby można robić
samemu, ucierając pigment ze spoiwem tłustym lub chudym . Do najbardziej
popularnych należą olejne, olejno - żywiczne, temperowe, akwarelowe czy
akrylowe . Zarówno odpowiednią mieszaninę pigmentów, jak i rodzaj spoiwa
należy właściwie rozpoznać, w celu prawidłowego konserwowania warstwy
malarskiej. Farby starzeją się pod wpływem upływu czasu, działania światła,
oraz innych czynników zewnętrznych, co może zmienić ich barwę i konsystencję , ale (niestety) wiele uszkod zen jest wynikiem błędnego działania czło
wieka. Bardzo częstym zniszczeniem są przetarcia warstwy malarskiej powstałe w t rakcie niewłaściwego oczyszczania. Częste są także przemalowania,
nierzadko nieodwracalne. Stąd wszelkie zabiegi odświeżan ia malunku , uzupełniania ubyt ków, czy retuszowanie zdecydowanie należy pozostawic specjalistom.
Farby w zależności od składu mają różne właściwości i o ile o znanych od
wieków technikach napisano już wiele ksiąg, o współczesnych spoiwach
wciąż wiemy niewiele . Do dzieł, które wymagają szczególnej uwagi należą
obrazy namalowane farbami akrylowymi. Dzieła takie potrzebujące interwencji powinny trafic do pracowni konserwatorskiej . Jeśli posiadamy w kolekcji
obrazy namalowane farbami akrylowami musimy bardzo uważać, by nie były
one narażone na wyższe oraz ujemne temperatury. Unikać należy ekspozycji
malowideł na wszelkie żródła ciepła i mrozu .
Warstwa malarska z reguły chroniona jest werniksem, czyli warstwą
żywicy nat uralnej lu b syntetycznej rozpuszczonej w rozpuszczalniku. Odpowiedni werniks nie wchodzi w skład malatury. Tworzy cienki, przezroczysty
film, który chroni malowidło przed zabrudzeniami zewnętrznymi . Z biegiem
czasu każdy werniks ciemnieje, niektóre stają się niep rzezroczyste, ślepnq,
czy sieciujq. Dlatego w procesie konserwacji często pojawia się potrzeba usunięcia warstwy werniksu i zastąpien ia jej nową. Wielkich problemów może
nastręczyć żywica, która rozpuszcza się razem z warstwą malarską. W niektórych przypadkach (szczególnie przy użyciu współczesnych preparatów),
po latach staje się nierozpuszczalna. Błędne działania mogą znacznie utrudnić część zabiegów konserwatorskich, w efekcie uniemożliwiając zachowanie
dzieła w dobrym stanie, dlatego bardzo ważne jest, by zabiegi usunięcia lub
nałożenia werniksu powierzyć specjalistom .
Płótno
wykazuje małą odporność na uszkodzenia mechaniczne, czy atak mikrobiologiczny, a włókna tkaniny z czasem tracą swoją sprężystość, przez co materiał nie dostosowuje swych wymiarów do zmieniajacych się warunków . Więk
szość obrazów starszych niż 100, czy 200 lat bezwzględnie wymaga ekspozycji
w muzealnych warunkach, gdzie temperatura i wilgotoność utrzymywane są na
tym samym , stałym poziomie. Ta hermetyczna atmosfera jest niezbędna, by przedłużyć życie obrazów, bowiem każda ich warstwa reaguje na zmiany otoczenia.
Płótno pracując zmienia objętoSć swych włókien elementarnych w nitkach,
a w rezult acie zmienia wymiary liniowe tkaniny - pod wpływem wilgoci materiał
kurczy się . Jednym z zadań przeklejenia jest wlaśnie osłabienie tego skurczu . Zaprawa z kolei, pod wpływem wilgoci zwykle pęcznieje, a ponieważ podłoże zmnieszyło swe wymiary, wybrzusza się i pęka . Na malowidle pojawiają się wówczas
krakelury tworzące sieć szczelin nie do naprawienia. Kiedy znika wilgoć - wszystko wraca do normy, ale warstwa malarska i zaprawy pozostają już popękane
(rys . 3) . Bość takich cykli, podczas których płótno się kurczy, a potem powiększa
do oryginalnych wymiarów jest ograniczona. Po pewnym czasie obraz już na stałe
pozostanie pofalowany i j edynym ratunkiem pozostają zabiegi konserwatorskie .
Co
Najważniejsza
można zrobić
samemu
jest konserwacja prewencyjna, w myśl zasady primum non
nocere - czyli , po pierwsze nie szkodzić . Co zatem można zrobić by zachować
obraz w jak najlepszym stanie?
Bardzo ważne są warunki, w jakich eksponowany jest obraz . Należy pilnować
stałej temperatury 18-19 <>C i wilgotności około 50-55 % RH. Malowidło nie powinno wisieć w pobliżu kominków, czy ścian narażonych na nasłonecznienie. Dla
przykładu, obraz akrylowy zaczyn a topić się już przy 60°C . Słonce bezpośrednio
padające na obraz to także źródło promieniowania UV szkodliwego dla dzieła
sztuki . Powietrze w pomieszczeniu powinno byc czyste, wolne od kurzu , dymu,
(również tytoniowego) . Nie należy też palić świec w bliskim sąsiedztwie dzieła .
Uważać trzeba na insekty takie jak muchy, czy pająki, których odchody nie tylko
brudzą ale wręcz wżerają się w warstwę malarską. Na ile to możliwe należy
unikać transportu . W razie potrzeby można korzystać z profesjonalnych firm
przewozowych, albo porady konserwatora, odnośnie warunków jakie należy zapewnić transportowanemu dziełu . _
�Sytuacje kiedy pomoc konserwatora jest niezbędna dotyczą wszelkich
rozdarć, pęknięć, ubytków w podobraziu, odspojeń warstw zaprawy i malarskiej od płótna , ataków mikrobiologicznych, czy owadów. Pamiętać należy, że
każdy dzień zwłoki oddala możliwosć pełnej restauracji, stąd też niezwykle
istotn e jest, by obraz trafił jak najszybciej do profesjonalnej pracowni.
Są pewne zabiegi, które możemy wykonać samodzielnie pod warunkiem,
że obraz jest w dobrym stanie i ma zapewnione stałe warunki przechowywania, w szczególnosci odpowiednią temperaturę i wilgotnosć, oraz zachowane
są wszystkie srodki ostrożnosci. Na co dzien możemy delikatnie odkurzać
warstwę malarską bardzo miękkim pędzlem (rys. 4). Z pewnoscią powstrzyma to proces osadzania się kurzu i odswieży malowidło . Bardzo delikatnie
możemy równ ież odkurzać odwrocie obrazu oraz przestrzeń za krosnem (rys .
5) . Do tego celu należy użyć na przykład pióra ptasiego oraz bardzo sła bego
odkurzacza. Od kurzacz powinien być ustawiony dos ć d aleko od obrazu,
a siła ssania musi być jak najmniej sza tak, by nie uszkodzić dzieła. Piórko
wsuwamy delikatnie w szczelinę pomiędzy krosnem, a obrazem i niczym miotełką wymiatamy kurz i zabrudzenia, równoczesnie wciągająć je odkurzaczem . Obraz należy nieznaczn ie odchylić, by b rud nie trafił za dolną częsć
krosna . Czynnosć tę należy wykonywać ze szczególną ostroznoscią. Jesli czujemy się na siłach zrobić dla naszego dzieła cos więcej, powinnismy przyjrzeć
się stopniowi naprężenia płótna. Jesli napreżenie jest bardzo słabe możemy
delkatnie spróbowac rozklinować obraz (rys . 6). Pod warunkiem oczywiscie,
że krosno jest ruchome. Poszczególne kliny należy wbijać w specjalnie do tego
celu przygotowane otwory w krosnach, co powinno po prawić naprężenie
płótna. Należy robić to delikatnie i tylko na tyle n a ile pozwoli obraz, uważa
jąc, by nie spowodować rozdarć . Pomiętajmy, że zbyt duże naprężenie jest
równie grożnejak zbyt małe . Pamiętajmy, że uszkodzić jest zawsze łatwiej niż
naprawić - jesli w ogóle jest to możliwe .
J esli stan obrazu budzi nasze wątpliwosci zawsze warto zgłosić się do
konserwatora. Należy pamiętać, że nie każdy konserwator jest urzęd nikiem,
poszukującym niescisłosc i i nakładającym obost rzenia. Prywatni konserwatorzy służą poradą i są otwarci na nietypowe sytuacje związane
ze stanem obiektów . Wybrali swoją pracę, by niesć pomoc dziedzictwu kulturowemu i to jest ich głównym celem . Zad bajmy więc o nasze obrazy, tak
by mogły c i eszyć jak najdłużej oczy, nie tylko nasze ale i następnych pokoleń .
Bibliografia:
Rouba B.J.
1985 Pł ótno jako podobrazie malarskie, "Och rona zabytków"nr.3-4, s . 222-244
Carr, Dawson W. a nd Leonard M.
1992 Looking at Paintings : a Guide to Technical Terms, Malibu, CA
Keck Caroline K.
1954 How to Take Care of Your Pictures, The Museum of Mod ern Art
and The Brooklyn Museum
-
Rysunki :
II
II
Wemiks
Wątek
Warstwa malarska
)
Zaprawa
Osnowa
Przeklejenie
)
Płótno
"
II~)
Krosno
rys . 2
ryS . 1
,
,
rys. 3
rys. 4
rys. 5
rys. 6
�Spis
Wprowadzenie
str. 4
treści
Marek Purwin, Alicja Dybkowska
Kolekcja sztuki afrykańskiej w Wiązownej
str. 25
Skanseny i muzea prywatne w krajobrazie polskich placówek kultury
Etnograf dla kolekcjonera
Włodzimierz Mędrzecki
Prywatny skansen - instytucja kultury wsi polskiej
Ewa
str. 8
Nizińska,
Działalność
Agata Rybus
Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa
str. 29
Zdzisław
Bziukiewicz
Muzeum Kurpiowskie w Wachu
str. 12
Anna Czyżewska
Kolekcje w sieci
str. 35
Krzysztof Jędrzejek
Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej
str. 15
Jolanta Boguszewska
Powiatowe Centrum Dziedzictwa i
Twórczości
w Wolominie
str. 38
Wojciech Brzozowski
Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie
Konserwatorskie ABC
str. 18
Katarzyna Braun
ABC konserwacji drewna zabytkowego
Sylwester Roszak
Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krokowym
str. 41
str. 20
Janusz Mróz
ABC konserwacji obiektów metalowych
Aleksander Puszko
Muzeum Mazurskie w Owczarni
str. 45
str. 23
�Spis
Natalia
Pawłowska
ABC konserwacj i
materiał ów
budowla nych
str. 48
J oanna Sielska
ABC konserwacj i tkanin
str. 5 1
Zuzanna Somska-Szozda
ABC konserwacj i ma larstwa sztalugowego na
płótnie
str. 54
Informacje kontaktowe
str. 59
treści
�Informacje kontaktowe
IEiAKUW
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa
hUp:( jetnologia.uw.edu.pl
Skansen w Kuligowie nad Bugiem
ul. Kręta 4,05-254 Kuligów
https:j I skansenkuligow.wordpress.com
Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków
Oddział Mazowiecki
ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa
Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie
Sromów 11, 99-414 Kocierzew
http:j fwww.muzeumludowe.pl
Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego
w Redeczu Krukowym
Redecz Krukowy 8, 87 -880 Redecz Krukowy
http) fwww.redeczkrukowy.pl
Muzeum Mazurskie w Owczarni
Owczarnia 1/1, 11-400 Kętrzyn
http://www.owczarnia.com
http) (www.skz.pl
w Wiązownej
Galeria "W I ĘZY"
ul. Lubelska 29, 05-462 Wiązowna
Kolekcja sztuki
Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Wach 14,07-420 Kadzidło
http://www.muzeum.kurpie.com.pl
Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej
Laskowa 360, 34-602 Laskowa
http:j jwww.skansenlaskowa.pl
afrykańskiej
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/939af0869cdb1d250059720d4a943f36.pdf
2b650b736bbd1d004d9866459887cbad
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6627
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Subject
The topic of the resource
Irian Jaya
Papua
Papuasi
kanibalizm
wojownicy
osłona penisa
plemię
koteka
kremacja
Papuans
cannibalism
tribal people
penis sheath
cremation
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6195
Title
A name given to the resource
Irian Jaya wojowników raj utracony
Description
An account of the resource
203 s., il.kolor.
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Torzecki, Grzegorz
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Świat Książki
Type
The nature or genre of the resource
książka
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
����������������������������������������������������������������������������������������������������������������
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66b0421ee0225a325cba66d3fcd37235.pdf
2c58a5a4175121c1b5d4ebb808546b6f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6626
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2016
Subject
The topic of the resource
Mauss, Marcel (1872-1950)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6194
Title
A name given to the resource
Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel / Laboratorium kultury 5 (2016)
Description
An account of the resource
Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.11-26
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Wieczorkowska, Emilia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
grupakulturalna.pl
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5
Laboratorium Kultury 5 (2016)
2016
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl
tytuł artykułu:
Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
autor / autorzy:
Emilia Wieczorkowska
źródło:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 11–26
wersja pdf:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_wieczorkowska.pdf
afiliacja autora / autorów:
Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów
Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury
słowa klucze:
Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji
abstrakt:
(na początku artykułu)
article title:
Marcel Mauss – student, researcher, teacher
author / authors:
Emilia Wieczorkowska
source:
„Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 11–26
pdf version:
http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-1_ wieczorkowska.pdf
institutional affiliation:
University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies,
Department of Theory and History of Culture
keywords:
Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France
summary:
10
(at the end of the article)
�Emilia Wieczorkowska
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Wydział Filologiczny
Marcel Mauss – uczeń,
badacz, nauczyciel1
Abstrakt
Artykuł wprowadza czytelnika w kontekst społecznokulturowy, w jakim funkcjonował autor Szkicu
o darze. Marcel Mauss jest tu ukazany w relacji z Émilem Durkheimem, twórcą francuskiej szkoły
socjologicznej, bliskim krewnym, z którym szkołę tę współtworzył, z czasem – choć nie odrzucając
dzieła wuja – stając się niezależnym badaczem, uznanym za ojca francuskiej etnologii.
Słowa klucze: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjologia, etnologia, Żydzi we Francji1
B
ieżący, piąty, numer „Laboratorium Kultury” redakcja zdecydowała się
poświęcić osobie i dziełu Marcela Maussa – badacza, który na kartach
historii myśli kulturoznawczej zapisał się przede wszystkim za sprawą teorii
daru jako całościowego faktu społecznego. Tytułem wprowadzenia do lektury
tomu, warto przybliżyć czytelnikowi kontekst historyczno-społeczny, w którym
badaczowi przyszło dojrzewać (także naukowo), a później krzepnąć na dość
niełatwej do jednoznacznego określenia pozycji międzydyscyplinarnego autorytetu – w czasie, kiedy socjologia, etnografia i antropologia, choć już wyodrębnione, dopiero umacniały się instytucjonalnie i programowo w obrębie nauki
Artykuł powstał pod opieką merytoryczną współredaktorki tomu – dr hab. Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, której uwagi wzbogaciły go w znaczny sposób.
1
11
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
zachodnioeuropejskiej. Zaprezentowane tu małe studium biografii autora Szkicu
o darze pokazuje, mamy nadzieję, jak bardzo los tych dyscyplin i jego los oraz
dorobek były od siebie zależne i determinowane przez czynniki zewnętrzne.
A ponieważ tom niemal w całości ogniskuje się wokół mało znanej aktywności
Marcela Maussa, wynikającej z jego przekonań politycznych, zmierzając równocześnie ku odpowiedziom na pytania o konsekwencje naukowe tych przekonań,
ich wyraz w teorii naukowej, a wreszcie o trwałość i aktualność myśli Maussa,
takie wprowadzenie wydaje się ze wszech miar przydatne.
Rodzina
W każdym niemal opracowaniu2, każdej nocie biograficznej, poświęconej Marcelowi Maussowi (1872–1950), w pierwszej kolejności znajdziemy informację
o jego pokrewieństwie z Émilem Durkheimem (1858–1917), który był bratem
matki Marcela, a zatem jego wujem, przy czym różnica wieku między nimi wynosiła jedynie czternaście lat. Ich relacja nie była wyłącznie formalna, obie rodziny żyły ze sobą blisko, dość wspomnieć o wspólnie prowadzonym przedsiębiorstwie, którego nazwa zapewne wywoła uśmiech rozbawienia u niejednego
kulturoznawcy: Fabrique de Broderie à Main, Mauss–Durkheim [Wytwórnia
haftu ręcznego Mauss–Durkheim]3. Młode małżeństwo Maussów (rodziców
Marcela) współdzieliło też gospodarstwo domowe z Durkheimami. Naturalną
koleją rzeczy zdolny Marcel, pełen podziwu dla wuja, ale i otaczany przez niego
opieką, miał, można by rzec, wydeptaną ścieżkę prowadzącą z małomiasteczkowego, przepełnionego tradycją życia w Épinal, ku światu nowych idei.
Najważniejszym akcentem młodości zarówno Émile’a, jak i Marcela była tradycja żydowska, tym silniejsza, że była to wielopokoleniowa rodzina rabinistyczna. Tradycję tę zakończył dopiero Émile, obierając drogę pracy naukowej, która
uczyniła go ojcem socjologii francuskiej. Obaj chłopcy byli kształceni w szkole
talmudycznej, jednak z czasem porzucili nie tylko judaizm, ale i religię w jakiejkolwiek innej postaci niż w roli przedmiotu badań. Trzeba jednak przyjąć, że
doświadczenia młodości: znajomość zasad funkcjonowania wspólnoty religijnej
2
Nie mamy dostępu do zbyt wielu obszernych opracowań poświęconych Marcelowi Maussowi.
Niewątpliwie najpełniejszą pozycją o charakterze biograficznym jest świetna praca napisana przez Marcela
Fourniera. To głównie na tym dziele, niedostępnym jeszcze w języku polskim, oparty będzie niniejszy tekst.
Por. M. Fournier, Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006. Wydanie
anglojęzyczne jest skrótem pierwotnej wersji francuskojęzycznej (Fayard, Paris 1994). Wszystkie tłumaczenia
cytatów zawarte w niniejszym artykule, o ile nie zaznaczono inaczej – Emilia Wieczorkowska.
3
M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 10.
12
�Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
(a syn i wnuk rabina z pewnością doświadczyli ich w modelowym wydaniu),
znajomość języka hebrajskiego4 były przydatnym backgroundem dla późniejszych
prac dotyczących religii5. A to właśnie religia w jej ujęciu socjologicznym była obszarem wspólnych ich zainteresowań naukowych. Jak twierdzi jednak wnuczka
Durkheima, „[był on] zawsze areligijny przez duże i stanowczo negujące »A«,
a myliłby się ten, kto chciałby w jego pracach doszukiwać się cienia judaizmu”6.
Co zaś się tyczy Maussa, można podejrzewać, że wcześniejsza apostazja wuja
nie tyle była dlań wzorem, co ośmieliła go w analogicznej decyzji. Jak wszakże
zauważa Yuri Slezkine, zjawisko odchodzenia od religii– pomimo silnej konsolidacji wewnątrz rodzin i gmin żydowskich – nie było rzadkością we Francji.
Jego zdaniem, oświeceniowe idee prymarnej roli rozumu w społeczeństwie nie
zostały wyparte we Francji przez romantyczne nacjonalizmy, a Żydzi w równościowych hasłach Rewolucji, dostrzegli dla siebie szansę całkowitej integracji ze
społeczeństwem7. Odrzucenie własnej religijności było zatem pewną naturalną
konsekwencją przyjęcia postaw demokratycznych, przenikających francuskie
społeczeństwo od czasu pożegnania z ancien régime (fr. stare rządy). Taka decyzja
wiązała się jednak nie tylko z osobistym podejściem do wiary przodków, ale też
musiała wpłynąć na stosunki z rodziną. Szczególnie w domu, w którym przestrzegano surowych zasad Tory („Jestem zaniepokojona, chciałabym ugościć Émile’a, ale nie wiem jak pogodzić wymagania jego żołądka z rytualnymi zasadami
Paschy. […]. Nigdy nie zasiądę do stołu, na którym leży chleb”8). Mimo takich
utrudnień, jak wiemy z listów i notatek biografów obu uczonych, nie zaniechali
oni kontaktów z krewnymi, często (przynajmniej na każde święta, choć już przez
nich traktowane wyłącznie jako okazja do spotkania z rodziną) przyjeżdżali do
Épinal, a Durkheim na starość osiedlił się w pobliżu miasteczka. Nie zostali także
przez tę rodzinę wykluczeni. Biografia Maussa i przywołana w niej korespondencja udowadnia zaś, że Marcel wszystkie swoje poczynania relacjonował wujowi
i matce, z którymi łączyła go nieprzerwanie silna więź.
4
„Wiedza na temat judaizmu zdobyta w młodości, a także biegła znajomość hebrajskiego były dla
niego [Maussa – przyp. E.W.] później użyteczne w trakcie pracy nad problemami poświęcenia i modlitwy”.
M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 12. Prócz tego, z czasem Mauss opanował także sanskryt, grekę, łacinę oraz
język rosyjski – żeby wymienić te, którymi posługiwał się biegle.
5
E. Durkheim jest autorem fundamentalnej dla współczesnych badaczy rozprawy Elementarne formy życia
religijnego (Les formes elementaires de a vie religieuse 1912 r.), w której wypracował naukową definicję religii.
6
Tamże, s. 14.
7
Y. Slezkine, Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006, s. 82.
8
M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 16. Zgodnie z zasadami Tory, w trakcie święta Paschy, w gospodarstwie
nie może być śladu pieczywa wypiekanego na zakwasie czy drożdżach. Już na tydzień wcześniej gospodarze
dbają, by wyzbyć się z domu ich wszelkich pozostałości, natomiast na samo święto szykuje się macę, czyli
placki wypiekane z samej mąki i wody.
13
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Wspomniany już Slezkine zauważa, że dość typowym w tych czasach modelem społecznych rozwiązań był taki, w którym dzieci żydowskich przedsiębiorców – z racji dobrej sytuacji materialnej, a więc i dobrego wykształcenia, ale
niedostępności stanowisk w administracji9 – obierały ścieżkę kariery naukowej10.
W jego przekonaniu miałoby to, w połączeniu z praktykowanym w takich środowiskach kultem rozumu, wiedzy i samodoskonalenia człowieka od najmłodszych
lat, tłumaczyć duży odsetek studentów i badaczy pochodzenia żydowskiego11.
Kwestia żydowska powróci jeszcze mocnym akcentem w życiu obydwu badaczy w związku z tzw. aferą Dreyfusa, kiedy to niemal całe społeczeństwo francuskie czuło się w obowiązku opowiedzieć po jednej ze stron
kofliktu o podłożu antysemickim. Durkheim i Mauss, wywołani niejako do tablicy listem otwartym Émile’a Zoli (J’accuse…!, 1898), podobnie jak inni intelektualiści tego czasu, stanęli w obronie kapitana Alfreda Dreyfusa, niesłusznie
oskarżonego o szpiegostwo, najprościej rzecz ujmując, z powodu jego żydowskiego pochodzenia (zadziałał tu klasyczny mechanizm kozła ofiarnego, tak często wiązany właśnie z Żydami). Mauss i Durkheim podpisali się pod listem Zoli
(najpewniej) nie ze względu jednak na swoje żydowskie korzenie, ale z racji na
etyczną powinność opowiedzenia się przeciwko antysemityzmowi12, a być może
w ogóle przeciwko wszelkiej społecznej dyskryminacji wyznaniowej i rasowej,
która w tych latach zaczynała nabierać na świecie „rozpędu”, wiodąc w finale do
katastrofy nazizmu lat 30. Na pewno nie bez znaczenia były tu także przekonania
obu uczonych o równoprawności różnych systemów aksjologicznych, wywiedzione choćby z badań Durkheima nad faktami społecznymi (1985)13. Można
mieć pewność, że ich stanowisko nie byłoby tu odmienne w jakimkolwiek innym
wypadku: Hindusa – buddysty, Korsykanina – katolika, czy animisty – Kwakiutla. Obydwu myślicieli można by, podsumowując, scharakteryzować jako odważnych intelektualistów, patriotów o szerokich horyzontach, ale w odniesieniu do
ich przekonań religijnych – co najwyżej jako osoby o żydowskich korzeniach14.
Por. Y. Slezkine, Wiek Żydów…, s. 70.
Por. tamże.
11
Kwestię tę nieco inaczej naświetla pomieszczony w tomie artykuł Eweliny Pępiak, dotyczący
konserwatyzmu akademików francuskich. Por. E. Pępiak, Po Maussie. Współczesne wyzwania francuskiej teorii
kultury. Jeszcze inną interpretację podsuwa rozprawa P. Bourdieu i J.-P. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii
systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006.
12
Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 80.
13
Trzy lata przed sprawą Dreyfusa Durkheim wydał Zasady metody socjologicznej, w których dowodził,
iż zjawiska społeczne przybierają różnorodne formy jednostkowych manifestacji o takim samym znaczeniu
dla socjologii ogólnej. É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968.
14
Mauss mówił o sobie jako o Francuzie o żydowskich korzeniach, a nie np. jako o francuskim Żydzie.
Por. M. Fournier, Marcel Mauss…
9
10
14
�Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
Uczeń
Nie będzie przesadą uznanie Durkheima za mentora Marcela Maussa. W jakimś stopniu była to naturalna kolej rzeczy. Mauss, co prawda, wskazuje na
inne autorytety naukowe, jak choćby na Jamesa George’a Frazera, którego
Złotą gałąź uznawał za arcydzieło15, jednak za żadnym z innych badaczy nie
podążał tak konsekwentnie. Również wobec żadnej z metodologii nie był tak
lojalny, jak względem teorii i metody Durkheima. Durkheim dał siostrzeńcowi
wzór pracy naukowej i największą z możliwych motywację. Był też zawsze
pierwszym recenzentem jego prac, doradcą i opiekunem – niejednokrotnie,
co przywołuje Fournier, dyscyplinował młodego krewnego, karcił za brak subordynacji, przekładający się na powolne postępy pracy16. Wytyczył też dlań
pewne ścieżki. Mauss, wbrew oczekiwaniom, nie podjął studiów w paryskiej
École Normale Superieure, która, ze względu na wysoki poziom wydawała się
oczywistym wyborem dla wybitnego absolwenta liceum. W 1890 r. dołączył do
wuja w Bordeaux, gdzie w 1895 r. powstała pierwsza w Europie katedra socjologii. Na jej czele stanął Durkheim. Wyjazd do Bordeaux i podjęcie współpracy
z Durkheimem zdeterminowały naukowy rozwój Maussa, co nie znaczy, że
wraz z postępem własnych badań nie wyszedł poza socjologię durkheimowską.
Współpraca z wujem była jednak ważną częścią jego ścieżki życiowej. Warto
podkreślić: współpraca, dość szybko bowiem Mauss swoją aktywnością naukową, nie odbiegającą od poziomu prac Durkheima, a rozmachem nawet je
przekraczającą, zaczął wzbogacać dzieło wuja – szkołę Année sociologique17.
W 1898 r. ukazuje się pierwszy numer „Année sociologique”, rocznika mającego na celu rejestrowanie i prezentowanie wszystkiego, co aktualnie istotne
w naukach społecznych. Jest to nie tylko miejsce ekspresji myśli Durkheima
Por. tamże, s. 62.
Tamże, s. 70.
17
“»L'Année sociologique« est une revue semestrielle française de sociologie fondée en 1896 par Émile
Durkheim, qui en fut également le directeur. Elle a été publiée annuellement jusqu'en 1925, puis a recommencé
sa parution sous le nom d'Annales sociologiques entre 1934 et 1942. Après la Seconde Guerre mondiale,
elle a à nouveau été publiée sous son premier nom, L'Année sociologique. Sa publication n'a pas cessé
jusqu'aujourd'hui. Parmi les participants à L'Année sociologique aux origines, on peut citer entre autres Émile
Durkheim, Paul Fauconnet, Célestin Bouglé, Marcel Mauss, Henri Hubert, Robert Hertz, Maurice Halbwachs
et François Simiand” [“»L'Année sociologique« to francuski przegląd socjologiczny założony w 1986 przez
Émile’a Durkheima, który sprawował w nim funkcję redaktora naczelnego. Był publikowany rocznie do 1925 r.,
później wznowiony pod nazwą d'Annales sociologiques na lata 1934–1942. Po II wojnie światowej znów
ukazywał się pod pierwotną nazwą. Wydawany do dziś. Wśród pierwotnych twórców Année sociologique
można wymienić między innymi: Émile’a Durkheima, Paula Fauconneta, Célestina Bouglé, Marcela Maussa,
Henri Huberta, Roberta Hertza, Maurice’a Halbwachsa czy Françoisa Simianda]. https://fr.wikipedia.org/
wiki/L'Ann%C3%A9e_sociologique [dostęp: 18.02.2017].
15
16
15
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
i jego uczniów, ale także przegląd europejskiego18 rynku wydawniczego z zakresu
nauk o społeczeństwie i kulturze. W założeniu twórcy powstaje, by pokazać „sens
tego, czym powinna być socjologia i tego, czego powinno się od socjologów
oczekiwać”19. Jednocześnie tym, co stanowiło siłę „Année…” była jego interdyscyplinarność. Zespół badaczy dobrano tak, by reprezentował różnorodne
perspektywy badania społeczeństwa, a zatem historię prawa, zwyczajów, religii
(tu prym wiódł Mauss, który kierował działem historii religii), ale także statystykę i ekonomię20. Poza wymienionymi, należy jeszcze wskazać etnografię, bez
której, w rozumieniu Durkheima i Maussa, nie byłoby socjologii. Ta bowiem jest
nauką komparatystyczną, a do swych porównań i w celu konstruowania praw
ogólnych potrzebuje faktów dostarczanych przez etnografię. Późniejsi komentatorzy zwracają uwagę, że nigdy wcześniej, ani też nigdy później nie zaistniała na arenie badań społecznych tak ściśle współpracująca grupa niezależnych
naukowców, trzymająca się spójnej linii metodologicznej – w tym przypadku
durkheimowskiej teorii faktu społecznego, wpisanej w zaproponowany przezeń
system morfologii społecznej i wyobrażeń zbiorowych.
Jak powiedziano, Marcel Mauss od początku jest jednym z filarów tego pisma.
Na łamach rocznika w sumie zrecenzował 464 książki (niewiele mniej niż sam
Durkheim), co dobrze obrazuje równocześnie naukowe zamysły redakcji czasopisma, ale też erudycję Maussa. Jeśli zaś wziąć pod uwagę ilość przywołanych
i analizowanych tekstów naukowych, to właśnie Mauss okazuje się najbardziej
płodny. Henri Lévy-Bruhl miał wręcz stwierdzić, że „[Mauss] ogromną część
swej wiedzy i dorobku rozsiał pośród recenzji pisanych dla »Année…«. I to
rocznikowi oddał najlepsze z siebie”21. Praca nad nim stworzyła istotną ramę
instytucjonalną dla działań badawczych, których efekty publikowano później
w postaci zwartych prac naukowych. Jak zauważył Fournier, niewiele w nich jest
tekstów podpisanych przez jednego autora. Choć faktyczny dorobek naukowy
Maussa jest duży, zbiór prac opublikowanych pod jego nazwiskiem może budzić
zdziwienie swoją skromnością. Trzeba wszakże wiedzieć, że autor Szkicu o darze
był również współtwórcą wielu fundamentalnych tekstów Durkheima – wspólnie
wydają O niektórych pierwotnych formach klasyfikacji (1903), a Elementarne formy
18
W 1924 r., do zespołu wznowionego po przerwie „Année Sociologique” zostaje zaproszony Stefan
Czarnowski, co jest równoznaczne z otwarciem pisma na Europę Wschodnią. Szerzej na ten temat
w: E. Wieczorkowska, „Splatać historię ludzi z historią myśli”, recenzji Listów Stefana Czarnowskiego do Henri
Huberta i Marcela Maussa, bieżący numer „Laboratorium Kultury”.
19
M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 65.
20
Tamże.
21
H. Lévy-Bruhl, In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949, s. 9.
16
�Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
życia religijnego, jak zwraca uwagę Claude Lévi-Strauss, niejako zbierają wcześniejsze ustalenia Maussa z zakresu najważniejszych pojęć religii pierwotnych.
„Année sociologique” ukazuje się do 1912 r., a okres I wojny światowej okazuje się tragiczny dla francuskiej socjologii22: w 1917 r. umiera ojciec-założyciel
tego pomyślanego na dużą skalę przedsięwzięcia23, giną na froncie lub umierają
w tym czasie także inni wybitni badacze społeczeństwa – m.in. Beuchat, David
i Hertz. Tym samym zamyka się pierwszy rozdział historii rocznika.
W 1925 r., po wielu trudnych doświadczeniach frontowych24, nie kto inny,
jak Marcel Mauss podejmuje wysiłek wznowienia rocznika pod własną redakcją.
Pierwszy numer dedykuje tym, których francuska socjologia straciła podczas
wojny, jednocześnie deklarując silną wolę rozwijania dzieła Durkheima: „kontynuujmy zatem tę pracę przez kilka następnych lat. Niech nasza praca uhonoruje
ich pamięć, niech będzie godna dzieła rozpoczętego przez naszego Mistrza”25.
Nie można, oczywiście, odrzucić emocjonalnych pobudek, dla których Mauss
wznawia „Année…” i poświęca się temu projektowi jeszcze bardziej niż przed
wojną. Nie chodzi jednak tylko o poczucie obowiązku i sentymenty. Mauss doskonale rozumie wagę naukową czasopisma i konieczność rozwoju nauk społecznych, w których ma jeszcze wiele do powiedzenia. Posiada ich, wyartykułowaną
już w 1902 r., jasną wizję, którą – co warto tu podkreślić – przedstawił w postaci
wykładu dla zawodowych etnografów pracujących w terenie26.Traktował bowiem
etnografię jako naukę pomocniczą ogólnej socjologii opisowej, budującej teorie
w oparciu o analizę faktów. „Spróbujemy tu wyjaśnić, jak można gromadzić, dzielić i wyliczać fakty w sposób wystarczająco pełny, a następnie umieszczać je w poszczególnych działach. Nie ograniczymy się przy tym do podsuwania pomysłów,
ale będziemy chcieli rozpocząć badania, przeprowadzić analizę rzeczywistości
społecznej, aby […] wyprowadzić z tej analizy teorię. Taka jest konieczna kolej
rzeczy, ponieważ wynikająca z faktów teoria pozwala lepiej je dostrzegać, poznawać i rozumieć…”27. Metody etnograficznego gromadzenia faktów w terenie
22
Sam Mauss już na początku działań wojennych we Francji zgłosił się na ochotnika do Armii i brał udział
w działaniach do 1918 r.
23
Z korespondencji rodzinnej wynika, że pośrednią przyczyną śmierci była utrata syna: André Durkheim
zmarł w wyniku ran poniesionych na froncie. Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 178.
24
Te doświadczenia wykorzystuje potem w szkicu o sposobach posługiwania się ciałem. Por. M. Mauss,
Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki,
Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 391–413.
25
Marcel Mauss, In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année sociologique”
nouvelle serie, tome I (1923–1924), p. 7–29. Za: Seth Leacock, Ethnological theory of Marcel Mauss, „American
Anthropologist” 1954, vol. 56, p. 59.
26
Por. M. Mauss, Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia…, s. 575–614.
27
Tamże, s. 576.
17
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
(w szczególności na obszarze kolonii francuskich) traktuje Mauss jako „konkretną socjologię ogólną”28 – punkt wyjścia w badaniu ogólnych zjawisk życia
społecznego, co dość jednoznacznie rozstrzyga o przynależności tego programu
do antropologii kultury, tak, jak pojmowana jest ona dzisiaj. Rozwiewa też raczej wątpliwości, czy Marcel Mauss może być nazywany antropologiem. Jego,
ale także innych durkheimistów przekonanie, iż zespół wyobrażeń zbiorowych
– kulturę danej społeczności – można badać niezależnie od morfologii społecznej, ale rozważniej jest jednak tę morfologię uwzględniać29, ujawnia, że projekt
ogólnej socjologii opisowej to de facto szeroki projekt nauk społecznych, obejmujących tyleż etnologię, co socjologię w wąskim jej rozumieniu. Nie powinno
zatem dziwić, iż autor Szkicu o darze określał siebie mianem socjologa. Tyle że
we własnym ujęciu socjologii ogólnej, dla której „Każdy fakt społeczny musi
być przede wszystkim przeanalizowany w swoim najsurowszym stadium. […]
dla wydawców »Année…«, etnografia jest najważniejsza. Socjologia może być
jedynie porównawcza, a […] podstawą do porównań muszą być fakty etnograficzne”30. Związki socjologii z antropologią, tak wyraźnie obecne w projekcie
Maussa, dobrze rozpoznał już Jerzy Szacki, twierdząc, iż „Posługiwanie się terminem »francuska antropologia kulturowa« jest jednoznaczne z potraktowaniem
antropologii jako nauki wyrastającej właśnie z propozycji durkheimowskiej, aby
na społeczeństwo spojrzeć jak na rzeczywistość zewnętrzną, sui generis”31. Z kolei Elżbieta Tarkowska zauważa, że wnioski Durkheima i Maussa, „zbudowane
w oparciu o badanie społeczeństw pierwotnych, mają walor ogólny, filozoficzny,
w ostatecznym rezultacie mówią o człowieku w ogóle, o naturze człowieka, nie
zaś o członkach badanych społeczeństw pierwotnych”32, co nie pozwala na ograniczanie ich przynależności do jakiegoś konkretnie wyspecjalizowanego zakresu.
Widać wyraźnie, że postawienie sztywnej granicy przypisania ich do dyscyplin jest w przypadku tych badaczy niemożliwe. Z dużą świadomością korzystają
z narzędzi etnograficznych, by dokonywać konstatacji typowo socjologicznych.
Według Tarkowskiej, takie podejście było zresztą charakterystyczne dla myślicieli skupionych wokół „Année Sociologique”. Wskazuje także na elementy
Tamże, s. 576.
Czego słuszności dowiódł m.in. w Szkicu o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów.
Por.: M. Mauss, Antropologia i socjologia…, s. 425–515.
30
M. Mauss, Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11, s. 232.
Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 66.
31
J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007, s. 374–375.
32
E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN,
Warszawa 1974, s. 17.
28
29
18
�Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
myśli durkheimowskiej szczególnie istotne dla antropologii: pierwszy „dotyczy
uwalniania się od własnej potoczności, co jest możliwe, jeśli uzna się, że świat
»Innego« jest nie tylko zewnętrzny wobec badacza, ale inny niż ten, do którego
badacz »przywykł we własnej kulturze«”33. Drugi dotyczy „»emocji«, które
mogą stać się narzędziem zdobywania wiedzy o »Innym«”34 (pisał o tym później
Clifford Geertz, doceniając empatię w procesie kontaktu z badanymi ludami)35.
Badacz
Jeśli chcieć w karierze naukowej Marcela Maussa wskazać punkt zwrotny, byłoby nim zatrudnienie w École Pratique Des Hautes Études, gdzie od 1902
prowadził kurs historii religii ludów niecywilizowanych, „odziedziczony” wraz
z nazwą po zmarłym kierowniku katedry historii religii, Léonie Marillierze.
Właśnie tytuł kursu wydaje się kluczowy – Maussowi nie podobało się zawarte
w nim sformułowanie „ludy niecywilizowane”: „Nie ma ludów niecywilizowanych. Są jedynie ludy z innych cywilizacji. Hipoteza »naturalnego« człowieka
została definitywnie porzucona”36 – mówił na pierwszym wykładzie cyklu.
I uzupełniał:
Przez ludy niecywilizowane powinniśmy rozumieć takie, które w hierarchii poznanych społeczeństw zajmują bardzo niskie miejsce. Są to małe, rozproszone
grupy społeczne, z ograniczonymi siedliskami, czy nawet o typie nomadycznym,
z elementarnym językiem i umiejętnościami technicznymi i wystarczająco elementarnym systemem prawnym, rodzinnym, religijnym i ekonomicznym37.
Czytelna tu niechęć Maussa do wartościowania i sytuowania społeczeństw ludzkich na ewolucjonistycznej drabinie rozwoju jest w 1902 r. nowatorska i wynika
zapewne nie tylko z przewartościowania koncepcji Frazera czy Tylora, których
prace cenił, ale również z jego, wspomnianych wyżej, a szczegółowo omawianych
w kolejnych artykułach tego tomu, demokratycznych poglądów. Tym niemniej
badanie społeczeństw mniej złożonych uważał za podstawową metodę socjologii
J. Szacki, Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964, s. 20–21.
Tamże.
35
Tamże, s. 20–21.
36
Marcel Mauss, L’enseignement de l’histoire des religions des peuples non civilisés, à l’École des hautes études”,
„Revue de l’Histoire des Religions” 1902, nr 45. Za: M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90.
37
Tamże.
33
34
19
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
jako nauki porównawczej. Za Durkheimem38, przyjął on, że złożone systemy lepiej badać w ich wariancie wyjściowym, czyli na przykładzie kultur prostych, ponieważ objawiają wtedy struktury fundamentalne, dostępne badaczowi, co oczywiście nie oznacza, że badanie społeczeństw złożonych może się okazać równie
łatwe, jak analiza wybranych obszarów i obiektów, dobrze już udokumentowanych przez etnografów. Wielu krytyków takich założeń metodologicznych zarzuca im konstruowanie nieuprawnionych analogii, potępiając w ogóle stosowanie
metody porównawczej. Ponieważ, w istocie, jest to jeden z głównych sposobów
naszego poznawania świata, przynajmniej zgodnie z ustaleniami psychologii
ewolucyjnej, czy kogniwistyki39, a krytycy Maussa nie dokonaliby takiej negacji
bez zestawienia jego prac np. z pracami Bronisława Malinowskiego, kwestię tę
i metodę pozostawiamy bez komentarza. Porównawcza socjologia ogólna durkheimistów zakładała porównywanie faktów i tworzenie na tej podstawie praw
ogólnych, co z doskonałym skutkiem stosował Mauss w każdej niemal ze swych
prac, obecnie uznawanych za odkrywcze i dla wiedzy etnologicznej – fundamentalne, mimo wierności metodologicznym założeniom socjologii Durkheima.
Da się jednak zauważyć, że odejście Mistrza nie było bez znaczenia dla jego pracy.
Istotne są tu również jego zaangażowanie w przebudowę świadomości politycznej
rodaków oraz doświadczenia czasów wojny. Jego późniejsze dzieła mają coraz silniejsze nachylenie etnograficzne, którego apogeum stanowił klasyczny dziś Szkic
o darze (1924). Innym dziełem Maussa, świadczącym dobitnie o zainteresowaniu
etnografią jest, wydany pośmiertnie przez jego uczniów, Manuel d’etnographie –
zbiór spisanych wykładów stanowiących instruktaż badania społeczności, od morfologii społecznej, poprzez fizjologię, po fenomeny takie jak język czy etologia40.
Jest to w rzeczy samej obszerny i szczegółowy poradnik bogaty w dyspozycje dla
chcących ruszyć w teren. Oprócz instrukcji praktycznych (pamiętajmy, że Mauss
nie prowadził sam pracy w terenie), badacz przedstawia propozycję systematyzacji
zebranych danych, sugestie co do ich klasyfikacji. W tym aspekcie z pewnością
można dostrzec zakorzenienie w Szkole Durkheimowskiej. Zbiór zawiera także
opublikowany już wcześniej szkic Sposoby posługiwania się ciałem41, ukazujący na-
38
É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, przeł. A. Zadrożyńska,
PWN, Warszawa 1990.
39
Por. M. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli, przeł. A. Nowak, Smak
Słowa, Sopot 2013 oraz S. Pinker, Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002.
40
M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Online: http://classiques.uqac.ca/
classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html, dostęp: 25.02.2017.
41
Właśc. Techniques du corps, tłum. polskie: K. Pomian w: M. Mauss, Socjologia i antropologia,
przeł. M. Krol, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978.
20
�Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
wyki związane z używaniem ciała jako z jednej strony fakt społeczny – zależny od
grupy odniesienia, z drugiej – wynikający z fizjologicznych uwarunkowań człowieka (płeć, wiek, rasa, itd.). Mauss traktuje socjologicznie sklasyfikowaną morfologię
społeczności jako punkt wyjścia do tego, by przyjrzeć się z bliska, posiłkując się
opisami konkretnych przykładów – relacjom człowiek–kultura.
Naczelnym elementem metodologii socjologicznej Émile’a Durkheima jest
fakt społeczny opatrzony postulatem, by badać go jak rzecz42. Nie chodzi tu
bynajmniej o ujęcie materialne, od którego Durkheim wręcz się odżegnuje43,
a o to, by owe fakty społeczne badać jako coś zewnętrznego względem podmiotu. Badacz postuluje, by przystępując do opisu pewnych elementów rzeczywistości, odrzucić uprzednio posiadane wyobrażenia na ich temat, płynące
z myślenia potocznego. Do badania faktów społecznych należy przystępować
tak, jakbyśmy nie mieli na ich temat żadnej wiedzy. Idealną sytuacją badawczą
dla Durkheima byłoby, gdyby badacz nie był członkiem danego społeczeństwa,
nie miał żadnej wiedzy na temat procesów i zjawisk, które w nim zachodzą. Z tej
– m.in. – przyczyny, socjolog44 zwraca się ku obcym społeczeństwom, grupom
plemiennym Australii i Ameryki Północnej (podobnie jak później Mauss, korzysta ze źródeł zastanych, jest tzw. badaczem gabinetowym). Mogłoby to być
podstawą do krytyki jego dokonań, szczególnie ze strony badaczy terenowych
– nie bez przyczyny jednak Durkheim wybiera społeczności o jak najmniejszym
skomplikowaniu instytucji społecznych45, pozwala to zapewne uniknąć pomyłek
interpretacyjnych. Choć na gruncie badania społeczeństwa własnego postulat
metodologicznej niewiedzy jest niewątpliwie mrzonką, inaczej sprawa ma się
w sytuacji badań etnograficznych „w terenie” – propozycja Durkheima wydaje
się być spójna z jednym z założeń Bronisława Malinowskiego: antropolog opisuje
daną społeczność niejako „od zera”, wszystkie wnioski wyciągając z zaobserwowanych – i przedłożonych czytelnikowi – danych46.
Z Malinowskim, którego dzieła Mauss doskonale znał i z nimi polemizował
w Szkicu o darze, łączy francuskiego badacza także w dużym stopniu podejście
É. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 2000, s. 42 i n.
J. Szacki, Historia myśli…, s. 374.
44
Świadomie używam tego określenia w odniesieniu do Émile’a Durkheima, bo choć za czasów jego aktywności
naukowej, nie było jeszcze popularne, to nie mam wątpliwości, że nie kto inny, a właśnie kierownik pierwszej
w Europie katedry socjologii (utworzonej w 1895 r. na Uniwersytecie w Bordeaux), zasługuje na to miano.
45
Dość przypomnieć jednak, że nasz „ojciec badań terenowych”, Bronisław Malinowski, wynosi na
piedestały Jamesa George’a Frazera, który swoje analizy rozwoju kultury przeprowadzał jedynie w oparciu
o materiały zastane – starożytne podania zebrane przez misjonarzy i urzędników Imperium Brytyjskiego.
46
Por. B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców
z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, PWN, Warszawa 1987.
42
43
21
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
funkcjonalne. O ile jednak Malinowskiego interesowało określenie funkcji danego aspektu kultury i relacji pewnych elementów wewnątrz badanej społeczności,
o tyle Mauss proponował, by zasady i zależności instytucji odkryte w danej grupie odnosić do innych kultur. Leacock47 wskazuje także za Lévi-Straussem, że
temu drugiemu obce było tłumaczenie faktów społecznych poprzez odwołanie
się do potrzeb biologicznych – co obecne było u Malinowskiego, a co w innym
nieco świetle przedstawiane jest w tym tomie w tekście Do ut des… Zdaniem Leacocka Mauss krytykował także podejście antropogeograficzne za przecenianie
kulturotwórczej roli środowiska fizycznego48, z czym z kolei trudno się zgodzić,
mając na uwadze jego Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów,
analizowany tu przez Małgorzatę Kołodziej.
Nachylenie etnograficzne – w rozumieniu etnografii jako dyscypliny opisującej społeczeństwa obce – jest w metodzie Durkheima wyraźnie widoczne.
Jemu jednak potrzebne było jedynie narzędzie, które pozwoli udowodnić lub
obalić tezy o powszechności pewnych zjawisk życia społecznego – uniwersalność
faktów społecznych i instytucji. Historia i etnografia „mają dostarczać socjologii
danych w postaci wiedzy o konkretnych społeczeństwach”49, powiadał. Etnografia jest dlań swoistą ewolucjonistycznie rozumianą historią kultury.
Wydaje się, że choć zarówno Durkheimowi, jak i jego siostrzeńcowi, etnologia służyła do generowania ogólniejszych tez teoretycznych, to młodszy z badaczy – szczególnie u schyłku życia – w niej właśnie się realizował (świadczy
o tym chociażby wspomniany już Manuel d’etnologie). Jeśli więc zastanawiać się
nad charakterem relacji między nimi, należy zwrócić uwagę, że dla Maussa ustalenia wuja są ważnym punktem wyjścia, ale bynajmniej nie jest on li tylko jego
uczniem i kontynuatorem: „wychodząc od teoretycznych pojęć wypracowanych
przez Durkheima, Mauss, w oparciu o ogromny materiał etnograficzny, wskazał
i wytyczył nowe kierunki, w które dzięki niemu zaangażowali się później inni
badacze, dla dzieła odnowy socjologii” – pisze Jean Cazeneuve50. I niewątpliwie
ma rację. Dość powiedzieć, że w 1926 r. Marcel Mauss jest jednym z założycieli
paryskiego Instytutu Etnologii, który ukonstytuował tę dyscyplinę na arenie
francuskiej nauki. To za jego sprawą „francuska socjologia wyszła z sali wykładowej i biblioteki w teren”51.
S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 67.
Tamże, s. 65.
49
Tamże, s. 57.
50
J. Cazeneuve, Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968, s. 122.
Za: E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana…
51
S. Leacock, The Ethnological Theory…, s. 71.
47
48
22
�Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
Nauczyciel
Kariera Marcela Maussa od początku była związana z nauczaniem. Kiedy
w 1901 r. (po dwuletniej podróży, w trakcie której miał sprecyzować swoje
zainteresowania badawcze) przyszło mu szukać stałej posady, rozważał podjęcie pracy nauczyciela w szkole średniej. W pewnym stopniu zrządzenie losu
(niespodziewany wakat w École Pratique Des Hautes Études) spowodowało,
że pozostał na ścieżce akademickiej. „Mauss wie wszystko” – mieli mawiać jego
studenci52. Robił na nich ogromne wrażenie przede wszystkim biegłą znajomością języków oraz rozległymi zainteresowaniami: od religii po ekonomię,
od Celtów po Bolszewików53. Wielu z jego uczniów trwało przy nim przez lata
– opisują go jako postać niezwykle charyzmatyczną, a seminaria, w których
uczestniczyli, były „iskrzącymi dyskusjami”54.
Elżbieta Tarkowska zwraca uwagę, że choć dzieło Maussa miało ogromny wpływ
na kształt socjologii i etnografii francuskiej (szczególnie w latach 60 i 70 XX w.), jest
to raczej wpływ pośredni – myśl jego odnajdywana jest w pracach innych badaczy55.
Trudno traktować to jednak jako wadę. Nieco gorzko, ale – wydaje się – jednak sprawiedliwie brzmią słowa przyjaciela Maussa, Henri Huberta, który miał stwierdzić, że
jedynej rzeczy, której brakowało dziełom Durkheima, był podpis jego siostrzeńca56.
Hubert niewątpliwie doskonale wiedział, ile własnej pracy Mauss w nie wkładał.
Patrząc z dzisiejszej perspektywy ów wkład Maussa w rozwój szkoły durkheimowskiej i francuską myśl etnologiczną jest nie do przecenienia. Świadczą o tym
publikacje badaczy skupionych wokół Mouvement Anti-Utilitariste en Sciences
Sociales – ruchu, jaki w 1988 r. zapoczątkował wydawanie periodyku „Revue
du M.A.U.S.S.”, którego autorzy podkreślają, że centralną metodą podejścia do
kultury jest dla nich właśnie maussowska teoria daru57. Zważywszy na fakt, że
„Revue…” nie ustaje w swej badawczej aktywności (prezentuje ją w tym tomie
tekst Anny Bary), a sam patron doczekał się monografii swego dorobku oraz nader kompetentnej i szczegółowej biografii, wydanych pod auspicjami M.A.U.S.S.,
trzeba stwierdzić, że jego dorobek jest wciąż żywy i nieodmiennie inspirujący,
czego dowodem jest również niniejszy tom58.
Tamże, s. 59.
O socjalistycznych zainteresowaniach i aktywności Maussa por. S. Dzimira, Demokracja i krytyka
bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry w tym tomie.
54
Por. M. Fournier, Marcel Mauss…, s. 90.
55
E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana…, s. 82.
56
„Il ne manque, dit Henri Hubert à Marcel Mauss, que ta signature”. Za: M. Fournier: Durkheim, Mauss
et Bourdieu: une filiation? „Revue du M.A.U.S.S.” 2010, nr 2 (36), s. 474.
57
Więcej na ten temat w artykule Anny Bary w niniejszym tomie.
58
Nie sposób nie przywołać tu także pracy Maurice’a Godeliera, który dokonując reinterpretacji
maussowskiej teorii wymiany społecznej w Zagadce daru właśnie na niej buduje interesującą propozycję
52
53
23
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
Na zakończenie przytoczmy słowa wypowiedziane przez Charlesa Andlera,
rekomendującego osobę Marcela Maussa na członka Collège de France, najbardziej prestiżowej instytucji badawczej Francji i niewątpliwie jednej z ważniejszych w Europie:
jest jak Durkheim, tylko lepszy: badacz „lepiej wyposażony”, z niespotykanym
wigorem do pracy, własnym zdaniem, znajomością kilku języków starożytnych
– etnograf ukształtowany, z kompetencjami muzealnika, nieustannie gotów weryfikować słuszność zasad przyjętej przez siebie metody59.
Bibliografia
Bourdieu P., Passeron C.-J., Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, przeł. E. Neyman, PWN, Warszawa 2006.
Cazeneuve J., Sociologie de Marcel Mauss, Presses Universitaires de France, Paris 1968.
Durkheim É., Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii,
przeł. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990.
Durkheim É., Zasady metody socjologicznej, przeł. J. Szacki, PWN, Warszawa 1968.
Fournier M., Durkheim, Mauss et Bourdieu: une filiation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010,
nr 2 (36).
Fournier M., Marcel Mauss: a biography, Princeton University Press, Princeton 2006.
Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010.
Gazzaniga M., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli,
przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013.
Leacock S., Ethnological theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954,
vol. 56, pp. 59–76.
Lévy-Bruhl H., In memoriam: Marcel Mauss, „Année Sociologique” 1948–1949.
Malinowski B., Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak, S. Szynkiewicz,
PWN, Warszawa 1987.
antropologii ekonomicznej. Por. M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Höffner,Wydawnictwo Uniwersytetu
Jagiellońskiego, Kraków 2010.
59
Cyt. za: M. Fournier, Durkheim, Mauss, Bourdieu…, s. 475.
24
�Emilia Wieczorkowska, Marcel Mauss – uczeń, badacz, nauczyciel
Mauss M., Fragment planu ogólnej socjologii opisowej, w: tegoż, Socjologia i antropologia,
przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001, s. 575–614.
Mauss M., In Memoriam. L’oeuvre inedite de Durkheim et de ses collaborateurs, „L’année
Sociologique” nouvelle serie, tome I (1923–1924), p. 7–29.
Mauss M., Internationales Archiv für Etnographie, „L’année Sociologique” 1898, nr 11.
Mauss M., Manuel d'ethnographie, Editions Payot, Paris 1967. Dostęp online:
http://classiques.uqac.ca/classiques/mauss_marcel/manuel_ethnographie/manuel_ethnographie.html [ostatnia aktualizacja: 8 lutego 2010].
Mauss M., Sposoby posługiwania się ciałem, w: tegoż, Socjologia i antropologia,
przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa 1978.
Mauss M., Szkic o sezonowych przemianach społeczeństw Eskimosów, w: tegoż, Socjologia
i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001.
Pinker S., Jak działa umysł, przeł. M. Koraszewska, Książka i Wiedza, Warszawa 2002.
Slezkine Y., Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Nadir Media Lazar, Warszawa 2006.
Szacki J., Durkheim, Wiedza Powszechna, Warszawa 1964.
Szacki J., Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2007.
Tarkowska E., Ciągłość i zmiana w socjologii francuskiej: Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss,
PWN, Warszawa 1974.
Abstract
Marcel Mauss – student, researcher, teacher
The article introduces the social and cultural context in which the author of The Gift lived. Marcel
Mauss is presented in relation with Émile Durkheim, the founder of The French School of Sociology and Mauss’ close relative. With the passing of time Mauss – not rejecting his uncle’s theories
– became the independent researcher, recognized as a founder of French ethnology.
Keywords: Marcel Mauss, Émile Durkheim, socjology, ethnology, Jews in France
Emilia Wieczorkowska
Doktorantka Zakładzie Teorii i Historii Kultury w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów
Interdyscyplinarnych UŚ, absolwentka kulturoznawstwa zrealizowanego w ramach Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UŚ (drugi kierunek wiodący:
25
�Laboratorium Kultury 5 (2016)
socjologia). Zainteresowania badawcze: funkcjonowanie sacrum w kulturze popularnej, kicz religijny, folklor internetowy, a także biologiczne uwarunkowania zachowań kulturowych. Publikowała
m.in. w „Kulturze Współczesnej”, „Tekstach z Ulicy”, „Laboratorium Kultury”. Współredaktorka monografii wieloautorskiej Wilki i ludzie. Małe kompendium wilkologii. Członkini zespołów
redakcyjnych czasopism „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny” oraz „Laboratorium Kultury”.
Zatrudniona w Kolegium Indywidualnych Studiów Międzyobszarowych Uniwersytetu Śląskiego.
26
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3d3e8f789eaf7262ae9860cf6b74354.pdf
b6e6364ea8c5e2fe0790bed45e3415ff
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6623
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6193
Title
A name given to the resource
Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), IV/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.58 ( mapa nr 11)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czuchnowska, Barbara
Mączyńska, Anna
Pieńczak, Agnieszka
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
11. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw
(od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), IV
Oprac. B. Czuchnowska. A. Mączyńska. A. Pieńczak
Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa
Olesiejuka:
15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem
przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było
dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność?
16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna? kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak
ich nazywają? [...]
234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi:
a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne?
b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach"
238. Opisać funkcje starosty:
a) w swatach, zmówinach, oględach [...]
Objaśnienia znaków: 1 - na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano kobietę, krewną
lub znajomą, która pełniła swą funkcję na ogół honorowo; 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 10);
3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi.
�Uwagi:
1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. XIX wieku do poł. X X wieku,
2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy
z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), odnoszące się do czasów przedwojennych,
3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A.Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie
pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące
z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym),
4) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy
z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
�